БаҚыш СаріГалаеБ
өткірдің
ЖҮЗІ
9
ӘДЕБИ-СЫН МАҢАЛАЛАР *
АЛМАТЫ
«ЖАЗУШЫ»»
1992
ББК 83. 3 Каз
С 22
, Пікір жазған Ңасымбеков Қарсыбай
Сарбалаев Б.
С 22 Өткірдің жүзі..,: Әдеби-аын мақалалар. — Алма-
ты: Жазушы, 1992—288 бет.
І8ВЫ 5-605-01096-4
Сыншыцың бұл кітабы қазіргі қазақ одебиетінің көкейкесті
мақызды гіәселелерін қозгайды. Әдебиеттегі сүреңсіздікке, тең-
гермешілікке қарсы күрес аша отырып, жас, орта буын өкілде-
рімен қатар беделді қаламгерлерімізбен де батыл полемикага ба-
рады. Соңғы кезде жаэылған прозалық, поазиялық, сондай-ан
сьіни еңбентерді. бүгінгі қайта қүру кезеңінің рухына сәйкес эрі
жан-жаңты таразылайды.
4603020100—006 лл
С 402(05)-92 ' ~14<~М
ББК83.3 Каю
І5ВК 5-605-01096-4
СС; «Жазушы» баспасы, 1992.
МЕНІҢ СЫНЫМ — МЕНІҢ СЫРЫМ
(Беташар -орнына)
Үлы Абай өэ кезінде-ақ былаи деп айтып кетіпті:
«Егерде есті кісілердің қатарылда болгың келсе, күнінде
бір мәртебө, болмаса жұмасына бір, ең болмаса айында
бір өзіңнен өзің есёп ал. Сол алдыңғы есеп алғаннан
бергі өміріңді қалай өткіздің екен: не білімге, не ахирет-
ке, не дүңиеге жарамды, күнінде өзің өкінбестей ңылық-
пен өткізіппісің? . Жоқ болмаса, не қылып өткізгеніңді
өзің де білмей қалыппысың?» (Он 'бесінші сөзінен). Бүл
сөздерде қаншалықты терең мағына жатқанын айтып ж.а-
туартық. Сәл кеңірек пайымдасақ, Абай айтқан өзіңнен
езің осеп алу тек жеке адамның қам-қарекетіне қатысты
ма? Ендеше оны тек ез ар-ұжданың алдында ғана емес,
оқырмап халық алдында, коллективің, қауымың алдында
есеп беру, өзің өңбек. етіп жүрген едебиет, төл жан£ың
саласында өзіңнөн есеп алу деп ұғынып, іс жүзінде
орынДап отыру қажеттігі дәлөл тілемейді.
Бұл — қаламгер үшің творчестволық есеп беру деген
сез. Ол — қаламгер үшін қашанда жауапты сын. Қандай
бір кезеңді қамтымасын, оның, мән-мағынасы өзіңнің өт-
кен жолыңа көз жүгіртіп, барың мен жоғыңды тардзы-
лап, талантын меп мүмкіндігіңе орай алдағы атқарар іс-
теріңді, игерер міндеттеріңді межелеуге сайса керек.
$ $ *
Біздің ойымызша, қазақ әдебиетінің сыНы кеңес өкі-
меті кезінде ғана дүниеге келген кеш сала, кенже жанр
деген ұғым онша әдіі емес. Себебі, өнер, әдебиет бар
жерде әрқашан оның сыны' да бар. Сынсыз өнер, әде-
биет болуы, дамуы мүмкін де емес. Ал оның жүйеге тү-
суі, ғылыми негізге көшуі, әрине, оз алдына басқа әңгіме.
Халқымыз: «Тез қасында қисық ағапі жатпайды», «Сын
түзелмей, мін түзелмейді», — деп неге айтқан дейсіз?
Әлсіз өлеңді, нәр(?із сөзді қазақ халқы баяғыдан-ақ қа-
3
былдамаган. Биік сыпшылық, талғам-талапсыз Бұхар,
Махамбеттер алдаспан асыл жырларын тудырып толғай
алмзда да керек.
^Қазақ әдебиетінің бірінші әрі ұлы сыншысы — Абай.
Қара сөзбен жазылмады, арнайы сындық жанры (ма-
қала, немёсе пікір өкені) көрсетілмеді демесек, ақын
туындыларындағы сыщпылық ойлар, көркемдік кредо-
өлшемдер керемет те кемел.
«Өлең — сездің патшасы. сөз сарасы, .
Қиыннан қиыстырар ер данасы.
Тілге жеңіл, жүрөкке жылы тиіп,
Теп-тегіс жұмыр келсін айналасы...»
Мұндай жолдарды, ой-пайыкшіуларды қалайша үздік сын
үлгкд емес деп айта аларсыз£/
/Бүгінгі қазақ әдебиеті сынының даму жолына көз
тіксек, керуен-керуен толқындарды көреміз. Ғаббас Тоғ-
жанов, Қажым Жұмалиев, Бейсембай Кенжебаев, Әуелбек
Қоңыратбаев, Мұхаметжан Қарата-евтар — ақсақал сын-
шы-ғалымдар буынына жатса, Серік Қирабаев, Зейнол-
ла Қабдолов, Рахманқұл Бердібаев, Тұрсынбек Кәкішев
аға буын өкілдері. Олардан кейін сын жанрын еркеидет-
кен Зейнолла Серікқалиев, Рымғали Нұрғалиевтар легі
және баб)
^Мен^өз буынымды осы орта буыннан кейінгі толқын
депбілемш. Туған жылдары— 1945 пен 1950 жылдар
арасы. Былаііша, айтқанда, біздің буын ныспысын соғыс-
тан соң туғандар десек теріс емес. Мөн өз толқыным
өкілдері ретінде Сағат Әшімбаевты, Бекён Ыбырайымов-
ты, Жаңғара Дәдебаевты, Әбсаттар Дербісалиевті, Дан-
дай Ысқақовтьқ Сайлаубек Жұмабековті, Әлия Бөпе-
жанованы, Бақытжан Майтановты, Асқар Егеубаевты жә-
не басқаларды атар едім^
Әдебйетке бізден кеиін. келіп, қазір жақсы корініп
жүрген бір топ жа&тарды, дәлірек айтқанда Құлбек Ер-
гөбеков, Қанипаш Мәдібаева, Қамбар Керейқұлов, Әуез
Бейсебаев, Тұрсьінжан Шапаев, Әмірхан Мендекеевтерді
жаңа, жас толқып десек
/Жас сыніпы ұғымы. Віздің әдеби ортамызда осы
ұғымды дұрыс, басын ашып түсінуде біраз кемшілік:
балкім қасаңдық, бәлкім балаңдық.бар секідді. Мәселен,
біз өз буынымызды немесе Құлбектер қатарын нақ бүгін-
гі таңда және бұдан кейінгі уақыттарда жас деп таңба-
лай бөруге қосылмас едік. Неге дейсіздер ғой? Зейіядеп
корейікші. Біздің-буындардын, жасы біразға келіпдқалып-
4
ты. С. Ерубаевты, М. «Цермонтовты, Н. Добролюбовты
айтпағанда, Белинский жасына — жас болғанда олардың
балауса, өндір әдебиетші аталып жүрген жасына емес,
олардың үлкен асуларға көтеріліл, ұлы атанып үлгерген,
тіпті өмірмен қоштасңан. жасынан да жоғарылай бастңп-
пыз. ЯгіШ алдымыз 40-тан ассаң, соңымыз 40-қа ілініп-
піз. Сонда қалай — бұл да жастық па? Ендеше алдағы
кездө біздің буындарды жас, жас дей беруге ойлану керек-
ақ. Сөз жоқ, бұл жерде біздің байламымызға қарсы сұрақ*
заңдЫ түрде еріксіз туындайды. Ол: «Ал сендердің буын-
дарыңды жас демейік. Сонда жас демеуге негіз қайсы?
Бітіргендөрің қане?» — деген сұрақ. Сөз жоқ, бұл сұрақ—
қа келгенде біз сәл күмілжіп қаламыз, қейбіреуімізге
еріксіз төмен қарауға, желке қасуга тура келеді. Рас,
біздің бітіргеніміз әлі де мәз емес, мардымёыз. Бізді кек-
се, кемел деуге негіз аз. Бірақ біздің буындардың барын-
ша өрлеп, қарымды, тегеурінді толқынға айналуы тек өзі-
мізге қатысты шаруа ма? Жоқ, әрине. Өсу деген, есею
деген нө нәрсе өзі? Ол — газет-журналдар бетінде жа-
риялану. Сыни жинақтарга ену. Төл кітаптар шығару.
Сол жариялану, танылу барысыңда гәрбиелену, творче-,
стволық үздіксіз толысу. Жас қаламгерлердің, жас сын-
шылардың өсуі, өркендеуі дегеніміз, — міне, нақ осы.
Осы тұрғыдан келгенде, ашығын айту' керек, сыншылар-
ға жағдай жасау әлі де мәз емес. Біз мұны жеке өз ба-
сымызға байланысты емес, жағдайды тұтас қарастырып
айтып отырмыз. Жөкелеген өкілдеріміздің, атап айтқанда
Сағат Әшімбаевтың, Жарасқан Әбдірашевтің, Әбсаттар
Дербісалиевтің, Тұрлыбек Мәмесейітовтің, Асқар Егеу-
баевтың, Бекен ЬІбырайымовтың екінші, үшінші кітап-
тарын іпығаруы, сондай-ақ жазғандарын жариялата ала-
тын жағдайға жетуі — тіпті де қанағат емес. Рас, ке-
йінгі кездері жалпы сынға қамқорлықтың едәуір өсуі,
атмосфераның жақсаруы қуантады. Қазақ сынының көщ-
басщысы Мұхаметжан Ңаратаев «Асулар алда» кітабы
үшін Қазақ ССР Мемлекеттік сыйлығын алды. Мұқаң-
ның 3 томдық, 'С. Ңирабаёвтың 2 томдық кітаптары жа-
рық көрді. Жас сыншы С. Әшімбаевтың «Сын мұраты»
кітабына Қазақстаң Ленин комсомолының сыйлығы бе-
рілді. Келтірер болсақ, осындай игі мысалдар табылады.
Бірақ, бұл — мойындауымыз керек, КПСС Орталық Коми-
тетінің 1972 жылғы «Әдеби-көркем сын» туралы, 1976‘
жылғы «Творчестволық жастармен жұмыс туралы» қау-
лыларынан кейін жасалып отырған жағдаш БірЭқ тағы
мойындауымыз керек — жас сыншыларға қамқорлық әлі
5
де иақ осы қаулылар талабы дәрежесінде болған жоқ.
Жаэушылар одағының қамқорлығы сөз жүзінде болма-
сД, іс жузінде аз болды. «Жалын» баспасы ждс сын-
шылар кітабыя іпығаруды мүлдем жиыстырьш қойды.
Бір қызық, әдебиет үшін ұнамды, жас сыншылар үшін .
өте ыңғайсыз факті — олардың қатары: жас ақындар мен
прозашылардың алды 8—10, соңы 5—6 кііап шығарып
үлгіріпті. Тағы бір қызық, бірақ әдебиет үшін де, жас
сыншмяар. үшін де ұнамсыз факті — кейде жас сыншы-
ларға, кітапты айтасыз, кейде батыл, полемикасы бар
мақалаларын бастырудың өзі мәселе болып жүр. Бұдан
шығатын' қорытынды ағалар алдағы уақытта да бұлар
бала, жас дей берсе, баспалар шынайы ілтипат таныт-
паса, отыз-қырықтағи сыншылардың әлі де талай уақыт
жас болыгі қала беретіні күмәнсіз.	.
* * *
*
ЕндІ мен өзімнің сынға қалай келгенімді айтайын.
Бала кезінен қолына қалам ұстаған қазақтардың әдеті
сияқты алғаш мең олең жаздым. Тұңғыш өлеңімді
5 класта оқыл жүргенімде жазыппын. Кңйіпкері — бірге
оқитып сотанақ бала. Әрине, ол апыл-тапыл басқан
қадам ғана болатын. Содан кейін өлең жазуды қоңып ке-
тіп, жоғйры кластарға келгенде қайта- бастадым. 1965
жылы Қыэылорда облысьшың Жаңақорған ауданындағы
№ 52 «Қызыл жұлдыз» орта мектебінің XI класында
оқып жүргенде өлеңдерім аудандық, облыстық газеттерде
жарық кере бастады. Осы жылы «Лениншіл жас» газе-
тінде де «Әзіл» және «Қос. жанар» атты екі елеңім ба-
сылды. Аңын болсам деген арман да өз құшағына Тар-
тып, 1974 жылға дейін өлең жазып келдім. Нақ осы
жылы «Қазақстан пионері» газетінде соңғы өлеңім жа-
рық көрді де, өлөң жазуды мүлдем доғаруды дұрысі деп
таптым)
Ойы жерде бір айта кететін нәрсе — олең жазуды тоқ-
татуым жақсы өлең жазу қолымнан келмегендіктен емес. .
Мұны айтып жатқан себебім — ақын-жазушылар арасынт
да сыншылар поэзия, проза жанрында жақсы жазу
қолдарынан нелмегендіктен сынға ауысқандар, яғни ақып-
жазушыларға • қарағанда кемталанттар деп ойлайтыя бір
теріс тенденция бар. «Жығылып жатып сүрінгенге күле-
Тін» кейбір әріптестеріміз мұндай сыңаржақ пікірдің
салқыны Лев Толстойда да болғанын пайдаланады. Бұл
арада езінің қателескенін Лев 'Толстойдың мойындағанын
алға тартып жатпасақ та, сыншы таланты — ақындық,
6
тказушылыққа қарағанда сирек кездесетін талант екенін,
ол — суреткер ғана емес, күрескер талант екенін, гәп —
әдійдікте, шындықты бетке айтуда, азаматтықта екөнін
ескертуді орынды көреміз. Олай болса сынға күнкөріс
қамы үшін келген, нағыз сыншы емөс, кездейсоқ «әдеби-
етшілердің» талғамсыздығы, тайуанақтығы үшін сын
жанрына, саусақпен санарлықтай шын сыншыларға жала
жабудың қажеті жоқ. Шалажансар өлеңіпілер үшін
анық ақындарымызды құрбапдыққа қалай шалмасақ, дәл-
дүріш «сыншысымақтар» үшін Қаратаев, Серікқалиевтер-
ді кінәлаудың реті аз. Бүлар — басқа жанрда жаза ал-
мағандықтан сынға келгендёр емес. А. Сүлейменов,
М. Мағауиндер алдымен сын жазды. Және қалай жаз-
ғанын, жаза алғанын бәріміз де білеміз. Ендеше мен
де сынға оңдырып өлең жаза алмағандықтан келгенім
жоқ. Әйтпесе сыншылық — сирек талант қой, ақын-про-
зашыларға ақыл айтайыншы деп келгенім жоқ. Бай-
қасам, ол — басты стихиям, бейімділігімнің басты қыры
тәрізді. Ал осы күнге дейін өлең жаза берсем, біздің
буындағы Ж. Әбдірашев, И. Оразбаевтардай топ жарып,
шоқтық оздырған ақындар санатына қосылып кетпесем
де, көштен қалып, шашжұтпас едім деп ойлаймын.
Шынымды айтсам,£ІО-класқа келгенге дейін.сын ма-
қала оқып көрмеппін. «Мектеп оқулығында қысқа болса
да бәрі айтылған, монографиялар мен сын кітаптар со-
ларды тек кеңейтіп, дгүбалтып баяндайтын дүниелер
ғой», — деп ойлайтынмың. Мұнымның мүлде қате еке-
ніп, әрине, көп кешікпей-ақ ұқтым, Алғаш оқыған сын
дүнйем — Белинскийдің Пушкин туралы сын мақаласы
болды. Кітапханадан ұлы-сыншының 1948 жылы ана
тілімізде жарық көрген кітабы қолыма түскен. Содан
кейін Мұқаңның «Туған әдебиет туралы ойларын» оқы-
дым. Сол-сол екен, мёрзімді баспасөз беттеріндегі сыни
еңбектерді, жаңа шығып жатқан әдеби ,сын кітаптарын
қалт жібермейтін болдым.
1965 жьйіы Қызылордадағы педагогика институтының
тіл-әдебиет факультетіш^оқуга түстім. Осы жылы респуб-
ликалық «Лениншіл жас» газеті бетінде «Сізге қандай
өлең ұнайды?» деген айдармен айтыс-дискуссия жүріп
жатты. Бұл пікірталас сол кездегі жас. ақын Тұрсынзада
Есімжановтың мақаласымен басталған. Тоқаш Бердия-
ровтың, Сабырхан Асановтың, Оразбек Сәрсенбаевтың
мақалалары басылды. Сол пікірталасты қадағалан оқып
жүрген маған аяқ астынан ой келді: «Өзіме қандай өлең
ұнайтынын неге айтпасқа?» Содан отыра қалып ойларым-
7
ды жазып тастадым. Қаламым, байқаймын, жүріп Оара-
ды. Не керек, дәптердің парағымен 15 бет мақала жазып,
«Лениншіл жасқа» аттандырып жібердім. Енді қашан
жарык көреді, немесе жауап келеді деп асыға күтіп жүр-
дім. 'Сөйтсем, редакциядағы жігіттер асықпайды ек&п,
Әрі-бері х^ібар болмаған соң, ұмытып та кеттім. Арада 6
ай өткендё, 1966 жылдың февралінде әлгі мақалам «Өлец
салмағы жүрекпен өлшенеді» деген атпен «Лениншіл
жас» бетінде жүр. Көлемді. Газеттің ішкі екі бетінің
төменгі жағйна қос етек болып бррілгеіц Қуанышымда
шек жоқ. Қайта-қайта оХимын. «Осыны жазған мен
бе?» — деп тайданамын.
Міне, содан бері 22 жыл. Аз уақыт емес. Сол уақыт
ішінде қалыптаспасақ, қарымды сыншыға айналмасақ —
әрине, кінә өзімізде. Мен сол кезден бері үздіксдз сып
жазып келемін. Бәлкім өсуім баяу шығар.* Қаламымда
әлі сол жастық қолтаңба ізі қалып қойған да шығар. Де-
генмен мен бір нәрсеге қатты сенемін. Талант деген адам-
да түстен йейін пайда бодмайды. Ол бойыңда әу баста
бар * болса бар, жоқ болса жоқ. Енді сол талант өсіп
жетілмесе, дамымаса, есеймесе — әрине, ол талант иесі-
нің кінәсінен, еңбектенбегенінен, ізденбегенінен, өзін-өзі
қамшыламағанынан. Өз басымызда бұл жағы қалай —
оған сарапшы, әрине, жалпы оқырман қауым, сыншылар
жұртшылығы. Реті келіп тұрғанда ғана өз пікір-түсінігін
ортаға салғаны жөн демесек, адам өзіне-өзі баға беруге
тиіс те емес, бере дө алмайды.
 Со>/24 жылдың ішінде 200-ден астам сын мақадам,
пайымдаГу, пікірлерім жарық көріпті. «Лениншіл жас»,
«Қазақ әдебиеті» газетте^і үшін арнайы жазған дүниеле-
рім де біраз. Ал жалпы жазғаным — 250-дей дүние. Бұ-
дан байқалатыны — сапа жағын қайдам, сан жағы бар-
шылық. Қазіргі таңда екі сын-эсселер кітабым жарық кө-
ріп отыр. Біріншісі — «Қызыл алма» 1981 жылы «Жа-
лын» баспасынан жарық көрсе' екіпшісі — «Ақиқат ал-
. дында» «Жазушы» баісласынан 1986 жылы басылып
шықты^) Бірақ, әл-әзір жарияланіан қос кітап мені қана-
ғаттандырмайды. Баспалар дер кезінде ілтипат танытып,
қош алып отырса, қазір кемі бес-алты кітаптың авторы
бңлып қоятын едім. Сонда әлдеқашан қдлыптасқан сын-
шылар қатарына қосылып та. үлгерер ме едік.
Әрине, көп кітап шығару, қалыптасқан сыншы ата-
ну — мұрат емес. Ол адамның бойындағы барға ештеңе
қоспайды. Оғаң мысал әдебиетімізде жеткілікті деп біле-
міз. Сақалы баяғыда шыққан, әлі жақсы^өлең жа^а ал-
8
майтын, алпысқа келсе де жас аңын ретінде Байбота
Серікбаев, Есенгали Раушаыовтармен қатар аталуға тиіс
қарт ақындарымыз жоқ емес. Ғылым докторы, профес-
'сор атанса да, сөйлем құрай алмайтын ғалымдарымыз бар
екенін көріп жүрміз. Ендеше біз кейде жас сыншы
ретінде әлі де атала қалсақ, оған намыстанбаймыз. Біраң
ақиқатты тап басып айтсақ, эрқашан шындықты әділет
жүзіне шығарған жөн-ау. М. Әуезов «Еңлік—Кебекті»
жазған кезінде-аң кемел қаламгер болса, М. Қаратаев’
«Қызыл ат» жәпе «Социалистік реалиэм» мақаласын жаз-
ғап кезде-ақ мықтылық танытқан. С. Ерубаев 23 жасын-
да-ақ классиктер қатарына қосылса, оаы шындық біз-
дің буыпға келгенде айнып, ауысып қетеді деп ойла-
маймыз. Өйткені жиырмасыпда жалыи көрсетпеген, оты-
зыпда қалыптаспаған қаламгер қырқында қымбат қазына-
лар береді дегенге сенбейміз. М. Мақатаевтың атағын
шығарған жағдай — қарабайырлау пайымдауымыз да шы-
ғар — қатарымыздан ерте кетуі сияқты. Бізде шынында
да жаманды жаман деу, жақсыны жақсы деу жағы кем-
шін. Кемшін ғана емес, өте кемшін. Мүшелтойларда баз-
бір ортақол қаламгерлерді аспанға шығаратынымыэ бар.
Және өтірік мақтайтынымызды біліп отырамыз. Керісін-
пте анық таланттарға келгенде сараңбыз. Мәселен, мен
’ М. Қаратаев, Р, Бердібаев, Т. Кәкішев, 3. Серікқалиев,
Р. Нұрғалиев секілді сыншыларды Одақтағы атақты та-
пай талай ғыншылардан кем деп білмеймін. Немесе
Ғ. Мүсіреиов, Ә. Тәжібаев, Ә. Нұрпейісовтерді айтпағаида
Ә. КекілбаСв, С. Жүңісов, Ң. Жұмаділов жөне басқа да
бірсыпыра белді қаламгерлеріміздің творчествосы Ленин-
дік сыйлықтың лауреаты Нодар Думбадзе, Социалистік
Еңбек Ері Валептин Распутиндер трорчествосіынан олқы
соқпайтынына сеңеміз. Бұл — қаэақ болғандықтан өзіңе
бұрған өзімшілдік емес.’ Керек десеңіз, өзім қатты сына-
ған Д. Досжановтыц «Дария» романының озі одақтас
әдебиеттердің кейбір ауызға алыныц жүрген романдары-
нан салмақсыз емес деп айта алар едім.
Осы регтегі пікірлерден шығарып айтарымыз — біздің
сындағы басты кемшілік — жақсы шығармаға қуана біл-
меу, жаман шығармаға ренжп білмеу, Яғни жөнсіз тең-
гермешілдік, субъективиэм, өз басының қатынасына, сим-
патиясына бағу. Тіпті жершілдік, танысшылдық сарынға
салыну да жоқ емес.
Сөйтіп, біздің ойымызгпаГ қазақ сынына жетпейтін
басты бір нәрсе — СҮЙІСПЕНШІЛІК. Біздің ойымызша»
ол — әдебиетке деген адалдық, әдітідік, ав^орлардың жеке
9
басына, қызметіне, атагыиа, шен-шекпепше қарамау. Сеп
жазатын шығармаңды апық сүйсең — қалай оның жақ-
сылығына тасып қуанбайсың, кемшіліғін неліктен бетке
басытьқатты айтпай^ың. Иә, Пушкин айтқандай: «Өнерге
өліп-ешкен сүйіспеншілік жоқ жердс сын да жоқ». Олай
болса тагы да қайталап айтамыз — қазақ сынына таза-
лықңа толы сүйіспеншілік жетіспейді. Бізде таланттар
аз дейсіз бе? Атамаңыз. Солар оқымайды, ізденбейді дей-
сіз’бе? Жоқ, көбісі-ақ білімді, парасатты. Тәжірибелері
де баршылық. Ендеше біз Зейнолла Серікқалиевтің мына
сөздеріне түгелдей қосыламыз: «Кез келғен ақынға ай-
тылып жүрген: ар шумақ жырыңнан беягілі бір сәттегі
бүкіл бплмыс-бітімің, көңіл күйің аңғарылып, қабақ кір-
біңің, жүзіңдегі нұр, көкірегіңдегі от лаулап жатса екен
деген орынды талап енді тұп-тура сыншылардың озіне
арналатын кеқ жетті».
Иә, кез әлдеқашан жеткен. Керек болса, бұл — болмы-
сымызга бітуі тиіс қубылыс. Бұган мысал ага, сыншы-
ларымыздЫң творчество-сьпіда жоқ та емес. Мәселен,
Рахманқұл . Бердібаевтың «Дәстүр тагылымы» кітабын
алыңыз. Мосөлен, Рымғали Ңұргалиевтің, Төлеген Тоқ-
бергеиовтің мақалаларын алыңыз. МенІң бір қорқаты-
ным — кейбір жас сыншылар әлден-ақ қуаибауды, рен-
жімеуді үйренген, Жас кезіиде қуанбагаң, қуана алма-
ған сыншыдан кейін ешбір қателеспейтің, тек дұрыс жол-1
мен- жүретін әдебиетші шықса шығар, ал әдебиетке пайда
қаншалық болар екең? Дау жоқ, бұл — қауідті нышан.
Сын деген — әдебиеттің шекарасы. Сырттан атылгаң
оқ та, іштен атылған оқ та алдымен соган тиеді. Ал сын-
ійы дегеніміз — сол әдебиет шекарасының дақшысы. Де-
мек, оған қалғуга болмайды. Бір ғажабы, оган постыдан
кетуге де болмайды, Себебі, оны ешкім алмастыра ал-
майды. Дөмек, сышпы дегеніміз — сирек талант болумен
қатар қогамдық күрескер. 'Әдебиеттегі бірінші күрескер.
Демек, ол әдебиеттегі жақсылыққа бірінші болып көз са-
лъш. жамандыққа қарсы бірінші болып аттандауға тиіс.
Осы ретте оның мақталып, немесе датталып жатуы әбден
заңды.Ол шекараны бұзушылардың жон терісін сы-
пырьш қана қоймайдиг, оны әлгі шекараны бұзушылар
согып кетуі де мүмкіп. Ооының .бәріне төзген адам ғана
сыяшы бола алса керек. I
Айта берсек, ой көп, толгандырып жүрген мәселе
қөп. Оның қайчқайсысын да тиянақты, толғақты мәселе
деуге болады. Бір-екі мЫсал айтсақ, кейде әдебиётшілер'
арасынан: «Сенің онда нең бар, ой, ол Даукес қой, арыл-
10
мас бәлеге қалдың дей бер», — деген пікір естясің. Ше-
. гірткеден қорықңан егін екпейді. Жамандықтан жалтақ-
таған адам сыніпы болмауы керек. Жамандықтан қапіып
құтылғаннап гөрі белдесіп құтылған артық. Әлгіндей-
лерді жамаи.үйреткен озіміз. Біріміз сынасақ, екіншіміз
байғұсқа обал болды деп қррғаймыз. Сонда әдебиеттің,
оқырманның обалы қайда қалады? Керек десеңіз, әлгін-
дей «бәлелерді» барлық сыншылар болып жабыла сынау
керек, яғни оларға шыңдықты мойындату керек. Себебі,
бұл арада мүдде Өзенбай урлап алған Дайрабайдың сиы-
рын өзіне қайтарып беру туралы емес, әдебиет . әңгімесі.
Демек, барша сыніпыларға не жетіспейді? Алдымен, БІР-
ЛІК. Бұл, әрине, пікірталасына жол берілмесін деген сөз
емес, Неге екенін қайдам, қазақ әдеби сынында ПОЛЕ-
МИКА (пікірталас) жоқтың қасы. Шынында да жеке
басқа тиіспесе, әңгіме таза әДебиет туралы болса, оган
шамданатын не бар? Қай-қайсымыз да тиісті сөзді, пікірді
мәдениетті түрде айтуға хақылымыз. Бір ауыз сөздІ
көтере алмау, сынағанды дұшпан кору қылмыспен бара-
бар, біздіңше. Сңдан соңғы қазақ сынына жетіспейтін
тағы бір нәрсе — БЕЛСЕНДІЛІК. Бұл жөнінде біз жас
сыншыларға ең алдымен Мұхаметжаң Қаратаев аға-
мызды үлгі тұтар едік. Бастан асып жатқан қоғамдық
жұмыстарын, баратын сапары, қатысатын жиналысы көп
екепін айтпағанда, жетпістен .асқап ақсақал сыншы, жігіт
ағасы, жас сыншымыз деп жүрген біздің қай-қайсымыз-
дан да көп әрі кемел жазады екен. Мысал үшін Мұқаң-
ның қайсыбір әдеби жылының да жемісті екенін айтуга
болады. Мерзімді баспасөз беттерінде мақалалары жиі
жарық көріп тұрады. Мұның аралығында' жасап жатқан
баяндамасы, сөйлеп жатқан сөзі қаншама. Бұл— расын-
да үлкевг үлгі тұтар.іық жайт. Алып арнасына жылына
ондап роман, жүЗДеп повесть, әңгіме^ мыңдап өлең қосы-
лып жатқан қазақ әдебиеті үшш сыншылық белсенділік-
тің аса керектігі күмәнсіз.' Мұның өзі сын өрісін кеңейт-
тіп, сапасын көтеруге ғана емес(. жас сыншылардың жеті-
ліп шыңдалуына да бастаса керек.
1987
БІРІНШІ БЪЛІМ
АСЫЛ МЕН АРЗАННЫҢ АРАСЫНДА
ЖАҚСЫ ДЕГЕН НЕМЕНЕ? ЖАМАН ДЕГЕН НЕМЕНЕ?
*
«Жазушы» баспасының соңғы жылдарда шығарған жыр
жинақтарын таразылағанда
Ақыядарымыздың соңғы жылдардағы кітаптарың оқып
отырғанда рәво.тюция рауангері Владимир Маяковский-
дің баршамызға белгілі жолдары еріксіз еске түсе бере-
рі бар:
«Атасына келді де,
Сұрады собн — немере:
— Жақсы дегөн немене?
— Жаман деген немене?»
Әлшпелік, қарапайым сұрақтар. Айтпақшы, сәби-немере
мұны атасынаи сұрап оТыр, Немере дүние келбетін, өмір
сырын енді тануда. Оның білім-білік қоры аз, тәжірибесі
мардымсыз. Демек, бала атаға бұл өмірде жақсы не,
жаман не деп сұрақ қойып жатса, ол орынды, жарасады.
Атасы- айтады: жуынбайтын, үлкеннің тілін алмайтын,
тәртіпсіз бала жаман деп, таза жүрөтін, кітаптарын күтіп
ұстайтын, жақсылықты жақтайтын бала жақсы деп.
Бұдан кейін мұны бала да білетініне күмән жоқ. Ал біз-
дің кейбір ақындарымыз ше? Өнердегі ңақ осындай қа-
рапайым, әліппелік сұрақтардың жауабын біле м.е? Біл- .
мейді. Атап айтқанда, өлеңдегі «Жақсы дёген немене,
жаман деген немене?» екеңіп білмейді. Олар мұны бы*
лай қойып, өлең. деген не, өлең емес дегеп не, соны
білмейді. Қайран қаларлық жағдай ма? Цародокс пе?
Иә. Солай бола тұра мойын бұлтартпас шьіндық бұл.
Әйтпест/жасы үлкен ағаларымыздың бірі, әдебиетіміз-
де көптен еңбек етіп келе жатқан Жаппар Өмірбековтің
темендегідей олеқ шумақтарын жазуын қалай түсіпе-
міз?
«Жылдіар,
жылдар
Зулап жатса ғасырлар*
Аткен адам не ғажайып асулар,
12'
Көксегені,
аңсағаны еркіндік! —
Осыпшама құштарлықта не сыр бар?
Дариядай эр гамшыдан құралған,
Сол еркіндік жақсы жаннан нұр алған.
Нұр болғанша күн көзіндей құдірөтті,
Не бір жүрек тыным таіппай қиналған!..»
Л Ч
Бұл жолдар автордың «Атыңнан айналайын» («Жа-
зушы» бдспасы, 1984 ж.) жинағындағы «Еркіндік жұл-
дызы» атты беташар өлеңінен алынып отыр., Біз дағды
бойынша «...өлеңінен алынып отыр» дегенімізбен, мұндай
сөздер өлеңге жата қоймаса керек. Өйткені, «ғасыр-
лар зулап жатыр, не ғажайып асулардан өткен адамның
көксегені, аңсағаны еркіндік, (оның) осыншама құштар-
лығында не сыр бар?» деп. сұрақ қойсақ, өлең бола
сала ма? Біздіңше, мұнда ешқандай да сыр жоқ. Адам-
 ның еркіндік аңсайтыны өзінен-өзі түсінікті нәрсе. Адам
еркін болып туады. Тіпті, адам еркіндік үшін жаратыл-
ған. Керек десеңіз, құс екеш құсқа да, шөп екеш шөпке
де еркіндік қажет. Сонда мұндай қарабайыр шындықты
өзек етіп, ұйқасты сөздермен берудің несі өлең?| Онда біз:
«Жарысып жалаң сездер алға асады, НөліктеЙөЛең бұлай
жалғасады», — дейік. Себебі, «Еркіндік жұлдызының»
қалган шумақтарының Да жарқырап тұрғаны шамалы.
Сонда бұл да өлең болып шықты. ма?£Біздіңше, жаңа ой
айтпағап, соны сезім сәулелерін себездемеген, бойында
ыстық жүрек дүрсілі лүп-лүп етпеген мұнДай жолДар-
дың өлеңге сорпасы қосылмайдыЛ
1 Шынымызды айтайық, бес баспа табақтан астам кі-
тапта өлеқ қатарына қосуға болатын дүниелер жоқ е>іес,
бар. Бірақ олар аз. Оған қоса Ж. Өмірбековтің жапры
поэмалар дөп көрседілген төрт көлемді шығармасының
«Шашубайдан» басқасы әлсіз дүниелер. Қарап отырса-
ңыз, қейіпкөрлері — кілең еңбек қаһармандары: Социа-
листік Еңбек Ері, атақты кенші Қадыр Әбдірәсілов, Со-
ңиалистік Еңбек Ері, механизатор қыз Нұрбақыт Қабды-
кәрімора, Жамбыл облысындағы Луговой жылқы заво-
дының аға шопандары, Социалистік Еңбек Ері, Қазақ
ССР Жоғарғы Советінің депутаты Биғазиев Нәдір мен
Батыр ана Биғазиева Зада. Партия бар дауыспен жырла
де.п отырған замандастарымыз4 емес пө бұлар? Алайда
«мата даңқымен бөз өтеді» дегендей, тақырып атымен
мұңдай дүниелердің өтуі қалай?
13
'«Ері елін танытар дегея рас,
Ел тағдыры ежелден ерге мирас (?)
Сені жақсы жігіт деп естіген соң,
Керсем деген бар еді бір ықылас.
Кеп қадалдым жүзіңе — бүлінбетең (?)
Алдамшы көз жоқ екен (?) — күлімдеген.
Сабыр сақтап отырдың (?) қарсы алдымда,
Көкіректе сыр бар-ау күбірлеген (?)...
Кең жазық <<Құлын ембес» — жылқы жатар
Бүйірін семіздіктен жылтыратар (?)
Баурайы «Ңызыл шоқы» сен туған жер,'
Мінеки,
болсаң жігіт жен сұрасар (?)»
. «Батыр жігіт» аттьБдастан, міне, осылай басталып,
фсылай шоқытып кете бередһ Ел тағдыры ерге мирас
па? Ел тарихы, дәстүрі мирас, мұра болса бір жөи.
Жігіт елінің тағдырын елімен бірге күнбе-күн басынан
көшіп, өткеріп жатпай ма? Ңадыр Әбдірәсілов бетінің
бүлінбеуі (еңбек етпей, үйінде шалқасынан түсіп жат-
қан ба? —_Б. С.), бетінде алдамшы көз жоқ болуы, оның
көкірегінде күбірлеген сыр бар-ау (бар др емес — Б. С.)
болуы ажарлылық танытар баяндаулар, «суреттер» ме?
Бүйірің семіздіктен жылтырататын жылқы ма, жоқ кең
жазық «Ңұлын ембес» пе —түсініп керіңіз. Енді осы
тіркестегі бұлдырлық «...болсаң жігіт жөн сұрасар» деген
тармақта және, жалғасады. Автор кейіпкерінің «Қызыл
шоқы» баурайында туғанын кімге айтып тұр: Ңадырдың
өзіне ме, жоқ бір қаймана қазаққа ма? Талдай берсек,
осындай «қазыналарға» молыға, жолыға түсеріміз, кү-
мәисіз.	-	-
Енді осындай «өлеңдер» енген кітапты да жана кі-
таи поэзиямыздың бір табысы, кексе ақынымыз Жаііпар
Өмірбековтің кезекті бір белесі дейміз бе?
Бұл жерде қадап айта кететін нәрсе — мен осы бір
кітабы арқылы жалпы Жаппар Өмірбеков 'деген ақынды
жоққа шығаргалы отырғап жоқцын. Өйткені, қандай бір
баға-байлам, сын айтылса да, оның дәлелденуі шарт.
Аты-жөні жоқ асыра сілтеуге болмайды. Бұлай ^дегеңде
айтпағым — ақынның осы кітабының көбіне-коп сэтсіздігі -
қазіргі қазақ поэзиясын байытуга жонді үлес қоспа-
ғапы.
Егер ақын Ж. Өмірбековтің жаңа жинағын қалайда
шығару керек болса, оңда «Шашубай» дастанына ав-
тордың өзіңдік өңі бар өлеңдерін ғана қосып неге шы-
ғармасқа? Пышақтың қырындай жүқа болғанйен, ол дұ-
14
рыс кітап болар еді. Гәц көлемде емес, өлеңде емес пе?
Баспа 1986 жылдың басында шығарған «Шапағатты
шак,» атты қызыл мұқабалы, безендірілуі келісті кітапқа
«Совет Одағы Коммунистік партиясының XXVII съезіне
республика ақындарының тартуы» деген анықтама бе-
рілген. Жинақ «Арнау» жәнё «Самгау» деген қос бөлім-
нен тұрады. Кітаптың авгорлар қатары сайдың тасындай:
ақсақал ақынымыз Әбділда Тәжібаевтан бастап соғыстан
соң туғандар өкілі Кеңшілік Мырзабековке дейін. Демек,
кітаптың жақсы болуға мүмкіндігі мол. Тіпті,. ол тәуір,
тамаша болуға міндетті. Ақындарымыз еліміздің кемең-
гер көшбасшысы — партиямызды, «заманымыздың ақыл-
ойы, абыройы, ар-ожданы» партиямызды жырлауға жан-
жүрек қуатын сарқа жұмсамаса, осы қасиетті, басты та-
қырыпты бар дауыспен жырламаса не болғаны?
Өкінішке орай, бұл үмітіміз ақталмайды. Жинақ жақ-
сы жырға тым жұтаңдық танытады. Басқа-басқа, белгі-
лі-белді ақынмрымыздың өлеңдерінің өзін алып көрейік- .
ші. Мысалға,/Қазақ ССР-інің Халық жазушысы, таны-
мал ақындарымыздың бірі Тұрсынхан^Әбдірахманова бы-
лай деп жазады:
«Компартиям,
Сеніц асқақ қиялыцпан (?) жаралгам,
Компартиям,
Сөніц молдір тұнығыңнан нәр алғам.
Компартйям,
Сен ілгері жетелеген адамдаіі (?)
Коммуниспіө
• Не ғажайып қиындыққа бара алсам.
Сенің күшің
Коммуниспте жалындасам, бүрқасам,
Сүйемелін —
Коммунистер әнін асқақ пгырқасам.
Сен жасымнан
Ақиқатқа, адалдыққа үйреттің,
Сенің үлгің
Түзу жрлдан шығып түзге бұрмасам (?)
Әділдігің
Әйгі болсам еңбөгіммен жер-кокке,
Сен .баулыдың
Тиянақты, ерінбес қып еңбенкег
Төзімділік
Дағдым болса, табандылық, қайсарлық
Ауызданғам
Коммунистік қасиетке жоргекте...»
► • '
Зерделеп көрейік, енді осындай жолдар да жаңа, жа-
ңалық өлең бе? Сан айтылып жүрген ой. Сондықтан да
15
селт еткізбрсе керей Оған қоса нақ осы шумақтарда ай-
тылғандай ойды^^өзек еткен өлеңдерді қазақ поэзиясы
әлемін шолмай-ақ, нақ осы талданып отырған жинақтан-
ақ біраз тауып ала аламыз. Өлеңге енді келген жас ақын
осылай жырлап, алғапіқы әсерін, .әлііщелік ақиқаттарды
ортаға тартып жатса бір жөн. Мұны айтпағанда, Т. Әб7
дірахмановапың: «Сенің асқақ* қиялыңнан жаралғамы»
несі? Партияның арман-қиялынан жаралган кім? Немесе
ақынпың:' «Компартиям, сен ілгері жетелеген адамдай —
коммунисіпе не ғажайып қиындыққа бара алсам...» деге-
нін қалай түсінеміз? Екіұштылау. Партияның асқақ қия-
лынан жаралып, табандылық пен қайсарлыққа, коммунис-
ше жалыңдауға жөргектен үйренген адам жетелемей-ақ
қиындыққа қарсы бармай ма? «Коммунистік қасиетке
жөрг^кте ауыздалуы» — бүгінгі өміріміздің шындығы-ақ
шығар, бірақ бұл ойды тұңғыш айтқан С. Мұқанов емес
пе? Қысқасы, біз атаЛмыш өлең туралы пікірімізді бұл-
тартпас аксиома, бірден-бір пікір демей-ақ қоялық, бірақ
ақынның «Шапағатты шақтағы» екінпті бір өлеңшде де
осындай кем-кетіктер кездеседі.
Әрине, белгілі ақынымыз Т. Әбдірахманованың жинақ-
тағы коммунистер туралы топтамасы тұтастай алғанда да
түкке тұрмайды демейміз. Жақсы жолдар, шынайы шу-
мақтар жолығады. Бірақ олар құм арасындағы күміс тү-
йіршіктеріндей әр жерде бір жылтырағасын, ақын өлең-
дерін тұтастай тәуір деп атауға мүмкіндік бермейді.
Тағы да щынымызды айтсақ, осы жинақтағы Дихан
Әбілев, Қалижан Бекхожин, Сәду, Машақов,. Әбіраш Жә-
мішев, Ғафу Қащлрбеков, Құланбай Көпішев, Тұрсынзада
Есімжанов, тағы басқа ақындапдың да туындылары бізге
ұнаған жоқ. Дәлел керек пе?у Бір дәлел — ақын Қадыр
Мырзалиевтің «Жалыннан жаралғйпдар» атты топтамасы^
Бір қараранда, тоіггама жаман емес. Тіпті, талай-талай та-
лантсыздар үшін бұл жыр шоғы көпгбасы шығармдсы
болуға жарап қалар. Тіпті, топтамадан ой ғана емес,
оты да шашьірап тұрған шумақтар табылады. Бірақ
ақынның өз мүмкіндігінен, 03 биігінен келсек, өрлеу емес,
біршама кері кету көрер едік.
/ «Көкіректөр толғанда кекті ұранға,
* Бомба болып жарылмай тек тұрам ба?!
Самолеті өртенген ГастеллЬмыз
Дұпшал үшін айналды от-қыранға.
и'	’	**	.	л
" Қардай жауғаи қорғасын тұршіктірді,
Бірақ біздің ер Сұлтан ыршып тұрды:
16
Жүрегі мен билетіншұрық тесіп (?).
Пулеметін ажалдың тұншықтырды...
Туған кезде басына азап күпі,
Қорқыта алмас гестапо тозаң күні.
Дар ағаштың түбінде бір дір етпей (?)
Зоя тұрды өлімді мазақ қыльш...»
Көріп тұрсыз, жаман өлең емес^ Біз сұрақ белгісін
қойған тұстарда^да ерекше өрескелдік жоқ. Орынды, тіп-
ті отты сөздер./Бірақ сұрақ белгісін неге қойдық? Айт-
пақшы, біз сұрақ белгісін тек осы жолдарға емес, Қа-
дырдың «Шапағатты шақтағы» бүкіл туындысына да қой-
ған жоқ па едік? Қойғызғаң жоғарыда айтқан себеп-
жағдай. ^Енді сол жағдайға көз жеткізу үшін ақынды
өзімен-өзін салыстырайық: .
«Васым'жаудың күшін біз
Бордай қылып үгіппіз.
Әдемі өмір үшін біз
Әдемі өле біліппіз.
„Ерлік десе бүгінде,
Елеңдеп бір қоямыз.
Дар ағаштың түбінде
Дір етпеген Зоямыз.
Жайратып кез келгенді,
Жатқанда ел шығын боп.
Сұлтанымыз ёлген-ді, 
Пулеметке тығын боп.
Ажалынан жасқанбай,
Ақ жүрегі жалау боп
Нұркенійіз аспаннан
Ағып түскен алау боп..
Даңқ — олардың пәтері,
Іздемеңдер қабірін!
Кеткен солар көтеріп,
я-	Өлімнің де қадірін!»
$ Ал қай өлең жақсы? Біздіңще, кейінгі өлең. Ол және
сқа да нұсқа. Ойға да тығыз, образға да нығыз.
ндай-ақ біз екінші өлең ерекще өлең болгандықтан
оі ың алғашқы нлеңге ұқсас тұстарына (шындығына көш-
Іс®с, керісінше, бірінші өлең екінші өлеңге ұқсас) сұрақ
бвлгісін қойьш, астын сызып жатпай-ақ қоялық дедік.
□^һйталау іздерін де байқамаймыз ба әйтпесе? «Жалын-
нан жаралғандар» 75 шумақ — үш жүз жолдай өлең бол-
са, мынау — 5-ақ шумақ, небәрі жиырма жол. Бірақ үш
жүз жолдың айтқанын бәрібір жеткізе алып тұр. Және
бір қызығы —«Басым жаудың күшін біз..л бұдан ең кемі
17
жиырма жыл бұрын жазылған. Оның авторы — огыз-
дағы ақьш Қадыр Мырзалиев. Дл дейінгі өдеңиің авто-
ры — елудегі ақыи Қадыр Мырзалиев]
Сонда бұл кері кетудің, өспеудіңсебебі неде? Щыны- -
мен-ақ жақсы өлең дегеп немене, жаман олең деген не-
мене екепін Мырзалиевтің білмеуінде ме? Жоқ, әрине. Біз
амалсыздан, ақыиымыздың тікелей ісіпе, жырына қарап,
мұиы әдейі айтыи отырмыз. Әйтпесе Абайдың өткен га-
сырда-ақ «Өлең — сөздің патшасы, соз сарасы», — деп
айтып кетксніп білімді ақыи Қ. Мырзалиев оқымады,
ойына түймеді деу қисынсыз гой... Г'ә, мұны Ж. Өмірбе-
кОв те, Т. Әбдірахманова да біледк Керек десеңіз, жыр-
дың «жүректен- піықпасаг жүрекке жетпейтінің» автор
Қадыр Мьірзалиев қана емес, Т. Әбдірахманова, К. Сау-
ғабаев және басқалар да керемет біледі. Демек, гәп —
ақындарымыздың өз өлеңдерін жүректерінен шыгармаган-
дығыңда. . Бұл — бір. Екінші олар творчестволық тұр-
ғыдан ізденбеген. Жауапкершілік жүгін азайтып алған.
РасДҚадырдың «Басым жаудың күщін біз...» өлеңі —
біздіңпщ Абайдың «Аттың сыны», «Қасымның «Дариға,
сол қызы», Әбділданың «Адамы» секілді белөстіқ, кезең-
дік өлең^ Бұған бұл өлеңді кезінде ел түгел елең етіп,
жастардың жаппай жаттап алуы ғана дәлел емес. Өлең
бүгін де оқырманның- есінде. Өз басымыз да әлі күнге
дейін жатқа білеміз. Бірақ кейінгі кездері оқырман жұрт-
шылықтың Қадыр кітаптарын әлі де дүкендө қалдырмай
сатып -алғанмен, бұрынғыдай жаттап алмайтыны, тамсан-
байтыны неліктен? Қалай бодғанда да мұнда бір сыр
бар...
«ПІапағатты шақты» әрі қарай талдай берейік пе? Қа-
жеті жоқ шығар.
Бұған қарап, жоғарыда да айтқанымыздай, кітапта
жақсы .өлеңдер жоқ деуге болмайды. Мысалы, Әбділда
Тәжібаевтың жинақашар өлеңі. Біз бұл өдеңді ақынның
айрықша өлеңі, жаңа бір белестік жыры демейміз. Бірақ
ақын жүрегімен толғанып, ағынан ақтарыльш, қуанышын
бөлісіп отыр. Сопдықтан да ақын сөзіне сенесіз. Бейта-
рап қалмайсыз.
/«Кереметін аштың сен еркіндіктің, '
1 Жіоек желін жөрімнің еркін жұттым.
Жүдеу жаным қыспақтан босанды да,
Бұлтсыз күндей жайнады көркім тіпті.
Қанат бітті, ұштым мен, құсқа айналдым,
Қызықтарға қанбадым, құмарландым. ...
18
Биіктерден биікке аса бердім,
Дөмендерде қалдырып тұмапдарды....»
Өлеңді оқып отырып, сен де жеріңнің жібек жеЛігі
жұтқандай боласың.. Еркін құйылған өлең еркіндік да-
рытқандай. Сен де самғау сезімін түйсінесің. Өлецніц
бойыпда жан, қан бар. Ә. Тәжібаев шабытпен тудырғап
шығармасын. Демек, өлең деген, ең алдымеп, ақындық
қажеттілій. Жүрек қажеттілігі, Шынайы жан толқыиы.
Өзін-өэі зорлап, салқын жазған ақын ең алдымеп өзі
толқымайды. Бұл — жалғандық, етірік айту дегеп сөз;
Өзін толқытпаған «олеңі» елді қалай еліктірмек, тебірент-
пек? Міно, жинақтағы басты кемшілік те осында. Әйтпе-
се жинақ авторларының көбісі-ақ талантты акындар. Бі-
рақ бүл жағдай да «Шапағатты шақтың» шапағаты аз,
шуағы селдір болуын ақтай алмаса кереқ7
Бұл жерде, бәлқім^ құрастырушы Жүрсін Ермановтың
кінәсі аз да шығар. Ол ақындар үшін өзі жазып бере
адмайды ғой. Алайда партия, әйгілі еңбек адамдары ту-
ралы жырлар ғана съезге тарту ма екен, Барша шынайыг
жырлар, азаматтық жырлар тарту емес пе? Әлде ком-
муиистер туған жер, табиғат^ ар-намыс -коңіл күй жыр-
ларын оқымай ма? Гәп тақырыбында емес, татымыида
десек, ақындарымыз екі съезд аралығында осы жинақ-
тың нұрын шалқытар тамаша өлеңдер, ту өлеңдер жаза
алмап па? Қалай дегенде де баспа тарту-кітаптың коркіп
ашып, қазынасын ортайтиай шығаруы қажет еді. КПСС
XXVII съезіне тікелей арнап бір кітап шығарады екен-
Йз, опың өзін лайықты етпеуіміз. орынсыз ғой.
Дау жоқ, екі-ақ кітаппең аға баспамыздың соңғы
жылДарда шығарған жыр жинақтарына баға беру әділет-
тік бола қоймайды. Бірақ окініштісі — мұндай жақсы
жырға жарлы, көркемдігі кенеусіз кітаптарға келғенде
баспа жомарттық байқатады. Тбпырлатып және шығарып
жатыо. Мұның негізгі мысалы сол: баспа 1985 жылы
50-дей поэзиялық кітап шығарса, сбның үштен екісі —
ақын емес, жай өлеңшілдердің кітабы. Көп пе? Тым көп.
Ал сапалы үштен бірдің ішінде А.Жұмағалиевтің бір
томдығы, Ж. Нәжімеденовтің, Ж. Қыдыровтың кітаптары
бар. Жұбап Молдағалиев, Сырбай Мәуленов, Тоқаш Бер-
дияров, Қанипа Бұғыбаеваның кітаптары да жаңсы жыр
жинақтары'дей аламыз.. Сондай-ақ осы баспа шығартан
Иранбек Оразбаевтың, Дәуітәлі Стамбековтің, Ұлықбек
Есдәулетовтің жинақтарын да 1985 жылдың табыстары
қатарына жатқызар едік. Осы аталған кітаптармен түтас
19
бір жылдың еншісі бітеді десек өтірік айта қоймаймыз.
Бұл өте аз ек^ні күмәнсіз.
Енді баспапың 1986 жылғңі тақырынтық жоспарымен
танысып көрсек, 34 жыр кітабын піыгару белгіленіпті.
Рас, саны азайган. Бірақ авторларды топтастыру көбе-
йіпті. Демек, сая 1985 жылмен қарайлас бәрібір. Бұл
ж-ерде де мәселені кадр, яғни талант шешетін болса, ұлы
ақынымыз Сұлтанмахмут Торайғыровтың екі томдығы
өлең сүйер қауымға құнды сыйлық болғалы тұрғапы
кәміл. Бірақ талант бар болса бар, жоқ болса жоқ. Ше-
бөрлік деңгейі төмеңдеп-жоғарылап тұрады десек те, бас-
па авторлары, ішінен Ғафу Қайырбеков, Бекен Әбдіраза-
қов, Дсёжйн Нұрғалиев секілді бірлі-жарым ақындар кі-
табынан ғана айшықты жырлар күтетінімізді жақырмай-
мыз. Ал қалғандарынан, яғни 34 кітаптың 30-ынан үмі-
тіміз шамалы. Сонда жақсы жырларға тиген үштен бір
үлес жетіден бірге түскені, ме? «Жазушы» баспасының
жыр жинақтарын іпығаруды жақсарту орнына жоепарлы
түрде нашарлата түскені ме? Және бұл кітаптардың көбі
бүтінгі таңда шығып үлгеріп, олардың денімен танысуға
мүмкінДІк те алдық. Мұның езі біздің күдігіміздің бекер
еместігін растап отыр.
Міне, «Айдын-шалқар», 5 авторды біріктірген, 10 бас-
па табақтан астам, жақсы бөзёндірілген кітап. Алайда, іші
топырлаған татымсыз өлең.
Алғашқы беттен-акг бастайық. Өлең аты «Аврора».
Авторы — Мүтәллап Ңанғожин.
Ыеқырып азыітайды долы дауыл,
Алқынып, шаіпалғандай демі де ауыр.
Неваның тентек мынау мінеэіне
Кемені алып басқарган қанық-ау ұл (?).
Кемеміз «Аврора» —алъш кеме,
Келеді ер толқыиды жарьш көме! .
Бақытын адаМзаттьщ арқаларап,
Жанына жұмысшыпың жарық бере...»
Бәрі дұрыс. Автор ақиқатты айтып отыр. Бірақ жап-
сыз, нәрсіз. Жаттанды, жауыр болған мазмұн, «Өлеңнің»
ділі де, тілі де жаЛаң мақалалық бітімнен. Штам.п. Пі-
шіндегі ғана емес, ойлаудағы пгтамп дегеңің де осындай-
ақ болар.
Тағы бір «ақынмен» танысайық. Ңабыш Молдақа-
шеа. «Тыңға шабуыл».
«Ғасырлар бойы бүлк етпей,
Ңойнын ашнай жатқан жон.
?0
Күнпіц көзі жылт етпей,
Жібімейтін қатқан тоц (?).
Колхозды ауыл жастары,
Тыңға жасап шабуыл.
Таза ікыртыіі (?) тастады,
Жасыл майса —егіп гүл (?).
Думан — қырда, сай іші (?)
Жеңіспен туды қадады.
Теңіздей толқып, майысып,
Көк егіс жапты даланы.
Комбайн мен қырманды,
Баптай бер, колхоз, баптай бер.
Көзіңмен атыр боз таңды,
Мол астықты қаптай бер».
Біз өлең өлкесінен бұрын мұңдай адамның атын естіп
көрмеппіз. Жаңа есім бе? Солай шыгар. Алайда оның рз
олеңін әуелі өтіріктен бастағаны несі? Біздің тың өлке-
сі — «куннің көзі жъуіт етпейтін, жібімейтін қатқан тоң»
құрсаган өңір ме еді? «Жерді таза жыртып» (басқалар
ала-құла жырта ма? — Б/ С.), гүл егіп тастайтын, гүл
рксе де, астыҚг жинағысы келіп, комбайнын баптап жат-
қан колхозды да көріп отыргаяымыз осы. Олай болса, ос-
ындай зорға ұйқасқан, айтары. аз, ойы қайшы, (сірескен
өлеңсымақтарды жариялаудың қаншалықты қажеттігі
бар).	,
Осылайша мысалдарды түйдектете беруге болады. Гәп' -
мысалдарга жүгіне беруде ме? Онсыз да жеткілікті мысал
келтірген болармыз,
Сонымен, мәселенің екі жағы бар:
1) автерларымыз. жаман өлеңді,'өлең емес «өлеңді»
неге топырлатып жаза береді? ,
2) Баспалар. осывдай құла ағыстьг, ала «жемістерді»
неге тасқа басуға құмар?
Аң бұл тұргыда ойланьш көрсек, талай «дамашаның»
беті ^шылады. Таланттан талантсыз кеп болатыпын және
сол көп талантсыздардың пысық, жершіл, рушыл, жа-
гымраз, телефон соқтырғыпі болатынып, мазаны жиі
және қатты алатынын, арыз да жазғыш екеніи айтып ақ-
талу қажет гіе? Жоқ. Біздіңше, бұл — мүлдем төзгісіз
жағдай. Себебі бәріпе де нақты адамдар кінәлі. «Жазу —
қанағаттану, жариялау — жауапкершілік», — дейді Ру-
бинштейн. Ақындардың жазғаиы жақсы іпығар, элең-
шілердің жазғаны ездеріне ләззат шығар, керемет көрі-
нер; бірақ баспа акыішың сәтсіздігіне, өлеңшішң дүмбілез
шикізатына 'неге қаржы, қағаз жұмсап, мемлекөт мүлкі- .
'	21
яе айналдырады? Сауда дүкенінде жыртыд бәтеңкені еш-
кім алмайтын б*олса, жыртық «жырдъ»» неліктеіі тираж-
даймыз?
Расі, басда — өндіріс орны. Өлең. піыгару жөніндегі
, жоспарды да орыңдауы керек. Бірак, бұл жағдай да,
біздіңіпе, жасың жырларды топырлатыд басуға сылтау
_бола алмайды. Себебі, ерте кездегідей емес, қазір автор-
. лар жеткілікті. Ендеіпе кітаптардың бәрін болмаса да кө-
бісін дұрыс, немесе жақсы етіп шығаруға мүмкіншілік
бар екені даусыз.
Баршамызга мәлім: қандай да бір кітап — шыққанша
автордың, баспаның мепшігі болса, шыққан соң халық-
тың меншігі. Ендеше халықтың қажет, .асыл мүлкі болу-
га, анық ақындардың гана қолы жетуге тиіс кітапты —
бі р-екеу болса ештеце емес, он шНқтысында да төзуге бо-
лар — өлеңшілердің, жаппай табыс табу көзіпе айналды-
руга кім право берді?
Күнделікті баспасоздеи оқып та жүрміз, көзімізбен кө-
ріп те жүрміз, қазір жоспарын ррындай алмаган, саца->
сыз енім шыгарган кәсіпорындар жауап береді. Нақты
адамдар айып телейді, лказаланады, Ендеше бұл талап
кітап шығару саласына да ортақ.' Біздің ойымызша, бас-
палар нашар кітаптарды қаптатып шыгарғаны, көркемдік
келёңсіздіктер (брактар) үшін де, жақсы қолжазбаны
жарқыратып шығармағаны үптці де- жауап беруге тиіс.
Әдеби-сын мақалалар да тиісті орындарға жіберіліп, олар-
ға да «Сынап едік, қорытыйдысы қандай?» дегеп жауап-
тар берілетін кез жетті. Михаил Кульчиңкий:
«Мы запретим
декретой' Совяаркома
писать о Родине
беэдарные стихи» — .
*
деп жазса, осыны бүгін іске асырмасақ, қашап іске асыр-
мақпыз? Бүгін іске асырмасақ, мұнымыз КПСС XXVII
съезі алға қойып отырған талаптарды түсіну, бүгінгі бет-
бұрыс кезең міндеттерін орындау бола қоймас. Міне,
сондықтан да КПСС Орталық Комитетіпің Бас секретары
М. С. Горбачев жолдас XXVII съезде жасалған Саяси
баяидамада: «Даңғазалық көп шимай мен тұрмыстың
уақ-түйегін қазбалаудың, коньюнктурапгылдық ііеп ала-
яқтықтың партйяға да, халыққа да қажеті жоқ. Қоғам
жазушылардан көркем жаңалық ашуды, әрқа.шан да^ шы-
найы өнердің өзегі болып келген өмір шындығын күте-
ді», — деп ашық та қатты айтса керек. Бұдан былай да
22
жаман кітаптарды тогытсақ, жасық жыр жаза бгрсек,
партия алға қомған міндеттерді, оқырман халық тала-
бын ескергеніміз қайсы?	.
Біз кейде ойлаймыз: О. Малқаровтың, 0. Иманәлиев-
тің, Б. Ырзабаевтың, М. Рашевтің және тағы басқалардың
әлжуаз кітаптарын шығарғаннан гөрі Сара Тастанбекқы-
зының, Тұрмағамбет Ізтілеуовтің, Бернияз Күлеевтің
жырларын қайта жариялаған әлдеқайда пайдалы. Оны
ала алмай қалған және іздеп жүрген адамдар қазір до
көп. Мәселен, мен «Ақын Сара» («Жазушы» баспасы,
1985 жыл) атты кітапты бас алмастан оқыдым. Алматыда
осы кітапты да алып үлгере алмай қалған,біраз адамдар-
ды нақты білемін. Әйтпесе:
«Шалшыкіқа біткен тал жаман, -
 Қайырсыз біткен мал ж&мап.
Ел тыныштығын ойламай,
Есіріктентен шал жаман,—
•
дейді Майлықожа. Қандай әдемі. Ғибраты жаныңа жі-
ліктің майындай дариды. Тіпті бүтінгі күн талабыңа да
жауап беріп тұрған жақсы жыр. Бір ңызыгы — біздің
бүгінгі көп ақындарымыз, міне, осылай насият, дйдакти-
калық толғаулар да жаза алмайды. Сондайда еріксіз көп
әдебиетшілеріміз сөз патшасы жалына . жармасып әуре
. болғанша, неге деректі прозамен, ту жатқан тыңдарымыз-
ды игерумен (мәселен, «Өнегелі өмір» серйясына қаты-
су) айналыспайды деп ойлайсың. Пышақ жоқта кездік
те кәдеге жарайды десек, олардың өнердегі өз орындарын
табулары да мүмкін ғой. .
Бізде табыс болса, тамаша туынды дүниеге келсе,
оны автордың, баспаның еңбегіне жатқызып, ал кем-
шіліктерді сынға аудара салатын жаман әдет бар. ПІын-
дығында сын бәріне де ортақ. Керек десеңіз,. табыс' —
аддымен сынның жемісі. Себебі, сыншы мақтаса, не
даттаса ғана сынайды деп ойлау — саяздық. Баспалар-
дың жарығы жұтаң «Шапағатты шақтарды», мөлдір емес
«Айдын-шалқарларды» шығарып. жатқаны үшін сьщ кі-
нәлі емес. Сондай-ақ. сын тек газет-журнал бетінде жа-
рияланса гана әсер етөді деп ойлау тағы қате. Кейде
жұрт айтып жүрген, мойындап жүрген бір шындық —~
сын үнсіздігі — ең ауыр, өте қатты сыя. Мвселен, МұҚа-
ғали Мақатаевтай, Тоқаш Бердияровтай,. Күләш Ахмето-
вадай ақындарды сын қашан байқамапты? Еңдеше еле-
меуден артық сын бар ма? Оқырман қауым кейбір жет-
пістегі ақындарымызды білмей жатса, кітаптарын ешбір
23
алмай қойса — ол сынағаны іемес пе? Қауіп — шебер.ма-
шықшылардың ақындар ортасына кіріп кетіп, кітап шыға-
руды былай қойып, атақ-абыройға ұмтылып жатуында.
Сондықтан біз белгілі сыншы Е. Сидоровтың 1986 жыл-
ғы 13 март күнгі «Правда» газетінде*жарияланған «Ли-
рика жөнінде, оның сынпіылары жөнінде» атты мақа-
лйсында: «Не то плохо, что существует полупоэзия. Так
было всегда. Нетерпимое другое: мы сплопіь и рядом
уравниваем плохие и хорошие стихи и в рфициальном
общественном иризнании, и во многих статьях и рецен-
зиях», — деп өте әділ айтты деп білеміз.
Міне, қазір біздегі ең үлкен тамырлы дерт осы. Әдеби
рртада да, газет-журналдар бетінде де, баспаларымызда
да осындай көзқарас, қатынас басым орын алган. Сол
сёбепті өлең жаза алмайтындар үй түтіл, ресцубликалық
Мемлекеттік сыйлық сұраудан да ұялмайтын болып ал-
ды. Ал обал мен сауапты айырмау, адал мен арамды
ажыратпау үстемдік алғаң жерде әділдік пен адалдыққа
да, шынайы елеқ мен азаматтық күрёскерлікке де орып
аз қалатын болса көреқ.
Берііміз де білёміз, Биағаң — Бейімбёт Майлин осал
ақын емес-ті. Бірақ Ілияс Жансүгіровтен мықты емес
екенін өзі біліп, өлең жазуды до/арып, прозаға ауысты.
Онысы қазақ әдебиеті үшін керемет ырысқа айналды.
Тахауи Ахтанов алғаш өлеңдер жазған. Жаза берсе
қазір де оншалықты жаман ақын болмас еді. Бірақ
АманЖолов өлең жазуды қойғаның дұрыс деген соң жыр
жазуын тоқтатты. Мүньщы жөн болыптьі; ©л қазір қазақ
прозасының көрнекті тұлғаларының бірі болып отыр. Аіі
біздің көіітеген өлеңпгілеріміз ө'зі біліп қоймаса, жасы ас-
қан сайын боратып жаза түссе, оған сын, әйтпесе баспа
поэзия әлемін бүлдіруді қой деуі керек шығар. К,ой деп
айтармыз да.
Айтылған сөз жерде қалса, сыннан қорытыпды іпы-
ғарылмаса, көрсетілген кемшіліктер түзетілмесе, онда,
әрийе, даму-ілгерілеу‘болмақ емес. Сондықтан да КПСС
Орталық Комитетінің 1985 жылғы Апрель плёнумында
істі бұдан былай қалай жүргіземіз, еліміздің бүгінгі тағ-
дыры, келешек келбеті нақ соған байланысты деген ке-
меңгерлік ой өзек етілді. Ендеше, «Жазуіпы» баспасы
жыр кітаптарың бүгің қалай піығарып отыр, ертең қа-
лай шығарады. — қазақ жырының тагдыры нақ соғап
байланысггы десек асыра.айта қояр ма екенбіз. Осы сын
мақаламыздан кейін нашар жыр жинақтарын шығару сәл
де азаятын болса, әрине, онда сынымызлыц зая кетпегепі.
Сонымен, мақаламыздың соңын да В. Маяковскийдің
қарапайым, біраң ңадау сұрақтарымен аяқтавымыз келеді.
Бірақ біз оны «Жазушы» баспасына қоямыз.;
— Жақсы өлең деген немәнө?
— Жаман өлең деген немене?
1986
ЖАҢА ДЕГЕН НЕМЕНЕ? ЕСКІ ДЕГЕН НЕМЕНЕ?
Ақындарымыздыц сөзі мен ісінің бірлігі туралы
Қазіргі қайта құру кезеңінде бетбұрыс, жеделдету,
сын мен өзара сын, инициатива меп жауапкеріпілік, твор-
честволықпен еңбөк ету, өзіңе де, езгелерге де талашпыл-
дық, с-өз бен істің бірлігі, әлеуметтік әділетті орнық-
тыру деген сияқты сөздер ңші айтылып жүр. Және дер
кезінде, жөн айтылып жүр. Тіпті бұл сөздөрді бастан
кешіп отырған уақытымыздың негізгі бағыт-ұрандары де-
сек те дұрыс.	.
Бірақ біз^сондай, қоғамымызды алға бастаушы мұрат
ұрандардың ішінен — сөз бен істің бірлігін бөліп айтар
едік.
Оның себебі: біздің ойымызша, соз бен істің бірлігі —
қазіргі 'қайта құру кезеңінің ңегізгі бағыт-ұрандарының
ең бастысы. Өйткені жақсы создер, тамаша тұжырымдар
бұған дейін де аз айтылған жоқ-ты. Мәселе сәзге қарап
тұрса, әлдеқашан Арал теңізін шарасына қацта толты-
рып, Жиделі-байсын заман орнатып қойған болар едік
қбй. Демек,. орындалмаса қандай бір жақсы сөздер де —
өтірік, бос атау-ұрайдар ғана. Ендешё сын мен өзара
сын — өміріміздің өнегелі салты, әрбір совет адамы ини-
ңиатива корсетіп,- еселі еңбек етуі, сойтіп экономика-
мыздың ілгері өрлеуіне мол үлес қосуы керек деген әде-
мі сөздер айтылып қана қоймай, күнделікті және дәйек-
ті, толық жүзеге. ааырылуы шарт. Сонда ғана жақсы
сөз — жарым ырыс, партия қаулысы мен қарарларында
әлеуметтік қуат, өмірлік құн бар.
Шаруашылық ңен өңдірістө соз бен істің алшақтығын,
немесе бірлігін байқау оңай. Егер бовхоз әр жүз сау-
лықтан жүз он бестен қозы. аламыз десе, оның нәтижесін
көктемгі төл алу науқанынан кейін көре қоясыз. Совхоз
25
әр жүз саулықтан жүз оннан қозы өргізсо, бұл сөзден іо-
тің әлі де олқы соғып жатқаны; керісінше әр жүз сау-
лықтан жүз отыздан қозы <• өргізсе, оңда бұл сөзден істің
семіз шыққаны. Аяқ киім фабрикасыңда да жағдай нақ
оолай —-жүз мың пар бэтіңке бар болса бар, жоқ болса
жоқ. Ал әдебиет саласында ше? Мұндағы істің өзі —
сөз ғой. Сонда мұпдагы сөз бен істің бірдігін неден көре-
міз? Әрине, оны ең алдымен сөздің әдеби-көркемдік сапа-
сынан көреміз. Ал әдеби-көркемдік сапа — автордың сөз
өнеріне мөйлінше адалдығының, талантын сарқа жұм-
сауының нәтижөсі ғана емес. Жері мен елін оүйген ақын-
ның жүрек жалыны мен адамгершілік-азаматтық күрес-
керлік-шыншылдығының жемісь Демек, сөздің сөз қал-
пында қалмай өнер-өмірге айналуы — әдебиеттегі сөз бен
істің бірлігі дегеніміз, міне, осы.
Ал талай адамдар,' көп ақындар жыр деген — тёк сөз,
сондықтан да онда Отірік айтса да ештеңе етпейді, оны
кім байқайды деп ойлап қатты қателесіп жүр.- Рас, ақын-
дық — алдымен талант, талантсыз адам он өліп, жүз ті-
рілсе де жақсы жыр жаза алмайды. Бірақ таланттың өзі
де өлең мен өмір алдында тёк тазалық танытпаса, тек
шындықты айтып, шынайылық бітім білдірмесе және
жақсы жыр *жаза алмайды. Ендеше жаман жыр — құр
сөз бодса болар, ңл жақсы жыр — нақты і<* орамды ой,
сұлу сурет, шынайы сезім, жанды шындық — өмір. Сон-
дықтан да біз ақындықтан ең әуелі сөз бен істің бірлігін
талап етеміз; өлең мен .емірде, сез бен авторда ешқандай
айырма, алшақтық болмауы керек дейміз. Сондай егіз-
діктен, бірліктен жаралған жырлар ғана материалдық
күшке айналып, үнемі жүзеге асып отырады, оқырманды
жамандықтан жирендіріп, зұлымдыққа, аярлыққа қарсы
тұрғызады, ізгілікпен туыстырып, сұлулықпен табысты-
рып, жақсылық үшін жағаластырады. Ал мұндай іб-
жырлар, өмір-өлецдер ешқашан ескірмейді, әрқашан жақ-
сы, бәлкім, мәңгілік жаңа.
Коммунистік партиямыз жетпісінші-сексенінпіі жыл-
дары қоғамымызды кідіріс құбылысы, тоқырау психоло-
гиясы жайлады деп ащы шындықты батыл көрсетіп отыр.
КПСС Орталық Комитетінің 1985 жылғы Апрель пле--
нумынан кейін партия бұл келеңсіз құбылыстарға қарсы
күрес ашып, өміріміз бен өнеріміздің барша саласының.
жаңғырып, жедел жётілуіне жол апггы. Батыл бетбұрыс
шараларын белгілеп, қайта құруды жүзеге асырйп жатыр.
Сол қайта құрылу, бетбұрыс қазіргі қазақ әдебиетінде,
оның ішінде, біз тілге тиек етіп отырған поэзиямызда бай-
26
қала ма? Талантсыз, ортақол авторларды айтпай-ақ қоя-
лық, ал шынында да, өлеңімізде өзіидік орны, үндері бар
ақыидарымыздьщ жаңа жинақтарында жаңалық пөн жаңа
болушылықтық тым-тым аздыгы, көп өлең, дастандардың
шыяайы шығармаға айналмауы, яғни авторлар тарапынан
түбегейлі толық ңайта құрылу жетімсіздігі кездесуі нс-
ліктен? Басқң-басқа, маңдайы жарқыраган аздарымыз-
дың қатарына жататын Ңазақ ССР Мемлекеттік сый-
лыгының лауреаты Бафу Қайырбековтей ақындарымыз-
дың «Күнтеңескені» («Жазушы» баспасы, 1986 ж.) си-
яқты соңғы жипақтарындағы сөз бен істің алшақтығы
елеулі болуы, жаңа жырлардан гөрі ескі жолдардың ба-
сым түсуі қалай? • Әрине, мұндай жарамсыз жагдайлар
бізді қатты мазалап,. тюлғандырады. Себебі, Ғафу Қа-
йырбеков сияқты ақындар шығармаларының тағдыры —
қалай дегенде де қазіргі қазақ поэзиясы гағдыры.
«Күнтеңескен» «Алтай азаматы» атты поэмамен ашы-
лады:
' «Бардың ба сен Алтайға,
Көрдің бө оның тұз-тауын?
Қа.тпыңменен шалқайган (?)
Тауысып бір көз жауын.
Қарадың ба сен оған,
Ақ дулыға шыңдардың
Ер төріне орнаған
Жолын тосып шығар күп.
Үш бұрышты кок телнек —
АйнымайТын шыныдан.
Ерке жұлдыа — коп тентек
Омырауыңа жығылған...»
*
Дастан осылай басталыд, осылай жалғаса береді.
Өлеңдік көркемдігі, қуаты жағынан алғанда жаман да
Омес. Қайырбеков қаламына тән токпелілік, 'бедөрлілік
ңсы жолдардан да жеткілікті байқалады.
Бірақ бізге осы дастан. бәрібір ұнамады. Оның себе-
бі бұл көлемді шығармада, біріншіден, кенеулі оқита,
сюжет жоқ. Еқілшіден, автор атақты колхоз председате-
лі, Соңиалистік Еңбек Ері Бошай.Кітапбаев өмірін тек ба-
яндау арқылы таныстырған. Атап айтқанда, ақын әуелі
Алтай табиғатын суреттеп алады, сосын Бұқтырма өзені
момақанданған тұста «Жаңа үлгі» деген ауыл барын
айтады; одан әрі согыс басталғадда осы ауылдан атұанған
сексен жігітпен бірге бас кейіпкер Бошай Кітапбаевтың
да майданға кетіп, мүгедек болып қайта оралғанын айта-
?7
ды. Содан Бошай ауылдағы кәрі-куртаң, бала-шағағ[а
бас болып, шаруашылықты көтереді. «Жаңа үлгіні» ая-
ғынан -тік тұрғызып, бүгінгі бай, әйгілі Ленин колхозына
айналдырады. Содан 1985 жылы — ұды Жеңістіц қырық
жылдығы келгендө Бошай Кітапбаев ауылдан согысқа
кетіп оралмаған боздақтардың аруағына ескерткіш жаса-
тады. Ел азаматының даңқын көре алмайтын күшпілдер
енді Бошай өзіне ескерткіш орнатып жатыр деп жогарыта
арыз жазады. Бұрын да жақтырмайтын аудан басшысы
осыны пайдаланып, мұны қырына алады. Алайда, көп
ұадмай-ақ әділдік жеңіп, әлгі аудан басшысы қызметтен
ұшып кетіп, мұның мерейі асады. Бошайға ел дө риза,
автбр да риза.
Міне, дасган оқиғасының бар-жоғы осы. Сонда Алтай-
дың ақиық азаматЫ Б. Кітапбаев өмірінің қиындығы мен
қызығы, қайғы-қуанышы қаңда? Ол табыс биігіне, емір
өріне тайғақ жолмен көтеріліп пе еді? Мұндай азамат-
тық өмірде күрделі кешу, іргелі тартыстар болғаны да
анық. Соларды қамтып, соларға сүйенбегендіктен, ақын
еріксіз:
** ‘ -
«Бүгінгі Ленин колхозы
Отыз жыл өзі басқарған.
Республика жампозы —
Бар табыс содан басталған.
Советтік колхоз құрлысы —
Шебері соның даңқты.
Шыгыстың қаулап тұрды ісі,
Көтерін Алтай алыпты», —
‘ч
деген сырттай сипаттауларға; жалаң мадақтарға жол бер-
гендей. Демек, өлеңдік тұрғыдан жап-жақсы болғанмен,
бұл шығарма поэма жанры' таладтарына толық жауап
бермейді. Ол— біздіңше), ұзңқ толғау. Бір қызығы,
бұл — Ғ. Ңайырбековке ғана емею, талай-талай қазақ
ақындарына ортақ үлкен мін.
«Алтайдың азаматы» атты шығарманы оқи отырып, .
шағын кен табуды, өмірдегі қаһарман кейіпкерден кіші
тұлға кейіптеуді көрсек, ақыннЫң «Мәңгілік іздеу» бал-
ладасынан керісінше жағдайға куә боламыз.
«.Тұрды бір шал мен кемпір — кәрі қосақ,
Жүрөктің. күші каійтып, алі босап.
Батуға күн еңкейген кездері еді, —
Тірліктің ақырының бәрі осы-ақ».
28
Бірақ бұл шал мен кемпір қарапайымдылығымен ғана
емес, жүрек-жан байлығымен де ерекшеленеді. Бір күні
шал моншаға жуынып келуге кетеді. Кемпіріне: «Келеді-
ау деген кезде шай қоя сал», — дейді. Содан шал жоқ,
о дүниеден бір-ақ шығады. Бірақ бұган кемпір сенер де
емес, көнер дө емес: «Екеуміз ішеміз деп әзірлеген, Кетуі
мүмкін өмес тастап шайды». Содан кемпір шалын іздөп
соңынан о дүниеге аттанады.
«Әршіе, айтар рді табысгы деп,
Ол жақган қайтып келсө егер біреу».
Өмірде осындай. адамдар болған-ақ шығар, алайда, мұ-
ның бәрін өлецде жасаған — әрине, аҚжарма 1 ақын Қа-
йырбеков қабілеті. Бұл ретге балладаның барлық шумақ-
тарын дерлік жақсы жолдар ретіңде мысалға келтіруте дө
болар еді.
Жалпьғ, .бізге «Күңтеңескендегі» ақын ұзақ толғау-
лардан гөрі шымыр өлеңдерге ұста, шебер болып көрінді.
Мысалға, ақын «Нарынқол — Байынқол» шоғыр жы-
рында I. Жансүгіровтің «Жетісу суреттеріндегідей» қар-
қын аңдатса, «Баянтау базарлықтарында» С. Сейфуллин-
нің Көкшені бейнелегенінДей шабыт шақырады. Алайда,
«Тобыл толқындарынан», «Алтай сэулелерінен» шоғыр
жырларында қайта саябырлап, кейде қайталауға да бой
алдырады ёкен. Ал «Дара жырларда» ақын тағы тың
тыныс тауып, шыққан биігінен төмендемейді. Әсіресе біз
«Жұмекең ескерткііпіне», «Жүз қоңырау» атты қос өлеңді
ерөкше жырлар, анық жаңа шығармалар дөп бағалар едік.
«Қаншама өлец қалды жердің астында,
Енді айналып тасымайтын тасқынға.
«Мұнда сен бар»,—деген сезді арқалап,
Қайысып тұр қабырғасы тастың да.
«Қай дүниеде	।
Рахат бар ақынға!»
Деп сұрап ең осы былтыр, жақында.
Сол сұрақты енді екінші жақта да
Әлі де ернің
Әрең айтып жатыр ма?!.
Балалармен жалғасады сендік той,
Ұмытпаспыз,
Ұмытпаймыз дедік қой.
Өлгендерді ұмытпау да бұл күяде
Қолдан сирек келетұғыһ ерлік қой.
БіЗ* айтармыз сені ғажап ақын деп,
Айтпап едік,
4»
29
Евді айтуға батыл тсөп, ,
Мәцгілікке барар жолдыц үстівде
Жұмекен де кетіп бара жатыр! — деп».
Шынында да, бұл өлең — талантты ақын Жұмекен
Нәжімеденовке жаңа жырдан соғылған жақсы ескерткіш.
Қостанай қаласындағы Ыбырай Алтынсарин ашқан
мектепке жүз жыл толуына орай жазылған «Жүз қоңы-
рау» агты өлең де осындай ескерткіш өлең, елеулі шы-
ғарма.
Сонымен, ақын Ғ. Қайырбөковтіц «Күнтеңескендегі»
қол жеткен табысы бізді қанағаттандыра ма? Әрине, же-
келеген елеңдерге келгенде қанағаттандырады. Ал • тұ-
тастдй алғанда қанагаттандырмайды десек, мұнымыз қа-
зымырлық бола қояр ма екен. Өйткені 1985 жылга дейінгі
беталыс кезеңінде кейде үш-төрт жақсы, жаңа жырлары
бар жинақтарга да көңіл көншісе, енді жаңа бетбұрыс
кезеңінде анық талантты ақындардың қай-қайсысына да
артылар жүк ауыр. Керек десеңіз, оларга жүз процент
табысқа жету керек. Жоспарды асыра орындау керек.
«Аз халықтың ұлына мықты болмай болмайды», — деп
Қ. Мырзалиев айтпақніы, ат төбеліндей ақындардың қай-
сы бір жаңа шығармасы да шын мәніндегі жаңа болуы
шарт.{_ Рас, қыраң барлық шүйілгенінде олжаға батып,
мерген барлық шүріппе басқанында қақ маңдайға тигіз-
бейтіні сияқты, кейде творчестволық сәтсіздік, тәжірибе
‘ деңгейіндегі туындылар кездесуі заңды. . Бірақ мүмкінді-
гінше және негізінен жаңа, жақсы жырлар жазу шарт.
Өйткені, бүгінгі таңда бұрынғы қай кёздегіден де өлеңнің
ролі артып, атқарар міндеті күшейіп отыр^Ендеше:
«Кел, балалар! -
Академиктер, ғалымдар!
Дәл бүгінгі далаға біткен дарындар!
Қолдарыңды Қостанайға созывдар. ,
Қол жетпёсе, аяқ жетер — өзіц бар.
Алтынсарин мөктөбінің басына
Бүл сағатта жүз қоңырау тағыңдар!
Тағыцдар да Жер- жаңғыртып қағывдар!»
деи жазған, жаза алған ақын Ғафу Қайырбековтің «Үш-
төбеліктерге», «Азамат жервө», «Жеңістің қырық жылды-
ғына» секілді өз қалам қарымынан төмен, пгұбалаңқы,
ескі өлеңдер жазуга хақысы бар ма? Жоқ. Ақын Ғ. Қа-
йырбеновке де жүз қоңырау қағу керек, жүз мыңдаған
оқырманды ойландырарлықтай жаңа жырлар жазу' керек.
Мерзімді баюпасоз бетіндегі кейбір сын мақалаларда
кездесетін бір теріс тендөнция — теңгермешілдік. Әрине,
30
бұлар — адал жүректен, таза көңілден, шыншылдықтав
тумаған баға-байламдар. Керак десеңіз, қызғаныш-күн-
шілдіктен, кеңде баз бір топ, топшылдықтыц мүдцесін
қорғаудап туған сыңаржак. пікірлер. Әрине, бұл әдеби
' сынның тек талаптңа, жасалған еңбекқе қарап бағалайтын
 принципімен сиыспайды. Сол себепті де 1987 жылғы фёв-
раль айында КПСС Орталық Комитетінде бұқаралық
информация және насихат құралдарының басшыларымен
болған кездесуде КПСС Орталық Комигетінің Бас секре-
тары М. С. Горбачев жолдас былай деп атап көрсетті:
«Партияның XXVII съезінде елеуметтік әділеттілік проб-
лемасы барынша айқын қойылды. Бұл дұрыс та. Өйткені
социализм тұсында оның негізі еңбек болып табылады:
өйткені адамныц қоғамдағы шын орнын, оның әлеуметтік
статусын. тек оның еңбегі айқындайды: олай болса мұның
өзі қандай да болсын теңгермешілікке жол бермейді... Біз
талантты жазушыны, немөсө ғалымды, кез келген басқа
" адал, еңбекқор адамды көтермелеуге тиіс емеспіз бе?»
Біздіңше, немқурайдылық; жақсы шығармаға қуана біл-
мейтін осындай теңгермешілік кесірінең де ақын, СССР
Мемлекеттік сыйлығының лауреаты Жұбап Молдағалиев-
тің «Ақ жалып» атты («Жазупіы» баспасы, 1985 жыл)
тұтастай алғанда да жақсы поэма мен жырлар жинағы
болып табылатын кейінгі кітабы әділ бағасын алғап жоқ.
Бұл расында да жаңа өлең деген немене екеніне қапы-
сыз көз жеткізётін *құнды, қазыналы кітап.
Соз бен істің бірлігі, қайсы бір тақырыпты да ақын-
азамат болып игеру, халықтық-партиялық принциптілік,
күллі елге, жерге'деген маздақ махаббат,'әлеуметтік мұ-
ратын жеке бас, ал жеке бастың мұң-мұқтажын жалпы
адамзат мұң-мұқтажы дәрежесіне көтёре алу — қашан-“
; нан ақын Жұбан Молдағалиев творчествосына тән қоғам-
дық қасиеттер, суреткерлік сипаттар. Өйткені, ол үшін
жыр — ғұмыр. Жұбан ақын жақсы, жаңа жыр жазу,
жырды қорғау — табиғатты, адамды қорғау, адам емірін
ұзарту деп біледі.	_
«Ақынға жер-су ортақ, қызу да ортақ,
Жыр боп жүр жиі-жиі
Қызыл кітап,
Жүз жүрек кеудесінде бола қалса,
Береді 'табиға^ңқа жүзін матап.
Қақоап та,
Қағысып та,
Қалам да ұра,
31
Тіршілік тағдырына алаң бұ да,
Жүрміз біз, мақұлықтар былай тұрсын.
Қызылға жазайық деп адамды да.
Әрине, ел ұғады ақындарын,
Қайда да жақсылыққа жақын дарын.
Адамның сыңары жок табиғатта,
Ол өшсс, аққу да айтар ақырғы әнін.
Қтм-қуыт оның да, рас, аралары,
Қаншагма заңсыз қаза, жаралары!
Сонда да сенері сол дүниенің
Сақтап та өзін-өзі қала алады.
Адамның ардақтасақ асқар. басын,
Мезгілсіз бір тал шашын ақ шалмасын.
Жаулықтың, жауыздықтың қарасы өшсін,
Жазықсыз жүрекке ешкім дақ салмасын.
Табиғат аңға да ана, мағад да ана,
Қорғаныш бола білсе —
қоғам дана.
Ақынға қызыл кітан —
Поэзия
Жазайық адамды біз сотан ғапа!»
Ақынның «Қызыл кітап» деп аталатьш бұл өлеңінде
жоғарыда айтылған жайт, жағдайлардың бәрі бар. Тіпті
ақынлың бұл жыр жинағының өэі бір Қызыл кітанқа
айналып кеткендей. Себебі, мұндағы өлеңдердің дені шы-
найы өмір-олеңдер, ерді ғана емес, елді алға бастар жа-
дау-жырлар іспетті. Міне, солдықтан да мұндағы жырлар
қазаққа ғана емес қазақстандықтар мен басқа стандық-
тарға да, арналған ұлттық әрі патриоттық, интернацио-
налдық шығармалар.
_ь_
«Өтті бастан, өтер әлі түрлі күн,
Қай күнде де туған өлғе — тірлігім,
Мен тілеймін
РЗЬ емес, жүз емес,	«
Бүкіл ұлттың ұлылығын, бірлігін.
Шаңырағын бір уық боп тіреймін, 
Туса Абайлар,
Мөн де бірге түлөймін.
Ауыл емес, аудан емес, бәйгеде
' Республиканың аты озғанык тілеймін...»
Немесе:	»
Жалғаған Жерді Космос әлемімен,
Байқоңыр, байтақ өрлік, ән елінен.
Арнаймыз Россияға жалынды жыр
Махаббат, шексіз алғыс сәлемімен.
І2
Тұншығьш ғасырлардың дауылында,
Батқалда Басар дала ауыр мұңға.
Дағдарған, қалжыраған қазақ елін
Ер Русь тартты достық бауырына.
Сынайды жолдастықты жол үсті ұзақ, .
Асу аз біз баспаған, өріс тө аз-ақ.
Бірге үстап орақты да,. семсерді де,
Келеді қол ұстасып орыс, қазақ...»
Мацаламызда Ж. Молдаралиевтіп, «Ақ жалын жина-
ғына тоқталғандағы мақсат — оның барлық жақсылығы
мен кейбір жекелеген кем-кетіктерін жіпке тізу емес.
Ақынның «Кек» поэмасы мен жырларының, негізінен,
төңгермепіілік таразысына түспейтін жаңа екенін, жақсы
екенін аііту. Қысңасы, ақын ұсақ-түйек тақырыпқа ба^р-
ғанда да ұсақтанбайды, ірі, іргелі қалнында қалады...
«Жастайынал жабысты ат беліне,
Берері емес, аларын артты еріне.
Антеймін деп жүрсе де, биікшіл-ді,
Болды күші жерде емес, портфелійде.
Таптц сұмдық «шежіреші» мекенін,
Білгіш еді кімніц қайдан екенін.
Енді келді өлілерді жіктеуге,
Тілеціздер табытының бекемін».
Азаматтығымен, ақыл-ойымен қоғамдық қайраткөр емес,
ңебары мансапқор мәңгүрттердсн, жастарды таланты
мен еңбегіне қарап емес, жеріне, жүзіне қарап бөлетін
жікпіілдерден жәбір-жапа шегіп отырған қазіргі кезеңде
Ж. Молдағалиевтің мына эпитафиялық піумақтарының
езі реалистік шыншылдыгымен, бүгінгі күнге әлеуметтік-
<әдеби үндестігімен ерекшеденбей ме?
Дау жоқ, Жұбан Молдағалиевтей жомарт ақын да,
оның түгелге жуық жаңа жырлардан. түзілген «Ақ жа-
лындай» кітабы да — қазіргі қазақ поэзиясында онпіа
жиі ұшырасатын қүбылыс емес. Бірақ осы кітаптың о^ын-
Дай жақсы кітаіі болуы тек автор таланттылығынан ғана
ма? "Біздіңше, жоқ. Ең алдымен, ол — автордың азамат-
тығынан, қазіргі қайта қүру кезеңі талаптарына сай бет-
бұрыстық бітім көрсетуінен, коммунистік күрескерлік та-
нытуынан.
Жасы үлкен, бірақ жыры кіші ақындар творчество-
сып әйтеуір сынау керек болғандықтан тілге тиек етпей-
сің. Бетбұрыс уақыт талабы солай. Партия ақиқатты
айт, әділін айт деп отыр. Сақалдың үлкендігі, қызмет
мңң шен-іпекпеннің зорлығы, бұрынғы бедел, істеген ең- .
33
бек те — кейінгі шығарманың сапасыздығын ақтай алмай-
ды дейді. Одақтық әдебиетте мұндай припципгі, откір
сынның үлгілөрі де бар. Мәселен, белгілі сыншы И. Дедков
анау-мынау емес, қазіргі орыс совет әдебистінің кошбас-
шысы, Социалистік Еңбек Ері Юрий Бопдаревтің «Ойын»
романын «сойып» салды («Вопросы литературы» № 7,
1986 ж.). Бірақ содан өті жарылып к&тіп, өкпелеп жүр-
ген 10. Бондаревті көргеніміз жоқ. Белгілі сыншылары-
мыздың бірі Л. Лавлинский «Правда» газетінде жария-
ланған «За лирической строкой» (№ 348, 14 декабрь,
1986 ж.) деген мақаласында қазіргі совет поэзиясының
үлкен шеберлерінің бірі Роберт Рождественскийге мыпа-
дай қатты сын айтты: «Отчего же и среди егр стихов
всагречаешь такие, что нө задевает души? Думаю, это
происходит, когда автор не может преодолеть инерции
сделанного. Точнее когда использует нажитые публици-
стическиө приемы для решения принципиально иной ху-
дожественной эадачи...» Ал осындай сыннан Р. Рождест-
вепскийдің қай жері қирап қалды? Ал біздегі көп ақын-
дар біріншіден, өздері жаза алмайды; екіншіден, топыр-
лаған татымсыз туындылары арқылы әдебиотке ғана емес,
оқырман қауым талғамына да зор зиян келтіруде. Соны
айта қалсаң, соңыңа шырақ алып түседі. Тіпті сын мақа-
лаң басылған газетке қарсы арыздар, «пгабуылдар» ұйым-
дастырады. Тіпті әлгі сынды басуға батылы жеткен ба-
сылымның әр санынан әріп қатесін іздеп қана қоймайды,
саяси қате табуға да тырысады. Қолынан келсе, оның
бас редакторы мен сыпшы-авторын ұлтшыл деп үстатып
жібөруге даяр. Керемет мінсіз дүнпе жазу мүмкін емес
болса, сонда жаңсақ кеткен екі сөз үшін окі жүз сөзді
жоққа шығаруға тырысу қалай? Бір таңғалатыньің —
қазіргі жариялылық, сын және өзара сып ахуалы, қайт^
құру тек қана сол даукестер үшін жасалғандай. Өйткені
бізде, бүгінгі қазақ әдебиетінде, бетбұрыстың пайдаоьпі
әл-әзір «ескі» елең жазатын талантсыздар, кексе ақындар
көріп жүр. Бұл айтқанымызға бір-ақ мысал келтірсек,
ол — алпыстан асқан ақынымыз Жаппар Өмірбековтің
әрекеті. Ол Жазушылар одағында өткен жиналыс, тал-
^қылау сайын дёрлік сөйлейді, сондағы бар бітірері езін
сынаған адамдармен «есеп» айырысу. Оның жасы үлкен-
дікке де, әдеби этикаға да жатпайтын бұл «қайраткерлігі-
не» әй деп жатқан әже, қой деп жатқан қожа жоқ. •
Мақұл дейік,' қатты сынның жанға бататыны рас.
Ақын біраз тулап та алсын, апіулансын — жөн. Тіпті
бас қосу сайын сөйлесін. Одан сыншы-авторлардың бір
34
жері қисайып қалмас. Бірақ Жапекең ақиңатты қайтеді?
Шындыққа не істёй алады? Асылы, өлеңнің негізгі өл-
шемі — оның өзінің көркемдік сапасы емес пе? Сын-
пгы да сол өлеңнің бойындағы барды: жақсысы болса
жақсысып, жаманы болса жаманып антпай ма? Ендеше,
 ақынның бірінші досы да, бірінші жауы да — өзі. Өзін-
өзі өнерде орға жыққан ақынды сыпшы қалай «құтқа-
рып» қала алады? Олай болса жаман жазганы үшін
ақып ең аддымен өзіне-өзі ренжуге тиіс қой,
Сонымен, Жаппар ағамыз даукестікті тоқтатып, сыл-
ды мойыцдап, барлық күш-жігерін жүмЫлдырса, жақсы
өлең, жаңа поэма жаза алмай ма? Неге жаза алмасын?
Мәоелен, бізге опың «Атыңнан айналайын» («Жазушы»
баспасы, 1984 ж. ) жинағынан «ІПашубай» дастаны шы-
нымен ұнаған болатын.
«Көктөм сайын көресің алма гүлін,
Меи де байқап қараймып &арган бүрін.
Ақ торгыны ашылып көз қуанса,
Сезөсің жүрегіңнің жаңаруын.
Апорт гүлі қызыл шоқ аясында,
Жалынын күннің көзі аясын ба?
Қызыл шырыя тамғандай аппақ гүлге,
Сүлулыққа осынау тоясыц ба?..»
Қалай болғанда да осы жоддарда поэзия бар. Алма
гүлінің ажары тәп-тәуір бейнеленген. Мұндай сұлулық-
ты көріп, жүректің жаңаруы да мүмкін. Бұл шумақтар-
дың иесі — Жаппар Өмірбеков. Бірақ ақын «ІПуақты
күндер» («Жазушы» баспасы, 1986 ж.) атты жаңа жина-
ғында да бұрынғыша ескі жырлар, әлсіз дастандар жаза-
тын әдетінен танбаған. Өйткені, біз мақтап отырган «Ал-
ма гүлі» өлеңінде тапқан әлгі образы — жүректің 'жаңа-
руы жинақтың беташары өлеңінде және бар болып
шықты.
«Шалғынға сүңгіп, мәз болып аупап,
Кунделік тірлік коңілдеп аулақ.
Жасардым бір сәт, жаңардым (?) бір сәт,
Кеудөмде жүрек көрінбей (?) гулап...»
(5-бет).
Автордың шалғынға сүңгіп мәз болып, аунағанын ерсі
көрмей-ақ қояйық. Бірақ «жүректің қеудеде көрінбей ту-
лағаны» қалай? Басқаларда жүрек көрініп тулай ма?
«Шұғыла пгашқандай азапда (?)
Нұры мол жүрек бар адамда,
35
Шалқытар көңілдіц куйін де,
Жарқырар саған да, маған да...» — (12-бет),
дейді ақын келесі бір өлеңінде. Сонда жүрек тек азанда
шугы.іа шаша ма? Қысқасы, «'Шуақты күндер», негі-
зінен:
«Сықақты мен жазар ма едім,
Сынайтыным болмаса.
4 Мысқылды мен жазар ма едім,
Міпейтінім болмаса,
 Мадақтау та жазбас едім
-Мақтау сүйгіш болмаса (?)<..» ;—
деген сіияқты керағар, қанжылым жолдардаи түзілгендік-
тён ары қарай талдап жатудын, қажеті шамалы ден бі-
леміз.
Ңазіргі қазақ поддиясының әлемін түтас шолар бол-
сақ, әлі де «құла тасқын», өрнексіз өлеңдер, дәмсіз дас-
тандар—«ескі» кітаптар қомақты, «басты» арна екенін
көрөр едік. Жыл сайын кейде қырық, кейде отыз жаңа
кітап жарық көріп жатса, соның ең кеімі. уштен екісі әлгі
құла тасқын өнімдері екенін бәріміз білеміз, бірақ көбіміз
айтпаймыз. «Аш құлақтан тыныш құлаққа» салынамыз.
«Тек жүрген тоқ жүретіні» рас. Бірақ бұрын бесік пен
табыт арасында жыр тыңдап, оскен, кешеге дейін өлең
кітаптарын дүкендерде сарғайтпаіітыіі қазақ оқырманы
қазір неге тым салғырт? Неліктен санаулы авторларды
ғана оқиды? Оның үстіне неге мнтеллмгенция арасында
мансапқор, жағымпаздар, екі жүзділер мен тоғышарлар —
шын мәніндегі жаны жұтаңдар, мәдениеттен аулақтар
*кеп? Осындай зардапты, құла құбылыстарда «құла тас-
қын» өлөңдердің үлесі, өкінішке орай, оігша аз да емес
болуы керек. Тіпті кеше ғана тамыр-таныстық, нара, дана
мен дәлдүрііптін, теңелуі заңдылыққа, әлеуметтік шешуші
заңдылыққа айналып кете жаздаған жоқ па? Енді пар-
тия, халық осы құбылыстарға тыйым салып, «құла тас-
ңынды» тоқтатуды талап етіп отыр. Және ол тек әлеу-
меттік әділеттілікті орнықтыру, жариялылық жоне талап-
шылдықты күшейту арқылы ғана жүзеге асады. Сондық-
тан да көрнекті сыншы В. Куницын «Литературная газе-
тада» басылған «А занем печатать?» деген мақаласында:
«Не надо церемониться с людьми бесталантпыми, нахра-
пистыми. ,Но даровитым людям помогать необходимо.
Пусть они не стареют раныпе времени», — дейді. Иәт
әдебиетте, кзрі мен ?кас жоқ. Генерал меп солдат жоқ.
36
Автор нерұрлым әдемі, жақсырақ жазса. опың соғұрлым
касы да үлкен, әдебиеттегі орны да елеулі. Демек, әде-
5иетте тек ақындар мен.ақын еместөр бар.
Қазіргі поэзиямыздағы бір қызық жағдай сол — ақын
змөстер кобіне-коп ақынмын деп айғайлап жүр де, ал
щындар тып-тыныш өлеңін жазып келөді; кейде тіпті
ілардың өздерінің анық аңын екеніне де күмәндары бар.
Иұпысы халтурщиктердікіндей артистік емес, анык, бол-
дыстары.
«Шыныңды айтшы,
Меп де айтайын,
Мақүл ма?
Ө.іеңіміз өмірге осы жақын ба?
Жырлау үшін жүрек керек, асылы,
Ақцқатты айта алмаса ақын ба?
Сен де ақынсың,
Мен де ақынмын.
Ақынбызі
Өзімізді ақын дейік маңұл біэ.
Махамбет пен Абайларға жақынбыз.
Жақын болып не бітірін жатырмыз?
Ақындық жол ауыр дөнді,
Шыдармыз!
ІПыдай-шыдай шындықты да ұғармыз.
Жырымызды жатқа оқыған жоқ ешкім,
Содан қорқам...
. Ақын емес шығармыз...»
Бұл — елде жатқан ақын Әскербек Рахымбековтің сө-
і. Біздің білуімізше, оның бұған дейін «Тұсаукесер»
«Жалып» баспасы, 1979 ж.) атты кітабы ғана жарық
дарген. Бірақ әдебиетті қатты құрметтеп, аялағапдық-
ан та өнерге кеш қол сермеген Әскербек алғапіқы кітабы-
іөн-ақ ақындық көрсетті. Қазақтың үлкен ақындарының
іірі Сырбай Мәуленов солай деп жазғанда біз бұл пікірді
ірден құптағанбыз. Міне, енді ол өзінің «Тұдпар туралы
;астан» («Жалын» баспасы, 1984 ж.) атты екінші кіта-
ында да ақын екенін - көрсетіп отыр. Бұдап біраз жыл
ұрын жарық көргенмен, әлі жаңа кітап. _ Ендеше, Әс-
юрбектің ақын екенін айту парыз.
ДЖабырқау елдің көгіне шығьш жарқырай,
Жарығын токкен—-
Жарылмай,
жанбай,
балқымай —
Жұлдыз ғой Шоқан!
Қолыңда тұрған асылдың
Қадірін кейде кеш ұғып жүрсің, халқым-ай!
37
Бұл күндө, жұртым, кемслге келдің, толыстың!
Осынау жолда —
Жеңілдщ
Жеңдің!
Соғыстың!
Қаһарман өлдің бағалай білген бір ұлын,
Мың да бір рахмет
Генералдарына орыстың!
Уақыт қой, уақыт!
 Ескеру керек мынаны —
Тезінө оның темір де төзбей сынады.
Шоқанпың құлнытасьша таңба түсірсе.
Диірменші емес,
Уақыт шығар кінәлі.
Шығыстан шығып шырқауға биік шарқ ұрган,
Ңарлығаіп — Шоқан
Ңанаты отқа шарпылған.
Мыңменен жалғыз алысып өткен арыс-ай.
Ескерткіш күтіп жатсың ба туған халқыңнан?» —
деп жазады ақын Әскербек Рахымбеков кШоқанның құл-
пытасы» атты лирикалық дастанында. Рас, бұл поэма-
да да -соқталы сюжөт, кесөк тартыс жоқ. Бірақ ол жоға-
рыдағыдай піынайы, шымыр, шамырқанған жолдардан
түзілген. Ой тартысына, психологиялық пайым, поэти-
қалық қуатқа қаныққан. Содан да оқиғасыз дастан оқып
отырғаныңды естөн шығарып аласың. Отіың үстінө бүкіл
дастан өзегінде бүГінгі күнгө де мейлінше тән маңызды
мағыналар, ортақ ойлар жатыр десек қателеспейміз. Мә-
селен, Рахымбеков айтқандай, талай-талай арыстарымыз-
дың қадірін кейде кеш ұғатынымыз, кейде тіптІ ұқпай
да келе жатқанымыз рас қой. Оны айтасыз, кейдө Шоқан-
ның құлпытасына қашау сілтеген диірменші Зениндей
арамыздан шыққан базбір саналы деген азаматтарымыз
тарихымызға топырақ шашып та жатады. Олардың айту-
ынша, танымай тани адмай жұрген біз кінәлі емеспіз, та-
рих кінәлі. Сонда кейде патша үкіметінің жаулаушысы,
басқыншы, шовинист генералдары құрлы Шоқанымызды,
Шоқандарымызды бағалай білмегеніміз бе? Иә, бір ащы
піындық сондай. Осындай ақындық ойлар өрбітіп, аза-
маттық түйіндер түйген, тағылым таратқан Әскөрбек Ра-
хымбеков ,талантты ақын, және бір жаңа кітап иесі атал-
са, әрине, әділ.
Енді осы мақала жазылған уақытта «Қандай жаңа
кітаптар шықты?»: деп дүкеңдерді аралап едік; 1987
жылдың бірінші тоқсанында ғана «Жазушы», «Жалын»
баспаларынан жиырмадан астам жыр жинағы жарық көр-
38
генін байқадық. Бәрінен де баспахананын, бояуы әлі аңқып
тұр. Бірақ қолыңа алып парақтай бастасаң, олардьщ
кобінің жақсы емес жасық, жаңа емес еокі жырлардан
түзілгөнін түйсінесің. Мысалы:
►
«Біздің Сартай Қапаров қой, Қапаров,
Азаматтық кредосы ап-анық.
Директорлық креслода бір минут
Отырмайды ол мансапқұмар атанып!
Шыққан көзде ар-ұяттың үні ектем,
Жұбатпайсың оны балмен, жібакпен.
Өзгелерді алдағанмен, өмірде,
Опық жейсіц өзіңдегі жүректен!
Кеше, кеше, біздің Сартай досымыз,
Күн өткізген талқанмен дё қос уыс.
Иесіз қалган институттар тірлігін,
Жалғастырып кетті олар асығыс...»
(Қаныбек Сарыбаев,
«Сезімдер сарайынан репортамі» .
кітабынан, 45-бет.
*
«Ңасқыр десе қасқыр-тын батыл, епті,
Аңдай алмай, бұл жолы қапы кетті.
Жаны ашып (?) қыспаққа түссе дағы
Дәл осындай тартпапты тауқыметті.
Көзге оңай түспейтін жылжығап (?) аң,
Жаздың қою түні ‘еді тұнжыраған.
Талай-талай тартынбай өткенімде (?),
Білінбеген еш қатер бұл жырадан.
Бұрын талай сұцдықпен жүрді арбасып,
Құтылатын айлалап, жылдам қашып.
Өзі айдаган басқаға азгын ажал.
Аяғына, міне, енді түр жармасып...»
(Әуелхан Исаев,
«Жетісу жауқазындары» кітабынан,
35-бет).
Енді осындай жолдардың да жақсы емес, жаңа емес, ескі
өлеңдер екенін дәлелдеп жату кажет пе? Сонда бұл жыл-
дың алгапщы тоқ саныңда мүпша жаңа жыр кітаптары
жарық көрді деген сөзде қаншалықты қисын бар? Шын-
дыққа жугінсек, санаулы жаңа, атап антқанда, белгілі
ақындар С. Мәуленовтің «Күзгі бұлттары», Т. Бердия-
ровтың «Жөбө мен ракетасы», жас ақын Нұртас Исабаев-
тың «Өмірді сүюі» секілді бірлі-жарым кітаптар, көптеген
сскі кітаптар жарық көрді деуіміз орынды емес пе? Әрине,
КПСС чОрталық Комитетінің Япварь шіенумында
 (1987 ж.) пайымдалғандай, «мұның озі елеулі олеумет-
39
тік адамгершілік проблемалары көтеріліп, нақты өмір
қайшылықтары бейнеленген шыгармалармен қатар ақыл-
овда да, сезімгө дө түк әсер етпейтін көптеген орта қол,
сүреңсіз туындылардың» әлі де басылып шыгьш жатқа-
нын көрсетсө керек.
Сонымен, жаңа өлең қандай болады, ескі өлең деген
немене, бүған жеткілікті мысалдар келтіріп, қазіргі қазақ
поэзиясындағы идеялық-әлеуметтік, әдеби-көркөмдік тұр-
рыдағы бірсыпыра жетістік-кемшіліктердің басын да аш-
қан сияқтымыз. Бірақ солардың бәрін түйіп-тұжырым-
дай келгенде, мәселе тек талавтта, немесе талантсыздық-
та ғана жатпағанын көрётініміз анық. Әбден көз жететін
нәрсе — күллі совет әдебиетіндегі тәрізді, қазіргі қазақ
едебиетінде де ақындар, оиың ішінде талантты ақындар
аз емес, Алайда, соған қарамастан неге жақсы жырларға,
жаңа кітаптарға өте кедейміз? Оның басты ссбебі сол —
азамат, күрескер, жаңашыл, суреткер ақындар аз. Иә,
ақындарымызға бәрінен де бұрын азаматтық жетісе бер-
мейді. Ал ақын алдымен ақын емес, адам-азамат болуы
керек. Орыстың өткен ғасырдағы ұлы ақыны Н, А. Не-
красов: «Ақын болмау еркіңде, азамат; болу — міндө-
тің», — деп сондықтан да айтса керек. Ал азңмат бол-
ған, бола алған ақын не істеу қажеттігін, қалай етсе
нағыз ақынға айналатынын түйсініп, өлеңді ғана емес,
өмірді де алға бастыратын жолдарды іздейді. Табады.
«Өнердің бірінші заңы: егер айтатыпың болмаса, аузың-
ды ашпа, — дейді франңуздың ұлы ңсазушысы Ромөн Рол-
лан. — Егер айтатының болса, адалын айт, алдама»: Ай-
тарың болуы және соны болған күйінде щын, адал айту.
Сонда өнердің үшінші заңы не? Ол — еңбекқорлық. Мол
төгілген ащы тер ғана тәтті жеміс татқызады. Тағы да
өнердің осындай заңдары бола беруі мүмкін. Бірақ бәрі-
бір қайталап, тағы оралып айтарымыз — қаламгерге,
ақынға күрескер; батыр болмай болмайды. Керек десе-
ңіз, Абайдың алып азаматтығындай, Гогольдің удай ащы
сатириктігіндей, Дзержинскийдің кезелген тапаншадан да
селк етпес жүрек жұтқандығындай батырлық керек. Ақы-
ры ойымызды өзгелердің орынды пікірлерімен тұздықтап
қалған екенбіз, Фёликс Эдмупдовичтің мына бір сөзіне
де жүгіне кетейік:. «А вы знаете, моя сила заключается
в чем? Я не щажу себя... Я никогда не кривлю своей ду-
шой; если я вижу, что у нас. непорядки, я. со всей силой
обрушиваюсь на пих». Мұны Дзержинский 1926 жылы
20 июль күні РК(б) Орталық К^митеті мен Бүкілодақтьгқ
Атқару комитетінің Біріккен пленумында айтып еді. Ал
40
енді осы сөздің мән-мағынасы бүгін де нақ сол айтылғап
көздегідей қуатты, қажет қалпында. Міне, осындай аза-
маттық бітімнен, күрескерлік кредодан талантты ақында-
рымыздың өзі әрқашан табылмағандықтап, біз ерен аікын-
ға, ер ақынға аса мұқтажбыз. Ащы да болса ашыған
айтар бір шындық сол — қазір жас шағында жақсы, өзін-
дік үні бар ақын болған талай авторлардан, ағаларымыз-
дан айрылып қалдық. Рас, әлі де жазады, алайда, ақын
емес., Себебі, оларға шөп те өлең, шоңге де өлең. Абай-
дың алдында абайлауды ұмытқан, халықтан ұялуды қой-
 ған. Айтарлары жоқ. Бар болса да мардымсыз. Мұның
бәрін жиып қойғанда. болашагы — балаларымның бетіне
оты жоқ сөз, ескі жыр жазып қалай қараймын дегенді ой-
лаулары керек емес пе? Осындайда шашын жаңа жыр,
жақсы жыр жазып ағартқан сексендегі ақынымыз Әбу
Сәрсенбаевтың мына бір нұрлы жолдары еріксіз еске тү-
седі екен:
«Білмеймін мен: жаманмын ба, жақсымыні
Талай тацдар атып, талай батты күн.
Тау кетердім деп мақтанар жайым жоқ,
Еңбекпенен өтті әйтеуір жастығым...
¥зақ жасап бітіргенім аз болса,
Сата алмаймын сақалымның ақтығын».
Қазақ әдөібиетінің үлкен өкілдерінің бірі Ә. Сәрсен-
баевтың 1965 жылы жазылған осы жолдары әлі дө жаңа,
кекейкесті (актуальды) емес пе? Шынында да, ұлы Абай-
дың; «Сақалын сатқан кәріден, еңбегін сатқан бала ар-
тық» деген ойын өзінше айтқан, өзгеше жеткізген бұл
өлеңнің елмесіне, жасай береріне сенесің.
Сонымен, жаңа өлең мен ескі өлең деген нөмене еке-
ніне ажарлы да ажарсыз мысалдар келтіріп, алуан ойлар-
ды түйгенде жасар басты бір қорытынды — қандай да бір
кітаптың туған жылы, күні, жаңалығы оның жаңа екен-
дігіне өлшем еместігі. Қазіргі таңда шығып жатқан кей-
бір кітаптар тумай жатып ескіріп, бірден өмір сүруін тоқ-
татып жатса, бұдан екі жыл, он жыл, жиырма бес, жүз
жыл бұрын туған кейбір кітаптар әлі жаңа. Ендеше,
бүгінгі қазақ поэзиясы деген ұғымды талдап таратқанда
соңғы он-он бес жыл көлемінен шектелу дұрыс па? Ке-
шегі Қасым Аманжолов, Төлеген Айбергеновтер бүгінгі
талай-талай Аманжолов өмес, Айбергенов еместерден екі
есе, он есе жаңа десек ешбір жаңылыспаймыз ғой. Ал
олар нөліктен соншалықты жаңа дейтін болсақ, мүпың се-
бебі — олардың жырлары мен поЪмалары өз замандары-
л
41*
ның — елуінші-алпысьпппы жылдардың талап-тілектері-
нө жауап беріп қана ңоймаи, алға озып кеткендігінде
екенін бәріміз білеміз. Ал өз уақытымен үйдесіп, немесе
өз уақытынан оза алған ақындардың мәңгі өлмейтіндігі,
үнемі болапгақ ұрпақтармен замандас болып отыратыны
және ақиқат. Мысалга, кейде қой баққан қазақ, күпі
киген ақындар деп өткен гасырлар шайырларына тұмсық
көтеретініміз бар. Олар қаншалықты мықты толгаса да,
шамырқанып шырқаса да, бүгінгі атом гасыры, космосты
игеру дәуірі ұшқырлыгына ілесе алмайды деп согатыны-
мыз бар. Бірақ шыңдық кейде осыган кереғар болса
ше? Мәселен, біз он сегізінші ғасыр жырауы Бұхар Қал-
қаманұлынан мынадай жолдарды оқығанда (кезінде- ес-
кермегенбіз ғой) қайран қалдық:
«Әлемді түгел көрсе де,
Алтын үйге кірсе де,
Аспанда жұлдыз аралап,
Ай нұрын ұстац мінсе дө,
Ңызыққа тоймас адамзат». .
Бұл жерде Бұхар жыраудың бізді разы ететіні — адам-
ның қызыққа тоймас қанағатсыздыгын ашқан философ-
тығы да, бедерлі образға толы бейнелетіпггігі де емес, біз-
дің бүгінгі күнімізді көзбен көргөндей суреттегені. Оны
айтасыз, келер ғасырларға да аяқ басып, самғап алға
асып кеткеңдігі. Яғни қалың халық қараңғы сол кездің
өзінде Бұхар Қалқаманұлының кёремет көрегендік біл-
діріп, данышпандықпен ғарышты игеруді жырлауы. Ас-
панда жұлдьтз аралау — космоста қыдыру болса, ай нұрын
ұстап міну — ғарыш кемелөр емес пе? Үлылық дегеніміз
де, міне, осы. Біздің ақыңдарымыз маркстік-леңиндік
іліммен, кибернетикалық біліммен қарулана тұра қазір
осындай өлеңдер жаза алып жүр ме? Жоқ. Ендеше, бұ-
дан кейін біз коп-коп ақындарымызды қалайша сынамай
қала аламыз? Бірақ ол сын ақыңдар мен сыншылар ара-
сын ашу, немесе ақындар мен ақындар жарастығын бұзу
үшін айтыла ма? Жоқ. Қайта ол әдебиет, халық алдын-
дағы жауапкершілікті сезінуді арттырып, жаңсы іске
жігерлендіру үшін, ортақ іске жұмылдыру үшін, әдебиет-
тегі әлеуметтік әділетті орнықтырып, ұйымшылдықты кү-
шейту үшін айтылады. Әділдік, ақиқатты айту ақын-
жазушылар арасын қосып, біріктірмесе не қосып, бірік-
тірмек? «Ең құрығанда бір өлөңге мәңгілік ғұмыр да-
рыта ал?ан адам - ақын», — дейді Игорь Северянин.
Олай болса авторларымыз, ақындарымыз өлмес-өшпес
42
бір өлең жаза алмай ма? Неге жаза алмасын? Француз-
дың нақылшьі-жаэушысы Жозеф-Жубер: «Райхан гүлі-
нің тікенегі көп деп шағым айтудың орнына, сондай
тікенектөрдің ортасына райхан сияқты гүддің өсіп шық-
қанына қуанайық», — деп айтқандай, авторларымыз ты-
рысып жатса, барын салып жатса, біз басқа түгіл, Әбу-
лақап Райымбековтің өзінен өрелі өлең күтуге даярмыз.
«Тыңдаңыз,
Жапырақтар — торғайлардың қанаты,
Бекерге сіз жүлмаңыз.
Бір қапатты қүс шаршайды, талады.
Жапырақсыз ағаш жетім қалады.
Тұрғаныңды жігіттерден қысылып,
Кірпігіңді түсіріп,
Бекерге сіз жүлмаңыз,
Жібересің бақытыңды ұшырып.
Тыңдаңыз,
Қызғалдақтар — жас арудың жүрегі,
Бекерге сіз жұлмаңыз,
Махаббаттың, нэзіктіктің тірегі
Гүлге сәби талпынады, күледі.
Бір ботагөз көңіліңе ұнап та,
Шақырсаң сен бүлаққа,
Үзбе гүлді, жігітім,
Үмітің
Жібересің бақытыңцы жыраққа.
Бекерге сіз жүлмаңыз.
Тыңдаңыз!»
«Жапырақтар» деп аталатын бұл өлең бүдан 21 жыл
бұрын, яғни 1965 жылғы «Лениншіл жас» газетіне басыл-
ған. Өзі көрқемдік тұрғыдан мінсіз де емес. Бірақ ал-
ғашқы оқығаңда-ақ өлең лирикалық кейіпкердің ақ-адал
сырымен, жапырақтарды жанындай қадірлеуімен, сол се-
зімін мөлдір жеткізуімен есімде қалып қойыпты. Ңазір,
шынымды айтсам, бұл өлеңнің авторының кім екенін де
білмеймін. Бірақ оның осы өлеңі жадымнан шыққан
емес, бұдан басқа өлеңі жарияланбағаны тағы жадымда.
Жастар газетінің сол жылғы тікпесін қарап жіберіп, бұл
автордың кім екенін оп-оңай анықтауға да болар. Бірақ
гәп — аты-жөнде емес, өлеңде болса, осы белгісіз жігіт —
біздіңше, ақын. Ал оның өлеңі — біздіңше, әлі де жаңа.
Жалғыз-ақ өлең жазған бұл жұмбақ ақын пеге жыр
жазуды жалғастырмады? Оның себеп-салдарын пайым-
дау — өз алдына бөлек, жеке әңгімёнің еншісі тәрізді.
Бұл жерде мерзімді баспасөз зерек-зерделілігі, баспалар-
4<-
дың ілтипатты ықыласы, дер кезінде қамқорлық жасауы
секілді мәселелер жәнө бар. Ендеше, бәрін айт та бірін
айт дегендей, тоқсан ауыз сөздің түйініне бақсақ, қашан-
да бізгө — оқырманға және сыншыларга керегі — ескі
өлең емес, Жаңа өлең. Және опдай блеңдер бүгінгі уақыт
талабына орай кеп керек.
1987
ОБРАЗ ТАБИҒАТЫ ЖӘНЕ ХАРАКТЕР
Қаңдай да бір көркем туындыны қолга ала отырып,
ең алдымен мынадай толғақты сауал қойған дұрыс:
— Жазушы кейіпкер келбетін сомдай алған ба?
Бұл сауал, шынында да, қаламгер сомдаған түрлі об-
раздар табиғатын түсіне, талдай білуге, оған қоса олардың
мінез-құлықтары мен характерлөрі қалайша қалыптасты-
рылғанын білугә мүмкіндік береді. Бейнебір сырлы сан-
дықтың қақпағын ашар алтын кілт сияқты. Расында да,
бұл орайда кесіп ашар кембе көп, бағамдар сыр қыруар.
Өзінен-өзі мағлұм жайт сол — қайсыбір жазушы да:
мейлі ол жасамыс, сақа, тәжірибелі болсын, мейлі ол жас,
шақа, қаламы қатпаған болсын, жақсы шығарма жазуды
көздейді, оқырманға соны бір игі қазына ұсынғысы келе-
ді; ең құрығанда бір тың қойнауды қазбалай ақтарып,
бір татымды- табысты еншілегісі келеді. Солай етпесе
қалам тербеуде мағына да болмаса керек.
Әрине, мәселені ең әуөлі қаламгердің қабілеттілігі
шешеді; бірақ оның өзі де тымчаз, оған қоса еңбекқор-
лық керек; тәжірибеліліктің де пайдасы аз емес; сондай-
ақ, жіті зейін, аңғарғыш зерде де — қысқасы, творчест-
волық интеллектілік те өте көрек. Өйткені, қабілет-дарын
көзі ашылмай булығып жатқан қайнар сияқты; тер тө-
гу, толассыз ізденіс оның көзін ашып бұрқылдатады, оған
арна салады. Тәжірибе — зырлап өтіп жатқан уақыт сый-
лар сый. Ол жазушыны қалай болса солай жаза бермей,
белгілі бір жарқын мақсатпен, белгілі бір дағды. негізді
шеберлікпен жазуға үйретеді. Ал интеллект жазушы бо-
йында жалпы туабітті бар нәрсе; әрйпе, ол да жетіледі,
дамиды, Бірақ жазушы оны үнемі ескеріп, пайдаланып
отыруға тиіс. Әйтпесе, шабыт тұлпарының тізгінін тарт-
пай, туынды қабырғасын көтеріп, сюжет желілерін тарта
бергенмен, мінез бен характер қыртыстарын ақтара бер-
44
генмен, шығарманың елеулі қайшылықтарға, жаңсақ бей-
ііөлеулерге ұрынуы мүмкін.
Мұның мысалдары туған әдебиетімізде жоқ та емес.
Әдетте, ол замандастарымыздың бейнелерін мүсіндеуде
кеп кездесіп жүр. Мәселен, сомдалған кейіпкердің кейбір
іоәрекеттері, көптеген мінез, жарактерлерінің өз табиға-
тына сәйкес'болмауы. Содан келеді де реалистік бейнелёр
бойында ретсіз романтикалық бедерлер үшырасып қала-
ды. Содан келеді де автор мен шығарма кейде оз^ра
«келіспей» қалады; немесе автор образ табиғатына қия-
нат жасап, оған бойына еыймас қасиеттерді таңып жібе-
реді. Егер автор осы тұрғыда ойланып жазған дүниесін
қайта бір ой елегінен откізсе, бейнелеген образдары шы-
ғарманың барлық тұстарында да өз табиғатына сәйкес
әрекет етө ме, сөйлей ме деп қадағапаса; онда мұндай
міндер бәлкім кетнегеп де болар еді.
Ағаш топырағына қарап тамыр тартады, желек жая-
ды, 'жеміс береді. Шығармадағы сомдалған адам образда-
ры да солаіі, Жазушы шынтуайтына келгенде еш нәрсе-
ні де қолдан жасай алмайды; ол тек’бар болғаны даяр ши-
Кізат — өмір шыңдығын қорыУады; сол «топырақтан»
кейіпкер бейпесін күтіп-баптап өсіреді. Сол себепті де
кейіпкердің өз ортасына лайық толық қанды бейне болуы,
оның мінез, характерлерійің өз табиғатына сәйкес бо-
луы — қандай да бір шығарма шынайылығының басты -
бір критерийі.
Біз осы ретте бірнеше қаламгерлеріміздің кейбір ту-
ыңдыларын ондағы образдар табигаты мен характерлер
арақатынасын басты- нысана ете отырып қарастырмақпыз.
* * *
Жязушы Ңалдарбек Найманбаевтың «Бастау» деп
аталатын повесіпде біз бес дос Ңабыл, Егізбай, Шекербек,
Рахым, Керімбектермен және тағы басқалармен дидарла-
сып, сұхбаттасамыз. Олар — шығарманың басты кейіп-
керлерІ, бүгінгі студент замандастарымыздың өкілдері.
Сонда шығармадағы басты тұлға — Ңабыл кім?
Керімбекке жолдаған хатынан аңғарғанымыз: ісіне
мығым, парасатты, қабілетсіз де емес. Бірақ ол әлі үй-
летгбеген. Мұнысы несі? Жер ортасыпа келгенше? Сөйт-
сек, оның сыры бар, себебі бар екен.
Повесті оқығанда көкейге тоқығанымыз: Қабыл жы-
лулы жүрек иесі. Өз ісіне берілгөн жан. Жасандылықты,
жалғандықты білмейді, Рас, тұйық. Кейде торс ете қала-
тыны да бар. Бұл — сыртқы көрінісі. Ал оның ішіяде
45
не бар, мұны білу үшін жапьша үңілу керек. Айқын ақи-
қат сол: қолынан көп нәрсе келеді. Солай болғанмен де
өз жүрегіне әмір ете алмайды, піын сүймей үйленбек
емес; ол жүп іздеп жүрген жоқ, жар іздеп жүр. Оның
махаббат табары да, бақытты болатыны да анық.
Қабыл Мәликені құлай сүйеді. Сезімі мөлдір, жүрегі
бастықпаған пны маздақ махаббат қатты өзгертті. Бы-
лайша батыл, кесікті жан Мәликеге келгенде өтнес пы-
пцққа айналды. Үнемі күлімсіреп жүретін болды. Қыз-
ды бір көргенінө де мәз. Сезімін жұрт көзінен жасырмақ-
шы-тын, оған шамасы келмеді. Ңыз алдында таңғы
шықша тұнып, пәктікпен дір-дір етті. Ол үшін махаббат
та бейне бір талант секілді сезім-ді. Мәликемен табысу —
сол себепті де оған ұлан-ғайыр іс, жасалар ерліктей Мұ-
нысы бәлкім жасықтығы шығар. Бірақ ол Мәликсні бе-
ріле, керемет сүйеді ғой. Оны ең аяулы қадірмепіпе ба-
лайды. Сондыңтан да ол қалай қабылдар екен деп әрбір
мысқал ісіне де қобалжыр. Өйткені, оған Мәликені рен-
жітуден откен ауыр нәрсе бар ма екен? Солай сүйген соң
да Мәликенің цТемекіні көп тартады. екенсіз» деген бір
ауыз сөзінің өзі оған қатты әсер етті. Солай сүйгеп соң
' да ол өзге бір күн астындағы Күнікей кездессе де қайрыл-
мақ емес. Ал, бұлай сүю —.осалдық емес, қайта мөлдір-
лік, мықтылық болса керек.
Қабылдың махаббаты тек Мәлике ғана. Ол үпіін сү-
йіспешпілік қыз таңдау да емес. Махаббат беріктігінің
өлшемі қиындық, ажырасу болса, бұл сынға Қабыл қыңқ
еткен жоқ. Шын сүйген жүрек айнымайды; өйткені,
жүрек бағыты қалауы — қалаған жаққа бұруға болатын
машина рулі емес. Мәлике сүймесе, оны неге сүймедің
деп кінәлауға болар ма? Ол Бөкенбайды шын сүйген бо-
лар, сосын оған кеткен болар? Себёбі сүю — өтелер мін-
дет те, қайтарар қарыз да емес. Қабыл Мәликені күс-
таналамайды. Ол Мәликені сүйе тұрса да, аласұрып қыз- -
ғанбайды. Дездемонаны қылғыңдырып өлтірген Отелло-
даң артықшылығы да осында оның. Адамдық биігі де
осында оның.
Қабыл осындай сезінісімен, осындай азаматтық аб-
залдығымен, дарқан болмысымен оқшау. Бұл — оның ру-
хани табиғаты, шынайы бітім-болмысы. Сондай болған ооң
да Мәлике қайта келгенде кешірді, қосылды. Себебі, ол
оны әлі де сүйеді. Бүл орі адамгершілігі де. Сөйтіп бі-
реудің баласына әке болды. Мәлике тағы да ажырасып
еді, тағы да ерік бөрді; оған бақыт тілеп қала берді. Мұн-
46
п,ай шощім, ізгілік Қабылдарға ғана тан. Сондықтан да
ёған жұрттьщ бәрі Мәлике бола алмайды.
Шығармадан біз көретін Қабыл осындай жан. -Ол
дастар ортасында, өмір өрінде есейіп, сана биігіне көте-
рілді, абзал азаматқа айналды.
і Қабыддың жүреғін жаулал алып, басын әлекке са-
лып қойған Мәлике кім?
Сырттан тон піше салу қиянат. Кімге де болса жаман-
сың дей салу оңай. Мәликеге, асылы, оның езі айтқан-
дай, ойлы көзбен келген абзал. Негізі, ол повесте аз ди~
дарлаоса да Егізбай, Керімбектерден де гөрі тереңірек
ашылган, еңселі тұлға. Керімбектің; «Бетің бүлк етпө-
ді-ау», «Сұлу жүзіңе енді қанша жігіт тайып жығылар-
ау», — деп бағамдауы тани алмағандыгы; шолақ баға.
Ол — жолдас жігіттің намысын жыртқандағысы. Мәли-
ке болса, мұндай сөздер арналар арсыз, немесе селсоқ,
ынжық, пасық қыздарга қосылмайды.
Ол — піынайы сезім үшія еш нәрседен тайынбас ал-
бырт ару. Сүюге жаралган ол шарқ ұрып махаббатын,
бақытын іздейді, Туынды Ішінде ол махаббат іздеп жүр
деп тікелей айтылмай-ақ қойсын; бұл <сезімізге образ
табиғаты, ісГ дәлел. Оның іздегені — жаны сұлу, өзіне
теңдес жан. Қабылдың тұнықтығын тапып, ізгілігіне
разы болды. Іздегенім осы болар деді. Жоқ, дөп бас-
папты.
Махаббат та қайнар қаят қой, көз тұмасы кернемесе
сарқылар. Махаббат та үлбіреген гүл ғой, күн сәулесі
маңдайдан сипамаса солар. Қабыл — оның шын мұраты,
беріле сүйері емес екен. Сарқылмас нәр ұсына алмады
оған.
¥лы ақын А. С. Пушкиң айтқаңдай:
«Пэлен жөрге тоқта дел, ‘
Коктегі Айға кім айтар?»
Жүрек ықыласы да алтын Ай қозғалысыңдай — бұйра
бұлттарга шомылып алға аунауындай. Ендеше, оған өзге-
иі сүйме дей алармыз ба? Мәлике Вөкенбайды сүйді. Со-
сын соған барды. Бірақ ол нәпсі құлы болып шықты.
Сосын Қабылға қайта келді.
Оның бұл қылығы ешбір еріккеңдік емес, ңемесе ав-
тордың повесті қызықты етуте тырысушылығынан туғаи
окиға да емес. Мұны түсіну үшін, образдың типтік біті-
мін — болмысын түсіну үшін енді Мәликенің оз сезін тың-
дая керіңіз: «Бақыт дегеиді жен-жосъгқсыз қуа беруге
болмайды екеп. Әлгі бір Бекенбайды пір керіп едім.
Ол алдап кетті. Бетіммен жер басып қалған соң Қабылға
келдім. Келмеуім керек еді. Бірад басыма түскен ұят
істі жасдлрмақшы болдым. Жұрт сезінен қорықтым. Сөй-
тіп, бір қателікті екішпісіне әкеліп жалғастырдым. Ңабыл-
ды алдадым. Оның тұнығына түкіргендей едім».
Мәлике ағыл-тегіл жылац отыр. .
Оның қабылдаған шешімі — дұрыс шешім. Сүймесө
де әйелі болып жүре беруі керек пе? Ажырасқаны дү-
рыс. Семья жұбы рельстер қатарласуы, аяқ киім жұбы
емес қой. Ертең тагы біреуді шын сүйсе, Қабылды тағы
алдайды емес пе? Моральды қозғаса, оның өзі бір көпг
өңгіме. Онсыз да алдауы жетерліктей. Бірақ бұған қарап
Мәлике тұрақсыз жаң екен деп терісі бір жақты қоры-
тынды шығара алмаймыз. Мөлдір табиғатты, кесек мінез-
ді әйел асыл адамды алдағаны үшін де, өкініші үшін де..
жылап отыр.
Ал, басқалар: Шекербек, Егіэбай,. Рахым, Керімбев
жәнө Бөкенбай, Гүлжан, Тұраптар кімдёр?
Шекербек — бойыңда жаманшылығы да, жақсылыгы
да бар қайшылықты бейне. Жаманшылығы — мінезіндегі
кемшілігіңде. Ісі де, соған орай сөзі де аса бір пәтуалы,
нық емес, салмаңты емес. Оның өзгелерге «түк -көрмегең
жалаңаяқтар», «бұлар не біледі» деп айтуы — шыны да,
сыры да; бәлкім сенімі, бәлкім өз көңілін жұбатуы. ГГсд-
институтқа да әптеуір түсө салды. Бірақ ол мұғалім боп
оңдыртпайды. Сәнқой. Бойкүйездік те бар бойында. Мап-
сапты да ойламайды емес. Өссем дейді. Мінеріне ауыл
совет председательдігінің газигі тиюі — іздегенге сұра-
ғанның дәп озі. Мен туралы жаз деуі де өзін сүюшілігі,
жалпақ жүртқа танылсам деуі. Осыған қарап жаны қара.
журегі арам деу артық болар. Гүлжаңға алданғанына кү-
йіп.пісуі, тулауы — адалдығының бір көрінісі болып та-
былады.
Егізбай би білмейтін, күрең шайды сүйетін, жұрт елі-
гіп дүрлігетін нәрсеге селт ете қоймайтын селкрстау
кігіт. Оқуға да тәуір. Достыққа да жаман емес. Ең бас-
тысы — еңбекқор. Тіл мен жағына сүйеніп жұмыстап
сырғақтаған Рахымды бір рет қойып та жібереді. Бірдө
Керімбектің оны «алтын жігіт» дейтіні бар. Осы сөздің
жаны бар.
Рахым бірсыпыра нәрселерге сырдаң болғанмен, бола-
шақ нағыз педагог. Сезге тапқыр, бетке айтары бар.
Адал, Бойынан ауылдық мінез аңқиды.
Мұғалім Сейіт пен оқушы қыз Жамалдың арасындағы
хат.— мөлдір сыр. Сейіт сол албырт сезімді махаббатқа
айналдырып жібермей алдын алды. Шындық солай болса,
48
Тұраптың айқайы не айқай? Ол әуелі хатты тіміскілеп
қдлға түсіріп, ұрлық жасады; екіншідеп, өтірік айтты;
балғын Жамалдың адал сезімін лайлады. Дүмбілез, падан
цедагогика дегеніміздің өзі осы. Рахым бұған шыдай ал-
мады, оның пасықтырын бетіне басты: «Мөп-мөлдір суға
балшық тастап- отырып...» Түсінгенге мылтықтың оғын-
дай тиетін ауыр сөз.
Бөкенбай, Гүлжан, Тұраптар шығармада аз көрінсе дө
оз қырымен коңілде қалады. Олардың басты қылық, ру-
хани талгажау пайымдары анық козге үрады. Мысалга,
Гүлжанның жан дүниесі жадау, дүниеге, өмірге көзқара-
сы мешеу екендігі байқалады. Бөкенбайға келетін болсақ,
оның Гүлжаннан асар жері жоқ. Сырты сұлу болганмен,
іші лас. «Адам аласы ішінде» деген осы. Ол тіпті өзін
ақтау үшін шімірікпестен Мәликеге жала жабңды, оның
асыл басына күйе жағады. Тұрапқа тоқталмасақ та, жо-
ғарыдары іс-әрекетінен-ақ опың кім екені белгілі. Өмірдің
дамуынан артта қалған «педагог». Ңасаң козқарасты, ке-
шеу жан.
Бәрі де Ұлтуғанның соңгы мецеуі әкесінен айрылып,
бір үйде жапа-жалгыз қалуынан басталған. Екі бөлмелі
ескі там, үй ішінің күңгірттігі, екі иықтан басқан бір
зіл (қаза зілі болар), меңіреу тылсым тыныштық,. мел-
щиген сұсты қабырғалар, өзі қамкөңіл адамды елөгзіт-
кен, алаң еткен, еңсесіп түсірген. Міне, қазір де ол.
сүлесоқ, бір уыс боп бүрісіп отыр тесегінде.
Іш қүса, көкірегі шерлі; өкініші көп, айтары көп...
Енді, міне, отырып қалған кәрі қыз. Қатарларына
қараса, олар әлдеқашан теңін тапқан, үйлі-баранды, ба-
улалы-шағалы. Бұл да жұрттан кем емес еді, солардай
бола алатын еді. Орақ деген жігіт бұғап ғашық та бол-
. ғап-ды. Бірақ оның етегінен ұстаса, ата-анасы қайда
: қалады? Көрмейсің бе тағдырды? Оған еңді шеше жоқ-
' тығы, әке қазасы қосылса, жалғыздық қосылса... Жы-
лар, қорқып, елегізер. Көңіл сұрап кім келе берсін?
Алданыш болар көп жұмыс та бар ма? Тәтті бергенмен,
/бірсудің баласы бала бола ма?
Адам жалғыз өмір сүре алмайды. Әсіресе, Ұлтуған-
< дай жас адам. Қандай болса да бір серік керек.
Сопдықтап әйеліпеп бас ^сауғалап үйіне тыгылатып,
чілбигеп Майдан кәдімгідей ес болды ол бар болса еле-
^тізіген коңілі орнына түсетіи. Бірақ, Ұлтуған оны көңілі
«Калап серік еткен жоқ. Әйелінен қорыққан Майдан өзі
49-
кеп... Бірінші рет үндеген жоқ, долы әйелі Сәндібаладан
жасырып алып қалды; бүйтуі адамгершілік те еді.
Бір күні Майдан тағы келді, тағы да ішіп алган. Неге
келе береді? Басынғаны ма? «Кет ары. А-улақ!» «Шық
үйдбп!» — деді ашуланып. Бірақ мас адамға сөз дари ма?
Тыңдамағасын шыдамады, «кет» деп қамшымен тартып-
тартып жіберді. Соққы батып кеткен Майдан жас ба-
лаша солқылдап жылап жіберді. Енді оны Ұлтуган аяп
кетті. Паналап келгенінде, мұнысы болмады. Ол да бағы
жанбаған байғұс қой. Сосын, іпікі үйден көрпе-жасггық
алып шығып, төсек салып берді: «Жат енді. Төк таң-
ертең ешкімнің көзіне түспей, тұрып кететін бол».
Кім болса да үйдә адам бары қандай жақсы. Бұл
түні Ұлтуған шошымай, елегзімей жақсы ұйықтады.
Осы түннен .бастап ол анда-санда болса да Майданның
мас болып кеп қонуын ішінен тілейтінді шығарды.
Жалғыздықта адам ойы әр қияға кетеді. Жартыкеш
көңілге қандай да бір медеу керек.
Бір сәттері ол бес-алты баласы бар ферма бастығы,
бұрынғы өз жігіті Орақты ойлайтын. Оңаша шақырып
алса, сөйлессе. Ал, ол мұның қолынан ұстаса ше? Сонда
не демек оған? Бұл ой басына келгенде бетінен оты шы-
ғып, терлеп кететін. Кейде күйеуге шығу, ел сияқты үй-
лі-жайлы болу тәтті қиял, алыс арман болып қана кері-
нетін. Өйткені, тең қатар-құрбы жоқ; әйелі өлген, әйел
шыҒарған біреу кездеспесе...
Кездеснесе — өзіне ұнаған жігітті әйелінен ажыратып
тиюіне болады ғой. Тек көңіліне ұнаса де. Мейлі,
айыптаған жұрт айыптай берсін: бұл да адам, мұның да
біреуді сүйгісі, үйлі-баранды болғысы келөді. Сондайда
есіне Орақ оралады. Кеудесінде аңсау, сағыныш оянады.
Әлеуетті еркек қолының табын сезінгісі көледі. Ең бол-
маса түсінде...
Ұлтуған — ақылды, ұстамды, ер мінезді кыз. Бірақ
ол қаншалықты адамгершілік иесі болса, сопшалықты кү-
йіп-сүйер жүрек иесі. Ол да біреуді сүюге тиіс, ол да
жар қызығын көруте тиіс. Егер ғұмыр бойы бұлай болма-
са ше? Үрейлі Жалғыздықты қайтерсің? Жоқ. бұған кім
тпыдайды? Оның Майданмен ара-қатынасын осы тұрғыдан
ұғу керек.
Олар өзінен-езі табысып кетті. Ішкі-сыртқы себептер:
Майданның басындағы күйФ< Үлтуған басындағы хал, опы
аяу, сфірласу, сезім — бәрі, бәрі осы табысуға апарды.
Майданды қайдам (оның кім екені бізге бөлгісіздеу),
Үлтуғанда бас тартар лаж, шегінөр жол қалмады.
50 .
Көптен күткен бақыт құсының қонуы — Үлтуғанға
алды-артын ойлатпады. Сыртта аңдыған көз, кінә тағар
сөз бар екені есінен шықты. Майдан да оған беріліп
кетті. Тек шаптықңан Сәндібаланың терезені сындыруы
бұл қалыптарынан айықтырып жіберді, ақылға келтірді.
Енді Ұлтуған — ұят пен Майданнан айрылып қалу
қаупі — екі қыспаққа қатар түсті. Елге көріне алмай,
үйде жатып алды. Тамақ та ішпеді, қыстығып жылады.
Ұяттан өртеніп те бардды; бірақ басына қонған бақыт
қүсынан айрылу оңай болып па? Майданның да мұнан
көткісі жоқ. Үлтуған үшін Сәпдібаланы ұрып, қамалып
та келді. Ақыры ұятты махаббат жеңді. Енді ел бетіне
көрінуте төзді.
Бірақ Майданға қосылуын дұрыс деп тауып, соған
белді бекем байласа да, епді содан өзі бас тартты, өз
қолын өзі кесті.
Неге?
Ұлтуған сыртқа шыққан. Сыртқа шыққан соң көңілі
көтерілген. Сосын дүкенге барып Майданға: «Бір жар-
тылық әкеп берейін, ішпегеніне көп болды ғой, бір жасап
қалсыншы», — деген. Барғаңда Майданның баласын кө-
ріп, дүкеншіден оның шешесінің ауырып жатқанын естіп,
жүрегі зырқ ете түскен. Сосын Майданның үйіне барды.
Әйель ауырып жатыр екен. Үй ішінің берекесі кетіпті.
Бес-алты бала үрпиіп жүр. Сосын әлгіндегі алып ұш-
қан көңілі, қуанышының түте-түтесі шыққан. Біреу ауы-
рып жатса (керек десеңіз, Сәндібаланы ауыртып қойған
да өзі ғой), онда бұл қалай қуанады? Ёұл біреудің ба-
қытын таптап, қуанышын тартып алып барып, бақытты
болып жүр екен ғой. Бес-алты баланы жетім етпекші
екен ғой. Жоқ, біреуді жылатқан бақыт шынайы бақыт
бола алмайды. Бұл — қиянат, адамгершілікке жатпайтын
іс. Сосын нық шешімге келген, өз бақытынан еркімен
бас тартқан, өз қолын өзі кескен. Сосый: «Майдан, тез
киін де шық. .Үйіце барЬ> — деп кесімді бұйырған. «Ай-
налайын, меп десең үйіңө бар. Мен ешқайда кетпеймін
ғой, тек бүгін үйіңе баршы. Тыңдашы, тілімді алшы бір
рет». — деп жалыпған, айтқанынан қайтпай Майдапды
үйіне жіберген. «Тек ертең ңайтып келем өзіңе. Ендігі
жерде сенсіз өмір сүре алмаймын», — деген Майданға:
«Жарайды. Бара ғой, жаным. Тоқташы, кәне, сүйші
мені...», — деп, мәңгілікке қоштасқан.
«Майданның үйден қалай шыққанын, сұңқиып көше
бойлап қалай жүргенін Үлтуған терезеден көз алмай ба-
қылап тұрды. Ыстық жас бетінен сорғалап жол сызады».
5Г
Сайын Мұратбековтің «Ұлтуған» әңгімесі таныстырған
замандасымыз — міне, осындай абзал жап.
* * *
Оралхан Бөкеевтің «¥йқым келмейді» деген әңгімесі
алғашқы махаббатты бастан өткерген соң, тәубеге келген
жастың өткенін еске алуына, ой-түйсігіне ңұрылған.
Әңгіменің басты кейіпкері Жөңісхан — маңдайы жар-
қыраған, үлгілі жан емес. Былайша төрт құбыласы тең
сияқты. Жұмысы жақсы. Әйелі бар. Бірақ ол осынау
сәттерде ақылы толысып, бұғанасы қатса да, әлі де өзін
аяйды. Бейкүнә саби оны кешпес, бәлкім. Сол бір өзімен-
өзі лаққан бозбалалың... «Сен сүймейтін едің», — дейді
Бақыт оған. Сол рас па? Жо-жоқ. Бәлкім, олардың үй-
ленуіне кедергі болғаны да рас. Бірақ Бақыт қате айтты.
Сол кездө Жеңісхан тап-таза мөлдір еді ғой.
Ол нақ Бақыттай ешкімді сүйген де жоқ, сүйе ал-
майды да. Қосылмауы ма?.. Мынау пәни дүниепі, ғұ-
мырды, жамаңдықты, тіпті, жақсылықты... ертең не бола-
ды, шотты қағайыншы деген есепті олар ойлады ма? Ой-
ламады. Махаббаттары алғашқы, саби махаббат-тын.
Сезім балынан дәм татты олар. Содан соң.і. екеуі дө
күнәлі адамға, кәдімгі пендеге айналды. Бақыт сосын
өзінің еңді періште емес екенін біліп еңіреп жылады.
Бұл — балғындықпен қоштасуы еді. Жеңісхан болса, пе-
ріштеден пендеге айналғанына қорланып, өзін өзі де тү-
сінбеді... бетін басып БақЫттан безді.
Олар бір-бірін ессіз сүйді. Махаббаттадкүрекпен қатар
ақыл да керек еді. Ол болмады. Сондықтан қосыла ал-
мады олар. Әрине, өкінеді, Бірақ өкініш бақыт болмақ
емес. Қосылғаңда олар елден асқан  бақытты болар еді.
Махаббат үшіп ерлік жасауға тиісті еді олар. Оны жасай
алмады. Керек болса, Жеңісхан өз махаббатының ғажап
құдіретінен қорықты.
Бірақ ол бәрін кейін түсінді, Ақылға келді. Сосып
бар қолынан келгені: баласының жас моласы басынап
бір уыс топырақ алды. Санасы марқайғандықтан да енді
жездесі мен /әпкесі өмірінен маздаған от тапты. Жалпы
онда жақсы адам болуға негіз бар еді. Елжірек жаны,
адал жүрегі бар-ды. Солай болса да лапьілдаған сезімнің
де суынуы мүмкін, Бақыт Жепісханға еуыды. Бірақ әлі
сүйер. Дегенмен, енДігі үйлену бәрібір кеш, әрі оларға
бақыт та әкелмейді. Өйткені, екеуі дө әу бастағыдай
мөлдір емес. Ақылды, өмірге бейімделген, күйбеңшіл пен-
52
г
делерге айналған. Соган қоса кезқарастары, рухани па-
йымдары алшақ болса ше?
Жеңісханның мен сүймеппін деуі де бекер сөз. Ол —
өз кінәсін жуып-шаймақ болуы немесе қателесуі. Мүмңін
ол өз махаббатын сезінбеген, түсінбеген, дөп басып тани
алмаған шығар? Тағы бір ақиқат — оның әлеуметтік-
рухани тұлғасы әлі қалыптасып біткен жоқ; төменненби-
ікке өрлеп, осіп келеді әлі. Мүмкін мұңдай жан тайсақ-
тап, әлгіндей сөздерді де айтар.
Жалпы, Бақыттың кім екені белгілі. Әңгімеде қалай
көріпсе — сол қалпында. Балалықтан қол үзген соң ірі-
леніп, кесектеніпті. Байсалды да байыпты болыпты. Сүй-
геніне суып кетсе де... оның шашын сипап, ол үшін көз
ткасын тамшылатады (ауырганына жаны ашығандықтан).
ІКеңісхан мен Бақыт арасындагы сезім — дау жоқ,
шын махаббат. Жеңісханның тағы да бір Дариғаны,
Үмітті сүйдім деуі — жар таңдау ғана, үнату ғана. Ол
адаса сөйлесе де, оның сөздерінен жастық характері, ма-
хаббат табиғаты жарқырайды: «Біз қатар тұрмыз. Оның
әлпетіне қайша тесіле қарасам да, айшықты дидарын
болжай алмадым. Белгісіз беймәлім бас. .Таныс дене:
аршын төс, қыпша бел, оқтаудай аяқ. ...Мұның аяқ жа-
ты — Дариға, кеудесі — Бақыт, басы бәлкім — Үміттікі
болар. Иә, дәл солай. Таптым... Дариғаның балтыры-ай
десеңші, Бақыттың жүрегі-ай десецші, Үміттің келбеті-
ай десеңші. Ей, жаратқан ием, көктен тілегенімді — көп-
тен. тілёгенімді жерден тауыппын, құдай тілеуімді берді.
Мен осыған үйленемін... бұл менің өмірлік жарым бо-
лады; біз қазір қол ұстасамыз; сосын мәңгі тұнжыр, мәң-
гі беймезгіл шақтағы беймезгіл дүниеге аттанамыз. Біз
жаяу, жалаң аяқ, жалаң бас дәл осы сықпытымызбен
сыңсып ән салып аттанамыз. Біз бұл ғаламда жан-жану-
ар, адамзаттың ешқайсысынан именбей... бізге тайпалған
маңмаңгердің де, сән-салтанатты киімнің де керегі жоқ.
Жүрші, жаным... кең даланы кезейік, жүрші, жарым...
мынау ақбоз дүниеден безейік... бірге болып Қап тауын
асып кетсем не арман? Білем, көп қателіктер жібердік,
бірақ' сол қателікті жасаудың $зі таптырмас бақыт секіл-
Ді еді ғой; сол қателіктің өзі бір сәттік тәтті әрі ұмытыл-
мас нұрдан саумал саудыратып: гбл қателіктердің қай-
қайсысы ла айлы кештерде, абат бақтарда, керілген кер
далада, кең далада жазылатын; ал ең сұмдығы, ең сұмдық
емесі — жеті қараңғы түн құшағында басталады-ай. Есте-
рнтде шығар, осынау кунәні көптен сағынып, зарыға кү-
тіп жүріп, қол жеткен соң айықпас ауруға душар болар
53
едік; өз-өзімізді кінәлап, өмір бойы өкінеріміз және бар;
осының бәр-бәрі жастықтың асыл айдынында туын-
дайтын».
Енді замандас Жеңісхан мен Бақыт бейнесін толық
түсінуге де, бұдан әрі бір ауыз сөз айтиауға да болады.
* * *
Әбдікәрім — Төлен Әбдіковтың «Оралу» атты шағын
повесінің басты кейіпкері.
Повесте «Сіз қандай жансыз» деп аталатын ойын да
бір көркемдік тәсіл ролін атқарын тұр.
Ойын арқылы жасалган мінездемеге үңілсек, Әбдікәрім
туралы жақсы мағлүмат ала аламыз: «Сіз әңгімеқұмар,
көңілді жансыз... Сіз уәдені көп бересіз, бірақ аз орын-
дайсыз. Аздап жеңілтектеу екеніңіз де рас. Бірақ сіздің,
жаңалық атаулыга жаныңыз құтптар. Өміріңіздің қат-
қабат қақтыгысқа, оқигага толы болғанына жаяыцыз
құштар, соған құмарсыз. Әрқапіан әлденені ойлап, жос-
парлап, армандап жүресіз. Ол арманыңыздың іске аспай-
тын қисынсыз қиял екенін білсеңіз де армандай бересіз.
Сіз ішкі ойыңызды керісінше айтуға — наразы болсаңыз
да ризамын деп айтуға, жек көріп тұрып, жақсы көрем
деп айтуға қалыптасқан жансыз.і<Сізді түсіне қоятын
жандар аз... Сізді көп адам тағдырына риза жан деп
ойлайды. Ал сіз, шынында, көп нәрсеге риза емессіз.
Тіпті, өзіңізге де риза емессіз. Рас, қабілетіңіз аз емес.
Бірақ оны сыртқа шығаруға сізде ынта жоқ...
Расында да, сұңғыла мінездеме. Өйткені ол сездірер
сыр көп.
Сонымен, Әбдікәрім кім, қандай адам?
Ол жас кезінде бүгінгі қалпынан әлдеқайда артық еді,
жақсырақ болатын. Әрине, қазір де аса бір жаман жан
емес. Ол үшін туған жер мейлі көк майса бблсын, мей-
лі кезерген шөлейт болсын, әлі де көркем; жоқтықпен
етсе де балалық шағы балдан тәтті; сол өмірі көз алдын-
да тұтас тұрпатымен жан біткендей көлбеңдеп тұра қала-
ды. Соғыс кезіңдегі өмір. Жоқшылық. Жетімдік. Жезде
мейірімі. Бәтимамен бірге өткен сәттер, Оған деген пәк
сезімнің бүр жаруы. Бәтимамен әрдайым бірге болғысы
келуі,;оның атыи білегіне йнемен сұққылатып жаздыруы.
Ауылдан қашып, оқуға кетуі.
Университетте жүргенде де* Әбдікәрімнің сезімі таза,
жаны жарқын-ды. Өмір жайында, махаббат, борыш жа-
йьшда пікір таластыратын. Асығыс, сүймесе де жақсы
қыз болғандықтан Әлияға үйлене салған соң да, жүрегінде
54
айыл арман оттары маздайтын, үлкен Істер үшін талпына-
тын. Содан соң не болды? Кәдімгі күйбең тірлік иесінің
бірінө айналды. Қиялдағы ұлылықты аемья қамы ыіьтс-
тырды. Мол табыс табуды ғана көздейтін, өзгө ажарлы
әйелдерге қырындауды теріс көрмейтін, айлықтан сыра
ішу үшін екі-үш сомды жасырып алып қалатын жылпос,
пысық, кәдімгі қарабайыр жандардың бірі болды да
шықты.
Ол мүнысын біледі де. Бірақ ол неге осындай болды?
Мүның себебі неде? Осыны білмейтін. Оны мына «Сіз
қандай жансыз?» атты француз ойыны үстінде ғана білді.
Ойын: «Сіз, шыны керек, жанаяр адамсыз», — деп мінез-
дөді Бағдатты (Бәтиманың күйеуі — Б. С.). Не деген
сүмдық ойын еді өзі? Бүл — Әбдікәрімнің қаншама жыл
тілінің ұшында жүрген сөз ғой: «Біз бәріміз дө жанаяр-
МЫЗ>/
Иә, бұл-— айдай анық ақиқат. Ақиқат* болганда, жан
күйзелтер ащы ақиқат.
Иә, Әбдікәрім де — жанаяр жан. Сол себепті де ол
уәдені көп берсе де, бәрін ^ірдей орындай бермейді. Ңұ-
тылу үшін сылтау, өтірік айта салады. Берік мінезге ие
емес. Бәрін сезеді, бірақ үндемейді, бетке айтпайды —
айта алмайды. Көрсе де көрмеген болады. «Сен тимесең
мен тимен, бадырақ кезге» салынады. ' Философиясы —
«тек жүрсең, тоқ жүресің». Жаңаға құпттар, бойында
адалдықтың, қабілеттіліктің, жаксылықты жүяеге асыр-
ғысы келген ниеттің нышаяы бар.болса да, сол үшін бел
байлауға жүрегі дауаламаиды, қорқады. Сондықтан жек
көрсе де, жақсы көрем деп айтута қалыптасқан. Дәрмен-
сіз, тиянақсыз, батылсыз. Екі ойлылыққа салынатыны,
іщкі қайшылықтарға ұрынатыны сондықтан. Ойын іске
асырар қайраты, күрескерлігі болмағандықтан да өзіне-
өзі пиза емес.
Әбдікәрімнің Мұратқа байланысты: «Иә, иә, а:;амдар
тек осындай жаста ғана — оң тоғызында немесе жиырма-
сында ғана намыс үшін, махаббат үшін жандарын қия
алады. Мұндай жаста адам шыңдық үшін күресе ала-
ды», — деп ойлауы да сол дәрменсіздігінің бір көрінісі.
Әрпне. оның бұл ойында да жаңсақтық, бір жақтылық
бар. Мұнысы — бір жағынан өзін ақтағандағысы, жұ-
батқандағысы...
ӘбдІкәрім мен Бәтима арасындағы бір-бірін титтейі-
нен жақсы білу, жақсы көру сүиіспөншілікке ұласты.
Бірақ бул махаббат алташқы, сәби махаббат еді. Олар,
әсіресе Әбдікәрім, семья болуға орайғы тұрмыстық-әлеу-
55
меттік ойлардан аулақ еді. Сондықтан үйлену дегеннен
шопіып кетті: «Үйлену, сойтіи кәдімгі әйелге айиалдыру.
О, тоба, мынау масқара қорлық емес пе!.. Түу, ұят-ай.
¥ят-ай... Түнық сезімді осынша лайлап... Жоқ, жоқ, ке-
тем. Мынау ұяттан біржола өлген артық. Сонда бәрі
үмытылады».
Сәл асыра айтылса да осындай ой, осындай болмыс ал-
ғашқы махаббатқа белгілі бір дәрежеде тән екені апық.
Расында да, ол махаббат адамдардың періштені, пайғам-
барды сүйгені тәрізді болып, пенделік қарым-қатынас,.
пенделік сүйіспеншілік, жер бетінде жұптасын тірлік құ-
ру, ұрпақ қалдыру заңдылығын сезіну сияқты емірдің
шындықтарына үйлеспейтіп сезім де еді. Әбдікәрімнің
Бәтимадан «айрылып» қалуының бір себебі осындай бей-
күнәлілікте жатыр.
Бірақ Әбдікәрім бұл уақытта да әбдікәрімшілдік бат-
пағына бата бастаған жан еді. Ол өз махаббатынан тай-
салды. Солай болмаса неге қашты? Тағдырдың өзі Бә-
тиманы бауырына әкеп салса да бас тартпады ма? Сонда
қайда қашты, қайда асықты? Не үшін? Биік мақсат үшін
бе? Шындық үшін бе? Әлде болашағы үшін бе? Жо-жоқ.
Өйткені, ол қандай да бір шынайы сезімге, үлКен іске
лайық емес жан еді. Сөйтіп, ол алғашқы махаббатта да
жігерсіздік көрсетті, жанаярлық жасады.
Әбдікәрім мүны мойындай тұрса да, бір жағынан өзі-
не-өзі қарсы шығып, ақталады да. Сөйтіп, Бәтимаға қо-
сылғанда соншалықты бақытты етер махаббатын: «...таң-
ғажайып түсініксіз бірдеңе боп шығыпты. Сонда барып
мен ...махаббаттың да қуат мөлшері әу баста қцамдарға
табиғат бөлген шамадан аспау керек екендігін, егер одан
асса мағынасыздыққа ұшырайтынын түсіндім», — деп па-
йымдайды. Ал мұнысы — бекер. Себебі, бұл махаббат тү-
сініксіз де, мағынасыз да емес. Егер түсініксіз болса,
неге Әбдікәрім Ботимапы кейіннен қалайша талай рет
еске алды, сағынды? Не үшін Бәтйма оған әлі де сон-
шалық жақын адам? . Неліктен қосылмағаңына әлі іші-
бауыры езіледі? Демек, бұл — махаббаттың түсінікті, ма-
ғыналы болғандығы ғой; Әбдікәрімнің өзінің жанаяр-
лық жасағанына өкінуі ғой. Ал қандай да бір махаб-
баттың қуат мөлшері табиғат берген шамадан аса ала ма?
Ең өрлегендө де сол шамаға ғана жете алады емес пе?
Міне, Әбдікәрім осындай болары болып, бояуы сіңген
адам?' Ол — кешегі тоқырау кезеңнің Обломовы. Сылды-
раған тәтті сөз, құрғақ қиял, іске аспас идеяның ғана
иесі. Адам бойындағы бір-ақ рет лаулар ғаламат сезім —
*
56
алғашқы махаббатта дәрменсіздік көрсеткен ол енді тіпті
де жанпидалық көрсете алмаса керек. Бір ауыз сөзбеп
түйгенде, ол — тогышар, селсоқ, жанаяр адам. •
* * *
Дидарласып жүрген шалдарымыз аз ба, тәйірі. Бірақ
солардың ішінде Әнес Сараевтың «Ңараша өткен соц»
иовесіндегі Иұқы қартының орны бөлек деуге әбдеп бо-
лады.
Нұқы қарт соңғы жылдары теңіз тамагында қарауыл
еді. Күз аяғында колхоздың балықшы кемелері сол жер-
дегі кішкене аралға келіп қайтатын. Ол соларды осы жер-
де алғаір қарсы алып, ауылдың аман-есендігін жеткізетін
және шыгарып салып, қыс бойы бір озі жана-жалғыз
қалатын. Содан қашан коктем келіп, мұз түсіп, кемелер
толқынды теңіз өріне аттанганда барып, елге қайтатын.
Биылғы қараша жайлы болғаимен, Нұқы қарт енді
үйде отыра- алмады. Тұнық түн, тымьгқ түн қарияыы
алыс сапарға шақырғандай. Сағына күткен сапар сәті ке-
ліп, оның қуанышты бейнеті елтіткендей. Сосын жолға
жиналды.
«Таңертең жүрсең петті? — дөді көмпірі күңкілдеп. —
Осы жұрт қүсап үйде отыратын кезің жегті ғой. Далада
оліп қалсаң, сүйегіңді іздеп тауып алатыи жөнді туы-
сың да жоң».
Нұқы қарт бар болғаны: «Түн жақсы екен», — деді
(Мұнысы рас-тын). — «Бастық бала адам болмағандық-
тан, бір жылша барып кел деп отыр» (Мұнысы кемпірін
алдағаны еді).
Иә, Нұқы қартқа күн де, түп дө бәрібір. Өйткені сол
табитатпен етене, туыс. Бұл — болмйсы да, әдеті де. Ол
еріккендіктен де осынау жасында осындай сапар кешіп
жүрген жоқ.
Осы жасында көрешегін де әбдеп көрген-ді. Әкеге ұл
 бола білсе, перзентке әке бола да бідді. Келінді де болды,
өмірден қызЫқ та көрді. Қастық жасағанға қайрат та
танытты. Кешегі зұлмат соғысқа қатысып, жауды да өл-.
тірді. Сол соғыс мұның ұлын алып кетті. Мұны сосын
езімен-өзі етіп қойған да сол соғыс. Бәрі іпгінде. Бәрінде: .
жұрт әңгүдік десе де, келіні Ханым Садық шалға тән боп
жүрсе де (Садықты мылтықпен атып та тастайтын еді,
келіні қолын қақты) конеді. Тағдырға көнбегенде не
шара?
Қуатты кәсіптен, еңбектен тапты. Тамылжыған мына
57
табиғат-ана жанына медеу болды. Ит Қиялас та аз серік
өмвс.
Нұқы қарт теңіз тамағына үш түнеп жететін. Бірақ
биылғы сапар огаи сын сапар болды. Өзі де сезіктеніп,
көңіліне күп ұялап еді, сонысы расқа шықты. Кемпір-
мінезденіп сылбырап кеткен қарашаның райы бұзылып
сала берді. Алдымен жапалақтап қар жауды. Артынан
мұз түзілді.
Қарт үш тәулік бойы табиғатпен арпалысды. Тыным-
сыз ескек есу, межелі жерге жетпей дамыл алмау, қатқан
мұзды жара отырып қозғалу оңай болып па? Оған қоса
өзеннің теңізге енген алқымып мұз буып қойғанын қай-
терсіз? Қарт оны да бұзып өтті.
Теңіз аңғарына шыққанда қарттың тынысы кеңіп жү-
ре берді. Сағынып жеткен теңіз иісі кеудесін қуаныш
толқынына толтырды. Өзіне таныс арал жаққа алабұрта
көз салды. Кемелер көрінбецді, Діпті ешбір қарайған жоқ.
Енді: «Теңізшілер кіре алмай қалғаны ма?» —деп қауіп-
тене бастады. Сосын тағы да қозғалды.
Біраздан кейін қайық қозғалудан қалды. Кіріге тұ^
тасңан мұз жібермеді. Нұқы қарт қартайғанын енді біл-
гендей. Қалжырап, қатты шаршағанын сезді. Иек астын-
дағы аралға бүгін жете алмайтынына көзі жетті. Бірақ
ңайткенде де жету керек. Ол жылда теңізшілерді аралда
қарсы алатын. Сосын, жұқа болса да мұз үстімен аралға
өтуге бел байлады. Әйтпесе аралдан жарық көрінбеген-
сін немелер жон таба алмай жүрген болар?
Сықыр-сықыр етсе де, мұздың көтере алатын сыңайы
бар екен. Қос қолына багор таяу мен ескекті ұстап,
фонарь жарығын алдына түсіріп, аралға қарай қадам
басты. Аяқ басқанда-ақ табанының асты шыны ұнталып
жатқандай сықырлаіғ салды. Қарттың жүрегі мұздап қоя
берді. Бірақ бір орында тұруға болмайды, онда мұз сал-
мағынал ойы.чып кетеді. Асығып қатты жүрсе, мұз
астындағы су тағы толқыңдап, мұзды шайқап, сөгіп те
жіберуі мүмкін. Қарт сонымен бірге жас мұз бірден
ойылып кетпей әлі жеткенше көтеріп бағатыңыя білетін.
Көңіліне медеу болғаи да осы еді.
Бір кезде алда келе жатқан Қияластың аяқ асты қа-
ңылтыр басқандай даңғырлап қоя берді. Демек, бұл - -
ол жердің мұзы өте жұқа деген соз. Жұқа болатыны,
енді есіне түсті, ол арада ағыны қатты жылым арна ,бар
еді. Не істеу керек? Шегінуге болмайды. Бірақ шегінбеу
де ажал араиына қойып кетумеп бірдей. Сонда иө істе-
мек? Қарт бойын жинап, жүрек тоқтатып алды да, бір
58 .
аяқ, бір қолын таяуға, екішпі жағын ескекке керіи жата
кетті. Алға осылай жатьш жылжыды. Мұз қарт күткен-
дегіден де жұқа екен. Сатырлап, майысыи қоя береді.
Астынан ағыннын, сылдыры естіледі. Құлағы гулеп, жү-
регі дүрсілдеп кетті. Бірақ ширығыи алған дене қажымас
қуат тапқандай.
Қауіпті жерден өткенін сезгенде тұла бойы босап са-
ла берді. Денесінде дірман қалмады. Шүмектеген терге
малыныпты. Қимылсыз солықтаи біра» жаттьі. Сонша-
лықты жұқа мұздан қалай өткеніне таңданды. Бой жи-
ып, өзіне-өзі келгенсін, орнынан тұрьш, аралға жетті. Ке-
мелерге белгі берер фонарьды биік баған басына шығйр-
ды. Сөйтіп, үш күнгі дамылсыз арпалыстан соң, өзіпің
ең басты міпдстіп орындады.' Жекпе-жекте жеңіп шықты.
Оны мұздай жасампаз жеңіске жеткізгеп не? Өмірге
деген құштарлық, табиғатқа деген суйіспенпгілік. Әйтпе-
сё үй салып, мад өсіріп пе машақат? Егер ол жазғытұрым
жұлдызды ашық түндерде қанагтары суылдап, қиқулап
желген құстарды қарсыламаса, басы білінген өр суының
жағаға соққан эсем шалпылын естімесе, күзде тізеден
шық кешіп орман аралап, жауған жапырақтар сыбдырын
тыңдамаса, қараша айы отерде жолға шыгып, қайық
еспесе, тыныш түнде тар үлікте қаңылтыр шайнектен
ыстық шай. ішпесе. осылайша табиғатты жапына талға-
жау, көңіліне көрші етпесе — ніетпістің асуына ілінер ме
еді, ілінбес пе еді?
Табиғатқа іңкәр Иүңы қарттың ажалды да жеңген
қажымас қайраты, өмірге дегең құштарлығы қандай еді
десеңізші!
’ * * *
«...Содан соц есін жиЫп айналасына қарады. Қыбыр^
еткеп жан жоқ. Мол^абай да ішкө кіріп кетіпті. Өзі
көлгенде оның далада жүрген себебін енді аңғарды. Ол
екі аяғына бір-бір батпан тас байлап алғандай алға қарай
ақырын қозғалды. Сол бойы қақпа алдына кеп тоқтады.
Ашық қалған есіктен қуанышты адамдардың дабыр-дұ-
быр сөйлескен уңдері естіледі. Қаракең қақпаға сүйеніп
тұрып іпіке езіле, ентіге қарады.
Осы сәтте іштен шыр етіп жылаған жас нәрестенің
даусы естілді. Қаракең басын квтеріп алып, қақпаның
көдір-бұдыр тақтайларын сипалай берді. «Айналдым-ау,
айналдым-ау үніңнен! Немере! Менің немерем, Қара-
жанның немересі! 0, құдай!.. Айналдым-ау үніңнен!»
Қаракең кейін шегініп, дірілдеген қолымен атының шыл-
59
бырын шешті. Өзін әлдекім ңуып келе жатқандай ер
үстіне жас жігітше ңарғып мініп, ауылыпа қарай шаба
_ жөнелді...»
Бұл жолдар — Дулат Исабековтың «Шалдар» деп ата-
латын әңгімесінен бір үзік. Біраң осы эпизодтың туын-
дыдағы алар орны ерекше. Себебі, ол — шығармадағы
желіпің ең ширыққан түсы, шарықтау шегі; сюжеттің
артта не болғанын, алда не болатынын айғақтар фипалы.
Дүниеге шыр етіп саби келді; Молдабайдың жиепіг
Қйражан ақсақалдың немересі келді. Сондағы қатарласг
құралыптас құдалардың жан сезімі қандай! Кекейіне
қорлану, реніш, уайым бұлты қонақтап, айықпай қойса
да, Молдекең жарқ етіп жадырап кетті. Қолына қайтып
 келіп отырған қызының ұлды болғанына жарыла қуан-
ды, сүйіншіге қой атады. Қаражан болса, тәңіріге тэубе
етіп, қуаныштан денесі ұйып, еріндері: «Немерем, ай-
налдым-ау үніңнен!..» — деп күбірлей берді. Қақпапың
кедір-бұдыр тақтайларын қолдарымен еріксіз сипалай
берді, ішке езіле, емешесі үзіле қарайды.
Ау, ол ішке неге кірмейді? Өз немересін көрмей ме?
Оның орнына атқа жас жігітше қарғып мініп, аулына
құйғыта жөнелгепі несі? Айтпақшы, келіні неге мұнда?
Өзі түн ішінде неғып жүр?
Мұның бәріне жастар кінэлі еді. Белдері сырқырап
ауыр жұмыс істеп жүрген жоқ. Ел тыньпп, жұрт аман,
ақ түйенің қарыны ақтарылған заман/Не жетпейді екен
енді оларға? «Осылар жесін, осылар кисін» деп жарғақ
құлағы жастыққа тимей Қаражан қарт пен абзал ана жүр.
Сөйтсе де бұлардың сүттей ұйыған тұрмыстары нілдей
бұзылып кетті.
Кінәнің басым жағы Ерғабылда болу керек. Әрине,
Нәзира да сүттен ақ, судан таза емес шығар. Үйленулері
де қарттар үшін төтеннен келген іс болды.
Бір күні Ерғабылмен бірге Тоқтарбек, Ергешбай кел-
ді. «Үлкен шаруамен» келіпті. Тоқтарбек сөз бастады.
Үлкендерше жеткізбек айтпағын.
— Ерғабыл Нйдяны сүйеді, — деп бір кезде дүңк ет-
кізіп қойып қалды.
— Ол да.
— Не дейді. Надясы несі тағы? — Қаракең шошып
кетті. Сөйтсе оітысіы болашақ келіні Нәзира екен. «Уф!»
деп бір дем айды.
— Сол, Қареке, сіз келісім берсеңіз болды. Тойды жа-
сап жібереміз. Келініңіз тура ертең үйде болады.
Қаракең ұзақ ойланды. Бүгінгі жастардың тірлігі осы.
60
Келін түсірудің өзі де, міне, леп-лезде бітпек. «Бір-бірін
сүйеді, оған кім қарсы тұра алады», — дейді тіпті. Түйе-
ден түскендей тым тура. Әке-іпеше деген бұларға нада
бір қолдагы кесе секілді. Олар бұларды жаман болсын
дей ме екен?
Бәрібір мына хабарга Қарекең қатты қуанды. Өзі айта
алмай жүр еді. Тіпті, көрші ауылда өзі діттен жүрген
бір қыз да бар-тын. Оның әкесімен тәуір-ді. Құда, жек-
жат болғысы келетін. Енді сол ойының іргесі сөгіліп
тұр. Бірақ бұл жақ тәуір, көргенді болса несі бар? Сосын
«Қыздың әке-піешесі бар ма?» — деп сұрады.
Не керек, үйге келін келді. Қаракең құдаларына
табысуға аттанды. Адам мен адам сөйлескенше. Ашу ал-
дыңда, ақыл соңында. Қыз әкесі байыпты, түсінікті кісі
екен. Құдалар танысып, сосын табысіып кетті. Қаракең-
* дер экелген қоржынның аузы сөгілді. Дүние деген жол-
дас емес, көңіл құрты. ЬІқылас, құрмет белгісі. Олар
әкелгеп үш тоғызға қыз ауылы разы. Щынында, Молда-
байдың армапы да жақсы құда табу еді. Тауыпты. Қара-
кең де құдасына дән риза. Осындай әлімұлыққа жеткіз-
ген ұлына риза, шүкіршілік етеді.
Жастар болса ештеңе_ ойлап жатқан жоқ. ІПексіз
бақытты. Сол бақытты омірлерінің салтанат құруына
мейірімді ата-аналарының нәзік қамқорлығы ітіуақ құ-
йып тұрғанын сезбейдъ Жане өздері үлкен үйдің бұры-
шынан кішкене бір жаңа шаңырақ көтеруі арқылы әке-
лер мен аналардың жанына жаңа дүние орнатып, олар-
дың арасында жарастықтың, шынайы достықтың, жа-
қындықтың отыи тұтаңдырғаң^арын да байқамайды.
Бірақ бір жыл өткен соң осы мөлдір тұрмыстың ай-
дыны лайланып кетті. Ерғабыл мен Нәзира ажырасып
кетті. Ата-анаға келін 'мен ұл арасына түсіп бола ма?
Нө жетпеді екен? Не болды бұларға? Білмеді, Кейін
естісе, бала тәрбиелеу жөніндегі нікірлері қайшы келіп-
ті. Ерғабылда дпайнам ми болса бұйырмасыя? Алда,
ақымақтар-ай! Таласа қойсын. Осыған бола Сүттей ұйы-
ған тұрмысын бұза ма?
Қаракең құдасына бара алмай жүр. Не деп барады?
Бармай да болмайды. Жата алмады. Түн болса да атын
ерттеп алып, тартып берді. Мазасыз ой қаумалап келеді:
«Енді не деймін оған, бетін қалай кормекпіп оның?
/ 0, шіркін-ай, қандай асыл адам еді, қандай жақын болып
; кетіп едік. Жекжат емес, бірге туған ағайындай болып
кеттік... Апыр-ау, күн жетпегендей жынды адам секіл-
£ Ді шыққаным қалай бұл? Молдабай ұйықтап жатқан
61
шығар, енді түн ішінде оны не деп оятамын? Мына ақы-
мақтың ақымақтығын не деп жуып-шаймақпын?»
Келді. Сейтсе, Молдабай тыста жүр...
Қаракец үйіне тез жетуге' асығып, атына қамшыны
баса түсті. Кеудесін жарып шыққан лебіз: «Тентектер-
ай, алда ғана тентектер-ай! Ездіңдер-ау, жаншыдың-ау
мына кеудені. Қой үстіне боз торғай жұмыртқалаған за~
манда... Қап, ақымақтар-ай!»
Бұл тентектердің жұлдызы қайта қосылар болса, әке-
шешелер армансыз ғой, Уыздай ұйыған құдалыққа не
жетеді!
* * *
Қандай да бі]э көркем туындыны оқып болған соң, ең
соңында мынадаи толғақты сауал қойған жөн:
— Оқылмыш туынды қандай шығарма?
Шынында да, әрбір әдеби дүниені оқып шыға оты-
рып, әуелі одан алған әсөрді парықтан, пайымдау керек-
ақ; сосын ол туралы белгілі бір ақиқат пікірге ойысып,
түйінді тоқтамға келген абзал.
Алдын ала айтып алар шындық сол — жоғарыда сөз
•етілген дүниелердің қай-қайсысы да татЫмды, тәуір ту-
ындылар. Олар не дөп басып айтар ойсыраған міні жоқ,
не маңдайында жарқыраған «күні» жоқ, эрі-сәрі ортақол
дүниелерге қосылмайды. Олардың дені көп жазылған
жастық шақ, махаббат тақырыбын, ауыл өмірін тілге тиек
етсе де өзіндік болек мазмұнға ие; өзіндік дидар, келбет-
тері бар замандас бейнелерін сомдаған; азды-көпті соны
характерлер бедерлеген; көркемдік тәсілдер қолдану, ком-
позициялық желі, сыртқы пішін тұрғысында да бірсы-
пыра өзіндік олжаларға қол артқан. Сондықтан блар
әдебиетіміздегі шығармалардың қалың гаоғырына түсіп
көткенде де жоғалып кетпейді.
Бүл сөзімізге, мәселен, Қалдарбек Найманбаевтың
«Бастау» повесі толық дәлел бола алады. Бізбен тек
махаббатқа байланысты жүздесе тұра Қабыл мен Мәли-
ке — жақсы дараланған, бөліп айтуға жарарлық заман-
дас тұлғалары. Сол сияқты повесть арқауының кезек-
тескен хаттарға құрылуы, сол әрбір сырда бір кейіпкер-
дің басты мұғдарда алынып, өзгешелікті кескіні басым
бейнеленуі — туынды ажарын аша түскен бір себеп. Бұл
әдіс автордың өз кейіпкерлерінің жаңа басталған азамат-
тық өмірінің бастауын бірқыдыру тұтас, толық қанды
бейнелеуіне мүмкіндік берген. Повестіц көркем шығар',
62
ма ретіндегі салмағы да, көтерген әлеуметтік жүгі де
осында.
Әрине, жаңсы туынды бола тұрса да, «Бастау» повесі
елеулі кемшіліктерден де құр алақан емес. Мысалға,
Мәлике бейнесінде әлі де жетімсіздік барлыгы білінеді;
образ логикасы мен новестегі кескінделудін; арақатына-
сында едәуір әлсіздік, көмескілік бар. Екіншіден, оқиға-
ның бел ортасыңда жүретін бөс достың бірі — Керімбек
бейнесі шықпаған. Сол себепті де оның тәуір жігіт еке-
нін, жазуға ебі бар екенін білгенмен, рухани тұлғасы мы-
надай двц дөп басып, жөнді ештеңе айта алмаймыз. Жал-
пы, опың тұлғасы повесте өз өресіне қарай бірқыдыру
мүсінделуі керек еді. Себебі, шығармада негізгі тұлға-
лардыц бірі түгіл, эпизодтық кеіііпкерлер де азды-көпті
өз бедөрін табуға тиіс қой...
Сайын Мұратбековтың «Ұлтуғап» атты әңгімесі адам
жанының қатпар-қыртыстарына терең үңіліп, оны пара-
сатты бейпелеуімен, қарапайым да жарасымды беруімен,
шымырлаған психологизмімен құнды. Ұлтуғанға сезім
иесі ретінде де, ақыл-ой иесі ретінде кесектік тәп. Сон-
дыңтан Үлтуған бейнесі — жазушының атап айтарлықтай
табысы. Тек әңгімедегі көңіл бөлер бір тұс — Сәндібала-
ның күйеуі Ұлтуган үйінде екенін анық білсе де, тере^е
сындырып, ішке кесек атумен піектелуі. Бұл тұста ойла-
ну керек-ақ. Өзі соншалықты бұзық, долы әйел болса.
Жаны қорлаңып, өзі күйіп тұрса, Сәңдібаланың тіпті де
мұнымен шектелмесі күменсіз.
Оралхап Бекеевтің «Ұйқым келмейді» әңгімесі де —
анық сәтті туынды. Шабытпен жазылған дүние. Жас-
тық шақтың бір алаулы сәтін шалқыган тілмен жет-
кізген. Шығарманың поэтикалық бітіміне қарап, тол-
ғаулы жыр десе болғандай. Бірақ бұл әңгімеде де бір-екі
тұста образ табиғатынан мүлт кету бар. Дәлірек айтсақ,
Бақыттың Жеңісханға «сен сүймейтін едің» деуі, соған
орай Жеңісханныц «Мен сүймеппін» деп пайымдауы —
автордың «өз пікірі». Олардыц бұлай демегені орынды,
‘ себебі Жеңісханның Бақытты шын сүймеуіпе табпғи да,
рухани да ешбір нёгіз жоқ. Сондықтан да олардың бұл
сөздері растық емес. Сондықтан да біз бүл түсіндіруді
қостай алмаймыз.
Байқап отырсақ, талдапып отырған повестер мен әңгі-
мелердегі негізгі бір өзек — махаббат. Олардың біріпе
ауысқанда, аңғара қарасаңыз, көкейіңізде шешімі табыл-
май қалып қоятын суыртпақты бір тұйткіл бар. Шынып-
да да, ойланайықшы: .«Қабыл жалын махаббат иесі бола
63
тұра неліктен жасық?»; «Майдан екі әйел арасында қа-
лайша сүйретіліп жүр? Жеңісхан неге Бақытқа қосыла
алмады?»; «Ерғабыл мен Нәзираның оп-оңай ажырасуы-
ның сыры неде?» Бұл сауалдардың аталған шығармаларда
«жауабы» және берілмейді.. Бірақ біз мұны Төлен Әбді-
ковтың «Оралу» атты повесінен қанағаттанарлық дәре-
жеде табамыз. Сонда бұл қылықтардың түп-тамыры —
әбдікәрімшілдікте екен. Аталмыш повесть сол құбылыс-
тың сипатын әжептәуір ашуымен құнды.
Алайда, првесте бірқыдыру олқылықтар да орьщ_ ал-
ған. Әбдікәрімнің көп әрекеттері оз болмысыпа қонбай-
тындай. Мысалға, білегіне инемен піскілетіп Бәтима
атын жаздыруы, басқармаға қарсы шырып, «айқасуы»
басқа адамға тән емес пе екен? Ең бастысы — біз шы-
’ ғармада әбдікәрімшілдіктің сыңдарлы бастамасы ғана,
жалпы нышаны ғана көрсетілуіне қанағаттанбаймыз. Ав-
тор бұл ретте дайын мінездемёмөн «құтылып» кеткен.
Толен Әбдіков одап да сол әбдікәрімшілдікті кең, терең
бейнелегенде, аяусыз, ащы әшкере еткеңде ғой...
Ал әбдікәрімшілдік өмірдө де, кептеген әдеби туын-
дыларда да мол кездесіп жүр. Оның сірі тамыры — жана-
ярлықта, селқостықта, қоғам мүддесі үшін, шындық үшін,
бақыт үшін кереспеуде, 'ең сорақысы — күресе алмауда.
Ал бұл — өте қауіпті індет десек асыра айтқандық емес.
Дәлел ретінде жазушы Б. Ясенскийдің мына сөздерін ес-
ке алсақ та жеткілікті: «Жауларыңнан қорықпа, арар
болса олар сепі өлтірер; достарыңнан қорықпа, азар болса
олар саған опасыздық жасар; қорықсаң селқостардан
қорық — олар сені өлтірмейді де, олар саған опасыздық
та жасамайды; бірақ солардың жол беруінен ғана дүниеде
бүкіл жамаңдықтар әлі орып алып келеді».
Әнес Сараевтың «Қараша өткен соң» атты туындысы!
тпығарма ретіндө ширақ, тұтасымен жұп-жұмыр дүние.
Ал жанр жүгін көтеруі тұрғысынан келгенде, оның по-
весть болуға ауқымы аздау соғып жатыр. Кейіпкері де
бір-ақ адам, толыққанды, жан-жақты кернеуге ие ёмес.
Сондықтан да оны шымыр. ұзақ әңгіме дел пайымдағаң
дұрыс сөкілді.
Санамызға сіңіп қалғандықтан ба, құдалық десе, есі-
мізге ескілік, ңалың мал сарт ете түсетіні бар. Сөйтсе де,
оны бас салып қаралай берудің жөпі жоқ. Жеке мен-
шікке негізделген қоғам таңған, адамгершілікке жат си-
паттарынан арылса, ол да бір игі, асыл сезім. Ңайта сый-
ласудың, өзара құрметтің әсем көрінісі. Сол себепті де
үш тоғыз, жасау деген атын ести сдп, үрку ешқандай да
454
дурыстық емес. Жол-жорасыз, салт-ғұрыпсыз ел-жүрт
бола ма өзі, Ендеше, құдалыққа да жаңа көзқарас қажет.
Ал ол «жасарып», жаңарып өмірге енсе, оны кст әрі де-
мей қош алсақ орынды. Дулат Исабековтың «Шалдар»
атты әңгімесі оқырманға осындай шындықты сездіріп,
оларды осындай ойға ұйытуымен көрікті.
Прозашы қаламгерлсріміздің өмір шындығып көркем
шындыққа айпалдыруын, алуан замапдастарының бейне-
сін сомдауын, сол орайдагы образдар болмысы мен ха-
рактерлер ашылуы арақатынасын пайымдай отырып, ес-
кере кететін басқа да нәрселер бар. М_әселен, солардың
бірі — авторларымыздың кейбір детальдарды беруде жаң-
сақтықтар жіберіп алуы. Мысалы, С. Мұратбеков былай
деп жазады: «...(Ол) машинаныц арт жақ бұрыиіыпа
кеп елеусіздей отыра кеткен. Мұнап әрі машина жүріп
кетті дө, қарсы алдынан жел гулеп, Ұлтуған әйөлдөрдің
созін естудеп қүтылды». Осындағы дәлсіздік неде? Қарсы
алдан гулеген желдің алда отырған әйелдердің сөзіп арт-
та отырған Ұлтуғанға қайта тез жеткізетінін аңдамай қа-
лу. Демек, біз Үлтуғанның сөзді естуден қүтылғапына
сене алмаймыз. Мұндай кейде аңғармай кетушілік Са-
йыннан басқа қаламгерлерімізге де ортақ жайт.
Іздесек, сөздік қор, сөйлемдік қолданыстардан да жс-
келеген жетімсіздіктер табылар еді...
1985
БЕС СОҚПАҚ
НЕМЕСЕ БІР ТОП ЖАС ПРОЗАШЫЛАРДЫҢ
АЯҚ АЛЫСЫ ТУРАЛЫ СӨЗ
Жастар басласы «Жалынның» бір жақсы дәстүрі бар.
Ол — баспа жанынап Қазақ ССР Баспа, полиграфия және
кітап саудасы істері жөніңдегі Мемлекеттік комитеті Қа-
зақстан ЛКСМ Орталық Комитетімен, Қазақстан Жазу-
пгылар одағымен бірлесіп жылма-жыл еткізіп келе жат-
қан жастар мен балаларға арналған үздік шығармалардың
республикалық жабық копкурсы. Дәлірек айтқанда, жас
әдөбистшілер жарысы. Бұл бәйге алғаш «Жалын» аль-
манағының жанынан ұйымдастырылып, он жылға жуық
Жүргізілгон еді. Ал соңғы жылдарда тікелей баспа жа-
нынап ұйымдастырылып келеді.
Бәйге әдсбиетімізге не берді?
65
Бұл — ңазіргі уақытта баршамызға белгілі. Бәйге ал-
ған қаламгерлөрдің аттарын атаудың өзі-ац көп нәрсені
аңгартады. Тынымбай Нұрмағамбетов, Оралхан Бөкесв,
Мұхтар Мағауин, Молдахмет Қаназов, Қарауылбек Қа-
зисв, Сейілбек Қыіпқашев, Төлеугали Есімжаноп, Күләш
Ахметова, Марат Қабанбаев, Құрмангазы Қараманұлы,
Әшірбек Көнішев... Біз жүздсн озған жүйріктердің бәріп
тізіп, түгелдеп те отырған жоқпыз. Сондай-ақ бұлардың
бірсыпырасы бәйге алғапға дейін де танылып қалған та-
лаптты жастар-тын. БвіСқаларын да тек бәйге алған-
дықтан жазушы болды, — әйтпесе болады деу жөисіз.
Дегенмен, бәйгенің аты — бәйге. Оған ңатысудың озі —
бір сын болса, топты жарып озып келу — айтарлықтай
жеңіс. Олардың жүлде алғап іпығармаларыиың әдебие-
тімізге жақсы дүниелер болып қосылғаны да даусыз. Мұ-
ның өзі — әсіресе, әдебиет есігін енді ашңап талапкер-
лердің шамасын байқатып, сеніміп арттыратын, қаламыяа
қанат бітіретіи фактор. Сондықтан да жоғарыда аталған-
дарды да, аталмаған жүлдегерлерді де осы конкурс тап-
қан, ашқан, рдебиетке әкелген есімдер деп каміл айта
аламыз. Қазір бұлардың алды әлдеқашап қалыптасқан
жазушыларға айналып, Одақтық, республикалық сыйлық-
тарды иемденсе, соңғы алғашқы кітаптарының, туынды-
ларыпың тұсауын кескендер.
СексенІнші жылдардың алғашқы жартысында бұл бәй-
ге құлашын жазып, өрісін тіпті кеңейте түсті. Соның
бір көрінісі «Жалын» баспасы 1981 жылдап шығара бас-
таған сернялы жикақ — жүлдегер шығармалардың топ-
тамалары еді. Атап айтқанда, оиың алғашқысы «Жалғыз
салт атты» деген атпен сол 1981 жылы жарық корсе,
екіншісі «Арманымның ақ құсы» деген атпеп 1982 жылы
жарық көрді. Бірақ екінішке орай, 1983 жылы жарық
көрген «Дөңгеле күн, дөңгеле» ең соңғы топтама-жинақ
болып шықты.
Біздіңше, бұл серияны қайта қолға алып, жандан-
дырған дұрыс.
Біз енді мақаламызда осы кітаптарға енгеп бірнеше
жүлдегер шығарманы нақты талдасақ дейміз.
Алғашқы адым қандай? Кезөкті белестің келелігі қап-
шалық? Бұл жағдайларды білудің кітапқа енген авторлар
ғана үшія емес, әдсбиетіміз үшіп де, оқырман қауым
ұшіп де зор мәні бар. Себебі, бірінші қадам екінші қа-
дампың басы ғана емес, бәріпің бастауы болуы да әбден
мүмкін. Кейде талапкер сөз өпері иесінің бақыты мен
табысы да, бүгінгі мен болашағы да бірінші қадамда жа-
бб
туы ғажап емес. Лермонтов пен Достоевский, Майлин мен
Мақатаев өздерінің мықты екепдіктерін алғашқы шығар-
маларымен-ақ танытқан. В. Г. Белинский «Бейшаралар-
ды» оқып шыққапнап кейін-ақ: «Дуяиеге Гогольдің жаңа
ізбасары келді және ол бәрін де басып озады», — деп
Ф. М. Достоевскийдің келешегін көрегендікпеп белгілеп
берсе, «Еңлік-Кебектей» кесек трагедияны жазған жиыр-
ма бір жасар М. 0. Әуезовтің бойында болашақ эпопеяшы
сол кезде-ақ қалыптасып келе жатыр еді. Шап-шағын
«ІПұғаның белгісі» жазылмаса, асқаралы «Азамат Азама-
тыч» романының жаралуы неғайбіл десек, «Дүние, есігің-
ді аш, мен келемін» деп бастағап М. Мақатаевтың жет-
пісіпші жылдары тұлпар дастап «Райымбск, Райымбек-
ке!» құлаш ұруы заңды. Ендеше, қапдай да бір алгашқы
адымға, тұңғыш кітапқа ерекше назар аудару керек-
тігі — басы ашық нәрсе. Сонымсн қатар екінші, үшіішіі,
одан кейінгі қадамдардың — кезекті белестсрдің де сын,
әдебиеттану ілімі тарапынан терец талдау-таразы коруі
керектігі және апық. Өйткені, арзан мен асылдың ара-
сы, еліктеу мен уйренудің нәтижесі, ізденіс пеп өзіпдіктіц
межесі осы қадамдарда жатыр. Жас жазушы пені қалай
және қаншалықты жазды? Айтпағы не еді? Айтқаны, ай-
та алғаны не? Жалпы, сопдай жаңа жазушы әдебиетке
келді ме? Бар ма, жоң па? Міне, бұл жайларды багамдау-
дың қаншалықты маңыздылығы дәлел тілемесе керек.
Неге дейсіз ғой?
Оның себебі әдебиеттің жалпы даму дәрежесі, көр-
кемдік көкжиегінің кеңеюі оны қандай жас, жаңа жа-
зушылардың толықтыратынына ғана тікелей байлапысты
емес, Өйтксиі сол болашақ дарынсыздар мен дилетапт-
тардың да алдын алып, болашақ прозашы Мусіреповтер
мец ақын Молдағалиевтердің жолын ашып, бағын тасы-
татын басты бір фактор — сын. Иә, сын жас таланттарды
талғамсыздықтан, жеңіл жолға түсуден сақтандырып қа-
па қоймайды, оның өз тақырыбын, жанрын тауып, қалам-
гсрлік қабілетін перспективалық жемісті өрістетуінө ба-
ғыт береді. Демек жазушыны қалыптастыратын, қарыш-
тататын факторларға оның өз таланты, уйренуі мен із-
депуі, тер төгуіне қоса оның творчествосына қатысты
жазылатыи сын да жатады. Ал сынның әділ, дұрыс өнер
шығармасы болып, жанашыр қамқорлық пен жоғары та-
лап тұрғысынан жазылу керектігі өз алдына, дер кезінде
жазылып отыруы піарт. Иә, дер кезінде. Сол себепті
Де орыстың кемеңгер сыншысы В. Г. Белинский: «¥лы
піығарма туралы не айтылады, мұның маңызы сол шығар-
67
мапың өзіпсн бір де кем емсс», — деп айтса керек, Ал
бұл байлам-пайымдаудыц басңалай сападагы шығарма-
ларға да толық қатысы барлығы өзінен-өзі түсінікті.
Марат Қабанбаевтыц «Пысық болдым, мінеки» повесі-
ніц бірінші жүлдені жеңіп алғанып білеміз. Жалпы,
оқырманға Маратты таныстырып жатудың керегі жоқ.
Ол бұған дейін-ақ өзінің талантты, қалыптасңан қалам-
гер екенін жеткілікті дәлелдеген.
Демек, бул повесть — Мараттың келеңі белесі ғана
емес, кесек белесі болуға да тиіс. Сондықтан да оған қо-
йылар талаптың ауыр екендігі, Мараттың енді жаман
жазуға тиіс емес екені, оның өз шыққан биігінен сәл де
төмендеуі — ол үшін үлкен мін екені даусыз.
«Пысық болдым, мінеки», — бүгінгі балалар өміріи
бейнелеген повесть. Басты кейіпкері — Досан дегоп ойлы
оқуіпы, зерделі жеткіншек. Оқиға бірінші жақтап соның
атынан баяндалады. Бір қарағанда повесте балалардың
асық ойпауы, Досан мен Тілеш арасындағы қақтығыс,
Досан меп үлкендер арасындағы қарым-ңатынас суреттел-
гснмеп, пегізгі лейтмотив — туғап жерге деген махаббат.
Сопдағы Досанның ардақтап, шаң жуытпай аялап
жүрген ауылы — Аққұм. Ғайша айтса айтқандай: «Ой-
пыр-ой, Аққұм десе құм екен. Автобустан осы үйге жет-
кенше туфлиім топыраққа лық толды. Түу, қалың то-
пырақтың астында қалай көміліп қалмай жүрсіңдер өзі.
Не ағаш, не су жоқ. Ат копір май топырақ. Ит байласаң
тұрмайтын жер. Жігіттері дс әулекі, ылғи ғашықтық
қысып, қитығып жүрген біреулер. Ңыздары болса — қы-
зыл бет. Адамдары — алпамсадай ірі. Бәрінің: адам-
дарына қоса малдары мен үйрек-қаздарының жабылып
ішкені — жалғыз колонканың темір татыған кермек суы».
Повесте ауыл өмірі тәп-тәуір таныстырылған. Түрлі
кейіпкерлер: бала Тілеш — Үшбастың, Досанпың туған
әпкесі — Әйеш, түбір астыпдағы әпкесі Ғайша бейнелері
де жақсы бедерленген. Көбіне-көп Досан суреттеуімен
таныссақ та, Сейітхан, Ңасен, Түйе ата, Шалтай жез-
дейдің көрінулері де есте қаларлықтай.
Бірақ повестің ең басты табысы — Досан бейнесі. Опы
қазақ балалар әдебиетіндегі өзіндік орны бар, жаңалық-
ты кейіпкер дей аламыз. Дәлірек айтқанда, жетпісінші-
сексеніпші жылдардағы бала замандастарымыздың ла-
йықты өкілі. Әр нәрседен хабары бар, білімді, қазіргі ғы-
лыми-техникалық революңия заманына сай жетілгеп, өз
қатар-құрдастары түгіл, үлкепдср арасындағы тен үлкен-
дерге тән қарым-қатыпастарды да (мәселен, міпез-құлық,
68
махаббат.) нәзік аңғара білетін бала. Сүйсінерлігі -- бел-
сенді, ойға, сөзге ғана емес, іс-әрекетке де бар бала,
Әсіресе оның тутан жердің әр түйір топырагынап қасиет
іздеп, әр тал шөбіне үңіле жүруін, Аққұм суының шипа-
лық қасиетіп ашуын азаматтық десе де жарасады. Рас,
кейде артық кетіп, жөнсіз құйысқанға қыстырылатыны да
жоқ емес«. Алайда, жалпы алганда, Досан қылыгы, қи-
мыл-харакеттері құптарлық. Балғын оқырманға тағылым-
тәрбие берерлік.
Повесть аяқталғанда аппақ топырағы бар, шаңды-
шелді, шипалы суы бар Акқұм ауылын қимайсың. ЖітІт-
терді жігерлі, қыздарды қызылшырайлы еткен туған жер-
дің қадірін біле түсесің. Шығарманың тұтас алганда да
жақсы туынды екеніне, бәйгені бекер алмағанына ден
қоясың.
Десек те, повесте елеулі кемшіліктөр де кездеседі.
Оның ең бастысы, біздің ойымызша, тіл тарапында. Неге
екенін қайдам, Марат әлі күнге дейін эксперимептке құ-
мар. Ғылыми-техникалық өрлеу әсері тілдік бейнелеу құ-
ралдарын жетілдіруге, жацартуға қатты әсер ететін де
шығар. Осы заманға, бүгіигі өскелең, өркспдеген өмірі-
мізге сай «тың» тіл, тосын тіркестер керек те шығар.
Баз бір әдебиетшілердің мұны қатты қолдайтыпын да бі-
леміз. Олар Мараттың тілін, дәлірек айтқапда, тілдік
ізденістеріп, талай жаңа қолданыстарып пағыз қазіргі
замандық тіл, тіпті бірден-бір дұрыс, ұшқыр уақытқа ла-
йық, қазір мойындалмаса да болашақта бас идіретіп тіл,
ізденіс деп біледі. Біздің ойымызша, бұл — жөн емсс.
Мараттың мұндай ізденістерін қабылдаупіылардап қабыл-
дамаушылардың басым екенін айтпаганда, материалдық,
экономикалық төңкеріс, ғылыми-техпикалық революция
рухани өмірге, мәдепиет пен әдебиетке ешбір жүрмей-
тінін, жарамайтынын, онда жүзеге аспайтынын және
аспағанын да атап айтуымыз керек. Тілдің коркемдік
бейнелеу аясьш былай қойғанда, сөздік-лексикалық тұр-
ғыдан да баяу өзгеретіні, толығатыны — ақиқат. Тас ға-
сыръшдағы құралдар тек тарихқа ғана қажет, музейге
ғана таңсық болса, сол кезеңдегі тіл қазір де қолданылып
отыр. Тікелей сөйлейтін халқы құрып кеткепдіктеп де
өлі тілдерге айналған кейбір тілдерді есептемесек. Со-
фокл мен Данте тілі, «Күлтегіп» ескерткіштері тілі мсп
Пушкин тілі қазір де адамзатқа тән. «Алпамыс батыр»
образдары мен Абай жырлары айшықтарыпда аспан меп
Жердей айырма бар болғанмеп, жетіпші ғасыр қыпшақта-
ры мен жиырмасыншы ғасыр қазақтарыпа бірдей ұғы-
69
нықты. Қай кездс де өнерпаз емес, бояушы болу жарас-
пайды. Қай кезеңде де іздепіс аясыпьщ іпегі бар. Қа-
ламцы тау мен тасқа ұрғап жастық албырттықтан айық-
қапдаіы, үйрспу-шәкірттік ксзецінен отіп, озі үйретер
ұетаз бола бастар кезеңго жеткепдеп ізденіе бэлек, Жа-
зуиіы бұл кезде тек әксперимент үшіи жасалар экспери-
мептті; қальщ қарапайым оқырмап, халық қабыпдамас,
түсднбес тәжірибелерді, тым тың, жөпсіз сопы, асыра
балаудап, теңеудеп туғап тіркестерге баруды доғаруы
керек, Біз енді Маратқа әлі де осы багытыц дұрыс, тоқта-
май тарта бер дегеидердікі достық емее, шьшдықты бетке
айтпау деп білеміз.
Рас, алгашқы қадамда Марат ізденістсріищ жарасқа-
пын да, жарқын жемістер бсргепін де, қазір дс біраз
шілікке жеткізіп жүргеиіп де мойындауға тиісиіз. Мссе-
лен, осыпьщ коршістерін мыпа повестеп де табар едік:
«Шеткс ыргып түсіп, қолымды екі мәрте жайқап, ре-
веранс жасадым. Қара Боябы қос мүйізін аспандата кө-
тергеи күйі маған нысқырып қарамастан, тұяғы сыр-
тылдап кете барды. Реверакс жасағапда озін бұқалардъщ
королімін деп ұгып қалса керек. Қара Бонбы баяғыдан
король болғысы кеи бұзылып жүрген бұқа ғой. Әйтпесй
алдыпда кім тұр деп коз қиығьтп бір рет салмай ма?
Әлде бұл шіркіи осы ауылдағы бір жас құнажыяға ға-
шық болып қап миы ашып жү*р ме?» Біз бұл мысалда
жеке тіркестердіц емес, жалпы ойдьщ озықтығын, жара-
сымдылығын бағалапмыз. Немесе мына бір мысал: «Шөп-
ті сытырлата аунап түсіп, жұлдыздардың себелеген сәу-
лесіне бет жуып жатырмын». Әдемі ме? Әдемі. Осылай
ойлап. осылай түйсіпетін бала Досанпың жаиы сұлу еке-
ніне күмәи жоқ. Сөзсіз, мұпдай іздспістерді құптайсьщ,
жемістерге қуанасьщ.
Епді төмендегідей мысалдарға зер салайықшы: «Мана
қос қалтаны асыққа лыка толтырып, бірдеңеден құр қа-
латыпдай қос аяқтай (?) шапқылап, жетуін жетіп-ақ
келіп ек, қазір екі қалта бос. Үшбас (?) егер осы жерде
былбырап піскен қой құлағына айнала қалса, олла-білле,
түк ойланбастан кылғи салар едім»; «Тілеш — Үшбасма-
ғая орең бұрылды. Көзіндегі жарқыл да сөніпті. — До-
сап! — деді бетін әрі салып. Үні әзер естіледі. — Досан,
арақ ішкім (?) келіп тұр. «Шопіып кетіп, шоршып түс-
тім», «Ляғы мақта, інүберек, резеңке тэріздес жұмсақ
материалдардан жасалган бірдеңеге (?) айналған ба, бұ-
ралаңдап бір-бірімеп айқасып кетеді», «Еңкейіп кастрол-
дің қақпагы секілді жалпақ бетін (?) козімнің қақ алдып-
70
да жайымен арлы-бері дөңгелете (?) бастады», «Жо-жоқ,
ләле тұмсықта емес, басқа жерде... Тұмсықта түрған не
бар, тұмсық оттегі тартып, көмір қышқылын шығару
үшін, сіңбіруге, сүртуге, тымау жұққызуға жаралған,
оны кім білмейді»,—деген шатты-бұтты ойға баттым»
«Қойған асы суып бара жатқаннан қатты бір взвод ақы-
мақ (?) қой барқырап (?) кіріп келіп еді...»; «Қайқыбас
шөміштен аумайтын Жеті қарақшы 'тастөбеде дарға асы-
лып (?) тұр». Т. с. с. Тіл — ойдың корінісі. Тіркестер
(сөйлемдер) аяқталған ойды, жаңа мағынаны, создік ке-
лісімді жеткізеді. Осы тұрғыдан келгенде, алуан адам-
ның алуан түрлі ойлайтыны анық. Бірақ соның бәрі әде-
би ой, мәдени тіркес пе, көркемдік кесте ме, бейнелік
ашылым ба? Әйтеуір, ойдың бәрі, сойлемдік сойдың бәрі
прозалық парасатқа, өмір танытқыштық өнерге, көңілден
шыққан көрікті ойға, келісті келісімге жата бермесе ке-
рек. Ендеше, Досанның досы Тілешті Үшбас деп, қитар
деп кемсітуі (озге бір өреса төмендеу достары кемітіп,
соны бізічүхабарлап жатса бір жөн), кемсітіп қана қой-
май, «балбырап піскен қой, құлағындай қылғи салғысы»
келуі қалай? Тілештің асықтан әділ ұтқанын, ойнағыш-
тығын мойындау орнына оны жеп қойғысы келуі қалай?
Әлден адамды жеп қойғысы кеп жүрсе, Досап кім? Опыц
ертеңі қандай болмақ сонда? Оның ертеңін ойламағанда,
Досанның ұнамды емес, қауіпті бала екені байқалып
қалмай ма? Тілештің «Арақ ішкім келіи тұр», — деуі де
қатып тұрған жоқ. Бір дүкендегі арақты ішіп тауыса ал-
майтынын білмей ме? Тауыспақ түгілі, қаршадай балапың
арақ ішуді ойлауының өзі қисынсыз. Бізліңше, бұл —
Тілеш табиғатына сыймайтын, автор өз жанынап таңған
жасаңды ой. Оған қоса осы жерде біз Тілеіптің сүймеп
тауып, дүкен құлпын сындырғанына, дәлірек айтқанда
солай аша алатынына сенсек те, арақты қиратқанына
- сенбейміз. Өйткені, біріншіден, мұндай аңғал, аңқау ба-
ланы жиырмасыншы-отызыішіы жылдар болса бір сәрі,
қазіргі жетпісінші-сексенішпі жылдарда елден итпен із-
Д&п таба алмайсың. Себебі, маскүпемнің ішкіш болғапына
арақ емес, сол адамның өзі кінәлі екенін бесіпші кластағы
Тілеш түгіл, бестегі бала да білсе керек. Екіншіден, сол
балалар бір бөтелке арақ сіыпса ертеңіне он бөтелке арақ
окелінетінін, демек, оны сыпдырып жоям деу құр әуре-
Шілік екенін тағы жақсы біледі. Сосын Тілештің ішкіш
екесінің құрамып белгілеуге қолдапылғап тәсіл бұрып
«Кермек дәм» ромапыпда Асанның жаны құрамын тү-
сіндіруде де қолданылғанын айта алар едік. Салыстыра-
71
йық: «Жалпы менің жап сарайымның қабыргалары мра-
мор, әйпеіі, хрусталь торіздес жарқылдақ материалдар-
дан қалавғап ба, білмейміп, төцірсктегі табиғатқа қарасам
болды, қайдағы бір әсем создер тіл ұшына байлана кете-
ді». («Кермек дәм», 150-бет). Демек, бұл тесілді қайта
қолданудыц керексіздігі апық. Сосын кастролдіц қақпагы
секі.тді бет пәлепдей тапқырлық емес екепі оз а'ідыпа, осы
беттіц ыалайша «арлы-берлі доцгелеііс»бастзғанын түсіп-
бодік. Содап соң тұмсыққа берілген анықтама да, қойларды
ақымақ етіп, взводқа бөлу де, оларды барқыратып кол-
тіру ДС, жеті қарақіпы жұлдызын дарга асу да әдемі, сәт-
ті емес. Егор осы мысалдардың біріпде Досаң- «шатты-
бұтты ойга баттым» ден мойындаса, онысы әділ. Шы-
пыпда да, бұл келтірілген мысалдарды, келтірілмегсн та-
ғы да осындай мысалдарды шатты-бұтты ойлар, образ-
дар корінісі десек ақігқаттан алыс кете қоймаспыз. Мұн-
дай «сопылықтар», «ойлық, образдық «жацалықтар» әде-
би қазыЕіаға қосыла қоймаса керек. Тіігті кейдс Марат
адам осылай да ойлайды гой деп, әйтпесе сөздсрді осы-
лайша да тірксстіріп көрейінші, не шыгар екеп доп қы-
зықтайтын сняқты десск те қияпат жасай қоймайтып-
даймыз.
Біз повестің аты да сәтсіз деп білеміз. Досан Аққұм-
иың суын гидрологтарға әкеп тапсырганда қыт-қыттаган
Ңасен агасы: «— Ой, жігіт! Жарайсыц! Ой балдыз! Дбай
атамыз айтлақтай, болыс болдым. мінеки, пысық болдың,
міпеки, бала!» — дейтіні бар. Досанның Лққұмның суы-
ның тнипалы, арасан су екенін анықтатуы пысықтық
па? Жаяпы, опың іс-әрокетіп, кылықтарып пысықтыққа
саю жөн бе? Біздіңше, жоқ. Бұл — опьтң туган жер?І,
омірді тануы, адамдарлың арақатынасын аңғаруы. Ең
бастысы — туған жерді сұюі, сүйгеядіктеп де әрекетке
көпіуі, азаматтыққа қадам басуы. Епдеше, мұпы қанша-
ма ұпамды мағыпасыпда алсақ та, пысықтықпен тпектеу
опынсыз. Біздіц ойымызша, жалпы жақсы повостің жац-
сақ аты озгертілсе керек. Затына аты сай болғапы ләзім.
Несіпбеқ Дәутасвтыц «Ақ көгершін» повесіп оқып
болғанпан кейін менің есіме еріксіз «Қазақ әдебнетінің»
1982 жылғы 25-июньд.сгі санындағы редакциялық ма-
қаласыпда: «Жаңа талапттың шығуы — үлкеи оқиға», —
дсп жазгапы оралды, Шындық шыпыпда да солай. Жа-
па талант күндс туа бермейді. Әрбір алғашкы туыңзы
іоголі талаптты әдебиетке әкеле бермейді. Ал «Ақ ко-
гершін» повесі — жана талантты, керек десеңіз, жазу
піыпы туған әдебиетімізгс алып кслді.
72
Иә, мойындауымыз әрі қуануымыз керек — Несіпбек
Дәутаев алғашқы «Ақ когершіп» повесімеп-ақ жазушы.
Оны айтасыз, «Ақ көгершін» повесі — қазақ балалар
әдебиетіпе кейінгі жылдары келін қосылған соны шығар-
малардың бірі.
Сонда қалай, Несіпбек Дәутаев әдебиетке бірдеп нық
басып келген қаламгер ме? «Ақ көгершін» аяқ астынан
туа салгап жақсы, алайда, кездейсоқ шыгарма ма? Сонда
қалай, әдебиетте де батпан құйрық кездесетін болға-
ны ма?
Жоқ. Әдебиетке Дәутаев бүгін және бірден келіп
отырған жоқ. Ол қолына қалам алғалы он жылдап асты.
Ойлы очерк, тәп-тәуір өлеңдерімен арагідік көріпіп то
жүрді. Бірақ ол әдебиетке келуге асыққан жоқ. Он шақ-
ты жыл бойы өзін іздеді. М. Әуезов пен Қ. Мүхамеджа-
новтың, Ә. Тәжібаев пеп Р. Нұрғалиевтің әдебиетіне кс-
луге жүрексінді, қасиетті сөз өнері алдындағы жауапкер-
шілік пен көтерер міндетті сезінді. Тек 1979 жылы ғана
алғашқы қадамға тәуеке.і жасады.
Оның нәтижесі — көріп отырмыз, жемісті. Екінші
сыйлық алу. Ңүтты қадам. Әдебиетке бірден жазушы
болып ену. Кештеу, кенжелеу келгепмен, отыз жасына
лайық ойымен, отымен келді.
Біз сәл де болса асыра айтып, қатты қуанып кет-
педік пе? Жоқ.
Енді бұндай батыл байламымызға дәлел не? Дәлел —
тұтас повестің табиғаты мен тілі, көркемдік бөдерлері мен
сомдағап бейнелері. Яғни, повесть қай тұрғыдан алсақ
та келелілік танытып, қандай талаптан келсек те қайыс-
пай жүк көтереді.
Мұны нақтылы таратып айтатын болсақ, повесть па-
гыз шынайы шығармаларға тән қасиеттер мен ерекшелік-
төрдің депіне ие, Дәлірек айтқанда:
1)	повестіц бойында босқа, босаңсып тұрған, пемесе
басы артық, шарқы шамалы бөлшек, эпизод, ой, оқига,
деталь, сөз. сойлемдер жоқтың қасы;
2)	повестің сюжеті шымыр да шыиайы, алға қачам
басып, өрбіген сайын ширығып, шалқар тартып, кейіп-
керлерді жинақтап әрі даралай түседі, характерлерді то-
лықтырып, даму үстінде ашады;
3)	шығарманың қанық бүкіл болмысында толық қап-
дылық: жазықтық пен тереңдік жәпе биіктік бар: бас-
Қаша багамдагапда, су бетіндегі көрінген бөлегінеп су
астындағы болегі олқы емес мұзтау іспетті десек орын-
Дьі; яғни повесть көркемдік қабаттарға, ойға қалдырар
73
астар, айшықтарға, өмір шындығын тапыта түсер парал-
лөльдерге, тұспалдар мен аңғартуларға кеноп.
Енді бұл айтқацдарымызга және мысал мол, айгақ-
тар жеткілікті.
«Қазір де, таң атқалы бірқыдыру уақыт өткенімен,
көзін ашпай, терезедеп қигаш түсіп тұрғап күн сәулесіпе
к,алың кірпігінің, арасынап тана сығалап, андалағап
жебір (?) ойдың қамауыңда тым-тырыс мүлгиді, сұлық
күйін бұзбай-ақ қояр еді-ау, тек өзін сыртта ақ көгер-
шіні күтіп тұр ғой; жалгыздық дегеннің не екепін біл-
гізбеген, күнді ұясына қатар қондырып, бір шаңырақта
қатар тыныстар, тілдесе алмаса да ұғыса білетіп осы
құртақандай құсты тауып бергені үшін Оспанқұл атасы-
на разы».
Повесть осылай басталады. Рас, бұл бастауда, сон-
дай-ақ повестің бүкіл бітімінде — Н. Дәутаев әдебиеттегі
алғашқы адымын бірден жазушы болып бастады дегені-
мізбеп — тәжірибесіздік табы меп балаңдық ізі кездеспей-
ді емес. Мәселен, біз бір сөздің астын сыздық. Неге?
Танысып отырған баламыз Кемелхап — ойшыл бала.
Жастай тағдыр тауқыметі басына түскен, өмірдеи көр-
гені көп, сұңғыла бала. Қазірдің өзінде ол ойпапатып
жай да, жағдай да жөтерлік. Сонда да оны жебір ойлар
анталайды деуге қосылмас едік. Бала кезгі ой канша
көп, қанша кермек болса да, жебір болуы қиын. Бірақ
осы бастаудан-ақ байқағанымыз біраз: «күнді ұясына
қатар қондырып, бір шаңырақта қатар тыныстап жүр-
геп» ақ көгерпіінін күттіргісі келмеуінен Кемелхап жү-
регінің жұмсақ, сезімтал екенін білдік; оның абзал Ос-
паігқұл атасы мен ақ көгеріпінмен таныстық.
Келесі қайырымға көшкенде-ақ Кемелханның көзі зе-
рск, көпілі суретші бала екепіи аңдаймыз: корерге әдемі
көгершін «ауыл арасындағы қалың талды айнала ұша
жөнелгенде аппақ бауырымен жасыл жапырақтардың дір-
дір еткен бетімеп жүзіп баоа жатқандай... дұрысы — ағага
біткенді, жалгыз ол емесі, бүкіл жерді құшып ұшатындай
көрінді.
Несіпбек осылайша бірінші кездестіргеиде-ақ кейіп-
керлорінің кім екенін айқын аңғартып тастайды.
Әне, Айып шал. «Қан сорпа қылып к.уып келгенің
не? — Айып шал ежірейді. — Бүлай етерің бар, бармай-
мьтп дсп неге айтпадың?» «Жүйкең құрып түпмаса жүо
томеп. бізге де көмегің тисіп де, кашанғы Оспапқұлды
сагалай бересің». Осы сөздерінен-ақ Айыптың қырсық,
қисық шал екені көрініп тұр.
74
Әпе, Станбек жігіт, «Бұлар Станбектің астық ңамба-
сііііііьіц көлеңкесінде қып-қызыл болып ұйықтап жатқан
үстіне келді». Автор таныстырды. Осы жалғыз сөйлем-
нен-ақ Станбектің уайым-қайгысыз, қаперіне ештеңе кір-
мейтін жан екені аңғарылады.
Әнә, Оспанқұл қарт. «Қара қазан, сары баланың нәсі-
бі деген сол; есебі, тыныштық болса аққа аузы жетті ел-
дің, іпүкір, іпүкір, е, құдая, тек тыныіптық бер елге...»
Кең ойлап, ірі пішетіи жан; қара басының қамыпа жо-
гары тұр. Жалпақ елдің қамын ойлайды, жалпы жұртқа
тыныштық тілейді.
Несівбек аңыз әңгімелерді, ертегілерді де қөркемдік
құрал ретінде сәтті пайдаланған. Әсіресе бұл ретте ас-
паддағы ақ гүлдер мен Сармантай баланың ерлігі жайлы
аңыз ертегіні бөліп айтар едік, Өйткені, олар повесть
атымен ғана емес, затымен де тығыз байланысып тұрган
аңыз-эпизодтар.
«Бала көгершіннің жанында ұзақ отырды. Сосын оған
тағы бір әңгіме бастады. Аспандағы ақ гүлдер жайлы сыр
агытты. Егер бұған қанат бітсе, екеуі сонау-сонау ақша
бұлттардың арғы жағына ұтпып өтіп, әжесі айтқан ерте-
гіпің шын-өтірігіне көздерін жеткізер еді... Аспан мен
Жер бір кісінің балааы екен, бірде ағайындылар араздаса-
ды да, Аспан әуеге шығып кетіп, Жер орнында қалады.
Шөп, ағаш, гүл біткеннің бәрі онда жерде емес, аспанда
өскен. Олардың көк жүзін қаптап кеткеяі сопшалық,
Күн мен Ай және жұлдыздар мүлде көрінбеуге айнал-
ған. «Вұл Жер бауырымның қарғысынап шығар», — деп
ойлапты Аспан. «Өкпеңді қой, татуласайық, қалағаныңды
ал», — депті ол Жерге. «Болсын, тек сен маған барлық
өсімдікті бер, өйткені, менде адамдар мекендейді, оларға
ағаш та, шөп те, гүл де қажет, осылай етсең менің сәнім
кіреді, сенің жүзің ашылады», — депті Жер. Аспан келі-
сіпті. Содан бері бәрі жерде өсетін болған».
Алайда, аспанның жерге бермей жасырып қалған гүл-
дері де бар. Ол — ақ гүлдер.
Ал адамдар үшін басын өлімге тігіп, ақ қайнар бұ-
лақтың көзін апіқан Сармантай бала жалмауыз шалдан
аспанға құс болып ұшып кетіп құтылған. Жер бетінің
жасылға бөленіп, тіршілік атаулының қорек ашып, әлі
күнге дейін өмір сүруі — сол Сармантай ерлігінің арқасы.
Ңанаттыларға айналғанда опың ақ көгершін болуы да
ғажап емес.
Бұл екі аңыз-ертегі Кемелхан ұғымына да, қиялыяа
Да сай, повестің идеясы мен бітіміне де сойкес. Повесть
75
сюжетімея, оядағы кейіякорлер табиғатымеп, характер-
лерімец қамшы өріміндөй тығыз өріліп коткеп желілер.
Носіпбектің тіл кестесі де келісті. Ңаламыпан іпы-
райлы соз ғана емес, кейде сәулелі бояу, пұрлы шуақ
төгілетіндей. Міне, торт-ақ үй қоныстанған, дәлірск айт-
қанда, жұрттың бәрі орталыққа көшіп, төрт-ақ үй қалғап
Иірсудың бейпесі. Опы айнала тау қоршап жатыр, өр-
кеш-еркеш бұйра жондар айдары желбіреп, бірінің шоқ-
тығына бірі иек артқан сайын биіктеп, ақырында зеңгір
кекке телмірген істік сілемдердің бауырын... кейін талай
уақыт қызыл арай кемкеріп, алтып шашақты сәулелер
көкорай шалғынның тал бойын ғана емес, боз кодепің
тұтқасын түбіпе дейін шым-шым еніп, бояуын жоғалтпай
түрыл алатын; шығыстан сабылып шыққан алып күп дәл
жолыпда маңқиып жатқан атақты «Көктіреген» үстірті-
нен асып кслгенше осы; сосып барып қана алқызыл нұр
аспапға сіңіп, жер жүзі шаңқиятын». Таң ұзақ уақыт
аялдап, аймалап тұрып алатын туған жер пұшпағы қалай
есіңде қалмайды? Оның өзін автор және перзенттік ма-
хаббатпен сүйе, сүйсіндіре суреттесе.
Біз мұпдай тілді, мұпдай суреттеуді повестіц бүкіл оп
бойыиап көрсміз,
Мәселен, автордың Кемелхашіың бір көңіл күйін су-
реттеуін алайың: «Ауыл табиғатының бар реңі айнала-
сын қоршаған қаракетпен жарастық тауып салына баста-
ғапнап-ақ баланың мацдайы жіпсіп, айтып жеткізгісіз ра-
қатқа бой ұсынады. Лүп-лүп соққан жүрегіпің дүрсілі,
кеудесін кернегеп қуапыш лебі бүкіл маңды басына көтер-
гон сарқырамапың суыпдай жан дүниесін жаңғыртып,
жадына гүйгои. қиялында оянғап бояулар меп наңыштар
қатар өріліп, қарындаш ұшында жүзіп кеп отыратын.
Қабілетіпің қайнар козі ата қоныста отырған торт үйдің
үлкеп-кішісін бейпелеуге келгепде кең ашылады. Таяқ
тастам жерде әлдопепің қылтығын көтеріп, қыбыр-қыбыр
харекет кешкен құмырсқаға дейіп, ашық аспанда алаң-
сыз жүзген ақша бұлтқа дейін бәрі-бәрісі қуапыш оғап.
Кокейтесті көп ойыи қағаз бетіне асықпай отырып түсі-
руге мұрсат берсең, бала болуға, баиа болып ойпауға,
бала болып қиялдауға, ол аз десеп үлкспдер секілді сезі-
нуге колдепең тұрмасаң, озге нәрсе сұрамэйлы». Қар-
шадгй бала көкірегін толтырып, кернегеп махаббат қаи-
дай, пәзік нақыштар мен жұмбақ түисіктер капдяй. Міпе,
Кемелхан — осындай бала. Бала бола тұра зердолі: ба-
ладай тұма, үлкендей зебердес.
Несіпбек баланың салған суреті, түйген түйсігі, ссті-
76
геннен түйгені арқылы да кейіпкерлеріп кескіпдеп, мі-
нездеп жатады. «Беті бір уыс көсе шалдың... тозыгы
жеткен бешпенті, тізесі үлбіреп, түсі оцып кеткеп шал-
барына дейін анық көрініл тұр бала; ежірейген көзі,
езуінен еш уаңытта кетпейтін, кекесін мысқыл да жңдып-
да; қазір соның қайдағы бір дау-дамай жайлы өзімен-
озі сөйлесіп жүргеніне дейін сезініп отыр, Бала салғап
суретіне ңайта қарап еді, піошып кетті — құдай-ау, мы-
нау аумаған қайыршы ғой». Мықты тұспал. Кезінде со-
вет өкіметіне қарсы тұрып, бапдыға да қосылғап, қазір
де тек қарақап басының қамы үпіін жанын салып, тыр-
бапыи жүрген шалдың, «көңіліндегісін жан баласына
сездірмейтіп жылан жүрісті адамның», «өмір бойы ел
ортасынан қашқақтап», «озінің де, өзгенің де батасыпа
қол жайып кормегеп», «еш уақытта мәміле іздемейтін»,
«ағайынның жақсылығыпа да, қайғысына да бірыңғай
сұрғылт көзқарасы бар», «жеме-жемге келгенде есігін ті-
рей бекітіп, күллі олемге ту сыртын беретін кұнәһардың»
шын болмысы - қайыршы екен.
Несіпбектің коркемдік құралдары бай океніне деталь-
дарды шебер қолдануы да дәлел бола алады. «Есіктің
ашылуып күтіп тұрғандай-ақ бір қора шыбын құж отіп
әуеге көторілді». Міпе, осы бір детальдың өзінде біраз
сыр жатыр, Бұл — кәдімгі қара шыбындардың Айып шал
үйінде көп екепіп хабарлау ғана емес. Жәпе де оны
қызықтырып түрған тіпті де шыбын емес, сол шыбын-
дардың Айып шалдың ііпкі жан дүниесінеи хабар беріп,
кім екенін айқыпдай түсіп тұруы. Тағы бір деталь: «Ке-
мелхан құстың көз жанарынан сонау таудың сілөміп,
зеңгір аспанды, сосын құлағы қалқайып отырған өзін,
шалды көрді. Ңұстың мөлдіреген қып-қызыл коз жана-
рыңда мұның тұла бойынан жалын алаулап тұрды. Жои-
деліп отыра бсріп еді, әлті жанарда қойма да, астық та,
Станбек цея Айып қарттың бейяелері де ап-апық көрінді.
Вала кептердің көзіне үңіле түсті», Осыиы суреттегенде
автордың айтпағы не? Айтпағы — бала меп когерпгіннің
достығы, етенелігі ғана емес. Көгершінпің көзі де — өмір-
дің айпасы. Көгершін де өмірді көре біледі. Кемелхан
осылай сезінеді, осылай ойлайды, Үңіле түскен себебі
дө сол. Ал көгершіннің коз жанарында баланың тұла
бойынан жалын алаулап тұруы — Кемелхапның пәктігі-
нен ғана емес, оның олден өмір, жақсылық, шуақ деп
Дүрсілдегеы жүрегінің жылуы мен жарығынан. Тағы бір
деталь: автор Айып шал түн жамылыл, астық ұрлап
тасыи жүргенде «Аспаннан бір жұлдыз ағып түсті», — деп
77
жазады, Мұпысында әзірше жамандық күш алып тұр.
Оспанқұл болса — ауру, бала болса — жас дегеи меңзеу
жатыр.
Алғашқы қадамдагы творчестволық лаборатория. Біз-
дің талдауымыз соған үқсап та бара жатқандай. Несі
бар, Несіпбектің ә дегепнен қалайша жақсы жазғанын,
қалайша шынайы шығарма тудырғапын пайымдау үшін
бұл да артық емес секілді.
Тамшыдан теңіз түзіледі. Арқау мен желілерден ала-
ша тоқылады. Сол сияқты Несйпбектін; сөздері мен сөй-
лемдерін, детальдары мен эпизодтарын, оқиғалары мен
орамдарын тұтас қарастырғанда толыққанды повесть тұл-
ғаланатынының басы ашық.
Повестің нөгізгі кейіпкерлері деп, бала Кемелханнан
басқа, Иірсудың алғашқы больпіевигі Оспанқұл қарияны,
Айып шалды, Айыптың баласы Қаймолда бригаднр мен
Станбек қарауылды айтуға болады. Баланың әжесі меп
Ақ көгершінді де басты бейнелерге жатқызсақ теріс емес.
Автордың атап айтарлық табысы — осы кейіпкерлерін
түгелге жуық даралай білген. Өзіндік мінез-құлқымен,
іс-әрекеттерімен беруін айтпағанда, оз тағдырларымен
берген. Тіпті сөйлеу тілдерінің өзі бөлекшеленіп тұрады.
Оны жоғарыда келтірілген көптеген мысалдар-ақ жеткі-
лікті көрсетсе керек.
Бір кезде елді ұйымдастыруға қызу ат салысқан, осы
жердегі алгашқы колхозды өз қолымен құрып, әрі көп
жылдар бойы басқарған халықтың тұрмысы жақсару үшін
жанын да, жігерін де аямаған, тұғырынан тайып, ауру
жеңгеп қазіргі шақта да ел ісі, көп ісі дегенде ішкен
асын жерге қоятын Оспанқұл қарияның тұлғасы кесек
мүсінделген. «Ет пеи сүйектен жаралған соң мысықта-
бандаған пенделік еркіңе қоймас», біреулерге кейде асы-
лық сөз айтып, кейде артықтау қампіы сілтеп жіберсе,
жіберген шығар. Көзжұмар алдында да сонысы үшін өкі-
ніп, кешірім сұрап отырған жоқ, Өйткені аласа болған
емес, арам болған жоқ-тын. Арадан аттанып бара жатып
та көңес етері — кейінгінің қамы, ел болу, есебі.
— «Әй, Айып, бері қара. Көзіңді аш. Есебі, екеуміз
ғой өмір бойы қарама-қарсы жүріп келдік бір-бірімізге.
Сол бір жылдардағы қылығың үшін тубіңе жетуіме об-
ден-ақ болатын еді, бір атадан қалған жалғыз тұяқ бол-
ған соң, тұқымдарыңды мүлде құртуға дәтім бармады;
бір-бірімізді жеп тауыса берсек, адам баласы құрып біт-
пей ме?.. Осыны әлі күнге түсінбедік. Ол енді өз шаруаң,
тек балаңды қайтар жаңсақ жолдан, түбі жаксылыққа
апармайды, қара бастың қамы жытады орға...»
Міне, Оспанқұл — осындай үлкен ойдың иесі. Осы
жолдардан-ақ кең ойлап, кемел пішетін ірі адам екені
көрініп түр.
Біздің ойымызша, «Ақ көгершін» повесіндегі барша
кейіпкерлер дерлік өзгептелік, өзіндік танытқанмен, мұн-
да айрықша атап айтуға татитын екі кейіпкер бар.
Олар — Станбек пеп Қаймолда. Мейлінше беліп атайтын
себебіміз — бұл тек Несіпбек повесінде ғана емес, исі қа-
зақ әдебиетінде тұңғыш рет қарымды суреттеліп отырған
тосын, тың персонаждар. Оспанқұлдай елі үшін етін ке-
сіп берген қариялар мен құлқын құлы, күнкөріс қойто-
рысы Айыптар әдебиетімізде бұрыннан бар. Опың үстінө
олар қоғам өмірінің қайнаған ортасынан шеттеп, шау тар-
та бастаған іпағында суреттеліп отыр, Ал Станбек пен
Қаймолдалар — нақ қазір ауыл омірінің тізгінін үстап
жүргендер. Сондағы сенген бозқойларымыз қандай дей-
сіздер ғой.
Станбек — еріншек те керенау жігіт. Бүгінгі күннің,
қазақтың Обломовы. Әрипе, Ильяға қарағанда еті тірі-
лөу, қимылдайды. Бірақ өз қамы үшін қозғалады деме-
сек, өзгелер қамы үшін, ел қамы үшіп мұртьш да жы-
бырлатқысы келмейді. Қарпы тоқ, қатыны қойнында,
соған не қам бар дейтін, жағасын жайлауға жіберіп,
қапнен-қаперсіз ұйқы соғатын жігіт. Бар өнері — қыр-
сықтығы, қисық сөйлейтіндігі. «Қорқам мен, ағайын,
қорқам, — дейді айнадай басын қылтылдатып. — Ертең бе,
бүрсүгіні ме, біреу кнопканы басыл кеп жіберсе, күліміз
көкке ұшады, қаламыз қырылып. Вот, нені ойлау керек».
Енді! «Е, осыпы ойлап, басы қатып жүрген екеіг ғой байғұс-
тың», — дейін десең, қашан көрсең де: «...қор-қор ұйқыда,
ұстарамеп айпңдай қылып алдырған басын сабалақ жүп-
ді ала мысық жалап жатсын, әйелі тор үйде бар даусы-
мен ән салып отырсын, бәрібір оянбайды, аузынан суы
ағып жатады серейіп. «Басын мысық жалап, әйелі ән
салғанда ояпбаған еркектен не үміт, не қайыр? Міне,
Станбек осындай бәтуасыз, қылжақ жігіт. Ас ішіп, аяқ
босатар жігіт. Адамға не жақсылық, пе жамандық істей
алмайтын, дүниенің ақ боп жатқаны да, көк боп жатқаны
да бәрібір, жаны тыпыш, көйлегі бүтіп болса, басқа еш-
нәрсе сұрамайтын, іздемейтін жігіт.
Қысқасы, Станбек — сұмдық қатерлі тип.
Қаймолда бұдан да асып түседі. Қоғам мүлкін де,
әкесінің қалтасын да тонап жүрген, жымысқы жігіт. Мақ-
79
сатына жету үшін еіптеңеден тайынбайды десек те бола-
ды. «Үнемі бір көзін қысып жүруі» де тегіп емес. «Әуслде
бала осы соқыр емес пе деп ойлаган, сөйтсе... жазғы кани-
кулға тарап келген алғашқы кундері ойнап жүріп, Айып-
тың үйіпін, жанына таяп қалған еді, іштен күжілдегеп
ызғарлы дауыс естілді. Есік ашық. Бөлме ортасында дәу
қара темір төсектің үстінде отырғап әкесінің алдында
талтайып түрып алып бар даусымен бақырады: «Аядай
жерді күтуге піамаң келмесе, олмейсің тырайып, өзіңдей
елдің әкесі көзін шел қаптап кетсе де дүрбімен қой жа-
йып, сай-сайды қуалап ңарбыз егіп, жыл он екі ай қаң-
ғиды...» — Оның екі козі тас төбесінде, қарасы теріс ай-
налып ақырайып кетіпті. Мұны керіп, бір көзін қыса
қалды да, мұздай күлкісін бүркіп, «Шалдардың ақылы ай-
рандай іріп барады, шішек, қалай күн көреміз», — де-
ген. Осы келтірілген жолдарда-ақ Қаймолда түрлі қыры-
яап көрініп, бар болмысып ашып салып отыр. Пайдасып
тигізбесе, әкенің де керегі жоқ оғап. Өлігін аттап жүро
берудвп қыңбайды. Бұл арада үлкеп-кішігс, жалпы омірге
деген кезқарасы да меп мүндалап түр.
Оның бүдан басқа да осы тектсс қаспеттері жетерлік.
Мосслея: ақбөкеп — ол үшін обал-сауабы бар аң да емсс,
«бір қайнатып алып қуырса, сілекей шұбьгртатып ғажап
закуска». Оның өзімдікі дегепде өгіз қара күші бар. дү-
пиенің барша қызығын тек оз басымен өлшейді. «Біреу
Айға қонып, топырағып үңгіп жатыр, ал біз құдайдыц
кең жөрінде дәнецө бітіре алмаймыз»; «Сәл шыдаңдар,
бәрі оңалады» деп жүбатасыздар. Жоқ, ақсақал, бір ми-
пут уақытымыз жоқ, бүгінгі рақатты бүгін көргімІз ке-
лсді, сртецгі ертекте шаруамыз қанша», — дейді ол. Ол
үшін Отан, ел, жер алдыядағы царыздың нупы көк тиыя;
сондықтан да «ПІешеңпің мүрдесінің топырағы ортасына
түсіпті, басына қорған тұрғызар едің ғой, адамнан ту-
саң», — деген әкесіне: «Өзің піс? Өзің неге тұрғыэбай-
сың? Елу жыл жолдас болған әйелің емес пе?» — деуте
жүзі жапбайды.
Өмір деген таразының екі басы: бір басында — жақ-
сылық, енішпі басында — жамандық, олар тең бе, тең
емес пе; оны зырлаған уақыт тілі мен Кемелхандардың
ержетуі көрсетеді. Әзірше ең басты кейіпкер — зерек те
зерделі Кемелхан Оспанқұл мея Айып, Ңаймолда мен
Әшірбектер арасында өсіп көледі. Әзірше армаяы ғана
когершін емеск жан досы ғапа көгершін емес, өзі де кө-
гершін. Кемелхан — бейбітшілік баласы. Еңбек баласы.
Жақсылық баласы. Иірсу ауылыпың күллі өмірі, күя-
80
гейі меп көлеңкесі, Ңадишасы мен Ңаймолдасы, бәрі-бар-
шасы Кемелхаи козімен, оның салған суретімен, сезінісі-
мен, жүрек дүрсілімеп беріліп жатса — соның өзі бала-
лық-болаіпақтың бір жеңісі.
Жаңбыр жауған күң„. Түстен кейін күн ашылғап,
Ңаймолдалар үш машина сыпыртқыны орып, жиып, тиеп
алғандықтарын тойлағап. Жеген, ішкен Ңаймолда епді
жан-жағына алаңтап тұр. Баланың когершіні қалқып ас-
панға шықпасып ба? Мылтықтың аузы әуеге қарады.
Төбесінен біреу мұздай су құйып жібергендей баланың
жан даусы шықты:
— Атпа, атпа, — дейді шырылдап. — Ағатай, ата кор-
меші! Ол когершін ғой, ағатай.
Мылтық гүрс етті...
Көрдіңіз бе, Ңаймолда қандай адам? Ақ көгершпі —
бала үшін жан серігі, бейбітпгілік құсы, бақыт құсы бол-
са, Ңаймолда ушін «жүні жалбырап жаман семірген,
бауыры ауырғандар емге жейтін ет», ермекке коздер пы-
сана. «Жазатайым кнопканы басып жібермесе болға-
ны», — деп Станбек қорқып жүрген жындылардан кем
қауіпті емес-ау бұл Ңаймолда.
Бірақ көгершінге оқ тиген жоқ. Ақ когершін аман,
аман аспанда самғап кетті, Демек, бұл Кемелханның
жеңісі емес пө? Таразы басын жақсылық, әділдік, бей-
бітшілік басып тұр. Демек, Кемелханның ақ көгершіні
ауылға қайтып оралңды.
Осындай ойлы, образды жазылған повесте кемшілік-
тер бар ма? Меніңше, оның ең бастысы — Кемелханның
бойында әлі де күрескерліктің кемдігі. Рас, ол болмысын-
да жуас, мінезі жұмсақ бала болар. Дегенмен, басқа-
басқа, ең қасиеттісі, өмірінің мәні — ақ көгергаін атылып
жатқанда тек шырылдап жылаумен шектелуі қалай? Ол
Айып шал түң жамылып астық ұрлағанда да жылаған.
Біз бұл жердегі жылауын артық көріп отырған жоқпыз,
алайда, ауру болса да Оспанқұл атасы әлі тірі емес пе,
Әшірбек ағасы кейін болса да келеді емес пе, бала жы-
лай отырып, соған айтамын деп жігерлөнсе қайтер. Ақ
көгершінді Ңаймолда атқанда жұдырығын түйіп ап, тура
опың озіпе атылса қайтер. Жұдырық жсгепіне қарамай
айқасса піе? Иә, повестің нақ осы шарықтау шегіпде де,
Кемелханға әрекет жасатсақ, біздіңше, Ңаймолдамен ай-
қастырсақ, көп нәрсе ұтар едік. Бұл Кемелханпың өзін-
дігін арттырып қана қоймайды, әдебиетімізде кейінгі кез-
де көбейіп кеткен жасық, жылауық балалар қатарып азай-
тып, болашақ Корчагиндер осы Кемелхандай балалар-
81,
даы шығады дегізер еді. Көгершін көзінеп ғана емес, қы-
зына сөйлеп отырған Әшірбектің жанарынан да өзін көр-
ген бала осылай дамыса, образ табиғатына қиянат та
емес-ау.
Повестегі екінші мін — аңыз әңгімелердің сәл көптігі.
Дәлірек айтқапда, Жолбарыс батыр туралы шежіре меп
егіз ұл. Жақсылық пен Жамандық туралы аңыз артық.
Рас, бұлар әдемі~ақ, шебер құрастырылған; тіпті повестің
айтпағы мен ақиқатына қатысы да бар. Алайда, біздің
ойымызша, бұлардың Кемелханға әсер стіп, бізге де та-
ғылым тигізуі — повестке енгізу үшін жеткіліксіз. Себебі,
олар тек ғибратты әңгіме болып сюжетпен құр сабақтас
болып қапа қоймай, повестің өзегіне жіліктің майындай
сіңіп кетуі керек, повестің бөлінбес бөлегі — өзі болып
өмір сүруі керек, повесгегі оқиға, ой өрбуінің жеміс-нәти-
жесі болуы керек.
Серік Асылбековтің «Тасқара» повесі де — екінші бәй-
ге алған шығарма. Аты қарапайым әрі қызық қана емес,
заты да сопдай. Әдетте Тасқара дегенде жамап ат, кө-
леңкесіі басымдау ұғым ойға оралады, Ал мыпа повесте
ол — сәулелі ат. 6 «д» класының оқушысы Ңанат Баймұ-
ратовтың туған жеріпің аты.
Қанат отыз шақты үйлі кішкенө аулында бастауыпы
тан әрі класс жоқ болғандықтап Ақтау қаласына келіл
оқиды. Бұғап дейіп ол аулынан аттап шықпаған. Поез-
ға да бірінші рет мінді, үлкеп қаланы да гұңғыш рет
көріп жүр. Ендеше ауыл баласы алып қаламен бетпе-бет
келгенде, оны күткец қызық та, жаңалық та көи. Серік
повесіне, міне, нақ осы жағдайды өзек еткен.
С, Асылбеков байыпты, қарымды қалам табын таиы-
тады. Повесте сырттай қарағанда ерекше ештеңе де жоқ.
Жарқыл-жұрқылсыз, төтепше окиғасыз, айрықша харак-
терлер де сомдамаған туынды. Бірақ тартымды оқылады.
Қанат бастап кешкеп оқиғалар, жағдайлар біз үшіп —
ересек оқырман үшін аса құнды да емес шығар, алайда,
олар балауса оқушылар үшін қызық қана емес, ғибратты
да. Танымдық та, тәрбиелік те мәнге ие. Газсттен оқу,
теледидардап керу бір басқа да, қаланы тікелей керу,
оның тыпыс-тіршілігін бастап кешу бір басқа. Демск,
дені әлі дс ауылда тұратып, ауылд.а осіп жатқан қазақ
балалары үшін Ңанат бастан откепгеп, ашқан, анық-
тағап жаналықтар, өмір беттері толайым жаңалық дссек
қателеспейміз,
Ңанат — ойлы да озық оқушы, Пысык, жігерлі бала.
Ңала балаларымен лездетеңсліп те, тіл табысып та кетрді.
82
Қалаға үйрепе келе, койбір ңала балаларынан асып та
кетеді; Тасңара ауылыныц намысын бермей, тайып да
оздырады. Салған суреті бәйгеден келіп, теледидардан
көрсетіледі.
Серік осы өсуді, қалыптасуды диалектикалық тұрғы-
дап сенімді бейнелеген. Ңанаттың қол жеткен табыстары
өзіпен-өзі келіп жатқан жоқ. Мәселен, орыс тілін мең-
геруі. Қанат: «Әй, осы родтардая-ақ күйдім-ау. Тіпті
басыңа қонбайды. Қараиайым заттарды «ер текті», «әйел
текті» деп бөлген сұмдықты кім көрген. Мәселен, оқу-
лықтың айтуы бойынша: қыстыгүні — зима деген сөз
әйел текті зат екен. Ал төрелігін оздеріңіз-ақ беріңіз-
дерпгі, сол қыстың әйелге ұқсайтын қай ұсқыны бар...» —
деп ойласа, таңданатын түк те жоқ. Бұл — орыс тілін
үйренгенде әрбір қазақ баласы бастан кешкен, кешетіп
ахуал. Қанаттың Мона Лиза портретіп алғаш көргендегі
көңіл күйі де нанымды. Биші қыз ұнамаса, өз Мона Ли-
засын сала алмасы тағы анық. Жас бақылаушылар (кон-
тролерлер) тобына қосылып, жолаушыларды тексергенде
жасаған түйіні де әдемі: «Әрине, мәселе айып төлеттіруде
емес қой. Мәселе әлі де болса арамызда сенімсіз адам-
дардың жүргендігінде болып тұрған жоқ па?» Оның өмір-
ге козқарасы, дос-жолдастарының іс-әрекетін пайымдауы,
жағымсыз, тентек оқушылар Алеша мен Құрымбайлардан
қорықпай «шайқасуы» повесте тәп-тәуір ашылған, Қыс-
қасы, Серік оқушы Қанат бейнесін жан-жақты көрсетіп,
толық қанды бедерлей алған. Оның туған жері атымен
«Тасқара» аталып кетуі де заңды. Тасқара — Тасқын айт-
қандай, оның псевдонимі, бүркеншік аты. Олай да емес,
екінші аты. Керісінше Тасқара есімін Қапат десек те бо-
латын сияқты.
Повестің оңды бір ерекшелігі — айқып қазақылығы. Бү-
гіпгі социалистік қоғамда, ғылыми-техпикалық төңкеріс
кезецінде жаңаны үйрене отырып, совет ұлттарының
озық дәстүрлерін, үздік мәдепиет қазыпасып сіңіре оты-
рып, өткен замапдағы игі, нұрлы қасиеттерімізді қай-
мағын бұзбай сақтаған ауылдарымыз бар. Адамдарымыз
бар. Канат — сондай ауылдың, сондай әке-шешенің ба-
ласы. Қанаттың өмірге көзқарас тазалығы, ойлау тазалы-
гы, үлкенді сыйлау, әдептіліктен аспау қасиеттері сондық-
тан да баршамызды қуантса керек. Қазіргі балалары-
мызға үлгі болса керек. Повестегі басқа да осындай ар-
қау-желілердің тәрбиелік мәнділігі дәлел тілемейді. Кем-
пір-шалдың немересін өз әке-шешесініц иемдене алмау-
ында ата мен әженің көңіліне, қабағына қарау бар. Ой-
лап қарасақ, осы ежелгі әрі жас дәстүрлерімізде қандай
сыйластық, нозіктік, зерделілік жатыр. «Жецешем» (Қа-
наттыц өз шеіпесі—Б. С.) оңудан келген маган кү-
лімсірей ңарап қойып, отқа жыльшып отыр. Екеуміз
жайымсн әцгімелесіп қоямыз. «Оқуың қалай, шырақжан?
Жақсы оқып жүрсің бе?» ~ дейді ол. Осы жолдарды
оқығапда озімізді де әжеміз асырағапы, кенже баласы ет-
кені, ол кісінің козі жұмылғанша шешеміздің баламыз дей
алмағапы еске түседі. Әйтпесе Ңанаттың оз әкесін атауын
алайық: «Мснің алдағы оқу жайым үй ішіндо жиі сөз
бола бастады. Көкем (өзімнің туған әкемді айтам) әде-
тінше күмілжіцкіреп, меніц билігімпің кемпір-шал жа-
ғында екснін тағы бір ескертіп өткеңдей болды». Бізге
осьт сөйлсмдердегі бір сөз өрекше ұнайды. Ол — көкем.
Біздің ойымызша, Қапаттың өз әкесін папа дсмей осылай
атауы өте дұрыс. Қандай бір халықтың тілінде де — мей-
лі ол ұлы болсын, мсйлі ол ұсақ болсын — басты ұғым-
дар, ана ұгымдар болады, болган. Отан, туған жер, ата,
ана сияқты негізгі ұғымдар өз тілінде жоқ халық өмір
сүруге хақылы да емес. Ондай халықтар, тарихта өмір
сүрмеген де болуға тиіс. Біздерде, қазақтарда от басы,
ата қопыс, туған жер, апа, кәке ұғымдары баяғыдан бар.
Ғасырлар бойы туған әке-шешемізді көке, апа деп келдік.
Ендеше, коркейіп, кемелденіп отырғап XX ғасырымызда
осы апа, көке ұғымдарынап безуіміз қалай? Папа меп ма-
ма сөздеріне неге көштік? Осы пәрсе менің миыма кір-
мсйді. Сол себепті до жас бала Қанаттың коко деуі бізді
айырықша қуантады.
Нақ осыған байланысты С. Лсылбековтың тіл тазалы-
ғы меп анық халықтығы да қуантады. Серік тілімізді
жақсы біледі, үтымды әрі ұтырлы қолдапады. Опың тілі
қарапайым болғанмен қанық. Енді, міне, пақ осыпдай
тілдің арагідік богде сөзбен былғануы, кібіртіктерге ұшы-
рауы ~ дау жоқ, еленуге тиісті кемшілік деп білеміз. Екі-
ақ мысалмен шектелейік: «Аяғында аузың былжырап (?)
қой бақтыц, міне», «Маған қарап қулана көзіп қысып
қояды: — Давай, раздевайся (?)» Қазақ қой бағудан бас-
қаға жарамадың дегенде аузың былжырап демссе керек,
себебі қой баққан адамның аузы көпіріп жүрмейді. Екіп-
ші мысалдағы Қайыркеннің орысша сөйлеуін де құптай
алмаймыз. Повостегі завферма, проводник, букварь сөз-
дерінің де ферма моцгерушісі, жол серік, әліппо болып ау-
дарылып берілуіп қалар едік.
Повесте біп-екі жацсақтық та бар. Мәселеп, Қанаттыц
күнделігш: «Мсп биыл ауылдагы торт кластық (?) бас-
84
тауышты бітірдім»,— дел бастауы дүрыс емсс, Себебі
бастауыштың үш кластықца көшірілгеише біраз жыл бо-
лып қалды. Сондай-ақ автордыц бақылаушыларды (коп-
тролерлерді) кондукторлар деп беруі де бүрыс. Өйткені,
қазір кондукторлар жоқ екені, олардың сртеректс бол-
ғапы анық, Қазір автобус түгіл, поездарда да кездесе
қоймайды олар.
Бірақ повестің басты кемшілігі — бұл айтылғандар
емес. Оның басты кеміпілігі сол — автордың суреттеуден
горі баяпдауға, қала мен Қапат өмірін тапытудан горі
таныстыруға көбірек дец қойып кеткендігі. Сүйекті сю-
жеттен гөрі, мүрат, ой, міпез қақтыгыстарын ашудан,
жақсылық пен жамандықтың тартысты күресін ширықты-
ра бейнелеудеп гөрі ана оқиғадан кейін мына оқиға бол-
ды деп алға тарту басым. Әрипе, бүл — тек Серікке
емес, талай қаламдас Серіктерге тән, ортақ кемшілік.
Осыган орай повесте жинақтау, Ңанаттап басқа балалар
бейпесіп, ортасын терең беру жағы әлі де кемшіп деп
білсміз.
Жақау Дәуренбеков өзінің «Күн ұясы» атты повесіне
цосымпіа «Феерия» деген анықтама беріпті. «Повесть-
фесрия» десе дегендей, «Күн ұясы» — өсем повесть. Оның
фоиы - қызыл тоғай ғана әдемі емес, негізгі кейіпкері-
міз Уақ та — әдемі бала. Басқа кейіпкерлер де — тоғай-
дағы агаштар да, Аққұлақ күшік те, Уақтың атасы да,
Маклай ғалым да, ақын студепт Салтыбай да жаны сұлу
тіртпілік иөлері.
Жақау коркемдік шарттылықты шебер пайдаланған.
Тіпті оиың негізгі мақсаты — үпіінші класқа өткен Уақ
өміріп танытып, бейнесін мүсіндеу де емес, балғын оқыр-
мапга табиғатты таныстыру болған сияқты. Ңызыл то-
ғай, — Уақ ертегілер елі десе, — соған лайық. Оның
агаштары сыбдыр-сыбдыр алақан соғады, гүлдорі иіліп,
кобелектері жыпылықтатып қанат қағады.
— «Әй, бала, — дейді бір дауыс. — Бұл ойының ба,
шыпың ба?
— Шыным, — дейді бұл.
— Ендеше, еліңнің жалауы қайда?
— Жалауы әне желбіреп тұр — жасыл жапырақтар!
— Еліңнің тұрғындары кім?
— Лңдар, әжем, атам, о.зім жәпе бәріміз.
— Олар саған бағынар ма екен?
- Бізде ешкім ешкімге бағынышты емес. Епікім еш-
кімпеп қорықпайды».
Бұл — Уақтың шыны ғана емес, күллі повестің сыры.
85
Ертегілер елі — қызыл тоғайда бір гана жазда талай
оқигалар болды. Сонау бір қиырдағы АҚШ-тан кептер
ұшып келді. Ңанаты сынтан екен, атасы борсықтың ма-
йымен сылал, таңды. Аяғында сақина бар екен. Опда
алыстағы АҚШ-тың баласы Уэльстің хаты бар екен. Дос-
тық қолын созып, күлдіргіш гүлінің дәнін жіберіпті. Қы-
зыл тоғайға ғарыштықтар қонып, қайта ұшып кетті. Олар
Уаққа ізгілік гүлінің дәнін сыйлайды. Совхозға көмекке
келген студенттер тоғайдан шөп шапты. Ақырында гео-
логтар келіп жерді бұрғылап, оларды қызыл вертолет
«қуып» жіберді. Себебі, «Месси» жұлдыздар шоғырына
ұшатын «Ғарыш» космос кемесі де Қызыл тоғайға аялда-
мақшы екен.
Автор осы оқиғалардың бәрін сырбаз суреттегеп.
Яғни повесть сюжеті әсем.
Ділі сұлу.
Тілі де кестелі.
Шынында да, повесте жұмбақтау да, қызық оқиғалар
да тартымдьі бедерленіп, әсдресе табиғат сыры мен сұлу-
лығы шынайы ашылған. «Күн ұясы» деген сөздің өзінде
де жарасымдылық жатыр. Күннің ұясы — ол бізд.іц меке-
німіз — Жер, Осы баламапың өзінде әоерлі симтюл бар.
Феерия тұрғысында жазылуы повестің артықшылығы
болса, кемшілігі дө осында. Табиғат алғы лекке шық-
қанда, Уақтың атасы, Салтыбай студент, оқушы Нарзан.
күшік Аққұлақ, қонақ Кептер, Ұіпқыпі аға — бәрі-бәрі
көбіне-көп фон, куәгерлер дәрежесінде ғана қалған.
Олар — пассивте өткінші (эпизодтық), дараланбаған ке-
йіпкерлер. Олар түгіл, Уақ та жан-жақты саралаяып
сомдалмаған, оның жан дүниесі терең ашылмаған. Өйт-
кені повесть сюжетін, дамуын сырттаи келгендер орбі-
тіп, жүргізіп жатса, Уақтар оған қарай белсенді қатыс-
пақ? феерия болғапда да, повестегі оқиғалар ортасылда,
даму аясында Уақ жүргенде повесть құндылығы, әрине,
арта түсер еді.
Повестегі тағы бір мін — Ңызыл тоғайға келіп қонып,
қайта ұшып кеткендердің кімдер екені белгісіздеу, бұл-
дырлау болып қалған. Алыс ғарыш өкілдері секілді бала-
ға кәмпит беріп, сол арқылы зорға түсінісетіп еді ғой.
Одан кейін қызыл вертолет ұшып келіп, озіміздің кос-
монавтар осы маңды қалап жұргенінен хабардар етеді.
Неге осы жайдың басын аша түспеске? Повесте аяқ асты-
нан Ақтес деген ит пайда болатыны бар. Сол йт қайдан
піықты?
Бұл айтылғандарға қарап, повесргь құнын тым төмен-
86
дету дұрыс болмас еді. Қызықты жазылған, ізденістен
туған повесть, Ондағы көтеріңкі, бірақ жарасымды пафос-
тың озі шығарма ажарып аша түскен деп айта аламыз.
Пернебай Дүйсенбиннің повесі «Біз: Төлепбек ағай,
самолет командирі және Пальма» деп аталады. Бірден
айтарымыз; бәйге алса алғандай, тұтас қарастырғанда
да тәп-тәуір повесть. Бұл повесте де табиғатты білу, сіүю
нерек деген ой — негізгі өзек.
Төлепбек атай — қауын бақшасы қорықшысы. Бала-
ларға мейірімді жан. ¥лы Отан соғысы кезіпде Дахау
концлагерінде болыпты. Жасаған ерліктері үшін алған
наградалары да бар.
Қауын дерен — көздің құрты. Бір топ кластастар.
Ерлан, Алтай, Бейсенбек, Ақберген, Файзолла айлы түп-
де қауын ұрлауға барады. Бірақ Телепбек атай аяқ ас-
тынан ятті болыпты. Ңаладан әкелінген овчарка. Сол
ит бәле болып, бұлардың жортуылы сәтсіз аяқталады.
Алтай шалбарын жыртқызып қайтады.
Осы оқиғадап кейін достар екіге айрылады. Дәлірек
айтқапда, Алтай — бір жақ та, өзгелері — бір жақ. Ер-
ландар ит ақылды болады десе, Алтай оған хайуанның
аты хайуап деп қарсы іпығады. Бірақ «Комсомольская
правда» газөтінде жарияланған Пальма туралы мақала
Ерлапдар байламының дұрыстығын дәлелдейді. Иесін
бірпеше жыл аэропорттан және ол мініп кеткен самолет-
төн күтіп жүрген ит тағдыры алыс қазақ ауылында жат-
қаи бұларды да толғантады. Ерландар Пальма оқиғасы
жазылуына себеп болған самолет командиріне хат жазып,
әлгі итті тамақтапдыруға арнап ақша салады.
Пионерлік іс пе? Нағыз пионерлік іс.
Ақыры самолет комаңдирінен хат келеді. Бұлар жеңе-
ді. Самолет командирі салып жіберген «Кек» әңгімесі де
ит ақылдылығыиа тәнті етеді.
Бұлар осыпдай игі іспеп шұғылданып жүргенде Алтай
«Фантомас» бала болыпты. Толепбек атайдың итінен кек
алу үшін ине салыпғап ет тастапты. Ерланды шопіын-
дыргап да осы нәрсе. Алтай бойында жымысқы, ұры ниет
пай.ча болып, бас көтере бастапты.
Повесть табигатты сүюге, жеті қазынаның бірі, адам-
пың ақылды да адал серігі итке қамқор бола білуге үй-
ретеді.
Біздіңше, бүл повестің басты кемшілігі — жақсылық
пеи жамандық арасъшдағы күресті көрсетіп, балаларды
тікелей ізгілікке бастайтын оқиғапың шығарма ішіпе
сырттап енгізілуі. Пальма ит хикаясы мен «Кск» оқи-
87
ғасынсыз повестің идеясы да ашылмай қалып, көрнемдік
келелігі де кемитіні даусыз. Алайда, негізгі дәпекер осы
екі оқиғаға да балалар сырттай, тек газет арқылы куәгер.
Егер повестің жұлынындай осы оқиғалар балалардың оз
ортасында болып, олар сол оқиғаға, сол тартыс-күреске
тікелей өздері араласқаңда повесть қарымы да, құндылы-
ғы да күшойіп кететіні күмонсіз,
Повесть ныспысына да шамалы түзету керек. Яғпи
Төленбек ағайды атайға ауыстырған жон. Қарияның ба-
лалар үшін атай екені басы ашық нәрсе.
Бес автор. Бес түрлі жазушы. Иә, жасы бар, жаса-
мысы бар, бәрі де бірақ жазушы. Бұл — бәйге үіпін, бас-
па үшін ғапа емес, авторлардың өздері үіпін де, әдебиеті-
міз үшін де олқы жеміс емес. Басты жетістік осы.
Және бір игісі — біз талдаган іпығармалардьщ барлы-
ғы да балаларға дәлірек айтқанда, бастауыш мектеп
жасындағыларға арналғап. Мұның өзі әлі кенже дамып
отырған балғындарымыз әдебиетіно қосылған елеулі үлсс
болып та табылады.
Біз осы бес бәйгегер қаламгердің туыпдыларыпа тым
шұқшиып, ұзақ тоқталып кеткеп жоқпыз ба? Өз ойымыз-
ша, олай емес. Біз бұл туындыларға байланысты басты,
иегізгі нәрселерді ғана айтып, ортаға салған сияқтымыз.
Сонда сол басты нәрселер не дейсіздер ғой. Біздіңше,
олар... Жоқ, оларды өзіміз ен салып, түстемей-ақ, ойы-
мызға орала берген Л. Н. Толстойдың мына бір пікірінен-
ақ тацбалайықшы: «В сущности, когда мы читаем илн
созерцаем художественное произведение нового автора,
основпой вопрос, возникающий в нашей душе, всөгда та-
кой: «Ну-ка, что ты за человек? И чем ты отличаешь-
ся от всех людей, которых я знаю, и что можешь ска-
зать мне нового о том, как надо смотреть на нашу
жизнь... Если же это старый, уже знакомый писатель,
вопрос уже не в том, кто ты такой, а ну-ка, что сможешь
ты сказать мне еще нового? С какой сторояы ты теперь
осветишь мне жизнь?» Данышпандық пікір. Біз, міпе, бес
авторымызды осы талаптар мен сауалдар төңірегінде та-
разылап, қарастырдық деп білеміз.
Кімсің сеп? Жаңадап не айтасың? Бұл сұрақтардың
салмағы қайсы бір қаламгерлсрдің де иығын басып, қа-
бырғасын қайыстырса керек... Оляй болса қойылар талап,
котерер жүк те Марат, Жақауларға ғана ауыр емес, Не-
сіпбек, Серік, Пернебайларға да салмақты. Бұрыпғы
шыққан биіктен төмендемеу — міне, ең басты да багдар-
лы міндет осы. Сондықтан да біз Мараттардың, Серіктер-
88
діц қаламыпап тағы да «Пысық болдым, мшеки», «Тас-
қара» дәрежесіидегі шығармалар туып жатса, онша қапа-
гаттана қоймаймыз.
Бәрібір мойындауымыз керек — талапты гана емес, та-
лаитты, қанагатты гана емес, қалыптасқап қаламгерлер
Марат Қабапбаев, Жақау Дәуренбеков, Пермебай Дүй-
сепбпп, Ііесіпбек Дәутаев, Серік Асылбековтердің атал-
мыш туыпдыларыпда жақсы беталыс бар. Бірақ бұл —
тіпті дс қанағат емес. Оның үстіпе бұлардың қай-қай-
сысы да жас емес, Ллды Пупікиппің, соцы Айбергепов-
тыц жасыпап аса бастапты. «Жүзден — жүйрік, мың-
нап — тұлпар» депті халқымыздың дана мақалы. Бұлар-
дан күтеріміз көп. Ендігі күтеріміз — мыцпап озулары.
Әдебиетімізге беталыс емес, Бетбұрыс. керек.
1986
«СЫН БАР ДА, СЫНСЫМАҚ БАР...»
(«Жұлдыз» журиалының 1987 жылғы әдеби-сын
материалдарына тиянақты шолу)
1. Күнгей мен көлеңке
ІНын, пагыз әдеби-көркем сынпың қандай екенін,
қапдай болуы керектігіп екіпің бірі біледі. Сопда да
алыптар тобының окілі, ақсақалдықтан айпымаган, әр-
қашан ақиқаттан ауытқымаган Ғабиден Мұстафипнің
мына бір пікірін алга тарта кетсек артық емес: «Әде-
биеттің барлық жапрын осіретін, шыпықтыратып — сын.
Бізде сын әлі кемеліне жете алмай келеді. Қатал, сопы-
мен қабат, әділ, қамқор, шығарманың пегізгі қасиетітг,
кемшілігіп дәл тауып, мықты долелдермеп мойындатып
отыратын алғыр сын өте аз. Сын деген атпен койде
саяз, сынаржақ пікірсымақтар да, кейде автордың жарам-
ды шығармасын жарамсыз етуге тырысқан теріс пікір-
лер де, немесе жарамсызын жарамды етуге тырысқан
адалсымақ ниеттер де өтіп кетін жүр... Сын бар да, сын-
сымақ бар. Екеуін айыра білу керек... Нағыз сын қисық-
ты түзөйді, сынсымақ түзудіц өзін қисайтады». Әрине,
Ғабец талабы — кемел, кесек талаптар. Талай-талай сын-
іпымын дегепдердің өзінен бұл қасиеттср түгел табыла
бермеуі мүмкін. Бәрібір пгыпайы сынға қойылар бүгінгі
күн талабы, қайта құру кезеңіпің талабы осы. Ендеше,
89
сыпшы атаулы, өзін сыншымын деп жүргендер «Опдай
болмақ қайда деп, айтпа ғылым сүйсеңіз», — деп Абай
айтңандай, Белинский бола алмағанмен, отызыпшы ;кыл-
дардағы отты Қаратаев болмағанмен, солардай болуга
тырысуға тиіс. Әрипе, сыппіылықтың өте қиыпдыгы, ол
үшіи айрықша, арнайы, күрескер талант көректігі айт
пай-ақ түсінікті. Десек те, сыпшыға ең әуолі әдебиетке
дегец қалтқысыз сүйіспеншілік, адалдық, қара қылды қақ
жарған әділдік керек. Кейбір жазушылар, асіресо жа.зу-
шысымақтар қаншалықты қара қылды қақ жарсац да,
оңайлықпен мойыпдай қоймас, алайда, қолдап келгепше
қаламдастық түрғыдап қамқор, қисықтың қисық екеніп
көрсететін, түзуді қисайтпайтын сындарлы сын жазу
шарт.
Сөз жоқ, біз «Жұлдыздан» алдымеп осындай сып із-
дейміз.
Бәрімізге белгілі, философияда сапдық көрсегкіштер-
дің міндетті түрде сапалық өзгерістерді тудыратыны ту-
ралы қағида бар. Рас, бұл заң әдебиет пеп өперге дәлме-
дәл жүре бермейді. Бірақ бұл сап да керектігіп ешбір
жоққа шығармасы апық. Соғап орай созді сап жагыпан
бастаеақ, журнал жыл бойында номер сайын бір-екі мақа-
ладан жариялап отырыпты. Атап айтқанда, журпал
1—12 сандары аралыгыпда «Әдеби сын» айдарымои Тұр-
сыпжан ІІІапаевтың «¥йқасы өлеңімпіц сыңгырласып...»
(№ 1), «Ой түбінде жатқан сөз» (№ 4, 5), Сейеенбек
Ахметовтің «Баламасы бар сөзді бағалайық» (№ 1), Жүр-
сін Ермановтың «Түпнұсқа болсын тореші», Өтепберген
Ақыпбековтің «Төрт түлікті түгендесек»... (№ 3), Тұр-
с(ын Жұртбаевтың «Оқырманды алдамайық» (№ 5), Ба-
қыт Кәрібаеваның «Сын қандай, сыпшы қапдай?», Тұр-
сын Сыдықовтыц «Шыгарма шыпдыгы, кейіпкер кескі-
ні» (№ 6), Қуапдық Мәшһүр-Жүсіповтің «Махаббатты
қалай жырлап жүрміз?». Тоқтар Бейісқұловтің «Өмірге
өлең керек, олең керек» (№ 7). СағатчӘшімбасвтің «Бү-
гіпгіні жазу — өмір талабы» (№ 8), «Түсіпдірме сөздік
туралы түхйніктеме сөз» (№ 10), Ғарифолла Есімовтің
«Жеделдету стратегиясы және әдеби процесс» (№ 8).
Шерияздан Елеукеновтің «Мұхтар Әуезов ромап жапры
хақында», Рүстем Жанғожиннің «Дәуір перзепті», Нар-
зулла Шодиев пен Гүлмира Шалабаевапың «¥лы талаііт
ұлағаты» (№ 9), Батырхан Дәрімбетовтің «Ой қуаты
мен соз мұраты», Құлбек Ергөбековтің «Хат жаздым қа-
лам алып...» (№ 12) деген мақалаларып жариялаган.
Бұған № 2 және № 11 сандарда «Ашық әңгімо отауы»
90
айдарымен жарың көрген «Кепнің кслбеті қапдай?», «Су
туралы болса да су болмасын» атты сұхбаттарды қоссақ,
барлығы 19 сын мақала! Біраң осылардың қадағалап
оқи келгенде біразының өз еншісін алып, сын аулынан
болок қонып жататыны бар. Тағы біразы сып емес, сын-
еымақтарға қосылып кетеді. Мұның тікелеіі шындыгын
талдан-таразылау барысында байқармыз, енді аталған дү-
ниедерді (журнал солай деп ұсынып отырғандықтан) ке-
зегімеп әдеби-көркем сын мақала ретінде қарастырып кө-
рейікші.
Бірінші санда жарық корген жас сыніпы Тұрсынжан
Шапаевтың «Ұйқасы өлеңімнің сыңғырласып...» атты ма-
қаласы — анық жақсы сыни еңбек. Автор қазақ әде-
биеттануы мен сыпында біраздан бері соз болмаған жай-
ды әңгіме етіп отыр. Және қайсы бір ақыпның ұйқасыв
тілге тиек еткенде де олардың өзіндік ерекіпеліктерін,
табыстарын тауып, ойланарлық ескертпелер жасап, ба-
йыпты пайымдаулар жасаііды. Жас сынпіы, қысқасы,
қиын да қызықты тақырыпты көбіпе-көп пақты да дәл
танып, жоғары да әділ талаптар тұргысынан игере біл-
ген. Мұвыц озі жас сыншы таланттылығының белгісі
ботып қана қоймай, «Жұлдыз» журналында шын, шына-
йы сын бар екендігінің де бір көрінісі болып шыққан.
Әрине, бұдан мақалада кемшілік жоқ деген қорытыпды
шықпаса керек. Мысалы: «Көздегенін жібермейтін мер-
ген ұйқас табу — қашанда қиынның қиыны. Қиын бол-
ғап соц ғой Жұмекеңдей тұлғалы ақынпың өзі «ал» дегеп
артық жамауға (?) соңғы құтқарушысындай (?) жүгіне-
тіп («ашыған — тасыды ал» дегөн сияқты). Елпілдеп
келе қалған елгезек арзан ұйқастардың (?) өзін жерге
тастауға қимай, кәдеге асыра қоюға бейім тұратын, соған
бола кейде артық қырым еті жоқ тұлпар жырының
қоңынд май жіберіп алатын (?) Мұқағалидың көңілтаек-
тігі де, маржан ұйқастарды мөлдіретіп алқа ғып тізген
Толсгеннің ара-тұра ұйқасты тізеге салып. зорлап иіп
жіберетін (?) сәттері болатыны да сол ұйқасы түскірдің
тапшылыгыпан (?) еді ғой». (176-бет). Осындағы асты
сызылган сөз-ойларды парықтап көрейікші. Бәлкім, «ал»
деген шылауға жиі жүгінуі Ж. НәжімеденовтІң өзіндік
тұрлік ерөкшелігі шығар. М. Мақатаевта елгезек арзан
ұйқастар ұшыраса ма? Т. Айбергенов ұйқаса қиянат жа-
сай қойды ма екен? Біздіңше, ұйқас құраудағы мін-мүл-
тіктер осте де олардың тапшылығынан кездеспейді, кері-
сінше ақындарымыздағы талант жетіспеуінен. топ төгу,
іздену аздығынан туатын ләтиже-жемістер. Т. Шапаев-
91
тың мына бір ой-байламын алайык,: «Шымыр ұйқаспен
шегепделгенде таптаурынның езі тамылжып (?) кетер
еді» (78-бет). Біз осыған сенө бермейміз. Өйткепі осы-
иын алдында гана Тұрсынжанның өзі ақып Р. Өтегенов-
тің ұйқасыңда мін жоқ «олеңінеп» өлең таба алмағап.
Дау жоң, тұтас алғапда да тәуір маңаланың мұпдай-мұн-
дай бірлі-жарым әлсіз-әлсіз тұстацы^а 'байланысты мақа-
ла пашар екен деу әділетті емес.
Өсы автордың 4-санда басталып 5-санда аяқталгап
«Ой түбінде жатқан сөз» атты мақаласып журпалдың
жыл ішінде жариялаған әдеби сып материалдарыпың
ішіндегі ең тәуірі десок ңателеспеспіз деп ойлаймыз.
Мұнда Тұрсыпжап өз таным өрісін, талғампаз да қамқор
сыншы ексндігін мейлінше аңғартқап, Көтеріп отырған
маңызды мәселесіп әдебя-көркемдік тұрғыдап пақты да
ауқымды, әлоуметтік-диалектикалық тұрғыдаи дәрменді
де дәлелді қарастыра алған. Ең бастысы — ол Т. Мол-
дагалиев, М, Шаханов, Т. Медетбеков, И. Оразбаев,
Ж. Әбдірашев, ТТМыряабпков сияқты ақыпдардың твор-
честволық тұл^аларын әдемі айқыпдап қана қоймай, осы-
дан өрбіте отырып, жалпы бүгінгі қазақ ігоэзиясындағы
бірсыпыра озық та олқы тұстарды тап басып талдайды.
Шынында да, Т. Шапаев айтқапдай, көп ақыпдарымыз-
дың «ештеңенің байыбына бармай-ақ, егакім қажет етпе-
ген нәрселерге де, ягни жауабы дайып дүппеге де жауап
беруге, дәлелдеуді қажет етпейтін аксиомаларды дәлел-
деуге» көп уақыт, көп сөз шығындайтыны» бекер ме?
Иә, ақындарымыз «сұрақ қоюга», жапды ауыртатып.
көкейді кескен қоғамдық қабырғалы сұрақтар қоюга
әуес емес; ал... жауап беруге, тыныштыққа тым құмар.
Демек, сыншыға да әлеуметтік, әдсбиеттік сұрақтар қою-
мен қабат оларға лайықты жауап беру до қажет. Міне,
Т. ПІапаев мақаласында осы талаптар үдесіпеп табылған.
Соңдықтан да сыпшы: «Ал кейбірі талантты дегеп ақын-
дардың, сырт қарағапда, дәуір тыпысыиа, заман тала-
бына, қоғам мұқтажыпа деген сергектіктеп, азаматтық
белсенділігінеп туып жатқандай коріпетін жырлары
оқырманын пеге жалықтырып алды?» деп сұрақ қо-
йып, оғап «бажайлап үңілсеңіз, мұпың озі сол азаматтық
дегенді — желеу, тақырыпты жалау етіп, уақыт зәрулі-
гіне тек сырттай бейімдеупііліктің зардабы екені бай-
қалады» (191-бет),— деп жауап береді. Сұрақ. Жауап.
Табыстың сырын, оспеудің собебін омір-опердеп іздеу...
«Ой түбіпде жатқап сөз...» осылай сабақталып, ерістеп,
аяқталады. Әрине, тырнақ астынал кір іздемесек те, бұл
92
мақаладап да біраз кем-кетік тауьтп алуға болар еді,
Мәселен, Тұрсынжан, неге екенін қайдам, орысша
(номесе иятернациопалдық) термиидерді жөнді-жопсіз
жомарт қолдапады; «Жалпы, тіл демократизациясы (?) —
қогамдық-саяси, экономикалық даму, озгерістерге тіке-
лей қатысты ұгым. Сол өзгерістердің әдеби тілдегі про-
екциясы (?) іспетті. Ал өлеңге келетін болсақ, бұл құ-
былыс — дәстүрлі поэтикалық тілдің әр дәрежедсгі се-
мантико-стилистикалық (?) трансформациясынан (?), ліі-
ріікага қогамдық оміріміздіц әдебиетке «иүлде қатыссыз»
басқа сфераларынан (?), тұрмыстық реалияға (?) т. б.
сөздор, ұгымдар енуінен және олардың өзіндік поэтика-
лық, символдық мәндерге ие болуынан, сондай-ақ олең
сөз бен ауызекі сөйлеу, әңгімелеу стихиясыныц (?) ба-
рынша жақындасуынан (прозаизм: т. б.), тағы бірқатар
белгілерден көрінеді» (№ 5, 189-бет). Епді тілімізде осын-
дағы «бөгде» сөздердің магынасын дол осы дәрежесін-
де беретін тиісті сөздер жоқ па? Ноге жоқ болсып? Ал
әр түрлі терминдер, бөтен сөздер дұрыс, өз орпыпда қол-
дапылган жағдайда қалай жарасым тауып, төл игілігіие
айиалса, жаңсақ қолданылган яғни оз орпында қолданыл-
маған жағдайда нақ солайпіа тіл шұбарлап жүре береді.
Сондай-ақ біз сыншының жекелеген толғам-түйіндеріне
де келіспейміз. Т. с. с. Күмән жоқ, мұның бәрі дабырай-
тып дагарадай етер елеулі кемшіліктер емес. Оныц үсті-
не сыпныц өзі болмысында полемикалы (Болинский).
Талғамға таласпайды дейтініміз және бар. Епдеше, тұй-
медейді түйедей етудің терістігін былай қойғанда, өз
көңіліңе қонбаған жайлардың бәріп жетімсіздікке жатқы-
зудың ешбір жеяі жоқ. Ендеше, «Жұлдыз» журналы
жыл бойыпда Т. Шапаев мақалаларыпдай мақалалар жа-
риялап отырғанда біз журналда жақсы сын ғана емес
бүгінгі қайта құру кезеңі талаптарына сай бетбұрыс та
бар доп кәміл айта алар едік.
Ңазір Қазақстан Жазушылар одагы сын советіңіц
Ардагер ағалар алқасымеп бірігіп әдсби басылымдар бе-
тінде жариялапған әдеби сын материалдарын әрбір жар-
ты жыл сайын жүйелі талқылап отыруды дәстүрге айпал-
дырғаны белгілі. Сопдай талқылаула жасаган баяпдама-
сы негізінде жазған мақаласында «Ңазақ әдебиеті» (№51,
18 декабрь, 1987 жыл) Тынышбай Рахимов С. Ахметов
мақаласына қатты сын айтты. Дәлірек айтқанда, ол мақа-
ладағы кейбір логикалық қайшылықтарға, тілдік мүл-
тіктерге тоқтала келіп: «Ащы да болса әділіпе көшсек,
аудармашының, сыншыпың сөз саптауы, тіл кестелеуі
93
бұлай болмаса ксрек. Тым олақ та орашолақ сөйлемдер-
қеи түзілген. Мұндай мақалалардың «Жұлдыздың» бе-
тінде жариялануы әбестік», — деп тұйеді. Рас, мақалада
тілдік түйткілдер көп, «шала редакцияланғап». Автор-
дың озіне-өзі қайшы келетін тұстары да бар. Мысалға:
«Оқушы қауым бұл арада данышнандық (?) көрсетеді;
ешкімді кінәлап, жазғырып жатпайды, жай жаман шық-
қан кітаптарды оқымай, сатып алмай қояды» (187 бет), —
дейді С. Ахметов. Оқырманның кітап сатып алмауын да-
нышпандық деуіміз қалап дегенде де жарасып тұргап
жоқ. Тагы бір мысал: «Қазақ халқыпың тарихында ұлт-
тық (?) шеңберден асңан соғыс болган жоқ (?), демек,
оның тіліне үлкен соғыс өзінің із-табын түсірмеген де,
әскери-соғыс терминдері болмағап», (188-бет). Бұгап
енді мүлдем келісуге болмас. Қазақ халқы XX гасыр-
ға дейін ұлт болып қалыптаспаса қалыптаспаған шығар,
бірақ өзге елдермен арасында соғыс болмады, сондықтап
тілінде әскери-соғыс термипдері жоқ деу ешқандай сын
көтермейді. Сонда Шыңғысхап шапқыпшылығы бізді ай-
налып өтіп пе? XVIII ғасырдың басындағы әйгілі «Ақта-
бан іпүбырынды, алқакөл сүламаны» қайда қоямыз? Ба-
рымта-қарымтамен шектелген елде соғыс, айқас, шайқас;
ұрыс, шабуыл, майдан, жорық, жау, жансыз, есжер, қол,
сарбаз, қосын, лек, сап, жасақ, қолбасы, мыңбасы, жүз-
басы, онбасы, түмен, батыр, мерген, найза, қылыш, сем-
сер, садақ, алдаспан, қанжар, сапы, мылтық, зеңбірек,
оқ, дәрі, жебе, дулыға, сауыт, қалқан, т. с. с, сөздер қай-
дан жүр? Әрине, жұртқа дұрыс жаз, сөйле, аудар деп
отырып, өзің мүлт баса берсең — әбестік. Соғап қара-
мастап біз журнал бұл мақаланы бекер басқап демес
едік. Елеулі кемшіліктеріне қоса бұл мақаланың қажет-
ті, пайдалы жақтары да кездеседі. Сын жазған адамның
бәрінө де сыншыдай талап қойылады десек те, С. Ахме-
товтің оқырман, әдебиетпіі ретінде пікір айтуға хақы бар.
Әрине, бұл ретте «Жұлдыздың» әлгіндей ағаттықтарды,
кемшіліктерді жібермеуі қажет-ақ еді.
Екінші сапда жаңадан ашылған «Ашық әңгіме отауы»
айдарының аясында «Кеннің келбеті қандай?» деген сұх-
бат беріліпті, Жалпы, бұл — сәтті табылған форма,
«Жұлдыздың» құптарлық жаңалығы. Мұның озі іс жү-
зінде бетбұрыс жасаудан әлі алыс жатқапмеп, «Жұл-
дызда» жақсы ниет бар екенін сездіреді. Бұлай дегепде
«Кеннің» келбеті қандай?» деген сұхбатка көңіліміз тол-
май отырған жоқ, керісінше біз осы сұхбаттан игі, бағ-
дарлы талпыныстың жоралғысын көреміз. Дау жоқ, гәп-
94
нпетте емес, нәтижеде, Сопымен «Кец» — белгілі жазу-
шымыз Әкім Таразидің жаңа романы. Әңгімеге авторға
қоса одебиет сытшіысы, филология ғалымдарыныц докто-
ры, профессор Хасен Әдібаев, Қазақ ССР Мсмлексттік
сыйлығының лауреаты, ақын Ңадыр Мырзалиев, журнал-
дың проза және әдеби сын бөлімдеріпің меңгерушілорі
Үзақбай Доспанбетов пен Тұрсын Жұртбаев қатысыпты.
Рас, сұхбатта коптеген қызықты ойлар, романның жеке-
леген қырларын талдау, нақты факті, мысалдар бар. Алай-
да, тұтас алғанда сұхбат опша қапағаттапдырмайды.
Сондықтан да Т. Рахимовтың: «Жалпы, жаңа рубрика-
ның мақсаты дұрыс болғанмен, алғашқы әңгімесі тым
қарапайым шыққан», — деген әділ бағасына еріксіз қосы-
луға тура келеді. Бірақ бұл біздіңше, Тынышбай айт-
қандай, автордың: «Адамды қамшылайтын ойлар туса
құба-құп. Ал сыпаудың жөні осы екеп деп жазушының
қажырын мұқалтатып ожарлық болмаса екен», — деп, әлі
аузын ашып үлгермеген сыпшылардың алдын орауынан
емес. Өйткені, кейінпен автордыц: «Дегенмен, сынды
аз айттыңыздар», • - дейтіні бар. Біз осы сұхбаттан кол-
көсір мақтау да көре алмадық. Өйткепі, бұл сұхбаттың
олқылықтары — тіпті де сөйлеушілердің артық-кемді пі-
кірлерінде жатқан жоқ. Олар басқада. Атап айтқапда,
сұхбат шашыраңқылыққа, жүйесіздікке, тым-тым піұ-
балаңқылыққа ұрынған: нақ сол себептен де «Кеп» ро-
маны бойындағы басты жақсылықтар мен кемпііліктер
дәл тап басылып, жарытымды айтылмаған. Бұл роман де-
тективті жанр үлгісі ме, жоқ әлеумсттік мәселе көтере
ме деген ой жүлгесі, міпе, осыныц бір көрінісі болса,
бас кейіпкері кім, ол бар ма, жоқ па деген қысыр «та-
лас» — осының тағы бір көрінісі. Біздіңше, сұхбаттыңөз
үдесінен шықпағаны көп дәлел тілемейді. Біздіц ойы-
мызша, сұхбаттың сәтсіздігіне — «Кеп» романы да, әңгі-
меге қатысушылар да кінәлі емес. Өйткені, пікірдіц,
полемиканың өрбуі, нәрлі өтуі жүргізушіге байланысты.
Ал Тұрсын Жұртбаев әңгімені қай бағытта қалай өрбіту
керек, оны озі де анық біле бермейтін сияқты, Мұпдай
жағдайда сұхбаттың жүйесіз, саяз, шашыраңқы шыға-
тыны даусыз. Бұған тағы бір айғақ — кейде Тұрсыппың
романдағы баз бір мәселелерді жыға тани алмай, автор-
дан көмек сұрауы. Міне, оған мысал; «...Сондай-ақ Сағат
пеп Сәния оныншы класта үйлену проблемасын шешіп
қояды. Сол Сәния, менің ойымша, Сағат бітірген ПТУ-
дың түлегі болса, бәрі де өзгеріп сала беретіндей болады
да тұрады. Үйінің қасында жүріп Балбаланың «саяхат
95
құруы», Нұрәлі ағасыныц гастролі, бір-бірін білмеуі, Са-
иаиыц... оңиғаға араласуы бәрі қабаттасып келеді. Солар-
дыц жік арасып осы тарауларда апықтап, байыпты ар-
паға түсірсе күба-күн болғандай. Реалистік шығарма-
пың бойыпдағй байсалды қасиеттердің бірі де кейіпкер
тағдырындағы, мінезіндегі даралық болса керск. Осы рот-
те, Әкім аға, өзіңіздің жалпы «Кен» романып жазу ба-
рысындағы ңегізгі творчестволық мақсатыңыз бен қол-
данған әдеби тосілдеріңізді, әдістеріцізді айта кетсеңіз.
Себебі, ромаппың ііпкі композициялық құрылымыпдағы
осыншама тосын жайлардың кезденсоқ болуы мүмкін
емос, Оган сіз белгілі бір дәрежеде көркемдік жүк арт-
тыңыз ғой» (193—194-беттер). Байқасаңыз, Тұрсып
осыншама тосып жайларды кездейсоқ деріп до, демесіп
де білмей дағдаратын сияқты. Рас, Тұрсын автордап
сұрап, «түсіпіп» алды. Оқырмап ше? Автор олді ара-
лаи жүріп, олардың бас-басына түсіндіріп отырмайды ғой.
Ендеше, мұндай сұрақтарға жауап беру, жұмбақтарды
піешу сұхбатіпылардың міндеті емес пе еді?
Соз жоқ, мақсат — «Жұлдыздағы» әдобтт сып мақа-
лаларды осылай кезегімен таразылап, талдай беруде емес.
Алғашқы сапдарда жарық көргеп төрт мақалапы біршама
тияпақты қарастырудың өзі журналдағы сын жанры-
ның нақты хал-ахуалыпан едәуір хабардар ететіні анық.
Т. Шапаев мақалалары басы ашық жақсы сын үлгілері
болса, С. Ахмстов мақаласы ортақол дүние қатарына қо-
сылады. Ал «Кепніц» келбеті қапдай?» атты сұхбат-
өкінішке орай, бүгінгі күн талабына жауап бере алмай-
ды. «Жұлдыздағы» қалған сып мақалалардың да осынау
үш топтың біріне қосылып жатары бар. Ал мұның өзі
«Жұлдыздыц» бетіндегі өткен жылғы сыниыц ала-құла
екеніп аңдатады.
Сонымен, «Жұлдыздағы» қалғап сын мақалалар пақты
қапдай сапа, деңгей аңғартады?
Біздіңще, Ж. Ермановтың «Түпнұсқа болсын төреші»,
Ө. Ақьшбековтің «Төрт түлікті түгеңдесек...» деген ма-
қалалары - - бүгінгі қайта құру кезоңі талаптарына сай,
әділ де салдарлы еңбектср. Жетістікті айтса да. ке^ші-
лікті айтса да, авторлар мысалға жүгініп, дәлелді пайым-
дайды. Түппұсқаны төреші еткендіктен де Ж. Ерманов
ақын Қадыр Мырзалиевтің С. Есепиннен жасаған аудар-
малары, негізінен, сәтсіз, ат 0. Сүлейменовтеп жасаған
аудармалары, иегізіиеп, сәтті екепін сскімді ашса,
Ө. Ақыпбеков алуан ақындардың ортақ тақырыптағы
өлоңдорін салыстыра отырып, қайталауды, өрлемеуді ала-
96
қапдағыдай көрсетеді. Бұларға жан-жағып шолып, ірі
жипақтауларға бармады, терецге сүңгіп, үлкен әдобиет
аясыпда ңарастырмады дегендей ескертпелер айтуга бол-
ғанмен, 'аыншыларымыз егер нақ осы екі мақаладай ец-
бектер жазып жатса, біз соның өзі де такиямызга тар
келмес еді, сып бар деп айтуга мүмкіндік борор оді деп
ойлапмыз.
Сопда «Жұлдыздағы» жақсы сын мақалалар осымсп
біткені ме? Иә, солай деуге де болар, Рас, болгілі сыпшы
Сагат Әшімбаевтың журналдың сегізінші жәпе оныншы
сапдарында жарняланган «Бүгінгіні жазу — омір тала-
бы», «Түсіндірме сөздік туралы түсініктеме сөз» атты
мақалалары — үлкеп ойдан, талантты қаламнан туғап
дәрмепді дүниелер. Бірақ екеуі де әдебп сыті мақалага
қосылмайды. Оның собебі: «Бүгінгіпі жазу — өмір тала-
бы» нәрлі толғам-толғаныс, әдеби ойлар болса болар,
бірақ сыц мақала емес. Өйткені Сағат қаншама бүгінті
күнгі жазу өмір талабы дегенмен, кейде тіпті: «Ңазіргі
кейбір замапдастар өміріидегі рухани бейпіаралық, жап
дүпиесіпдегі жабылық, жабайылық, сапа-сезіміпдегі кер-
тартпалық, кесапат, ой-өресіндегі мешелдік, мешеулік
цазіргі қазақ әдебиетіпің назарыпан тыс қалмауға
тиіс», — дегенмен, осы айтқандарына ешқандай мысал,
дәлел-дәйек келтірмейді. Ягни, Сагат байлыгы мол тө-
ңізге кемемен (қайықпен емес) балық аулауга шытыл,
қүр қол қайтқан балықшы тәрізді. Атап айтқанда,
Ф. Энгельстің осыдан тура жүз жыл бүрын Маргарот
Гаркнесске жазгап хатыңда айтылган роализм туралы
әйгілі апықтамасына дейін ой жүгіртіп, тіпті оны бүгінгі
күн тұргысыпан пайымдап, М. Ю. Лермонтовтың Печо-
рипіне де, М. Әуезовтің Абайыиа да тоқталып, Л. Н. Тол-
стойдың Анна Кареиипасын көсіле талдап кеткен Сагат
бүгінті қазақ әдебиетіпе келгепде жұмған аузын ашпайды.
Тек жазутпы Қ. Жұмаділовтің «Сарыжайлау» повесі ту-
ралы гапа бір ауыз пікірі бар. «Жазушы Қабдеш Жұма-
діловтіц «Сарыжайлау» атты повесіп оқып шықкапча осы
заман тақырыбын жазуда, яғпи бүгінгі өмір проблемасын
көтеруде біраз ізденгеніп, айналамыздагы кейбір тол-
ғақты мәселелерге жоғарыда айтқап сыншылдық тұрғы-
дап, партиялық позициядан келгендігіпе көз жеткіздік.
Жазушының партиялық позициясы дегенді біз диалекти-
калық мағыпасында, яғпи оның бүгінгі типтік өмір шын-
дырына — жипақталғаи коркемдік шыпдық арқылы жаса-
ған сыпшылдық талдауына орай айтып отырмыз. Өйткепі
; көркем шығарма — жазушыпын омірго жасағап көркемдік
97
апализі мен синтезі. ГІовестегі көркемдік шындық осы
омірдіц типтік шындығы дейтініміз — опдағы образдар-
дың біразы біздің таныс-бсйтаныстарымыз. Сіз беи біз-
дің көз көрген адамдарымыз, омірдіц соқтықпалы, соқ-
пақты жолдарында дәм-тұз татысқап, кейде жүз шаііыс-
қан жақындарымыз да болуы мүмкін?» (173-бет). Міис,
С. Әшімбаевтың бүгінгі қазақ әдебиетіпің бүгінгі күнді
жазгап кол-көсір фактілерінен келтіргеи жалғыз-ақ мыса-
лы осы. Әртше, әрбір автордың қалай жазса да еркі бар.
Сағаттың бұлай жазуы — керек десеңіз, комшілігі де
емес. Өйткені, опың мақсаты бұл мақалада ңазақ про-
зашыларыпың бүгіпгі күпді бейпелеуіп талдап-таразылау
емес, «тпптік омір шыпдығып жазу бар д.а, беймолім
омір іпындыгып типтспдірііі жазу бар екемдігінің» (174-
бет) басыи ашу болуы мүмкіп. Сопдықтап мұпы «әдоби
сыи» дсгениен горі зерттеу деп ұсыну орыіілы еді. Ал
«Түсіпдірме создік туралы түсініктемо соз» аттымақала-
ны одебп сыи мақала емес дейтініміз — автор мұида Ңа-
зақ ССР Ғылым акадсмиясы Тіл білімі ипститутьшың
(т.ілпті-галымлардың) үлкен еңбегін нысаиа етіп отыр.
Сағат тікелсн сын да аіітқап, сыр ла піерткеп. Парық-
тауы жан-жақты. Көп дерек, ащы да жақсы фактілерді
мол келтіреді. Бірақ «Түсіпдірме создік» әдсби-сыип
шыгармага қалай жатпаса, ол туралы мақала да әдеби-
сыіш епбекке солаіі жатнаса керек. Сондай-яқ белгілі ғ-э-
дым, көркекті сыншы III. Елеукеновтіц «Мұхтар Әуезов
ромаи жанры хақыітда» дсген мақаласы да тартымды,
атына заты сай, анық коркем, сыпдарлы еңбск болған-
меп, тікслей бүгінгі әдеби сынга жата қоймайды. Сол
сияқты Қ. Ергөбековтің «Хат жаздым қалам алып...»
мақаласының да тапымдық қуаты, тағылымдық нері кұ-
нарлы еконін мойыпдай отырып, опын ла тікелей әдебн
съшта қосылмайтынып айтар едік...
«Жұлдыздагы» Т. Жұртбаевтыц «Окырмапды а.дда-
майық», Қ, Мәвіһүр-Жүсіповтіц «Махаббатты калай
жырлап журміз?». Т. Бейіскүловтың «Өміргс өлец кепек,
олоң ксрек». Ғ. Есімовтіц «Жсдолдету стратегмясы 7кәпе
әдеби процесс» атты мсңалалары да озык сын үлгілері
емсс. Бірақ олар — котергсп өз жүштері, окырмапга. аң-
ғартары бар дүпиелер. Торт қүбыласы түгел болмаса
да, кей.де авторлардыц оресі, кемдс талғампаздыгы, сып-
шылық қарымы жетпей жатқапмен, кеііде олар біле тұра.
тартыньш, іпыпдықты жартылай айтқанмсп, сапдық тур-
ғыдап да сып аз бүгіпгі тапда біз — паіідасыттаи зияпы
98
асып кетіп жүрмесе — мұпдай мақалалар да керек деп
білеміз.
Т. Жұртбаев оз мақаласыпа «қазіргі ромап хақыида»
дегсн қосымша тақырыпша қойыпты. Жалны алғанда,
мақалада біраз шындықтар, талдаулар бар. Үсеп Шойбе-
ковтің «Парыз», Рафаэль Ниязбековтің «Ңызыл үй»,
Ұзақбай Досианбетовтіц «Шыц мен піыцырау». Әкім
Таразидіц «Кеп», Балғабек Ңыдырбекұлыныц «Алатау»,
Сәуірбек Бақбергеповтің «Ақ боз атты ару», Хасен Әді-
баевтың «Отырар ойраны» атты романдары пақты соз
болады. Ңарап отырсаңыз, бұл тізімде бүгітігі күп та-
қырыбып қозғаған шығарма да, кешегі күпдср шынды-
ғьш көтергеп шығарма да, колхоздастыру меп револю-
циялық күпдер, бір әулет өмірі мен Шоқап Уолихалов
оміріп, тіпті сопау қадым ғасырлар қойнауына коз жү-
гірткец шыгармалар да бар. Нысана қазіргі қазақ рома-
цы болгапда да мүның бәрін қамтьш, қойыртітақ жасауда
қандай ттринцші бар? Егер Т. Жұртбаев мақаласы әдеби
жыл қорытыпдысыпда жасалған баяндамасы псгізінде
жазылған мақала болса, онда пеге бір жыл ромапдары ту-
ралы талдау демеске? Баяпдаманы мақалаға айналдырып,
әдеби нроцссс туралы соз айтудыц етпбір артықтығы жоқ
қой. Ңарап отырсаңыз, сыншы қайсы бір ромап туралы
да слеулі ескертпе айтады, соиымеп бірге бәрін дерлік
мақтап та шыгады. Солан да қай роман қапдай екснін
білмей «қор» боласың. Расыпда да, Т. Рахимов айтса айт-
қапдай:. «Тұрсыц Жұртбаев — ысылып қалған, кімді қап-
дай дәрежеде сынау ксрек, пемесс әңгімені қай тұрғыдап
бастау ксрок — бұл жагыпан қаміпы салдырмайтып сьш-
ттіы. «Бірақ бүл — біздіц опымылтпа, бстбұрыс емсс шын-
дықты толық айту емес, бейімделу, теңгермешілдік. Тұр-
сып қаяша қамшы салдырмағысы колгепмеп, ксйбір тұс-
тарда барібір ұсталып қалғап тәрізді. Мысалға, ол «қап-
дай опср туындысыпа да биік талап тұрғысынап келуіміз
тпарт», — зей отырып, кейде озш-озі жоққа шығарады.
Мәеелсн, Тұрсыпга илансақ, «Парыз» уақыттап кеіпіккен,
олжуаз туыпды. Согап қарамастап: «Аіпыгып айт^ақ,
«Парыз» ромаиы арқылы біз жаца жазушывы көрдік. 1\а-
лыптаскап. Ңаламы төсслгеп...» (176-бет). Алайда, жапа
шыгарма жоқ жерде жаңа жазушы бар ма? Тұрсын «Па-
рызд.ы» сынап келсді де, тағы былай дейді: «Біздің бәт
ріміз де солай жазып келдік. Солай жазу ксрск деп тү-
сіпдік. Көркем шыгармалардагы жарамсыз кейіпксплер-
ді есешлі. сатушы, қоймашы, тұтыпушылар қогамыпыц
бастығы, әрісі совхоз басшысы болуга тпіс деген штампқа
го
сүйендік». Таңданарлық қисып. Кім ооылай жаз депті.
Партия қайта әрқашап жақсы жаз демеп не еді. Әдеби-
корком сып штампқа, схсматизмге салыпба демеп пе өді?
Әлгінде ғапа Тұрсывпың озі де Ш. Айтматов, 10. Бопда-
рев, В. Астафьевтерді үлгі етіп отырғап жоқ па сді?
Мұпдай олшсмяен колсек, бетбұрысқа дейіші барша бы-
лықтарды, сұрқай агысты ақтап алуға да болар. Тұрсьш-
яың айтқанына севсек, «Ңызыл үйі» жамап ромап смес.
Алайда, бұл романның иогізгі өзегі — МТС мәселесІ бсла
тұра, «...шығарманыц котерген мәселесі оқырмаиға ой
салмайды... Ал мұпда МТС-тің қиыпшылығы не ілгері
омірге, не кейінгі өмірге қатыссыз, окшау күйіпде қалып
қойғап. «Ақырында біз жеңдік!» деген бір ауыз сезді
айту үшін ¥лы Отаи соғысы турады роман жазудың
қажеті шамалы. Сол сияқты «МТС-тің кезіпде осьшдай
қиыншылық .кездссті», — деп роман жазудыц мағыпасы
бар ма?» (178-бет). Епді «Ңызыл үіідің» қапдай ромап
екенін білііі корініз. Тұрсынлың айтқаныпа с.епсек,
«Кеп» мсіі «Шың мец шыңыраудын» толық қаидай шы-
гарма екепін келесі кітаптары «біледі». Яғии «Егерде бі-
рінші кітаптың қамтитып оқиғасымеп багалар болсақ,
опда пағыз жауанты кезоң алда» («Шың мен шыңырау»
туралы, 179-бет); «Кепиің» тагдырып келсшегі шешеді»
(181-бет). Біздіңше, іпығармаларды бұлай талдау бүл-
дырлыкқа гапа апарады. «Оқырмапды алдамасақ» ал-
дамайық, акиқатып, ашығың айтайық.
Жетінші саида жариялапғап Ң. Мәшһүр-Жүсіповтің
«Махаббатты қалай жырлап жүрміз?» мақаласы, шы-
нында да, жаман дүтіие емсс. Автор өзіндік таным, тал-
ғамып бұл 7колы да еркіи танытқан. Оның бұгініі жастар
поэзиясыпда ма^аббат тақырыбы қалай жырлапып жүр-
гспін ашу ушін қысқаша кіріспе жасап, созді лпро-эпос-
тық жырлар меп Абай, Сәкен, т. б. откеп ақындардың
уздік үлгілерінеп сабақтауы орыпды. Барлык пайымдау-
пілірлорі ұйытып, бас изетпегепмсп, сыншы, ңегізіпеп,
дәлелді де дәрменді таразылау жасайды. бірталай жао
акындар (С, Сатанов, Ә. Әбіласапов, С. Нұржапов т. б.)
өледдеріпдегі жетістік-кемшіліктерді табады. Сопдықтап
оның бір қарағапда жаксы коріпетін М. Ерімбетов өле-
ңін талдауына дейіп дауласпаймыз. жаны бар, ойлы
піклірлер деп қабылдаймыз. Соган қарамастан осы ма-
қалаға едәуір сып айтуға болады. Оның себебі — мақала
автор мумкіндігінен томеп жазылған. Опыи бұдап олде-
қайда жақсы жаэа алатыпы белгілі. Ң, Мәшһүр-Жұсі-
повтің талай тәуір мақаласын оқып та жүрміэ. Бұған
103
қарағапда, журналдың сып бөлімі авторга шамалы бағдар
беріп, жарпялайтын маңаласын кұшейтуді ойламаған
тәрізді. Әйтпесө опша жамап емес, жақсы болуға сұра-
нып тұрғап еңбекті сөзсіз автор мүмкіндігі деңгейіне, жақ-
сы мақала деңгейіпе көтеруге болар еді. Мақаладағы
басты кемшілік сол — сыншы өзі котеріп отырған қы-
зықты да құнды тақырыпты терең де ауқымды игере алма-
ған. Оған себеп — автордың қабілет-қарымы жетпеуі
емес, көбіне-коп балауса, әлі қалыптаспағап талапкер
ақындардың творчеңтвосып өзек етуі. Ал елеулі тақы-
рып өзіпе лайық елеулі нысананы қажет етпей ме. Біз-
дің ойымызша, қазақтың ңазіргі жас ақындарына жпырма
бес-отыз бес жас аралығындағы қалыптасқан буын өкіл-
дері: Үлықбек Есдәулетов, Байбота Серікбаев, Есепғали
Раушанов, Шамшия Жұбатова, Серік Ақсұңқарұлы,
Амапхан Әлімов, Мейірхап Ақдәулетов, т. б. жатса керек.
Біз, арине, ешқайсының да болашағына күні бұрын кесім
айтпапмыз, бірақ сыпшы қарастырған Гүлпор Өмірзақо-
ва, Аманғали Ербозов, Алпысбай Мұсаев, Ңаржау Ораз-
баев, Ңасымхап Бегмапов, Исатай Дүйсенбаев секілді
т. б. үлкепді-кішілі (жасы жағынан) талапкерлердің өлең-
дері жас ақындарымыздыц махаббатты қалай жырлап жүр-
гепін қапағаттапарлық дәрежеде көрсетіп бсреді дей ал-
маймыз. Сопы білгендей: бәлкім, кейіттгі толқып іпі-
лерге үлгі-онсге ретінде ұсынғап шығар. автор беллі, бел-
гілі ақындарымыз Ғафу Ңайырбеков пеп Ңадыр Мырза-
лиевтің бір-бір жақсы өлецін араластырып, жақсы талдай
кетіпті. Бұл екі ақыпның олеңдерін қоса талдау болмаған-
да, бұл мақаланың көркемдік-кепеулік деңгепі бұ*дан да
қүлдырап кетері аңық сді.
Мақаладағы екінші бір айтуды қажет ететіп міп —
қорытыпды-түйіпнің жоқтығы. Бұлай дегепде біз әдет-
тегі «қорыта айтқанда», «тұгтастай алғанданы» іздеп отыр-
ғап жоқпыз. Және сыншы-автор кіріспесінде айтқандай:
«Бугінгі жас ақындар поэзиясына қарап отырсақ, игі
дәстүрді жаңа биікке көтеру үлгілерін де, жеткен белестің
өзіне иек арта алмай кері кету, қияс қалу фактілеріп де
коп кездестіреміз». Хош, шыпдық солай. Автор мақалэ-
сы барысыпда мұны хал-қадарыпша көрсетті де. Бірақ
осыдан қапдай қорытыпдылар шығады? Сонымен, біз
Махаббатты қалай жырлап жүрміз? Абай, Сәкен, Ңасым,
Мұқағалплар ксзеңдерімен салыптырғапда ілгерілеппіз бс,
Жоқ кері кетіппіз бе? Бүгінгі жас ақындар, келешек
ақындар алар өнеге, ғибрат қапдай, тәрбпе, тағылым
101
педе? Ңалай дсгепде дө сыншы осы айтылғандарды қысқа
‘болса да жинақтап айта кетуі керек оді.
Жетіпші сандағы екіиші «Өміргс олең ксрек, олең
керек...» атты сын мақала «Оқырманиың хаты» деп ұсы-
пыльшты. Ол да жоп шығар. Әдебп қауым Бейісқұлов
доген сышпыны біле қоймайды. Алайда, ақиңатыи айт-
сақ, осы мақалада бірсыпыра орайлы ойлар, талапшыл
талдаулар ұшырасады. Т. Бейісқұлов коці.тгс кслгенііі
ірікпей, бүкпой ашық айтып отырғапдай. Қысқасы, «Өмір-
ге олоң керек, өлең керек...» журнал жарпялаған бір-
сыпыра сыншылар мақалаларыиан горі тәуір десек жоп.
Әрпне, әдеби сын бөлімінеи берілген анпотаңіілла ай-
тылгапдай: «Т. Бейісқұловтың... поэзмяпың көрксмдік тә-
сілдерінің бірі — олең .екніпін арттырып, ойыіі үстсй тү^се-
тін бір сөзді, не бір тіркесті қайталау едісіп акыпдаоға
мін ретінде (?) тағуы барлық ретте (?) бірдей тпяпақ-
ты, байсалды тұжырым бола қоймайды. «Ендеше Т. Бе-
пісқұловтың артық кеткен жерлері кімге, қай олеңге ка-
тысты, сопы поге айта кетпеске? Ол артық айту.ты, жон-
сіз сынауды барша оқырман озі түсініп, «түзетіп», қа-
был.дай бере ме? Еттдеше Т. Бейісқұловқа баз бір ақын-
дарға қияпат жасатып іқоюдың орпы жоқ. Мысалға, біз
Т. Бепісқұловтың: «Көңіл жайлауып кеңейтіп (?) сала
беретіп кең (?) ойлап, кең (?) пішксп сәттілікке жатқызу
қиянат, ең алдымсн өлецге обал», — дегендсй сөйлемде-
рін, өзіиің сөз қайталауларын тізіп алып, аталмыш ма-
қаласы түкке түрмайды десек әділ бола ма? Егер поле-
микаға, өзіндік пікірге ерік берсок, оган төрелікті қосг
айтып отырған жөн. Жәпе бір «қызыгы» — бұл «Жұлдыз
дың» бір жылғы санында жариялапғап жалғыз оқырмая
хаты. Неге бұлай? Бас-аяғы жоқ, жалғаспағап әңгіме
қаншалыкты жарасымды?
Жоғарыда да айта кеткеніміздей, сегізінші сандағы
философ Ғ. Есімовтің «Жеделдету стратегиясы және әдс-
би процесс» атты мақаласы да көтеріп түрған өз жүгі бар
мақала. Автор әсіресе қазіргі роман жанрыпың жай-
жағдайына, қазақ әдеби сыпыпыц философиямеп, эсте-
тикамен, әдебиеттану ғылымымен бамлапысына қадага-
лап көз жүгірткеп. Баз бір сәттерде фплософ-сыншы
қызық-құиды козқарас, өлшемдер дс ұсыітады. Алайда,
мақалада тікелей дәйек, дәлелді талдаулар кемпіін. Оғап
қоса кейде автор үстірт, жаңсақ байлам-пэйымдауларға
жол беріп алады. Мысалы: «Алпысыпшы жылдардыц
аяғы, жстпісінші жылдардың басыпан бастап қоғам өмі-
рінде қайшылық жоқ (?) деген сана қалыптаса баста-
102
ды (178-бет). Өз басымыз мұндай байламды оқып, пе
естіп көрмеппіз. Мұпдай теория («тартыссыздық») 1930,
1950 жылдары үстемдік алмап па еді. Біз бәрінен бұрын
осы мақаладағы мына бір тұжырымға таң қалдық: «Әде-
биетті жодслдету үшіп бетбұрыс қажет. Бетбүрыс бағыт-
бағдары КПСС Орталық Комитетінің Япварь (1987 ж.)
пленумында белгілепді (?) (187-бет). Біздіц білуімізше,
бетбұрыс КПСС Орталық КомитетіпІң 1985 жылгы Ап-
рель плонумынан басталды. Оны айтпағанда, КПСС-тің
XXVII съезінің тарихп шешімдерін ноліктеп ескермейміз?
Мұны автор байқамағап дслік, журнал редакциясы қайда
карап отыр?
Тоғызыншы сапда үш бірдей мақала жарияланған.
Әрпне, ұлы жазушы Мұхтар Әуезовтің тугапына 90 жыл
толуына орай жариялапған бұл мақалалар керск. Опың
біріпшісі — жоғарыда тілге тиск етілгеп Ш. Елеукенов
мақаласы. Бірақ Р. Жанғожипнің «Дәуір перзснті» мен
Н. Шодиев, Г. Шалабаеваның «¥лы талант ұлагаты» ат-
ты мақалаларының да бүгіпгі әдеби сынга, әдебп проңеске
қатысы піамалы. Оның үстінс Р. Жапғожип мақаласын-
да жаңалық кемшін, ал Н. Шодиев, Г. Шалабаева мака-
ласының айтары тіпті аз, жалпыға мәлім жайларды жа-
лаң қапталаудан аса алмагап, Мақсат — игі Әусзов және
Орта Азия әдебиетіндегі эпикалық проза қарым-қатыпа-
сын ашу болғанмеп, жазушылар мен шығармалар аты-
жөидеріп құр шұбыртып шығу ештецеге де қол жеткіз-
бесе ксрек. Жалғыз-ақ мысал колтірумеп шсктелепік:
«Әңгіме тарихп жәпе тарпхи-революциялық ірі эппка-
лық формалардың арасындағы типологиялық жақындық
жайлы. Айбектің «Ңасиетті қап», «¥лы шеру», Т. Сы-
дықбековтің «Әйелдер», Ғ. Гулямның (?) «Алғашқы қар-
лығатп», II. Сафаровтың «Наурыз» дялогияларыпла,
С. Мұқановтыц «Өмір жолы» (?), Ғ. Мүсрсповтің «Оянған
өлке» (?), «Жат қолында» (?), Ә. Пұрпейісовтің «Ңан
мен тер», Дж. Икрамидің «Бүкардың оп екі қақпасы»,
Б. Кербабаевтың «Шешуші қадам», Р. Джамильдің «Шу-
роб», X. Есепжановтың «Ақ жайық» трилогияларында,
X. Дарьяевтің «Тағдыр», Дж. Шариповтың «Хорезм»,
Б. Сейтақовтың «Бедіркепт» тстралогияларыпда және та-
ғы басқа тпығармаларда қара халық саттасыпың жеті.дуі,
тап күқесінің мәніп түсіпуі коркем (?) түрғыдап терең
зерттеліп, эпикалық жииақталып көрсетілгоп». (188-бет).
Епді осы үлкен тізімнен не ұқтық? Ңандай типологпя-
.лық жақыпдык кордік? Осыпың бәрінде до Әуезов әсері
бар ма? Егор ол жақыпдық «қамырықты халық, ақын
103
халыц, күрескер халықтың... басты коііінкер» (188-бет)
болуы, «қара халық саиасыпың жетілуі, тап күресінің
мәнін түсіпуі» десек, мұпың өзі кез келген тарихи-эпи-
калық шығармаларға қойылатын қарапайым талаптар
емес пе? Содан соң осы мақаладағы күллі күдікті, күмәпді
тұстарды түгелдемей-аң, тек осы үзіндідегі бұл қалайлар-
ды-ақ алга тартайықіпы, Ғ. Гулям кім? Ғафур Ғұлам ба,
жоқ Хамид Гулям ба? С. Мұқаповта «Өмір жолы»,
Ғ. Мүсреповте «Оянған өлке», «Жат қолыпда» дөгендей
трилогиялар бар ма? Біздің білуімізше, С. Мұқановта
«Өмір мектебі» атты трилогия, ал Г. Мүсреповте «Оянғап
олке» («Жат қолында» соның екінші кітабы) атты бір-ақ
дилогпя бар. Ңысқасы, авторлардың оздері де: «Бұл
мақалада Әуезовтің эпикалық мектебінің кеіібір ерекше-
ліктсрі (өкінішке орай, біз осыпы да корс алмадық қой —
Б. С.) жайлы, оның алып қуатты творчествосының қа-
зіргі әдебп процеске еткен ықпалы ягайлы тек жалпыла-
ма (?!) гана айтып кеттік» (189-бет),— деп мойындап
отыргандай, М. Әуезов туралы мұндай жалпылама, жа-
дагай сөзді журналда жариялаудың цандай қажеттігі
бар?
Енді «Жұлдыздың» өткен жылғы сандарындағы ре-
цензиялар жагдайына келейік. Барлыры 16 рецепзия жа-
рияланған. Ретімен келтірсек, олар: халық ақыпы Зпя-
бек Рүстемовтің «Басында Ңазығұрттың...» (1986 ж.)
өлеңдер жипағы, ақын Жұмекеп Нәжімеденовтің «Менің
топырағым» (1985 ж.) жыр кітабы, сыншы Рымғали Нұр-
ғалиевтің «Телағыс» (1986 ж.) сын кітабы, ақын Ақұш-
тап Баңтыгерееваның «Ақжелец» (1985 ж.), ақын Ғұсман
Жандыбаевтың «Жыр желконі» (1986 ж. елеңдер жипақ-
тары, жазушы Мейрам Асылғазиннің «Өзгеше бір күн»
(1986 ж.) прозалық жинағы, ақын Әбу Сәрсепбаевтың
«Ұстаздар мен тұстастар» (1986 ж.) әдеби эссе, естеліктер
кітабы, жазушы Сәуірбек Бақбергеновтің «Ақ боз атты
ару» (1986 ж.) жазушы Хасен Әдібаевтың «Отырар ой-
раны» (1986 ж.) тарихи романдары, «Өпер алды қызыл
тіл» (1986 ж.) мақалалар жипағы, цаламгер Ңалаубск
Тұрсынқұловтың «Поляр шеңберінің мапыпда» (1986 ж.)
эссе кітабы, «Базар жырау шығармалары» (1986 ж.) атты
кітап, «Абай тағылымы» (1986 ж.) жппағы, ақын Қа-
нипа Бұғыбаеваның «Домбыра-дәурен» (1986 ж.) кіта-
бы, ғалым Шәмшия Сәтбаеваның «Шоқан Уәлиханов —
филолог» (1987 ж.) кітабы, жазушы Бақкожа Мұқаевтың
«Мазасыз маусым» (1986 ж.) деген кітабы жөпіндегі ре-
цензпялар. Бұл пікірлердің тоғызы «Жазушы» баспа-
104
сынан, алтауы «Жалын» баспасынап, біреуі «Ғылым»
баспасынан жарық көрген кітаптарға берілген.
Әрине, саны тым аз. Әрпне, нысанаға алынган кітап-
тардың қай-ңансысы да әдебиеткө, сынга, ғылымға өзіидік
үлес болып қосылған, оқырмапға қажет, сондықтап та-
разылануга лапық кітаптар. Әсіресе журналдың «Өпер
алды — қызыл тіл», «Базар жырау шығармалары», «Абай
тағылымы», «Мепің топырагым» сияқты айрықша бағалы,
сирек шығатын, сөз өнеріміздегі құбылыстарга жататын
кітаптарды елеп, ескеруі құптарлық,
Сапасы қандай? Міне, бұл жағына келгенде онша кө-
ңіл толмайды. Өйткепі рецензенттер көбіне-көл мазмұя-
дап кетеді, іргелі, ірі пайымдауларды былай қойганда,
тиянақты, дәлелді пікір айтпайды. Рецензия көлеміп де, ,
кенеуін де нысана тугызуға тиіс десек, журналдағы пікір-
лердің талайы таяз, қапжылым, шолақ қайырылғап дү-
ниелер. Біздіңше, тұщынуға тұратын рецензиялар: «Ме-
нің топырағым» жөпіпдегі Шөмішбай Сариевтің «Бұтақ-
тары — биікте, тамырлары— тереңде»-(№ 2). «Абап та-
ғылымы» жөніндегі Бейбіт Сапаралиннің «Өздерің де ой-
лаңдар» (№ 9) атты рецензиялары. Бұлай дегенде біз
тым қазымырлық, да танытып отырған жоқпыз, Кәдім-
ті әліппелік талаптарға жауап беретін, қанағаттанарлық
рецензиялар іздегендегі жағдай осы.
Жалпы, журнал рецензияларында, жинақтап айтсақ,
негізгі екі кемшілікке куә болар едік, Опың біріншісі —
мазмұпдық жаңсақтыңтар болса, екіпшісі — тілдік тұт-
қырлықтар. Бұларға дәлел, айғақ жетіп артылады. Ма-
қала көлемі көтермейтіндіктен бірер мысалдар келтіру-
мен шектелепік.
1.	«Өпер алды — қызыл тіл» мақалалар жппағын тал-
дағаи ТұрСын Құдакелді ұлы былай дейді:«¥лы жазушы-
ның ойы үш арпада тоғысады» (№ 7, 194-бет). Бұл құнды
кітаптың Ңазакстан Жазушылар одағы мен оның жанын-
дағы Агалар алқасы 1984 жылы «Соңғы жылдардағы
қазақ көркем шығармаларының тілі» деген тақырыпта өт-
кізген творчестволық кояференцияның материалдарыпаи
түзілгені белгілі. Осы конферепцияда Ғ, Мүгсрепов тама-
ша . баяндама жасаған болатып. Т. Құдакелдіұлы сол
баяндама-мақаланы тілге тиек етіп отыр. Оның пайым-
дауынша, ұлы жазушы ойы тоғысқан бірінші арна —
«қазіргі жазушыларымыздың тілдік қорымызды» меңгеруі-
не қатысты, екінші арна — «сөз жуйесінің келісімі». Ал
үшінші арна — немене, оны айтпайды. Сонда оқырман
мұны іздемей ме?
105
2.	«Сокен «Қазаң марсельезасыныц» (?) авторы болса,
П. Ойунский «Якут марсельезасын» жазған, «Біздің ха-
лықтардың достығы тарих ңойнауынап тамыр тартып
жатқапын революциопер Угар Жәнібеков пен дәрігер
Мұқаметжан Ңаратаевтың (?) Якутиядағы өмір жолы-
нан... айқын аңғара аламыз» (№ 7, 1986 ж.) Бұл екі мы-
сал Ғалымжая Мұқановтың «Саха сапарнамасы» атты пі-
кірінеп алынып отыр. Біздің білуімізше, Сэкон қазақ
марсельезасып емес, «Жас цазақ марсельезасьш» жазғап.
Ал. айтылып отырғап дәрігеріміз — Мұңаметжан Қара-
таев емес бәлкім Қарабаев болар.
3.	Тағы сол сияқтылар.
Рецензиялардағы тілдік тұтқырлықтарға мысал тіпті
мол: «3. Рүстемов 1902 жылы Шымкепт облысы, Келес
ауданы «Қошңарата» ауылында дүниеге келеді, өмір
жолын енер жолы сияқты (?) ерте (?) бастатіды? № 1,
«Халық ақыныпың мұрасы», (193-бот); «Өткен жиырма
жыл ішіпдегі коркемдік қырларын (пешң? — Б. С.) соз
еткенде оны прозадағы драматизм, әлеуметтік-эстетика-
лық проблемалармеп сабақтас тексеруге ден қойған»
(№3, «Әдебн даму және эстетика», 191-бет); «Тіл тек
кәркем сөздің (?) ғана құралы емес, ол ұлттың ерекшелі-
гін, кемелдігін, рухани қазынасын танытатын асыл мұра.
Әр халықтың даму кеіпінде бұл мэселеге ерекше көңіл
бөлініп, қашанда басты назар аударылып келуі зацды
құбылыс» (№ 7, «Тіл туралы толғалыс», 194-бет); тағы
сол сияқтылар.
«Жұлдыз» журналы жыл ішінде он үш мүшелтойлық
мақала жариялаған. Бірталайы әдебиет тарихына (әде-
бисттануға) ұласып, ұштасып жатқанмеп. бұларды да
журналдағы әдеби сыпның бір саласына жаткызсақ теріс
емес. «Жұлдыздың» көрнекті ғалым-сыншыларымыз
Қ. Жұмалиевтің, Т. Нұртазиннің, ірі ақын-жазупіылары-
мыз Ғ, Ормановтың, С. Омаровтың, Ә. Әбіпіовтің, Д. Әбі-
левтің 80 жасқа толу, сондай-ақ болді ақып С. Сейітовтін;
70 жасқа толу, танымал ақыя А. Шамкеловтің. белгілі
сыншы-ғалымдарымыз С. Қирабаевтың, Т. Кәкішевтің,
Р. Бердібаевтың, 3. Қабдоловтың, Н. ҒабдуллишіІң 60
жасқа толу тойларының атап өтілуі ете дұрыс. Алайда,
колемі жонінец де, кенеуі жөніиеп де шағып-шарқы әрі
бір-біріне егіз қозыдай ұқсас мақалалар қаиша жүк көте-
ріп тұр? Әйтеуір елго тапыстыру ма? Жоқ атап эттікке
саятын міндеттен құтылу ма? Соған ұқсайды. Әйтпесе
алғашқы академігіміз (әдебиеттану мен сыя саласындагы),
тұңғыш қазақ «Әдебиет теорпясьшың» авторы, үлкен
106
абайтанушы Ңажым Жұмалиевтің, телегей теңіз білім-
дар, мұқаповтапу ;мен майтиптанудагы ең салмақты,
кесек сңбектердің авторы Темірғали Нүртазпныің ара-
мыздан кеткеніне көп жыл отңеннеп кейінгі 80 жасқа
толғап тойлары — туғап әдебиетіміздің ғана смес, қазақ
халқыпың да мерейлі мерекесі емсс пе? Епдеше «Жұл-
дыздың» оларға пе бары жалаң мағлұмат, анықтамалық
дерек — бір-ақ парақ (2-бет) қіпоы қалай? Әйтпесо, Ғали
Ормановтың 80 жылдығы, Сейтжап Омаровтың 70 жыл-
дығын лайықты ссте қалдыруға болатыны анъщ. Әйтпссе
Серік Ңирабаев, Тұрсынбек Кәкішев, Зейполла Қабдолов,
Рахмапқұл Бердібаевтар күпде бОща келіп жатыр ма?
Бүлардың творчестволық портреттеріп берсек, иемесе мү-
шелтойларын басқаша атап өтудің жолдарын қарастыр-
сақ, артық па? Хош, бұл осылай болсын. «Жұлдыздың»
марқұм болған, алайда, көп тірілердеп тірірек ақыпдар
Төлеген Айбергеповтің, Жүсіп Қыдыровтың, Меңдекеш
Сатыбалдиевтіц 50 жасқа толуларып ұмытулары пелік-
тен?
Қысқаша айтқанда, «Жұлдыз» журналының 1 — 12
сандарындағы әдеби сынның жағдайы осындай. Күнгейі
де бар. Бірақ көлеңкесі тым басымдау жатқапы бай-
қалады.
2. Қайта құру ма, жоқ қайта бұру ма?
Көзі қарақты, коцілі зерек оқырман біздіц шолуымыз-
да «Жұлдыздыц» бірнеше сыни дүпиесі, атап айтқапда
Б. Кәрібаеваның «Сын қандай, сыншы қандай?» атты
мақаласы (№ 6), «Су туралы болса да су болмасын»
дегоп сұхбат (№ 11), Б. Дәрімбетовтің «Ой қуаты және
соз мұраты» (№ 12) атты мақаласы қамтылмай қалғанын
байқайды. БІз оларды амалсыздан екшеп алып қалуға
мәжбүр болдық. Оның себебі, олар — бірден ашығын
айтсақ, Ғ. Мұстафип айтқандай, «сын емес сынсьімақтар».
Яғпи олар — «саяз, сыңаржақ пікірсымақтар» ғапа емес,
олар — «автордың жарамды шығармасьш жарамсыз ету-
ге тырысқан теріс пікірлерге» де, немесе «жарамсызын
жарамды етуге тырысқан адалсымақ ниеттерге де» жа-
тады,
Біз асыра айтып отырған жоқпыз ба? Жоқ.
Ендепіе, осы айтңандарымыздың шындық екенін дә-
лелдеп көрейік.
Бұл жерде, рас, Б. Кәрібаева «мақаласыпа» байла-
нысты оқырман тарапынан: «Бақыт Сарбалаев жұртты
107
сынауға келгеиде мықты, ал өзін сынағанды көтере ал-
майды екеи», нсмесе: «Ол сопдықтан да Б. Кәрібаеваға
қарсы жауап жазып, өз тәсіліп езіне қолданып отырған
жоқ па екеп», — дегепдоп күдік-күмәндер еріксіз боп
көрсетіп қалуы мүмкін. Ағымыздан жарылып, шыпымыз-
ды айтар болсақ, мақаламыз тіпті де ондап ниеттен туып
отырған жоқ. Өйткені академик, қазақ сыншыларыиың
сардары М. Ңаратаевтын; жылы лебіздерінен, мақтауы-
пан әдебнеттегі орпымыз үлкейіп, Б. Кәрібаеваның өде-
бпеттен қуғысы келгенінеп үлесіміз кішірейіп қалмайды.
Әдебиетімізде мұндай ұрда-жық, соқыр сын түгіл, сәл
сын естісе, қоңырау қағып, «шулатын» шыға келетін жа-
зушылар жеткілікті. Біз сып көтере алмасақ, әлдеқашан
жауап жазып, республикалық басылымдар бетіне басты-
рып та үлгірер едік. Жауап жазғап жағдайда «Басқа
түгіл, ұлы М. Әуезовтің өзі жөнсіз сыпға қарсы жауап
жазып қорганған ғой», — деп ақтала да алар едік.
М. Әуезов 1953 жылы тілші-ғалым М. Балақаевқа жазғак
жауабында: «Шағын болар, сәл болар, бірақ момын ең-
бекпен ізденушілік талабымызды тапымай тұрып тарпы-
ғанды үнсіз, сынсыз қабыл ала алмаймыз. Олай етсек,
ездікке кетер ек», — деп бекерге айтпаса керек. Демек,
әңгіме — шолуымызда аталған «еңбектерді» талдай кету
керектігіне қоса, шындықта. Жеке басыңа айтылған ар-
тық-кем сыпға көнуте болады, әсіресо, өзі өзгелерді сы-
нап жүрген сыишыға көпу керек, ал әдебиетке жасалған
қиянатқа, ақиқатқа жабылған жалаға ешбір конуге бол-
маса керек.
Басқа да саладағы әдеби шығармалар сияңты, қандай
бір сып мақаланың да ең әуелгі жәпе басты өлшем-тара-
зысы — озі. Опың бойында бар нәрсе бар да, жоқ нәрсе
жоқ. Сыншы белгілі бір шығарманы сыпаса, оны ол іпы-
ғарма да сыпайды. Ендеіпе, бар нәрсені жоққа шығарам,
керісініие жоқтан бар жасаймын деу - - бос әурешілік.
Мұның ешкімнің де қолынан келмейтінін айтпағанда, ор-
тақ та дұрыс өмір-өпер өлшемдерінен келмеген сыншы-
автордың өз өре-өрісі, арамдығы меп әдейі бұрмалаушы-
лығы бірден әшкере болады. Егер Ғ. Мұстафин: «Мейі-
ріңді қандыратып мөлдір шығарма тек мөлдір көңілден
шығады, оны пасық көңілден іздеу лай судан балық із-
деумен бірдей», — десе, бүл ең алдымен сынға қатысты.
Сынға ең әуелі әдебиетке дегеп сүйіспеншілік, мейлінше
адалдық, әділдік керек дей беретін себебіміз де осы.
Бір қызығы — Б. Кәрібаеваның «Сын қапдай. сыншы
қандай?» деген мақаласын қанша сүйгің келгенімен сүйе
108
алмайсың. Өйткені әдебиетті, шыпдықты сүйгең адампың
мұндап сынсымақты, ұпатуы мүмкін емесс. Бұган қарап
біз Б. Кәрібаевапың қолыпан жазу ыүлдем колмейді де-
мейміз. Опда ғалымдық, сыншылық талапт бар. Білім-
ді, қияс тартпаса, дұрыс тапи да алады. Кейде жақеы
талдай да алады. Бірақ ол әлі күнге дейін қалыптас-
пай-ақ келеді. Өз басымыз кейбір алгашқы мақалала-
рыиың «Жалып» альманағында жарық көруіпе себепші
де болып едік. Одап кейіп де М. Иманжаиов туралы кі-
табыпың қолжазбасымеп, басқа да еңбектерімең таныс
болдық. Сондағы байқаган, байқайтын кемшіліктеріміз —
оның сындарының жүйеаіздігі, көбіне-көп дәлелсіздігі,
жөнсіз қалқып, піалқып кетушілігі. Жалпы, көптеген
қазақ сыншыларыпа қызыл сөзділік, шалқуіпылық тәп
болса (ішінде өзім де бармын), ал Б. Кәрібаева ол жо-
нінен бәрімізді де артқа тастап кетеді.
Ал мыпа мақаласында ол мүлде жаңа қырыпан таныл-
ғап. Әрине, бұл мақалада да жақсы тұстар жоқ емес.
Олың сыпның жоғып жоқтауы, Одақ колемінде пеге ко-
рінбейді деуі, тағы басіқа да ортақ олқылықтарды ашыиа
іздеуі теріс емсс. Бірақ бұл мақаладағы біріпші сорақы
олқылық сол — орта буыи, жас сыншыларды аты-жонсіз
куйелсу, жапиай жұлмалау, жердеи алып жерге салуы.
Б. Кәрібаева әлқиссапы Сағат Әшімбаевтан бастаған:
«Осыдан біраз бүрыпғы әдеби жыл қорытындысында қол
жеткен рухани қазынамыздың жайын сөз ету орпына
ол: «Момлекеттік сыйлық алғандардың шығармалары пе-
ге аталмайды, Оралханды орыстар мақтап жатса, біз
қалай мойыпдамаймыз; Дүкенбай отыз елге аударылды,
байқап-байқап сыпау керек. т. б.», — дегеплі айтты. Осы-
нын бәрі әдебиет мәселесі (?) ме? Жұрт қатарлы жақсы
әдебиет жасауды (?) армапдаған ойлы сыншы әдебиет-
тің жауапты мінбесін одебиеттіп кезек куттірмейтін ті-
келей оз мәселесіне неге пайдаланбайды? Осыпдай өгей
көңілмен (?) бір-бірімізді жакын тартып, жаксы корс
аламыз ба?..» (165-бет). Енді Сағат одебиетші кауымға
әділ болайық, абайлайық деп жатса, опың песі срсі?
Онда қапдай огей коңіл бар? Бүтл қалайша әдебиет мәсе-
лесінө жатпайды?	-
Б. Кәрібаеава екінші кезекте қарауылга жас сыпшы
Әуез Бейсебаевты алғап. Оган нақтылы бір айыптауы
мыпадай: «Әуез мақаласында шартты жайларға коп
ұрынады. Соидай-ақ «Азаматтық әуеп, рух жарасым (?)»
деген (маңалапың аты Б. К.) мәселеге тоқталамыз, —
дейді де, бұл арнадан мүлдем ауытқып, жалпы мазмұн-
199
дау сарынына түсіп кетеді. Өйткені, автор атап отырган
ақындарьшың творчествосы опдай талалты көтере ме,
жоқ па дед ойлапып та жатпайды. Объекті ерекпіелігіпеп
бұрын «азаматтық әуеп, рух жарасымы» деп соз сабақ-
тауды Әусз озіпо тиімдірек сезіптепі байкалады. Деген-
мен, сол сөздердің мәні тұтас екі бет берілсе де, ашыл-
мағап қілпымен қала берсді» (166-бет). Расында да,
Ә. Бейсобаевтыц аталган мақаласыпда кемшілік коп-ақ
шығар. Бірақ Кәрібаевапың долелі қайда? Сонпа «Қазақ
әдебиет!» айқара бет мақалапы еріккеппеп я;ариялаған
ба? Жоқ, ол мақалапы біз де оқығанбыз. КемшілІксіз де
емес-ті бірақ «пыптақ жоқта кездік те кәдеге жарайды»
дегендій, көтерген оз жүгі бар мақала болатып. Қараған-
дыдағы Кәрібаева сияқты кәпігілер ат салыспағап соң,
редакция жас. сыпшы Әуез Бейсебаев мақаласын жария-
ламағ.шда қайтеді?
Осылай тоқтала бастасақ, опың басқа сыпшыларға
келге где тіпті күшейіп кеткепіп көрер едік.
Оньің айтуынша, С. Жұмабсков «...түйівді ойдап қа-
шып, бұлдыр сағымға оқырманды жетелей береді», сон-
дықп н Б. Кәрібаева қармғ.ғына Сайлаубектің М. Ма-
қатасвқа арпалған үлап-гайыр мақаласынан «ақьтнға
тікелей қатысты үш-ақ сөіілем» ілген (166-бет).
0 ның антуыпша, Қ. Мәшһүр-Жүсіповтің «Лирикада-
ғы сюжст мәселссі» дегеп мақаласы «қара дүрслп», автор
«идся меп. мазмұнды шатастырьш» жатады, оның «лп-
рикаға ғапа тәп сюжет курделілігі күрмеуін» шетпупті —
«ой-санаға жол ашу емес, тығырыққа тіреу» болып табы-
лады (169—170-беттер).
Оның аіітуынша. X. Садықовтың «Литературная га-
зетада» (12 март, 1986 ж.) жариялапғап сын туралы
мақаласы да әйтеуір бірдеңе, «автор. (Халим Садыңов —
Б. С.) ұғымыпда көз алартқан, тіс ақситқап — бәрі сып»
(171-бет). Көрдіңіз бе, «Лнтературная газета» да пақ
осындай бәлдір-батпақты жариялап отыр екен.
Оның айтуышиа, Б. Ыбырайымовтың «Ой мен сөз»
(«Жазушы», баспасы 1985 ж.) атты кітабының аты да,
заты да кездейсоқ; оған «поэзия парасатын саралау
емес, кітап шығару» мақсат болган, «айқын мақсаттан
ой орбіту орнына жекелеген деректі дәріптеп, соның
өресінде қалгап. Алайда, Б. Кәрібаева байқамай, бір
жерде осы айтқандарын жоққа шығарып алады екеп:
«Мүйізі қарағайдай (!) сыншының әлгіндей айтқанда-
рына жол болсын» (173-^бет).
Оның айтуынша, Ң. Керейқұловтың «білімі хрестома-
110
тия деңгейіпдс», «әдеби сауатсыз» кітабы «көркем ойға
бір мысңал болсіа да үлес ңсспагаіі», сыіппының «бүгіпгі
әдеби нроцесс» туралы «соз сабаңтауга да дайыпдыгы
жоң?» (174-бот).
Опыц айтуышиа, Ң. Ергобеков «сыппътң қиьшдыгыпа
төзе алмаіі, табапы тапгапақтай беретіи автор», «әдеби-
еттік оңудан толеэкранпап, радноңабылдагьіштаіі бала
турмақ үлкешіің ңұлақ еті олгеп сарынпап екі елі оза»
алмайды (175-бет),
Опың айтуьпіша, Баңытжап Майтанов та — еліктеу,
қайталаудан аса алмай жұргсн сыншы, ол оз кітабыііда
«гылыми талдап» алмай, «гылыми талдау дсгснді бүрксп-
шік откоіі» (176-бет).
Еиді осы айтылгапдар да шыпдық па? Жалғаіі? жала
екеці, түймедейді түйедей откспі әдебиеттея, сышіап ха-
бардар кім-кімге де белгілі болып тұрган жоқ па?
Тогыз сыишыпы паң осылай талқапдаңқырап, немесе
«талңапдан» тастаған оның сыншылар іішпен тәуірірек
дсп табатыпы — Тұрсыц Жұртбасв та, ең зпяпдысы, әде-
биет жауы деп табатыны — Бақыт Сарбалаев.
Енді бәріп бүлдіріп, «өзгенің егіпіие түсіп, өртеп жүр-
ген» Б. Сарбалаевқа келсйік. Опың осыпдай оңбағап еке-
ніп дәлелдеу үшіп И. Оразбаев туралы («Жалын» № 5,
1984 ж.) және ертеректе жарық корген («Жалып» № 6,
1973 ж.) «Өлең оресі неге өспейді?» деген окі маңала-
сыпап біраз мысал-үзіпділер алса жоткілікті. Жәпе олар-
да «Отыз без (?) жаз», «Олар (?) орелі, емірлі өлеңді
түгепдер болсақ, жппаңтагы жырдың кобіп тізуге болады
екеи» (167-бет) дегепдей ңателер жүрсе де түк етпейді.
Сопдықтан да алдымең Кәрібаевага біздің И. Оразбаев
туралы мақаламызды оңып шыгудыц өзі күпі. «Маңала
аяқталғаида» барып «үстінен бір тоіша жүк түседі».
Осынша жүкті қалай көтерді деп таңдайбай-ақ қоялық,
ол маңаламыздың бас жагыпдагы Иранбектің ;35 жасыні
М. Мақатаевтың отыз бес жасымен салыстырган создері-
мізді келтіреді де, мынадай «үкім» шыгарады; «Әдебиет
пен өнер ауылынан маңала авторыпың алыстығы (?) оз
алдына, тіпті сойлем емес, әрбір созден жүйесіздіктің
ізі (?) көрініп-аң тұрғап жоң па? Өзгеге түсіндірмек
болып отырған материалы жайына қала береді де, өзіне
де түсіпіксіз (?) «философиясып» тағы (?) біздің алды-
мызға жаяды. Автор озінің бұл дүниесіп — терең филосо-
фиялық-эстетпкалық мәні бар (?) коркем тілмен жазыл-
ған эссе деп ойлайтын (?) сияқты. Ондай автормен аның,
111
ашық сөйлесіп, қандай да болмасын бір тоқтамға келіп,
мәселснің ұшығына жету мүмкін бе? Міне, бүгін сышиы
мен оқырман осындай қиырда кездесіп (?) отырмыз.
Әрипе, бұл — оқиғапың тым пшрыққан жері. Бұл — сьш-
шы мон оқырманпың одагы емес, бұл — іппеленіс. Опда
ла ең асқынған түрі, Бірақ жеңіс сыніпынікі, ол әлі
жазып келеді. Оқырман қол сілтеп, кейін шегінді. Сыи-
шы әдеби шығармаларға әлі торелік айтып отыр» (167-
бет). Б. Кәрібаева лебізін осы арадап бір үзе тұрайық.
Енді оның осы «талдаулары» мсн «тұжырымдарын» па-
рықтап корейікші. Біздің мақаламыздап бір абзац үзін-
і колтірді де, осынша жер-жебірімізге жетіп тастады.
Атап айтқанда, сөзін бастамай жатып «әдебиет пен өнер
аулыпан алыстығымызды» анықтады. Дәлел қайда дей-
сіз бе? Б. Кәрібаеваға дәлелдіц керегі не? Өйткені «сөй-
лс-м түгіл, әрбіо сөзімізден жүйесіздіктің ізі коріпіп тұр».
Әрбір соз жеке (жалғыз) тұрып қалайша жүйесіздікке
ұрынбақ? Бірақ Кәрібаева айтса, оғап Б. Сарбалаев тү7-
гіл создер де бағынуы тиіс шығар. «Философиямызды»
(Б, Кәрібаева айтқан соң, сөзімізді «терең фплософия-
лық-ғстетикалық мәні бар көркем тілмен жазылған эссе»
деп ойлаймыз да) басқалар түгіл озіміз де түсінбейді
скепбіз. Тағы да оны бір абзац сөзімізбен екі рет жайдық
алдыца. Ендеше, мұндай автор — Б. Сарбалаевпен қа-
лайша «апық, ашық сөйлесіп, қалдай да болмасып бір
тоқтамға келіп, мәселенің (сопда қапдай мәселепіп? —
Б. С.) ұшыгына жетуге» болады? Хош. Бұдап кейіп
Кәрібаева Б. Сарбалаев пеп оқырмап арасыпа от жа-
ғады, Ңолынан келгон соц қонышыпан баспасын ба,
«ширықтырып, шиеленістіріп, асқындыра» түседі. Содап
оқырмап Б. Сарбалаевтан таяқ жеп, құлап түседі. «...Ңол
сілтеп, кейін шегіпеді», Б. Сарбалаев оқырманды сабау-
ын жалгастырып, «жазып келеді» әлі. Ау, бұл Бақыт
Сарбалаев жазуын неге қоймайды? «Жақсы дегеп пеме-
не, жаман деген немепе?» сняқты тағы бір мақала жаз-
бақ па? «Жұлдызда» сын емес, сынсымақтар пеге басы-
лады?»—деп тағы жазуы мүмкіп ғой. Көріп отырсыз.
Кәрібаеваның арманы - Б. Сарбалаевқа жазуды қойғызу.
Балаң, аңғал адам болмаса, зерделі оқырман ақ-қараны
өздері-ақ ажыратарына сенеміз. Рас, Б. Кәрібаева кел-
тірген біздің бір абзац сөзімізде кемшілік те, шалқу да
бар болу керек. И. Оразбаөвтың жыр жинағын М. Ма-
қатаевтың отыз бес жас туралы өлеңімен «түсіндіргені-
мізде» біз оның ақын екеніне көзіміз жетіп, сүйініп
жаздық. Жәпе бұл — бір біз ғана емес, талай сыншылар,
112
коп оқырман беріп жүрген баға. Демек, Б. Кәрісаева
шошыпғапымен, бізчің бұл сөзіміздің сопшалықты сора-
қы емес екеніне оқырмап өзі қапта көз жеткізе алады.
Сопдай-ақ бұл арада Корібаеваның оқырман атынап сөй-
леуго кім право бергеніп де түсінбедік. Енді осыпдап да
оспадар срздерді адал ппетті «сыншы» айтып отыр деп
қалайша сенуге болады? Біздіқ жаза алмаптынымызды
«дәлелдеу» үпіін ол осылай талдау тәсіліп одан әрі қызу
жалғастырып, кейде бізді өзімізге озімізді қарсы шыға-
рып, кейде әдеби ортага ұрсып, кейде өтірік те айтын,
жала жауып та жібереді. Мәселен, біз «жаздың да кей
күпдері салқын болатыны» сықылды И. Оразбаев кіта-
быпда кемшіліктер де бар десек, Кәрібаева одан қай-
шылық көреді. «...Осыдан он шақты жыл бұрын да Ба-
••ыт Сарбалаев мақалаларынан тым жадағай, жұтаңдық
салқыпы ескені еді ғой. Бірақ дәл әлгіндей деңгейге жет-
кеп жоқ болатын. Әдеби орта оның бәріне коз жұмып,
дәріптеу үстіне дәріптей бсрді. «Осы ойлары он жыл
кейін шыққан «Қызыл алма» кітабында да қатарый
бұзбай, қаз қалпында тұр» дегепді айтады. Кітабымыз-
дың көлемін өсіріп, ішінде жоқ мақаланы енгізіп жібер-
геп Кәрібаеваға, әрпне, ракмет. Бірақ Кэрібаева мұпы-
мсн де қанағаттанып қалмайды! Жасамаған ісімізді «ат-
қартып» та жібереді: «...Поазиямыз.іын даму бстін ай-
қындап отырған Ңадыр, Жұмекен, Түманбай, Сагп сын-
ды ақындарымыздын творчсствосын жоққа іпыгару, та-
нымау танымның жұтаңдығынан басқа түк емес»; «Ба-
қыттың логикасыиа дендеу үшіп біз тағы да үсақтаймыз
(ай. Сарбалаев-ай, ірі Кәрібаеваны сопша қинагапың
калай? Өйткені, автор әдебиеттің әліппесіп сөз етеді.
Мәселен, «Ңұлагер» сияқты дастандар неге тумайды?» —
дейді. Чайковскийдің «Аққудың көлі» балеті пеге күн-
де (?!) тумайды дегенмен парапар. Осы да сыншы қоя-
тын сұрақ іга?» (168-бет). Бұл жерде Кәрібаева бізге бір
емес, екі жала жауып отыр. Біз Қадыр Мырзалиев твор-
чествосын ешқашан жоққа гпыгарған емеспіз. Мұндай
болармыз, «Ңадыр Мырзалиевтің сол бір топ жарған
екпіні қайда қазір?» десек.дегеп болармыз, бірақ твор-
чествосын ешқашан жоққа шығарған емеспіз. Мұндай
қияпатқа бардың деп Ң. Мырзалиев те айта алмайды,
оқырман ондай «батыраштығымызға» куә болған емес.
Ал, Т. Молдағалиев творчествосы туралы бұрып, негізі-
нен, жылы сөз айтқанымыз болмаса, Жұмекеп Нәжімеде-
нов, Сағи Жиенбаев (тізімдерде келтірмесек) творчество-
сын, әлі күнге дейін арнайы жазып кормеппіз. Ендеше,
113
Г>. Кәрібаеваның осышиама өтірікке, қияпатқа баруы ка-
лай? Сондай-ақ кезеңшц, бүгіпгі күннің «Кұлагері» исге
тумайды дсп іздесек іздеген шыгармыз, бірақ о;і күндо
ііеге тумайды деп ешқашан айтқан емеспіз. Шыпында
да, оидаіі сұрақты әдеблеттон аз-ксм хабары бар адам
қоймаса керек.
Жә, Б. Кәрібаевамен осы уәждесуіміз, «полемикаға»
баруымыз да жетср.
Мақаласыпың соцында Б. Кәрібасваның былай дейті-
пі бар: «Артық айтқан, кем соққан жерлеріміз (?) бар
шығар, бірақ қалай болғапда да шама-піарқымызпіа
адалдық, ақиқат (?) жагыпап табылуга тырыстық». Ра-
сыпда да, «аіцы болса да піындықты айту — туғал әде-
биетіміз алдыпдағы парызымыз» (176-бет). Бірақ отірік-
ті айту қапдай парызымыз болғапы? Ол қаншалықты
ауыр, ащы болсын, бәрібір отірік емос пе? Ал, өтіріктіц
пісі қапшама ақиқаттың киіміп кигенмеп, анадайдап аң-
қып, аңдағайлап тұрса, оғап адалдықты апарып жапсыру
него керек? Б. Кәрібаева айтқандай, «әр затты оз атымеп
атауымыз ксрек» болса, опың мьша мақаласыпың тегі
до анық, төркіпі дс түсіпікті. Бізді қынжылтатыпы —
Б. Кәрібас-вапыц осыіппа күш-жігерін, ақыл-ойын қа-
йырсыз іске жұмсап отыргапы. Тагы да қайталап айта-
йық, оз басымыз Б. Корібаеваны талантсыз демейміз,
«әдсби сауаты жагыпап төмен, әдобп процестіц динами-
касынан бепхабар», «сып айтуға моральдық правосы
жоқ» (164-бот) демейміз. Опың себебі өзіміз адал болу
керек, қиянат жасамау керек тазалық керек деп оты-
рып, Б. Кәрібаевага қиянат жасауға барсақ кім болға-
нымыз? «Жазугпы» баспасыпың' сын редакциясы совоті-
пің мүшесі бола тұрып, Б. Кәрібаованың кезекті кітабы
шыгуына дауыс бергеніміз де сондықтап. Өйткепі біз қа-
шанда әділдіктің жеңетініне: біреуге жақалған жамап-
дықтыц песіпе екі есе жамандық болып оралатыпыпа, ал
жақсылықтың әдебиетті осіретініпе сенеміз.
Бұл «қоргауымызға», «қорғаиуымызга» қарап Б. Сар-
баласвта, әйтпесе аталған басқа сыншыларда кемшілік
жоқ деген қорытыпды шықпайды. Кемшілік мепде де,
оларда да көп. Мысалға, меп жоғарыда ақсақал, аға
сышпыларды өзімнен мықты деп есептейтіпдіктен де ата-
дым. Маган біреу: «Сеи Р. Нұрғалиевтеп, 0. Кекілбаев-
тан (сыпшы), 3. Серікқалиевтен әлсіз жазасың», — десе,
мойындаймын. Оларды былай қойып інілерім «Құлбек
Ергөбековтен, Тұрсыпжап Шапаевтан артық жаза алмай-
сың», — дссе, намыстанбаймыя. Меп, өйткені, өз шамам-
114
ды білеміп. Мспіцше, азды-көпті талаиты, одебист ал-
дьшдағы жауаикершілігі, ұяты бар адам өз қауқарып
біледі. Ал бірсу Б. Кәрібаевадап томеп жазасың десе,
келісе алмаіімын. Сопдай-ақ бітіргенім де. аз екснін,
шалқудап олі толық арыла алмай ксле жатқанымды да
ссземін. М. Каратасв: «Бақыттыц шығармадағы ттстізгі
ойды ашып, салкыпқандылықпеи талдаудыц орнына озін-
озі қызыктап, шығармамен қоса жарысып, кейде одан
асіып түсіп кетстін қызбалыгы бар... Бақыт өзініц айтқа-
пып шешуші ттікір, таласқа жатиайтын тұжырым деп тү-
сінетін тұстары да бар», — десс, меп мұндай міндерімді
мопыпдаймын; Мұқаңның тіпті жапашырлықпеп жүмсар-
тын айтып отырғанып да түсіиеміп, Соңғы мақалаларым-
да осы «балалық» кемшіліктердеп арылуға күш салып
жүргецім тагы рас. «Дұшпапымпың жаны шыға жаман-
дағаныпап птығармампың жақсы екеніп білдім» дегсн
Сәкеп Ссйфуллин сөзін қайталамай-ақ қоялық, Б. Кәрі-
басва бізгс дұгппап емес шығар: бірақ онша дос емес;
екепінің де басы ашық. Бәлкім, ол айдап салушылардың
дсгснімен жүріп отыр. Бұгап қоса бұл мақалапыц «бір-
ліктіц басы» болуын тілеген Мұқаңның сенімін ақтамай,
Б. Корібаева мен басқа сыишылардыц арасып аша түс-
кені тағы апық.
«Жүлдыздыц» 11-санындағы «Ашық әңгіме отауы»
апдарыпда берілгеп «Су туралы болса да сіу болмасын,,,»
атты сұхбатқа автор, прозашы Қалмұқап Исабаев, про-
зашы Мағзом Сүндетов, жас сыпшы Рахымжап Отарба-
ев, журпалдың сып бөлімінің меңгерушісі Тұрсып Жұрт-
баев қатысыпты. Осы сұхбаттың әдеби-коркем сыпдық
сапасіы қандай деген сұраққа жауап іздесек, әділіп айту
ксрек, сұхбатта ііазар аударарлық бірсыпыра сөз бар.
Өз бңсымыз журналдың ә дегсішеп-ақ — «Сын бөлімінен»
берілгеп апнотация-кіріспесіпдс: «Доңгелек стол басын-
дағы бүгіпгі әңгімемізде белгілі қаламгер Қалмұқап Иса-
баевтың «Өткелде», «Өрде», «Арпа» атты үш кітаптаи
құралатын трилогиясын тілге тиск етіп отырмыз» (182-
бет), — деп жаңалық ашуын да ерсі көрмсйміз. Сұхбат-
тыц нсгізгі максаты да осындай трвлогия (автордыц қой-
ғаіі ортақ аты — «Өсиет» екен) дүпиегө келгеііін дәлел-
деу болып шыққан. Иесі бар, қандай бір жазушы да әде-
биеттің өгей баласы смес. Тұрсып Жұртбаев айтқапдай,
автордың өзі айтқапдай, Мағзом Сүндетов пен Рахымжаіг
Отарбаев айтқандай, шынында да, лайықты еңбек сіңі-
ріп, трилогия тугызып жатса, Қалмұқан Исабаев та еле-
нуге, сынға нысана болуға тиісті жазуіпы. Бірақ осы
115
жерде аталған трилогияға қатысды өз ойымызды бірдон
айта кстсек, опы бар да, ,жоқ та дей алманмыз. Опың
себебі — бұл «трилогияпыц» екінші кітабы «Өрдө» тура-
лы кезінде осы «Жұлдыз» бетінде (№ 11, 1977 ж.) қатты
сын амтқапбыз. Егср «Өрде» сол кездегі қалпыида болса,
ең құрыганда бадырайып-бадырайып тұрған кемшілік-
терінен арылып, жақсарып, қайта жазылган болмаса, біз
өлі де сол пікірімізде қаламыз. Ал трилогияпыц қалғап
екі кітабы «Өткелде» мен «Арнаны» оқымағапдықтап,
олар жөпінде бірнәрсе деуіміздің жөні жоқ. Демек, сұх-
батшылар айтқапдай, бұл екі кітап тәуір болса, «Өсдіот-
ті» дилогия дегеіі жөн шығар.
Мұндай колемді шығарманы талқылауда әр тұрлі та-
лап, талғам тоғысыл, қилы-қилы пікірлер айтылып жа-
туы заңды. Сонда да осы сұхбатта әдеби тұрғыдаң да,
әлеуметтік тұрғыдан да артық айтылган біраз шәргездік-
тер, тым оғаш та қым-қиғаш байлам-пайымдаулар бар.
Мәселен, автор Ң. Исабаев қазақ сыншыларыпа (ав-
тор бір тұста: «Мен өзімпің шығармаларыма сып айту-
шыларды ауызға алып отырмын», — деп ііақтылам кетіп-
ті, сондықтан біз де тек Қ. Исабаев шығармаларына пікір
айтушы сыпшылар деп пақтылай түсейікші — Б. С.) ко-
ңілі толмайтынын, өкпесіп айтуды былай қойып, мыпа-
дай ауыр аііыптар тағады: «Белгілі, белгісіз себеігтермен
қосақ арасында кетіп (?), қаламгордің творчествосыпа
деген обад-сауапты ұмытқан (?), меп айтар сдім, жеке
бас пайдасын коздей (?) жазылған сыпшылардың пікір-
леріне қарап мепің де сын туралы оз пікірім қалыптас-
ты» (183-бет). Көріп отырсыз, оңай кінә-кемшіліктер
емес бұлар. Енді осындай кемшілік-кінәларға белшесіпеп
батңап сыншылар кімдер дейсіз ғой? Өзіне пікір айтқан
С, Ңпрабаев пен Б. Сахарпевті қай топқа қосатынып сез-
дірмеген Ң. Исабаев қалғандарды былайша қозыдай ко-
гендеп береді: С. Таңқаев, Р. Бердібаев, Б. Сарбалаев,
«Ңазақ әдебиетінің» 1982 жылғы шолушысы Қ. Түлі-
ков — «Айқыз» романын сынаушылар. Міне, коріңіздор,
мейірімсіздер, қиянатшылар кімдер? Бір қызығы, бұлар-
дың барлығы дерлік Ң. Исабаев шығармаларын «түкке
алғысыз» етіп, «бірыңғай қара бояу жағады» екен. Жоқ,
қалай дегенде де автор-прозашы Ң. Исабаевта да бір
кәкір-мін бар болуы керек. Әйтпесе бұлардың бәрі бірдей
бір-біріпің аузына түкіріп, немесе Қ. Исабаевты құрта-
йың деп келісіп алмаған шығар. Содан кейін Қ. Исабаев
шығарманың журналдық үзіндісіне, нұсқасына пікір ай-
туға болмайды деген қисын шығарады. Шынында да,
416
журналға белгілі бір романның төрттеп бірі басылса, ол
туралы пікір айту қиындау. Бірақ сыншы журналдың
Исабаев ромапып бұлайша жұлмалап іпығарын жатқа-
нып қайдан біледі? Ң. Исабаев тағы былай дейді: «Ал
Б. Сарбалаев пен Қ. Түліков трилогияның басқа кіталта-
рында жұмыстары болмай, қолдарына тиген боліктері
бойыпша пікір айта берген. Тегі дайын пікірлеріне жа-
рың беру (?) үшіи шығармага осылай келгенді құп көр-
геп болса керек. Егер Б. Сарбалаев жабық роцензиясын
жарияламаганда («Жұлдыз», 1977 жыл, 11-сіаны) бұл
жерде оны ауызга алмас та едік...» (184-бет). Енді осы
не сөз? Трилогияныц екіпші кітабы екені «Өрде» рома-
нының қай жерінде жазылыпты? Жазылмаса, оиы біз
бал ашып білеміз бе? Содан соң трилогияпың жеке кіта-
быпа сып айтуға болмайды деген қайдап шыққан соз?
Мэселеп, Р. Мүсрепов: «Ояпғап олке» — дилогиямның бі-
рінші кітабы, сондықтан оғап сып айтпаңдар», — деп
қашан айтыпты? Әлде оқырман «Өрде» ромапыпда Бай-
дәулеттің «сирағы» ғана бар деп, оны оқу үшін әуелі
«Өткелдені» тауып, содан соң бірнеше жылдап кейін жа-
рық, көретіп «Арна» романын күтіп отырмақшы ма?
Өз басымыздың «Өрде» романының қолжазбасына қолай-
сыз жабық пікір жазганымыз рас: бірақ аталған роман
басылып шығып, өзгергепі, жетілгені шамалы екеніп көр-
теннен кейін сол жабық пікірімізді ашық пікірге айнал-
дырсақ, оның несі айып? Әлде жабық пікір айтқап іпы-
ғармаңа қайта пікір айтуға тыйым салынған ба еді? Өз
басымыздың Қ. Исабаевта алты аласы, бес бересіміз жоц.
«Өрдеден» де бұрын оның жекелеген кітаптарын окып,
«Эрика» деген әңгімесін қатты үпатқанымыз да бар-
Біз ол кісіні жасы үлкен аға ретінде, әсіресе ¥лы Отан
соғысының ардагері ретінде іпын ниетімізбён сыйлай-
мыз. Бірақ бұл шындықты айтуымызға кедергі бола
алмаса керек. Ал «Өрде» ромапына пікір айтқанда біз
Қ. Исабаев айтқаңдай, бірыңғай қара бояу гана жаққан
жоқ едік. Оны ортақол роман, маңызды тақырыпқа өзін-
ше үлес қоса алған іпығарма деп едік, Біралқ пеге екені
белгісіз, Қ. Исабаев ағамыз асыра аптуды ұпатады. Оны
епді озі білсін. Біздің таңданатынымыз — Қ. Исабаев ро-
манын сынағанда біз қапдай жеке басымыздың қандай
пайдасын көзденпіз және одан қандай пайда тауыппыз?
Одан да біз оділ емес болсақ, оны асыра сынап қой-
ган болсақ, соны «Сарбалаев, міне, былай деплі, ал ол ме-
пің шыгармамда былай», — деп шығармасы арқылы неге
долелдемейді? Бақыт жабық роцензиясын жариялапты
117
деп қайта-қайта сылтау айтқаппап сынық 7казылын,« Өр-
д.е» ромәпы жақсарып кстпейді ғой. Шамасы, автордың
дәлелі жоң.
1 іпті Қ. ІІс-абаевқа салсаң, жас сыпшылардың аяғьш
екі аға сыпшы — С. Қирабаев пеіг М. Қаратасв ііікірлері-
меп оп-оііай бай.тап тастамак, Яғни жас сыніпылардың
«омірді коруі. зерттеуі, ецбек адамдарымен араласы тіпті
де қанагатталдырмайды...» Екіпшідеп, «көцілдсстік, сы-
байластық, ауылжақтылык, — мінс, сынның оділдігіпе
үлкеп бір қырсық осы». «Ңазақ әдебп сыпы, әсіресе осы
жапрда қалам тартын жүргеп жастар» осы екі міпнен,
«келеңсіз коршістердсн» арылмаса, «олардың пікірі озі
бала таппағаи әйелдіп толғақ жонінде ақыл айтуымеп
тең болары созсіз» (185-бет). Піамасы, жазушы тауьш
айттым деп отыр. Демек, Исабаевтың ойыніпа, оиың
өндіріс тақырыбыпа жазылғап романдарын бізд.ер — сын-
шылар түсіпо бермейміз. Расыпда :іа, ақиқат солай бол-
са, яғпи мұпдай опдірістік туыпдыларды арпайы әдеби
білім-біліті бар бізд.ер, сыишылар түсінбссек, опда олар-
ды баіігұс оқырман қауым қалай түсінбек? Оларға тау-
кен ғылымдары саласынап білім алу, әйтпесе Ертіс-Қара-
ғанды каиалы бойып жаяу аралап шығу керск бола ма?
Әрине, талпыпсак, салалық ипститутта оқу, Қарағапды
өптіріс ошағыпа бару да қолдан келер: бІрақ ұлы
М. Әуезовтің «Абай жолы» әпопеясы секі.лді шығарма-
ларды түсіпу үіпін пе істемекпіз? Өлсек те, тірілсск то,
Абай омір сүргеп қогамға барып, Ңұпапбайды корін, Ба-
заралымен сөйлесіп, Әйгерімпіц әпіп тыңдап келе алмай-
мыз ғой. 7Коқ, Қалеке, сыніпыға тпісудің де іиегі, кисы-
пы болу корек. Рас, сыпшыға да емірді білу, өмірге ара-
ласу шарт. Бірақ жақсыиыц жақсы, жамаппың жамап
екепін білу үшіп сонпіалықты үлкеп дарып қажет емес-
тігі акс-иома. Сондықтан да сүхбатқа қатысушылардың
өздері де қашанда көркем шығарманың бағасын оқырмап
береді деп қайта-қайта айтып отырғап жоқ па?
Қазір жариялылық кезеңі, принңипінде журналдың
Қ. Исабаев пікірін жариялауы теріс емес. Бірақ ол сын-
шыларды «қосақ арасында кетіп» жүр, «обал-сауапты
ұмытқан», олар «жеке бас пайдасып көзден жазады»,
шетінен арам деп айыптайды екея, пеге сопы дәлелде-
мейді? Бәлкім, мүлдем дәлелі жоқ шыгар. Опда мұндай
айыптар жала болып шықпай ма? Ендеше, жаланы ба-
сып, құлтап отырған «Жұлдыздыкі» не пәрсе? Қапдай
позиция? Жариялылықты жала жапқызу, оқырман қау-
118
ымды шыігіықты бұрмалап, жаңсақ ұгымдармен алдар-
қату деи түсіно ме‘?
Бгер осылапша шыпдыққа, дәлслго, дпалектпкаға жү-
тіпіи сараитасақ, Ң. Исабасвтың сышпыларга айтқая
кемшілік, кіііәларыпың де негізсіз екеій огт-оцаіі айқын-
далады.
Жалны, бүл сұхбатта ерсі ойлар, артық, асыра аЙту-
лар көп. Мысалға, жас сынлты р. Отарбасв «Өрде» кіта-
бында «Академик Ңапыш Сәтбасвтың адам.тық бейнесі
барынша ашылгап» (188-бет),— дейлі. Онда осы уа-
қытқа дейіп ңазақ одебнстінде Сәтбаев бойпосі жоқ дсн
пеге айтыи жүрміз? Сгер сұхбаттағы осьшдай орашолақ,
олқы тұстарды теріп, талдар болсақ, еріксіз бір мақала
жазуға тура келер еді. Мұндай сұхбатқа авторды қа-
тыстыру керек пс, жоқ па, ол қазіргі қазақ әдебпеті ахуа-
лында талқылау объективтілігін қаттшалықты қамтама-
сыз стеді, бұл да ойласуды қажет ететін моселе. Ңыс-
қасы, журналдыц «су туралы шығармада да су болма-
сыт дегсн нпеті өте дұрыс болғанмсн, оздері де су тура-
лы шығармалар жоніпдегі сұхбатқа коп су араластырып
алыпты.
Біз оп екішиі саітдағы Б. Дәрімбетовтің «Ой қуаты
мен сөз мұраты» атты мақаласын да осындай бұра тарт-
пасы кон, дүдәмал байламдары, қиғаш, қайшы яікірлері
жеткілікті дүнисге жатқызар едік. Біздіңшо, Б. Дәрімбе-
тов те жаза алатьгн жіғіт. Талгамы, талабы бар сыпшы.
Жосықсыз субъективизмго салыпбаған жерде одемі ойлар
айтып, шығармаларды дұрыс бағалайтыпы осы маңала-
пың озінеп-ақ көрінеді.
Б. Дәрімбетов мақаласын жап-жақсы-ақ бастайды.
Ңарап отырсаңыз, ішеті де дұрыс: бүғінгі бетбұрыс қа-
зіргі қазақ поэзиясында қандай оң өзгерістер туғыза бас-
тады, соны парықтау. Сол ретте С. Мұқанонтың қанатты
лобізін ұтымды келтіріп, Ә. Тэжібаев, Ф. Оңғарсылова
өлеңдеріпе орай салмақты пікірлер де айтады. Бірақ
мақсаты шыпдықты айту, поэзтғядағы бетбұрысты, неме-
се кері кетуді айту екен, ол онда негс күмілжиді? Него
тұспалдап, жобалап айтады, жартыкеш жариялылық жа-
сайды?
БірІншідеп, ол: «Осы сұрақтарға жауап іздсу мақса-
тында біз соңғы екі жылдағы баспасоз бетіпдегі жарық
кәрген поэзия шығармаларын үңіле зерттеуге тырыс-
тық», — дсйді екен, епдеше ол мақтап отырган, даттап
отырған өлеңдері қайда жарияланды, оны пегс жасыра-
ды? Гүлдентіп жатқан кім, бүлдіріп жатқан кім, мұлы
119
халық білсе қайтеді? Мәселеп, осы жасырудан Батыр-
хан әлі жарық кормегел баз бір олоңдерді талдап отыр-
ғап жоқ па екен деген де күмән туады. Мысалга, бас-
пасоздің деніи кадагалап қарап жүретіп біздін көзімізгө
Батырхан мақтағап аңын Ш. Сариевтің мына бір «Бет-
бұрыс» атты олеңі түсе қоймады:
«Баста бәрін жүрегіңе жүгіпіп,
Жүректерден жаратылған ұлы үміт.
Мәңгі өмірге бір-аң келген жолаушым.
Өз жолыца қайта қара бұрылып».
Екіншідеп, Б. Дәрімбетовтің жаңсақ, қате байламдар
айтатын, өзін-озі жоққа шығаратын сәттері жиі. Мыса-
лы, «Сәкен Сейфуллинпен бастап Сәкен Иманасовқа де-
йінгі аралықтағы бүкіл табыеымыз бүгінгі күнді жырлау
арқылы келген екен» (173-бет). Батырхан ағат айтып
отыр, Басқапы айтпағанда, «Кокшетау», «Ңұлагерлерді»
қайда қоямыз?
Жәпе бір мысал: «Бетбұрыс жырын барлық ақындар
түгелдей жырлап кете алмай отыр, бұның өзі сайып кел-
гендс, жетпісінші-сексепінші жылдарда поэзияда белең
алған кейбір тепдепцпялардың нәтижесі»,— дейді Ба-
тырхап. Ңош, сонда ол қандай тенденциялар? Сөйтсек,
«көптегеп ақындарымыз «мен» арқылы... ішкі буырқаныс-
қа толы, контің көңілінде жүрген ойларды айтудың ор-;
нына... беріден алғанда, өз басыпың, әрірек алғанда, қо-
ғамның белгілі бір шағын топтарының (?) өкілдерінің
басында болған проблемаларды қаузап кетті. Осыдан
келіп поэзпядағы біржақтылық белең ала бастады. Бұл
тенд.епцияпың Бетбұрыс қозғалысымеп жолы бірге емес
екепі өзінен-өзі түсіпікті» (173-бет).
Сонымен, Батырханпың пайымдауынша, жеке өз ба-
сыпың да, «қоғамның белгілі бір шағын топтарының
өкілдерінің басында болған проблемаларды да қаузап
жүргендердіц» бірі - ақын Иранбек Оразбаев. Енді осы
арада Б. Дәрімбетовке мынадай сұрақтар қою қисыпды
шығар. И. Оразбаев мүддесін жырлап жүрген олар — қо-
ғамның қай шағыц топтары, олардың басында нелер бо-
лып еді? Бұл жұмбақтарды Батырхан өзі піепшесе, оқыр-
ман қайдап біле ңойсып. Одан әрі Б. Дәрімбетов былай
дейді: Мысал келтірелік:
«Қайғыма қайғы қосылса,
Түбіме әлІ-ақ жетесің.
120
Тағдырым мепі осынша,
Таяқтай беріп нетесіц!»
Бұл үзіндіні И. Оразбаевтың «Ой жүгі біздің иыңта»
дегеи топтамасынан келтіріп отырмыз. Жалғыз бүл шу-
мақ емес, топтаманың оне бойыпда осы бір тағдырьша
палу, өміріпе өкпе айту мотиві айңып сезіліп отырады.
Өмірге оң көзбен ңараудың орпыпа ондагы ңүбылыстар-
ға түціле коз жіберу, озіңнің басыңдағы (?) бір сәттік
коціл-күйді баріпага тән етс баяндау біздің поэзияның
ігогізгі бағытына қайшы келетін әуен. Өз-озіңмсн болып,
айналадагы омірдеп бөлініп қалу жаңсылыңңа апармай-
тыны белгілі жәйт» (173-бет).
Б. Дәрімбетовтің мына жазып отырғаны рас болса,
пгынында да, И. Оразбаев ңарақан басыпың, шагын
бір топтың жыршысы болса, әріше, оның Бстбүрыс ңозга-
лысымен жолы бір емес.
Бірақ, өкінішке орай, Батырхап тағы да ағат айтып
отыр. Ойткені, «Ой жүгі біздің иықта» («Қазақ әдсбие-
ті», № 45, 7 поябрь, 1986 ж.) атты топтамада жеке бас
қамын күйттеу, омірден түңілу жоқ, ңайта бетбұрысқа
лайық жырлау, ңоғам тыныс-тіршілігіне, өмір, жүрек
тереңдеріне, адам жапы иірімдеріне диалектпкалың тұр-
ғыдан үңілу бар. Әринс, лирикалың өлеңдерде ақынның
мұның бәрін өз жүрегінен өткізіп, көбіпе-көп оз ой-
созімі, түсінік-түйсігі,' қабылдап көруі арқылы бсйнелей-
тіні айтпай-ақ түсінікті.
«Дегеніпе құл боп жұректіц,
Жүйке де, бәлки, жұқарды...
Жырыма жасыл ту еттім,
Асан қайғы мен Бұхарды».
дейді осы топтамасыпда Ирапбек. Жске бастың мұңы
ма? Шағын топтың өлеңі мо осы? Тіпті Батырхан мысал-
га келтірген шумақ былай жалгасады:
«Таққұмарлық жоқ-ты тегімде,
Атақ да, Даңқ та сұраман,
Дариға — құсым көгімде
Жүрсішпі шарлап дін аман...»
Ал мұнда тұрган каидай сүмдың бар? «...Тағдырым, мені
осынпіа таяқтай бсріп петесің?» — догепдей жолдары
үшін аңындарымызды айыптай берсок, ақынсыз ңалмай
мыз ба? «ГшІм өлгеп, сыртым сау», «Жүрегім мепің ңы-
рың жамау», — дейді Абай. Біраң Абап таптық ңоғамда
121
өмір сүргг.п ақыи ғоіі дерміз. Оттда Сырбай Моулсновтіц.
мыііа бір жолдарып оқып корелікші:
«Кейдс кенет пайда боп,
Жүректі мұц шьтмтпылар.
Жатыр ма оііы жайлап орт,
Ақып жайын кім сұрар?..
Оіі қақпасып қайта ашып,
Дүниемен тілдесер.
Өрт, дауылмен айңасып,
Аңыи ауыр күп кешер.
Жалап откен Ішіп у
Жаньитда опың жара а.з ба!.
Оцай емес түсіру
Совың бәріп қағазға!»
Біз С. Мзулеполтің «Сырымбет саласында» топта-
масыпда («Ңазак одебиеті», № 33, 14 август 1987 ж.)
жарық коргеп бір олеціп тұтас келтіріп отырмыз. Епді
Батырхаи Сырағатіды қайда аттарып ңосар скен? Жоқ,
мұндап багдар, бір-ақ птумағы арқылы бір ақыттды кіно-
лап, оп-оцаіі әрі дәлелсіз аііып тагып шьтга келушілік
әдебп сіыпға да жатпайды, шындыққа да қоцсы қонбай-
ды. Сып емес, іпып емес пәрсеніц — Батырханныц өзі
гбітқап лай: «Бетбұрыс қозғалысымеп жолы бірге емес
скені озінец-озі түсіпіктІ».	'
Б. Дәрімбстовтің бізге байлапьтсты пікірлері де осын-
даіі қвсьшсыз бұрмалауға, жала жабуға құрылғап. «Ой-
ласу, пікірлссу багытыпда қүрылгап сыппап горі бел-
гілі бір топтардыц (?) мүддссіп ойлаған сыңаржақ еын-
дар (?) паііда бола бастады». Атап айтқапда Б. Сарбала-
евтыц «Жақсы дегеп пемеіте, жаман деген номепе?» («Ңа-
зақ әдебиеті», 3'1 октябрь, 1986 ж.) деген мақаласы
сондаіі екеп. Батырхап опді мұны қалай «ләлелдспді»
дсніз: «Автор (Бақыт Сарбалаев) «жазушы» баспасыпың
жыр кітаптарыпаіі жақсы өлеқ ташіай кптіалады. Ңи-
палып қана қоймай, талай ақыидарға тіл тигізеді (?).
Ңадыр туралы «ксрі кетудің гебебі педо?» — дегеп сауал
қояды. Үлксн ақыпға кері кеттіц деп айып тағу (?)
үшін үлкетт д.әлелдеріц дс болуы керек қой. Ақыішың бір
ғапа олеңігт талдап алып, оғап ксрі кет-тің дегеи аііып
тагу әділсттіц ісі емес. Бір өлең түгіл бір жинагы еәтсіз
болғап ақынга (?) да бұпдай айьш тағылмаса керек...
Өйткепі, әрбір эқыиныц өсу, шарықтау кезопдсрі бол-
ды (?), ол үпемі асыл жыр жазатып машппа болмаса
122
керек» (174—175-беттер). Көріп отырсыз, Батырхаи біз-
ге оп-оцай ауыр айып арқалата салды. Белгілі бір
топ мүддесіп көздетііз. Сонда қай тоитыц? Бүгаіі д-элелІ
ңапе? Сыцаржақ екеп сынымыз? Мұпы Дерімбетовтің
тағы да долелдеуі шарт емес пе? Әлде Батырхаи айтса,
біткепі ме? «Жазушы» баспасыиың бір жылғы жыр кітап-
тарыпап жақсы оле.ц таііпай қиналсақ, оіан дәлеліміз
коп, сопдықтаіі қииалдық. Лл Батырхап Жапиар Омірбе-
ковтеп, «Шапағатты шақ» жпнағынан, Қабыпі Молдақа-
іпевтен жақсы олец тауып қуанса, неге опы осы мақала-
сьтііда оқырмаи козіне корсетіи, айғақтай кетпсйлі. Дә-
рімбетовтіц Бақыт талай ақыпдарға тіл тигізді деуі тіпті
оресксл. Талай ақыпдар татымсыз туындыларды тоиыр-
латады, біз жеке бастарыпа тиіспей, сол шыпдықты бетке
айтсақ, кінэ.ті боп шығамыз. Тіл тигізу дегем—согу,
боқтап-бүралау, ал біз қайсы ақыпды тілдешііз? Сопңа
қарапайым гаіта әділдік қайда? Үлкен ақын Қ. Мырза-
лиеатің «Жалыпітан жаралгандар» атты гоптамасыпда
кері кетконі даусыз. Оқырман кім.дікі дұрыс екеніп аны-
ғырақ байқауы үшін пікірімізді нақты келтіре де ксте-
йікші: «Бір дәлел — ақын Қадыр Мырзалиевтің «Жалын-
лап жаралғапдар» атты тонтамасіЫ. Бір қарағапда, топта-
ма жаман омес. Тіпті, талай-талай талантсызггар үшін
бұл жыр шоғы кәш басы шығармасы болуға ғкарап қа-
лар. Тіпті, топтамадан он ғана емес, оты да шашырап
тұрған шумақтар табылады. Бірақ ақынның оз мүмкіпді-
гіпен, өз бнігінен келсек, өрлоу, емес, біршама кері кету
корср едік», Біз бұлай дегеиде Ң. Мырзалиевті озімен
озін салыстырып, «Жалынпан жаралғандар», «Басым
жаудың күшіп біз...» атты олецінон әлсіз деп отырмыз.
Созіміз дәлелді болу үшін екі туыпдыиы қатар мысдлға
келтірдік те. Әлде Б. Дәрімбетов бізді Ң. Мырзалапев
өлең-кітаптарып «...ксйіпгі кездері оқырмая жұртшылық-
тың әлі де дүкоңдо қалдырмай сатып алганмсн, бұрынғы-
дай жаттап алмайтыпы, тамсаіібайтыны пеліктеп?» —
дегеп созіміз үшіп айыптап отыр ма? Ал, бұл сөзіміздің
қай жеріндо өтірік бар? Ал мықты ақъш Ң. Мырзалиев-
тіц кемшілігіп көрсеттік, сонда отгы қап топтыц мүддесі
ушін жасадық? Мунымен де тынбай, Батырхал: «Ақын-
ііың бір ғана олеціп талдап алып, огап кері кеттіц дсгсп
аііып тагу әділсттің ісі емес. Бір өлец түгіл, бір жинагы
сәтсіз болғап ақыпга да мұпдай айып тагылмаса кс-
рек», — дейді. Ау, осының алдында ғапа оқы Батырхап
ақын II. Оразбаовты жалқы топтамасындагы жалғыз-ақ
шумағы арқылы бетбұрыстан боліп тастап еді гой. Соп-
123
да Ң. Мырзалиевке бір бөлек, II. Оразбаевқа бір бөлек
өлшем бар болғапы ма? Бір өлең түгіл, тұтас бір жи-
нақтып сәтсіздігі ештеңе етпесе, оида Батырханның айт-
қанын істейік. Тәуір ақындардың озі өздеріно қатты
талап қоюларын доғарсып да, ал халтурщиктсрдің алды-
нап ақ жол ашайық. Батырхан мұнымен тағы да тынбай,
бізді біржолата «бас котертпеуге» кіріседі. «Бір жылғы
жыр жинактарынан жақсы өлең көре алмагап ол бола-
шақтап да түңіліп шыға келеді. Баспаның жеснарында
тұрғап 34 кітаптың 30-пан үмітіпің шамалы екеніп айта-
ды. Бұл өзі жақсылықты коргісі келмейтіи адамның
сөзі ғой. Алдын ала, элі оқырман талқысыпа түспеген
кітаптарды бұлай кінәраттау бслгілі бір оймен қолына
қалам алгап адамның пиғылы болса керек. Бүпдай сын-
шыдан әділоттік күте а.шаймыз». Бір карағатща, Ба-
тырхан бапламыпың жаны бар. Алайда, ол жәие бүра
тартын отыр. Ойткеігі, Батырхаішың бізден арам пнғыл
коруіпе себегі мьша бір сойлемдеріміз тәрізді. «...Талапт
бар болса бар, жоқ болса жоқ. ІПеберлік деңгейі томстт-
деп-жоғарылаи тұрады десек те, қалған авторлар ішіпсп
Ғафу Ңайырбепов, Бекеп Әбдіразақов, Өтежаи ГІұрғалкев
секілді бірлі-жарым ақыпдар кітабыпан ғэпа айшықты
жырлар күтетіггімізді жасырмаймыз. Ал калғандарыпан,
яғгш 34 кітаптың 30-ыпаіі үмітіміз шамалы», Ал. осы
сөйлемдсрде қандаіі арамдық бар? 1986 жылы «Жазу-
шы» баспасылың жасық жыр кітаптарып қаптатқаиы
рас. Егер Батырхап осы 34 кітаптың құрығанда үштен
бір-іпец жеткілікті жақсылықтар тауып жатса, егер жет-
піске келгендс ел есінде қалатын жеті олең жаэа злмаған
дарынсыз алам аяқ астынап елсулі ақынга айпалып ке-
тііг жатса, біз-ақ жеңілелік. Әіітпесе ақлқаттың аты
қашапда, қайда да ақпқат емсс пе? Жоқ, халықка мәлім,
әдебиетке ортақ шындық та белгілі бір топқа жата ма?
Онда Батырхан оиың қай жүз, қай рудап екенін де ай-
тып берер. Біз шындықты айтамыз, ол үшіп бізді Ба-
тырхап әділетсіз етеді, топшыл жасайды. Ақындар на-
шар жазады, баспа құпсыз кітаптар басып шығарады, со-
ғап — соиы айтқапдықтан да — Бақыт Сарбалаев кіпәлі.
Ау, қпянаттыі^да қпсыпы, зорлықтың да шегі болу керек
қоп. «Ңазапшының епкі бар експі» рас, бірак құлақты
бәрібір қазанның түбінеп емес, ортап беліпеп де емес, тек
ернеушен шығарған жөп емес пе?
Ңысқаша қайырғапда, «Жұлдыз» журпалының 1987
жылғы сапдсэрьшдағы сыпсымақтардың жағдайы осындай.
124
* * *
Сопымсп, бұл айтылғапдардап қандай қорытынды-
лар шығаруға болады? «Жұлдыз» сынында әлі шынайы
бетбұрыс жоқ. Сан жоніпен де, саііа жонінен де ілгері
басу байқалмайды. Номер саііъш бір мақала, бір ре-
цеизяя жарпялау еіпқандай да қанагаттанатын жагдай
болмаса керек. Рас, алуан пікірлер, полемика, жария-
лылық қажет. Көп қажет. Бірақ жариялылық әркімпіқ
аузына келгенія айтқызу емес шыгар.
Бізге ең басты керек норсе ле? Тазалық. Сып тазалы-
ғы. Ниет, мұрат, жүрек, ар тазалыгы гана сол тазалыққа
, жеткізеді. Міне, сопдықтап да ақын Темірхан Медетбо-
ков былай деп жазса керек:
«Былғап алсақ біз егер ар,
уятты —
жылуыпап аіірылады шуаіың,
кызуыпан аіірылады жыр-әнің.
уұратыпап айрылады сүрағың,
Ңуатынан айрылады ұраның!
Кімді беру, нені жариялау — журналдыц оз еркі, алайда
әлеуметтік-әдсбп әділеттілік жоң жсрде бәрі бекер. Бү-
гінгі бетбүрыс, қайта қүру кезецііііц пегізгі талабы да
осы.
1988
БЕТБҮРЫС ҚАШАН БОЛАДЫ?
Өміріміздегі түбсгейлі Бетбұрыс, түбірлі қайта кұру
процестеріпің КПСС Орталық Комитетінің 1985 жылгы
Апрелъ пленумыітан басталганы белгілі. Партпямыз қа-
зір қайта құрудың.жана ксзеңіне, тпешуші козеңіне кіріс-
кепімізді айтып отыр. КПСС-тің 1988 жылдың28 нюнь —
1 пюлі аралыгында еткеп Бүкілодақтық XIX партия кон-
ферепцпясының мгттерналдары мен маңызды шешімдері
мұпы тағы корсетті. Алайда, оеы бетбұрыс, қайта құры-
лу біздің бүгінгі әдебиетімізде, опыц ішінде, біз тілге
тиек еткелі отырган қазақ әдеби-көркем сынында бар
ма? Біздіпшс, бар. Бірақ тым мардымсыз. Рас, әдебпе'г
ескірген техшікасыи жаңартып, лайықты емес, бюрократ
басшыларып іскер, ұйымдастыргыш, әділ жетекшілермен
ауыстыра салса, түзоліп кстуі мүмкін ондіріс орындары,
пе колхоз, совхоздар шаруашылыгы емес. Өйткепі, әде-
биет коллективтік шаруашылыққа жатпайды, опда ав-
125
торга озіпен басқа сшкім көмсктесо алмайды. Соған қа-
рамастан жсдсл, жауынгер жанрлар — лоэзпя, очерк пец
публпцистпка, сып ұтпңыр уақыт ағымына ілесіп, откір
дс өрелі туыпдыларып беріп үлгіругс тпіс. Бұған тіпті
міидетті. Бүгіпгі орыс совет әдебиеті тыпыс-тіршілігіпсп
мұиы коре де бастадық. Оныц үстіпе үлксп сурсткер-
лер. ільшайы талаиттар үпсмі замапмеп аяқты бірге ба-
сыи, бұрыішан-ақ батылдық, бетбұрыстық бітім тапы-
тып ксле жатқан жоң на. Мәсслсн, Аіттматов, Ғамзатов,
Распутип, Быковтардыц жетпісінші-сеысеиіпіпі жылдар-
дағы қайсыбір ромаи, повеотері, олец-дастандары да осы
сөзімізгс айғақ қой.
Ал бізде іпе?
Бетбұрыс өте баяу, тасбақа қарқыпмсп жүзеге асып
келеді. Шын мпнісіпдс әдебиегімізде қайта құру.іыц қа-
мып ойлап, кұросігі жүргсп қаламгерлеріміз жоқтыц
қасы.
Бұл сөзімізгс долел керек пе?
Бұлтартпайтын басты бір дәлел — қазақ әдсбп-коркем
сыныныц елімізде қайта құру басталғалы бергі бүгсжек
бітімі, қапағаттанарлықсыз жағдайы. Әрине, мұпыц бар-
лығып қамтып байыптауга бір мақала көлсмі тарлық ете-
ді. Сопдықтап біз тек соңғы бір-ақ жылдыц — 1987 жыл-
дың одебп-коркем сын саласыпдағы алуан өнімдсріпе
тоқталып көрсек те, осыгап көз жеткізер сдік.
Алдымен колемді, салмақты еңбсктер — баспалары-
мыздыц сын саласывдағы шығарған кітаптарыпа жүгін-
сек, сап жағы әлі до жоқ емес. Атап айтқанда, бұл жыл
сып өпімдерін шығаратын негізгі баспа «Жазуиіыдан» 8
кітап жарық көріпті. Ал «Ғылым» және «Мектеп» бас-
пасы шығарғап жекелеғеп кітаптарды (ішіпде Р. Нұрга-
лиевтің «Ңазақ реьолюциялық поозиясы» секілді жақсы
кітаптар бар бола тұра) тікелсн сып жемістерііш жат-
қыза алмасақ, жастар баснасы «Жалын», «Ңазақ совст
балалар жазушылары» атты анықтамалық пеи «Сөзстаи-
ның» козекті кітабып, яғнп иебәрі скі-ақ кітап үсы-
ныпты.
*	а
Көріп отырсыз, қайта құру дәуіріпде әдобп-коркем сы-
нымыз саласыпда басқапы былай қойып, сап жәіііпен де
ілгерілеу смес, ксрі ксту бар.
Іғері кету емей пемопс, сып саласыіілағы жылпама
тәрізді жетекші кітап, бірогсй жипақ — «Уақыт жәие
қаламгср» 1987 жылы жарық көргон жоқ. «Жалын»
баснасында бүған дөйін жалғыз-ақ таза сын кітабы —
«Жастар жастар туралы» шығыіі келсе, қязір ол да жа-
126
былды. Алдагы уақытта жарық корс ме, жоқ па, ол та-
ғы бслгісіз.
Енді сапа, мазмұн жағына кошсек, бұл тұрғыда жәпо
кері кетуді байқаймыз. Бұғап коз жеткізу үшін әлгі 10
кітапты аакты түстоп, таңбалан корсек, опыц екеуі —
анықтамалық, үіиеуі қайта басылым, тортеуі зерттеу еке-
нін байқаймыз. Тек біреуі гана таза сын кітабы. Сопымен
олар:
'1. «Мұхтар Әуезов тагылымы» (коллективтік жинак);
2.	«Советтік Ңазақстап жазушылары» (апықтама-
лық );
3.	«Сөзстап» (коллективтік жинақ);
4.	«Ңазак совет балалар жазушылары» (қаламгерлік
омірбаяп жипагы);
5.	Бакытжап Маптапов «Ңаһарманпыц рухапи әле-
мі» (зерттеулер);
6.	Әбон Сатыбалдиев «Рухани қазына» (кайта ба-
сылы.м);
7.	Хангалп Сүііішлолиев «Ғасырлар поззнясы» (зерт-
тсулер);
8.	Мақаш Бекбсргснов «Дүбірлі дәуір шежіресі» (мо-
пография);
9.	Сәбит Досанов «Ңазына»;
10.	Т. Сндыков «Мұрат пеп міпдет» (әдеби-сып іуақа-
лалар).
Коріп отырсыз, осьшау он кітаитың біреуі гапа таза
сын кііабы.
Әрипе, қайта басылымоың да кайта басылымы бар.
Зерттеудің де зерттеуі бар. Сол тұргыдап кслсек, бұл 10
кітаптып дспі керек. Тіпті кеіібіреуі мазмұпдық құрылы-
мы, көркомдік келбеті жағынан алғаш рет шығып стыр-
ғап анық жақсы. жапалық кітаптар.
Мәселеп, био-бпблиографпялық атіықтамалық «Совет-
тік Ңазақстап жазупіылары» ұлы Октябрь социалнетік
революцпясының 70 жылдығыпа арналгап кітап. Нос.і
бар, ұлы мерскеге тарту десе тарту дерліктей. 1934 жы-
лы Ңазакстан жазушыларыпың бірінші съезі шақырыл-
гапда профоссііонал қаламгсрлер сапаулы болса, қазір
республпкадағы . СССР Жазушылар одагыпың мүшеледп
500-ден асып жыгылады окоп. Лпықтамалықта совст
өкіметі жылдарыпда өмір сүргем жәпе қазіргі коздо ец-
бек стін жүргсп ақып-жазушылардып, сыішіы, драма-
тург, сатпрпктердің кысқаша өмірбаяидық мәліметтері,
творчествосы қамтылгап. Дау жоқ. қаламгсрлерге қоса
127
қалың оқырмап қауымға осындай бір анықтамалық қа-
жет еді. Өйткені қазақ совет әдебиетінің негізін салушы
Сәкеп Сейфуллип, Бейімбот Майлин, Ілияс Жансүгіров-
тердің қайда туып, қашан дүниеден откоиін, қандай ко-
сек шығармалары бар екенін екінің бірі білгеннен, ара-
мыздан кеше ғапа кеткеп — белгісіздеулерін былаіі қой-
ғапда — кеңілен танымал Мұқағали Мақатаев, Төлеген
Айбергепов, Жұмекеп Нәжімеденов, Жұсіп Қыдыровтар-
дың өздорінің омір, опер жолыпан копшілік жұрт хабар-
сыз. Шындығып аіітсақ, Сәкон, Бойімбөт, Ілиястарды
білетініміз — олар мектеи, ипститут оқулықтарыпда бар,
ойтпесе оларды да біліп жарытпасымызга күмәніміз жоқ.
Опың себебі, кошегі тоқырау кезеңінде, тілті ол түгіл,
' бүгінгі күндері де республикамызлагы жауапты партия,
мәденнет қайраткерлері, тіпті Ңазақстан Жазушылар
одағыпың басшылары да жеке бастарыпың әйтпесо айпа-
ласының қам-қарекетін ойлаудап артылмай жүр. «Қазақ
әдебиеті» газетіпдо істегелі бері бұгап козіміз анығырақ
жетіп келсді. Өйткеиі Қазақстан Жазушылар одағы коп
тірілердің мүддесін, мүшелтойын түгелдейді де, ал ол-
гепдерді — артыпда сұраушысы болмаса — іздемейді до.
Әйтпесе қалам ұстап жүргеи көбіміздеп тірірек, әрдайым
айқай салып, атақ сұрап, жшіалыстарда шу жасап жүр-
ген, әіітпесе қайраткерсымақ болып жүрген кеіібіреуі-
мізден ойы да, орпы да ірірек Саттар Ёрубаев, Қасым
Амапжолов, Мұқағали Мақатаев, Жұмекен Нәжімеде-
нов, Ақан Нұрманов, Қалжан Нұрмахановтардың 70
жылдық, 50 жылдықтары атаусыз қалуы қалай? Ең ке-
йінгі, соны фактілерге жүгінсек, 1987 жылы жастардың
сүйікті ақыпдары Төлеген Айбергопов, Жүсіп Қыды-
ров, Меңдекеш Сатыбалдпевтер 50-ге толды. Ал солар-
ды — «Жалын» журпалыпың Айбергеповті жарқыратып
беруін айтпасақ— «Қазақ әдебиеті» газетіпеп басқа қан-
дай ұйым, мекоме, басылым ескерді? Рас, Қазақстан Жа-
зушылар одагыпда кейде бірлі-жарым еске алу кеші
отеді. С. Ерубаев, Қ. Нұрмаханов, Т. Айбергеновтер
үшін сол жеткілікті ме? Ал 1988 жылы Тайыр Жароков,
Хамза Есепжапов 80-ге, Тәкен Әлімқұлов 70-ке, Айк.ып
Нұрқатов, Қайиекей Жармагамбетовтер 60-қа толды.
Олардың да мүшолді, мерскелері жетім қыздың тойыпдай
болып өттІ. Арамызда өзі жоқ болғапмен, мұпдай сапау-
лы, саңлақ қалам иелерінің тойын бітірген еңбектеріпе,
қалдырғап мұрасыпа сай, лайық ататуы жоп емес пе?
Ау, мұндай-мұіідай адамдарымызды, аруақтарымызды
ұмыта берсек, біздің кім болгапымыз! Әриңе, мұпдай да-
128
таларды, мүшелдерді Қазақстап Компартиясы Орталық
Комитеті, ресшублнкалық Жазушылар одагы әдейі ұмыта-
ды дей алмаймыз. Тек көзі жоқтар алдындагы жауап-
керіпілік, азаматтық құнт, қамқор коңіл жетіспейді. Ен-
деше, сондай селқостығымызды сергітуге, қарақап басы-
мыздыц қамынап артылуга, кімнің қапдай мұңы бар еке-
пін дер кезіпде білуге «Советтік Қазақстап жазупіылары»
сияқты анықтамалықтардың септігі тиері күмәнсіз.
Алайда, припципіпде осындай аса қажет, құнды жақ-
гары барпіылық кітапта ірі әттегеп-аплар да кетіп қалып-
ты. Сопыц негізгі біреуін ага газетіміз «Социалистік Қа-
зақстан» 1987 жылғы 24 январьдағы санында дұрыс
корсеткеп. Атап айтқанда, газет авторы Мәлік Қарақұ-
лов «Асығыстық ақыры — ақаулы іс» атты мақаласында
былай деп жазады: «Ең бастысы — мұпда да қаламгер-
лер өсімі толық қамтылмағап. Басқаны айтпағанда, Қа-
зақстан Жазушылар үйіне кіреберістегі вестибюльде
«Отан үшін опат болғандардың даңқы ошпесін!» деген
мемориалдық тақтада аты-жөні жазулы тұрған ¥лы Отан
соғысында қаза тапқан 25 қаламгердің анықтамалықта
сегізі жөнінде ғана мәлімет берілген, қалған он жетісі
жайында түк те жоқ. Ал олар жөнінде мәлімет табу
қиьш ба еді. Біздіцше, ат терлетіп азапқа түсетіндей
ештеце жоқ. Мысалы, жақында ғана туғапьша 80 жыл
толуы аталып өткен Әбзали Егізбаев жайында Қазақ
Совет. Энциклопедиясының 4-томының 100-бетінде дап-
дайын мақала тұр. Сопдай-ақ, Степан Васильев, Несіпбай
Манашев, Бақтияр Меңдігазип, Асқар Нұртазин, Вла-
димпр Чугупов сияқты белгілі қаламгер-журналистер мен
ақып-жазушылар жөнінде дерек табуға болатын өді. ¥лы
Отап соғысыпан бұрын марқұм болғап Абдолла Ағайда-
ров, Ерғалп Алдоңғаров сияқты қаламгерлердің де кітап-
тап орып таппауы окіпішті-ақ. Сол сдяқты апықтамалық-
қа енгізілгец Ыхлас Адамбекрв, Игібай Әлібаев, Сапарға-
ли Әлімбетов, Момын Өшірбеков, Қазапғап Байболов,
Кешеп Елеуов, Далабай Жазықбаев, Рахымбай Құлбаев,
Есепбай Омаров, Қадыр Тайшықов сияқты он қалам-
гердің суреттері берілмегея. Бұіл да сол асығыстықтың,
жауапкершілікті дұрыс сезінбеудің салдары. Әйтпесе
ең ерте дегені 1937 жылы, ең соңғысы 1978 жылы қайтыс
болган бұлардың суреттерін әбден табуға болатып еді
ғой». Дау жоқ, анықтамалықтың алдағы басылымыпда
мұпы түзсту керек-ақ.
Жалпы, «Советтік Қазақстан жазушылары» анықта-
малығып қадағалап қарар болсақ, бұлардан басқа да
5—18	129
елеулі кемшіліктерді кеэдестірер едік. Мәселен, қазақ
совет әдебиетінің нсгізін салушы Сәкен Сейфуллипге ар-
налған беттерден төмендегідей сөйлемдерді оқыр /едік:
«1918 жылғы 4 июньде ақтардың көтерлісі болып, Ақмо-
ла Совдешнілері тұтқындалды. Атаманның (?) «азан ва-
гонында» 47 кун ажалмен арпалысқан Сәкен 1919 жылгы
3 апрельде Колнакіың Омбыдағы түрмесшеп қашьш
іпықты»; «1922 жылы «Асау тұлпар» атты льесасын (?)
жариялады (554-бет); «Шығармалары», «Өткен күндер».
Өлеңдер. Ңазан, 1914; «Қазақ адебиеті», А., 1932; «Шы-
ғармалар». 1 — 6 т., А., 1960—1964; (555-бет). Енді Сә-
кен қай атаманның азап вагопыида ажалмен арпалысты,
«Эткен күндер» мен «Ңазақ әдебиеті» арасында, өйтвесе
«Ңазақ әдебиеті» мсн 1960—1964 жылы шыққап 6 том-
дық шығармалар жинағы арасында Сәкощгің жарық көр-
ген кітаптары болмағаны ма деген сұрақтар өзінен-озх
туындамай ма? Иә, С. Сейфуллин атамап Аннонковтың
азап вагонында болып, 1922 жылы «Асау тұлпар» атты
пьеса емес, елеңдср жинағын жариялаған. Құрастыру-
шылар ұмытпай корсетіп отырған жинақтары арасылда
суреткердіц «Домбыра», «Экснресс», «Тұрмыс толқыяып-
да», «Жер қазғандар», «Кокшетау», «Альбатрос», «Қы-
зыл ат», «Айша» т. б. кітаптары баспа бетіп корген. Бас-
қа-басқа, мектеп, институт оқулықтарыпда бар, жақсы
зерттелген классигіміз С. Сейфуллнп өмірбаяны мен твор-
чөствосыпа келгенде мұндай міпдерді жіберуге болмайты-
ны күмәнсіз.
Қазақ совет одебиетінің тарихында озіндік ешпес
олемі бар, жарық жұлдыз ақындарымыздың бІрі Қасым
Аманжоловтың өмірбаяпы да сын көтермевді: «Қасым
Аманжолов 1911 жылы (?) қазіргі Қарағанды облысыпың
Қарқаралы ауданында (?) дүниеге келгеп. Ол тым ерте
жетім қалады да, Сөмей қаласына келін (?) интернатқа
түседі (?) Сояда сауатын ашады. 1927 жылдан 1930
жылға дейін ол Семейдің малдәрігерлік техникумында
оқиды. Бұдан кейін Ңасым Орал қаласына барып, педа-
гогикалық институтқа тускен (?). Бірақ институтты
аяқтауға (?) мүмкіндік болмай, 1932 жылы Алматыға
келіп, «Ленипшіл жас» газетіне қызметке орналасады.
Осы жылдарда-ақ Қасымның өлеңі газет бетівде корі-
не бастайды. Ол әсіресе Оралдьщ «Екпінді құрылыс» га-
зетінде жиі басылады. Алайда, қалың оқушылар жұрт-
іпылығы Қасымды ақын ретінде 1936—1938 жылдары
ғана (?) апық таныған, 1938 жылы «Өмір сыры» атты
тұңғыш өлеңдер жинағы шықты...
130
Әскер қатарына гпақырылғал Қасым біраз (?) уақыт
Қиыр Шығыста болады. Ақышіың біраз (?) шығармасы
осы жорықта немесе кейін осы омірдің отты белесі тура-
лы жазылғая. Сол шығармалардың ішінде ерекше екі
жыр бар. Бірі—«Байкал», екіншісі — «Орал» (21-бет).
Көріп отырсыз, атақты ақынның өмірбаяпы сауатсыз
да жүйесіз жазылған. Интернатқа да, ппститутқа да тү-
суді (бәлкім, оқуга түскен шығар — Б. С.) айтпағанда,
ақыпның нақты туган күні мен туған жері де (Қарқара-
лы ауданыпың барлық жерінде дүниеге келмеген шы-
гар — Б. С.) белгісіз бе? Сонда Қасым Аманжолов тек
1936—1938 жылдары ғана ақып ретінде танылғап ба?
Өзге уақытта ше? Сондай-ақ Қасым ақынпың екі-ақ жы-
ры: «Байкал» мен «Орал» ғана ерекше ме? «СоветтІк менің
оз елім» мен «Нұрлы дүниесін» қайда қоямыз? «Туған
жері» мен «Қазақстаны» ше? Рас, құрастырушылар бұл
жерде ақыы өмірінің соғыс жылдарындағы кезеңін қам-
тып отыр. «Байкал» мен «Орал» сол уақыттың үздік
жырлары ғой дер. Алайда, бізге Қ. Аманжолов өмірбая-
пыңдағы уақыттық межелердің бұлдырлығына қоса ~кей-
де творчестволық баға, сипаттамаларға көшіп кету де тү-
сініксіз болып көріпді. Өйткені, анықтамалықтағы өмір-
баян қалыігтасқап із-үлгі бойынша қысқа да нұсқа, нақ-
ты жазылуға тиіс емес пе?
Қысқасы, басқа ақын-жазушыларға байланысты да
осыцдай, үқыпсыздық пен шалағайлықтан кеткен әр түр-
лі олқылықтар аз емес. Яғни өмірбаяндық деректерінің
бұрмалануы, шығармалар аттарының қате берілуі, алу-
ан дәлсіздіктер, қаламгерлеріміздің коптеген елеулі ең-
бектерінің ескерілмеуі — құрастырушылар Сейсенбек Ах-
метов пең Дүйсеибек Еркішев тарапынан салдыр-салақ-
тық пеп пемқұрайдылық орып алғанын, мұңияттылық
пеп жауапкершілік жетіспегенін аңғартады.
Тіколей сын үлгілеріне жатпаса да, мұндай апықтама-
лықтардың пайдалылығы, халық қажетін отейтіпдігі еш-
қаңдай дәлел тілемейді. Сондай керек, құнды кітаптар-
дың бірі сыншы Құлбек Ергөбеков құрастырып, «Жалып»
баспасы шығарган «Қазақ совет балалар жазушылары»
атты анықтамалық. Бұл өзі қазақ әдебиеті тарихын/’а
тұңгыш рет шығып отырған әдемі үлгі. Сонымен бірге
бүл жай өмірбаяндық мағлұмат, жазушылар қаламыван
туіан кітаптар тізімімен шектелмеген, сараң деректер су-
реткерлік сырға, әдеби сынға ұласып кеткен кітап. Сон-
дыңтан да оған қаламгерлік өмірбаян жинағы деген қо-
сымша анықтама берілсе керек, Сапарғали Бегалин, Өте-
5*	131
бай Тұрмапжапов, Сейітжап Омаров, Мүзафар Әлімбаев,
Бердібек Соқпақбаев сияңты ақсіақал, ағалардап баст.-ш
Ескеп Елубаев, Сұлтан Ңалиев, Марат Қабапбаевтарға
дейінгі балалар қаламгерлері өздерінің әдебиетке қалай
колгепдерін айтады, жазушылық, азаматтық кредо-козқа-
растарып ортаға салады, балалармеп, басқалармеп ой бе-
ліседі. Бүгіпде арамызда жоң С. Бегалин, Ө. Тұрманжа-
нов, С. Омаров, Ң. Ыдырысов, С. Баязитов, Н. Сералиев,
Ә. Дүйсенбиев секілді аяулы қаламгерлерімізд.ің омірба-
яндарып, өнерге көзқарастарып өз қолдарымен жазып
қалдырып кетуі, орине, қуанарлық жагдай. Ал Ң. Әбді-
қадыров, К. Мұқашев, Н. Әлімқұлов, Ж. Смақовтардың
көзі тірісінде жазып үлгіріп кете алмагап омірбаяндары-
мен оқырманды таныстырып отырған — балалар әдобие-
тінің сыншысгы Қ. Ергобеков. Бірақ бұл кітаптағы ең
сүйсінерлік нәрсе — балалар қаламгерлеріне дегеп ерек-
ніо ілтипат, жанашыр коңіл. Жалпы, бұл кітапта мек-
теп мұғалімдері мен оқушыларға, студеыттер мен кітап-
ханаіпыларга қажет танымдық, тагылымдық дерек-дзйек-
тер жеткілікті.
Бұл кітапта да жол берілгеп басты олқылық — «Со-
веттік Қазақстан жазупіылары» анықтамалығындагы ол-
қылықнен сабақтас. Атап айтқанда, кітапқа М. Имап-
жапов, Қ. Қайсенов, С. Бақбергепов, М. Дүйсенов,
Б. Тұрсынбаев, О. Әубәкіров, Б. Ысқақов, Ә. Табылдиев,
М. Қаназов, Қ. Мүсрөпов, А. Сопыбеков, М. Айымбетов
сияқты көптеген ақын-жазушылар творчсствоСы енбей
қалған. Қазақстан жазушылар одағының жасоспірімдер
мен балалар әдебиеті жопіңдегі совсті арнайы откізген
♦галқылауда мұпың себептері анықталды да. Дәлірек
айтқанда, әуелі анықтамалыққа 52 қаламгер кіргізілетіп
болып, кейіішен тақырыптық жоспардағы колем котер-
мегендіктен, әлгі аталған ақын-жазуіпылардың кобі қыс-
қарып кетіпті. Дау жоқ, бұрыиғы кездері тақырыптық
жоспар мызғымайтын заң, нұсцау болатып да, опдағы
көлемді ешкім озгерте алмайтын. Бірақ бугінгі бетбұрыс
кезеңінде баспаға еркіпдік беріліп, бәріп де сапа шешетііг
кезевде аталған кітаптың тағдырын көркемдік, әдебиет
мүддесі емес, көлем шешуші қайта құру рухына онша сай
келмесе керек.
Ендігі бір коллективтік жинақ — «Созстанпың» ке-
зекті сегізівші кітабы. Оның құрастырушысы өзіміз бол-
ғандықтан оған сын айтып, олай еді, былай еді деп жат-
паймыз. Жалғыз-ақ айтарымыз — «Жас қаламгерлер кі-
тапханасы» сериясымен шығып келе жатқап бұл дәстүрлі
І32
жинаңтың 1987 жылғы кітабы үш арыс, үш тасңан үш
бәйтерек Сәкен Сейфуллин, Бейімбет Майлин, Ілияс Жап-
сіүгіровтія, жазушылың, суреткерлік сырларыпа, азамат-
тық, адамгершілік өиегелеріне арналғапдығы.
Біздің ойымызша, 1987 жылы шықңан коллективтік
жипаңтардың ішіңдегі оқшауы — «Мұхтар Әуезов тагы-
лымы». Оны құрастыргап — белгілі сыншы-ғалым Рым-
ғали Нұрғалиев. Бұл «Жазушы» баспасыпыц «Абай та-
ғылымы» атты айрықпіа кітапты жақсы жалғастыруы
болды.
Бұл кітаптың озықтыгы иеде? Әрине, ең алдымеп Әуе-
зовке арналғаидығында, Әуезов туралы екендігіпде. Өйт-
кепі, Әуезов туралы сөз қалай дегенде де, Р. Мүсрепов
айтңандай, «ең болмағанда автордың, шығарманың оз
дәрежесіне котеріле алуы» піарт, ІПынында да, мына
кітапқа енген мақала, создердің дені осы талап биігінен
табылган. Әсіресе осы ретте Ғ. Мүсрепов, С. Мұқанов,
Ш. Айтматов, Қ. Сәтбаев, Ә. Нұрпейісов, Ә. Тәжібаев,
Т. Ахтанов, М. Ңаратаев, Ш. Елеукепов, С. Ңирабаев,
3. Қабдолов, Р. Нұрғалиев мақалаларын бөліп атауға
болар еді. Әрине, бұл еңбектердің дені «Біздің Мұх-
тар» («Жазушы», 1976 ж.) кітабыпда аталған авторлар-
дың сыни жинақтарыпда, бұрып жарық көргоп. Бірақ
қай-ңайсысы да — пысаналары Өуезов әлеміпің сонша-
лықты бүгінгі күндік, орқашаң замандас болуыпа бай-
ланысты — осы қазір ғана жазылғандай күй танытады.
Керек десеңіз, бұлар бүгінгі бетбұрыс рухын да бойыпа
сіңіргеп, қазіргі қайта құру талаптарыпа да толың жауап
беретін еңбектер. Мәселен, Ғабит Мүсреповтің эпопея-
дағы Абай мен Тоғжан арасындағы сүйісиеніпілік бей-
нөленуіне байланысты ойын-ақ алайыңпіы: «Тап Мұхтар
жазып отырған дәуірдің тұсында қазақ өлі түгіл, бүкіл
күшпығысты тұтас алғанда да, талай үлкеп адамдардың
түсіпігі үстірт болатын. Өзгені былай қойғанда, бұқара-
шыл, демократ, халықшыл, елді өнер-білімге жетелеген
Белинскийдің өзі дәл 1845 жылы күншығыс туралы бы-
лай депті: «Күншығыс — адам баласының бесігі, таби-
ғаттың ұстемдік алып жатқап жері. Шығыс адамы - -
табиғат баласы. Бала боп табиғаттың көкірегіпде туады
да, сол көкіректе қартайып өледі. Шығыс елі сол таби-
ғатқа бойсұнған, айуандықңа бейім ңалпында. Шыгыста
ғаіпықтық деген өзінің ец төменгі басңышыпда мәңгі бе-
кіп, қалып қойды. Шығыста ғашықтық деген табиғаттың
негізгі заңы бойышпа, әйелдің еркекке, еркектің әйелге
құштарлығы — екі жыныстың болашаң үрім-бұтақтыц
133
тоқталмауып ойлап сұхбаттасуы». Осіыиы айтқан Белин-
скийден сол кезде қазаң халқы туралы не ойлайсыц деп
сұрай қалсаң, сөз жоқ, бұдап да сорақы бір нәрсені ай -
тар еді. Абай мен Тоғжап арасыпдағы сүйіспешпілікті
сопша нәзік, сданіпа таза, сонша терең етіп бергеп Мұхтар
бұл жерде қазақ елі сияқты элдорге сырттан жабылған
жалапы да сол бір қысқа гана суретпен арпіып тастайды»
(17 —18-беттер). 1943 жылы Белинскийдің өзін сынап
тастап, «Абай» романының үлкен бітімін барлаған Ғ, Мүс-
репов пікірі соніпалықты кемел әрі корегеп емес пе?
Міне, осыпдай озық ойларды, парасатты пікірлерді атал-
ған мақалалардың кобінен-ақ лселтіруге болады.
«Мұхтар Әуезов тағылымы» кітабы үшін арпайы жа-
зылып, бірінші рет жарық көріп отырған мақалалар да
бар. Олар — 3, Ахметов, Ш. Елеукенов, С. Қирабаев,
Л. Әуезова, 3. Қабдолов, Н. Ғабдуллин, Қ. Алпысбаев,
С. Негимов мақалалары. Бұлардың дені әуезовтапуды
жаңа бір қырынан толықтырып, Мұхтар тағылымын та-
нытып тұрған дүниелер. Соңдай-ақ, бұрын мерзімді бас-
пасозде жарық көргенмен, осы жинақта оқырмапмен
алғаш рет толық жүздесіп отырған С. Мұқановтың,
Қ. Сәтбаевтың, Мәлік Ғабдуллиппің мақалалары да бір
игілік болғапы күмәнсіз.
Үлкеп, ірі демөсек те, жібермеуге болатын майда-
шүйде ксмшіліктер бұл кітаптан да орын алған. «Мұх-
тар Әуезов тағылымьшың», «Үлы дәстүр, кең арна», «Қа-
зақтың тұңғыш эпопеясы (идең жәпе образ)», «Терең
ой, биік нысана» тәрізді үш бөлімге жіктелуІ орынды
болғапмен, жекелеген материалдар, эссе, естеліктер өз
боліміпде тұрған жоқ. Сол сияқты, кітап соңында беріл-
ген түсініктерде бірізділік жоқ, ала-құла припцип ұста-
лынған. М. Базарбаевтың «Алып тұлға» тәрізді бұрын
«Біздің Мұхтарға» енген, бәлкім осы жолы толықтырыл-
ган мақалаларып «жипаққа арпайы жазылды» деудің
жөні және жоқ.
«Мұхтар Өуезов тағылымын» оқып шыққаппан кейін
көкейге қопақтайтын бір ой — осы сияқты эрі сын, әрі
сыр, әрі ғылым, әрі опер кітаптарып шығаруды дәстұрге
айпалдыру керектігі. Атап айтқанда, «Абай тағылымы»,
«Мұхтар Әусзов тагылымы» сияқты кітаптарды шығару-
ды жалғастырған жөн. Осы ретте 1976 жылы жарық
көрген «Біздің Мұхтар» бірінші том секілденіп, «Мұхтар
Әуезов тағылымы» екіпші томдай корінеді. Ендеше, бұл
екі кітаптың бір-біріп ішіпара қайталауынан бас тартып,
алдағы шығарылар үшініпі кітапқа Әуезов туралы Одақ
134
және туган әдебиетімізде жазылған, жазылар таңдаулы
маңалаларды топтасггыру абзал. Өмірге келіп жатқан
әрбір жаңа урпақ ұлы жазупіылар мен үлкен әдеби
құрылыстарды әрқашап озінше жаңадан ашып отырады
д&сек, бүгіпгі орта, жас буындардың талантты өкілдері
де Әуезов туралы өз ой-толгамдарып ортага салуға тпіс
қой. Олай болса «Мұхтар Әуезов тағылымын» жалғас-
тыру элеуметтің де, әдебиеттің де қажеттілігі ден бі-
леміз.
Мұндай ой, әрине, басқа алып, классик қаламгерле-
рімізге байланысты да туындайды. Дәлірек айтқаыда,
Сәкен Сейфуллин, Бейімбет Майлин, Ілняс Жансүгіров,
Ғабит Мүсреиоа, Ғабиден Мүстафипдер туралыда, «Абай
тағылымы», «Біздің Мұхтар» тәрізді кітаптарды піығару-
ды жедел қолга алатын кез жетті.
Әдебиеттің көркем аударма саласын зерттеген ға-
лым-сыншы Әбен Сатыбалдиевтің арада 22 жыл өткенде
қайта жарық көріп отырган «Рухани қазыпа» атты кіта-
бы — салмақты да, салдарлы еңбек. Сыншы-ғалым 1965
жылы керкем аударма мәселелері хақыпда айтқан топ-
шылаулар меп ой-пікірлер әлі күнге бағасын жоймапты.
Сондықтан мұндай жақсы, ұмытылуға тиіс емес кітап-
тардың әдебиетші қауыммен, оқырман-иесімеп мезгіл-
мезгіл жүздесіп отыруын құптау керек.
Ғалым,. филология ғылымдарының докторы Мақаш
Бекбергеловтің «Дүбірлі дәуір шежіресі» монографиясы,
атынан-ақ көрініп тұрғандай, қазақ совет әдебиетіндегі
тарихи-революциялық тақырыптың жай-күйін қарастыр-
ғап еңбек. Әдеби-көркем сынга қосылмайды. Әрине, әде-
биет үшін, халық үшін мұндай кіталтар да қажет. Әрі
бұл «Жазушы» баспасының Октябрьдің 70 жылдығына
орай шыгарып отырған бір кітабы. Алайда, бұл кітапта
тақырыпты қарымды, терең игеру жағы жетімсіз, жаңа-
лық жағы аз екені аңғарылады.
Ғалым, филология- ғылымдарыныц докторы Ханғали
Сүйіпшәлиевтің «Ғасырлар поэзиясы» деген жаңа кітабы
да зерттөулордеп түзілген. Автор, дәлірек айтқанда,
халқымыздың мәдени тарихын қарастырып, орта ғасыр-
лардағы түркі халықтарыпа ортақ әдеби-жазба ескерт-
кіштер қалнын, қазынасын, олардыц қазақ жазба әдебғіе-
тінің қалыптасуындағы орны мен маңызын барлап шол-
ған. Сөз жоқ, бұлар да қажет барлаулар, кәдеге асатын
мағлұматтар.
Әдебиет сыіппысы, филология ғылымдарының капди-
даты Бақытжан Майтановтың «Қаһармапиың рухани
135
әлемі» атты кітабы да — негізінетт, әдебпеттапу үлгісіпө
қосылғанмен, сынға да ұштасып жатқап сңбек. Ол қазақ
совет прозасыпдағы пснхологизм табиғатып басты пыса-
наға алып, осы орайда көп ізденістерге барған. Әңгімені
қазақ топырағындағы тұңғыш тарихи-революциялық ту-
ынды «Тар жол, тайғақ кошуден» бастал, ілкі кезендер-
дегі шығармалар: Ғ. МүсреповтІң «Ояпғап олке» дило-
гиясы, Ахат Жақсыбаевтыц « Б огет » Н. .^’абпуллиннің
«Жігер» романдары, Т. Әбдіковтіц ^ІЭралү^ повестеріпе
дейін өрбіткөн автор қызықты байлаулар жасайды, әр
түрлі қолтацба, шеберлік өрістеріне үңіледі. «Психоло-
гиялық талдау — адам жан дүниесіндегі барьгнша шы-
найы қасиеттерді терең аіпып, көрсету құралы» екеніне
біздің де козімізді жеткізеді, Бірақ біз Бақытжанға
пснхологизм, психологиялық талдау әдебиетіміздегі басқа
да басалқалы шыға^мддарда жоқ па дегендей сауал қой-
май-ақ, оның 1970—1980 жылдар шығармаларына кош-
кеңде сын, талдау тереңдігін мият етпей, шындықты
ашық, толық айтуды мұрат тұтпай, теңгермешілдікке са-
лынып коткенік дө көрмей тұра алмаймыз. Өйткені, ға-
лым-сыпшы ілтипатына іліпгеп қаламгерлердің бәрі бір-
дей әдебиетімізге жақсы шығарма әкеліп, адам жаныя
психологиялық тұрғыдан зерттеуде кілең олжа епшілеп
жүрмегені анық.
Енді 1987 жылы жарық көрген жалғыз «таза» әдеби
сын кітабына тоқталайық. Филология ғылымының кан-
дндаты сыншы Тұрсын Сыдықовтыц «Мұрат пен міндет»
атты кітабы үш бөлімнеп тұрады. «Кең өріс» атты бірін-
ші бөлімде автор роман, повесть, әңгіме, сыи жанрлары-
ның жай-күйін шолса, «Парасат пен парыз» атты екінші
белімде қуатты, қалыптасқан қаламгерлеріміздің творче-
стволық портретін жасауга күш салған: ал «Өнердің
бантап тұлпарын» атты үшінші бөлімде оз созімен айт-
сақ, «жұрт пазарына ілінгеп талантты шығармаларды
талдауға. жақсыныц озық үлгісін, жаңалығын кемшілік
тұстарын бүгіп қалмай, ажыратып беруге» талпынғап.
«Мұрат пен міндот» тияпақты оңып шыққанда кә-
ңілдс екі ұдай әсер қалдырады. Бір жағынап, Т. Сыды-
қовтьщ білімді екенін, қабілетсіз емес екепіп, шып нио-
тімен оділіп батыл айтуға тырысатыпып байқайсіың. Та-
лай ротте-ақ ол қапысыз тани да, қылаусыз талдай да
білсді. Жүйрік ой, қапық, ңанатты тіл де аңдатып оты-
рады, Мәселен, осы кітаптың екіпгаі болімінде, дәлірек
айтқанда, «Абай рухының жырпіысы», «Ылдидан салса,
төсте озған», «Уақытпен үндес», «Көкірегі козді ақын»
136
атты торт бірдсй мақаласыпда тұтастай алғанда да білік-
тілік танытады. Қанадан аспайды, рабайсыз мақтауға
да, тырнақ астынан кір іздеуге дс бармайды. Сыншының
төмецдегідей толғапыс, топшылаулары коңілден шыға-
тыны анық: «Талғамиан талант танылады. Жазушыпың
дүниетанымы, емірге көзқарасы, зерделілігі мен тәжіри-
бесі, ақыл-ойылың деңгейі көркем туындысыпа нысапа
отіп алған идеясын айта білу шеберлігінеп көрінбек. Де-
мек, мәселе — оныц оқырман жанып толғаптып, тебірен-
тер оқиғаларды дәл сұрыптап, талғап ала алгап сөргек,
сарабдал суреткерлігінде» (153-бет) Т. Сыдықов Ә. Нұр-
пейісов туралы «Адам рухының жыріпысы» аталған
творчестволық портретіп осылай бастайды. Жақсы бас-
тау, бұдан кейін ол осы ойын былайша сабақтайды.
«Кейде дуйім жұртты әуре-сарсацға салатып қанды оқи-
галы қасіреттің соцынап тарих сол қасірөттіц іпдетінен
келер ұрпақты безіндіре, сақтандыра толғайтып талантты
тудырмақ. Мәселеп, атақты 1812 жылдың оқиғасы «де-
кабристерді оятып», докабристср Лермонтовтың жүрегіне
шоқ тастаған, ал сол шоқ қызуы «Бородино» жыры —
Лев Толстой тәрізді ұлы художнігкті «Соғыс және бей-
бітшілік» эпөпеясын жазғызып, есіміп әлемге паш етті.
¥лы Отап соғысы шындығы, бізге мәлім, белорус әдебие-
тіне Василь Быковты, қазақ әдебиетіпе Ә. Ыұрпейісовты
сыйлады. Үлкеп талант айқайлап келмейді. Нұрпейісов
«Курляндиясымеп» (1950) өзіне тағдыры ортақ болған
геройлардың мінез-құлқы, іс-әрекеті, сезімі меп арман-
ойы, тартысіы мен талайын келістіре суреттеп берді»
(155-бөт). Осындай орнықты ой, дәйекті пайымдауларға
жүгіпген Т. Сыдықов Ә. Нұрпейісовтіц қаламгерлік порт-
ретін тәуір бедерлейді. Ол осылайша келесі мақалала-
рында Тәкен Әлімқұлов, Тахауи Ахтапов, Сәкен Имапа-
сов творчествосына да сенімді сапар шеге алған. Сопдай-
ақ Т. Сыдықов «Өпердің баптап тұлпарын» боліміпдегі
«Портрет және характер», «Түнгі алау», «Жүрек естелігі»
мақалаларында да едәуір талант аңғартып, Мұхтар Ма-
ғауиннің «Аласапыран», Бексұлтап Нұржекеевтің «Бір
өкініш, бір үміт» романын жап-жақсы сараптайды,
Алайда, Тұрсын Сыдықов «Үлкен жанрдыц жүгі»,
«Елгезек жанрдың еңсесі, «Әңгіме — шеберлік жемісі»,
«Әдебиет бағбаны», «Марқайған әдебиет мінезі» сеқілді
мақалаларында осы әдетінен, осы дұрыс тапып, әділ
талдай білетін мінезінен жаңылып қалады. Жаңылғаны
былай тұрсып, әділетсіздікке, солақайлыққа салынады.
Бөйне бір ол 1930—1950 жылдарда әдебиетімізде үстем-
!37
дік еткен біржақты, ұрда-жық, құргақ социологиялық
талдау принципш ұстанып отырғандай. Иә, Т. Сыдықов
бұл мақалаларыпда жоғарыдағы мақалаларындағы Т. Сы-
дықовқа мүлдем кереғар. Бұл аптқанымызға мысал
молшылық болғандықтан, бір-скеуін ғана келтірумеп іпек-
телейік. Мәселен, өзіміз жетік білетін шығармаға тоқ-
талсақ, Т. Сыдықов, Т. Нұрмағамбетовтың «Тұнық су»
повесіи былайша сілкілейді: «Егер санаңды саққа жүгір-
тіп, айтар идеяцды жеткізер уабілет кем тусіп жатса,
шеберліктің жетіспеу, оның үстіне омірді, ондағы қызу
әлеуметтік процестерді таяуда ізденудіц мардымсыздығы
қаһармандар тұлғасы айқындалар конфликтілерді таң-
дауда талғамыңды жойып, көңіліңдегі коріктіцді кенеусіз
етнек. Жазушы Тынымбай Нұрмағамбетовтің «Тұнық-
су» новесі хақында тағылымы зор сындар айтылуы осы
тұрғыда, бізше, орынды. Кішкентай адамсымақтар өзін
қоршаған дүниеге, уақытқа кішкентай терезедеи үңіледі.
Театр сахнасыңда да шағын қабілетімен қарға бойлы
кейіпкерлерді ойнаудан аспаған Сәлия тұрмыста да сол
ұсақтығынан жазбайды. Қара бацын ғана ойлап, өз қаза-
нында ғана қайнағап әйел келе-келе айла-амалы әйгіле-
ніп, тұйыққа тіреледі. Бар пәленіц үлкені Сәлия ұшқан
ұя, соныц туған семьясында жатыр. Шешесі тоғышар
әйел болғандықтан, оныц өмірі, адамдар жайындағы ұш-
қары түсінігі қыздары Сәлия, Ғалияларды да жайлап,
келе-келе бұл іпдет асқынып кеткен. Дәл осы шаңырақ-
тан жұңқан дерт екі жастың бірін жасамаған Ғалияны
екі босағаның дәмін татыртып үлгіртеді. Беті қатты бұл
іпдет әлі талай шацырақты жапап отері хақ. Повесте
Сәлияның адуынды, аяр шешесі: долы, ақылы шолақ,
шомбал қара сіңлісі Ғалия; сайқал, зымиян әйел Сәлия-
ның кір-қоқысқа толып, бықсып-бүксіген жиіркенішті
ішкі әлемі, психологиясы бірсыдырғы сепімді бейпелен-
ген. Алайда, осы іріл-шіруге неге жол берілді, басты
айыпкер кім, тұйықтан құтқарар жол кәні? Жауап
жоқ...» (83—84 беттер). Осыпау бір гапа цитатаның
өзінде үш бірдей қайшылық бар.ДБіріншіден, Т. Сыды-
қовтан басқа бірде-бір адам осығаи доііін ^Гыіп-імбттпта
қабілетің кем, жетпейді деп айтып көрмепті. Осы шығар-
маңда шеберлігің жетпей жатыр десе, онда сөз басқа.
Екіншіден, «Тұнық су» повесіне кезінде айтылған көп
сындар — бйланарлық тұстары бар болғанмен, бір жақ-
ты, дәлелсіз сындар болатын. Үшіншідеп, Т. Сыдықов
«Тұнық су» кейіпкерлерінің табиғатын тап баса отырып,
яғни олардың ұсақ, тоғышар, Ішкі әлемі бықсып-бүксіген
138
адамдар екенін оңды айтып отырып, солардың жаман-
дығы үшін, нете екенін қайдам, авторды — Т. Нұрмағам-
бетовты айыптап кетеді. Ау, қашаннан бері автор кейіи-
керлерінің қылығына, қылмысына құныкер болатып еді?
Тіпті, оның ос(ы повесіндегі мақсатының озі аталғап адам-
дардың нашарлығып, азғындығыи көрсету емес пе. Енде-
ше, «әбден сілікпесі шығып, запыс болған Сәлияның
әкесі, күйеуі Нұрымның семья тізгінін қолдарына алуға,
шаңырақтарын жайлаған улы ауаны тазартуға қажы-
ры...» жетпесе, ол үшіп Тынымбай кінәлі емес шығар.
Т. Сыдықов ол үшін жауап сұрағысы келсе, оны кешегі
тоқырау кезеңінен сұрасын. Демек, Т, Сыдықовтың
Тынымбайдың анық жақсы, бетбұрыс талаптарыпа сай,
биік көркемдік өлшемдорге жауап беретін повесі туралы
бұл пікірлерінің теріс, қиянат екені даусыз. Оған Берді-
бек Сокдақбаевтың, Бақыт Сарбалаевтың, тағы басқалар-
дыц осы повесть жайлы жоғары иікірлер айтуы бір дәлел
ғана емес, «Тұнық су» повесінің 1983 жылы «Детская
литература» баспасынан жарық көруі тағы бір дәлел.
Оны аз десеңіз бұл повесті 1985 жылы ГДР баспасы не-
міс тілінде шығарса, 1987 жылы Украпнаңың «Веселка»
басцасы оздері қалап аударып, украип тілінде шығарып
отыр.
Т. Сыдықов «Тұнық су» повесіпе жасағандай қияпат-
ты Жұмабек Еділбаевтың «Буырқапған бұлақтар» рома-
нына да, Смағұл Елубаевтың «Ұлыстың ұлы күні», Тұр-
дыбек Алшынбаевтың «Қасиетті мекен» повестеріне де
жасайдьд Сондай-ақ, ол Бекежан Тілегеновтің «Атаме-
кен»,қ Ысқақовтың «Қара орман» романдарып, Дулат
Исабековтің «Тіршілік» повесін таразылауда да елеулі
қайшылықтарға ұрынады. Сыншы танымында бұл шы-
ғармалардың пе тәуір, не нашар екеніп білуің қиыпдау.
Керісіпше Тұрсын Сыдықов Асқар Егеубаевтың «Сыр
мен сымбат» кітабын дәлелсіз жер-кокке сыйғызбай мақ-
тай жопөледі. Егер Т. Сыдықовтың: «Өресі жоғары сын-
пың мұраты шығармапы «жақсы», «жаман» деген пәтуа-
мен өтелмейді. Жақсыпы да, жаманды да мүмкіндігінше
көкейге қондыра, байыппен талдап-түсіндіргеп пайдалы-
рақ» (133-бет), — деген оз созіне бақсақ, ол алдымен
осы оз сөзіп өзі орындай қоймайды. Қазақ совет әдебиеті
сонау елуінші жылдардың бел-белесінде-ақ зор профес-
сиопалдық сипаты, әлемдік мәнт-бар, дүниежүзілік биік-
ке көтерілгені мәлім. Ал әдебиеттану гылымы мен'сыны
ол кезде ондай ғарыіпқа көтеріле алмай, балаңдық міне-
зінеп арыла қоймаған шақ-ты, — дейді ол. — Қазір әде-
139
бист сіыны бар қырынан толысып (?), көркем шығар-
маларды әр жанрдың спецификасы тұрғысынан зерт-
тейтін кадрлары бар деңгейге жеткепі қуаптады. Соның
жарқын мысалы (?) қолымыздагы Ңазақстан Ленин ком-
сомолы сыйлығын алған жинақ «Сыр мсн сымбат» — бір
ғана ноэзия жапрын ғана, онда да дүбірлі жетпісінші
жылдар поэзиясын зымыран заман рухыпа лайық ша-
бытпен, нәзік талгам, іңкәр көзбеп, ояу жүрекпен (?)
барлаған кітап». (146-бет). Біздіңше, осы создерде екі
дәлсіздік, асыра айту бар. Өйткепі «қазір әдебиет сыны
бар қырынан толысып», кемеліне келіп.тұрған жоқ, Ке-
рек десеңіз, ол бұрынғы қол жеткізген кең оріс, үлкен
биіктерінен айрылып қалды. Біздіңше, қазақ әдеби
сыны өрлеген кез - - Мұхаметжап Қаратаев, Темірғали
Нүртазин, Ңажым Жұмалиев, Серік Ңирабаев, Рахман-
хұл Бердібаев, Айқып Нұрқатов, Мырзабек Дүйсенов,
Баламөр Сахариев, Ңалжан Нұрмахановтар көптеген
күрделі де кесек еңбектер бітірін, Зейнолла Серікқалиев,
Әбіш Кскілбаев, Рымғали Нұрғалиев, Асқар Сүлейме-
нов, Мұхтар Мағауин, Оразбек Сәрсенбаев, Ңалихан Ыс-
қақов, Рамазан Тоқтаровтар бұрқыратып сын жазған
кез — 1950 жылдардың аяғы мен 1960 жылдар. Ал қазір
осылардың көбі тек зерттеу, мүшел мақала жазуға ауы-
сып, олар түгілі, сынға жетпісінші жылдарда келген Са-
ғат Әшімбаев, Асқар Егеубаев, Бекен Ыбырайымов, Ңам-
бар Керейқұловтардың өзі жауынгер жанрға салқын
тартып, поэзия, проза саласына ауыса бастаған кезде
қапдай толысуды айтпақпыз? Бұл — бір. Екіншідеп,
А. Егеубаев — рас, талантты автор. Білімді, Білікті. Ол
жақсы сын жаза да алады. Ондай мақалалары «Сыр
мен сымбат», «Соз жүйесі» кітаптарында да кездеседі.
Бірақ, әділіп айтсақ, отіың «Сыр мен сымбаты» сын
толысуының жарқын мысалы бола алмайды. Несіпе көз
бояп, күлбілтелетеміз. Асқар тани білгепмен, қабілеті же-
тетіпін байқата да білгенмен, көбіне-көп ишарамеп, мақ-
тамен бауыздаумен болмаса, толық шындықты, анық,
ащы ақиқатты айтқан емес. Ал шындық - ақиңат толық,
түгел айтылмаған жерде тура бидің сыны, зымыран
заман рухына лайық нәзік талғам, іңкәр көз, ояу жүрек
сіыпы туа қояр ма екеп.
Енді Тұрсын Сыдықовтың осындай қайшылық, кере-
ғарлығып қалай түсінеміз? Әрине, оған тап басып, тура
рецепт бере қою оңай емес. Бірақ, біэдіц байқауымызша,
ол мұндайды әдейі, арамдықпен жасамайды. Біздіңше,
ол белгілі бір жазушыға дайын талғам, көзқарас, схе-
140
мамец келетін тәрізді. Ягпи, ол үшін алдын ала-ақ «анау
жаман!», «мынау жақсы». Осыдан келеді де ол жақсы,
талаятты шыгармаларды оп-оңай жоққа шығарып, кейбір
ортақол, осал туындыларды мақтап, мадақтай жопелетін-
дей.
Сопымен, 1987 жылы жарық корген жалғыз с«ып кіта-
быпың нақты хал-жағдайы осындай.
Енді 1987 жылы мерзімді баспасөз бетіпдсгі әдеби-
коркем сын туралы бірер соз айтсақ, Қазақстан Жазушы-
лар одағы сын совоті меп Ағалар алқасыпың бірігіп, әде-
би басылымдар беттеріндегі сынды жарты жыл сайын
талқылауды дәстүрге айналдыруы міндетімізді. жоңілде-
тіп отыр. Атап айтқанда, Нұрдәулот Ақышсв, Жапгара
Дәдебаев, Тыпышбай Рахимов, Қамбар Керейқұлов, Құл-
бек Ергобеков, Дандай Ысқақов баяндамалары -- артық-
ксм түстары кездескенмен, «Қазақ одебиеті» газеті,
«Жұлдыз», «Жалын», журналы беттеріндогі сынның
жай-күйін толық елестете алғаны кәміл. Оларда бет-
бұрыс та бар, тектұрыс та бар. Вірақ әлі де бетбұрыстан
горі тектұрыс басымдау түсіп жатқапын мойындау керек
шығар.
Әрине, айта берсек, сынның қыры мен сыры, күрмеуі
көп. Оныц шешімін таппай жатқан жайлары піаш етек-
теп. Бірақ оның бәрін жиып қойып, мақаламыздың ба-
сында айтқан басты мәселе — одеби-көркем сынымызда-
ғы қайта құруды қайтсек жеделдетіп, шынайы бетбұрысі-
ты қалай жүзеге асыру қажеттілігіпе тоқталсақ дейміз.
Сын керек! Бүгінгі уақыт талабыпа лайық откір де
орслі сын керек! Осылай деп Қазақстан Жазушылар
одагы басқармасының бірінші секретары Олжас Сүлей-
меновтен бастап творчестволық ұйымымыздыц бесжүзін-
ші орыпда тұрган мушесі — қаламұстағышқа дейіп айта-
ды, айтыл та жүр. 0. Сүлеймепов КПСС Орталық Коми-
теігіц «Әдеби-көркем сын туралы» қаулысына орай 1972
жылы өткен Қазақстап Жазушылар одагы басқармасы-
пың Плепумында арнайы баяпдама жасап, сын мүдде-
сін қорғап, бетбұрыстық сын айтып, «Давайте, портить
отпошеішя друг с> другом», — деген де болатын. Алай-
да, ол осы сөзін де алдымен өзі жұтып қойған сияқты.
Біздің мәсолоні бұлай төтесіпеп тартып, Қазақстал Жа-
зушылар одағы басқармасы басшылығынан бастап жат-
қан себебіміз — «сьтн түзелмей, міп түзелмейтіндігі»
ғапа емес, балықтың басынан шіріп қапа қоймай, басы-
наи сауығатындығы да. Қазіргі қазақ сыпыпың уақыт
талабынан төмендігіне сыншылардың оздері де кінэлі
141
шығар, — ңане, кім қадды сапта? — бірақ, проза, поэзия,
драматургия, аударма, т. б. жанрлардан гөрі, алдымеп
сыпға жағдай керек. Әсіресе бүгінгі кезең — бетбұрыс
уақыт сыиына бөлекше қолдау, қамқорлық керек. Рас,
•‘ұл сіынды, мұндал сынды біраз жұрт — әйтеуір откір
сын, шулы, дулы сын деп біржақты ұғьш жүргеп сияқ-
ты. Жоқ, бұл сынға да ең алдымеп керегі — шындықты
айту. Қандай ащы, ауыр’ болса да ақиқатты қамықпай
айту. Бірақ адал, әділ айту, Міне, бетбұрыс сыны осы.
Жариялылық, шығарма тағдыры, автор тағдыры мейлін-
ше қаламгерлік жауапкершілікті, әдебиет әлсуметтік
әділеттілікті талап етеді, Өтірік айту, жала жабу, қия-
иаттың жолы, белгілі бір топ мүддесінің жолы — бетбұ-
рыс сынымен бір емес. Олай болса, бұғаи дейін де оңып
тұрмаған өз арамыздағы қарым-қатынасты бұзсақ бүза-
йық. Сол арқылы сын түзелсін, Баспалармен арадағы
қарым-қатынасқа да осындай бір өзгеріс керек. Өйткені
баспалардың көзқарасы болса, жогарыдағыдай күрт тө-
мендеу үстінде. Олар тиражды гана азайтқан жоқ, жос-
парлы түрде сынды да азайтып келеді. Бәрібір сын тү-
зелмей мін түзелмейді, Бәрібір балық басынап шіріп
қана қоймай, басынан сауығады да. Ендеше, сыпды
түзеу үшш, төмендегідей міндерді түзеуіміз керек, Атап
айтқанда:
1)	Жеке сын журналын шығаруды.
2)	Сын кітаптарының тиражын ең кемі 10 мың дана-
ға дейін жеткізіп, өзін-өзі өтеуінө мүмкіндік беруді.
3)	«Жалын» баспасынап жастардың сын редакция-
сын ашуды шешуді.
4)	Жалпы сын сапасын бүгінгі бетбұрыс уақыт та-
лабы деңгейіне көп болып көтеруіміз міндет,
Сын керек! Ең бастысы — сынға деген көзқарас, қа-
рым-қатынас түзелуі шарт. Ңай жерде еркін творчест-
волық талас, сау атмосфера, шынайы сын бар, сол жерде
сау-саламат әдөбиет бар. Әділдік, тереңдік, ақиқатты ай-
ту — бүгінгі сынға қойылар күретамыр. талаптар бұлар.
Бізге де, халыққа да осындай сын керек, Мың сөзден
бір сөз артық болса, баршамызға да сөзді азайтып, ті-
келей іске көшкен жөн шығар.
1988
ЖЕТІ ЖҮЗ ЖҮМБАҚ ПА, ЖОҚ ЖЕТПІС
ЖҰМБАҚ ПА?
Әдетте біз: «Теңіздің дәмін тамшысыпан білугө бо-
лады», деп жиі айтамыз. Мұның табиғатта ғана емес,
омір-өнерде де ақиңат екеыі ешбір дәлел тілемесе керек.
Мәселен, өз нысанамыздан келсек, соңғы кездері туған
соқталы да сыпдарлы туындыларымыз — Ғ. Мүсреповтің
«Жат қолында», Ә. Кекілбаевтың «Үркер», М. Мағауин-
пің «Аласапырап» романдары, Ә. Тәжібаевтың, X. Ёрға-
лиевтің, С. Мәуленовтің, Ф. Оңгарсыповапың жыр кітап-
тары, Т. Ахтановтың, Қ. Ысқақовтың, А. Сүлеймеповтің,
Т. Нүрмағанбетовтің жаңа пьесалары күллі қазақ әде-
биётінің, қала берді, совет әдебиетінің қазіргі таңдағы
даму деңгейіи, қол жеткеи өрісі мең өресін тапытпайды
дей аламыз ба? Дей алмаймыз. Нақ сол сияқты типтік
напіар шығармаларымыз да күллі сөз оперіміздің даму
деңгейія, қол жеткен «өрісі» мен «өресін» атап айтқан-
да, бүгінгі қазақ әдебиетінің көлеңкелі тұстары мен аяқ-
тан тартып отырран оралғы олқылықтарып аңғартады.
Өйткені бұлар да — қанша өкінсек те, жасырып-жапсақ
та — құтыла алмайтын бақталайымыз.
Ендеше «Жалын» баспасы кейінгі уақытта шығарған
«Жеті жүз жұмбақ» атты жинақ та — өзінің жақсы жақ-
тарымеп әрі әлсіз, әрсіз тұстарымен қазіргі қазақ ба-
лалар әдебиетінің хал-ахуалынан хабардар ететін қітап
десек орынды. Жұмбақтың ең бірінші және ең басты қа-
сиеті — қысқа да нұсқалылық екені аньгқ. Демек, кітап-
қа жеті жүз туындының енуінің өзі көлем молдығын
сездіретін бір игі қүбылыс болса, баспа мен қүрастыру-
шы Әдібай Табылдиевтың балаларға қалам тербеп жүр-
гөн барлық ақындарымыздың соңғы кездерде жазған тәу-
ір жұмбақтарын түгел қамтуға тырысып, 51 ақынның
557 жұмбағын ұсынуы — екінші игі құбылыс болса керек.
Байқайсыз ба! 51 ақып! Тікелей балаларға жұмбақ
жазатын осыншама ақып бар екепіп білудің өзі пеге
тұрады.
Бақандай 557 жұмбақ! Егер санға сапа сай болса
(осылай етуге мүмкіндік барлығы да көрініп тұрған
жоқ па), мұның озі анық ажарлы кітап, қыруар құнды
қазына екені даусыз.
Бірақ...
«Жеті жүз жұмбақты» оқып іпыққанда алғаш бай-
қайтыпымыз — жинақтың екі ұдайлығы, оның екі түрлі
443
кереғар сыр-сішат тапытатындығы, тіпті ол бөлек-болек
қос кітаптап тұрады десок те болғапдай.
Обалыпа пе керек, кітаптың коркемделуі жақсы. Бас-
паларымыздыц кітад шығару онеріпе жетіло бастаганы
куаптады. Кітапқа қатты мұқаба берілуі, оның ойласты-
рылып безепдірілуі, ішкі боттерге балғып оқырмап қау-
ым қиялын оятарлықтай түрлі суреттер салынуы қуптар-
лық жайттар. Бұл ретте суретші Агымсалы Дүзелханов-
тыц еңбегі ерекше атап айтарлықтай.
Епді мұндай кітаптан еріксіз сыртқы сұлулыгына сай
ііпкі мазмұн, нәрлі мағына күтесіз ғой, Осы тұрғыда кі-
таптың сүйсінтерлік сәтторі де баршылық. Бірақ бұл
көбінө-көп, кітаптың біріпші «Халық жұмбақтарынаи» та-
рауына тән ырыс-игілік.
Бұл айтқапымыздың шындығын беташар жұмбақтан
бастап-ақ көруге болады:
«Белең, белец белең ат,
Белі қайңы күрең ат.
Таудап түссе, таймас ат,
Талау тисе, өлмес ат».
Бұл не? Ңұмырсқа.
Кітаптың неліктен құмырсқа туралы жұмбақтап бас-
талғаны түсініксіздеу болса да, халық шығарған бұл
жұмбақ — аталмыш жанрдың үздік үлгісіне жатады. Өйт-
көні шағын ғана төрт жол өлең — жұмбақ жанрына қо-
йылатын қиын да қызықты талантарға .толық жауап
береді. Біріннііден, оның түрлік-пішіндік жарасымы мін-
сіз. Екідшіден, жұмбақ тұтас алғанда да жұтынып тұр-
ған образ-бейнелеулерден түзілген. Үшіншіден бала
оқырманға (бала оқырманға ғана ма!) табиғат-өмірді
таиытатын қуатқа да ие, Төртіншіден, бояу-бедерсіз өлең
жазылмайды десек, жұмбақ өлең бояу-бедерлердің бояу-
бөдөріне, теңеулердің теңеуіне, салыстырулардан туатын
салыстыруларға құрылады. Жай өлеңді өмірдің коркем
оқулығы, табиғаттың суреті деп білсек, жұмбақ олең
омір-табиғаттың күрделі кескіні, атап айтқанда, өмір-та-
биғаттың қисабы, арифметикасы. Бесіншіден, ол өмір-
табиғаттың әйтеуір күрделі кескіні, көркем есеп-арифме-
тикасы ғана емес, аса дәл де нәзік, қиыннап қиысқап
кескін-арифметикасіы. Себебі өнердің өзі — балама, са-
лыстырмалылықтап тұрса, жұмбақ нысапа омір-табиғат-
тың ең дәл, ең сәйкес, ең негізгі ерекшеліктеріпен туған
есеп-арифметикасы болуы керек. Демек, жай өлеңді оқу,
жүрекпен ұғу жеткілікті болса, жұмбақ өлеңді оқып,
144
жүрекпеп қабылдауга қоса ми-санамен қабылдап, сара-
лап шсшу шарт. Олай болса жұмбақшы ақып тек ойлы
суреткер ақын емес, ғалым, оқымысты да ақын. Алтын-
шыдап, бұл жұмбақтыц торбиелік гағылымы да терең
дей аламыз.
Кітаптағы халық жұмбақтары — түгелге жуық осып-
дай піарт-өлшемдерге жауап беретіп жұп-жұмыр жұмбақ-
тар. Соз жоқ, бұл — кітаптыц жақсы бір табысы, ұпам-
ды сипаты:
«Кок койлекті жеңешем,
Колбең-колбең етеді.
Желмеи ұшып кетеді,
Жер түбіне жетеді».
Түтіы көк койлекті жеңешеге: адамға салыстыры-
лып отыр. Әбес пе? Керісінше эдемі, әсерлі. Кестелі,
келісті көркемдік беяне болып шыққан. Оның үстіне
таза ұлттық, қазақтық бедер, түзгеп.
«Апан, апан,
Ескі шапан,
Иір қобыз
Жарық жұлдыз».
Торт түрлі зат. Апап, ескі шапап, иір қобыз, жарық
жұлдыэ. Әшейінде басы қосылмас төрт түрлі зат бірле-
сіп, түйені көрсстіп отыр. Ғажап па? Ғажап. Апан-
апан теңемесі түйспің ойқы-шойқы тұлгасын білдірсе,
ескі шапап түйепің былтырдан қалған, қырқылмаған
жүн-шудаларын білдіреді. Иір қобыз — мойыпы болса,
жарық жұлдыз — көзі. Образдар «орманы» дегеніміз де
осы.
Кітапқа енгсп халық жұмбақтарының білім қоймасы,
бояу қазынасы екенін мысалга келтірілген осы екі-үш
жұмбақ жеткілікті айгақтайды. Халық жұмбақтарын
оқып отырғанда зердеңе: «Ақ сандыгым ашылды, ішіпен
жібек шашылды» (күннің көзі), — деген жұмбақ өлең
жолдары еріксіз оралатыңдай. Себебі, халық жұмбақ-
тары, шыпында да, екғ-ақ жол болсын, төрт, асып қет-
кенде алты жол болсын, кішкентай бір ақ сандық —
алтын сандықпеп тең. Ашып қалғанда қай-қайсысының
да ішінен жібек: ақыл-ой, сезім-түйсік сәулелері ша-
шылатындай. Әрине, бұл рухани байлыққа қол жет-
кізіп, қапЫғу үшін, оны кілтін тауып аша білу — шеіпе
білу керек.
Бір тамашаоы — XVIII—XIX ғасырларда жеке ақып
145
дар аренаға шығып, жазба әдебиеті дүпиеге келгеп соң
да, әдебиетіміздің бұл нәрлі ле нәзік саласы суальш қал-
май, сылдырлағап жылға тартып, жалғаса түсті. Енді
оны халық емсс, аты молім ақыпдарымыз туғызды. Мы-
салы — үлы ақынымыл Абапдыц үш жұмбағы, Сапарғали
мен Нұржаниың жұмбақ айтыстары. Оларга Шораяқтың
Омарының, тагы блсқа да ақындарымыздың, тіпті атақты
артисіміз Қаллекидің — Қалибек Қуапышбаевтың да бір-
лі-жарым жұмбақ шығарғанын қоссақ, совет окіметі ор-
нағанға дейінгі аралық дәуірдегі әдебиетіміздің де жұм-
бақ сапдығы опша орта емесів аңғарар едік.
Ал жазба әдебиетіміздогі жұмбақ жапрыиың ең өрлеп
отырған кезеңі — бүгінгі уақыт десеп ешбір қателеспей-
міз. Оның дәлөлі — осы жипаққа епіп отырған ақында-
рымыздың жақсы жұмбақ олеңдері.
Кош басында — аға ақывымыз, Қазақ ССР Мемлө-
кеттік сыйлығының лауреаты Мұзафар Әлімбаевтың жұм-
бақ өлеңдері тұруы заңды. Бұл аға ақын қаламымен,
оз еңбегімен еншілеген орын.
«Өзі — көзі,
Көзі — өзі»,
(Күн).
«Көк шатырда қол орақ,
Өмірі ормас ол орақ».
(Жарты ай)
«Табан, табан, табан ат,
Қашан көрсең, жарау ат.
Өрге салсаң, шабан ат.
Ңара жерде табандап,
Омбы қарда шабады-ақ».
(Шаңғы).
Қысқа да нұсқа, танытары көп, тағылымы да мол
жұмбақтар бұлар. Олардан ақынның халықтық дәстүрді
жалғастыруы да, озіндік өрпектері де айқын байқалады.
Қалған авторлардан Жақан Смақов, Мүбарак Жаман-
балипов, Қалыр Мырзалиев, Қастек Баянбаев, Оспанхан
Әубәкіров, Нұрхан Жанаев, Ермек Өтетілеуов, Сұлтан
Қалиев, Жарасқан Әбдірашев, Ескен Елубаев секілді
ақындарды бөліп атауға болады. Себебі бұл ақындардың
туылдылары, негізінен, көңілден шығып, жақсы жұм-
бақтар болып бітім тапқан.
446
«Киіміммен суға түстім,
Бірақ әлі құрғақ үстім».
(Судағы бейне).
Бұл — Ж. Смаңовтыц жұмбағы,
«Жеген асы шығады желкесінен»
(Сүргі).
Бұл — Қ. Мырзалпевтің жұмбағы.
«Тарағым бар —
Таранбаймын.
Орағым бар —
Ора алмаймын.
Сақалым бар —
Ал бірақ
Мен ақсақал бола алмаймын».
(Қораз).
Бұл — М. Жамакбалиновтың жұмбагы.
«Қолтығыма кіреді,
- Қызуымды біледі»
(Градуспик).
Бұл — 0. Әубәкіровтіц жұмбағы.
«Қос ішөкке қонақтағаи қаланы,
Қара тұлігар алға сүйрен барады».
(Поезд).
Бұл — Қ. Баяпбаевтың жұмбагы.
Жә, осы мысалдарымыз да жетер. Керемет демесек
тө, сәтті, қазіргі қазақ жұмбақтарының қарымын бай-
қататын, қауқарын аңгартатын олеңдср. Бұдан бізде
балалардың біраз жұмбақшы ақындары бар екенін де
көреміз. Егер осы ақындарымыз қатты мән беріп, атал-
мыш ауыр да ауадай зәру жанрмен шындап айналысса,
халық жұмбақтарымен деңгейлес, қазіргі замапымыздьщ
талабына үн қосатын, шырып да шымыр жұмбақ өлең-
дсрді. коптеп тудыратьпіына көз жетеді.
Қысқасы, бірсыпыра ақындарымыздың тәуір жұмбақ-
тарының берілуі, Абай мен Сұлтаимахмұттың жұмбақта-
ры қамтылып, жұмбақ айтыстарының үлгілері ортаға
тартылуы — кітаптың екінші бір табысы, жақсы сіипаты.
Біздің халқымыздың жас ұрпақты тәрбиелеу үшін ға-
жайып асыл соз мұраларын қалдырғапы баршамызға мә-
лім. Есті алар ертегілерден, жаңылтпаіптар мен жұмбақ-
тардан қаисымыз сусындап оспедік? Байқап отырсақ,
147
зор алтын көмбенің қазыцасын еркін пайдалапып, жсті-
ліппіз ғой. Сондағы бір тәиті болып сүйсдпетіпіц — хал-
қымыздыц шандоз ақыпдығып былай қойғатіда, фапта-
зиясыныц асыл бай екепдігі, жұмбақтардыц озіп қырық
қүбылтып жасағандығы. Ой, түйіп, сұлулық байлығын
айтпағапда, жұмбақтардың сыртқы пішінініц озі елікті-
ріп, ертіп әкетпей ме.
«Швдім, шидім, швдім қүс
Ши басына қонғап құс».
(Шыбын),
«¥зын, ұзын, ұз келді,
¥зын бойлы қыз келді».
(Жылан).
Осы жолдардың мазмұпын былай қоя тұрып, сыртқы
дыбыстық келісіміне үңілейікші. Ши, ши... ¥з, ұз... Саз-
ды емес пе. Тіпті соз музыкасы дегеп де осы болар.
Шынында да, халық жұмбақтарынан аллитерация мел
ассонанстардың не бір үлгілеріп табар едік. Опы айта-
сыз, халық дыбыс, үпдестік қуалап отырып, жаңа жара-
сымдармен сопы создер де жасап жібереді. Мәселен,
шидім. Титтей деген мағынаны білдіретін «жаңа» сөз.
¥з. Жарты мағыналы сөз. Бірақ керексіз бе? Ол да бір
ұгымды білдіріп тұрған жоқ па.
Бала кезде әжелеріміз айтқан жұмбақтардың, ертерек-
те жарық көрген «Халық жұмбақтары» атты кітаптың
әсері ме, жұмбақ аптысып отырып, кейде өзіміз де жұм-
бақтап кететін едік. Балалардың творчествосы догеніміз-
дің өзі осы шығар. Расыпда да, шынайы халықтық, үздік
шығармалар бала көңілінде осылай жалғасып жатуға да
тиіс қой.
Бір қызығы — осындай иперцияны, сабақтастықты ал-
дымен ішіпде жұмбақ сөзінің өзі кездесетіп жұмбақтар
туғызатын.
«Жұмбағым жұтылды,
Ойға қарай құтылды».
(Құйын).
Осы халық жұмбағы кітанта былай ұсынылыпты:
«Жұмбағым жұтылды,
Өрге қарай құтылды».
Ңұйын өрге қарай «жүтзе» ме, ойга қарай сырғып,
ойысып кетө ме? Ңайсысы оның табиғатына кобірек тән.
148
Біздіңпіе, бұл жұмбақтың табиғи пұсқасы осы шыидық-
тан өріліп жатыр.
Бала кезімізден еске түсетін тағы бір нәрсе — жұм~
бақты жылдам және дәл піешуге тырысатынымыз. Со-
дан соң, әрине, көн жұмбақ тауып айтушыпың мәртебесі
биік. Қызды-ңыздымеп сен де жаныңпап жұмбақ шыға-
рып айтеаң, оның сәтті, сәтсіадігі бірден әшкере болатып.
«Ңой, мынауың келмейді», — деп балалар бірдеп айта-
тын. Тіпті кезекті жұмбақтар кейде:
«Жұмбағым жұты қара,
Оны ташіаған адамныц коті қара».
(Тұтқьпп).
болып келіп, намысқа тиюге де сайып жататын.
«Жеті жұз жұмбақты» мұқият оқи отырып, есімізге
орала берген тағы бір пәрсе — осы жұмбақ жолдары:
«Жұмбағым жұты қара.,*»
г
Қазақ халық жұмбақтарыныц-өте көп те кенен екепі
белгілі. Іздесек қазіргі ақыпдарымыздың творчествосыпда
да жақсы жұмбақтар баршылық. Шындық солай болса,
мына кітаптың жақсы жұмбақтарға жұтандық танытуы
несі? Авторы бар жұмбақтардың жұтаңдығып айтпаған-
да, халық жұмбақтарының өзі аз әрі онша іріктелмей,
бұрмалапып, кейбір реттерде жаңсақ бөрілуі неліктен?
Халық жұмбақтарынан да, ақындар жұмбақтарынап да
таңдауға, маңдайларынап шертіп жүріп алуға мүмкіндік
бар болса, аталмыш кітаптыц қарын ашырарлық кедейлі-
гін қалай түсіндіреміз?
Біз осы себептеп де мақаламызға «Жеті жүз жұмбақ
па, жоқ жетпіс жұмбақ па», — деп ат қоюды жөн көрдік.
Ақиқаты сол — бұл кітанта жақсы жұмбақ аз. Бұл
айтқанымызға мысалдар және жөткілікті. Басқа түгіл,
«Халық жұмбақтарынан» тарауынан-ақ талай түйткіл-
дер табуға болады.
2. «Басса, ізі жоқ,
Сойса, қапьг жоқ».
(Қара шыбын).
3:1. «Текшелеп тебея арттым тамапіаға (?)
Тамашам (?) жүгіреді оңашада».
(Кірпі).
38. «Түрі коркем (?) түр кілом,
Түгі жоқта кір кілем.
Жайы, жайы, жай «Ілем,
Жайылып жатқаіі бір кілем».
(Көктемдөгі жер).
149
47. «Өздігінен жүрмсйді, жарыспайды,
Кісі міпсе, жарыстан қалыспайды.
Аягы екеу болғанмен ізі жалгыз,
Сағатта талай жерді гарыштайды» (?).
(Велосипед).
51. «Мүрны — насос, кран да(?)
Таң қаламын бұл аңға».
(Піл).
66. «Көтерейін десем, ауыр кілем,
Котермейін десем, тәуір кілем».
(Жер шары).
71. «Тарпаң, тарпаң (?) тарбиған,
Түрі жамап жарбизған».
(Тасбақа).
84. «Бойы бір карыс,
Айдары екі қарыс» (?).
(Жүгері).
«Халық жұмбаі^тарынан» тарауынан алынған ссы мы-
салдарға қанағат етейік. Екі санымен номерленген жүм-
баңтың қайшылығы — шыбынның қазір қапы барлығын
ескермеуі. Бәлкім, жұмбак, халық шығаруында осылай-
ақ болар. Өйткені соңғы жылдарға дейін шыбынпың
қансыз болып келгені рас. Бірақ, мүмкін, ҒТР зама-
ныньщ әсері, шыбын да кейінгі кезде ңан сорады. Мүны
білетіп бүгінгі жеткініпек «мыпауыңыз отірік» демей
ме? Бұл — бір. Екішпіден, біздің білуімізпіе, бұл жұм~
бақтың шеіпуі қайық болуы да («Жүрсе ізі жоқ, сойса
қаны жоқ») ғажая емес. Ал 31, 38, 47, 73 жұмбақтардың
жаңсақтығы емлелік қателерден туындаған тәрізді. Өйт-
кепі кірпі ешқандай тамаша бола алмаса, онсыз да көр-
кем түрді халық көркем деп жатпаса керек. Велосипед
қанша ұпгқыр болса да, ғарыштап (космосқа котеріліп)
кете алмайды. Тасбақа тарпандайтын ат немесе тарпаң
(жабайы жылқы) емес. Еңдеше, бұл эпитеттер мен бала-
малардың дұрысы — томаша (томар емес), түгі көркем,
'қарыпітайды, тарбаң-тарбаң. /Және бір қосарымыз —
«Түгі көркем түр кілем...» болуы да мүмкін. Мұндай
күмәнді алға тартып жатқан себебіміз — кейбір хальгқ
жұмбақтарында бәлкім баспа, бәлкім басқа тарапынан
ептегеп өзгерту, редакциялаудың да ізі бар секілді.
Мәселев: «Қарқарада (?) қара құс» (4-бет), «Тақилм
толған сөк, таңертең тұрсам, дым да (?) жоқ», «Аяғы
жоқ, жүреді, аузы жоқ, сөйлей біледі (?) (18-бет), т. б.
Біздіңше, бұлардың дұрысы — Алматы облысыпдағы
(Ңарқарадағы) құс емес, қарқарадай құс; «...таңертең
тұрсам дым да жоқ» сөйлеміндегі да шылауы артық;
«аузы жоқ, сөйлейді». Бұлай болуы — бұрын шыққан
150
«Халық жұмбақтары» кітабында осылай жазылғандык,-
тан ғана емес, логика, қисын бойынша да жөн. Ал ха-
лық жұмбақтарын, жалпы ертеректе дүпиего келген шы-
ғармаларды ешбір редакциялауға болмайтыны басы
ашық мәселе. Енді мысіалдарымызға қайта оралсақ, 51
жұмбақтың нағыз бүгінгі жұмбақ екені даусыз. Оның
авторы да бар болуы мүмкін. Ал, 66-жұмбақтың шешуі
жер шары емес, жер болуы керек. Сол сияқты, біздің
ойымызша, «бойы бір қарыс, айдары екі қарыс» жұгері
емес, басқа нәрсе. Жүтерінің аршылмаған собығын алсақ
та келмей тұр.
Халық жұмбақтарының жағдайы осылай болғанда
жеке ақындар жұмбақтарының хальг қалай дейсіз ғой.
Әрине, төмен. Енді оларға тән ірілі-ұсақты, алуан түрлі
типтік кемшіліктерді жинақтап айтатын болсақ, олар:
1.	тың ой, тосын да тамаша образдардың тым аз-
дығы;
2.	ақындық қиял қаиатсыздығы;
3.	өзіндік өрнектің әлсіздігі, ұқсастықтар мен қай-
талаулардың молдығы.
Бул айтқандарымызға да дәлел, айғақ баршылық.
Бұл ретте жас, шарқы ақындарды былай қойғанда, жаса-
мыс, ірі ақындарымыздың озі ақсаи, ойсырап жатқанын
айтар едік.
«Ауаға шықса ауырады (?),
Су ішіпде сауығады».
(Балық).
Сәтсіз жұмбақ. Авторы белгілі балалар ақыны Қабды-
кәрім Ыдырысов, Балық судан сыртқа шыққанда өліп
қалмай, ауырып қана қалса жақсы ғой.
«Жез қораньщ ішівгде,
Төмір құлыя кісінеп,
Қайта келіп ісіне,
Кіріседі кісі кеп».
(Ңоңырау).
Айтпақ ой да, салыстыру да дұрыс. Бірақ осы жұм-
бақ қаніпалықты қанатты? Темір құльш тоқтауеыз кісі-
веп тұрғандай сезілсе, қайта келу сөзі және керексіздеу.
Рас, бұл жұмбақтың авторы — жас ақын Ңадыр Мырза-
лиев. Бірақ бұл — бәрібір ақын Мырзалиев мүмкіндігі-
нен томен жазылған әлсіз жұмбақ.
Осы кітапты құрастырушы Ә. Табылдиев өзІңе де тд-
лап қойып жетістірмепті:
151
«Ңара таудай буралар,
Қара буйра шудалар.
Бура жергө шөгеді,
Бұлау терін (?) тәгеді».
(Бұлт пен жацбыр).
Байқап отырсаңыз, осы жұмбақта тьщ ой бар ма?
Жоқ. Жаңа образдар бар ма? Жоқ. Таныс, таптаурып
теқеулер, Ақынпың қиялы жәпе қапатсыз. Бурапың
жерге шөгуі — бұлт төмендеуш бере алмаса, бұлау тер
жаңбырдың орпынап жүріп қарық қылмайды.
Табылдиевтың тагы бір жұмбагына тоқталайық:
«Қабырғасы шойыннан,
Омыртқасы шойынпан.
Жылыту үшін болмепі,
Үй ішіне қойылған».
Мұның несі жұмбақ? Шешуі — жылу батареясы еке-
иі өзінен-озі белгілі емес пе. Жалны, бұл ақыпда екі
жерде екі торт дегепда жұмбақтау жиі кездеседі екен.
Өкінішке орай, мұпдай жер бауырлаушылық, қиял
қапатсыздығы қалган ақындарымызда да жетіп арты-
лады.
«Түн жамылып ұшқан,
Қапаты бар тышқан».
(75-бет).
Оразақын Асқар жарқанаттың «летучая мышь» де-
ген орысша атып аударып, өлеңге айпалдыра салған ба?
Немесө ол халықтың: «Әкесі — тышқап, шешесі — құс-
тан» дейтін жұмбагынан (кітаіггың 14-бетІн қараңыз)
үйренгеп дейміз бе.
«Киім деуге жатпайды,
Киімді кірден сақтайды».
(Алжапқыпі).
Ісләм ІПұгаевтың ойынша, алжапқыш киім емёс. Сон-
да ол немене? Бәлкім, қолғап, желең, шәлілер де киім
емес шығар.
«Көк аланы когенде көрдім,
Кегеннен қиып,
Жегенде көрдім».
(Қауын).
Әбен Дүйсеков осылай дейді. Көк аланы екі рет кө-
ріпті ол. Бірақ қиып жегепі несі? Үзіп жесе қайтеді?
152
Екіншіден, бұл халық жұмбағы: «Кек лағым көгенде жа-
тын семірдіпің» (кітаігтагы 119-жұмбак,) солғын көшір-
 месі емес пе?
Айтпақшы, кошірме — төл шығарма бола қояр ма
екеп? Кошірме дегелпеп шығады, «Жеті жүз жүмбақ-
та» — жымқыру, ұрлык, дейміз бе, еліктеу, аса алмау
дейміз бе, ұқсастық, қайталау дейміз бе — осылардың
қай-қайсысына да жататып, жаңа емес жұмбақтар да
молшылық екен, Бұл — сөз жоқ, жүмбақ жаза алмаған,
жұмбақшы ақын бола алмаған авторларымыздыц ківәсі.
Олардың талапт кемдігіпен, талапты әлсіреткенінен, терді
аз төгуінен кеткен комістіктер бұлар.
Рас, кейде мұнда құрастырушының ецбегі де бар
болуы мүмкін. Әйтпесе төмендегідей егіздікті қалай ұқ-
пақпыз?
27. «Ортасылда ақ көлдің,
Қара көлге тап болдым»,
(Көздің ағы мен қарасы).
Бұл жұмбақтыц авторы — халық,
168. «Ортасында ақ колдің,
Қара көлге тап болдым».
(Көздің ағы мөп қарасы).
Бұл жұмбақтың авторы — Мұзафар Әлімбаев.
Сонда жұмбақ біреу, автор екеу болғаны ма? Әринө,
халық пен Әлімбаевтың біреуі ғапа оның авторы екені
апық. Ал мұны құрастырушы неге байқамаған?
Енді төмендегі жұмбақтардың «жұмбағына» — егіз қо-
зыдай ұқсастығына, нағашы-жиендігіне авторларды кі-
нәламасақ, басқа кімді кінәлаймыз? Мысал үшін тақырьш
ортақ — кітап деп білейік:
5, «Қабат-қабат қаттама,
Ақылың болса аттама».
(ІПешуі — кітап,
авторы — халық).
679. «Қабат-қабат қаттама,
Қаттамадан аттама.
Ақылын оныц ала бер.
Айтқаи созііі жатта да».
(Шешуі — кітап,
авторы - - жас ақып
Мылтықбай Ерімбетов.)
Көріп отырсыз, екі жұмбақтың айырмашылығы ша-
малы.
153
Енді тақьірып — тұз болсын. Халықтың оиы былай
жұмбақтайтыпын білеміз.
91. «Судан шығъш келеді —
Суға еалса, еледі»,
Белгілі ақынымыз М. Жамапбалинов болса осыны
сәл-ақ езгертіп еншілсген:
270. «Өзім судав өпемін,
Суға еалса, елеміи».
Енді тақырып — үтік болсьш. Халық:
46. «Тұмсыгы мықты
Қыр мея ойды тегістеп шықты».
дең жұмбақтаса, 0. Асқар меп Ә. Асылбеков озіндік ой.
өң, өрнек іздеп әуреленіп жатпайды,
419. «Кормедім еш үйіңді,
Қолдзіібас бұл бұйымды.
Жазып қыртыс-тыртысып,
Қонымды етер клімді».
(0. Лсқар).
422. «Болеын мейлі киімііқ
Болсын меіілі бұйымың,
Жатқызады тігісін,
Жатқызады қыртысып.
Токпен ғапа (?) - - тіл алар,
Қажетті зат жұрт үпгіп».
(Ә. Асылбеков).
Тақырып - - бесік, вслосипед, иияз болсын. Тағы да
осындай көріністерге куә боламыз. Енді халықтап, пе-
месе әріптесшен ой, ұйқас қымқырғап мұндай автор-
ларды қандай ақындар қатарына қоспақпыз?
Сонда бүгінгі балаларымыз әдебиетіпдегі жұмбақ жан-
рының шын мәніндегі жағдайы осьшдай болғаны ма?
Иә, бір жағыпап осындай. Ңапша өкіпішті, ащы болса
да шындық бүл. Ал мұның себебі неде? Жаппай талант-
сыздықтан ба? Жоқ, әрипе. Өйткелі жоғарыда келтіріл-
гец жақсы жұмбақтар — көд ақыпдарымыздың аталмыш
жаярдың жүгін котеруге піамасы еркін жететінін көрсете-
ді. Әлде бұл ақыпдарымыздың жаппай жиендікке сіалы-
нуынап кеткен олқылық па? Жоқ, әрине. Көбіве-көп
олардың байқамауыпан; халық жұмбақтарынаи үйреніп,
тәлім алмауынан. Өзіие дейінгі жұмбақтарды ең болмаса
түгел, қадағалап оқымауларыван. Содан және алғая
154
таңырып ортақтығьшан барып «амалсыз» қаиталауға ұры-
нады олар. Бұған ізденбеу, тақырыптың бірден бадыра-
йып козге түсетін белгілерімеп ғана қапагаттану қосылса,
яғни жауапкершілік жетпеуі қосылса, әрі-сәрі, ортақол,
өзіндік келбеті жоқ, коріксіз жұмбақтар топырлап тума-
ганда қайтпек? Әрине, алтыплың снрек кездесетіпіндей,
Іжақсы /Жұмбақтардың жаңбырша «селдеп» жапырлан
туып жатуы мүмкін де емес сіықылды. Оның үстіне
жұмбақ — жеңіл жанр емес. Алайда, кемшілік субъек-
тивті себептерден кетіп жатса, жібермеуге болатын, тү-
зеуго болатын кемшіліктер кетіп жатса — мұның өзі тоз-
гісіз жәйт. Тавдамалы жұмбақтардап ғана түзілуге ти-
істі «Жеті жүз жұмбақта», міне, осындай жетімсіздіктер-
ге жөнсіз кеңшіліктер жасалған.
Сөз жоқ, бұл ретте басты кінә — құрастырушы меп
баспа қызметкерлерінде. Құрастыруйіылыққа да қабі-
лет керек болса, Ә. Табылдиев бас ауыртпай, тек автор-
лардың ұсынган жұмбақтарын алумен шектеліп, елдің
бәрін разы етуді көздеген сыңайлы. Баспа да сол «прип-
ципті» құп көргепдөй. Әйтпесе, жекелеген жұмбақтар-
дың екі рет енгізілуін, бадырайып тұрған қайталаулар
мен ұрлықтарды, мағынаны мұлдем өзгертіп жіберетін
қателерді көрмеуді басқаша қалай, немен түсіндіреміз?
Басқа басқа, осы кітапта келтірілген халық жұмбақта-
ры-ақ бұлтартпас айгақ: мәселеп, халық жұлдызды қан-
ша рот жұмбақтаса да, озін-өзі епібір қайталамайды.
Әрқашанда соны, әрі сәтті сұлулықтар мен салыстыру-
лар ұсынады. Осыидай алуан ажарлылықтан ақындары-
мызға неге үйренбеске? Талант пен жауалкершілік!
Жұмбақты жазганда да, іріктегенде де, кітап етіп шы-
ғарғанда да ескеретін ең басты екі олшем-таразы осы.
Талаптану, тер төгу жетіссе, біздегі М. Жаманбалинов,
, Қ. Баяпбаев, А. Сопыбеков секілді бааы ашық талант-
тар, жұмбақтпы ақындар түгілі, басқа ақындарымыз да
жұмбақтарды жақсы, жарқыратып жаза алады деп біле- „
міз. Мысалға, Әнес Нарымбетов пыспылы іргелі балалар
ақынын әлі ешкім білмейді. Міпе, осы ақынпың кітапқа
небәрі екі-ақ жұмбағы еніпті.
«Асқар таумен таласа,
Ұшады бір алаша».
(Бұлт).
«Кок майсадан пүлішті,
Көз жауын ап гүл ұшты».
(Көбелек).
155
Екеуі де эдемі жұмбақ. ¥шып жүрген алаша. (Ала-
ша түрлі-түсті болатывдықтан, «ұшады ақ алаша» дед
пақтылағанда автор тіпті ұтар еді.
Сопда ақ алаша асқар таулардың сәлдесі қазбауып,
мақта бұлттарды айпытпай елестетер еді). Үшып жүргеп
гүл. Еріксіз сүйсівдіретін суреттер.
Сопымен... Бізде жұмбақ жанрын өркендетуге мүм-
кіншілік мол. Өйткепі, ірі де тамырлы таланттарымыз
бар. Өзімізге де, өзгеге де талап қоя білейік! Тер тоге-
йік! Желкілдегеп жас ұрпақты әрқашаи нұрлы да сыр-
лы жүмбақтармен жүздесіп отырайық!
1985
ТАС БҮЛАҚТЫҢ СУЫИДАЙ...
Өткен жылдың аяғында ғапа «Мектеп» баспасынан
«Мектсп кітапханасы» сериясымен «Сылдырап оңкей ке-
лісім» атты жыр кітабы жарық керді. Жеке ақыының
немесе ақындар тобыпың жаңа өлецдері мен поәмалары
емес, 53 ақынпың бұрын жарияланғап өлеңдері мен дасг
тандарының жипағы, Құрастыргап — соңғы кездері ба-
лалар әдебиеті моселелеріне белсепді араласып жүрген
сыншы Құлбек Ергөбеков.
Байқасаңыз, жаңа кітап жарық көрді деп отырған
жоқпыз. Иә, қайта басылым. Бірақ біз оны тек кезекті
жаңа кітап қаңа емес, жаңалардан да жаңарақ кітап деп
танығымыз келеді. Неге дейсіз ғой! Себебі кейбір кітап-
шығармалар осыдан бірер күн бұрын жарық корсе де
ескі, ал кейбір кітап-шығармалар бұдан мың, жүз, он
жыл бұрын жарық көрсе де жаңа. Мысалы, Гомердің
«Иллиадасы» мен Шекспирдің «Гамлеті», Пушкиннің
«Евгений Онегині» мен Абайдың өлеңдері әрқашан жаңа,
мәңгілік шығармалар. Керісіпше қазіргі одақ және қазақ
әдебиетіндегі көп-көп жасамыс-жас авторлардың шоң-
шоң кітаптарының оқылмай, оқылса да жалгыз парақ-
таудан артыққа жарамай ескіріп қалып жатқанын біле-
міз. Демек, тарих теперіпгінен тозбаған, уақыт сынынан
откен кітап-шығармалар ғана, пемесе бүгінгі таңда дү-
ниеге келген, келіп жатқан кітап-шығармалардың ішіп-
дегі анық шынайылары ғана көптің көңілінен шығып,
замап талабыпа жауап бергендері ғана қайта басылуға
хақылы. Солар ғана қайта басылып жүр. Тағы талай рет
басылады да. Сондықтап біз «Мектеп кітапханасы» се-
156
риясымен, әйтпесе қайта басылып жатқап басқа да кі-
таптарға «Е, ол қайта басылым ғой» дел самарқау, сал-
ғырт қарауымызды дұрыс емес ден білеміз. Өйткені,
ішіпара жарамсыз, жасық шыгармалардың қайта басы-
лып кетіп жататынып айтпағанда, кейбір қайта басылым-
дардыц бірінші кезектс пазар аударып, әділ де жіті баға-
лауды қажет ететіні және бар.
Міпе, «Сылдырап оңксй келісім» — сондай басылым.
Оныц сондай қажет, әрі үлкеи мәпі бар басылым екеніне
кітаптыц «Баспадап» ден берілгея алғы сөзіпе үңілсек те
көз жетер еді: «Сылдырап оңкей келісім» агты өлеңдор
мен позмалар жинағы оқушылардың кластан тыс оқып,
таным аясып кеңейту үшіп құрастырылып отыр. Қүрас-
тыру кезіпде оқулықтар мен оқу құралдарыпап омірі меп
творчесітвосы тұрақты орып алган авгорларды кеңіпеп
қамтуды мұрат тұтпадық. Қайталауға айналып кетпес
үшіп олардың Оқулыққа епбегОп өлецдеріпен қысқа кө-
лемде гана спгіздік. Керісішпе оқулықңа снбегепмен,
қазақ совет поэзиясына елсулі үлес қосып жүргеп ақып-
дар есімін оқушыларға жсткізу көзделді... Тацдалынған
олеңдер әрбір ақышіың творчестволық бетш, осу, қалыи-
тасу эволюциясын апықтауып да ойладық. Жинақ бұл
ретте қазақтың тацдаулы ақындарының таңдамалысы се-
кілді».
Кітаптың беташары сптеген тілдік кібіртігі бар деме-
сек, дол де дұрыс жазылған. Алғы сөздегі үш тұс қатты
көңіл аударуды тілер еді. Атап айтқапда, кітап: 1-ден,
оқушылардың кластап тыс оқып, таным аясып кеңейту-
ге арпалғап; 2-деп, жалпы әдебиет сүйер қауымға, әсіре-
се оқушылар мен ұстаздарға жаңа да жақсы ақындар
творчествосып тапыстыруды мақсат еткен; 3-ден, қазақ
халқыпың совет дәуіріндегі тацдаулы ақындарыныц тац-
дамалысы болуды коздсгеп.
Көріп отырсыз, кітантыц құрастырылу принципі мей-
лінше құптарлық. Жопе әлеуметтік, танымдық-мазмұн-
дық тұрғыдан алғанда да, өстетикалық, әдеби-көркомдік
тұрғыдан алғанда да, педагогикалық, тәрбпелік-тағылым-
дық тұрғыдап алғанда да аса маңызды, кітаптыц атына
заты сай болуып қамтамасыз ететін принциптер. Мұ-
пың өзі құрастырушыға — сырттай қарағанда, кітапқа
кіргізер ақындары көп, таңдайтын туындылары жеткілік-
ті көрінгенмен — зор жауанкершілік, пардың жүгін ар-
қалатқан міндеттер. Әрине, қүрастыру жеціл олпіеп-
пішкепге оп-оңай көріпеді. Ал іс жүзінде құрастыра бі-
лу де — талант, Теңіздің түбінеп іпжу теріп алғандай,
157
коп оқып, ізденудің, кірпияз талғампаздыңтың жемісі.
Аталмыпі жинақты оңи отырып та біз осы жагдайдың
ақиңат екенін аңғарамыз. Ң. Ергобеков, шын мәнінде,
де көп еңбек етіп, талғампаздық пон мұқияттылық та-
нытқан.
Кітаптың жуз жасағап Жамбылдың әйгілі «Ленин-
градтық өренім» атты өлеңімеп ашылуы да заңды. Бұл —
көпіегі сұрапыл согыс жылдарыпда бомба боп жарылып,
листовка болып таралып, ұлы Ленин қаласып жаудап
қорғаған жауынгер жыр. Тоқсанның төртеуіпдегі қал-
тыраған қарт жыраудың қаһармандық жыры.
«...Жаоағам жоқ омірді
Жау сойқаный коргелі.
Төккенім жоқ терімді
Шер қылғалы кеудепі.
Жасалған жоқ салтанат —
Жаудьщ болуға ермегі.
Жауда қалып Ленинград
Жаралған жоқ конгеліі
Жасағамын омірді -
Жау біткендІ жеңгелі.
Саудыратып сүйөгіп
Топыраққа көмгелі.
Қазақстан жерінен
Тұтапғандай ел кегі,
Сендерге дем бергелі».
Міпе, осындай ерекше ерлік жыр қуатын, Қазақстанның
қолтықтан сүйеп, кектене дем бергеніц көрген жазушы-
драматург Всеволод Вишневский еріксіз: «Біз бұл өлең-
нің қуатын өзімізге көмекке тағы да бір күшті жауынгер
жасақ келгендей сезіндік. Қазақстан халқы бізге достық
иен сүйіспеншілік, туысқавдық сәлеміп жолдады. Біз
күіпімізді еселеіт, ұрысқа аттандық», — деп жазған бола-
тын. Бұрын да сан рет оқылғап олең жаңа бір жүздесу-
інде нені аңғартар еді? Епгқандай да ескірмегеніп, қай-
та жарқырай түскенін аңдатып, жаңа қыр-сырларын алга
тартар еді. Жауға деген өшнеплілік, бұрқаған ашу-ыза,
Лепинградқа, ұлы қала өрендоріне деген бауырмалдық
қандай. Жамбылдың аталмыш жырға жанын сіңіріп,
қанын құйғаиын, Жамбылдың ғажайып ақын, жаңбыр
талант екеніп байырқалар едік. Иә, «Лепинградтық өре-
вім» — қазір де сапта тұрғап, мәңгі жасай берер сарбаз,
патриоттық, инторнационалистік олең.
Жамбылдан кейін кітапта қазақ кеңес әдебиетін өр-
летіп қана қоймай, күллі совст әдебиетіиің оркендеуіне де
өзіндік мол үлестерін қосқан классиктеріміз, алуан ажар-
158
лы таланттарымыз Сәкен Сейфуллин, Ілияс Жансіүтіров,
Бейімбет Майлин, Сәбит Мұқанов, Асқар Тоқмағамбетов,
Әбділда Тожібаев, Саттар Ерубаев, Тайыр Жароков, Әбу
Сәрсенбаев, Мариям Хакімжанова, Жұмағали Саин, 1\а-
сым Аманжолов, Ғалн Орманов іпығармалары беріл-
ген. Бұлардың олеңдері мен дастандарын оқып отырған-
да Шыңғыс Айтматовтың «Біз Пушкипді ұдайы аптя-
мыз», — дегені еске түседі. Бәлкім, біздің көптеген аңын-
дарымыз Пуіпкинше: «Тіл біткен жүрер менің атымды
атап», — дей алмас, бірак, жер бетінде қазақ халңы барда
олардың жасай берері, оларды біздіц ұдайы жаңадан
ашып, үлкенді-кішілі тол, ңайталанбас позтикалық елөм-
дерімен әрқаінан жүздесіп отырарымыз кәміл. Әдебие-
тімізге Жансүгіров, Аманжоловтармен бірге Тұрмаііжа-
нов, Саиндардың да мейлінше керектігі аңиқат. Ңазаң
жырыныц заңгар қабырғасыныц -«Көкпіетау», «Құлагер»,
«Ақып өлімі туралы ацыз» сияқты тамаша поэмалармен,
«Сыр сапдық», «Мәңгілік омір туралы жыр», «Ақша
бұлт» секілді белестік олецдермеп ғана емес, «Азбай күт-
кен жар алтын», «Е. М. Масловаға», «Жаз шебер» тәріз-
ді туындылармен де бой котергені мәлім.
Сондай-ақ қазіргі қазақ поэзиясын Қалижан Бекхо-
жин, Хамит Ерғалиев, Жұбав Молдағалпев, Сырбай
Мәуленов, Қуандық Шацғытбаев, Мұзафар Әлімбаев,
Әбдікәрім Ахметов, Қосжап Мүсрепов, Ізтай Мәмбетов,
Әнуарбек Дүйсенбиев, Мұқағалп Мақатаев, Қадыр Мыр
залиев, Тұманбай Молдағалиев, Жұмекен Нәжімеденов,
Төлеген Айбергенов, Мұхтар Шаханов, Фарлза Оцғарсы-
пова, Бекеіг Әбдіразақов, Сағи Жиенбаев, Қастек Баян-
баөв, Оспанхап Әубәкіров, Сабырхаи Асшюв, Жүсіп Қы-
дыров, Сәкен Иманасов, Мүбарак Жаманбалинов, Жақан
Смақов, Жәнібек Кәрбозин, Ңұдаш Мүқашев, .Мецдекеш
Сатыбалдиев, Дүйсепбек Қанатбаев, Өмірзақ Қожамұра-
тов, Қайрат Жұмағалиев шығармаларыисыз да елестете
алмас едік. Едәуір ұзақ тізім. Біздің мұндай ұзақ тізімге
барған себебіміз — бір жағыпап, кітанқа енген ақындары-
мыз кімдер екепіи байқата кету болса, екінші жағынан,
олардың ақсақал, аға жастағы және алуап бағыттағы алу-
ан айшықты, әрі қай-қайсысыпың да кездейсоң емес, қа-
заң балалар мен жасюспірімдер әдебиетінде өзіндік әлем-
дері бар аңындар екешп дс аңғарта кету еді. Бүгіпгі әде-
биеттен хабардар, көзі қарақты оқырмапның мұны айт-
пай-ақ өздері білері сөзсіз.
Тағы бір игісі — кітапқа кейде әдеби сында әлі де
жастар қатарыпа жапсақ қосылып жүрген, бірақ қазір
159-
:қазақ поэзиясыпың негізгі, өнімді буынына аннала бас-
тағаи соғыстан соң туған ақындардыц да жеколегөн окіл-
дері епгізідіпті. Олар, дәлірек айтқапда, төрт ақын:
Темірхап Модетбеков, Күләш Ахметова, Жарасқан Әбді-
рапіев, Исраил Сапарбаевтар. Құрасдырушы таңдауы,
талғамы тағы да дөп. Бұлар — шыныігда да, талантты
және бір-біріне ұқсамайтын, ор турлі бағыттағы, стильде-
гі ақындар. Бүгінгі әдебиеттеп хабардар, көзі қарақты
оқырмаппың бұл ақындар творчествосын да біліп, сүиіп
-оқитыны даусыз.
Айтпақшы, нақ осы кітапқа келгснде — мақала кө-
лемі қаншама көтермейтіпіц біле тұра — бұл жипақтағы
ақындардың; бәрі талантты да танымал ақындар және
олардың бұл жинаққа енгізілгеп өлецдері мен дастандары
да жалпы жұртқа мәлім шығармалар ғой деп тоқмейіл
пайымдаудың әділ де жөн еместігіп және айта кетер
едік. Оның себебі: бұл кітаптың пегізгі оқырманы —
мектеп оқушылары мец мұғалімдері. Міне, осыларды —
оқырман қауымға басқа дауымыз болмағанмеп — осы кі-
талқа енген ақыпдар мен шығармаларды опша біле бер-
мейді. Өйткені талай-талай мектеп мұгалімдері меп оқу-
шыларының денінің программадан тыс жайларға салғырт,
самарқау екенін, міндеттелмеген нәрселерді онша қажет
дей қоймайтынын күнделікті көріп жүрміз. Опың үстіпе
оқып-білмеген, жақсы екенін түйсініп-түсінбеген нәрсе-
сіпе жалпы адам, әсіресе жөткіпшек-шәкірт қызыға қояр
ма? Ендеше, оларға программаға енбегенмсн, қазіргі қа-
зақ поэзиясыпда үлкен орындары бар, сырлы да сұлу
әлемдері, тартымды да тәлімді туындылары бар ақын-
дарды таныстырмау күнә емео пе? Мәселен, қазіргі таң-
да Сырбай Мәуленов, Тоқаш Бердияров, Мұқағали Ма-
қатаев, Қадыр Мырзалиөв, Жұмекен Нәжімеденов, Төлс-
ген Айбергенов, Оспанхан Әубәкіров, Өмірзақ Қожамү-
ратов, Фариза Оңғарсынова есімдеріп естімеген, шығар-
маларыи оқымағаи жас ұрпақ өкілдеріие дұрыс мектеп
оқушысы, қоғамымыздыц келешек лайықты құрылысшы-
сы деп қарай аламыз ба? Бұларды былай қойғаида, коя-
теген білім ұялары шәкірттерінің программада бар үлкеп
ақындарымыздың оздеріцің жаңа шығармаларьптан мүл-
дем хабарсыз екепі тағы жасырын сыр емес. Опы ай-
тасыз, сапармеп жол түскенде кейбір мектептердің био-
лог, математик емес, әдебиетші мұгалімдерініц «Белин-
скип ағып тұргап лирик қой», «Мырзалиевтің әцгімелері
тартымды» дегеиіне куә болганымыз бар. Тагы бір мек-
тепте қазақ тілі мен әдсбиет пәпіпен отыз жыл сабақ
160
беріп жүрген тәжірибелі мұгалімнің Ахматова мен Ғам-
затов сияқты ақыпдар есімін енді естіп тұрғанын естігөн-
де еріксіз жағамызды ұстаган едік. Ендеше, мектеп үшін
бұдан артық қандаи сұмдық, жан төзгісіз жағдай бар?
Бүгінгі күні өміріміздің барлық саласында бетбұрыс
жасалып, қайта құру процестөрі жедел де пәрменді жү-
ріп' жатса, ол ең алдымеп мектепті, опыц мұгалімдері
мен оқушыларын қамтуға тиіс екендігі күмәноіз. Себебі,
нақ мектепте Бүгініміздің болмысы бедерленіп, Келеше-
гіміздің келбёті кескінделіп жатыр. БүгІнгі ұстаздар
дәрежесі қандай болса, болашагымыз бет-бейнесі де сон-
дай. Демек, біздіңше, қазақ мектептершің мұгалімдерін
аттестаңиядан өткізгенде осынау қосымша оқу құра-
лы — «Сылдырап өңкей келісім» нақты бір өлшем, басты
бір білім-білік таразысы болса ёділ. Керек десеңіз, Қа-
зақ ССР Халыққа білім беру минйсггрлігі бұл кітапты бір
міндетті сынақ құралына айналдырса орынды. Себебі,
бұл кітапты таныстыру арқылы мектеп мұгалімдерін өлең
уызымен, әдебиеттің әсем әлемімен сусындатып қана
қоймаймыз, олардың рухани дөңгейін, ақыл ой, білім-білік
ерісің анықтап қана қоймаймыз, әлеуметтік өмірдегі,
әдебиеттегі аса ңауіпті бір кеселді дерттің алдын аламыз,
ян мәніңдегі ұстаз — жан-жақты да
ұстаздарымыздың
>1«
жарасымды жетілген, шын мәдениетті, озық замандас
болып қалыптасіуына әсерлі ықпал жасаймыз. Ал мұн-
дай ұстаздардян дэріс, тәрбие алган шәкірттердің дөні
дертсіз жаны сұлу адамдар болып жетілері тағы анық
қой. Ендеше, мұндай дер көзінде шығарылган қосымша
оқу құралып - таңдаулы ақындардың таңдамалы ту-
ыядылары кітабын оқушылардың кластан тыс оқып, та-
ным және жап аясын кеңөйтуге де, жалпы әдебиет сүйер
жұртшылық пен. педагогтар қауымын жаңа да жақсы
ақындармен жүздестіруге де сәтімен пайдалануымыз ке-
рек-ақ. Демек, бұл кітаптың әрбір үйде болмаса да, әрбір
мсктеп кітапханасіында, әрбір мұгалімнің қолында болар
реті бар. Ендеше, аталмыш кітап үшін 7000 дана тираж-
дың тым аздыгы дәлел тілемесе керек.
«Сылдырап өңкей келісімді» міндетті түрде мектептік
оқу құралы ретінде пайдалану дегеннен келгенде атал-
мыш кітапты жетілдіріл, жақсарта түсуге болатыны да
анық. Алайда, атап айта кетеріміз — бұл ескертпелер
аталмыш кітаптың тікелей кемшіліктеріне жатпайды,
ойласу ретінде айтылар, жайлар. Мәселен, осы кітаптагы
әрбір ақын өмірі мен творчествосы қысқаша таныстыры-
лып, жинақтагы туындылары қысқа да нұақа талдана
6-18
161
кеткенде дұрыс еді. Өйткені, оқушыға асылдың қандай
асыл екенін айтып, оның ңайнар көзін көрсете кетсек,
олар өздері-ақ алтын шььққан жерді бедден қазбай ма?
Керек десеңіз, бұл жол-бағдар мұғалімдердің өздеріне
де әбден керек емес пе? Екіишіден, мектеп оқушыла-
рын шәкірт оқырман ретінде қалай дегенде де екіге
бөліп қараған жөн. Себебі, балдырғандар мен орталау
мектеп оқушыларын (4-5-6 кластар) таным-талғам
тұрғысынан бірге алуға болғанмен, жоғары кластар (бұ-
ларға 7-8 кластарды да қосуға болады) ой-өріса ересек-
терге ұштасып-ұласып жатпай ма? Барша жақсы шы-
ғармалар, барша балаларға ортақ дегенмен, С. Маршак,
А. Барто, Ж. Смақов, М. Жаманбалинов ертегілерін,
тақпақтарын, мазақтамаларын, негізінен, төменгі клас-
тар шәкірттері оқитынын, ал жоғары кластар шәкірт-
теріне махаббат шыгармалары да жат емес екенін ескер-
сек, осы «Сылдырап өңкей келісімді» «таза» балалар
шығармалары мең жоғары кластар шығармаларына бө-
ліп, екі кітап (том) етіп шығарған да терісі еместей.
Бұл — әрине, алдағы уақытта «Сылдырап өңкей келісім»
қайта шығарылғанда ескерілер жағдай. Мұндай жағ-
дайда еншісі бөлінген екі кітапты толықтырып, әдемі
безеңдіріп әрі түсініктерімең іпығаруға да мүмкіндік бар.
Жане мұның өзі аталмыш кітаптың кемшілігіне жататын
толымсыздық — жекедеген тамаша шығармалар мен кей-
бір келелі ақындардың қағыс қалуына да жол бермес еді.
Бұл, мәселен, кейінгі кездөрдң жазылған Ә. Тәжібаөвтың
«Лдамы», С. Моуленовтің «Әрбір үйде бір-бір Ленині» тә-
різді белестік өлеңдерді, Ж. Молдағалиевтің «Мен — қа-
зақпыны» секілді сом дастаңдарды кіргізуте жол ашып,
Абдолла Жұмагалиев, Төлеужан Исмаилов, Өтежан Нұр-
ғалиев, Ддырбек Сопыбеков, Есенбай Дүйсенбаев, Иран-
бек Оразбаев, Нұрлан Оразалин, Дәуітәлі Стамбеков тә-
різді жақсы ақындардың шет қалуьтп болдырмас еді. Тіп-
ті отыздың үстіңдегі Е. Раушанов, Б. Серікбаев, ¥. Есдәу-
летов, С. Ақсұңқарұлы өлеңдері енгізілуін де қамтама-
сыз етер еді. Біздіңше, нақ осындай шығармалар мен
ақындардыц кірмей қалуы — «Сылдырап өңкей келісім-
нің» нақты да елеулі кемшілігі. Басна сәл ғана көлем қи-
ғаңда, бұл кемшілікке жол берілмесіне сөз жоқ.
Кітапта бұдан басқа кемшіліктер бар ма? Бар. Біран
олар — кітапқа елеулі нұқоан келтірмейтін (әрине, жі-
берілмегені жөн-ақ) ұсақ-түйек мін-мүлтіктер. Мысалға.
С. Сейфуллипнің 12-беттегі атақты өлеңінің аты «Лөние
162
ордені» екеніие күмәніміз бар. Енді С. Мұқановтың «Ег-
делік туралы» өлеңін оқиың:
«Көңілім де, денем де жас деп жүріп,
Егдө тартып қалыппын абайсызда:
Мысалы, жас шағымда ызғар, мұзға,
Ұйықтай қалсам оянғам бойым жылып.
Ал қазір белім тисе, бәлкім (?) сызға,
Беліме байланады шойырылма.
Егделікке айналып бой ұруға,
Саябырлау тартьшты ойым қызба!..»
Асылдың көзіндей жолдар. Онша жаман да емес өлең.
Бірақ осы кітапқа «кәдімгі Сәбит Мұқановтың» мұндай
ортақол өлеңінің енетін орны бар ма? Немесе талантты
ақындарымыздың бірі — Исраил ‘Сапарбаевтың «Гүлмай-
дан» атты өлеңін алайық:
«Көгершшнің теретіні — ыңғай дән,
Баладан да, басқадан да қыңбайды ол (?).
Ңұйтақаңдай немересін жетектеп,
Әжелердің келетіві (?) — Гүлмайдап.
Саумал сәуле себезгілеп түнде айдан,
Щымыр-шымыр өтер күндіз күн бойдан.
Ңол арбаға бөлеп алып бесігін (?)
Аналардың келетіні (?) — Гүлмайдан...»
Осы өлең де онша осал туьінды емес. Соңына қарай ши-
рап, тіпті күшейе түседі. Алайда, Гүлмайдан доген не-
мене — жердің аты ма, жоқ, — Ана — Бала — Көгершіп
одағының ақын ойдан тугызып отырған поэтикалық бей-
несі ме — түсінбедік. Сәтті де сырбаз өлендері көп Ис-
раилдың осы туындысы да жияақтан тыс қалса теріс емес
еді. Дау жоқ, мүндай өлеңдердің «Сыддырап өңкей келі-
сімге» кірмеген әбдеп орынды. Сопдай-ақ А. Тоқмағамбе-
тов өлеңдерінің жанры көрсетілгені де дұрыс-тын. Сон-
дай-ақ Тоқаш Бердияровтың: _
-	«0 бастан әке-шешем жоқ болса да,
Обыр көз жетімдікті жоққа сана.
Маған тор ғ- Отанымның шалгай шегі,
Үстінде жұмыр жердің жоқ босаға!» —
деп басталатын атақты «Отан» атты өлеңінің Қосжан Мү-
сіреповтікі (122—123-беттер) болып кетуі де ыңғайсыз.
91-беттен С. Мәуленовтің мынадай өлеңін оқимыз,
«Көкке бойы орлеген,
Кек шатырлы мектебім.
6*
163
Өткізіп ем сенде мен
Өмірімнің көктемін.
Бойды билен қуаныш,
Саган алғаш барьш ем,
Дүниеге тым алыс
Жас кезімді (?) салып ем».
«Мектебім» атты бұл өлеңді өз басымыздың бастауыш
кластарда жүргендө оқығанымыз есімізде. Бала шәкірт-
тің өмірбаянындай сезілгендіктен бе, әлі ұмытылмай жа-
дымызда жаңғырығады. Неге екенін қайдам, нақ осы
олең қазір бастауыш кластар бҚулығында жоқ. Осындай
есем өлеңнің әттөген-айы «жас көзімді» тіркесінің «жас
кезімді» болып кетуі. Міне, мұндай майда міндер де мек-
теп оқушыоын жаңсақтыққа ұрындырары анық.
«Бәрін айт та бірін айт» дегендей, еңді кітаптан ал-
ған әсер, туган ойларымызды түйіндерде айтарымыз не?
«Сылдырап еңкей келісімнің» атына заты сай кітап екен-
дігі. Ол — «Мектеп» баспасының мұгалімдер мен шәкірт-
терге татымды тартуы. Бұл кітапты оқыган адамның
«тас бұлақтың суыңдай» жырлардан, сусындап, шөлін
басары; ұлы Абай;
...«Кірленген жүрек өз ішін
Тұра алмас әсте жуынбай», — деп айтқандай, жүрек-
тердің «сылдыраган өңкей келіоімдермен» өз ішін жуа-
ры хақ.
1985
ЕКІНШІ БӨЛІМ
КӨҢІЛ МҮРАТЫ, ҚАЛАМ ҚУАТЫ
ЖҮРЕК СОҒЫП ТҮРҒАІІДА...
Әуелі жазушы кеудесіне бір ой қонақтайды. Жапа-
жалғыз жалқы ой ғана ма ол, жо-жоқ... жалғасып, сабақ-
тасып жатқан, тамырын тереңге тартар желекті жүз ой,
мың ой. Ол, бәлкім — сарабдал сананың бір көзер мақ-’
сат-мұраты шығар, немесе ыстық жүректің іштен серіп-
кен асау толқыны шыгар? Не болса да ол — суреткер
бастан кешкен емірдің сәулесі мен нүры, сыры мен шын-
дыгы. Жазушы сол өмірдің пұры мен сәулесін, шындығы
мен шырын зайыр зерттеп, жан дүниесі елегінен талгам-
паздықпен сүзіп өткізіп, қаламмен қалыптастырып, ша-
бытпен шарпып, шығарма тудырады, Ол дүниеге келген
туындысы арқылы оқырманға бір түйінді пайым зерде-
летеді, өзін және өзгені толғандырған оұраққа жауап бе-
реді. Өйткені, мақсатсыз шыгарма жазылмайды. Айта-
ры жоқ дүние де — өлі дүние.
Демек, ңандай бір туындыдан да жазушының не айт-
қысы келгенін, соны неге және қаншалықты айтқанын
және сол айтпақ ой-идеясын қалай жеткізгенін көреміз.
Тақырыптар ортақ, мегзер идея ұқсас бола береді. Гәп —
тақырыпты игеруде, идеяны шеберлікпен жеткізе білуде.
Шығармапың жақсы-жамандығының, шылайылығының
негізгі өлшемдері де — осы айтылғандар. Шығарманың
өзіндік бет-бедері, салмағы мен құны да содан аңғары-
лады.
* * *
ч
Сафуан Шаймерденовтің суреткерлік мұраты тек жақ-
сы жазу десек қателеспейміз. Шынында да осы уақытқа
дейін бар-жоғы бір роман, жеті-сегіз повесть, он шақ-
ты оңгіме ғана (кейінгі кездері жазған бірқақпайларын
есептемесек) жазу — қызық та әдемі құбылыс. Жәие
соныіі; бэрін де қысқа да нұсқа жазу — одан да сүйсінер-
лік жәйт. Оның бұл концепциясы — бір есептен қай
жазуіпыға да үлгі, өнеге. Тағы бір риза болатының —
жазушыларымыздың денінде дерлік жақсіы, ортақол, на-
165
шар шығармалардың бәрі де ұшырасса, Сафуанда бұл
жоқтың қасы, ол тек тәуір, таңдамалы шытармалар жаз-
ғандай, Әрине, логика бойынша да, шындығы да сол —
тамаша дүниелерде де міп кездеседі. Осы ретте оның
туындыларында да ірілі-ұсақты жетімсіздіктер баршы-
лық. Бәрібір, негізінен, тек жақсы, сәтті жазу — Сафуан
Шаймердепов творчествосыпа тән басты, игі ерекшелік.
(Бәлкім, пашар шыгармалары бар да шығар, бірақ оны
көзге көрсетпеген соң қайдан білеміз; сондықтан да осын-
дай қорытынды жасауга батылымыз бйрады).
Сафуан Шаймердөиов, скіншідеп, бүтінгі күп тақыры-
бына көп қалам тартып келеді. Қаламгерлеріміздің де-
. нінің бүтінгі күнге келгенде кібіртіктеп, құлашын жаза
алмауы онда жоқ. Тіпті, кейбір туындыларында котер-
ген маселелерінің келешекке де мейліпше қатыстылыры
бар.
С. ПІаймерденов творчествосында атап айтуды тілей-
тін үшіиші бір басты, құңды ерекшелік — оның қоршаған
орта, қоғамдық болмысты, талайлы тағДырды емес, адам-
ды, оның жан-дүниесін, нақтылаңқырай түскепде, міпез-
құлқын, психологиясын басты нысана етіп, соны жарқы-
рата ашып, бедерлі суреттей/білуі. Сафуан шығарманың
сюжеттік желісін: оқиғаларды, әрекет-қимылды адамның
ой-сезім, мінез, характерінен туғызып отырды; кейіпкер
тағдырға, өмірге бағындырылмай, керісінше адам өмірге
әсер етіп, тағдырды өзгертеді; пемесе емірдің қыртысты
тұңғиықтары, сыр-сипаты адам мінезінен айқын аңда-
лады; осы арқылы өмір мен адампың өзара ықпалды
қарым-қатынасы көрсетіледі,
Бұдан, әрине, Сафуан суреткерліктің басқа қырлары-
на келгенде шорқақ екен деген қорытынды шықпайды.
илекті балуанға оңьг да, солы да бірдей болатыны си-
яқты, ол қай жағынан алсаң да шебер. «Тұте білген жүн-
ді жібек етеді» деген осы. Оның туындыны дәл де сұлу
тілмен құндақтауы, жылылыққа бөлеп, тебірене жазуы,
романда ғана емес, әңгімеде де сюжетті шымыр да ширақ
құруы, аз сөзбен көп иәрсені аңғартуы, әйтпеср проза-
ның бір /канры повесті драмалық тәсілмен жазуы, екі
тектің элемептін қосып, синтездеп жіберуі, немесе өзін
журпалистік салаға қоса сын жанрында да сынап ке-
руі — бәрі-бәрі де құптап, қол соғар қасңеттер.
* * *
Романшы Сафуап Шаймерденов.
«Инеш» романы — жазушының ғаяа емео, қазақ про-
166
засыдың да елеулі белестік шығармасының бірі. Ондағы
адам өмірінің желілері мен жыңпылдары да, толық қан-
ды мүсіпделген Инеш, Мәулеіі, Гүлшат образдары мен
эпизодтық кейінкерлер келібеті де — арнайы және терең
әңгімелеуді тілейді. Романның коркемдік ереқщелікте-
рін де жеңіл жол-жөпекей талдау аздық етер еді.
* * *	І_
Повесші Сафуан Шаймерденов.
Жазушының жұп-жұмыр да сүбелі, белвстік туын-
дысының бірі—«Ңарғапі» повесі. Ондағы басты кейіп-
керлер — жарқын Мұрат биігіне өрлеген, адал өмір жо-
лымеп жүріп келе жатқан Сапар мең алғашқы махабба-
тын өз қолымен сөндіріп, соның өкініші самайын акқа
боягап Ңарғаш. Көкейде/көлденеңдер сауал сол: «Олар
неге қосыла алмады? Махаббат жұлдызы неге жан-
бады?»
Бәріне жастық: ақылды болғанмен, Сапарды беріле
сүйгені мен, сол сезімін саралай алмаған, екі кеменің
құйрығын ұстаған, Арамсары секілді албастылардың кесі-
рінен мүлт басқан Ңарғапітың жастығы, балаңдығы, қыср
талаңда жол тапқызбай дағдартқан жастығы кінәлі еді.
Он жеті жастағы жүрегімен алысқан аруға неге адастың
деіг қалай айтарсыз? Байлық пен махаббатқа қабат қол
созуы айып па?
БәрІне жастық: болған нәрсені ақылға салып парықта-
маған, асыққан, істің ақырын ойламаған Сапардың жас-
тығы кінәлі. Әйтпесе дәрменсіздігіне лап етіп күйе са-
лып, ауылдан безер ме еді? Сана, әрекет биігіне неге
көтерілмеді? Тек сүйгені болмаса, өзін сүйдірер не әрекет
жасады? Бірақ бұл үіпін Сапарды күстапалай аласыз ба?
Енді мұның бәрі өткшпгі, олар тек жастарға — жұп-
тасқая ғашықтарға былай деп қана айта алады: «Сый-
ласа көріңдеріщ. Біріңнің бірің жан дүниелеріңе тереңі-
рек үңіліп, ұғыНЫса біліңдерші... Бойларында шып-шып
шүпілдёп тұрған мөлдір сезім бар. Мол сезім. Соны абай-
сызда білместіктен төгіп ала көрмеңдерші. Ең табиғат-
тың іпіінде махаббат адамға ғана берілғен. Үлы жүрек-
тен ғана орын тапқан ол. Жүрек біткеннің бәрінде сол
асыл махагібаттың оты лаулап тұрса, жарқырап күн де
шығады. Жасапып көктем де келеді. Жылатып алмаң-
даршы сол асыл нәрестөні!»
Повестің, жазушының айтпағы, оқырман көкірегіне
ұялатпағы да — осы сезім, осы ой.
Сафуанның соңгы кезде жазған бір елеулі туындысы —
167
«Жыл құсы» повесі. Бұл туьшдыға жиырмапыншы-оты-
зыппіы жылдардың оқиғасы, ғасырлар бойы жаибарақат
жатңаи ауылга жаңа өмірдің келуі, енуі, сөйтіп, бұрынғы
баяу тіршілікті өзгертіп, өрге бастыруы өзек етілген.
ІІІындььқ аңгал да адал, қараііайым Битабар балуанның
боямасыз болмыс-бітімі, мінезі, ой-әрекеті арқылы бейне-
лепгеп. Оның Қараганды шахтасына келіп, жұмысшыға
айпалуы, бала мінезділігі, аңқаулыгы, өмірдің күрделі
де қайшылық жақтары мол екендігін түсіпуі, ақырында
өз жолын табуы нанымды да әсерлі суреттеледі.
Бала Битабар меп егде Битабар арасында үлкеп айыр-
машылықтар бар. «Басқа ермек болмагап соң, көне за-
.маннан бері қимылсыз жатқан дәу тастарды қопарып,
домалата бастау мен намыс үшін, ел ушін шахтада ко-
мірден тау үю бөлек-бөлек қимылға жатса керек. Бірі —
мақсатсыз, бойға күпт сыймағаңдықтан туған ерігу; екін-
шісі — қоғамдық еңбек ерлігі. Бірақ екеуі де — балуанға
Ғана тән күш, балуанга ғана лайық әрекет. Енді ол
машинаға «бұл мақұлығың да батыщ қалады екен» деп
таңданбайды.
Балуан Шолақпен кездесу, Жанкүміске ғашықтық —
Битабардың жан дүниесін бізге терең таныта түсетін эпи-
зодтар. «Күрес те — өнердің бір төресі. Мал табар оңай
кәсіпке айналдыра көрме», — деген Балуан Шолақ со-
зі — оның имандай нанымы, серт-сенімі. Алды-артый
ойламай Жанкүмісті құтқарып алмақ болуы да — балуан-
ға ғана тән сДқи қылық. 'Әлім қарттың созі үшін өзінө
арамдық жасаған Бертшекпен де табысады. Өзім де-
генге өзегін жұлыл беріп, өзгені өзіндей көреді ол. Іске
бар да, сөзге, қулыққа жоқ.
Тағдыр балуанға ауыр соққылар артты.. Баласы өлді
көмір басып қалып. Өзі де көміліп қалып, ауруханага
түсті. Бірақ одан да гөрі Левеніптерндердің айныма-
лылығы, екі мінезділігі қатты батты.
Ол біраз жұмыс істегенмен, әлі нағыз шахтер еңес.
Бішында жаңа психология, дағды туып келе жатты. да,
оның қалыптасуы аяқталмады. Битабар ауылга қаиттфі.
Еркін өскендік те аяқтан кері тартқан болар.
Повесте біраз кемшіліктер де бар. Кейде суреттеулер
бауырын жазбай, авторлық ой шолақ қайрылады. Бір-
екі сөзді айта салып. аржағын өзің түсін деу үнемі орын-
ды бола бермейді. Мұның өзі келтелік, үзік-үзіктік әсер
тудыратын секілді. Сонымен қатар тым жалпылама кө-
ріністер ұшырасады. Мысалға: «Айнала жап-жаэық.
Қып-қызыл. Жап-жасыл. Құлпырып көк шыққан. Құл-
168
пырып бәйшешек гүл жарған... Жұпар исі аңқиды: дала
исС Бусанған жер исі... гүл исі. Туган жер — Иманақ
баурайының исі. Битабар мас болды. Иіске мас...» Бұ-
лай бейнелеу — оңай да, әрі кез келгеп өңірге көшіріп
апарса, жатырңамай жараса кететін табиғат суреті ғой.
Қайта бұл нақтылы таратып, қаламды көсілтуді қажет
етерн тұс емес пе? Срндай-ақ Битабардың жан дүниесін-
дегі сағыныпіты, астан-кестен сезімді де тегіп-төгіп жі-
берсе де болғандай. Дегенмен, бұлар — ұсақ-түйек мін-
дер, орине.
Ал елеулі олқылық ретінде автордың кейде натура-
лизмге ұрынатынын, өмір шыядығын жипақтап типтен-
дірмей, қаз қалпында беретінін айту керек. Мәселен,
Битабардың түрмедегі халі, тым жасықтыгы балуанға
лайық па? Әйтпесе оның жан дүниесіндегі рухани өзге-
рістердің әлсіздігі, сапалық қасиеттерге ауыспайтындығы,
көшпейтіндігі ше? Адамды өзгёртетін, жасампазданды-
ратын еңбек болса, соған ораи Битабарда серпіліс аз,
саналылық өсуі кем согып жатыр; ейткені, ол ерен еңбек
етіп те жүр гой. . Сонымен бірге ойласу ретіңде айтаты-
нымыз — сюжеттік желіде де шашырандылық бардай.
Бірегей ортақ желі жоқ, бір-бірінен туып жатқан сал-
дарлы іс-әрекет жоқ. Әр қилы және әр алуан уақыт оқи-
ғалары тек кезекпен тізбелене суреттелген. Ал бұл рб-
разды даралап, характерлөрді апіуға әрқашан көмегін '
тигізбесе керек. Бұл қалып тұтастыққа да, повестік ар-
қауға да өз нұқсанын тигізетіндей. Сопда да аталмыш ло-
весть татымды туынды қалпыңда қала береді.
Жазушы творчествосындағы қызықты да тартымды
жәнө бір шығарма «Әсия жағалар» драмалық повесі. По-
весте өресі төмен, адамнан гөрі қойды көп ойлайтын,
бүгінін ғана керіп, ертеңін болжамайтын шолақ басшы
Жұбатқан және сол болмыстан, сол түсініктен шалғай
кетпейтін шопан, кейін ферма бастығына жоғарылаған
Тоғаш, мәселені кеңінөн қарымды ойластыратын ғалым
Кемел, озық жас дәрігер Зәриналар суреттеледі. Шо-
пандар емірінде әлі дө кездесіп жүрген қиьпппылықтар,
мәдени артта қалушылықтар, ой-өріс төмендігі, тазалық-
ты сақтамаудың ұшырасатындығы сез етіледі. Бұл жа-
ғынан алғанда, повесть. тек қызығып оқыр көркем шы-
ғарма ғана емес, жеделдетіп шешілуге тиісті бүгінгі күн
нроблемаларын еткір қойып отырған пәрменді дабыл се-
кілді. Сезгенге санадағы тоғышарлық пен даурықпашы-
лықты, малшылар тіршілігіндегі жаңсақ біржақтылықты .
қатаң сынау бар.
169
Аты да кім екені белгісіз әйелдің: «Мал-мал деп өле-
тін болдьііқ-ау», — дегеніпде көп сыр бар. Тоғаштың: «Ал-
дындағы отарынан айрылып қалса, ертең Жұбатқандар-
дың алдында «Балам ауру еді» деген дәлел болмайды», —
деген сөзінде ащы шындық жатыр. Сол Тоғаштың бойып-
да әйелді кем, еркектің шылауы доп сапайтЫн ескілік
жұрнағы да жоқ емес. Әйелі болғандықтан Зәринаға өк-,
темдік жасауы, ауруларға жібермеуі — өзімшілдіктің кө-
ріністері. Әрине, ол қой-қой деп шаршап жүр, бірақ
мұнысы әлгі пасықтық қылықтарды ақтай алмайды.
Дәрігерлік емдеу мен көмек тез және пәрменді жасал-
са, бәлкім, Биғайша өлмес еді. Бірақ адам өлгеніпе селт
етпей, малдан шығын бар ма дейтін Жұбатқандар тұр-
ғанда солай болуы да ықтимал-ақ. Ол тіпті сөзбен мәде-
ни жағдай жаісап, уңдемен медпункт ашады. Сүйем
жерден арыны көрмейді.
. Повесті оқып біткен соң ойланар жайттар көп-ақ. Зә-
ринаның сөзі рас: «...Кілең бір күйбең өмір, күйкі тірлік.
Ұйықтайсың, тұрасың, мал бағасың, бала бағасың, кү-
йеуіңнің боқтық сөзін естисің. Дайтіп шыдауға болады
бүган?» Болашаққа жетелейтін аяулы арман неге алыс-
тамақшы? Неге ол дәрігер болмай, қойшы қалпында қала
бермекші? Зәрина төзбейді бұған. Арманына қол созды.
Сонысын қоштайсың.
Қойды қалай бағу керек? Қой шаруашылығын қалай
оркендету керек? Жауап: қойды өсіру үшін әуелі
. адамға жағдай жасау қажет. Барға қанағат етпей, қо-
лайлы шүйгін жайЫлымды қолдан жасап, шопанның мә-
- дени өресін өсіру керек, қойды ғылыми жолмен бағу
керек. Дәрігерлік жәрдемнің нашарлығы — төзуге бол-
майтын жағдай, оны түзеу шарт. Қойдан басқа еш нәр-
сені көрмейтіндермен күресу, оларға^ жоя бермеу — мін-
дет. Повесть пайымдататын түйін осы.
Сонымен қатар ауылдағы жастардың құлағыпа: «Қой
бақ, қой бақ, қой — сенің болашағьің» — дегеңді құйып,
насихаттай беру де орынсыз сияқты. Щындығында, қазақ
алпыс ата-бабасыпап бері қой бағып, соған әріс, жайлау
іздеп көше берді емес пе? Отырықшылыққа мойынсұн-
бай, егін екпей, қала салмай кенже, кенде қалды емес пе
өзгелерден? Сол қазаққа енер үйрен, кен қаз, техника
тілін біл деу орньща, «қой бақ» дей беру жарасар ма
екеп? Ең әділі — жастар бейіміне, қабілөттеріне қарай
өмір жолын, еңбек етер мамандығын өздері таңдасын да.
Бұл — повестен пайымдар екінші бір шындық, тағылым-
ды ой.
170
«Өмір нұры» повесінің кейіпкерлері Жантуар мен
Шәміпігүл нак, қазір арамызда жүр десех те болйды.
Олар — тату семьн иелері, қызметтеріне де риза. Асып
бара жатқан өнегелі жандар да емес. Ой-мұңдары да
күнделікті күйбең тіршіліктің айналасынан табылады.
Дөп басыи айтсақ: кең пәтер алу, үйді жиһазбен безен-
діру. Әрине, екеуінің бұл орайда ынта-ықыласы, көзқа-
расы, мінез бен әрекеттері бірдей емес. Десек те, олардың
пендепіілігі де, осалдығы да осы тұстан байқалады.
Жазуіпы мұны психологиялық тұрғыда өрнектейді.
Тып-тыныш жүрген жұбайлар жаңа үйге көшкен соң бү-
лінді де қалды. Мебель, пианино, телевизор іздец сабыл-
ды. Тапты. Пианиноны өздері ойнай алмайды. Ойнайды
дер балалары да жоқ. Және оның жақсысы тамыр-та-
ныстықпеп қолға түсті. Сөйтіп, енді бұларды дүниеге
құштарлық сезімі биледі. Шәмшігүл ақыр соңы Жанту-
арга маза бермеуге айналды. Кең үй тарылып, келген
адам мебельдерден сиыспайтын болды. Қожан сырын
түсіріп кеткен пианино есіне түссе, Шәміпігүлдің кеңілі
автобуста келе жңтып та жүдейтіңді шығарды.
Жақсы дүние таусыла ма? Жаңа, жақсы мебель алу
керек. Ол үшін бұдан да кең үй қажет. Қалағатсыздық-
тың ақыры ренжісуге апарып соқгы. Міне, осыңдай жа-
рамсыз қасиеттің тәуір адамды да өзгертіп, адам пейілін,
мейірін бұзатынын, оның пспхологиясына дейін теріс
әсер ететінін автор шебер де дәл бейнелейді.
АқыріЗ' қайырлы аяқталды. Жантуар балалар үйінен
бала әкелді. Ойласа, емір нұры, семья- бақыты, қуаны-
шы — перзент екен. Шәмшігүл дё соны мойындады.
Оның Болатқа абзал ана болары хақ. Енді қанағатсыз-
дыққа, ұсақтыққа орын жоқ. Күйкі тірлік азабынан құ-
тылған көңіл жаңа бір жарқын соныға жетелегендей..
Осы туындыға байланысты автордың мүлт кеткен бір
жері — дүние-дүние деп жанталасып 'жүрген ПІәмшігүл-
дің бірден келеге түсіп, ақылға келуі. Қалайша ол лезде
өзгере қалды, күйеуін балалар үйіне жетектеді? Осы то-
сын өзгеріс онша сендірмейді, дәлелдемесі аздау. Оған
Шәмшігүлді біраз дайындап, белгілі бір жайттарға орай
ойға түсіртіп әкелу керек еді.
ЖазуШының ілгеріректе жазылған «Мезгіл», «Қыр
гүлі», кейінгі кёздері жазылған «Ашу», «Можнүн тал»,
пювестері де — шымыр да шынайы шығармалар. Бірі —
анаға деген асыл махаббатты дәріптесө, екіншісі сорет
өкіметі үшін күрескен, ңыршын кеткен жасты ардақтйи-
ды. Сағындықтай ержүрек жанның ерлігін, жарқын емі-
471
рін бейнелейді. Үшіышісі бүгілгі шопан тағдырын озек
етеді. Бірақ қойшылық кәсіп сыртқы фон ғана; жазу-
шы курделі адам жанының жаңа қатпар-қабаттарын аш-
қан. «Мәжнүн талда» бүгінгі замандастың жан сезімі,
өнерге қарым-қатынасы бар.
* * *
Әңгімеші Сафуан Шаймерденов.
Жазушының әңгімелерінен де андар сырлар мол.
«Шайқақ», «Халала», .«Леп белгісі» әңгімелері драма-
лық тәсілмен жазылған. Автордың мұнысы оқиғаны ши-
рақтырып, сезімді сөргектендіріп, ойды әсерлі, шығарма
тынысын серпінді еткен...
«Шайқақта» рушылдық, «жікшілдік, пендешілік, ұсақ-
тық әжуаланады, оның терістігі дәлелденеді. «Халала»
дін, діншілдіктің сиқын, жалған екендігің көркемдікпен,
иландыра әіпкерелейді, еңбек адамының жолы діншілдік
емес, адамгершілік екенін көрсетеді. «Леп бөлгісінде»
тоғышарлық, әйелге деген көрсе қызарлық таңбаланады,
талантсыздық ұраншыл, өзіндік қолтаңбасы жоқ, жат-
танды журналисшіддік мысқылданады. Сырмақбай Қар-
мақбаев сырттай өзгеге күлетін, күле алатын жан сияқ-
ты болғанмен, өзі күлкіге ұшырайды. Оның Ғалияға:
«Машинканы қалай, зор саяси өрлеу үстінде басып ,жа-
тырсыз ба?» — деуінен-ақ кім екенін аңғара қоясыз.
Ал «Тайланның көргендерінен», «Ңызыл гүлдер» мі-
нез, әрекет, ой-сезім астарларына үңілген үзік-үзік эт-
юдтер. Оларды тұтас әңгімелер емес,- тек шағын-іпағын
сәтті деталь, штрихтар жиыптықтары деутө болады. Автор
ізделіп табылған сол сәтті бөлшектерге қызыққан да, ке-
йін іргелі шығармаларға пайдалану үшін жазып ала қой-
ған сияқты. Бірінпгісінде үзік-үзіқ. болғанмен щымыр
салмақ бар, зіл бар, сын бар; ал екіншісінде балаңдықты,
сәбилікті қызықтау, оның жан дүниесінің тазалығын су-.
реттеу бар.
«Бала арманы», «Көршінің кесірі», «Алтып сағат» —
психологиялық тұрғыдан терең дүниелер. Оның ішін-
де де...
«Алтын сағат» — ерекше әңгіме. Оқырмаңды оқиға-
ның берілуінің тартымды қызықтылығы, оның желісінде
свл де болса селкеуліктің жоқтығы, айтар ойдың өрелілі-
гі, адам болмысының сұмдық иірімдері де болатынына
көз жеткізу разы етеді. Түйемойыпның өлген адамдар-
дың қолынан алтын сағаттарды шешіп алып жинауы,
пасық дүпиеқоңыздығы жирендіріп, Баржақсының бір
172
сезім жөтегіпдө үлкен қателік жасауы, сол үшін арада
он алты жыл өтсе де қиналатындығы сендіреді. Адам
қаны суша төгіліп жатқанда Түйемойынның алтын сағат
жинауы — жан түршігерлік, қалай айыптаса да сиятын
қылық, сүмдық психика. Енді соны көрген жанның ал-
тын сағат тақпай, қоңыраусағат арқалайтыны да рас.
* * *
Журналнст Сафуан ПІаймерденов.
Біз жазушының очерктерін, публицистикалық шығар-
маларын сиреқ көріп, аз оқысақ та, оның бүл жанрда
да қаламгерлік қабілеті қарымды екенін байқаймыз. Бү-
ған басқаны айтпағанда, «Ақын мен бұлбұл сайраған ег-
де» жолжазба очеркі жеткілікті дәлел бола алады. Оның
Мұхтар Әуезов, Сәбит Мұқатюв, Ңалибек Қуанышбаев,
В. Вучетич туралы шағын портрет-сипаттамаларының өзі
лайықты жүк көтерген келісті дүниелер.
*/*>•
Сыншы Сафуан Шаймерденов!
Таңдамалы екі томдығына енген терт-бес мақаласын
оқи салып, жазушыны сыншы деу дүрыс па? Біздің
ойымызша,* өте дұрыс. Себебі, суреткерлік тақанттың
өзгө қырлары сияқты сыншылық та қолдан жасалмайды,
тырысудан, талпынудан тумайды. Адамның бойына біте-
ді, жүрегінен жаралады. Ал оны жазушының ез бойынан
тауып алып, елге танытуы, немесе аялап жетілдіруі,
тәрбиелеп жалындатуы, бәйгеге күнде қосылатын тұлпар-
дай бабында ұстауы — әрине, өз алдына басқа әңгіме.
Көпжағдайда ол көп қаламгердің бойында ашылмастан,
дүниеге келместен тұншығып, семіп, суалып қалуы да
мүмкін. Бірақ қаласын-қаламасын, ербір шынайы ақын,
жазушы, драмашы — ең алдымея сыншы, содан кейін
де сыншы, ақырында да сые
Бұлай болатыны — нә-
• III
зік те терең талғам-талабы жоқ, нәзік те терең талғам-
талапқа ие емес, яғни ең алдымен, сыншы болмаған,
бола алмаған қаламгер үлкен ақын да бола алмайды,
парасатты проза да жаза алмайды, салмақты сатира мөн
дәрменді ‘драма туғызу да оның қолынап келмек емес.
Демек, бойындағы, болмысындағы осы талант көзін ашу,
осы талантты дамытып, қалыптастырып, өрлөтіп, үнемі
биік деңгейде ұстау, яғни сыншы болу, сынға ат салысу,
өзінің өмір жәнө өнер туралы нё ойлайтынын, қалай ой-
лайтынын айтып отыру, әдебиеттің тазалығы, бүгіні мен
болашағы үшін күреске белсенді араласу — кез келген
173
шын қаламгердің парызы ғана емес, тікедей міндеті, Соп-
дықтан да біз Мұңаметжан Қаратаев пен Серік Қираба-
евтың ғана емес, Ғабит Мүореповтің, Әбділда Тәжібаев-
тың, Тәкен Әлімқүловтың, Тахауи Ахтановтың, Әзілхан
Нұршайықовтың сын жазуын қостаймыз және оларды
сындарлы сыншылар деп те білеміз. Керісішпе, олардың
сынга самарқаулығын, аз қатысатынын құптай алмаймыз.
керек десеңіз, мұны олардың үлкен бір кемшілігі, алсіреуі,
шегінісі деп білеміз,
Бұл сезіміздің Сафуан Шаймерденовке де толық қа-
• тысы бар екені дәлел тілемесе керек. Кезінде ол сынға
қаншалықты араласты, қанша мақала, рөцензия жазды,
неше баяндама жасады, оған куәгер емеспіз. Алайда,
оісыдан 30—35 жыл бұрын жазылған «Алтын мен арам
шоп», «Жақсы нышандар», «Жаңалық тынысы», «Талант
көзі», . «Әңгіме тақырыбы — «Лошадиная фамилия» деп
аталатын баяндама, хат, с(ыр, сын мен шын түріндегі
мақалалардан байқалатыны — С. - Шаймерденовтың батыл
да байыпты сыншы болғандығы. Талғамы биік, талабы
қатты, танымы терең сыишы болғандығы. Сыншының
сол кездегі жастар прозасын, ондағы тенденцияларды
парықтауы қрндай. Немесе Ғабиден Мұстафиннің «Мил-
лионер» романын талдауы, Жұмағали Саин творчествосы
туралы • тоінпылаулары қандай. Сыншы проза мен поэ-'
зияға бірдей жетіктік көроеткен. Балалар әдебиеті мен
аудармаға келгенде де білгірлік, біліктілік танытқан.
Тағы бір қызығы — бұл мақалалар арада екі-үш он жыл
уақыт өткенмен ескіре қоймапты. Қайта өткір, өрелі
бітімімен, пайымды, парасатты қалпымен бүгінгі күні де
маңызды, өтімді екен. Сафуан сыншы алға қойған міндет-
тер мен талаптардың қазіргі таңда да мәні төмөндемепті,
құны түспепті.
Бір-екі мысал келтірейік: «Таланты рождаются впро-
винңиях, умирают в Париже», — деген Бальзак талантын
ақшаға сатқан капитал дүниесінің шыидығы ғана. Біз-
де таланттың ауылда <гуып, Алматыда тұруы шарт емес.
Қайта қалада талант далаға барсын, омір корсін. Дүние
танысын. Шынын айтайық, осында кебіміз отыздан асып
кетсек те әлі жас жазушы атанамыз. Ал сол отыздан
асқан «жас» жазуіпы өмірді 1917 жылы он жетіге келген
Сәбиттен әлдеқайда аз біледі».
Міне, сыншы Сафуан Шаймерденовтің жас жаэушы-
ның өмірді білуі керектігі туралы пікірі. Тегёурінді дө
гиянақты тұжырым. Айдай анық ақиқатқа оранған, бай-
салды байлам. Сексенінші жылдары да күн тәртібінен
174
түспей, орывдалуы қажет, жүзеге асырылуын күтіп отыр-
ған бір міндет осы.
«Қысқасы, бұл — жекжат, жанаіпыр туыстарыңның
бірі баспада отырғанда ғана бастырып, өзің «Казкниго-
торгта» бастық болып отырғанда ғана жиырма мың ти-
ражбен тарататын кітан, әдебиетке үш қайнаса сорпасіы
қосылмайтын, әдебиетті өнер деп танымайтын, ремесло
деп танитын кейбір жолдастар мал табудың арзан жо-
лын, мінө, өстіп қарастырады».
Көрдіңіз бе, сыншы Сафуан Шаймерденовтің әдебиет-
тегі халтура, сұрқайлық пен сүреңсіздік туралы пікірі
осындай. Айтылған сөз — атылған оқпен тең, қайтарып
ала алмайтын болсаң, ол, барып тиген нысанасына ғана
сын емес, автордың өзіне де сын. Ал Шаймерденов бұлай
айтуға әбден хақылы, өзі де талантты прозашы, шын
сыншы, өмірі өнерге ғана емес, өнөрі өмірге айналған қа-
ламгер.
* * *
Суреткер Сафуан Шаймерденов алпыстан асқалы бі-
раз жыл өтті. Біздіңше, бүл.— жай адам үшін қарттық-
тың нышаны, ақсақалдықтың басталуы болса, жазушы
үшін нағыз толысу, кемелдену кезеңінің шырқау биігі,
шарықтау нүктесі ғана. Бұрынғы қай _ кездегідей, қазіргі
шақта да Сафуан Шаймерденовтің өзіне қоятын талабы
ауыр, межелер міндеті биік деп білеміз. Ол осыдан
жиырма екі жыл бұрын былай деп жазған екен: «Талант
та адамның өзі секілді: туады, есейеді, содан соң де.р
шағына, кемелді шағына жетеді де, қайтады. Сол та-
ланттың қайтқанын мезгілінде түсіну — ол да ұлылық-
тың белгісі болса керёк-ті». Біз жазушының бұл байла-
мына нөгізінен қосылсақ та, талант та суалады, қайтады
дөгеңін қабылдай алмаймыз. Анық, табиғи талант та —
Есіл, Ертіс өзені іспетті. Сарқылмайды. Таусылмайды.
Әрине, сырттан суық қол араласса, шымырлап жатқан
қайнар көздерін жеткізбей, жолдан кесіп тастаса, азаюы,
арнасы саяздауы ғажап емес. Бірақ Арал теңізіне суы-
ның үштен бірін апарып құйса, оған Сырдарияның өзі
кінәлі емес қоіі. Алып айдыңды шалқыту- емёс, алуан
арықты толтыруға коп ңәрі кетсе, сылбыр сылдырамай
қайтсін ол. Қанаты қайрылған қыран көң қарға боп
өмірін жалғастырмайды. Өз биігінде қалады. Жүрек ср-
ғып тұрғанда, қаламы мұқалмаған қаламгер дө өндеше
томендемейді. Төбелердің басына шыққанға малданбай-
ды, алааа асуларға көтерілуді мақсат тұтдайды ол.
175
Ңаламгер Сафуан Шаймерденов мұраты да — осындай
мерейлі, биік мұрат. Ол осындай жарқын творчество,
жазушылық бақытты ғұмыр иесі. Осы мұрат, осы ғұ-
мыр әдемі жалғасу үстінде. Ең соңғы жарық көрген жа-
ңа кітабы «Ағалардың алақаны» осы сөзімізге дәлел.
Бірақ бұл бізге — Шаймерденов оқырмандарына, Шай-
мерденов сыншыларына қаяағат емес. Біз жазупіы, жур-
налист, сыншы Сафуан Шаймерденовтен жаңа роман,
жаңа «Ашулар», жаңа әңгімелер, жаңа «Жақсы нышан-
дар» күтеміз.
«БҮЛДІРШІН КҮНМЕН БІР КҮЛСІН...»
Әдебйетте кездейсоқ құбылыс жоқ.
Әлжуаз, жасық, сүреңсіз шыгармалар, дәлірек айт-
қанда, шығармасымақтар болмаса, қандай да бір елеулі
туынды, қандай да бір шын тұлға өмірге себепсіз, елеу-
сіз өзінен-өзі келмейді. Дау жоқ, бұл ретте сөз өнеріне
талабы бар адамның бойындағы талант дәнінің нәрлі-
нәрсіздігі, қуатты-қуатсыздығының, оның дер кезіндө
өніп, өсіп-жетілуінің, жөміс беруінің көп мәпі бар. Алай-
да, осы талант көктеуін әлеумет қарсы алып, қабылдаса
ғана, өнер құбылысы тұсау кесцекші. Яғни жазушы аң-
сары халық мұратымен сабақтасып, шығарма автор тіле-
гіне қоса қоғамдық қажеттііііктен жаралса ғана — ырыс.
Әрине, бұл ретте қоғамдық-әлөуметтік. құрылыстың
даму дәрежесі мен әдебиеттің нақты көркемдік деңгейі
де — маңызы зор фактор. Міне, сопдықтан да өртө дәу-
ч ірлерде Б. Соқпақбаевтың «Менің атым — Ңожасы» ту-
уы қандай мүмкін емес болса, бүгінғі таңда «Керқұла
атты Кендебайлар» ңақ солайша тумайдьі- Демек, қазақ
балалар жазба әдебйетінің атасы, өткен ғасырдағы «дала
қоңырауы» Ыбырай Алтыңсариннің сөз басын:
«Кел, балалар, окылық!
Оқығанды көңілге
Ықыласпөн тоқылық!» —
деп бастауы әрі орынды, әрі кемеңгер көркемдік еді.
Әлі білім қайнарынан қанып сусындамаған, озық мәде-
ниет үлгілерінен жырақ, қараңғы қазақ елінің жас ұр-
пағына ол өріксіз: «Кел, балалар, оқылық!» деген бола-
тын. «Талаптың пайдасын» сосын айтып, «енер-білім
бар жұрттармен» сосын таныстырды. Сөйтіп, ол өз бо-
176
рышып орындады: ңазақ балалар жазба әдебиетінің Мек-
тебін ашты.
Енді осы мектептен түлеген жаңа қалам қайраткер-
лері уақытпен бірге алға басты. Октябрь революциясы-
ның шұғыласын елге шашты. «Ңалың малға» қарсы кү-
ресті. «Қараңгы қазақ көгіне өрмелеп шыгып күн» бол-
ды. «Бала Шоқандармен» таныстырды. Олардың шына-
йы шыгармалары қазір де осылайша өмір сүріп, жаңа
жас ұрпақтарды тәрбиелеп жатыр.
Осылайша көрікті кеш түзеген қазақ совет балалар
әдөбиетінде толқын-толқын таланттар бар. Сәбит Дө-
нентаев, Сапарғали Бегалиндер көпгбасшы үркер топтың
үлкен екілдері болса, бүгінгі балалар қаламгерлері Бер-
дібек Соқпақбаев, Мұзафар Әлімбаевтар олардан кейінгі
белді буынның белгілі өкілдөрі.
Біз осы таланттардың ішінен айтулы ақынымыз Мұ-
зафар Әлімбаевтың творчестволық тұлгасына тоқталсақ,
оның халық балалар әдебиетінің дәстүріне берік, С.' Бе-
галин мен Ө. Тұрманжановтардың жарқын жолын жал-
ғастырушы, қашанда өз кезеңі талабынан табылып, за-
манымен аяқты бірге алып келе жатқан қаламгер екенін
көрер едіқ. Ең негізгісі — ол совет дәуірінде оянып,
өзгелермен теңескен, сабақ сайын ғылыммен көңескен,
бақыт және еңбекпен төл өскен қазақ елінің жас ұрпагы-
на Ы. Алтынсаринша тек «Кел, балалар, оқылық!» деудің
уақыты еткендігін төрең түйсініп, қазіргі таңда тіпті
Ө. Тұрманжановша:
«Кел, балалар, күлейік,
Күлкіменен түлейік», —
деудің де жеткіліксіз екенін кәміл түсіпеді. Сол себепті
де оның осыган дейін айтқан, қазір де айтып келе жат-
қан басты мұрат-ұраны:
«Бүлдірпгін,
Бүлдіршін күнмен бір күлсіні»
Иә, бүгінгі балдырғандарга ғылым әліппесін ұғып қою
аз. Күлу, күлкімен түлеу тағы аз. Олар күнмен бір кү-
луі, халқының келешөктің кішкентай күндеріне айналуы
міндет. Міне, сондықтан да ақып Мұзафар Әлімбаев ке-
ше әрбір туындысын, жас жөткіншектердің көңілін көр-
кейтіп, емірін қуанышты ете түсу үшін жазса, бүгін де
әрбір жаңа туындысын өскелең ұрпақтың көңілін өсіріп,
өмірін бақытты ете түсу үшін жазып келеді. )
С7
Мұзафар Әлімбаев 1923 жылы 29 октябрьде Павло-
дар облысының Шарбақты ауданындағы МаралДы ауы-
лында туылған.
Ақынның тырпақ алды туындысы 15 жасында Павло-
дар облыстық «Қызыл ту» газетінде жарық көреді. Со-
дан былай оның олеңдері мерзімді баспасөзде тұрақты
көріне бастайды. ¥лы Отан соғысының отты жылдары
ақын үшін үлкен өмір мектебіне айналады. 1948 жылы
армиядан оралғаннан кейін ол «Пңонер» журналында,
1956—1958 жылдары «Қазақ әдебиеті» газетінде бөлім
меңгерупгісі, бас редактордың орынбасары болып қызмет
істейді. Ал, «Балдырған» журналы шыға бастаған 1958
жылдан 1986 жылға дейін ол осы балалар басылымының
бас редакторы міндетін атңарды.
Ақынның алғашқы кітабы «Қарағанды жырлары»
1952 жылы баспаДан шығады. Содан бергі жылдар ішін-
де бірнеше ондаған кітабы, бірнеше дүркін таңдамалыла-
ры жарық көрді. Шығармалары 20 тілге аударылған.
Соның ішінде орыс тіліндө 6 кітабы, түрікмен тілінде
«Мен түрікмен мейманы» (1963 ж.), қырғыз тілінде
«Жолдар. Ойлар. Жырлар» (1966 ж.) жинақтары жа-
рияланған. Сағдидің «Бостанын», Петефи мен Тоқта-
ғұддың, Аполлинердің таңдамалы өлеңдерін, Ю. Фучик-
тің «Дар алдындағы сөзін», Орбелианидің «Ғибратнама-
сын» және Пушкин, Лермонтов, Маяковский, Ғ. Тоқай,
М. Жәлел, Фирдоуси, Зелили, X. Әлімжандардың бірсы-
пыра өлең-жырларын қазақ тілінде сөйлеткен.
М. Әлімбаев — поәзия, балалар өдебиетінің дамуы,
тіл тазалығы, жекелеген қаламгерлер творчествосы, т. б.
моселелер туралы жүздеген мақала, эсіселердің авторы.
«Өрнекті сөз — ортақ қазына», «Қалам қайраты», «Кө- -
ңіл күнделігінен» — қаламгердің сыншылық сындарлы
талантын айғақтаған келелі кітаптар.
М. Әлімбаев бұларға қоса бірегей еңбек — «Маржан
сөз» атты аударма мақал-мәтелдер жйнағын шығарды.
Оңьің коммунистік тәрбие мәселелері де үнемі толған-
дырады. Жүз сексендей әнге текст-өлең жазғаны және 
бар.
Ең бастысы, Мұзафар Әлімбаев — қаэіргі қазақ бала-
лар әдебиетінің көрнекті қайраткері. «Менің ошяншық-
тарым» атты .1953 жылы шыққан шағын кітаптан бас-
талған бұл саладағы сүрлеу-соқпағы кейіннен «Балдәу-
рен, шіркін, балалық» {1973 ж.), «Ақсерек те көксөрек»
(1976 ж.), «Аспандағы әпке» (1982 ж.) секілді үлкен
жол-кітаптарға ұласты. Балалар ақынына соңғы жинагы
178
үшін 1984 жылы Қазақ ССР-інің Абай атындағы мемле-
кеттік сыйлығы берілді,
Көріп отырсыз, Мұзафар Әлімбаев — сегіз қырлы, бір
сырлы қаламгер. Және оның бұл қырларының қай-қай-
сысы да •— қазақ әдебиетінде өзіндік орны бар, мәуелі
бүтақтар. Үздіксіз әрі домді, мол жемістер беріп келе
жатқан бұтақтар. Шындығын айтсақ, бізге үлкендер
ақыны, аудармашы, сыншы, очеркпгі, ән-өлеңіпі, педа-
гог, редактор М. Әлімбаевтың қай-қайсысы да қымбат.
Алайда әсіресе соңгы жиырма піақты жылда, қаламгер
есімі аталса болды, алдымен балалар ақыны М. Әлімбаев-
тың ойға оралары бар.
Сөз жоқ, мұның өзі бекер емес. Әрине, мұның себебі —
қазақ балалар әдебиетінің ерте туғанмен кенжелеп қала
беретін әдетінде, немесе топжарган таланттары аз, жал-
пы кадрларының көп емес екендігінде де жатқан жоқ.
Ол — Мұзафар Әлімбаевтың: «Балаға арнап неге аз жаз-
ганым» деп өкінгенмен де, сол аз шығармаларының өзі
саз екендігінде. Міне, скшдықтан да 1970—1980 жылдар-
дағы қазақ балалар әдебиеті аталған М. Әлімбаев өсімі
еріксіз еске түсетін болса керек.
Ақынның өз куәлігіне, омірдегі өнер жолына бақсақ,
ол бірден балалар ақыны болып кетпеген. Бәлкім, ере-
сектерден гөрі жеткіншектерге жазу нөп қиын екенін
оезінген ақын ерте тәуекел жасамагап. «О басында мен
балалар ақыны болсамшы деп армандамаған адам-
мын...» — деп, жазады өзі бұл туралы. — Бөбекке арнап
жазгаң бірінші өлеңім есімде қалмапты. Күлдібадам
құнсыз сөз болған ғой деймін. Д949 жылы мен өзіммен
қызметтес Мұхамед ағайдың үйіне барсам, кішкентай
қыз баласы Ләйлә бұрышта қуыршақ ойнап, жансыз қу-
ыршақтармен сөйлесіп отыр екен. Бір кезде ол жатқа
өлең айтты. Бұл — менің соғыстан кейін туган екі бауы-
рыма ермек үшін шығарып берген жеке-жеке шумақта-
рым еді. Осының аз-ақ алдында ғана «Пионер» журна-
лыңда «Менің ойыншықтарым» деген атпен басылған.
Енді бірде балабақшаға барып жүрген сәби аузыңан ал-
ғашқы жұмбақтарымды естідім... Шынымды айтсам, осы
екеуі «Балаларға арнап жазсаң, сенен бірдеңе шығады
екен», —> деген үміт отын жандырғандай болды».
Әдебиетте, әсіресе балалар әдобиетінде алғашқы қа-
дамның орны бөлек. Алғашқы қадамңың сәттілігі жақсы
жоралғыдай, ақынға қанат бітіреді; ал сәтсіз қадам —
құлап қалып, беті^қайтқан бөбектің қайта жүруге напке
дейін дауаламайтыны сияқты сыр сездіреді. Ал Мұзафар
і /9
Әлімбаевтың «Менің ойыншықтарымында» алғапщы к,а-
дамның құттылығы бар.
«Жүрмейсің бе абайлап,
Болмасаңшы ұрыншак!
Асыр салып көп ойнал,
Ақсап қалдың құлыншақ!
Лшытігайды көзіңді,
Шомыла ғой, балақай!
Ңарашы өнді өэіңе,
Алпақ болдың, алақай!
Түсті түймөң үзіліп,
Нөге қадап алмайсың?
Түр рой ане ине-жіп,
Неге ұқыпты болмайсың?
Мектебіне ертемөн
Баратұғын бала аз ба?
Апарамын ертең мен
Машина тұр гаражда.
Шырылдама, әндетпе,
Бұлбұлым, ертең жырларсың.
Панам кедді қызметтен,
Ұйықтап біраз демалсып.
Тиіспе, күшік, қоянға,
Тентектікті қойыңдар!
Кикілжің жоқ араңда,
Тату-тәтті болыңдар!»
Ңандай бір шаруаны қолғй алса да шегелеп, тынды-
рымды атқаратын М. Әлімбаіев, бәлкім, бұл өлеңіне ке-
йін қайта оралып, қырнаған да шығар. Бірақ қалай
болғанда да одемі, әсерлі өлең бұл. Ақын кішкентай
кейіпкері психологиясын жетік біледі, ойыншықтар әле-
міне соның көзімен қарап, тіл бітіріп жіберген. Бала-
кейінкер үпіін құлыншақтың ұрынщақтығы басты бел-
гісі болса, балақай шомылып, тазаруы, үзілген түймесін
де өзі қадап алуы керек; сосын оны сабаққа машинасы-
мен апармақ. Ал бұлбұлдың сайрамай қоя тұрғаны жөн,
өйткені, жұмыстан шаршап келген папаның біраз ұйық-
тап дем алғаны дұрыс. Бұдан кейін бала-кейіпкер қоянға
араша түсіп, тентек күшікке ұрсып та алады. Ақын
балаға лайық сөзбен сөйлейді. ӨзІнің күллі ойыніпық-
тарын тәртіпке шақырып, оларға тату-тәттілік тілеген
бала-кейіпкер тілегі — ақын-автордың да тілегі.
Айтарыңның ажарын ащар айшықты, асыл ойлар өзі-
ңө дейін айтылып қойса, калайда өз түсінік-ойыңды айту.
180
қажет жағдайда болмаса, тыңнан тұжырым, қанатты сөз
іздеп шаршаудың жосығы жоң. Балаларға арналған
өлең, ертегі, жұмбақ, жаңылтваштар — жалпы, шығар-
малар қандай болуы керек? Міне, мұны өзі де балалар
әдебиетінің білгір сыншысы, зайыр зерттеушісі М. Әлім-
баев кім-кімнен де артық болмаса кем білмейді. Ендеше,
бұл ретте оның өз сөзін алға тартып жүгіну ешбір ар-
тықтық етйейді: «Бала өлеңінде де тартыс, күрес кон-
фликт, қарама-қайшылық болуы шарт. Әйтпесе тартыс-
сыз өлең бебекті қызықтырмайды... Бала өлеңі оңиғалы,
белгілі бір адамның немесе хайуанаттың әрөкетін —
адалдығын немесе арамдығып, батырлығын немесе бос-
тығын, достығын немесе қастығын суреттейтіндей оқига-
лы болғаны абзал. Бала өлеңі ойынға құрылса құба-құп.
Диалогпен берілген өлеңдер әсіресе ойынға бейім. Бала
затпен ғана ойнамайды... Бізде ойын-өлең, сөзбен ойнау
әзірше тапшы. Өлең-жырдың әуенділігін, әнгө бергісіз
әсем болуын қалайды бала... Балалар өлеңінің әр, шума-
ғына, тіпті егіз — қос жолына бірЛір сурет салынатын-
дай болғаны — оның көркемдік құндылығына айғақ?»
Міне, балалар өлеңдеріне осыңдай қиын да нәзік талап-
тар қойылады. Дау жоқ, осы талаптардың үдесіне шыға
алмаған ақын жас жеткіншектер, жүрөгіне жол таба да
алмақ емес. Ал М. Әлімбаев — осындай талаптарды ай-
тып қана қоймай, көбіне-көп осы сөздерін жүзеге ас$і-
рып, шымыр да жұмыр, шыншыл да ғибаратты жырлар
жаза біледі.
«Қоян, ояв,
Көле жатыр қасқыр!
Қоян — Ноян!
Тұр, қаоқырды басқа ұр!»
«Қоян мен қасқыр» деп аталатын бұл өлеңнің бар жо-
ғы осы. Он бір сөз — төрт жол, — екі үтір, бір нүкте, •
үш леп белгісі. Соған қарамастаи ақын едәуір өмір өр-
негін, қоян мен қасңырдың қарым-қатынасын ашып үл-
гергең. Ой да, оңиға да, саз да, сурет те бар. Қысқа
да нұсқа өлең дегеніңізге әдемі бір мысал осы. Қерек
десеңіз, леп белгілерінің өзі қосымша мағына үстеп, да-
’был қағып, елёулі қызмет атқарып тұр.
—	« I
«Айдың беті аппақ,
Аящщ беті сатпақ.
Нөге олай?
Ол былай —
181
Аунамайды жерге,
Шомылады көлге».
(«Ая мея Ай»)
* * *
«Екі бала таласты,
Едірейе қарасты:
— Жылқышы —
Ол кісі, —
Деді Арпұр.
— Жылқышы —
Көл қүсы,—
Деді Жаннұр.
— Кім жаңылып, бұрыс айтты?
— Екеуі де дұрыс аитты».
(«Жылқышы»)
* * *
«Жүгірді жол, жүгірді,
Бір жерлерде бүгілді.
Бір жерлерде бұрылды,
Желіаяқтай жүгірді.
Ойлау жерде қайқайды,
Дөндеу жерде шалқайды.
Сүзіп шықты бір елді,
Көлге келіп тіредді.
Жоғалды ма жол оцай,
Суға кетті-ау!
Ойбай-ай!
Іздеп жүрсек жан-жақтан,
Сүңгіп шықты ар жақтан»,
(«Жол қайда жоғалды?»)
Үш түрлі өлең. Үшеуі де үрдіс үлгілі өлең. Үш та-
қырыпты бейнелеп, үш идеяны шынайы жеткізген өлең-
дер. Ақын үшеуінде үш түрлі тәсіл қолданған. Бірінші
өлеңде автор Ая мен Айдың беттерінің тазалығын са-
лыстыру арқылы оқырман бөбектерге рңды тағылым бер-
се, екінші өлеңдө жылқыШы деген мамандық пен жыл-
қышы деген құс та бар екенін танытады. Демек, бұл
өлеңді оқыған бала білім алады. Үшінші өлеңде таным
тағылыммен ұштасқан. Жолға жан бітуі, тірі образға-ай-
налуы баланы еріксіз еліктіріп, оның жолмен бірге жүгі-
ріп, қиналып, қуануын туғызған. Автор тапқырлығы —
балаға .ғана емес, баршамызга да ырысгйгілік болып
шыққан.
Балалар әдебиетіне қойылатын талаптар, сөз жоқ,
жоғарыда М. Әлімбаев айтқан,бітім-ерекшеліктермен біт-
пейді, керісінше басталады. Өйткені, суреткерлік шебер-
лікте шек жоқ екенін айтпағанда, балдырғандарға ар-
182
налған сөз өнері де — сол балалардың өзіндей, сол бала-
лар ғана емес, айналадағы қоршаған орта, табиғат, қо-
ғамдық өмірдің өзіндей кең де күрделі болуға тиіс. Де-
мек, балалар шығармасы ең алдымен тақырыптан баста-
лады. Егер әдебиеттің басқа салаларында «тақырыбын
айтна, татымын айт» дер болсақ, ал балалар әдебиетінде
тақырыбын да айт дейміз. Рас, мұлда да оны игеру, көр-
кемдік қуат іпешуші маңыз атқарады: алайда, бөбек,
балдырған өснірімдер дайындығы, 'білім қоры бар, өмір
мен өнерге өзіндік көзқарасы қалыптасқан оқырмңн
емес., Өсіп келе жатқан жас бала әрбір өлең сайын та-1
ғылым алып, сұлулыққа кенеліп қана қоймай, міндетті\
түрде білім алуы, таным аясын кёңейту шарт. Сондық- \
тан да олар үшін тақырыдтың, әсіресе жаңа тақырыптың
орны ерекше, Бір қуаңыштысы — М. Әлімбаев осы ерек- ,
шелікті ерекше ескереді. Оның шығармалары тақырып
байлығымен оқшаулана көзге түседі. Тіпті, талай-талай
тақырыптарда М. Әлімбаев ізапіар, тұңғыіп түрен салушы
десек әділ. Мысалға, қазақта жалпы спорт жөнінде өлең
аз болса, Әлімбаевтың «Шынықсаң — шымыр боларсың»
суретті кітапшасы сол олқылықтың орнын кәдімтідей
толтырғаны даусыз. Әйтпесе әдебиет саласындағы мем-
лекеттік сыйлықты алған кітабйна есімі берілген өле-
ңін алыңыз — «Аспандағы әпке».
«...Сыйлаттырмай қоймайды,
Сыйламаймьга төкке біз.
Каптің қамын ойлайды,
Аспандағы әпкеміз».
Бұл — кім? Стюардесса.
«Жалкау бір винт жасынан,
Жылжып болттың қасынан,
Түсіп қалды қырсыгыл.
«Тоқтасын, — деп, — машинам!»
Оған несін қарасып?!
Бұрап алып жаңасын.
Жүріп кетті машина
Шарлап совхоз даласын.
Жапапда винт дек жатыр,
Жаңбыр — батыр, жел батыр,
Жарамаған кәдеге
Көк темірді жеп жатыр».,
Бұл — «Жалқау винт» деп аталатын өлең. ҒТР ға-
сыры әкелген, бүгінгі өмір тынысы енгізген жаңалық
(тақырып) өлең. Автор балалар психологиясьша сай
жазған.
М. Әлімбаевтың мүйізтұмсық, жираф, арфа, аквариум,
құмырсқа жер, т. б. туралы өлеңдері де осындай таным-
дық мэяі бар өлеңдер.
Мұзафар Әлімбаевтың көптеген өтірік өлеңдері, ертегі-
лері де осындай тақырып, таным жаңалығынан ерекпіе-
лейеді. Мысалға, «Қарағай неге ұзын, жыңғыл неге жа-
таған, тобылғы неге ңызыл болған?» деген ертегісі — бү-
гінгі күн ертегісінің бір тәуір көрінісі. Ертеде бір өлкедө
ңарағай, жыңғыл, тобылғы ңатар, тел өседі. Бір күні *
қарағай мен жыңғыл керісіп қалады. Ренжіскен олар әр
басқа жаққа: қарағай тауға, жыңғыл құмга қаіпыпты.
«Ол қайтіп жатыр?» деп қарагай көру үшін мойнын соз-
са, жыңғыл қөрінбейінші деп бұға түсіпті. Тобылғының
татуластырғанына көнбейді.
«Екі арада ит-әлек —
Сондай қыжыл болыпты:
Жатаған да топенек
Содан жыңғыл болыпты.
Дәу қарағай содырлы
Содан ұзын болыпты.
Үялыпты тобылғы —
Содая қызыл болыпты».
Жаңа тақырып өзі-ақ жаңа, тың ғой. Ондай өңірлер-
ден көп адамның олжалы қайтуы (тосын жердіц ой-
шұқыры көп десек те) бек мүмкін. Ал таланттың өзінің
шын талант екенін кәміл көрсетер жері — көне тақырып.
Талайлар барлап-шарлап, кенін қазып алып кеткен жер-
ден жаңа қазына табу — тек төл қазынаңды табу оңай
емес. Ол сол тақырыптағы ілгері-кейінді жазылғандар-
мен түгел 'танысқан білімдіпікті, еңбексүйгіштікті, тап-
қырлықты, мақсаткерлікгі, көңіл көзі көрегендігін қажет
етсе керек. Мәселен, толассыз жырланып келе жатқан
бір тақырып — ¥лы Октябрь. Ақын осы тақырыпты төрт-
ақ жолмен тартымды игерөді.
«Көшеде тулар самсағап,
Коктөмліц қызыл гүліндей.
Октябръ тойын қарсы алам,
Өзімнің туған күнімдей».
Бұдаң әрі жазудың, бірдеңе қосып-алудың керегі жоқ.
Кемеңгер косеміміз Ленин бейнесін қалай бедерлеген
жөн? Әрине, өзіңше жырлау, жаңа қырынан келу керек.
184
Ақын М. Әлімбаевтың, М. Әлшбаев балаларының өз
Ленині бар.
«Оқупіы мәз ұстаз созіп тоқыса,
«5» пөп «4»-ке оқыса.
а
Мэуелеген бақша өсірсе бағыбан,
Еңбегіне шадыман.
Қуанады әркім солай тер төккөн,
Бақыт тауып еңбектөн.
Дүниеде кім ең бақытты — білемін:
ч Ол — атамыз Ленид.
/
Лөаин ата бастап әкеп жарыққа,
Күн сыйлаған халыққа».
(«Ең бақытты адам — Ленин».
Әйтпесе Әлімбаевтың халық әдебиетінде бар, Ө. Тұр-
манжанов жырлаған тақырыпты игеруін алайық. Атап
айтқанда, ол қой мен ешкі айтысуын өнеге ете отырып,
бірақ оған езгеше қырынан келеді. Яғни кейіпкері етіп
қоіпақан мөн опгаГаПДы ада отырып, балаға қызық таби-
ғат құбылысын танытады, географиялық-биологиялық бі-
лім береді:
«Қошақан:
— Өй, ошаған, ошаған!
Қоймаушы едің түйрөмей.
Неден жүмсап босағаң
Тікендерің ңнөдей.
Ошагая: -
— Келе жатқан жаңбыр бар,
Өн бойымды алды ылгал...
Қошақан:
— Әй, ошаған, ошаған,
Бүгін қалай қадалдың?
Қастығың ба жасаган,
Қа далғаннан қан алдың?!
Ошаған;
— Ашық болса, күн жаумай,
Қатаямыя жұмсармай.
...Жаумай ма, әлде жауа ма,
Қандай болмақ күң бүгін
Тікеніме қара да,
Ауа райын біл бұрын».
Мұндай өлөңдерді оқи отырып көз жететіп-пәрсе —
үлкепді-кішілі, жаңа және ескі қайсыбір тақырыптың да
185
өз құпиясы, кілті бар екендігі. Ягни қанша таңырып
болса, сонша ерекшелік бар. Ақын соншама кілт-ерекше-
ліктердің ең дұрысын, ең қолайлысын тапса, жаңа жыр,
жаңа туындьГ жазды дөй беріңіз. М. Әлімбаев — кобіне -
көп осындай зерделіліктің, зергерліктің үлгісін көрсетіп
жүрген ақын.
«...Балалар жазутнысы болып қалыптасу қиын, арна-
йы туу керек», — деген Белинский сөзін бәріміз де біле-
міз, Бірақ соны көбіміз тек үлкенпің балалығы — бала-
лар емірін, психологиясын білуі, балаға айнала алуы деп
түсініп жүрміз. Әрине, балалар қаламгеріне бала болмай,
бала бола білмей күн жоқ. Бірақ бұл — мәселенің бір
жагы ғана. Өйткепі бала ой-өрісі төмеп, аласа, зердесі
қарапайым деп білу — қарабайырлық. Өйткені, сол Бе- -
линсшій нз сөзін: «Мұнда талант қана емес, сонымен
бірге өз алдына даналық та керек», — деті неге жалгас-
тырган дейсіз. Шынында да, бала аңгал, аңқау гана емес,
қиялы қанатты, аса аңгарымпаз да: ол тіпті өмірдің ұң-
гыл-шұңғылын да түсіне, түйсіне біледі.
Иә, сөйтіп, балалар аңыяына балалық та, данальпқ та
қажет, Бұлар — құстың қос қанатындай егіз бітуге тиіе
қасиеттер. Ал М. Әлімбаев творчествосында осындай ба-
лалық та, даналық та баршылық. Яғни бала бола білген-
діктең де М. Әлімбаев шығарма жазганда жас өрекшелік.
терін қатты ескереді. Сондықтан да оның өлеңдері бүл-
діршіндерге, балдыргандарға, өспірімдерге арналған бо-
лып айқындалып, айрықшаланып тұрады. М. Әлімбаев
және дана бола білгеңдіктен де оның өлеңдеріпде мол
білім, алуан өмір шыңдыгы, әдіс-тәсілдер түрлі-түрлілігі,
жаяр байлыгы кездесіп отырады. Бұған жогарыда тал-
данған туындылары бір куә десек, таразыланбаған талай-
талай ертегі, аңыз, ойын-өлең, өтірік өлең, жұмбақ, жа-
ңылтпапгтары тагы айғақ.
Мәселен, ақын «Октябряттың тақпагы» деген өлеңінде
былай дейді:
«Үлкен аға пионер,
Алға бізді бастаңдар!
«Кімдер бар, — деп — сүйенер
Біз тұрганда саспяцдар».
ч“
Аты гана емес, заты да октябрят өлеңі бұл,
«Ескек ескенЕсенкелді ағамыз,
Асау Ертіс айдыныңца ағамыз».
(«Сөз манісіп айыра біл»).
186
Екі-ақ жолдан тұратын бұл өлеңнің бебектердікі емес-
тігі, октябрят, пионерлерге арналғаны айдан анық.
М. Әлімбаев творчествосындағы жанпдар байлығын тө-
мепдегідей татымды жұмбақтар, жақсы жаңылтпаштар,
логогрифтер, метаграммалар, басқа да ойлы ойын-өлеңдер
жеткілікті аңгартса керек.
«Жұлдыа болып жетеді,
Су, мұз болып кетеді».
(«Қар қиыршығы»)
«Көк шатырда қол орақ,
Өмірі ормас ол орац».
(Ай)
Тәуір де жұмыр жұмбақтар.
«¥шы үткір ұшқыр үш жебе алдым,
Үщеуі де үпткір, ұшқыр деп алдым»,
* * *
«Олжаланыңқырағандағың да бар болсын,
Қалжаланыңқырағандағың да бар болсын».
Мықты екенсіз, жаңылмай оқып көріңіз.
* •
«Қалың ағаш бір алап,
Жап-жасыл боп жайнайды.
«Р»-ды қоосақ сыналап,
Құс болып та сайрайды».
(Тоғай — торғай).
Жаңа заман жұмбағы — логогриф .үлгісі бұл.
«Бастапқым — тәтті шырын да,
Екіншім — қатқан суым де,
Үшіштм — белгі, таңба де.
Үшеуін қосып оқысаң,
Осыдан тәтті бар ма де».
(Бал-мұз-дақ).
Жаңа заманның тағы бір жұмбағы — шарада осын-
дай болады.
Қарап отырсаңыз, өлең ғылымға, қисын қисапқа да
ұласып бара жатқан жоқ па?
Балалар ақыны М. Әлімбаев қаламынан туған жаңа-
лықтар мұнымён шектелмейді. Оның өтірік өлеңдері мен
ән-өлөңдері де — арнайы әңгімелеуді тілейтін ауқымды
салалар десек, ақын «адас атаулары» ден «қарама-қараы.
қызық сөздеріяде» де талап биігінен табылады.
Бұл айтылғандарға қарап, әрине, балалар ақыны Мұ-
187
зафар Әдімбаевтың творчествосы тек табыстан тұрады,
кемшіліксіз, мінсіз екен деген қорытынды шықпайтыны
өзінөн-өзі түсінікті. Өйткепі, өзгелердей «сүйек пен ет-
тен жаралган» Мұзафар ақын творчествосында да өсіп-
өрлеуге, жетіліп, қалыптасуга тән процестід бәрІ бар.
Рас, М. Әлімбаев көп өлең жазганмен, көбік өлең жаза
қоймаған шығар; алайда, оның да алуан түрлі сәтсіздік-
ке ұрынғаны рас. Кейде қүлағы қылтиып тұрған құпды
ойды қимау шабытсыз жазу кейде қиын тақырыпты ер-
кін итеруге ізденіс пен дайындықтың жетіспеуі «қырық
үш күннің кемдігі» — ақын творчествосында бірсыпыра
әлсіз талай-талай ортақол өлеңдерді қоздатқан факторлар
десек асыра айтпаймыз. Бірақ бүларды іздеп, індетін
айту — баска бір әцгімепіц еншісі болса керек.
Қысқасы, Мұзафар Әлімбаевтың поэзиялық әлемі —
байыпты, бай әлем. Оның төмендегідей жолдарын оқып,
«Ңыравға қия тау діврек,
Бұлбұлга жасыл бау керек.
Балыққа молдір көл керек,
Батырга тугин ел керек,
Осыны білгеи қор болмас,
Осыны білгея өр зерек.ч.
екенін білген бүлдірпгін, октябрят, пионер, комсомолецтер
осыны білдіріп тұрған балауса жыр да, оның авторы
ақын Мұзафар Әлімбаевтың өздеріпе не керек екенін
жаҚсы білөді.
ІКақсы біледі де, төл ақындары Мұзафар Әлімбаевтың
тағылымды да танытқыш, тапқыр да толыққанды дуын-
дыларын іздеп жүріп оқи береді.
«НЕМЕНЕҢЕ ЖЕТІСШ КҮЛЕСІҢ?»
Өмір дегел жатқан жалғастықтан, сабақтастықтан тұ-
рады. Мәселен, Алатауды еске алсаң, Алматы ойға ора-
лады. Ілияс Жансүгіровті «Құлагер», «Дала» дастанда-
рынсыз көз түгіл, көңілге елестету мүмкін емес. Гүлдің
сынын танытатын — сұлулық десек, шеңгелдің әуелі ті-
кені шалғайға жабысады. Нақ сол сияқты ақын Оспан-
хан Әубәкіровтің атын атағанда күле бастамайтын қазақ
жоқ. Яғни Оспанхан Әубәкіровті есқе алғаада ойыңа
бірден күлкі түседі. Бұл — әрине, сатирик ақынның ба-
қыты.
Бірақ біздің есімізге, неге екенін. кайлам. сыкяктпкт
188
Оспапхап Әубәкіровті ойлағанда алдымен ән түсті. Және
ол анау-мынау ән емес. Әйгілі «Біздің ағай тамаша»,
«Біздің агай қызық адам тамаша!
Қызығы бар, сан жетпейді санаса.
Жеңгемізді сыйлайтыйы соншалык,,
Томпаң қағып жүгірөді балаша.
Жеңгей кетсе қыдырып,
Кеш көлед^күн жүріл.
Ағай үйде отырар,
ІПолпылдатып кір жуып,
Біздің ағай, біздің агай тамаша...»
Бала кезімізден бәрімізге таныс ән-өлең. Ғажабы, сол
кезден құлағымызға құйылып, зердемізде қайта-қайта
жаңғырып-жаңарып келе жатңан ән-өлеңді халықтікі деп
ойлайтынбыз. Ес біліп, өтек жиған дпағымызда ғана бұл
тамаша туындының әуенін Нұрғиса ТілеңдиЛ, олеңін
Оспанхан Әубәкіров жазғанын білдік. Осыны айтқаны-
мызда оқығаны көп, тоқығаны одан да мол кейбір жігіт-
тер сенбец еді. Ал елге бара қалғанда, сөа реті келгенде
айтсаң, қарапайым еңбек адамдары тіпті таңданады, бар-
лығы бірдей бұл әнді халыңтікі деп келгенін мағлұм-
дайды.
Авторы бар шығарманың халыққа теліпуі. Бұл жақ-
сы ма, ж-аман ба? Біздің ойымызша, жақсы. Рас, адам-
дардың белгілі бір шығарманың иесі кім екенін білмеуін
онша ақтай қоюға да болмайды. Алайда, оның көпшілік
коңілінен шығуьқ еңбектеген баладан бастап еңкейген
корігө дейінгі елдің өз шығармасына — халықтық туын-
дыға айналуы анық жақсылық. Бұл кез келген автор-
дың, керек десеңіз, үлкен талаптгы суреткерлеріміздің
бәрінің бірдей маңдайына қонбаған бақ. Егер мұндай
бақ- қонып жатса, кемеңгер түгіл, кеще де ренжімес еді
дөп ойлаймыз. Айтпақшы, ойды ой қозғайды. «Біздің
ағай тамаша» әнінің тамаша өлеңі Әубәкіровтікі екені
анықталғап соң, халықтық туындыларға айпалған, бірақ
Оспанхандікі екенін де ұмытылмаған басқа ән-өлеңдер
де еске түсе бастайды: «Айңалайын, балдызым», «Өнер-
лі шаштараз», «Аспан қызы», «Бойдақтар әні», «Айпа-
гүл-ау, Айнагүл», «Мұңайма» т. с. с. Бәрі де белгілі.
Күлкілі ән-өлеңдер. Ал олардың сазын мүсіндеген ком-
позиторларымыздың қатарында Нұрғиса Тілендиевпен
қатар Базарбай Жұманиязов, Әбілахат Еспаев, Әсет Бей-
сеуов бар. Әсіресе Оспанханның Әсетпен ынтымағы же-
місті болыпты.
189
Басқа басқа, Оспанхан Әубәкіровті ел осы әндерге
жазған текстерімен-ақ жақсы біледі.
Демек, мұндай ән-өлеңдіілік те — Оснанхан Әубәкі-
ровтің әдемі бір қыры.
Сонымен, Оспанхан Әубэкіровтің творчествосын ба-
йыптағанда есімізге алдьгмен өн-ө.тең түсуі де бекер емес
екен. Өйткені, бұл ән-өлеңдердің де ең басты қасиеті
күлкі болып іпыңты. Жаие жайдаң, жай күлкі емес.
Кәңілді де күміс күлкІ. Шырайлы да шынайы күлкі.
Бұл енді, расында да, сирек те сері қаспет, қымбат-
ты да ғибратты ерекшелік. Неге дейсіз ғой? Оның себе-
бі — жалпы күлкісіз әмір, күлкісіз өнер жоқтығында ғана
емес. Күлкі — әдөбиеттің ажары. Күлкі — көңілдің нәрі.
Адамға Отанды жаудан қорғап қалып, табиғатты апат-
тан құтқару үшін ерлік жасап, ңан меи тер төгуі керек
болса, күлкінің маңызы да бұлардан бір мысқал кем емес.
Адам дүйиенің дидары адіықтығын сақт-аи, от басының
да берекесін уыздай ұйыту үшін қалай жүрегінің жылу-
ын тогіп, кейде ашуланып, жылай білсе; нақ солай күле
де білуі керек. Өйткені, өнуді тым-тырыс қарсы алудан
гөрі күліп қарсы алу нұр үстіне нұр болоа, өлімді қай-
сарлықпен қасарып қарсы алудан күліп қарсы алу күш-
тірек. Құдіреттірек те қаһармандырақ.
Тіпті гәп мұнда да емес. Күлкі, күле білу — өнерге
қоса өмірдің де заңы. Сол себепті де Карл Маркс былай
деген-ді. «БүкІл дүниежүзілік тарихи форманың ақыргы
фазисі — оның комедиясы. Бір жолы Эсхилдің «Бұғау-
ланған Прометейінде» қасіретті халде өле жаралаиган
грек құдайлары Лукианның «Сөйлесулерінде» күлкілі
халде қайтадан өлуге мажбүр болды. Тарихтың бұлай
жылжитын себебі не? Адам баласы ез откенімен күліп
қоштасып отырған; сөбебі — сол». Міне, бізге неліктен
күлкі. керек? Біз неліктен күле білуіміз керек? ¥лы ке-
сем айтып отырған откеннің өзі де шартты нәрсе?. Өткен-
нің жақсысы еіп уақытта да таза тарих еншісі болын
қалмайды, бүгіннің болмысына бірге бітіп, адамның өмір
сүріп жатқан ұрпағына тікелей қызмет етеді. Сонда
откеннің етешегі не? Олар — адам мен қоғам бойындағы
барлық әлеуметтік-рухани кемшіліктер мен мін-мүлтік-
тер, Олардың баз бірін жаҢа кезеңнің (заманның) өзі
тудыруы мүмкін десек те, денін өткен шақ мұраға қал-
дырады. Әдебиеттің қарсы шығып қажет болса күлкінің
алуан түрін қолданыд: зілсіз қалжыңдап (юмор), неме-
се көлемеждеп (ирония), немесе ащы мысқылдап, жапға
б-атыра сынап (сарказм), немесе аямай. ожуалап, жойып,
190
жоқ қылып жіберуді көздеп (сатира) күліп, күресері де
нақ осындай олқылықтар меп қилы-қилы сорақылықтар.
Рас, біз қазір тапсыз, жеке меншіксіз, ілгерішіл қо-
ғамда өмір сүріп отырмыз. Совет халқы қайта құруды
қауырт орістетіпд социалистік қоғам құрылысып кеңінен
жетілдіру үстінде*. Бірақ осыған қарап біздің бүгінгі
өмірімізде кем-кетіктер аз деуге бола ма? Жоқ, әрине,
Өмірдің дамуының өзі қарама-қарсылықтардың бірлігі
мен күресі екенін айтпағаңда, арамызда арам шөптей
кездесіп қалатын жаны сірі тоғышарлык пён тоңмойын-
дықты, надандық пен немқұрайдылықты, арамдық нен
аярлықты, жалқаулық нен жағымпаздықты, маскүнемдік
пен мадениетсіздікті қайда қоямыз. Сөз жоқ, бұларға
қарсы ымырасыз майдан ашу керек. Міне, осы орайда...
Күлкі — өмірді түзетудің, өнерді өрге бастырудың нә-
зік те қуатты құралы. Оспанхан Әубәкіров, міне, осы
шылықтар мен былықтарға, «...лықтар» мен «...дықтар-
ға» қарсы қаламымен күрескен сатирик ақын. Өзгелерді
озгелерге және өзгелерді өздеріне өздерін күлдіре біл-
ді ол.
Оспанхан күліп қана қоймайды, көбіне-қөп-ақ сал-,
мақты да сыңдарлы сауалдар тастайды: «Кімге күлесің?
Неге күлесің? Қалай күлесің?»
Енді Оспанхан Әубәкіровтің кейіпкерлері мен оқыр-
мандарының көздері мен сездеріне, ауыздары мен жүз-
деріне қарар болсақ, күлкінің неіпөме түрін көрер едік;
шын күлу, отірік күлу, жарқылдап күлу, қарқылдап күлу,
жымиып күлу, жылмиып күлу, іпгті басып құлап қалу,
рахаттанып жылап қалу.
Оспанхан куәлігіне бақсақ, осыдан он бес-он алты
жыл бұрын Алматыда бір қызық оқиға болды. Атап
айтқанда, астанамызға «Адам жетектеген Адам» келді.
«Ботасын боздатып,
Түйөсін сатып;
Ңұлыпьш шыңғыртып.
Биесін сатып;
Бұйырса осы ақша жетед деп,
Басабай баласын жетектеп, ,
Алматыға кеп күмп ете түсті.
Түскен жері дүңк еде түсті,
— Басеке, конкурс болады!..
— Конкурс болмақ түгіл.;.
Төңкеріс болса да,
Білеміз ғой...
Жөн-жоба оң-теріс болады, —
Деп Басабай қасақана тамсанады.
Бүл тамсаныс біреулерінің
191
Тура асқазанына барып ән салады.
- - Баланың түсінік-түйсігі қалай?
— Ертең айтатын сөзіңді
Бүгін біліп отырады,
— Химия, физика дегендеріңіздің
Текеметін тіліп отырады, —
Десіп бүлар қызып қалды.
Ертесінө қызық болды,
Бөден сыннан күліп келді,
'Жағрапияның «текеметін тілін» келді.
Жоқ, байқасақ, тілмепті,
ТүктІң де жөнін білмепті.
Мұғалім әрі амалдапты,
Бері амалдапты.
Ал Бөден албасты картадан
Алматыда тұрып...
Алматыны таба алмапты...»
а
Бұдан шығатын қорытынды нө? Ол айтпаса да түсі-
нікті. Алматыға «адам жетектеп келгөн адам» ауылға
«адам жетектеп» қайтты. Бала адам бола алмағанда, мал
қайдан адам болсын? Қайтіп оқуға түссін? Енді бұған
күлмегенде неге күлеміз? Кімге күлеміз?
Ал Әубәкіров бейнелөген мына бір ғажап оқиға аста-
наға да, ауылға да ортақ. Оспанхан осы өлеңді жазған
жылы мол еді, қазір сауда орындарының «мәліметйне»
сүйбнсек, Әубәкіровтің сықағынан кейін күрт азайған си-
яқты.
Әділ болайық деп таразы жасадық,
Таразы жасап,
Кейбіреуді таразыга паразы жасадық.
Неге?	Өйткені? Бұ түрің құргыр Таразы кейде тең тартады, Көйдө «ұялғанынан» кем тартады.
Бұған мысал, дәлел керек пе?
Таразыға ет өлшедік,
Сол баяғы сеніңкіремей,
Бір өлшегөн етті жеті өлшедік.
Білінер-білінбес көм тартады.
«Өй, бұл қашантең тартады?» —деп,
Сап-сары ғыц май өлшедік.
Көз сөпсө дө,
Көңіл сөнбөйді,
Күн өлшедік, ай өлшедік,
«Ауру қалса да әдөт қалмайды».
Сонда да төртЧіес грамм алдайды...
192
Апырау, енді не істеген жөн? Таразының қамқор-
лыры осылай жалы жығылмай жалғаса бермек пе? Лири-
калық кейіпкер тығырықтан шығар жол іздеп,' евді сал-
мақсыз зат тартады. Онысы — сөз.
Таразының бір басында:
«Ыразы»,
Бір басында
«Наразы».
Шамасы «ойлағаны» болар,
Көп теңселді таразы.
«Ыразы» жағы басып кетті,
Тарекеңнің қулығы асып кетті.
Бұл жерде ақыл түзу, ес аның.
«Наразы» бақандай алты әріп,
«Ыразы» болса бес әріп.
Ңалай ғана шындықты қаңтарып .. -
Деп едім,
— «Наразымен» шатасқашпа,
«Ыразымен» адасайын дегені.
Таразы тағы жеңіп кетті. Сонда шыидық, әділет
қайда ңалмақ? Лирикалық кейіпкер ёнді таразының кө-
зін бақырайтып қойып, ең соңгы амалды қолданады. Дә-
лірек айтқанда, салмақты сөз — мақал өлшейді.
ТаразыныҢ бір басыпда:
«Ебін тапсаң өкі аса»,
Екінші басында:
«Таразыдан жегён — тасбақа».
Осыны дұрыс тартпаса,
Ңе таразы қата,
Йе тас қата.
Тагы да оңбады.
Біршші мақал басып кетті.
/
ф ф $
Ал өкінпгі мақал ұялғанынан
«Құдайдан қорықпағаннан қорық», — деп
Жерге түкіріп қашып кетті.
Енді бұған күлмегенде неге күлемій? Кімге күлеміз?
Оның үстіне Оспанханның мысалға келтірілген бұл екі
өлеңі де мазмұнына қоса пішіні жөнінен де нарасатты
дүниелер. Қарапайым да қарымды болумен бірге толық
қанды да тапқыр сықақтар. Өмір танытуы ерен. Тағы-
лымы терең. Сондықтан да бұларды бүгінгі қазақ сы-
қақ өлеңдерінің келісті үлгілері, классикалық туьтңды-
лар десек те асыра айта қоймаспыз.
Біз Оспанханның алғашқы туындысын қашан жаз-
7—18
193
ғанын білмейміз. Бәлкім, ол лирикалық бірер шумақ
болар. Әйтпесе шағын суреттеме іпығар. Себебі, Оспан-
хан Әубәкіров жалғыз-ақ қырлы талант емес. Ол — кеп
қырлы талант. Оның лирикалық сипатты шыгармалар
жазуға да қабілетті болғанын «Сағыныш екен бала кез»
секілді шымырлаған ән-өлеңдері бір танытса, балаларға
арналған тамаша тақпақтары екі танытады. Оған қоса
Оспанхан — тәржіменің де танымал шебері. Әзиз Не-
синнен жасаған ажарлы аудармалар, Распеніц «Мюп-
хаузен хикаяларын» өз Қожанасырымыздың бастан кеш-
кен оқиғаларындай жатық та жарқын жеткізуі — осы
шындыққа айғақ. Тіпті Оспанхан арагідік сын- да жаз-
ған. Оған Ласқаны айтпағанда, «Лениншіл жас» газетін-
де осыдан отыз жылдай бұрын жарық көрген «Неменеңе
жетісіп күлесің?» атты мақаласы дәлел.
0. Әубәкіров, міне, осы кездері — 1960 жылдардың
басында «Күлеміз-ау» деген кітап шығарып, «Неменеңе
жетісіп күлесің?» деген сүмдық сұрақты алғаш рет қо-
йып еді?
Міне, сол кезден бері жиырма бес — отыз жылдай
уақыт өтті. Жас ақын 0. Әубәкіров балалар ақыны Ос-
панхан Әубәкіровке айналды. Үлкен ақын, үлкендер ақы-
ны Оспанхан Әубәкіровке айналды. Талғампаздық таби-
ғатын қалыптастырып, сықақшы прозашылық қырын та-
ғы танытты.
Көп қырлылық — талант көзін кең ашқан Әубакіров
суреткердің айрықша бір белгісі болса, тағы да қайта-
лауға тура келеді, сықақшылық — осындай талант Ос-
панханның басты қыры, негізгі болмысы. Ол балалар
ақыны болып тақпақ жазса да, ересектер прозашысы бо-
лып шақпақ шақса да, күлкісінен жазбайды. Оның үл-
кендерге арналған туындылары көп жағдайда балалар-
ға да базарлық болып жатса, керісінше, балаларға ар-
налған туыңдыларын үлкендердің де бас алмай оқитыны
бар. Бұл — шыныңда да, қажет, құнды ерекшелік, қай-
сыбір қаламгер де армандап жүрген қасиет, көп қалам-
герлерімізге жетпей жүрген қасиет.
Мәсс.тен, ақынның «Ңөң» атты ертегісі — осы бай-
ламымызға келелі айғақ. Ол — шын мәніндегі балалар
ертегісі. Сонымен бірге ересе-ктер де ертегісі. Бүгінгі за-
мандық ертегі. Онда қатпарлы философиялық ой-астарға
қоса, балаларды эліппө әлеміне саяхаттатуға қоса, үлкен-
дөрді — назардан қалыс қала бөрер қатардағы қаһарман-
дардың еңбегін брғалай білуге шақыру, «тәрбиелеу»
жатыр.
194
«Ң» әріп боп туғалы,
Қалам алі.ш қолына
Өнер жолын қуғалы:
Әпюкейлі,
Өрнөкті,
Кебежедей көрнскті.
Жол басынан бастайтын
Бас әріп боп көрмепті.
«ЖуаСітан жуан шыгар» дегендей, бір күні бар шатақ
осы «ң» әрнінен шығады. Елге сіңірген еңбегі кем бол-
мағандықтан оның да бас әріп болғысы келеді. Қарап
отырсаңыз, айтқанының, жаны бар:
«Жалаң аяқ жер кешіп,
Қызыл аяқ қар кешіп.
Бол-амын деп Бас әріп,
Мен қақпаған бар ма есік?..
Табанымыз тілініп,
Көзіміэден жас ағып.
Ецбек етіп жүрсек те,
Бола алмадық Бас әріп.
Жан-жағыңа қарасаң,
Жұрттың бәрі Бас әріп.
«Бас &ріп боп тудық», — деп
Бет бақпайды қасарып.
Қол-аяғы имиген
«Г»,
«Ғ», деген аш-арық,
Шамасына қарамай
Бұлар-дағы Бас әріп...
Менің жаман бауырым,
«Н» .деген де Бас әріп.
Бола қалса Бас әріп,
Сөз сөйлейді шашалып...
Бір басымда санасаң,
Өнөр,
Білім — тегіс бар,
Болмайтұғын Бас әріп
Қай жерімде кеміс бар?»
Осылай деген «Ң» әрпіне басқа әріптер: «Қазақта
«Ң» әрпінен басталатын бірде-бір сөз жоқ», — деген уәж
табады. Алайда, «Ң» әрпі бұған да көне қоймайды. Айс-
берггі қазақтар ертеде «Ңөң» деген», — дейді. Мұның
анығын білмегөн, ақ-қарасын ажырата алмаған әріптер
тілден қалады. Ал автордың айтары:
. 7*	195
«Нөң» деген сөз қазаңта
Жоқ десең де еркіңде:
Ңарыз сұрап түрғам жоқ,
Бар десең де еркіңде.
«Нөң» дөгеп сөз қазақта
Жоқ десең де еркіңде:
Бар десең дө дәл содан
Бұзылмайды көркің де».
Ақын шепгімді бала, үлкен оқырмандардың еркіне
қалдырған. Сол оқырманның бір өкілі, біздің айтары-
мыз — «Ңөң» деген сөз бұрын жоқ болса да, Оспанхан
Әубәкіровтің мынау ертегісднің құрметіне бар деу.
Мұндай ертегі-өлеңді, сықақ-сырды бас ақын, үлкен
ақын ғана жаза алса керек.
Біздің байқауымызпіа, талант көзін кең ашқан 0. Әу-
бәкіровтей ірі суреткердің ендігі бір белгісі — езге үлкен
әріптес түлғаларды еске түсіруі болса керек. Біз бұған
айғақты Әубәкіров творчествосынан жеткілікті табамыз.
Мысал үшін сатириктің «Күншіл көкек» сықағын ңқып
көрейік:
«Кезекті бір гастрольдө
Бұлбұл сайрап басты рольде,
Мың құбылтып әи салыпты.
Тыңдаушылар тамсапыпты.
Ду қол щапалақ! ..о
Ең аяғы,
Әнге түсінбейтін жапалақ:
«Бис! Бис!» — деп, ысқырыпты.
Біреулердің делебесі қозып:
— Үніңе болайын!
Деп мойнын созып,
Жёр тепкілеп қышқырыпты.
Тек күйшіл кекек
Бұлбұлды кекеп,
Былай деп дауыстапты:
— Бұлбұл ө-мірден алыстапты.
Әиші емес,
Бос кемей екен,
Айтатыпын ұдайы
Баяғы бір «угайы».
Кезікпей жүр байғұсқа
Мен секілді құдайы.
* * *
Дос өнерін күндеме,
Өзіңде жоқ па —
Үндеме».
Мықты мысал. Мүны оқып отырғанда есіңе бірден
ұлы орыс сықақшысы И. А. Крыловтың «Есек пен бүл-
196
бұлы» түсөді. Өйткені Оспанхан да әйгілі мысалшыл
жазған жәйтті жазып отыр. Ягни тақырып бір. Бұлбұл
ән салады. Оны Крыловта ееек сынаса, Әубәкіровтр кө-
кек кекейді. Тәсіл де — таныс тәсіл. Салыстыру. Содан
түйін шығару. Бірақ Оспанхан' бұдан 180 жылдан астам
уақыт бұрын жазылған мысалдың көлөңкесінде қалып
қоймаған. Өзіндіқ үн тапытқан. Өлеңіне бүгінгі күннің
талабын, тынысын да дарыта білген. Сөйтіп, асыл байлы-
ғы алынган жерден тагы маржан тапқан.
Крыловтың есегінің есерлігі бала кезден есімізде емес
пе:
«Еүлбүл болды, госып тұр есек сөзін,
Есек жерге қаратып екі көзін:
«Екенсің ән салута сен дағы епті,
Сен біраз әтеш әнін үйреиі>.-- депті.
Бұл сықылды сыншының сөзіп естіп,
Көз кермеске бұлбұл да ұшып кеттЬ.
Оспанханның көкегінің көкуі де бірден жатталып,
жадында. қалып қояды. Оның себебі — сықақтың «іші
алтын, сырты күміс, тілге жеңіл, жүрекке жылы тиген»
жұп-жұмырлыгына қоса, өмірлік негізінің мықтылығында
жатыр. Өйткені біздің қазақ әдеби сынында да шені-
шекпені жоқ бұлбұлдың сыбағасын пысық қызметкер,
ұйымдастырғыш, күншіл көкектер тартып алып жүрген
жағдай кездеспейді смес,.
Тек Әубәкіровтің түйіні ғана көңілге қонбайды. Ол
онсыз да мәлім жайды қайта айту болып шыққан. Әрі
мұндай кокектердің ешкімге дос бола алмайтыны, сон-
дықтан үңдемей қала алмайтыны және белгілі.
Ңысқасы, Оспанхан Әубәкіров — сегіз қырлы, бір сыр-
лы талант. БұЛш жоғарыда айтылган жайларды былай
қойғанда, Оспанханның айшықтау құралдары да дәлел
бола алар еді. Оспанхан әсіресе әсдрелеугё шебер. Сон-
дықтан да ол не айтса да, қандай - «етірік» айтса да,
имандай сеніп отырасың. Әйтпесе, төмеңдегідей таңға-
жайыптарды басқа айтса, басқалар түтіл Эзоп, Крылов,
Жүсіп Алтапбаев айтса да, нанбас едің.
«...Сосын біреуі
Аяғымды түсап алды.
Сала құлаш пышақ алды.
Тұспалдап, тұспалдап,
Жүрегіме тақай ұрды.
Ңарнымды қақ айырды.
Өкпемді жұлып былай қойды,
197
Бауырымды сылып былай қойды.
Өлдім де қалдым...
— Сонда ішіңнен не тапты?
— Бір асымдай ет апты.
Бір шүйкедей жүн шығыпты,
БІр уыстай құм шығыпты,
Көрдіңіз бе тіршілікті?,,»
(«Соқырішек хикаясынан»),
Немесе:
«Шырқыраймыз,
Шұрқьтраймыз.
Бір-бірімізге кіжініп бұрңыраймыз,
Қойдың біразы сайда жүреді,
Біразы Айда жүреді,
Біразы шыңырау қүзда жүреді,
Біразы сызда жүрөді,
Ал, қане, жиып алшы».
(«Шала шопапнан»).
•і
Талай қызықты естіп жүрсек те, мынадай «сұмдық-
тарды» бірінші рет естіп отырмыз. Кім қарнын жарғы-
зып, рудимент (қалдық) мүшесін кестірмей жүр? Бірақ
Кодектің айтқыштығы бәрібір жағаңды үстатады. Сонда
да сенесің. Көдектің көңіліне қарағандықтан емес, Әубә-
кіровтің ақындық шеберлігі бұлтартнағандықтан сңнесің.
Соңдай-ақ, қараусыз қалган қойдың бір жердегі сайдан,
тіпті аспаңдағы Айдан «табылып» жатқанына да Әубәкі-
ров таланты, ақындық шеберлігі иландырады.
Сонымен, Оспанхан Әубәкіров — сегіз қырлы, бір
сырлы талант. Бұган жотарыда айтылган жайларды бы-
лай қойғанда, Оспанханның өзге қазақ сатирашыларына
асері, жас аріптестеріне ұстаздығы жане далел бола алар
еді. «Бәріміз де Гогольдің «ПІинелінен» шықтық», — де-
ген қанатты сөз орынды айтылып жүргендей, біздің біраз
қалыптасіқан сықақшыларымыз да өзін Әубәкіровтің шә-
кіртіміз деп есептейді. Әсіресе жас сықақшыларымыз
мұны ашық айтып жүр. Айтпаған жағдайда да олардың
өлеңдерінен Оспанхан Әубәкіров ықпалын, бедер-бел-
гілерін көрер едік.
Халқымыз айтқандай: «Судың да сұрауы бар» болса,
создің сұрауы одан да үлкен. Халық тілінде құнсыз да
қадірсіз сөз қалай кездеснесе, ақын-жазушы тілінде де
мәнсіз сөйлем, мағынасыа ой солай кездеспеуі керек. Бү-
гінгі таңда қазақ әдебиетінде ойып алған өз орны, өсір-
ген өз орманы бар қаламгер Оспанхан Әубәкіровтің су-
реткерлік әлемінде кенеусіз пікір, көбік пайымдау жоқ-
тың қасы. Егер ол ұзын саны ондаған мақала, жүзде-
198
ген әңгіме, 15000 жолдай өлең жазды дец есептесек, сюныц
азды-көпті керексізі іпамалы, күлкісізі аз. Бұл — дау
жоқ, 0. Әубәкіровтің жомарт талантының жемісі. Қоғам,
халық, сөз өнері алдындагы жоғары жауапкершілігін
'сезіне білуінің, тынымсыз ізденісінің алға басуының, то-
лассыз тер төгуінің жеңісі. Оспанхан қаламынаң туган
әлсіздеу, әрсдздсу — салыстырмалы түрде алғанда, әри-
не — кейбір ортақол өлеңдердің өзі базбір тапшы талант-
тардың еншісіне тисе, олардың таңдаулы, тамаша дүние-
лері болып шыға келері сөзсіз. Бірақ, өкінішке орай,
олар авторы Оспанхан Әубәкіров болғандықтан да, біз-
ді — оқырман қауымды қанағаттандырмайды. Бұған қо-
са, олар әдебиетті — өміртану өнерін және жасампаздан-
дырып жібермейді. Алда өткен алыптар: Гоголь мен
Асқар Тоқмағамбетовтерге жету, қолдан келсе асып ке-
ту — мұрат болса мұрат шығар. Бірақ ешқімге де Салты-
ков-Щедрин, Қалтай Мұхамеджанов болу шарт та емес,
міндет те емесм Әркімге ең әуелі өзі болуы керек, өз
мүмкіндігінің піегіне жету, шеңберіне котерілу міңдет.
Міне, нақ осы тұрғыдан байыптасақ, Оспанхан Әубәкіров
творчествосындагы осы өз дәреже-деңгейінен табылмаған
туындыларды да таңбалай кеткен жөн. Иә, қашанда
адамға алдымен өзін-өзі жеңу шарт, өзінен-өзі озу мін-
дет. Мұның өзі «бүгінгі» қырықтағы Оспанхан Әубәкі-
ровтың кешегі, немесе отыздағы Оспанхан Әубәкіровтен
кейде соншалықты оқшау қара үзіп кетпегенінен болса
керек. Әйтпесө, «Насыбайды неден жасайды?», «Түк
түсінсем бұйырмасын», «Жеңешемнің қолы бос» іспетті
сықақтарды «Жағымпаздар үшін жаттығулар», «Молда-
ның намазы», «Қытық», «Сыбыр», «Амандық хат», «Аңыз
туралы аңыз», «Жеті ата», «Эксперимент» («Тәжірибе»
дегенде ғой), «Бәйгеден келген жүген», «Екі есікті мә-
гәзін», «Қауын мен қарбыз» іспетті үздік сықақтармен
салысдыруга ойланып қалмаймыз ба? Сондықтан да
Әубәкіровтің өз шакірті, талантты сықақшы Көпен Әмір-
беков «Оспанханның намазында» айтқан құлаққағыстың
жаны бар:
«...Күллү күфиян шайтан ірәжім,
Көйіпкердің әкелдім мен біразын.
Ассалаумағалейкүм,
Бөден,
Таугап,
Кедір,
Пәштуан,
Дырдан!
Ассалаумағалейкум,
199
Ит,
Шыбыпі,
Қарға,
Тарақаи,
Бурге!.,.
Пыомылла!
Пысмыл.іа!
Кенесары түсіндей
Барамын ба усақтап?
Иә, осымен намазымды тауысамын,
Енді кеуделі кейіпкерге ауысамын,
Аумпн!..
Кезінде 1977 жылы Көпен осыпы айтқанда («Аты
жок, кітап», 59-бет) ауминың алланың құлағына шалын-
сын дегенібіз. Вірақ оның алладан гөрі адамның — Оснан-
ханның құлағына шадынганы пайдалы еді. Расында да,
Оспанхан өзінің көптеген өлеңдеріңе ортақ кейіпкерлер
тудырып, оларды соқталы сомдауда елеулі еңбек етті.
Амал қанша, Оспанхан осыны көзі тірісінде жеріне жет-
кізіп, аяқтай алмады.- Әйтпесе Мимырт пен Бөдендер,
Зымзия мен Тотиялар, көкектер мен шошқалар, қаңбақ-
тар мен қарбыздар дамытуды, жүйелі түрде жан-жақты
зерттеп, қайта оралған сайын тосын тұстан терең таны-
тып, кесектендіруді тілеп тұрған персснаждар болатын.
Соңда Мимырт бүгінгі күннің Мырқымбайына, Бөден бү-
гінгіжүнніқБөдендеріне айналар да еді-ау? Асылы, қандай
бір қарымды ақын' да өзінің күллі кешелі — бүгінгі ~
келешек творчествосын үлкен бір түбегейлі _ мақсатқа
багыштамай, терең де табанды концепциялық бағытқа
көпшей, ягни жүйелілік пөн тұтастыққа жетпей, өз апо-
гейіне көтерілмек емес. Нақ осы себептен де кейде Ос-
панханның тек өзі күлуі кездесөді деп білеміз. Ешкім
ермеген жағдайда, күлкінің тек автордың өз күлкісі бо-
лып қалуы күмәнсіз. Оның үстіне Оспанханға өзі күл-
генде өмірдегі кейіпкерлері мен оқырмандары күлуі де
аз, жеткіліксіз. Бұл — небарі «неге күлесің, кімге күле-
сіңнің» жауабы. Ал шын мәніндегі қорғасындай салмақ,
қамшыдай қуат «неменеңе жетісіп күлесіңнің» уәжіпде
жатыр. Оны автор ғана емес, кейіпкер озіне-өзі берсе,
әрбір оқырман өзіне-өзі берсе, міне, шын мәніндегі Күл-
кі, сықақтық-сатиралық Қүлкі, ұлы Қүлкі нақ осы
жөрден, межеден басталмақ...
Қуапыпттысы — Оспанхан Әубәкіровте осыңдай күлкі
де бар. Таразы туралы өлеңдегі күлкі — нақ осындай
күлкі. «Молданың намазындағы», «Адам жетейтеген
Адамдағы», «Сүт қалай ұиидыдағы»,. «Ңөң» ертегісіндегі,
200
«Күншіл көкектегі», таты басқа талай-талай туындылар-
дағы күлкілер де — нақ осындай күлкілер емесі пе?
Біз Оспанхан Әубәкіров жайлы жазған мақаламызды
аяқтарда сықақшыаың «Арбаның арманы» атты әрқаіпан
жаңа күлкісімен жүздескіміз келеді.
«Арбакеште арман жоқ,
Алдында — аты,
Аузында — алласы,
Астында — арбасы,
Қалтасыйда — шақшасы,
ІПақшасыңда—«бақшасы».
«Атымды алсаң, ал, құдай,
Арбамды алма», — дёп,
Асықпай
Аяңдап м-әқгіп келеді.
Атын — жыр,
Арбасын — ән қып келеді».
Бүл — ақынның бірінші кейіпкері. Адам кейіпкөрі —
арбакеш. Ңалжасып көріңіз де, қандай жан екенін
пайымдай беріңіз.
Ақыпның екінші кейіпкері — арбакепгтің аты. Оған
ақын небәрі өкі-ақ жол қиыпты.
«Бұған аты мәз болып,
Жорғалаған боп арбаңдап келеді»,
Көрдіңіз бе, атта да арман жоқ. Қалжасын көріңіз
де, қандай жануар екенін пайымдай беріңіз. Шынында
да, оған осы екі жол-ақ жетеді.
Енді мына ғажапты қараңыз. Екі тірі жан былқ ет-
пегенде, арба тамаша «ерлік» көрсетті:
«Ал, арба ше,
Аоба адамша армандап келеді.
«Дариға-ай, неғылса да,
Аспанда ай мепен күн шағылса да...»
Енді бір қырық доңғалақ табылса ма?
Арба боп азбай,
Терте боп тозбай,
Атын да тастап,
Адамын да тастап,
Жаца емір бастап,
Пойыз боп кетер едім.
Өмір бақи жетпеген даеріме.
Бір-ақ күнде жетер едім».
Арбаның адам мен аттан озғанына еріксіз күлесіз.
Бірақ сұрақ туады, «Неменеңе жетісіп күлесің? Осыдан
өвің ^дмансңщ ба?» Ъіздің айтарымыз: аман бодсаң да,
201
болмасаң да, автордың түйінін ұғып ал деу: «Арбаң
болмаса болмасын, Арманың болсын». Көрдіңіз бе, бізге
нө жетпейді?
Бір қызығы, сықақ өлең жақсы шығарманың бойына
бітер қасиетпен ат пен арбакеш түгіл, оқырман — адам-
дар түгіл, өз авторын да аямай «соғып» жібереді. «Кет-
пеннің басын бассаң, сабы маңдайыңа тиеді*» деген осы.
Көрдіңіз бе, авторға — Оспапхан Әубәкіровке де жетпеге-
ні — осындай дрқақ арман екен. Ақын творчествосын
талдаудағы біздің күллі айтып отырғанымыз да осыған
саяды екен.
Баршамызға АРМАН көрек. Ақыңдарымызға өз бол-
мысына сәйкес, ірі де іргелі талантына сай қимыддау
керек. Ңазірге дейін жазғандарың жақсы, кейде тамаща
болғанмен, бүл — аз. Өйткені, жоғарыда байқағанымыз-
дай, Оспанхан Әубәкіровті оқығанда кілең Эзоп, Крылов,
Әзиз Несин, Ңалтай Мұхамеджановтар еске түседі. Неге
керісінше емес. Ал бұл — сатирашыларымызға үлкен са-
бақ. Ендеше, Оспанхан Әубәкіров қатарластары, шәкірт-
тері өзгелерді оқып отырғанда, атап айтқанда Эзоп, Кры-
лов, Әзиз Несин, Ңалтай Мүхамеждановтарды оқып отыр-
ғанда ездері еске түсіп отыратындай етіп жазсын.
Талапттарымыз бар ма? Бар. Тапшы емеспіз.
Соңдықтан талантты қазақ сықақшылары алдағы уа-
қытта Оспанхан Әубәкіров жолын жалғастырып, қазаң са-
тирасының көкжиегін күрт кеңейтіп, Күлкі жанрының

космооына көтеріледі ден сенеміз.
Бңйқаймын, кітаптан менің мақаламды оқып отыр-
ғанда, біреу күдді. Оғап да қояр менің сұрағым:
Неменеңе жетісіп күлесің?
ЖАРЫҚ СӘУЛЕ ЖАСАСЫН!..
Ақын Жүсіп Қыдыровтың соңғы кітабы
«Мың бір күн» хақында
Ақын Жүсіп Ңыдыровтың қолынан қаламы түсіп
кетті...
Жас қабірдің топырағына тағзым етіп тұрғаныңда ба-
сыңа келетін ой — тағдырдың тұрлаусыздығы. Сонда ғұ-
мырдың баяндылығы неде? Тал бесік пен топырақ бесік-
тің арасы қанша қадам? Бұл өмір мен өлімнің, кесірін-
ше өлім мен өмірдің бірлігін, немесе кереғарлығын па-
йымдап, парықтау деген сөз.
202
Бәлкім, бұл — қас қағым сәт, қозы көш жер шығар?
Бәлкім, бұл — мың бір түн, мың бір жыл шығар?
Әрине, оны мөлпіерлеп көрген, өлшвмдеп келген еш-
кім жоқ. Ол — әркімге әр түрлі. Корер жарықтың бітуі-
не, татар дәмнің таусылуына байланысты. Данышпансың
ба, дарақысың ба, оған бәрібір. Сәбисің бе, сарсақалсың
ба, оіан бәрібір. Келмей қоймайды. Келсе жеңбей, жер
жастаңдырмай қоймайды. Еңдеше, бұдан аңгарарымыз
не? Біздің иеміз, анамыз — Уақыт екендігі. Өмір — Уа-
қыт. Зулап өтер тэтті тіршілік — Уақыт. Өлім — Уақыт.
Қапыңды табар қатал қазы, құтқармас ажал — Уақыт.
Ет пен сүйектен жаралған, ғұмыр басты адамға ғана
солай ма? Жоқ. Табйғат пен тарихатқа да, өнер мен өлең-
ге де осындай тағдыр бұйырган.
Иә, өлеңнің де бірден-бір тәңірісі, басты таразысы —
Уақыт.,.
Жә, -сопда бұл уақытқа дауа бар ма? Уакыт неден
қорқады! Кімге басч иеді?
Осыншама арда асау, бастауы белгісіз, аяқталуы одан
да беймағлұм, қуагты Уақытқа дауа, бас білдірер бір
күш бар. Ол құдірет — суреткер. Уақыт пирамидалардан
ғана қорықпайды, ақындардан да аяғын тартады. Уақыт
қашанда шын өнерге, шынайы өлеңге бас иген, бас иеді.
Міне, көңіліңді көншітер жайт осы. Өмірдің баянды-
лығы да осыған саяды. Өлеңнің өркепі де осында.
Ең игісі — күні кеше арамыздан кеткеп ақын Жүсіп
Қыдыровқа да осындай тағдыр тән екен. Айтпақшы, ақын-
ның бұл екінші өмірі бұдатт әлденеше жылдар бұрын
басталыпты. Қазір ақынның нақ осы Негізгі омірі жал-
ғасып, терең тамыр тартып, жан-жақты: жазықтық пен
биіктікке де желек, жапырақ жайып, шалқар піуақ ша-
шуда екен.
Бұған бір дарқан дәлел — ақынның өзі көз жұмған
соң жарық көрген «Мың бір түн» атты кітабы.
«Мың бір күннің» аты ғана саулелі, ажарлы емес:
заты да құнарлы, құтты.
Ақын айтса айтқандай:
•һ
«Мың бір күн» — дидарласу нұр. гүлменея,
«Мың бір күн» — сыр бөлісу бұлбүлменей.
«Мың бір күя» — бал махаббат хикаясы,
Жастық шақ, іңкәр көціл, мыц бір өлең.
Бұл жарқын жолдарға түсініктің қажеті шамалы. Ол
аталмыш поэзия кітабының бағыт-бағдарып, басты тақы-
рыбын ғана айқындап тұрған жоқ. Кітаптың өзіндік пі-
203
шін-оітімін танытыи, мазмұндық-көркемдік ерекшелікто-
рін де айғақтап тұр.
Нелдктен «Мыц бір күн»?
Оның себебі — бұл адамңық мәңгілік те нүрлы сезі-
мі махаббатты ғас-ырлар бойы тамаша да т&мылжытып
жырлаған ұлы Шығыс поэзиясы, арабтың атақты ғашық-
тық хикаялары «Мың бір түн» дәстүрінен үйренуден,
арысы «Қозы Көрпеіп — Баян сұлу», Абай, берісі Сәкен
Сейфуллин, Қасым Аманжолов жырлары сияқты үздік
үлгілері бар туган әдебиетіміз тұяығынан қана сусындау-
дан туған кітап.
Бірақ бүгінгі жиырмасыншы ғасырдың жетпісінші-
сексенінпп жылдарындагы қазақ махаббаты — кешегі қо-
сыла алмаган Қозы мен Баянның қасіреті де емес, сүй-
ген сұлуының «бір меңіне бір Ширазды сыйлай» салатын
Низами мен Хафиздің сел сезімі дө емес. Бүгінті махаб-
бат Шаһаризада тегілтіп әңгімелеген Сейфіл Мәлік —
Жамалдың сүйіспеяшілігінең де тым бөлек. Ол Пуш-
киннің Татьянасы мен Онегинінің махаббатына да ұқса-
майды. Оны айтасыз, жиырмасышпы ғасырдың жетпісін-
ші-сексенінші жылдарындагы қазақ қыз-жігітінің махаб-
батын мөЛдіретіп жёткізіп, маздатып жырлау үшін Абай-
дың: «Рашықтың тілі — тілсіз тіл, көзбен көр де, ішпен
білі де» аздық етеді. 1\асым Аманжоловтың «Дарига сол
қызының» да дәурені өткеп. Өдкеп гасырлар, кезеңдер
махаббатын бейнелеген туындылар қаншама кемел, қым-
бат мұра болса да; бүгінгі күн адамдарымен қантпама за-
мандас болып қатар алга басса да, олардың махаббатын
қоса бейнелей алмаса керек. Сондықтан да жаңа уа-
қытқа жаңа махңббат • жыры керек. Дәлірек айтқанда,
оған қазіргі уақыт тынысына, талабына сай жаңаша ке-
лу керек.
Рас, махаббат — табиғатынан күрделі де тартысты се-
1 зім. Ол қаншалықты ұлы, асыл, нұрлы болганымен, бү-
гінгі заманда да ішкі драмадан, алуан қайшылық, руха-
ни күрес, түрлі психологиялық күй, ахуал, серпілістерден
аман-сау қала алмайды. Тіпті мұнсыз махаббаттың өзі
Жоқ та болеа керек.
Өзге әдебиеттёр тарихы, туған әдебиетіміз тарихы
махаббат жырларының не бір эдемі, әсем үлгілерін біледі.
Орта ғасырлардагы азербайжанның ұлы ақыны Низа-
мидің «Ләйлі-Мәжнүн» дастаны.
Итальян ақыны Петрарканың «Лаураның өміріне»,
«Лаураның өлімінё» арнаған 376 сонеті.
204
¥лы орыс аңыны Пушкиннің «Есімде ғажап сол бір
сәт» туындысы.
Жиырмасынпіы ғасырдың өлең-алаңында күн кешкен
Сұлтанмахмұт Торайғыровтың сүйіспеншілік өлеңдері.
Ңазіргі таңдағы қазақтың ақын қызы Фариза Оңғар-
сынованың «Мен саған ғашық емес ем» топтамасы,
Міне, осындай ақындардан кейін, осындай үлгілерден
соң Жүсіп Ңыдыров өз махаббат кітабын жазып отыр.
Қуаныштысы — Жүсіп осылардың ешқайсысының көлең-
кесінде қалып қоймаған. Олардан үйрене отыра, оларды
ұстаз тұта отыра ешқайсысын қайталамаған. Тек төл
кітабын — тамаша кітабын жазып шыққан.
Біздің ойымызша, Жүсіп Ңыдыровтың «Мың бір кү-
ні»— құбылыс! Тек қазақ немесе күллі кеңес поэзия-
сында ғана емес, жұмыр жер әдебиетінде өэ алдына бір
әлем. Әлемдік махаббат поэзиясына қосылған өзіндік
үлес. Жалпы, адам жанын танудағы, махаббат дүниесін
тың да тосын қырларынан терең зерттеудегі жаңа бір
ашьілым.
«Мың бір күн» — Жүсіп Ңыдыровтың жаңа қуат кө-
зін ашып, бұрқылдап тасыған талантының лаиықты же-
місі.	.
Шынында да, бұған дейінгі ақын Жүсіп Қыдыров та
осал, олқы болмағанымен, мына «Мың бір күндегі» Жү-
сіп —  өзгелерден ғана емес, күні кепіегі өзінен де шырқап
озған, кәміл кемелдену биігіне көтерілген, кесек те кенен
жемістерді жаңбырша төгіп бере бастаған ақын.
«Мың бір күпдегі» ең басты ерекшелік неде? О.і —
шыншылдық: шынайылық. Жырды тек жүректен шы-
ғару. Барлық жанымен жазу, ағынан жарылу, жүрегіндө
ешбір кір, кібіртік қалдырмай ақтарылу. Мұндай жағдай-
да өзі де үлкен, талаятты ақынның қаламынан тек жар-
қын, жалын жырлар тууы заңды.
Кітапқа 260 жыр еніпті. Жоғарыдағыдай шышпылдық,
шынайылықтан жаралғапдықтан да, бәрі дерлік жақсы,
жылулы жырлар болып түзіліпті. Олардың кез келгеңін
ойланбай мысалға келтіруге болар еді. Біз білеміз: өлең-
ге тілмәштің керөгі жоқ. Ол өзіңдегіге еш нәрсені қо-
сып ала алмайды, барын алға тартады: асыл болса асыл,
жасыл болса жасыл екенін. Жетістігін де, кемшілігін де.
Ол ештеңесін жасырмайды, жасыра алмайды.
Әлқиссадан бастайық:
«Шырқай алмай жастыктың сол бір әнін,
Тербөте алмай күйменен ел жүрегін:
205
Иесін ұзаң күтіп тұрып қалған
Керегеге ілінген до.мбыра едім.
Сырл-асушы өм твк қана желмен күнде,
Мен білмейтін алыстйн сен келдің де,
Қолыца алып кэріп ең, о, дариға,
Үн жүгірді кеудеме өлген мүлде.
Кезіккен соң езіне мен иемнің,
Махаббаттың жырлап бір керім елін.
Ңоғажай боп, құс болып, адам болып
Сақ-сақ күлдім, біресе еңіредім.
Ұгынсын 'деп халімді тап бүгінгі
Айна кәлден ұшырдым ақкуьціды.
Сұңқар болып құйылдым зеңгір көктен,
Жеткізсем деп әйтеуір шаттығымды.
Көз алдымда тәтті арман жәяе көлбеп,
Күмбір-күмбір күй төктім он еқі өрмек,
Сен қарайсың сүйсініп, жер бетінде
Мұндай ш&шан домбыра жоқ екен деп,
Күйшісі жоқ домбыра квм бе елде,
Шанағымды толтырдың әнге, өлеңге,
ІИаң-шаң болып тұрар ем үнсіз, тілсіз,
Сендей күйші зәуіде келмегөнде».
Мұндай өзінен-өзі төгіліп тұрған өлеңяің жақсы еке-
нін дәлелдеп жату қажетсіз болса керек. Домбыра —
Махаббат — Күй-ән. Нәтижесі осы кітаіг. Махаббатдас-
тан — «Мың бір күн».
Бұл кітапқа тән екінші бір құнды ерекшелік — тұ-
тастық. Кітац тіпті де құрастырылған жияақ, топтама
секілді емес, бірегей болмыс тапытады. Яғни, мұнда
басты кейіпкер, нысана — өмір — махаббаттың келуі,
жаралуы, жарқырап жануы, шырқауы бар. Кадімгі жыл-
дың күндері бар. Қысы аз, суъгғы сирек күндері. Мұ-
ңайтып, қалшылдап тоңудан гөрі жадырау, жайнау ке-
рікті шуагына ұласады. Одан соң мамырлап мамыр келе-
ді. Тауға да, тасқа да жан бітіп, бұлақ сылдырап, құрақ
сыбдырап, төрткүл дүние балқып, жасанып, көкорай
пгалғынға малыныл, гүл ашып қоя береді. Қыравдары
коктен құйылса, аққуы айла кәлден қалықтап аспанға
қанат қағады... Кітаптан, міне, осы көрініс сұлулықтар-
дың бәрше куә боласыы. Сондықтан да ол сырбаз да
сырлы сезімімен, озық та отты ойларымен баурап, ішкі
мірімдерімен, тереңге шымырлаған толқындарымен тер-
беп, дарқан дастаңдай, поэзиялық повестей — Махаббат-
намадай қелісім-келбет байқатады.
206
«Қара көзім, қиғаш қасым, ай қабақ,
Сен үндемей, отырмапіы жай қарап.
Құлағымның қанар емес құрышы,
«Сені ғана сүйем!» —деші қайталап.
Сол сөздегі сезесің бе сев де отты,
ҚұдІретімен иұрлапдырган ж&р-кекті?
«Сүйем» деші, мойыныма оралып,
Күпті көңіл айтқан сайын сөнбек-ті.
Сүйген жүрек шаршамастан айта алар, '
«Сүйем!» —деші, сонда жаным жай табар.
Сол сөзіңнөн тамырыма нәр барып,
Семіп тұрған жапырағым жайқалар.
«Сүйемін ғой», — дейсіц, күнім, күлімдеп,
Сүйген жанның көудесіцде мұңы көп.
«Сүйөм», —деген сөзің.аз боп көрінер,
Айтсаң-дағы маған күндө мың рет.
Қара көзім, жақын келіп жаныма,
«Сүйем» деші—
«Сүйем» — деші тағы да.
Өз басымызға ерекше өлең, ойлы да отты өлен, бо-
лып көрінетін осы туынды басқа тілдерге аударылса,
керемет бітім танытпауы да мүмкін. Өйткені бұл мән-
зелдес өлеңді қай ғасырдан бері қай ақын жазбай жүр?
Рудакиді еске алыңыз. Байронды барып қараңыз, Лер-
монтовты оқып көріңіз, Бірақ, біздің опымызша, бұл
өлең — бәрібір құдіретті, келісті өлең, Оның себебі —
өлецнің өртенід тұрғаны, жүректі жарып шыгып жа-
ралғаны, оқып отырған сені де елітіп, ертіп әкетері өз
алдына: «Өмірде қанша түрлі адам болса, сонша түрлі
махаббат бар», — деп Л. Н. Толстой айтқандай, бұл өзін-
дік үні бар өлец. «Ойдың бәрі саған дейіп айтылған ой
болуы да мүмкін, бірақ өзіңше айта білу де қасиет», —
дейді — М. Әуезов. Нақ сол сияқты Жүсіл Ңыдыров та
езішпө айта білген. Демек, бұған дейін сүйем деп мың
ақын өзінше айта алған болса, Жүсіп Қыдыров мың бі-
рішпі рөт өзінше айтып отыр.
Ал «Мың бір күвдегі» ондаған, жүздеген өлөңдерді
әлібінен әрібінө дейін бірінші рет тен Жүсіп жазың
отыр деуте болады. Мысал үшін темендегі жолдарға үңіліп
көрейік:
«Шомьглдырып жүректі нұрлы үмітке,
Мөлдір судай аспанға сүңгиіқ те.
Қырғи нөгө қақпаған десем сені,
Сен де ұшып 'жүріпсің тым биіктө.
207
Жұлдыз койлек өзіңсің шыққан киіп,
Бақыт жасын жанарға шықтан ңүйып.
Құзғын неге жемеген десем сені,
Сен дө ұшып жүріпсің бұлттан биік.
Болыпты екен біздей құс қай ғасырда,
Зеңгір көктің жүзейік айиасында.
Неге итедгі ілмегеи десем сені,
Сен де ұшып жүріпсің ай қасында.
Кәусар ауа, ақ сезім бодауында
Сайрандаймыз ақ сәуле сонарында.
Біз — қос ләйлөк — табыстық ұшқаннан соң,
Жұрт қанаты жетпеген жоғарыда.
ПІұғыласын шашады күн төбеңде, .
Қарау пиғыл сезілмес бұл көлемде.
Қарқ-қарқ етіп қарғалар елексе іздеп,
Шыр-шыр етіп торғайлар жүр томенде.
Саф тыныштық, асқ&қтық —айналамыз,
Кок аспанда қалықтан айналамыа.
Ту&ан жерді сагынып — қонсақ, құстан:
Саған және Жүсіпке айняламыз».
Ңуанъшгтысы — осы өлеңгё толық және қалтқысыз
сенесіз. Қос ғашық құсқа айналған. Анналын қана қой-
май, қос ләйлек — олар бірте-бірте зеңгір биікке сам-
ғап, Ай қасында ұшын жүр. Қырғи, құзгын, ителгілер
бұлттан аса-алмай, жер бауырлап қалып қойған. Олар-,
дан да төменде қарғалар өлексе іздея, торғайлар пгыр-
піыр етіп ұшып-қонып жүр. Сонда бұлар жай құстар
ғана ма? Ләйлек ғарышқа көтеріле ала ма? Жоқ. ¥ғы-
нарымыз: бұлар — құстар емес, адамдар. Ақын ойлы
образдар тілімен сөйлеп отыр. Аспандағы алыс Ай қасы-
на көтерілген ақ құс кім? Әрине, Махаббат. Жердің тарту
күшіп жеңід, жарық сәуле жылдамдығымен. гарышқа
самғаган да сол. Ғарышқа кез келген ой-сезім котеріле
алмайды. Үшқыр ой-сезім, сұңқар махаббаттар ғапа кө-
теріле алады. Ендеше, біз мына өлеңді де ғарышқа сам-
ғаған жыр деп білеміз. . •
Бір тамашасы — «Мың бір күнде» мұндай жұлдыз
жырлар, сұңқар туындылар жеткілікті.
Кітапқа тән үпіінші бір әдемі ерекшелік, нұрлы қа-
сиет — махаббатты табиғат аясында бейнелеу, махаббат-
ты табяғат тілі, тазалығы, тұнықтығы арқылы ашу. Мұ-
ныц өзі.ақьшға жаңа өріс сыйлап, шалқыған өз сезімін,
таламат құштарлығын нәзік тұспалдап, терең де кемел
жеткізе түсуге көмектескен.
 208
Бұл ретте біз туған өлкеміздің әсіресе екі ғажап
пұшпағы — өңірі кітеСпқа кейіпкер боп, кесте-көрік бо-
лып еніп кеткенін байк,аймыз. Опың бірінпіісі — ақьшның
туған жері Жаңақорған жазығы, Ңаратау, Сыр бойы
болса, екіншісі — жанат Жетісу жері, ағынды Ақсу, ас-
қар Алатау бойы.
Жаңақорған жерія бір-екі рет көрген адам әсте мақ-
тай қоймаоа керек. Соншалықты көне мәдениет өлкесі,
қазақтың кіндік жұрттарының, қасиетті мекендерінің бірі’
Жаңақорғанның табигаты тамылжып тұрған жоқ. Күні
ыстық, ауа райы құрғақ, құбылмалы. Әсіресе құм, шаң
суырар керімсал желін жақтыра қою қиындау. Бірақ
ақын сол желден де жанға шипа, жүрекке жылыльгқ та-
бады.
«Жердегі адамға аян қазынадан,
Ұнайтын Қарагаудың жазы маған.
Ұнамайтын тек қана кейде соғар
Жаңаңорғаиныц желі азынаған.
Улегенде шығарып шацды аспанға,
Көрінер зат көзіңе қалмас маңда.
З&рёң ұшар түңіліп — қара дауыл,
Үш күн емес, аптаға жалғаёқанда.
Моп-момақан мезгілдіц қағып жынын,
Сол жел шықты ойқастап тағы бүгін.
Лебізің бе деп калдым маған жеткен
Ертелі-кеш тынбаған сарын-үнін.
Көк аспан сары шаңнан түнергені,
Ол да ұяайды, себебін білер ме еді?!
Суырған шағыл әлде саған жетией,
Құм болран талайлардың жігері ме еді?!
Жердегі адамға аян қазынадан,
Үнайтын Қаратаудың жазы мағаи.
Кұдай қосса, сүйкімді болады екек,
Жаңақорған желі де азынаған».
Көрдіңіз бе, Жаңақорғанның желі сүйген жардың ің-
кәр лебізіндей сезіліп отыр. Суырған шағыл болса, отқа
ұмтылған кебелектердің құм болған жігеріндей. Жаңа-
қорғанның желі осы жыр-бойынан, кітап ішінен де соғып
тұрғаңцай. Бұлай еткен — әрине, ақып жырының құдіре-
ті. Жүеіп жырына сенген сіздің де басқа түгіл, Жаңақор-
ғанның еүйкімсіз желііг де жақсы көріп кетуіңіз ғажап
емес.
Осындай өрнекті, табиғат пен жүрек сезімін қатар өр-
ген ерелі өлеңге тағы бір әсем мысал:
309
«Асау Ақсу, бұла Ақсу ағар тынбай,
Алдан ғана бақытын табатындай.
Таудан төмен құлдилар — сені керіп,
Табаны жоқ сырғыған тағатымдай.
Ақсу қандай ақ өді, мөлдір еді!
Ажарына енжарды төндіреді!
Мен де төніп қарап ем, айнасына —
Оттай ыстық бір тұлым желбіреді!
Пәк суына заңғардың бұлты сіңген,
Жасырмайды тывдасац — сыр кісіден.
Мен де құліақ тосып ем, бір қаракөя
Күміс іпішіып жоқ болды күлкіЬімен.
Шымырлатқан толқынмен өл жүрегін,
Сен де Ақсусыц тұп-тұнық, мен білемів
Жағаңдағы көк талдай көктеп тұрып,
Дидарыца мәңгілік телміремін».
Біздіңіііе, махаббат туралы бұдан жақсы жазу, артық
жырлау мүмкін емөс. Жүсіп нңқ <осы өлеңде тағы да
шеберліктің шыңына көтерілген. Ой десең ойға бай, се-
зім десең сезімге шүлен, образ десең оған тағы кенен
өлең бүл. Басқаны былай қойғанда, бндағы екі Ақсуды
салыстырып байқаңызшы. Бірі — туған жер, табиғат Ақ-
суы. Ақ өзен, ерке, мөлдір езен Ақсу. Екіншісі — адам,
ару Ақсу. Оның балалық шағы осы өзен бойында отіпті.
Бірінші Ақсу екінші Ақсуды көріп, лирикалық кейіп-
кердің — ақынның табаны бүлдырсыз тағатыңдай таудан
темен қарай қүлдилайды. Күлкісімен күміс шашып, ай-
насынан бір қаракөз тұлымды бала қызды көрсетеді.
Бүл бірінші Ақсу туған жер төсімен. тынымсыз толқын-
дай ағып жатыр. Екінші Ақсу — махаббат Ақсудың да,
біздің түйсінуімізше, ғұмыры ақын жыры ғұмырындай
ұзақ. Лирикалық кейіпкер осы қос Ақсудың жағасында
көк талдай мәңгі көктеп, оның дидарына телміріп қарап,
өсіп тұра бөрмек.
Қысқасы, ақын кітабының қазынасы қат-қат. Мың
бір күнді құрайтын 2 жыл 9 ай 2 күн 2 сағат уақыттың
әрбір сәтінден алуан күй аңдатады, тоқсан сыр, тоғыз жүз
қыр байқатады. «Мың бір күннің» әрбір күнін айтасыз,
әрбір сағат-секунды да босқа «өтпеген»: шырайлы шу-
мақтарға иө, жұлдызды жолдарга толы. Демек, ақын кі-
табы туралы айтылар сөз аз емес. Біз қөп болса, кітап-
тағы жекелеген өлеңдерді талдау арқылы, еол сипат-
қасиеттердің тек негізгілеріне, кейбіреулеріне ғана тоқ-
талдық деп ойлаймыз. Әйтпесе төмендегідей тұпық, терең
210
жолдарды аттап кету, айтпай өту — кітапқа қиянат, обал
да сияқты.
«Мөн қалай сүйгенімді дәлелдейін,
Бір өзің — он сегіз мың әлем дейін.
Махаббат болған да емес, болмаң та емес,
Жан сәулем, саван дейін, сенен кейін...»
(29-бет).
Қазір келіп бір құдірет «Қос өмір!
Адам болмай, басқа боп ту!» — десе бір.
Сағынышы мың жапырақ — желек боп,
Шығар едік екі жасыл терек боп...»
(50-бет).
«Жердің жүзі еркектөрге бай еді,
Жердің жүзі әйелгс де бай еді.
Әттең, әттең шарласаң да қай елді,
Табу қиын мендей екі жігітті.
Табу қиын сендей екі әйелді...»
(167-бөт). .
Енді осыпдай келелі, кесек кітапта кемшілік бар ма?
Бар. Және олар, біздің пайымдауымызша, біреу ғана
емес, бірнешеу.
Әрине, бұл кітаптың авторы қазір қатарымызда жоқ,
ол біз тауып көрсетіп, таңбалап, дәлелдеп жатқан олқы-
лықтарды жөндей алмайды. Оның үстінё, бізде арамыз-
дан көткен суреткер творчествосындағы жетімсіздіктерді
қазбалап жатпайтын да әдет бар. Бұл — дұрыс та шытар.
Бірақ, біздің ойымызша, бұдан ақиқат өзгермёйді. Тірі
кезінде айтатын сөзімізді, бәрібір ішіміэбең айтып тұрган
сөзді неге көзі жогында жасырамыз? Қайта арамыздан
кеткеннен кейін «аһ» ұрып, «жоғалған пышақтың сабы
 алтынға» салынатынымыз жөн емес қой. Ендеше, «Мың
бір күндегі» жақсылықтарға қоса жетіксіздіктерді де айту-
ды дұрыс деп білсек:
бірінші кемшілік — бірқыдыру өлеңдердегі сезім ба-
лаңдығы;
екінші кемшілік — жекелеген жырлардағы ңайта-
лаулар.
Бұл айтқандарымызға мысал келтірсек, Жүсіп Қы-
дыровтың төмендегідей өлеңі бар:
«От яганарың күндей' болып ашылған,
Қара шашың ақ төсекте шашылғая.
Мен отырмын Тоймай қарап жүзіңе —
Осы дәурен өтпесе вкен басымнан.
211
Жолаушы едім аңсап күткөн мен таңын,
Сол таңым боп ушырастың, тполпаным.
Отырмасам құшағымнан шығармай,
Сенен мәңгі айрылам деп қорңамын.
Сен бітпейтін нұры болдың көзімңің,
Сен бітпейтін көзі болдың сезімнің.
Айлар бойы, жылдар бойы өзіцді,
Мен аймалап отыруға әзірмін.
От ерінің қызыл гүлдей ашылған,
Ңара шашың ақ дөсекте шашылған.
Мен отырмын трймай қарап жүзіңе, —
Осы дәурен кетңесе екен басымнан,
Осы дәурен өтпесе екен басымнан».
(9-бет).
Жалпы алганда, бұл өлөң онша осал да, жаман да
емес. Өлеңдегі ой орамды. Ондағы сезімнің қызуы да
жоғары. От-жалын ынтызарлық сендіріп, ыстық лебімен
өз құшағына тартады. Бірақ осындағы махаббат сезімі-
нің саналық өресі қалай? Төмендеу өмес пе? Қарақан бас
құштарлығы дәрежесінен аспай қалған жоқ па? Өмірді
«ұмытып», әлеуметтік ортадап «қол үзіп тек жеке бастың
мүдде-сезім аясынан аспай қалу — балаусіалық емес пе
екен. Бұлай етсе — Ләйлі мен Мәжнүнге кешірімді. Ең-
лік пен Кебекке де жарасар еді. Ал жиырмасыншы ға-
сырдың жетпісшші-сексенінші жылдарындағы замандасы-
мыз махаббатты осынау өріспен шектеле қойр ма екен?
Егер бұл тек бір-ақ өлеңдегі ауан болса алаңдамай-ақ
қояр едік.
«Тарңатшы бұрымыңды, тОты құсым,
Үпайды маған солакотырысың...»
(21^бет).
- * * ♦
%
«Ертегісі-ай сиқырлы бала күннің,
Шамы болса қолымда Аладиннің...»
«Бір ғана тілегім бар, сиқырлы шам,
Орындасаң болар өм мен шын құрсан».
«Менің сәулем көктемгі мына шақтай,
Қалағанда кішірейсін шынашақтай».
«Уа, ием, тым өрескел, — дёрсің, —- мұның,'
Қалағанда қалпында келсін, күңім».
«Сол бір тылсым үйретші айланы сен,
Қалгама сап жұрейін қайда жүрсем».
(101-бет).
212
«Үстіиен ақ боз аттың кайрылып кеп,
Сүйейін таматыңнан дақ қалдырып...»
(177-бет).
Осы шумақтар меи өлеңдердегі бағдар, аңсарды ңалай
қабылдасақ жөн? Өткен ғасырдағы махаббатты армандау
ма? Асқақ романтика жетегіне еру ме? Қалай болғанда
да біз мұндай сурет-көріністерді, белгі-бедерлерді. кос-
мосты игеру тасыры махаббатына сонпгалық тән қасиет-
сипаттар емес деп білеміз.
Енді қайталауларга бірер мысал келтірейік:
«Шашың қандай жаным-ау, іпашың қандай,
Қара раушан үлбіреп ашылғандай».
(22-бет).
* * *
«Мас болар тірлік жай „бір қардсынан,
Қара барқыт раушан жаңа ашылған».
(23-бет).
Бұл —кітаптағы.жеке жол, баламалар қайталаулары
кездесуіне мысал.
«Бақсыдай айналцырды мені өлең,
Түк естімес құлағым енді керең.
Көшеге, тауға, суға қарасам да,
Тек қана сөні көрем, сені көрем.
$
Ыстығым артпаса егер кемімеген,
Ісім жоқ аспаныңмен, жеріңменен.
Ңайыңға, қызға, гүлге қарасам да,
Тек қана сені көрем, сені корем...»
(15-бет).
* * *
«Самаладай түңдерде,
Сағыныш толы күндердө,
Айтылмаған әндерде,
Тартылмаған күйдерде,
Ашылмаған гүлдерде,
Жүреміз бе екеуміз...
Алатаудың тасында,
Асқар шыңның басында.
Меруерт боп шашылған,
Мың жүлдыздың қасында,
Жүреміз ол екеуміз...»
(36-бөт).
Бұл — әрине, жолма-жол қайталау емес. Қос өлөңде
өзіндік оң. де жоқ емес. Бірақ бір ақынның өкі өлеңі
213
алыстан, жақыннан болса да, көркемдік бағдар, тәсііл
тұрғысынан болса да, туыспағанға не жетсін.
Көріп отырсыз, бұл кемшіліктер ірі, кенеулі емөс,
кітапқа елеулі нұқсан да келтіріп тұрған жоқ. Келтіре
де алмайды.
Оның үстіне «Мың бір күндегі» жарық сәулені, ла-
пылдаған мағына-мазмұнды баз бір өлеңдердегі пішіндік-
түрлік іздепістер, тілдік байлық-тұнықтық ажарланды-
рып, мелдектете түсетінін ескероек ше? «Ойын-шыны
аралас» «әзіл» өлеңдер, тағылымды «хикаялар», «алыс ұй-
қаспен» жазылған туындылар осы сөзімізге дәлел. Ақын-
ның теңеу, 'метафора, әсірелеу, тұспал құралдарын шебер
пайдаланатынын, көркемдік ойлау, кестелеу кекжиегін
қаншалықты кеңейткенін айтпағанда, көптеген көне, не-
месе ескерусіз қалып жүрген кейбір сөздерімізді қайта
жаңдандырып қолданып, сөздік қорымызға қосқанының
өзі неге тұрады?
«Тасыды нұръі мьшау жанарымның,
Елітіп ажарыиа жамалыңныц».
(16-бет).
«Мынау пұрлы дүниеге құрсан болып,
Сыбдырлайды кеудемде мың жапырақ».
(150-бет).
«Мөлдір мұздай су агалы керізден,
Ііпкен жанды «Ракат-ай!» дегізген».
(167-бет).
*
«Сен келмедің... — бұл кентте тұру үшін,
Мөлт-мөлт еткен ғашықтың жасы керек».
(181-бет).
«Мизам ұшып шықты да шөп басыпап,
Жанап өтті қалықтап тап қасыңнан...*»
(203-бет).
Бес сөз: жамал (жүз), құрсан (разы), керіз (түстікте-
гі қолдан қазылған бұлақ), кент (қала), мизам (бірінші-
ден, маусым аты, екіншіден, осы айда шөп бастарынан
ұшатын ақұлпа «жіптер») адеби тіліміз айналымына ен-
се, әрқайсысы бір-бір жауһар жадігерліктеріміз емес пе?
Сонымен...
Бұл айтылғандардан шығатын қорытындылар қандай?
«Мың бір күн» — жалынды жастық шақ жырлары.
«Мың бір күн» — ізгі де мәңгі іңкәр көңіл, ғажап та
ғаламат сезім сүйіспеншілік хикаясы.
«Мың бір күн» —нұрмён, гүлмен дидарласудан туған,
214
бұлбұлмен, домбырамен сыр-күй бөлісуден жаралған (мөл-
дір де маздак, махаббат туралы) мың бір өлең.
Айтпақшы, ақын қаламынан туған махаббат өлеңде-
рі — тек бұл кітапқа енгендер емес. Оның бұған дейінгі
жинақтарынан да сүю-күю туралы өлеңдер кездесетін.
Ақын ез емірінде бір-ақ Махаббат кітабын жазады, жа-
зуға тиіс десек;. бұрынғы кітаптардағы өлеңдері — Жү-
Сіп Қыдыровтың сол Махаббат кітабының бастаулары,
алғашқы тараулары деп білеміз. Естуімізше, ақынның ар-
тында тағы да' мол мұра қалып отыр. Олардың да дені
махаббат өлеңдері көрінеді. Ендеше, аяулы ақынымыз-
дың көзі тірісіндегі нұрлы мақсатын бізге неге жүзеге
асырмасқа? Атап айтқанда, Жүсіп Қыдыровтың мына
«Мың бір күнін» ширек «Мың бір күн» (260 өлең) емес,
тек махаббат туралы шын мәніндегі Мың бір өлеңнен тұ-
ратын толық жәпе түбегейлі мың бір күнге айналдырып
жариялауымыз керек. Сонда ол сан жағынан ғана емес,
сапа жагынап да, шуақ-нұр, ән-әуен, құдірет-көркемдік
жағынан да атына заты сай, сәйкес тамаша да таңдама-
лы кітап боп бітім түзіп, өмірден ерте өткен, өртеніп кет-
кен ақынға лайық — оның өз қолымен жазылған, соғыл-
ған Басты ескерткіш болып туған әдебиетіміз сапына қо-
сылатыны анық. Келешекке халқымеп бірге қадам ба-
сатыны күмәнсіз.
«Мың бір күн!»
Осынау ұлы да ұлан-ғайыр сезім Махаббаттың өзін-
дей мөлдір де маздақ, тамылжыған табиғаттың өзіндей
тұмса да телөгей, жалын Жүректің өзіндей жұмбақ та
жайсаң кітап әлемін бір оқығанда ешбір қамти алмайсың.
Оны асығыс, жеңіл-желпі аралап өткенде-ақ аңғарарың
көл-косір. Ал асықпай көріп, зерделей зерттеп, парасат-
пен парықтау үшін ұзақ уақыт — ең кемі Мың бір күн
керек. Сондықтан да біз осынау «Мың бір күннің» аспа-
ны ашық, жапырағы жайқалғая, өзендері найқалған, Ал-
тын шырағы күлімдеп шуақ төккен бірнеше* күндерімёң
ғана таныстық. Сондықтан да біз бұл мақаламызды ал-
ғашқы әсер-байқаудан туған пайымдаулар ғана деп бі-
ліеміз.
...Тағы бір таң атын, Күн келді.
Далада жапалақтап қар жауып тұр. Аппақ қар, Жа-
рық сәуледей жарқын, махаббаттай мөлдір қар.
Жауып тұрған сол қарды көріп, есіңө ақын Жүсіп
Қыдыровтыц жыры ораладЫ. Жапалақ қар туралы жа-
рық жыры.
215
«Жауады жапалақтап қар далада,
Бүгін мейрам біздерге, бар балаға.
Шіркін, жарық дүние-ай! Тірлігінде,
Бұл адамда болмайды арман ада.
Сүймеген жан ойлай бер ол деп 'керең,
Сүлулықты махаббат көрмек деген.
Көктен жауған жұлдыздай қаржауады,
Әшекейлеп табиғат өрнектеген.
Бұл Жүсібің жүріпті-ау сені білмей,
Ойнақтайсың тауыңныц елігіндей.
Үстіне қонған бір қар еріп кетті,
Кісінің бір ғасырлық өміріндей.
Қар ерір, біз кетерміз уагында,
Тарқамай қүмарьщ да, құмарым да.
Қар мен бізді еске алар кейінгі ұрпақ
Гүлді көріп кектемнің шуағьшда».
Тал бесік пен топырақ бесіктің арасы қанша к.адамі'
Бәлкім, ол бір түйіршік қ-ар ерігевдей уақыт шығар?
Бәлкім, ол мыд бір күн, мың бір жыл шығар.
Махаббат туралы үлкен де үздік кітап жазған, осы-
нау ұлы сезімді кемел де келістіріп жазған ақын Жүсіп
Ңыдыровта қанагат жоқ екен; жұлдыз қарды жырлап тұ-
рып та махаббат күйін шертіп кетті. «Сүйем!» — дөген әр
сөзің жаңа сөз гой: Жылда келер жаңарып әр көктем-
дей», — дейді ол. Ақын айтса айтқаңдай. Жұмыр жыр
да — кішкентай бір. жалын жүрек. Ол жарьіқ сәуле ша-
шып, дүрсілдей береді. Мәңгі тоқтамайды, жасай береді.
Бүгінге қоса болашақ замандармен де жүздесе береді.
Жүсіп жырлары да — осындай жырлар. Ақынға сондай
тағдыр бұйырыпты.	-
Ертең — Мың бір жылдың бір күяінде жасанып тағы
да Көктем келеді. Туған жердің төсіне құлпырып гүл
шыгады. Сонда біз бүгінгі жапалақтап жауып тұрған
қарды еске аламыз. Махаббаттың қос қаһарманын еске
аламыз. Ақын Жүсіп Қыдыровтың жарық сәуле жырла-
рымен жүздесеміз.
Жыл сайын, әрбір Көктем сайын осылай!
СЫНШЫ СЕРІКҚАЛИЕВ
Қандай да бір адамның екінші аты болады. Істеген
кәсібіне, сыртқы белгілеріне, мінез-құлқына, тағы басқа
да қасиеттеріне байланысты. Мектепте оқып жүргенде
«Ағаш ағай» мен «Темір ағайларды» білетін едік. Аза-
216
маттық омірдг «Шайтан басқарма» мен «Зуылдақтар»
да кездесетінін көрдік. ^Внді—әдебиетке араласқанда Да-
рындар мен Дәлдүріштөр бар екенін бағамдай бастадық.
Нақ сол сияқты туған тіл өнерімізде / Зейноллалар~ да
баршылық. БіракАолардың екініпі аттары барлары, бізге
әзірше белгілісі, белділері — үпі_-_ак. адам? Бірінппсі —
Зёинолла Қабдолов. Сыншы, ғал.ым,—прозатпы,.._Ол _осы
үш янықтамаға да анық лайық әдебиетші. Екіншісі —
Зейнолла Шукіров. Ақьщ.прозашы. О_д осы_ңкі_аңьіқта-
маға да анык ляйың адебиетшГ Ал үшіншісі —(Зейнолла
Серіккалиер. ..Оііьщ бір-ак кыры ба^ Сыішіыльгқ. Ол да
осы анықтамаға анық лайық әдөбиетші. Бұларды белгілі,
белді дейтініміз -4-аддеқашан өмірдегі, өнердегі өздерін-
өздері тапқан адамдар^ Біріне-бірі ұқсамайды. Бір-бірін
толықтырса толықтырар, қайталамайды. Өзіндік өрнек-
тері бар, төл әдеби әлемдері бар талантты тарланбоздар
олар.
Серікқалиевті үшінші Зейнолла дейтініміз — жасы жө-
'нінен, әдебиетке аталғай адебиетшілерден кейін келген-
діктен ғана,
* Әйтпесе .Серікқалиевті ақын-жазушылар, сыншы әріп-
тестері Ңабдоловтан кейін санамайды, Шүкіровтен кем
білмейді.
Оқырман қауым да солай.
* * *
/Ъқырман айтар еді: Зейнолланың шын аты, туабітті
фамилиясы — Серікқалиев деп.
/>Мөн айтар едім: Зейнолланың шын аты, туабітті фа-
милиясы — Сыншы деп.
Оқырмандікі орынды: Зейнолланы Серікқалиев ретін-
де біліп келеді:
— Менікі де заңды: Зейңолланы сыншы деп танып келем.
—рАл, Зейнолланың өзінен сұрасаңыз: «Мен — әдебиетті
сүйетін адамдардың бірі ғанамын», — дер еді.
Олай болса сыншы Серікқалиевтың бірінші басты
ерекшелігі - СҮЙІСПЕНШІЛІК. Т“
Алгашқы соз дө сол туралы.
Зейнолла әдебиетке 60-жылдардың басында келді.'
ӘдебиеттегГ апыл-тапыл қадамын өлеңнен бастаған бо-
луы керек. Қазақ әдебиетіпісінің қай-қайсысының да кін-
дігін өлең кескені бәрімізге мәлім. Содан соң әңгімелер -
де жазып корген. Жас жазушылардың топтама кітабы-
нан күлдіргі әңгімелерін де оқығанымыз бар. Бірақ ол
өз ін сын ауылынан таптьи/
217
1967 жылы алғашқы кітабы «Ойлар, толғаныстарды»
(«Жазушы» баспасы) шыгарды. !
— Кітап әдебиетке деген сүйіспеншілікке толы мынадай
сөздермен басталатын: «Төр алдында күпісін тас бүрке-
ніп оранып алып, ертелі-кеш қорылдап ұйқы соққаннан
басқа бітірер түгі жоқ, ас ішіп, аяқ босатар маубас жігіт-
тің қазан-ошақ басында қимылы өктем. Әйелдермен
жағаласып, жұлып жеп, құлқын қамын ойлайтын жар-
лының жатыпішері сыртқы келбет-қимылының бір ған'а
психологиялық .кейпімен қарсы алдында айнымай қаз
қалпында тұр. Манаурап ұйқыга беккен сыздауыт бет,
ісінген бітік көэ, жата-жата уқаланған қөндей мыж-
мыж жапырайған жақ... Жауырыны мен жалы күдіре-
йіп, арам май басып, мойнын ішіне тыққан томай құлақ,
домаланған бадамша жігіт жастықтан басын көтерген
бойда от жағылмай, қоламтасы мұздап жатқан қазанға
наразы қабақпен тұнжырап сүзіле қарап отырды да, дүңк
егті:
— Мына үй кісіні аштаи өлтірер. Қалаудың оқушы-
мён тұңғыш бетпе-бет келгені де, тіл қатып тірлігін бід-
діргені де осы».	-	*
Жас сыншы қаламынан тамылжып төгілген осы жбл-
дардан жылы леп, аяулы ақ тілек емес, бір аязды ызгар
еседі. Сенің де денеңді қарып, қалтыратып бара жат-
қандай. Қалаудың түйеден түскендей дүңк еткен зіл бат-
пан суық сөздерін естігенде селк ете қалгандайсың.
Аиыр^аү^Зейнолла мұны неге елжіреп-ери жазып отыр
ендеще?Бұған себеп — ол жазушы шеберлігіне, «Қан мен
тер» трилогиясындағы Әбдіжәмил Нұрпеисовтың характер
сомдаудағы алымыиың кесектігіне, кеңдігіне тәнті болып
отыр. Сондықтан да ол аталған романды ғана емес, он-
дағы кескекті, күрделі бейне Еламан, аласапыран жүрек-
ті ару Ақбаланы гапа емес, үстем таігтың жұлынжулар
екілі Тәңірберген мен томай құлақ, домаланған бадамша
жіғіт Қалауды да ұнатады. ЙІындыққа, шынайылыққа
сүйсінеді. Сүйіп жазады.
Содан бері арада 12 жыл өтіпті. Солай болса да «Ой-
лар, толғаныстар» ескірмепті. Қайта жасара түсіпті. Жа-
ңара түсіпті, Жалындай тусіпті. Шын шығармага —
сын-сүйіспеншілікке тән сипат бұл.
Осы сөзімізге долел ретінде «Ойлар, толғаныстармен»
кезінде кеңескеніміз сияқты қазір де кеңесіп көрелікіпі.
Сонымен...
218
Кітаппен кеңесу
Сұрақ: Сын, сыншының еңбегі туралы сөз ету ушін
әуелі сынның өзі не екенін біліп алу керек. Қанша
сыншы бар болса, сонша сынның түрі бар деп жүр. Бірақ
барша сыншы, барша ңаламгер, барша оқырман бірдей
тоқтап, бәтуаға келер, бас шұлғыр ортақ өлшем тағы бар
емес пе?
Кітап: «Әлдебір шығарма жайлы ақтарылып отырып
адал, аділ пікір алысу — тек қана автордың шығыс-кіріс
балансын дұрыс есептеп шығару, мақаланың төрттен үш
бөлігін құптама, қолпаштау еоздермен тығындап, қалған
бір бөлігінде бірлі-жарым кемшіліктер төңірегінде бей-
жай, қалғып отырып ақыл айту, жаназа оқу емес. Ц&иде-
бір шығарма жайлы ақтарылып отырып адал, әділ пікір
алысу — творчөство адамының көркем туындысы арқы-
лы ацғарылган терең де одлы сырын ұғып, озіндік дара
бейнесін тап басу, авторға деген жарқырап көрінген сү-
йіспеншілік, махаббат, оның арман-ықыласы жүзеге асуы-
на комектесдп, қолма-қол араласып, бүкіл жан дүниеңмен
 шығармасының мазмұнына, байлығына бойлап еңу; та-
маша өмір жырының нәрін бойға сіңіріп, ой-санаң, ақыл-
құдіретіңмен жүрегің жарылғанша қуанып, салтанат құ-
ру, рахатқа бөлену; өкінішті, жасық алдамшы бір дүние
ұсынған авторға өз ортаңның наразылығы мен өз көңі-
ліңнің күйінішін айқара жайып салып, ашу-ызаңды бар
болмысыңмен ағыңнан жарыла, ақтарылып отырып айту».
ч
Сұрақ: Осы айтылған сипаттар қазіргі қазақ сынында
да жетіспей жүрген жоқ па?
Кітап; «Кез келген ақынға айтылып жүрген әр шумақ
жырыңнан белгілі бір сәттегі бүкіл болмыс-бітімің, көңіл
күйің аңғарылып, қабақ кірбіңің, жүзіңдегі нұр, көкіре-
гіңдегі от лаулап, жалындап жатса екен деген орынды та-
лап енді тұп-тура сыңшылардың өзіне де арналатын кез *
жетті. Бұл жерде біз, әрине, ешқандай дәлелсіз бос ма-
дақпен жер-кокке сыйғызбай біреулердің бөркін қазандай
қылып бөстіріп, керісінше, келесі біреулерін тарпа бас са-
лып жерлеп, әдеби атмосфераның ойран-топырын шы-
ғарып жүру ғана көрек деген тәрізді сылдыр уағызға
беріліп отырмағанымыз белгілі. Дәлелсіз мадақ пен дә-
лелсіз жазғырудың ерісі тар...
Сын жанрында гылым докторлары мен кандндаттары-
219
ның, маман сыншылардың қалың бір тобы үзбей еңбек-
теніп келө жатқанына қарамастан пікір логикасымен, .
от-жалынымен баурап алып сендіретін білімді, парасатты,
талантты жүректен туған адал, әділ төреші сындарға біз
әлі де мұқтажбыз.
-/?Ксңесу араеында айта кетсек: Серікқалиев тек осы-
раи сұлу сөйлемейді, осылай сұлу жазады да. Бүкіл жан
дүниесін, қуаныш-күйінішін жайып салып, адал, әділ ақ-
тарылып жазады. Үнемі дерлік яғни жүздің бірінде бол-
маса, жүздің тоқсан тоғызында ол осы асқар талаптар
деңгейінен көрінеді, Оның мақалаларында жүрек-махаб-
бат оты маздап тұрады. Өзін ғана емес, өзгелерді де
өртерлік. Айқын, берік тенденцияға ие. Эстетикалық
сезімі жетік. Көркемдікті тану, түйсіну қабілеті дарқан.
Білім-парасаты биік. Дүниеғе, өмірге көзқарасы терең де
табанды. Рухани жан сұлулығы бір басына жетіп арты-
лады. Сыншылық мәдениеті сыпайы, сүйсінерліктей-сү-
йерліктей. Азамат сышпы. Талантты сыншы. Сегіз қыр-
лы, бір сырлылықтың өзі осы болса керек.
Бүл — сыншы бақыты.
Бұл — сояымөн бірге әдебиетіміздің бақыты.
Мәселен ол «Қан мен тер» трилогиясын мақтамайды,
жамандамайды. Талдайды. Онда да қадау-қадау кейіп-
керлерін ойып алып, қара қабырғасына дейін қарастыра-
ды. Қалау. Еламан.- Жол айырығындағы жан-жүрёк
жанталастары. Жас сыншы Серінқалиев қарауылына
1965 жылы әлі жазылып, жалғасып жатқан кең тынысты,
сүбелі трилогияның осындай өртті-өзекті, кенеулі-кезеңді
тұстары ілігіпті.
Сұрақ: Бүгінгі күн тіршілік-тынысына арналған ро-
мандарымыздағы характерлердің жалпы жай-күйі қалай?
Кітап: «Қазіргі қазақ прозасының біраз үлгілерін оқу
үстінде әлдекім еріксіз есіце орала береді. Жазушы
Ғ. Слановтың «Асау арна» романындағы Жақашты білуі-
ңіз 'керек. Мұның бір сыры бар. Жарқырап көрініп, жалт
етіп көзден ғайып болатын жартыкеш, бірақ сонысына
қарамай есте қалатын, дал осы төңіректе ойлантатын ке-
йіпкерлердің бірі...
Жақаштың өріссіз, бір тұтам, аңғал, балаң қылығына
күлмеңсің, қорлапасың. Бұл — оның мінезі, тіршілігі,
жеткен жері, жетөр биігі. Ғ. Сланов әзілмен болса да .
осында жатқан ащы шындықты дәл берген.
Бірақ ңысқа жіп күрмеуге келмей қалды. Өзінің
220
табиги бар болмысымен жаркырап бір көрійген осынау
ңызык, характөр «Асау арна» романында сом образға үла-
са алмады. Жақяштың көркем шығарманың, кейіпкері
ретіндегі тағдырын жазушы эпизодтык; бір уаңигаға ай-
налдырып жіберді.
Осы заман тақырыбына жазылған қазіргі қазақ ро-
мандарындагы біраз кейіпкерлердің мінезі де дәл осы
Жақаш мінезі іспеттес: барар жері, басар тауы — иек ас-
ты, арман-уміті бір тұтам. Мықтағанда сәтті характер
дегендеріңіздің көпшілігі де осынау Жақаштай образ-
дық, көркемдік тагдыры шорт кесілген эпизодтық кейіп-
керлер боп келеді...» .
А Сұрақ: Өлеңді тану — ақындықты тану. Өлең жақсы
ролса, автордың абыройы аспанға асатыны, өлең жасық
болса, авторды төмендетіп, иыгынан басатыны — бесене-
ден белгілі.
Кітап: «Жаз жұпарынан нүр алып, қаулап өсе бас-
таған балауса көктей өнер сайыстырып келе жатқан жас
ақындар қатары біздө аз емес. Өтежан Нұргалиев, Мұқа-
гали Мақатаев, Қайрат Жұмагалиев, Жүсіп Қыдыров,
Сәбит•' Баймолдин, Оразбек Сәрсенбаев... Міне, жыр дү-
ниесіне сәтті қадам жасап, қанатын жазган қарлығаш-
тар».	—
Кеңесу соңында айта кетсек: Сауал қоя берсек, кітап
жауап берудөн жалыҚпайды. Құшагына тартып қызық-
тыра түседі. Ол 187 бет бойы баурап отырады. Өтебай
Қанахиннің «Дәмелі», Тәкен Әлімқұловтың «Ақбоз ат»,
Асқар Тоқмағамбетовтың «Әке мен бала» романдарында-
ғы жақсылықтар мен олқылықтар сарабы, .Хамза Есен-
жановтың «Көп жыл өткен соң» романындағы келелі ха-
рактерлер, Құнысқерей мен Әділбек мінездемесі кімді бей-
тарап қалдырар?. Егер ақиық ақынымыз Әбділда Тәжі-
баев:
«Осынау сұлу дүниеге
Сұмдықтар неге орнайды?» —
*г
\
деп жырласа, Т. Молдағалиев, Қ. Мырзалиев, Ж. Нәжіме-
денов, С. Асанов жақсы жырлар жазып жатса, оғаи
3. Серікқалиев жүрегі жарыла қуанса, қосыла қуанбай-
мыз ба? Ол ақиқат үшін, әдебиет тазалығы үшін, жалпы
жақсылық жеңуі үшін' нікір талаюына батыл барып,
ақсақал қаламгер Сәбит Мұқановтан бастап дос-үзеңгілесі
Аоңар Сүлейменовке дейін айтысудан тайынбаса, бұл —
інінің ағаны беттен алуы, немесе екі бақталастың бақан^-
дасуы емес.
Бұл — творчестволық пікір таласы, өнер таразысы.
Бұл — өскен-өрлеген әдебиетке тән мерейлі құбылыс.
Бұл — ілгері толқын сыншылардың кері кетуі емес,
Зейнолла Серікқалиев атты жас сыншының бас сыншыга
айналуы — ержетуі.
* * *
Оқырман енді айтар еді: Зейнолланың шын аты, әде-
би есімі — Сүйіспеншілік деп.
Мен айтар едім: Зейнолланың шын аты, әдеби есімі —
Сындарлылық деп.
Оқырмандікі дұрыс: 3. Серікқалиев сынынан үнемі
сүйіспеншілік көріп келеді.
Менікі және жөн: 3. Серікқалиев сынынан үнемі сың-
дарлылық коріп келемін.
Ад Зейнолланың өзінен сұрасаңыз: «Сынның сындар-
лы болуы үшін күресіп келемін», — дер еді.
Олай болса сыншы Серікқалиевтың екінші ерекшелі-
гі ~ СЫНДАРЛЫЛЫҚ.
Біз мұны' жогарыда көріп те үлгердік, айтып та қой-
дық. Білім. Парасат. Талант. Сын сындарлылығын
анықтайтын осы үш өлшем болса, онымен Серікқалиев
алғашқы адымынан бастап-ақ қаруланған. Ол «Ойлар,
толғаныстарда» білімін де байқатқан, парасатын да мо-
йыңдатқан, талантын да танытқан. Ал өкінші кітабы
«Жылдар сазы» . («Жэзушы» баспасы, 1971 жыл) осы
салада тек ілгерілегенін, алға басқанын, аршындап бас-
қанын көрсеткен.
Біз сыншЫның бұл кітабымен де кеңескенбіз. Сосын
рецензия жазғанбыз. Қазір қарап отырсақ, «Сындар-
лылық» деп аталған сол рецензиямызды 1971 жылдың
4 июлінде жазыппыз. Сол бағамыз — қазір де баға. Сол
козқарасымыз — қазір де көзқарас. Сол құрметіміз — қа-
зір' де құрмет. Ендеше, сыншының екінші кітабы — екін-
ші белесі жайлы жаңадан сөз айтып жатпай-ақ сол ре-
цензиямызды қаз қалпында алға тартқанды жөн көрдік.
Сонымен...
Рецензия
Шынайы сын айнымас, адал дос кеңесіндей; ардақты,
асыл ана ақылындай мөлдірөп туады. Ол солақайлық-
222
тан ,бұрмалаудан аулақ, шыпдыққа табан тіреп, терең де
төгіле жазылады. Оны оқығанда әрлі де әдемі әңгіме,
жарқын да жалын жыр оқыгандай болатыпың содан.
Ендешө, мұндай сынды даттау, яки мақтау деп қарсы
алу — саяз, қате түсінік. Сын — сындарлы сарап, байып-
ты талдау, әділ таразы ғана. Ал таразы шөкім сал-
мақты да сезіп қылт ете қалар. Қоддан келгенше дұрыс,
дәл өлшемеуге болар ма?
Зейнолла Серікқалиев өзінің жаңа сын кітабында осы
талаптармен қатаң есептескен. Жалпы суреткерге қажет-
ті қасиеттер тырысудан тумай, табиғатына бітсе керек.
Ол қалам тартқан тақырыбына беріле сүйіспеншілікпен
жазады. Қандай да бір үлкенді-кішілі мәселені соз етсе
де оғап төк әдебиет мүддесімен келеді. Мақалалары кө-
рікті, бояулы, сұлу. Пікір тереңдігі, әрбір ойын дәйекті
дәлел мен жүрек жылылығына орауы, оны әрбір журек
дерлік тосырқамай ңабылдарлық етіп жазуы — сыншы-
ның да, ол жазған сыңдардың да басты қасиеттері.
Кітап екі бөлімнен тұрады. Бірінші бөлім — «Кең дү~
ние», екінші бөлім — «Күретамыр» деп аталады. Жи-
нақтың осындай құрылысының озі үлгісіз емес.
«Кең дүние» алдымызга, расыңда, шалқар кең дүние-
ні жарқыратып жайып тастайды.
ъЬ «Проза парасаты» атты мңқалада автор жас жазушы-
лордың прозасы, шығарңаларының ой-өрісі, өре-қалпы
сындарлы сарапталады. Автор жалаң мазмұн, мінездеу-
лерге ғана бағып шолақ таразыламайды: барын асыру,
жоғын жасыруға салынбайды; образдар табиғатЫна, ха-
рактерлөрді мүсіндеулерге үңіледі. Жетістікті сөз етсе де,
жетімсіздікті сөз етсе де дәлелдейді.
Қандай бір ұлы шығарма да мінсіз болмақ емес. Жа-
зушыға өзі көтере алмасты артуға болмайды. Сондай-ақ
шығарманы тек қана жақсы болу керек деген сезіммен
қабылдау да әрқашан орынды бола бермейді. Адамдарға
ой салған, ой сала алған шығарманың үлкен бір тәуір
жақсылығы бар екені апЫк^-Осы орайда «Әдебиөт тек
Толстой імеп
ндерден тұрмайды» детен сыншы
ойына қосыласыз. Ортақол шығармалар да кейде көр-
кемдікке бір көрік қосар, елеулі пайда келтірер. Ірілі-
ұсақты одебиетіміз өкілдері болмаса Әуезов жоқ, Әуезов
тақыр жерден Әуезов боп өнө салған жоқ, жөтіле сал-
ған жоқ.
*мЛ«Оңушыны ойлантқап шығарма, мейлі ол кең құлаш
роман, повесть болсын, мейлі қысқң қызық хикая, әңгі-
мелер жүйесі болсын — жұртшылық назарына жаңа бір
223
жас авторды ұсынған, не бұрыннан белгілі танымал жа-
зушының жаңа қырып, жаңа бір творчестволық мүмкінді-
гін сезімтал жіті көңілдің талңысына тартқан өнер қуа-
нышы болып табылады».
Зейнолла ұстанған принңип, міне, осы. Осындай кең
пейіл әділ табигатпен, махаббатқа оранған сезіммен жаз-
ған сынніы дау жок, білікті, қалтқысыз, жақсы жазар.
Иә, шынайы махаббат, достық иесі ғана көз жұмбайлық-
қа, селсоқ әрі-сәрілікке, «басы ауырмастың қасында жа-
ны ашымастыққа» садынбайды, жақсы жақтарды мерей-
лене сөз етер, олқылықтарды да кірбіңсіз ашып салар.
Рамазан Тоқтаров, .Әнес Сараев, Ақжан Машановтан
Төлеу Шахановқа дейін тоқталған сыншы сол толқын, са-
лалардың жалпы қарым-қалпын да дәл басады. Шынайы
суреткер аз да, суреткерге ұқсаушылар мың-сан. Серік-
қалиев осындаи жайларды дәлелдей отырып, ашық ай-
тады. •
Осы сияқты ол әдеби сында орын алып ртырған кейбір
кемшіліктёрді де дұрыс деп басып көрсеткей.
Қазақ әдебиетіндегі басты, өзекті сала — тарихи тақы-
рып. Ол — алып арна. Іргелі игерілген арна. Міне,
3. Серікқалиев осы арнатамырды саусағЫмен баса оты-
рып, жазушы ^Хамза Есенжановтың «Ақ Жайық» трило-
гиясы мен «Көп жыл откен соң» романын жіті талдай-
ды. .Үлкеп полотноның табыстары мен татымсыздықга-
рын саралайды/ М. Әуезовтің Абайды таңытқаны. сияқты
3. Серікқалиев өз хал-қадарынша X. Есенжановты бүкіл
бітімімен танытып отыр деуге боладьр Сол оекілді Абай
Мұхтарды танытса, Хамзаны талдау да Зейнолланың
сыншылық парасатын толық аңдатып отыр деген жөн.
ССъшды «Ақ Жайықтың» ғұмырлы, үлкен шығарма — да-
рия екенін, бірақ онда оқырман қайырлап қалатын қай-
раңдар да бар екенін ашып, айқын керсеткен.
Қысқасы, жинақ — тұтастай алғанда, жүрек баурар,
әсерлі де сындарлы сын үлгілері бас қосқан кітап.
Бізге кейде, қазақ әдебиеті әлемі, қонақтарды сүрлігіп
күтіп жатқан тойлы ауылдай болып көрінеді. Бірақ мұн-
дағы қонақтар — шақырылмай кёлген құрметті қонақ-
тар. Әне, анау- төрде «Алпамыс. батыр» жырының ав-
торы — Ақсақал ақын отыр. Оның жанындағы Әбунәсйр
әл-Фараби де оқшау көзге түседі. Төрдің бір тұсын-
да — Тураби. Беріректе Доспамбет жырау, Бұхар жы-
раулар, Махамбет, Абай, ІИоқан, Ілияс, Қасым Аман-
жолов, Мұқаметжан Қаратаев... Осыидайда жаңа қонақ-
тардың келері бар. Жас әдебиетшілер кейін, кеш кел-
224
мегенде не істемек? Алайда, дастарқан басында оларға
орын жоқ. Біреудін, орпына отыруға болмайды. Енді
қайтеді? Өзіне орын іздейді. Өзі жақсы кісіге қайда бол-
са да орын бар. Ешкімге ұқсамайтын піын озі - - жақсы
қонақ болса, оған орын оңай табылады.
Мына кітап та — Зейполла Серікқалиевтың шып озі.
А-Қазақ әдебиеті дастарқаны басынан екіпші рет ойып орын
алуы»/
* * *
Оқырман тагы айтар еді. Зейнолланың шын аты,
әдеби есімі — Сындарлылық деп.
Мен айтар едім: Зёйнолланың шын аты, әдеби есімі
Сұлулық деп.
Оқырмандікі ақиқат: 3. Серікқалиев сынынан унемі
сыпдарлылық көріп келеді.
Менікі және теріс емес: 3. Серікқалиев сынынан үне-
мі сұлулық көріп келемін.
Ал Зейнолланың, өзінен сұрасаңыз: «Сын да — көр-
кем шьгғарма. Сын дегеніміз — сұлулық»,— дер еді.
Олай болса сыншы Серікқалиевтың үшінші ерскшелі-
гі — СҰЛУЛЫҢ.
'“9 Біз сыншы Серікқалиевтың 1976 жылы «Жазушы»
баспасынан жарық көрген үшінші кітабы (Эльвира Се-
рікқалиевамен «Дүние тану даналыгы» бөлімін бірлесіп
жазғап) — «Ақыл таразысын» сұлулық деп білеміз.
Сыншының әдебиетіміздегі үшінші белесі де — жаңа,
биік белес. Бізге белгілі автор толысып, тұлғалана түс-
кен. Зерттеушілік зерде көрсеткен. Жүрекпен таразы-
лауына ақылымен таразылауы анық қосылып, сопы сапа
туыңдатқан.
Біз бұл кітаппен де кеңестік. Оған арналған сын ма-
қала да жаздық. Бірақ бұл жерде екеуін де қоя тұрып,
’автормен — кейіпкерімізбен кеңессек дейміз. Өйткені,
бағанадан бері кітабы сөйледі, біз айттық. Енді езі
сөйлесін. Қанша дегенмен адамның өз орны басқа гой
Сонымен...
Кейіпкермен кеңесу
Ф Сұрақ: Өзіңізді қашаннан бері жазушы деп есептеі
бастадыңыа?
Кейіпкер: 24 жасында Ф. Достоевский тұңғыш шы
ғармасынан-ақ даңқтан басы айналып, өз ұлылығына тіп
ті де күмәндана қоймаған. Ал өмірінің ақтық жылда
8—18	22.'
>
рьшда, мәңгілік талай дүниелердің авторы «Ағайынды
Карамазовтар» романын жазып жүріп қандай жасқаншақ,
ңандай бұйығы? Жавашыр жақын адамына: «Бұл ме-
ніқ есімімді орнықтыруға тиіс, әйтпесе ешқандай үміт те
қалмайды», — дед күдігін жасырмайды. Сыртқы есікке
дейін шығарып салған журнал рөдакторының ізетін де
ұлы жазушы оз өперіне көрсетілген айрықша құрмет
ретінде көқіліне керемет медеу тұтқан той.
Инженер не экономистке оз мамандығып ез атымен
бірден, еңбек жолының ұпіар бастауында-ақ, айқындай
қою қандай оңай. Бұдан басқа, белгілі бір сала бойынша
мамандану дегеннен гөрі құрметті атақтай даритын, ба-
дырайтып айтуга' жүрегің дауаламайтын мамандық түр-
лері де бояады. Айталық, философия факулътетін бітірген
жас жігіт еңбек қадамымды философ ретінде бастадым
деп мақтана қалса, жұрт оған күлер еді. Жазатын адам-
ның жағдайы да, мейлі прозаик, мейлі сыншы болсын,
осы алуандас.
Ңалам өнері, жазушылық — кейде өзіңді-өзің жан-
жақты жете сынап, тер төгіп, бауырың жазылмай жа-
тып, бәсекелесің бас бұғып қалған бір сәтте бас жүлдені
сағап сыйлай салатып спорт сайысы емес.
Өзіне-озі әбден сүйсініп, шын жазушы сезіну — қа-
шанда жастыққа ғана тән. Әдетте алғашқы өңбегі баспа-
ға дайындалып, не Жазушылар одағының мүшелігіне қа-
былданып жатқан кез.
Менде де осыған ұқсас бірдеңелер болған. Енді қарап
отырсам, бұған дейін жарияланған жұмыстарым жаныма
қаяшалықты жақын болғанымен, өзімді кәдімгідей жазу-
шы сезінуіме жеткілікті негіз қалай алмапты. Әлі дө бір-
екІ кітап ұсынып көрейін. Қандай қасиет сыйлар екен?
Жалпы, жастық жалынын өткеріп, ой тоқтатар ша-
ғыңда жазушымын деп өзіңді-өзің ерен сезіпбей-ақ, жым-
жырт отырып жаза бергенің жақсы-ау деймін.
Сұрақ: Кімді ұстаа тұтасыз?
Кейіпкер: Мектептегі мұғалімдерімнен бастап эдебиет
жайлы ұмытылмас әңгіме айтқан қаламгерлердің бірі —
ұстазым, Ал дәм-тұздас болмай-ақ табындырған сын
классиктерінен — Д. И. Писарев. Сыншылық өнеріиің
жалыны, мәдениеті, жөргегінен қальпттасқандай жазу мә-
нері, ойшылдығы, айқындылығы, едеби айтыста пікір
логикасы мен откірлігі, жүректілігі — о бастан өзіне бір-
жола жүгіндіріп, сын жауапкершілігі, парызы жайлы
жан-жақты ойландырған.
226
Жастау кезімде балаңдық бауымен, дәлірек айтқанда,
баяғыда жас жазупіылардың Бүкілодақтық IV кеңесі
қарсаңында «Комсомольская правда» газетінің бірер сұ-
рағына қазақ әдебиетінің қазіргі жағдайында назар ау-
дарар әдеби иікір алысулардың қай-қайсысында болма-
сын мен өз сезімді айтуға тиіспін дейтін бір көсімді ше-
шім ұсынылған еді. Өмір дегеніцнің кейде осындай әр
жастық шақ максимализмін әр түрлі себептермен жонып,
қырнап, сылап-сипап жіберетіні болады. Өз созімде өзім
тұра алмаганым ғой. Өкінппті-ақ...
Ал Леонхард Франк ешкімге белгісіз бозбала кезінде,
аш-жалаңаш шегі бұралып, көшеде түнеп тентіреп жү-
ріп, кёмінде алты рет ңатарынан Нобель сыйлырын ал-
май тынбасқа ант берген. Өзін-өзі қайраудың аржағъшда
өз құдіретіне деген қандай ғаламат сенім жатыр. Айы-
рықша көрген құрметі — цартайып барып өз елінің
(ГДР) Үлттық сыйлығып алып, Бавар коркеменер акаде-
миясы мүшелігіне сайлануымен томамдалса да, ол о бас-
тағы арман-үмітін қаламына ғұмыр бақи рухани тірек
етіп откен. Үлгі тұтар бір ұстаздық сабағы өз сеніміне
деген осындай мұқалмас сезім адалдыгы болар ма?
Сұрақ: Жақсы көретін гүліңіз?
Кейіпкер: Роза (Раушан). Сұлулығымен бірге сып-
шылық қасиеті бар. Хош иісі, алаулаған әдемі ажары
басыңды айналдырып табындырып тұрып, сабағындағы
агңы тікенегі анау-мынау борпылдақ алақанды шагып
алады.
«Ақыл таразысы» айта кетсе: «Көркем шығарманың
суреті, бояуы, сөз құдіреті — қашаннан білім, парасат,
талант дейтін ғаламат қадір-қасиеттің туыпдысы.
Мұхтар Әуезов — сөнбейтін жанартау.
Табигат жанартауы тасына қарай танылады. Ерте ме,
кеш пе — сөнөді. Сөнген жанартаудың планета бедөрінде
ізі қалады, тарихта тацбасы қалады. 0 замапғы бұрқы-
рап тұрған дүлей күшін, құдірет-қуатын козбен емес, кө-
ңіліңмен ғана көресің. Ол бәрібір енді тас мүсін.
М. Әуезовтің көркемсозі, құдіреті — көкірегінде! Жа-
нартау!.. Ол тек бұл гұмырда бір-ақ рет атылып, жалы-
нын мәцгілік жағьш кеткен жанартау... Ол жүрегінің нұ-
рын, жүрегінің шырағын мың-миллион жүрекке жағып
кетті.
М. Әуезовтің ақындық ац пейілін танитын адам сөз
құдіретін, шешендік құдіретін, дау жоқ, таниды. Тек ол
8*
227
үпіін тіл білу жеткіліксіз. Тіл тынысын сезіно білетін,
ең алдымен, кокірекке бір саңылау бітсін...»
Сұраң: Қазір не жазып жүрсіз?
Ксйіпкер: Біраз уакд<гт ойлануға өріс беріп алып, өзщ-
ді-өзің шындап бір сынайтын кез енді келе жатқан си-
якты. Талай жылдар толғандырған тақырып — көркемдік
дүниетаным историзмі. Тарихи негізде барлык, жанр бо-
йынша қазақ әдебиеті сыйлаған бай тәжірибені өнді үш
түрлі ұғым бауырластығында теориялық, эстетикалық
тұрғыдан бір қорытып шығу керек-ак,: тарих-әдебиет-
эстетика.
Сұрақ: Жазуды жаңа бастап жүрген талапкерлерге
ңандай кеңестер берер едіңіз?
Кейіпкер: Бәйпектеп баспай, батылдау бастасын. Олар
жазатын дүниенің бәріне жұрт сусап отыр деп ойла-
сын. Жаңағы Франктың айды аспанға шығарамын дейтін
ұлЫ үмітіндей көк тіреген өз сеніміне ғұмыр баңи шаң
жуьгтпасын.
Бұл қызынып алып, көкірек қағу емес. Кеуек кеудені
қанша қыссаң да бәрібір сел шықпайды. . Ал көңіл көзі
ояу, парасатты дархан жүрекке білім деген не? Өзінен-
өзі дариды. Жазуға 'жаттығу, тэжірибе жинау, оқып-
үйрену, жарғақ құлағың жастыққа тимей тынымсыз із-
децу — бәрі-бәрі асқақ арман, ұлы мақсаттың қажет етуте
құлшынып шыға келетін құлы.
Сұрақ: Ал озіңіз алғашқы туындыңызды қашан, қа-
лай жаздыңыз?
Кейіпкер: Мектеп партасында елең әліппесін аударыс-
тырып отырдым да, университет ңабыргасында талап-
кер көп студенттің бірі болып, «Пионер» журналынан
тырнак, алды өз әңгімелерімді кездестірдім. Тасқа басы-
лып ліыққаннан кейін тал-тұйпақтай көрініп-ақ тұр.
Асылы, онша оңдыртып бастамаған болуым керек. Көп
киналмай жазғам. Әншейін еліктеуден туған, мықта-
ғанда қатырып жазсам деген керемет құштарлықтың қы-
зығымен көзсіз қойып кеткен жас адамның ет қызуы
шығар.
Сынға тіпті көздейсоқ келдім. Өзге жұрт ғылыми
атақ-лауазымын абырой тұтын, әдебиет жайлы қайсыбір
ортақ әңгімені бұрмалап былай айтып жатқаңда мен
басқашалау түсінетінімді бір беделді жиындар мен бедел-
ді кітаптарды оқып отырып сезіп қойдым. Оң-солын
228
жөндеп танымай жатып, өстияр үмітті иемденіп алгап ар-
ман бастауы осы.
Ал әлденені біліп қойван балаң көңіл қаіпанда намыс-
піыл келеді. Басыңяан жаныңды жаралар сөз асырмай,
жылы лебізден жарылып кетейін деп жүрген түмса ша-
ғың бұл. Сынды мен тура пікір таласынан бастағаным
да содан шығар. Оған енді окінбеймін. Қайта араға та-
лай жылдар салғаннан кейін ез жиырмам мен жиырма
бесіме қызығып та, қызғанып қарайтыным бар. Ол жігіт
оніпа ақылдырақ болмағанымен, өз принципінде адалы-
рақ, әділірек еді. Оқсата алмай келе жатсам, бұл — ке-
йінірек өзімнен-өзім адасып қалып, алғапіқы арман, тау-
дай талап-сенімге жайбарақат саз беріп қойғанымнан.
Мен енді осы кемшілігімді түзетуім керек.
Сұрақ: Жас оқырмандарға тілегіңіз?
Кейіпкер: Әріп құрастыру енінің бірініц қолынан ке-
леді. Әдебпетші атаулы да аяғы аспаннан салбырап түс-
кен жоқ, кәдімгі ауыл-үйдің азаматы. Олар да пенде.
Сондықтаы да қаламынан туғанның бәрі қазына бола
бермеуі мүмкін. Біз көбінесе осымен өзімізді-өзіміз жұба-
тыл жүрміз.
Ал жас мың-миллион оқырманға біздің осы жұбаны-
шымызды ту-талақай ететін, кімнің кім екенін, ой көркін,
сөз нарқыл саралайтын шын мағынасындағы сыншылық
талғам дарысын. Ақыл-өсиетіңнің шамасын берік қон-
дырысіыңнан ғана емес, сөз саптауыңнан да ұғамын деген
сықылды жазғанына қарап жаныңды түсінетін сарабдал
жомарт жүрек, кеміпілігіңді кессе кепгірмейтін қаталдың
қасиет дарысын.
«Ақыл таразысы» қосылар болса: «Мбльердің Журдені
күндердің күнінде өзінің өмір бақи қарасезбен сөйлеп
келгенін білген екен. Бұл Журден үшін бүкіл әлемдік
тартылыс заңын ашқанмен бірдей.
Біздің де талай жазушымыз, өрте ме, кеш пе, әйтеуір
осы күнге дейін өзінің аша алмай жүрген бір «тартылыс»
заңып ашңды.
Журденнің қалай сөйлеп келгенін өзі сезбесе де төңі-
регі жақсы білетін. Кімнің қандай шығарма жазып жат-
қанын оқушы аңғарады. Енді мәселе тек сөз төркіні та-
нылғая адамның ұжданына ғана байланысты.
...Кейде гұмыры қысқа қарасөз үшін қайғырмайсыз,
көкірегіне ой құдіреті, сөз құдіреті дарымаған қайсыбір
«қаламгердің» өзін-өзі қор қылып жүргеніне қынжыла-
сыз. Ең болмаса өрімдей жас, өсіп келе жатқан өз бала-
229
сынан ұялсашы. Күндердің күнінде аяулы әкенің жел-
кеуек кітаптарын оқып, ақылды ұлы қүлағына дөйін
қызаратын, құрбы-құрдаста/рының алдыңца Іқиналатын!
кез келмейді деп ойлай ма екен?..
Тілдегі жұтаадық, жұпынылықтың сорақылыққа со-
ғар тұсы — замандастарыңды ғана алдау емсс, кейінғі
ұрпақтың алдында да қарабет болу. Қазіргі оқушының
кеңпейілділігі сондай, олар піығармаңа ыза болғанмен, өз
қарабасыңды түзу жігіт деп сыйлай салатыны да бар.
Осы жұбатумен біздің көпшілігіміз жазушы санатында
жүрміз».
#
Әдетте сыншы дегенде қабағы түйілген, суық, қайтпас
адамның еске түсері бар. Зейнолланы көріп, тілдессең —
ақынмен, ағаңмен, жолдас-жораңмен жолықңандай бола-
сың. «Ңұдай-ау, өзі қыз мінезді жігіт, ешкімнің көңілін
жықпас», — деп ойлайсың, Жұмсақ жанды, нәзік, расын-
да. Бірақ бұл — тек өз басыңа қарым-қатынасы. Ал
жазғаныңа келгенде — жатыңнан бетер, озгеріп жүре бе-
реді. Өйткені, оның әдебиетте ұстанар кредосы, ақын
Мұқағали Мақатаев айтқандай:
«Айдыя көлден ажырар сағатында,
Арман кетер аққудың қанатында.
Арман қалсын, алайда, жыр қалмасып,
Жердің мына жетіқат қабатында».
Көрдіңіз бе, жыр үшін аққудың қанатында кеткен арман-
ға қайрылмауға пейіл. Ал жыр дегенің жердің бетінде,
қаламның ұшында емес. Ол жүректердің жеті қат қаба-
тында. Туындап жатқан ұйқастардың бәрін жыр дей
көрмеңіз. Оны тану, табу керек. Бұл тек тураби сын-
шының ғана қолынан келеді.
Сыншыға білім, парасат, талант керектігі — басы
ашық нәрсе.
Зейнолла Серікқалиевте осы білім, парасат, талант
бар.
Бірақ сүйісңеншілік, сындарлылық, сұлулық жоқ жер-
де сынның да жоқтығы — одан да басы ашық нәрсе.
Зейнолла Серікқалиевте осы сүйіспеншілік, сындарлы-
лық, сұлулық тағы бар.
Ңашанда ауыр да ащы ақиқатты айту — ерлік болып
саналса, ол білім, парасат, талантты ғана емес, сүйіспен-
шілік, сындарлылық, сұлулықтан да туады.
Қашанда творчестволық шынайылықтың шын өлше-
230
мі — таудай талап, шалқар шабыт, толассыз тер төгу бол-
са, оларға сүйіспеншілік, сындарлылық, сұлулықтың әсері
аз емес.	,
Ңашанда халықтың ары мен ардағы, абыройы мен ал-
даспаны — сын өнері болып келсе, сүйіспеншілік, сын-
дарлылық, сұлулық — сол сын өнерінің сырбаз сипаттары.
Ендеше, соңғы айтарымыз мынау ғана: сыншы Серік-
қалиевпен сирек емес, жиі жолығып тұрсақ екен...
РЫМҒАЛИ НҰРҒАЛИЕВ
Ңандай да бір жаңа шығарманы оқығанда бірдеп-ақ
кесіп-пішіп: «Жақсы жазылыпты, үйіріп әкетті»,*немесе:
«Зорға аяқтадым, татымсыз бірдеңе екен», — деп жата-
мыз. Көбіне-көп осы тұңғыш әсер, асығыс айтылғап бай-
лам дұрыс боп шығады. Бұған қарағанда— шығарма-
лардың тағдыры өз қолында. Жұрт жапырылып оқып
жатса, оның нанының көтерілгені, тіршілігін жалғастыр-
ғаны. Жұрт бетін ашпай жылы жауып қойса, оның соры-
ның қайнағаны, өз өмір сүруін әлден аяқтағаны.
Енді әлгі бір оқылған шығарма ғұмыры сабақталып,
ел оны екінші рет, үшінші рет оқи бастаса ше? 0, онда
бұл жағдай онын жай, кездейсоқ шығарма емес, жап-
жақсы, құрығанда өзі туған кезең қажетін өтейтін шы-
ғарма екенін керсетеді.
Күмән жоқ, мұндай іске татырлық, тәуір шығарма
жазудың өзі оңай емес, онша осал табыс та емес.
Енді арада біраз кезеңдер өтіп, әлгі щығарманы ду-
ниеге келіп жатқан жаңа ұрпақтар қолға ұстай бастаса
ше? 0, онда бұл жағдай оның әшейін тәуір лпығарма ға-
на емес, шынайы, түпнұсқа, болашақ талап-тілегіне де
жауап бере алатын классикалық шығарма екенін көрсе-
теді.
Күмән жоқ, мұндай кемел, кесек, классикалық шығар-
маның дүниеге келуі — әдеби-мәдени үлкен жеңіс, автор-
дың ғана емес ұлттың да игілігі.
Керіп отырсыз, қандай да бір ескі, жаңа шығармалар-
дың басында үш тағдыр бар. Ңайсы бір қаламгер де өтө
алса, осындай үш өткелектен өтпек, әйтпесе оны осындай
үш сын, қысталаң қия-соқпақ күтіп тұр. Дүниеге келмей
жатып жарығы таусылған шығарма, автордың жарасы
жеңіл. Оны ешкім білмейді. Оның есімін қоғам-тарих
естімеген де. Ал, тәуір, белгілі бір уақыт ңажетін өте-
ген шығармалардың иелері де, негізінен, өтіп жатқан
231
заманалар топанының астында іҚалмақшы. Олардың; ең-
бегі еш, тұзы сор болмаса да, қалыц қозғалыс-дамуға
сіңіп, жұтылып кетеді. Ал шынайы, шырқау шығармалар
авторларының қашанда шоқтығы биік, мерейі үстем. Екі
мың жылдан астам уақыт бұрып өмір сүрген Гомер мен
Софокл де, екі жүз жылдан астам уақыт бұрьш өмір сүр-
ген Низами мен Шекспир де, көзі тірілер қатарында
көптен көрінбейтін Фадеев пен Әуезов те — мәңгілік қү-
былыстар. Бізбен бірге алға аяк басып барады.
Бізбен бірге деген бақытты сөзді оқырман ретінде айт-
сақ жарасар, Әйтпесе, «аттыға еріп, жаяудың таңы айы-
рыльшты» дегендей, қолға қалам ұстан жүрген көбіміз-
ақ ол сапта жоқпыз. Ңарғаның ңыранмен қатар зеңгір
көкте самғай алмасы, төбедердің Тәңірі піыңымен бой та-
ластыра алмасы ақиқат. Қалайық, қаламайық, өмірдің
зандылығы осы. Өнердің мұндай еткелегінен, үш сатысы-
нан кім-кім де қашып құтыла алмайды.
*	*	V
Бүгінгі қазақ әдебиетінде Рымғали Нұрғалиев атты
сыяшы-қэламгер бар. Ол сөз өнеріне 1960 жылдардыцба-
сында келді. Содан бері, есептеп қарасақ, ширек ғасыр-
дан астам мерзім өтіпті.
Жиырма бёс жыл. Едәуір уақыт. Осы уақыт ішінде
сыншы-қаламгер не бітіріпті? Жазған шығармалары қай
қатарда, қандай топта? Осы тұрғыдан келгенде, Рымғаля
Нұрғалиевтің табыстары, тапқандары тапшы емес екенін
байқаймыз. Оларды түйіп, тұжырымдап айтар болсақ:
біріншіден, оның шығармаларына тумай жатып өшу,
болмай жатып бордай тозу мүлдем жат тағдыр екен;
екіншіден, жас стыншыдан әлдеқашан-ақ Бас сыншы-
лардың біріне айналыпты;
үшіншіден, толымды төл Творчество әлемін түзіпті.
Бұл айтылғандардың қай-қайсьгсы да еріксіз назар
жығатын, келелі, келісті құбылыстар, арнайы танып, тия-
нақты талдау тілейтін құнды қасиеттер болса керек.
Сыншы-қаламгердің шығармаларыньгң тағдыры бұдан
ұзара түсе ме, жоқ па, ол жағыпа бармай-ақ қоялық;
мұиы келешек күндер көрсетеді, шешеді. Біздің қазіргі
таңда басы а
к, айта аларымыз — Р, Нұрғалиев туын-

дылары түгелге жуық толыққапды өмір сүруде. Сыншы-
қаламгер осы уақытқа дейін жүздеген мақалалар жария-
лап, он кітап жарыққа шығарса, олардың барлығы дер-
лік әдебиетіміздің маңызды мақалалары^ қажетті кітап-
232
тары, оқырман қауымның қызығыл, қаиталап оқыр қа-
зыналары болып отыр.
Мұның сыры неде? Шығарманың бәрі шығарма, қа-
ламгердің бәрі қаламгер болганымен, олардың әр түрлі
тағдыр кеіпетіні несі? Нысанамызға бақсақ, Рымғали
Нұрғалиевтің қысқа мерзім ішінде бас сыншыларымыз-
дың біріне айналып, толымды төл творчество әлемін түзө
алуы неліктен?
Айналып келгенде, мұның бәрі, ең алдымен, бір-ақ
нәрс^ге байланысты. Атап айтқанда, талантқа.
Суреткерлік талантқа!
Ал талант — адамның сыйы, алланың шапағаты емес.
Талант түқым қуаламайды. Оны сатып ала алмайсың,
оны жойып жіберу ешкімнің .қолынан келмейді. Талант
бар болса бар, жоқ болса жоқ. Адам талантты болып туа-
ды.
Рас, ол түрліше сипатты, қыр-сырлы болады. Үлкен-
кішіге бөлінеді. Шағын таланттар жиі кездессе, үлы та-
ланттар тым сирек ұшырасады.
Міне, Рымғали Нұрғалиевте осындай талант бар. ¥сақ,
шарқы талант емес. ІПынайы, жомарт талант. Сирек кез-
десетін сыншылық талант.
Бұл — бастысы. Бірақ бағын байласа, тәрбиелеп өсір-
месе, талант та өледі. Талант — дән. Аспаннан күн нұ-
рын қабылдап, топырақтан құнар алмаса, диқан күті-
мін көрмөсе, ол еңбек өмес, жапырақ жайып, жеміс бай-
ламақ емес. Талант — қуат. Тұтатпаса, жақпаса, нар
үстеп отырмаса, ол жалын болып лауламайды, күнге ай-
налып шуақ шашпайды. Демек, таланттың анасы — қо-
лайлы қоршаған орта, жасалған әлеуметтік жағдай, қо-
ғамның мұқтаждығы, қажетсінуі. Бұган қоса талант иесі
барынша, білім алып, тәжірибе жинақтауы керек, ты-
нымсыз ізденіп, толассыз тер тегуі шарт.
Рымғали Нұрғалиев бұл жагынан да кедей, кенде
емес. Маңдайы жарылып, бағы жанып тутан перзент.
Советтік өміріміз өзі орнаған, орныққан сәттен-ақ қайсы
бір адамның да қабілеті ашылып, толық гүлдеуіне жан-
жақты жағдай жасап келеді. Нендей бір бүр-бүршікті де
құшақ жайып қарсы алып, қандай бір қуат-қайнарды да
шөлдеп-шөліркеп күтіп отыр. Сыншының туған жері,
кіндік қаны тамған ортасына келсөк, «бармактайынан
өлең-жырды жаттап ескен, қазақ қырындағы аса бір мә~
дениетті орта — ұлы Абай ауылы», қазақ әдебиетіне,
әлем мәдениетіне алып Мұхтар Әуезовті берген өлке.
Олай болса бұл жағдайлар бала кезден, балаң кезден-ақ
I
233
санасында сәулесі, көкірегінде көзі бар Рымгалиды қа-
лайтпа талпЫндырмас, қалайіла қампгыламас. Біздіңше,
ол Ңазақстанның қай бұрышында туса да қаламгер болып
шығар еді, бірақ оның Шыңғыстауда тууы, Абаймен
щерлес, Әуезовпен елдес болуы, осы өңірде ер жетіп, ор-
та мектепті бітіріп, кәмелетке толуы болашақ творче-
стволық тағдырын белгілеп берген айрықша маңызды бір
фактор деп білеміз.	#
Алайда, Абаймең ауылдас, данышпан Мұхаңмен қау-
ымдас (қаламдас) болудың саимағы, зор жауалкершілігі
және бар емес пе? Бұл — әрвне, ойлаеан кісіге. Болмы-
сынан есті, елеңі бар адам сезеді мұны. Себебі, Абайдың
ауылында туу — тамаша, таза болудың кепілі емес. Таке-
. жан, Оразбайлар да сол топырақтың перзенттері ғой.
Әуезов басқан жерді басып, Әуезов жұтқан ауаны жұту
кісіні кемел, кемеңгер етіп жібермейді. Қайта дарынсыз,
дәлдуріш (халтурщик) әдебиетшілердің Абай, Әуезов
елінен шығуы — бетке салық, бедөлге вгұқсан. Рымғали-
дың зероктігі — ол мұны ерте түсінді. Содан да туған
әдебиетіміз тамырларына терөң көз жіберді. Орыс, Евро-
па мәдениетінең құныға нәр алды. Жүсіпбегі мен Жұма-
баевы, Мұхтары мен Мүсрөпові бар ^азақ әдебиеті қа-
тарына қосылудың жауапты екенін жақсы сеаінді.
Соның нәтижесінде ол жңдел жетіліп, жиырманың
ішінде-ақ сарабдал сыншы, галым-сыяшы болып қалып-
тасты. Бұған дәлел көрек пе? Автордың жиырма екі-
жиырма бес жастарында жазған мақалаларын оқыңыз,
Біздің ойымызша, шынайы талант жас кезінде —
творчествоның көктемінде-ақ озінің кім екенін танытып
ұлгереді. Балғын Лермонтовтың елеңдерінің өзі орнексіз
емес болатын. Мұхтар Әуезов жиырма бір щасында әйгілі
«Еңлік — Кебекті» тудырса, «Менің құрдастарымды» жа-
зып жүргенде Саттар Ерубаев жиырма үшке еңді ілінген
еді. Рымғали Нұрғалиев те — ерте бүр адпып, нәрлі же-
містер берген талант.
Бұдан шығатын бір қорытынды: Рымғали Нұрғали-
ев — сәулетгі советтік гқоғамымыздың қанасын жарып
жаралған, туған жөріне тартып туған талант.
Менің қолымда 1967 жылғы «Білім және еңбектің»
№ 4 санының бір қиыядысы бар. Жиырма торт жылдан
бері сақталып келе жатқандықтан қиынды сарғая бас-
таған. Ол — жас сыншы Рымғали Нұрғалиевтің оз .басы-
мыз оқыған «Алыптьгң алғашқы адымдары» атты тырнақ
алды мақалаларыиың бірі. Мұида сыншы Мұхтар Әуезов
творчествосының бұтан дейін бізге белгісіз жаңа бір
234
бстін ашып, жас жазушы Мұхтар Әуезовтің алғашіқы
публицистикалық мақалаларын жан-жақты да жүііелі
талдаған, Осылайша қазақ әдебиеттану ғылымының өрі-
сін кецейтер қадау-құнды пікірлер айтып, тың тұжырым-
дар түйгеп.
Бір ақ мысал: «Қайсысын қолцанамыз?» деген мақала
колемі шағын болса да, пөдагогиканың жанды тармағы —
оқулықтар жасау мәселесін сол заманяын; өзінде-ақ (яғяи
мақала жазылған уақыт 1917 жылы — Б. С.) көтере ал-
ған құнды еңбек. «Қазаққа келсек, мектепке арналған
регті бір кітап жоқ», — дец күйзелген автор кедергінің
бірқыдыруы терминдердің жопге түспеуінде, мектептер-
дегі бірізділіктің қалыптасуывда деп біледі. Орысша оқы-
ғандар мен мұсылманша хат танығандар жан-жақты гарт-
пай, тұтас халық мүддесі үшін мәмлеге келіп, бір нұсқалы
оқу құралдарын жасау қажеттілігін түсіндіреді. Бұл ой-
лар «Ғылым тілі» (1918 жылы жазылған мақала — Б. С.)
мақаласында таратылып, толықтырылып, тереңдей түседі,
Жаңалығы — мұнда гылым тілі — термин мәсөлесі айрық-
ша сөз болып, автор өз концепциясын ұсынады. Түрлі
мәдениетті елдер тарихыпа көз жүгіртіп, олардагы ғылы-
ми терминдердің қандай жолдармен, қандай принципте
жасалғанын шолып, айтып шығады. Қазақстанды өзгеше
томаға-тұйық жағдайда алып қарамайды. Россиядағы
ескі шіркеулік, славяндық стильдің, Жапониядағы қы-
тайлық стильдің ол елдер модениеті үшін зияпды болға-
нын дұрыс ескертіп, Әуезов былай дейді: «Пантюркязм
қазақ мәдениетінің жолын өрлетіп, жұртшылықтың бо-
йын өсірмейді. Қазақ мәдениеті европалық ізде дамуы-
пың перспективасын болжаран Шоқан Уәлйхйнов пікірі-
мең іпггей қабысу бар. Әуезов терминдер жасауда, ең ал-
дымен. ана тілінің байырғы мүмкіндіктерін сарқа пайда-
лаиуды жақтайды...»
Кердіңіз бе, жиырма-жиырма бірлердегі жас Әуевов
қалай-қалай құлаш сілтейді? Аумалы-төкпелі заИана са-
зына байланысты әлі марксизм-ленинизм ілімімен қана
сусындап, дүниетанымын түбегейлі қалыптастырып үл-
гермеген Әуезовтің алга:
ІП
гдл мақалаларының’ өзінде ұлы-
лық тынысы лып-лып білініп тұрған жоқ па?
«Алыптың алғашңы ад

идары» мақаласы «жігіт Мұх-
тардың’ қаламгерлік жолындағы алғашқы публиңистік
шығармаларының жаңа жаза бастаған талапкердің апыл-
тапыл басқан жаттығу қадамы күйінде қалып қоймай,
елеулі маңызға ие болуы» себептерін ашумен, М. Әуөзов-
тің «Адамдық негізі — әйел» (1917) секілді мақалалары-
I
235
пыц «қазақ публицистикасының көрнекті туындылары»,
«Ңазаң әдебиетінің қазіргі дәуірі» (1922) секілді әдеби
сын-очерктерінің «әдөбиеттаиу ғылымымыздың тарихын-
дағы алғашқы профессионалды, саиалы еңбектердің бірі»
екеніп дәлелдеулерімен гана құңды ма? Жоц, Біздіңше,
бұл мақала нысана кейіпкер — жас публицист Әуезовтің
тұлғасын мүсіндеуімен ғана байыпты, бағалы емес; ав-
тор — жиырманың үстіндегі Рымғали Нұрғалиевтің дү-
ниетанымы салмақты, талғамы терең, талдауы салдарлы
сыншы екенін танытуымен де байыпты, бағалы еңбек,
Мұндай байламды жас сыншы Рымғали Нүрғалиевтің
басқа да туындыларына байланысты да айтуға болар еді.
Буған дәлел — автордың 1969 жылы жарық кергең «Та-
лант тағдыры» атты кітабының «Идея, шешім, шеберлік»
атты екінші бөліміне енген мақалалары. Жас сыншы
бөлімге тәуір, таңдаулы мақалаларын ғана енгізген се~
кілді. «Революция жэне сана», «Махаббат және зұлым-
дық», «Еркеқ жане көз жасы» тэрізді үлкен, 1960 жыл-
дардағы «модалы» агтарды еншілегеп мақалалардың, за-
ты, бітімдері олқы емес. Егер орыстың ұлы жазушысы
Н. В. Гоголь: «...Критика, основаняая на глубоком вкусе
и уме. критика высокого таланта имеет равное достоип-
ство со всяким оригинальным творением: в ней виден раз-
бираемый писатель, в ней видең еще более сам разбираю-
щий», — деп жазоа, 22—25 жастағы сыншы мақалалары
нақ осы түжырымға, акдқатқа бұлтартпас айғаңтар.
«Асқар Тоқпановтың басты табысы — драманың әлеу-
меттік мәнін терең ұғынуында, корсетілген мезгілдегі
тартысты тар аумақта алмай, бүкіл елдің өмірімен заң-
ды байлалыстыруында жатыр» (73-бет).
«Тоқталып айту қажет, Сәбира Майқаңова Мамық
образы арқылы творяестволық үлкен табысқа жетті. Ми-
мика байлығы, мақам мағыналығы, жүріс-тұрыс, қимыл-
ды сойлету — Майқанова Мамық образына өз жанынан
осындай жаңа бояулар қосып, сахналық күрделі образ
жасады» (73-бет).
Рымғали Бейімбөт Майлиняің «Майдаи» пьеңасы бо-
йынша қойылған спектакльге орай осындай ойлар өрбі- -
теді.
Қалған мақалаларда да Рымғали талап деңгейінен та-
былған. Оларда Т. Ахтановтың «Боран» драмасы, М. Әуе-
зов пен Ә. Әбішевтің «Намыс гвардиясы», Г. Мүсреповтің
«Қозы Көриепі — Баян сұлу» секілді туындылары татым-
ды таразылаулар тауып қана қоймаған, жас сыншының
өзі де бүкіл бойымен, болмысымен көрінген.
236
Ңазір баз бір жағдацда ңырықтағы қаламгерлерді дө
жастарға жатқызып жүр. Бұл — әрине, қателік. Мұндай
қалам ұстаушылар есеймек емес алпысында да бозбас
жазушы. Ал шын талант, шынайы сыншы жиырмасында-
ак, жалын танытып, отызында орда бұзады. Рымғалидың
алғашқы қадамдарынан да осыны көреміз. Бірақ, соның
өзінде, жиырма алтыдагы (бәлкім, одан да жас) Рымғали
Нұрғалиевтің батылдығы таңғаларлық. Ол қазақ едебиет-
тану, сынындағы тұрен тимеген тың тақырып, қиын да
қияпат асу — ұлы Мұхтар Әуезовтің драмапіылығына со-
қа салады. Әуезов драматургиясы — шалқар әлем болғап-
дықтан, тек ұлы классикалық, белестік трағедияларын
қарастырумен шектеледі. Соз жоқ, бұл — үлкен жүрек-
тілік. Жүректілік көроету де ештеңе емес, ол осындай
түбегейлі де тың тақырыпты терең игерген. Ңиын да
қияпат асуды бағындырып, құзарына еркін кетерілген.
Сөз жоқ, мұндай тақырыпты игеру, мұндай мол да терең-
дегі кенді қазып шығару үлкөн, қуатты таланттың ғана
қолынан келеді. Мұның өзі — Рымғалидың тамырлы та-
лант қана емес, тақырыпқа дайындықпен келген еңбеккер
галым, суреткер сыншы екенін де көрсетсе керек.
«Трагедия табиғаты» атты бұл монографияны оның
қанша жыл жазғаны, жазу кезінде қандай бейнетті бастан
өткергені бізге белгісіз. Бізге белгілісі — оның зейнөті,
монографиясын жиырма алты жасында бітіргені. Сон-
дықтан да біз оны жиырма алтыдағы Нұрғалиевтің елеулі
ецбегі деп білеміз.
«Трагедия табиғаты» «Жазушы» баспасынан 1968 жы-
лы жарық көрді. 1>ұл — Рымғалидың баспадан шыққан
тұңғыш кітабы. Бірақ осы бірінші кітаптың (моногра-
фияның) өзі әуезовтану көкжиегін кеңейтіп, қазақ әде-
биетгану ғылыМына, әдеби сынына келелі үлес болып қо-
сылды. Ол тек 1968 жылдың өнімі емес, қазіргі күнге
дейін зайыр зерттеу, қызықты қазыналар қатарында.
«Трагедия табиғатының» әуезовтану көкжнегін ке-
ңейткен кітап екені, қазақ әдебиеттану ғылымында, сы-
нында орпьгқты арын иеленген түпнұсқа еңбек екендігі
неден көрінеді?
Ңайталауға үшыраған, өмірдің, өнердің жаңа жақ-
тарын, ақиқаттары мен айшықтарын көрсетпеген, көрсете
алмаган шығарма жаңа шығарма өмес. Соңдықтан да
оның ешкімге керегі шамалы. «Трагедия табиғаты» осы
талап-өлшем, мазмұны жағынан келгенде, кәміл көз же-
тер нәрсе — толайым жаңалық, 173 бет жаңалық. Керек
десеңіз, ондағы кейбір жаңалықтардың принциптік маңы-
I
237
зы бар. Олар бірінші рет айтылып қоймайг, таным терең-
дігіиен, талдау тегеурінділігінен туған, батырлық пен
парасатқа саятып жаңалықтар.
Мысалга, көлеңкеміздеп қорқамыз ба, жоқ, ақиқатты
алып-қашты өсекке жеңдіріп жүрміз бе, әлде гылыми-
азаматтық. ерлігіміз жетпей ме, Шәкәрім ақыңды соңгы
кезге дейін тапи алмай келдік. Рымғали болса, ІИокәрім
туралы тияпақты сөзді 1968 жылы-ақ айтып қойыпты:.
«Төріілші нұсқа — Ш&кәрімнің 1912 жылы Семөйде жеке
кітап бодьш басылған «Жолсыз жаза» поэмасы, Ескілік-
*гі жақсы білген шежіре ақын Еңлік — Кебек оқиғасы
1780 жылдар піамасыяда болды деп дәл көрсетеді. Ақта-
бан шұбырындыдан кейіп қазақтардың Сырдан кетіп,
Шуға, Арқаға қарай аууы, оның ішінде тобықты, матай
руларының Шыңғыстау өңіірін қалай қоныс еткендігі соз
болады. Бұл поэма да Кебекті таныстырудан басталған.
Бұрынғы варианттарда жоқ ерөкпгелік — жас батырдың
портреті:
«Ов бесінде Кебектің аты шықты,
Атты, жаяу - бәріне бірдей мықты.
Көэі өткір, қара торы жігіт екен,
Орта бойлы, тапалдау кең иықты.
Ел қамы үшін елуге жапын сайлап,
. Соғыс десе тұрмайды қойса байлап.
Жауға батым, жақынға және әдепті,
Кішһй — Іпі, үлкенді — ағатай.тап».
(«Трагедия табиғатып,
- 21—22'беттер).
Сыншы бұл создерді монографияның «Еңлік — Кебек»
тарауында айтып отыр. Өмірде болған бул оқиғаның
Мұхтар Әуезовтің классикалық трагедиясына дейін әдеби
төрт нұсқасіы болыпты. Олар Әуезов шығармасына негіз
болған нұсқалар. Рымғали Мұхацның «Еңлік — Кебекке»
қалай барғадын бағдарлау үшін осы төрт түрлі шығарма-
пы тарихи тұрғыдап салыстыра тексереді. Сол реТге әде-
биетімізде өзіндік ерекше орны бар Шәкәрім ақыяның
«Жолсыз жаза» дастанына да тоқталыл, ол туралы қазақ
адебиеттануындағы тұңғыш сөзді айтады, келелі, көшелі
пікірлер қорытады (21—24-беттер).
«Бәйбіше ~ тоңалда» Әуезов бір семья ауқымыидағы
трагедияны күні өтіп бара жатқан заман трагедиясы
ретінде суреттеген. , Автор тығырықтан шығар жолды
анық айта алмаса да, революциядан бұрыпғы қазақ өмі-
рінің бір кыртысын қопарып, сыншыл рухтағы трагедия
жасады. Бұл ~ жас драматургтің «Еңлік — Кебектің»
238
алғашқы нұсқасына қарағанда біршама ұзаған өрісіті, қа-
таііған қаватын, орныққан талантын көрсететін екінші
творчестволық жеңісі болатын» (73-бет).
Бұл жолдар — монографияның екініпі «Бәйбіше — то-
қал» тарауын түйіндейтін қорытынды байлам. Дәлелділі-
гімен ақикат, шындыгымен бірегей жаңалық пікір.
«Ғаламат азаптың алай-түлей дауылы есін тандырып
жіберді. Каракоздің жынданып кетуі сахналық эффект
үпіін немесе Шекспирдің Офелиясына еліктеуден шыққан
нәрсе емес. Қаракөздің есінен айырылуы — оның ха-
рактерінің сұм заманның әдет-салтымен бітімсіздігінен
туган трагедиялық шешім. Қаракөз сезімдерінің жалыны
мен дүлей орта моралі арасындағы қайшылық қалай
болғанда да күйреумен тынары сөзсіз еді. Әуезов адам
психологиясының қат-қабат, бұрылысты, иірім ағынын
ғажап терең білетініне осы көріністе тағы бір көзіңіз же-
теді. Қаракөз нервісінің әлсіреуі, ұйқысының ашылуы,
жүрегінің секем алгыш болуы өз аузынан да, басқа қа-
һармапдар аузынан да. бұрын бірнеше рет айтылады.
«Ә... Ә!» — деген кезде естен ауысқаны психиатрлық дәл-
дікпен берілген» (98-оет).
Әсем, әрлі талдау. Сыншы қогам мен қаһарман ара-
сындагы қайшылықты, Қаракөз мұраты мен мінезін терең
де нәзік тап басып отыр. Ол да кәміл суреткерлік, пси-
хологтық таныта алган.
Кітаптың шагын гана түйінінде де көп тың дерек, құ-
нарлы жаңалық бар. ¥лы драматургтің «Ел ағасы» тәріз-
ді жоғалган, «Ақан — Зайра», «Қынаптан қылыш»,
«Асыл нәсілдер», «2010 жыл» тәрізді мүлдөм дерлік жа-
рияланбаған түпнұсқа,\Жогйқын князь Метислав», «Қор-
қыныш» секілді аударма пьесаларының барлығын білуі-
міздің өзі неге тұрады?
Теңіздің дамін тамшысынан білуге болса, «Трагедия
табиғатының» қандай жаңалық кітап, соны зерттеу екөнін
осы мысалдар жеткілікті аңғартса керек.
Осындай таныммен, талғаммен Р. Нұрғалиев трагик
Әуевовтің даму эволюциясың, үлылық піыңына ерлеу қа-
дамдарын білгірлікпен көрсеткен. «Еңлік — Кебек»,
«Бәйбіше — тоқал», «Қаракөз», «Түнгі сарын», «Абай»
трагёдияларының әлемдік әдебиөттің алтын қорына ңо-
сылатын інжу-маржандар екенін біліктілікпен дәлелдеп
шыққан.
. -;239
Жоғарыда Рымғали Нұрғалиевтің он кітабы жарық
көрді дегенбіз. Біріншісі — «Трагедия табиғаты» болса,
калғандары темендегілер:
2.	«Талант тағдыры» («Жазупгы» баспасы, 1969 жыл),
3,	«Күретамыр» {«Жазушы» баспасы, 1973 жыл),
4.	«Өнер алды — қьізыл тіл» («Мектеп» баспасы, 1974
жыл),
5.	«Қазақ драматургиясы» («Ңазақстан» баапасы, 1974
жыл),
6.	«Дәи» («Жалын» баспасы, 1977 жыл),
7.	«Өнердің эстетикалық нысанасы» («Мектеп» бас-
пасы, 1979 жыл),
8,	«Ацдын» («Өпер» баспасы, 1985 жыл),
9.	«Телағыс» («Жазуіпы» баспасы, 1986 жыл),
10.	«Қэзақ революциялық поэзиясы» («Мектеп» баор
пасы, 1988 ж,).
Әрине, бұлардың көлемі әр түрлі екені сияқты көр-
кемдік кепеуі, бағыт-бағдары да әр түрлі. «Қазақстан»
баспасының төлі — «Қазақ драматургиясы» тым шағын
дүние болса, «Дән» очерктермен өзектес деректі новелла-
лар. Көркемдік кенеу дегенде, бүлардың ешқайсысы да
керексіз емес, апіқан өзіндік әлемдері бар, айтары бар,
ажары айқын кітаптар, Рымғали Нүрғалиев қолтаңбасын
танытады. «Сонда да солардың бар тацдамасы» дегенге
бақсақ. «Қазақ драматургиясы» — «халықтық мәдепиет
университеті тыңдаушыларына көмек» түрғысынаы жа-
зылған, қысқа шолумен, таінымдық хабарламалармен,
деректер берумен шектелген кітапша да, «Талант тағ-
дыры» (екіпші, үшінші бөлімдері) алғапіқы қадамды аң-
ғартатын еңбек.
Кітапша, алғашқы қадам деу — оларга көңіліміз тол-
мауын білдірмейді. Бүл екеуі де — дау жоқ, бүгінгі күн
кәдесіне асып отырған бедерлі еңбектёр. Сол себептеп
де болашағына кесім айта алмаймыз. Бірақ, біздің ойы-
мызша, бүл кітаптарда Рымғали Нұрғалиев өз мүмкін-
дігіп, үлкен талантын байқатса да, оны толық әрі түбе-
гейлі көрсете алмаған. Дәлірек айтқаида, мүнда «Тра-
гедия табиғатындагы» кесек, іргелі Рымғали Нұрғалиев
жоқ. Бұлай дегенде біз қатөлесіп отыруымыз да мүмкін.
Біздіңше, бұл кітаптардың сапалық, сындық-суреткерлік
дәрежесінің біршама т&мен болуына автор кінәлі емес.
Ол — аталған кітаптардың нысанасының қазыналық-кен-
дік дәрежесінің төмен, шағын болуыпан. Түсті металдар
қоры аз кенішке үкімет юомбилат салмайды. Өйткені,
оны кім қазғаігмен және қанша қазғанмен. бяпыпяп оп
240
тықты ала алмайды, Рас, салыстыру дорекілеу; дегенмен,
драматургияны нысана еткенде Әуезов, Жұмат Шанин,
Бейімбет Майлин драматургиялары бір баска, спектакль-
дерге пікірлер жазу бір басқа. Ақып Ссйфуллипиен дра-
матург Сейфуллиннің; прозашы Мұқановтан драмашы
Мұқанов көи осал екені тағы баршамызға мәлім. Ендеше,
«Талант тағдырын» былай қойып, «Өнердің эстетнкалық
иысанасының» «Трагедия табиғатынан» біраз төмен тұ-
руы да езінен-өзі түсінікті жәйт.
Бұған қарамастан «Талант тағдыры», «Өнердің эсте-
тикалық нысанасы» өміршең кітаптар қатарында қала бе-
реді. ’ Әдебиетке Сәкен драматург те, Дөнентаев ақын да
керек. Шын таланттардың қай-қайсысының да қайталан-
бас, ешкім алмастыра алмас өз орны бар. Олай болса,
бұл кітаптар ашқан әлемдерді керексіз деуге де, көрік-
сіз деуге де хақымыз жоқ.
«Орың іздеймін; счетовод (бухгалтер).
Керек қылған сауда конторына барамын. Қазақ тілі-
мен де книганы жүргід^ аламын. Жол расходы алдырушы
есебінен. Жалованьемді керек қылған кісі қанша береті-
нін айтып хат жазсын.
Адресім: г. ІІавлодар, стан. Желтовская, Джумату ІПа-
нину».
Бұдан жарты ғасыр бұрын шыіққан, қазір сарғайып,
кейбір жазулары өше бастаған газет тігіндісін ақтарып
отырып, осы жолдарға көзім түсті. Семейде басылған
«Сарыарқа» газеті, 1917 жыл, 5 сентябрь. Кездейсоқ бол-
са да қызық тарихи факт. Болашақта қазаң киіз үйін
цивилизациялы дүниенің талай қиырыпа^парып тігетін
ұлы Әуеэовтің тұсаукесер мақаласы — «Адамдық негізі —
әйел» газеттің осы саныңца жарияланған. Бір халық
көріп-білмеген жаңа өмірдің, өнердің ертең көпгбасшысы
болатын зор талант күнкөріс қамы үшін жұмыс іздеп
дүйім жұртқа құлақтандыру береді».
«Талант тагдыры» осындай қызық тарихи фактіден
басггалады. Басталады да, Жұмат Шаниннің — «қазақ-
- тың тұңғыш профессионал режиссері; қазақтың драма,
опера артистерінің алғашқы буынының ұстазы; актер,
театр сыншысы, музыкант; үлкен драматург» екеиін дә-
лелдейді.
«Талант тағдыры» — 1936 жылы «Правда» газеті «Та-
лантты режиссер, ....көпшілік қатынасатын көріністерді
өте жақсы ңоюынан... Москва театрларының режиссерле-
рі үлгі алуға» болады деп бағалаған санаткер, суреткер
I
241
Жұмат Шаішнді ашқан тұңғыш, ғылыми-сыни түбегейлі
оңбек.
Ал «Күрөтамыр»,- «Өнер алды — қызыл тіл», «Өнердің
эстетикалық нысанасы» еңбектері — сыншы творчество-
сындагы «Трагедия табиғатынан» кейінгі кезеңдік кітап-
тар, творчестволық бел-белестер десек қателеспейміз.
Әсіресе, «Күретамырдың» орны бөлек.
Автор қарық бар, қазына бар жердің бәрін қазып,
жаралай бермей, нұрлы мақсатына жеткізер негізгі арна-
ны — күретамыр арнаны бірден тап басып тауып, дұрыс
тартқан. Сол арна арқылы барша табиғаттас мәселелер-
дің басын, байланысын ашып, қазақ драматургиясындағы
революция жылдарынан жетпісінші жылдарға дейінгі
жарты ғасырлық уақыттың лүпілді, жанды, толқынды ты-
нысын терең де нәзік аңғартқан. «Реалистік драма жо-
лыпда» тарауының орталығыңда — Мұхтар Әуезовтің ал-
ғашқы драмалық шырармалары, ізденісті тәжірибелері
тұрса, «Күлкінің эстетикалық мәні» тарауында өткен-
нен — Б, Майлиннің, бүгіннен — Қалтай Мұхамеджанов-
тың комедияларының иығы озық екенін сездірген. «Та-
рихи дәлдік пен көркемдік» тарауында тарихи және бү-
гінгі күн тақырыбындағы көрнекті драмалық щығармала-
рымыздың дені нақтылы сарапталып, жетістіктер мен
кемшіліктері әділ де дәлелді танбаланған. «Жаңғырган
достүрлер» тарауы дамудың бүгінгі кезеңін парьгқтап,
қазіргі қазақ драматургиясындағы мазмұндық-тшіндік
жаңалықтарды, ізденістер мең іркілістерді байсалды ба-
йыптап, жан-жақты сөз еткен. Қысқасы, «Күретамыр» —
қазақ драматургиясының поэтикасын тарихи-салыстыр-
малы тұрғыдан жан-жақты да жүйелі зерттеген, толық-
қанды да тұтас пайымдаған сындарлы сын кітабы, сал-
мақты ғылыми еңбек. Ол — автордың, Рымғали Нұрға-
лиевтің ғана қазіргі таңдағы шоқтықты кітабы емес, қа-
зақ әдебиеттану ғылымының, сынының да басты бір кіта-
бы, белесті биігі болып отыр.
«Өнер алды — қызыл тіл», «Өнердің эстетикалық ны-
санасы», «Айдын», «Телағыс» кітаптары да қьісқа қа-
йырым емес, кең талдау, терең тану тілейді. Олардың
жалпы сыншы-ғалым творчествосына тән ерекшеліктөрді
байқатуы өз алдына, төл сипаттары мен тұрпаттары да
келелі әңгімегө өзек болар еді. Шағын творчестволық
портретте мұның бәрін таратып айтпақ түгіл, түиіп-түйіп
шытудың өзі мүмкін емес.
Епдеше, Рымғали Нұрғалиев қаламынан жаралған
кітаптарды түгел шолып шыққанда, сыншы-ғалым твор-
242
чествосыпа тән қандай ортақ, игі, түбірлі ерскшеліктерді
байқар едік?
Біз бүл сұраққа жауапты сыншы творчествосының
әліппелік, алайда, басты талаптарға: кітапты анық кітап,
ғылымды шынайы ғылым, сынды шын сын ететін талап-
тарға қаншалықты және қалай жауап беруінен іздеуіміз
керек. Өйткені, нұсқалылық ерекше бірдеңе емес. Шын
өнер қарапайым болады. Біздің ойымызша, әрбір өнер,
әдебиет, сын шығңрмаларыпа қойылатын мұндай қара-
пайым, бірақ негізгі, шеіпуші талалтарды ұлы Лев Тол-
стой әдемі әрі ете әділ көрсеткен: «...Я давно уже соста-
вил себе правило судить о всяком художественном произ-
ведении с трех сторон: 1) со стороны содержания — на-
сколько важно и нужно для людей то, что с новой сто-
роны открывается художником, потому что всякое про-
йзведение тогда только произведения искусства, когда оно
открывает новую сторону жизни; 2)- насколько хоро§ра,
красива, соответственна содержанию форма произведе-
ния; и 3) насколько искренно отношение художника к
своему предмету, то есть насколько он верит в то, что
изображает. Это последнее достоипство мне кажется всег-
да самым важным в художественномпроизвөдении. Оно
дает художественному произведению его силу, делает ху-
дожественное произведение заразителъным, то естъ вызы-
вает в зрителе, слушателе и читателе те чувства, кото-
рые испытываөт художпик».
Міне, қандай да бір өнер, әдебиет, сын шығармала- '
рына қойылатын басты талаптар — рсы үш тал*п: мазмұ-
ны жағынан жаңалық және халыққа қажет бодуы; піпгіні
(формасы) жағынан мазмұнына сайкес, сұлу, жақсы бо-
луы; автордың ез нысанасын, тақырыбын шынайы игеруі.
Сыншы-ғалым Рымғали Нүрғалиевтің күллі творче-
ствосы дерлік осындай ауыр, ақиқат, піешуші өліпем-
талаптаірдан келгеніде де қыңбай|ды, сыр білдірмейді,
олардың бәріне бірдей және бәріпе толық жауап береді
дей аламыз.
Сонымен, біздің ойымызша, ақиқаты да солай: Р. Нұр-
галиев творчествосындағы бірінші және жөтекші ерекше-
лік — толық мазмұндық жаңалық. Бұл сыншы-ғалым ең-
бектеріндегі барлық ой-пікірлердің, талдау-танулардъХй
нұсқалылығына тек Нұрғалиевтік ой-пікірлер болуына
саяды. Мұның өзін де түстеп-таңбаласақ, ол таным те-
рөңдігінен, талғам тазалығынан, талдау тегеурінділігінен
тутан ойлардың сонылығынан, озықтығынан, пікірлердің
дарасаттылығынан, пайымдаулардың жан-жақтылығынан,
‘ 243
байлығынаи, парықтаулардың толыққандылығынан көрі-
ніи менмұндалайды. Бұл айтқанымызға автордың қай-
сыбір мақаласын, кітабын талдауда да біраз мысалдар,
әсіресе, «Трагедия табиғатына» тоқталғанда жеткілікті
мысалдар келтірдік ден білеміз. Бұл —біздің асыра мақ-
тауымыздан туған байлам емес. Ю. Бондарев айтқандай:
«Шынайы талант епікімді де қайталамайды; онда өзгелер
немесе өзі бастаған қандай да бір істі тереңдетіп, дамы-
тып әкетер құдіретті күш бар», — екені рас болса, Р. Нұр-
ғалиев нашар жаза алмайды, басқалардың көлеңкесінде
қала алмайды. Әрбір қадамында өзіндік үн, тыныс таны-
ту, жаңалық ашу - - Рымғали Нұрғалпевтің болмысы.
Оның талантты екенін мойындаған кім-кімнің де біздің
байламымызбен келісері күмәнсіз.
Сонымен, Рымғали Нұрғалиев творчествосына тән
екінші құнды ерекшелік — пішіңдік парасаттылық.
Бұл — тұңғыш кітаі* «Трагедия табиғатында» да жақсы
көрінген-тін. Атап айтқанда, монографияның пішіні маз-
мұнына сай, жұп-жұмыр келіп, баяндалуы тиімді, тар-
тымды болатын. «Бастау» мен «Түйін» зерттеуге бас-
аяғы бүтіндік бітірсе, Әуезовтің көл-көсір, ғажап бай
мұрасы — драматургиясынан әр түрлі тақырыптағы, бірі-
нен^бірі асып биікке тартар қадау-қадау бес шыңды таң-
дап алып тану үзік-үзіктікке, ойқы-іпойқылыққа ұрып-
дьғрмаганын көргенбіз. Сыңшы-ғалым оларды талдау-
ды монолиттік жүйемен жүргізіп (мәселен, Еңлік — Ке-
бек», «Алғашқы нұсқалар», «Тырнақ алды», «Классика
қалай туды?», «Образдар галереясы», «Талант құдіреті»
тәрізді бөлімшелерге жіктелсе, «Абай» — «Тақырыппен
табысу», «Үлкен достық», Ақын трагедиясы — халық тра-
гедиясы», «Конфликт, характер, идәя», «Жарқырай түскен
бояулар» іспетті бөлімшелермен жинақталған, келелі өр-
бітіп-салыстырып қоймай, шебөр жымдастырып, сабақтас-
тыра білген-,ді. Мұның өзі «Трагедия табиғатының» кө-
рікті, бірегей, яғни сапалы да сұлу түзілуінө жеткізген
бір себеп болғанды... Сөйтсек, Р. Нұрғалиев осы алғаш-
қы қадамында-ақ айқын байқалған бұл тәсілін кейінгі ту-
ындыларында ұштай түсіп, жемісті қырына айналдырып-
ты. Соның нәтижесінде біртұтас монографияларын айт-
пағанда, жинақ, кітантарының тіпті жеке мақалаларының
сыртқы-ішкі порымының өзін мазмұнына сәйкес, жара-
сымды, жақсы мүсіндей білу де — Рымғалидың болмы-
сына айналыпты... Өйткені, ол ойды олпы-солпы беру
мен ықшам, ыңғайлы жеткізудің арасында үлкен айырма
бар екеңін жақсы біледі. Ойды шашыраңқы, жалпақ, қа-
244
лай болса срлай беру оқыған адамды іларшатса, жинақы-
лық, нақтылық, дәлдік жетелеп ынтықтырып отырады.
Ағаш көркін жапырақ қалай ашса, әдемі, сәйкес, сұлу
форма да кітап көркін солай ашпақ. Әдетте жаны жар-
қын ажарсыз қыздан гөрі жаны жарқын емес әдемі қыз
жанарды алдымен тартады (алғашқы көруге. болса да)
емесі пе? Ал жанына қоса тәні де сұлу қыз — адамның
аруы, жігіттің арманы, әрине. Рымғалидың барша кітап-
тарында дерлік осындай жан-тән, табиғат бар. Бұған
бір дәлел-—автордың «Талант тағдырының», «Идея, ше-
шім, шеберлік» атты екінші бөлімінде әр кезде жарық
көрген мақалаларын арфаның шектеріндей егіздестіріп
жібергені десек, екінші бір дәлел — «Өнер алды — қызыл
тілдің», «Аңғартудан» басталып, «Әдебиеттің даралық
сипаты» мен «Әдебиеттің тұтастық сипаты» сияқты қос
арна тартып, «Тұжырыммен» тәмамдалуы. Бір қызығы —
«Трагедия табиғаты» да, «Күретамйір» да, «Өнер ал-
ды — қызыл тіл» де, «Өнердің эстөтикалық нысанасы»,
«Телағыс» та алғаш кішкентай ара-дара бұлақтардай бас-
тау алған кітаптар. Яғни, олар түгелге жуық жеке пікір-
лер, мақалалар, бас-аяғы бүтін бөлімдер, тараулар күйін-
де мерзімді баспасөз бетінде жарық көрген. Бәлкім, әу
баста олардың талайы епшілері бөлек, қоңсы қонбаған,
түтіндері қосылмаған дүниелер болуы да мүмкін. Рым-
ғалидың сабақтастыруға, құрастыруға шөберлігі сол —
алуан-алуан, түрліше туған туындыларды нұқсан кел-
тірмей-ақ ұластырып, қайта қорытып, бір қолдың сала-
сындай туыстастыра алатындығы. Кейдө тіпті, қиыспас-
ты қиыстырып, сыйыспасты сыйыстырып жіберетіндей.
Мысалға, «Күретамырда», «Әдебиеттің даму сипаты»,
«Өнердің эстетикалық нысанасында», «Прозалық драма-
тизм», «Портретке дайындық» атты мақалалар бар. Тек
драматургияны қаузаған тұтас еңбектерге проза туралы
мақалалардың не керегі бар? Рымғали, міне, осы мақа-
лаларды алдыңғы тараулармен ағайындастыра алғандық-
тан да, аталған кітаптарды оқып отырып, әлгі тараул^р-
дыц «бөтен» екенін байқай да қоймайсың. Демек, автор-
дың пішінді мүсіндеудегі шеберлігі аталған еңбектердің
елеулі де әсерлі болуын қамтамасыз еткен басты бір
фактор десек орынды.
Сонымен, қаламгердің омір-өнердің жаңа жаңтарын,
ақиқаттары мен айшықтарын жан-жақты да терең ашқа-
ны, оны жарқын да жарасымды түр-тұлғада бейнелеуі,
бейнелей алғаны шеберлікке қатысты нәрсе десёк, Рым-
245
ғали Нұргалиев — сол биіктен еркін көрінген сынпіы-
суреткер.
Елді қаламгердің сол емір-өнердің өзі ашқан жаңа
жақтарын, ақиқаттары мен айшықтарын қалай бейнеле-
гені — мақсат-мұрат пеп ковцепция-идеяға, нақіылай
түскенде, адамгершілік пен ар-ұжданға қатысты мәселе.
Қысқасы, автор шығармасын жазарда алдына нендей
мақсат-мұрат қойды? Оң ба, теріс пе? Жарық па, күңгірт
пе? Түптеп келгенде, автордың айтпагы немене? Автор-
дыц нысанасы, тақырыпты игеруге қатыяасы қавдай?
Сүйіп, адал жазды ма? Салқын, самарқау меңгерді ме?
Жауапкершілікті қаніпалықты сезінді? Заңғар Лев Тол-
стойдың бүл бітім-белгіге айрықша мән беруі тегін бол-
маса керөк. Себебі, талант бар болса, оны ешкім алып
қоймайды, талант — сапта, ол ізденсе, тер төксе, шебер-
лікке де жетеді. Ал онда адамгершілік аз болса, автор
шығармасын адам боп, адал жазбаса, Азамат болып жаз-
баса бәрі бекер.
АдамгершілікІ Тақырыпқа атүсті қарау, опасыздық
жасау, жеңіл жолмен жүру, жауапкершіліктің жетіспеуі,
ыемесе тақырыпты терең зерттеу, оны ғаіпық болып иге-
ру, бар күш-қуатты жүмсап жазу, соньщ нәтижесінде
халықтың, замандық ойлар айту — бәрі осыдан туады.
Тіпті таланттың (қаншалықты үлкен болса да) теріс
пиғылда бодуы, қате концепцияға салынуы, жанының
лаиланып, былгана бастауы да шығармасына зор әсер
етпек. Нашар адамның шығармасы жақсы болмақ емес.
Сол себепті де Н. М. Карамзипнің мына айтқандары
айна-қатесіз ақиқат деп білеміз. «Творец всіегда изобра-
жается в творепии, и часто против воли своей. Тщетпо
думает лицемер обманутъ читателей и под златою одеж-
дою пышных слов сокрыть железное сердце: тщетно гово-
рит нам о милосердии, сострадании, добродетели! Все
восклицания его холодны, без души, без жизни, и никогда
питательное, эфирное пламя не польется из его творений
в нежную душу читателя». Олай болса, жан мөлдірлігі —
шығарма мөлдірлігі. Жүрек жылуы — шығарма жылуы.
Автор адамгеріпілігі — шығарма адамгершілігі. Бірақ ке-
мел, көркем іпығарма жазу үшін жай адамгсршізікке ие
болудың өзі аз. Азаматгыққа жету, күрескерлікке кетері-
лу ғана шын моніндегі үлкен, озық, ұлы шығармалардың
дүниеге келуін қамтамасыз етпек.
Қуаныштысы — сығ
лп
:ы-ғалым
Рымғали Нұрғалиев
творчествосында осындай текті тазалық, адалдық бар.
Қай кітабын алсаң да, тақырыбын терең зерттеп. білід-
246
сүйіп жазғаны сезіледі. Егер туынды мен автор бір-бірі-
не тура пропорционал десек, мазмұндық-пішіндік тұрғы-
дан оның қайсыбір кітабы да Рымғали Нұрғалиевтің
озың ойлы, батыл да принципшіл, жаны жарқын адам,
аяулы азамат екенін аңғартса керек. Автордың спекта-
кльдерді талдаудағы сырбаздығы, талапшылдығы тәнті ет-
се, Мұхтар Әуезов, Жұмат Шанин, Ілияс Жансұгіровтер
драматургиясына деген қызулы йахаббаты оқып отыр-
ғап сені де баурап алады. Әрбір ойын, пікірін, тапқаны
мен танығанын, мадақтауы мен сынауын аялап айтатыны
ақтарылып ортаға салатыны сезіледі. Жиырма алты жаста
«Трагедия табиғатындай» таза да терең, жиырма тоғыз
жаста «Талант тағдырындай» тиянақты, отыз үш-отыз
төрт жаста «Күретамырдай» түпнұсқа, қырықтың қыр-
қасында «Айдын», «Телағыстай» күрделі де келелі ец-
бектер бітіру еңбеккер, суреткер сыншы-ғалымның ғана
қолынан келмек. Бұдан шығатын қорытындьг: Рымғали
Нұрғалиев творчествосындағы ең басты да ең құнды қа-
сиет-ерекшелік те — осы күрескер суреткерлік, азаматтық
сыншылық болса керек.
Рымғали Нұрғалиевтің тағы бір артықшылығы — твор-
честволық күш-қайратын әдебиетке келгелі, негізінен,
бір-ақ жанрды зерттеп, игеруге жұмсап келеді. Ол — қа-
зақ драматургиясы, Рас, арагідік проза мен сын барыс-
бағдарын, ахуал-аужайын анықтауға атсалысып қоятыны
бар. Онда да аса қажет жағдайда ғана, немесіе олар қазақ
драмасына етене, тығыз байланысты жағдайда ғана.
Басқа кездің бәрінде баққан-білгені, маңдай аудармаз
темірқазығы — қазақ драматургиясы. Бұл — басқа жанр-,
ларда жазу, ырыс-байлық табу қолынан келмегендіктең
емес. Бұл — творчестволық күшті, ақыл-ойы мен жүреқ
жылуын бөліп-жармай, төгіп-шашпай бір-ақ арнаға жұм-,
сауды, не тапса да содан тауып, неге жетсе де сол жанр-.
да жетуді көздеген, яғни қазақ драмасіының барын базар-
лап, жоғын жоқтап, көсегесін көгертуді көздеген сапалы
омірлік мақсаттан туған қасиет. Мұндай табандылықтың,
тақырыпқа берілгендіктің, бірегей еңбектің нәтижесі соз-
сіз маңызды да мол болмақ. Бұған айдай анық айғақ —
Р. Нұрғалиев творчествосы. Ол он кітап шығарса, соның
жетеуі қазақ драматургиясын қамтиды. «Ңазақ драматур^
гиясында» күллі жанрдың көлеміне қысқаша экокурз
жасаған автор «Талант тағдыры», «Трагедия табиғаты»,
«Күретамыр», «Өнер алды — қызыл тіл», «Өнердің эсте-
тикалық нысанасы», «Айдын» кітаптарында қазақтың
тұңғыш пьесасы — Көлбай Тоғысовтың Уфа қаласындц
'247
1915 жылы жеке кітап болып басылған «Надапрық
цұрбаны» пьесасынан бастап Оралхан Бөкеевтің «Құлы-
ным менің», Нұрлап Оразалиііпің «Піырақ жаяғап түп»
ньесаларына шейін толымды талдау-таразылау жасағанын
кереміз. ‘Жазылу мерзімі жөнінен бірі бұрын, бірі кейіи
дүниеге келсе де, аталмыш жеті кітапты бірге қарас-
тырсақ, олардыц 1917 жыл мен 1987 жыл аралытындағы
жетпіс жылдық қазақ драматургиясының әдеби-әлеумет-
тік, ғылыми-сыни шежіресін жасап, басты беталысы мен
негізгі биіктерін, күллі даму эволюциясын анықтағанын
көреміз. Драмаға келу, жазу ретімен тоқталар болсақ,
Рымғалидың басты нысаналары — Мұхтар Әуезов, Сәкен
Сенфуллин, Бейімбет Майлин, Ілияс Жансүгіров, Жүмат
Шанин, Сәбит Мұқанов, Ңалтай Мұхамеджанов. Жеті
кітапта бұл саңлақ та соқталы суреткерлердің драматур-
гиясына жеке тараулар арналып, тиянақты сөз етілген,
көн ретте-ақ тұлгалық (портреттік), монографиялық дә-
реже-деңгейде зерттеліп, зейінделген. Сондай-ақ кейбірі
классик, кейбірі көрнекті, көбі белсенді драматургтеріміз:
Ғабит Мүсрепов, Әбділда Тәжібаев, Әлжаппар Әбішев,
Шахмет Құсайынов, Тахауи Ахтанов, Зейтін Ақышев,
Қапан Сатыбалдин, Сәкен Жүнісов, Әкім Тарази, Қалихан
Ысқақов, Құдаш Мұқашев, Оразбек Бодықовтардың бел-
тілі, соңғы кездердегі сүйекті пьесалары туралы да түйдек
ойлар айтылып, түйінді пікірлер тұжырымдалған. Жеке
қарастырылған қадау-қадау драматургия, театр мәселе-
лері қаншама. Бұған драматургияның көркемдік даму-
ындағы даралық, тұтастық сипаттар, дәстүр мен жалғас-
тық туралы байсалды, тамырлы пайымдауларын қоссақ
ше? Драма, театр сыны туралы ойларды қоссақ ше? Жи-
нақтар болсақ, жетІ кітая — бірін-бірі таратып-толық-
тырып, дамытып-жалғастырып жатқан бір-ақ еңбек. Бас-
ты еңбек тақылеттес. Мұның озі, сөз жоқ, сыншы-ғалым
Рымғали Нұрғалиев творчествосына жалғас жүйелілік,
кәмі^ тұтастық тән екенін корсетеді.
* * ф
Рымғали Нұрғалиев өз творчествосындағы біз мақтап
отырған қасиетті, басқа сыншылар түгілі, «таза» ақын
жазушыларда да табыла бермес қасиеті — тұтаетығын ке-
йінгі кезде озі бұзды. Прозаға қадам басыпты. Атап айт-
қанда, ол 1982 жылғы «Жұлдыз» журналының 10 санын-
да «Атшабыс ертең» ныспылы повесть жариялады.
Қызық: таза проза, цроза болганда — повесть. Өаі қа-
зіргі жұрттық прозасын, әңгіме-повестері түгіл, романда-
248
рын сынап жүрген адам. Тіпті, драматург Әуезов нен
прозаик Мүсреповке де тіс батырып қойраны бар, • Ал
прозаға қоятын талабы елді прозаға жазуға бастаудың
орнынан прозадан бездіріп жіберердей: «Бүгінгі стиль-
дің мәнін ескермей, форманың ролін үқпай, интонация
қызметін ацгармай прозаға бой ұру — мұхитқа есқексіз
қайықпен түсумен тең. Характер кесектігі, шығарманың
философиялық концепциясы, ұсынар идеяның әлеуметтік
мәні сияқты күрделі шарттарды терең толғап, әбден ой-
ластырып алмай, қалам тарту, жеңіл айтқанда — әбес-
тік, творчестводағы тауықсоқырлық» (Күретамыр, 219-
бет).
Сонда Рымғали Нұрғалиевтің мұнысы қалай?
Аяқ астынан өнер ашқаны ма?
Мұхитқа ескексіз қайықпен қойып кеткені ме?
Жоқ, аяқ астынан өнер ашпапты. Проза жазуға хүқы
бар екен. Мұхитқа ескекті қайықпен түсіпті. Есімізге
жас журналист Рымғали Нұрғалиевтің очерктері, ма-
қалалары, деректі новеллалары түсті. Рас, біз «Ленинпгіл
жастың» тілшісі Р. Нұрғалиевтің қаламгерлік балауса
қадамдарын өз кезіндө оқи алған жоқпыз. Шамасы, ол
кезде әлі бала болсақ керек, «Қазаіқстан пионерінің» ау-
мағынан аса алмай жүрсек керек. Деғенмен, оның жігіт
шақтағы балғын қадамдары құтсыз кетпепті. Ет пен
терінің арасындағы желік емес екен. Арада жылдар өт-
кенде «Дән» атты кітап болып шығыпты.
Беріректе, Рымғали Нұрғалиев тек сыншы-ғалым деп
жүргенімізде, бізді оның бір тандаңдырғаны бар. «Ле-
ниншіл жасқа» «Қызыл бұлттар, ңарағай тамырлар» атты
көлемді очеркі шыққан-ды.
«...Бүкіл Совет Одағында фламинго осы біздің Қор-
ғалжында ғана бар екен ғой. Күзде Африкага қайтатын
көрінеді. Суретшілер аспаңда ұшып бара жатқан фла-
минголарды неге салмайды. Қандай тамаша сурет. Қы-
зыл бұлт жанып-сөніп Сарыарқада ұшыпібарады. Қиноға
гүсірсе... О-о!» —дейді очерктің бозбала кейіпкері Сабыр
Тілесов.
Қызыл бұлттар. Шынында да, әсем сурет.
Автор «қарға тамырлы қазақ» деген ұғымға қарсы
шығады. Дұрысы — қарағай тамырлы қазақ деп түсіндГ-
реді. Ойланарлық жайт.
Қарағай тамырлар. Шынында да әсем бедер.
Бүгін ойлап отырсақ, осы очерк?кездейсоқ, жалғыз-ақ
рет жалт еткен нәрсе емес екен. Басы— «Дән». Жалға-
суы — «Атшабыс ертең».
' 249
«Дәнді» оқып отырғанда аңғарарыңыз — автор өмір-
дегі оақты адамдарды, оқиғаларды алып отырғанмен, жа-
лаң факті, көроеткіш, табыстарды тізбейді. Кенжебек
Алпысбаев, Михаил Довжик, Балғабай Оспапов сынды
Социалистік Еңбек Ерлерінің, өзіміз күнде көріп жүргөн
кенші, Шіопан, диқан замандастарымыздың жанына үңі-
леді, Журналист-ңаламгер новеллалы новелла етер не-
гізгі компоненттер: шымырлық, сюжет, диалог, тілге ұс-
талық танытады.
Осы алғашқы балауса қадамдардағы бастама нышан-
дар: сюжет ербітугө, диалог ңұрута бейімділік, мұзмұн-
пііпін жинақылығы, төгілмө тіл — кейін дамып, жетілө
келе сыншы-ғалым Рымғали Нұрғалиев творчествосына
сұлулық дарытқан сипаттар екөн.
Айтпақшы, мұндай сипаттар — сыншы проза жазсын,
жазбасын сыншыға тән болуы керек. Себебі, сыншы өз
баоы суреткер, оған қоса ойшыл-философ, ғалым, тарих-
шы, этнограф, социолог болмаса, яғни жазушыдан ақын-
нан прозашыдан, драмаіпыдан, балалар қаламгерінен
қай жағынан да артың болмаса, қалаиша сын айтпақ,
талдап жасап, ұстаздық көрсетпек. А. Н. Толстойдың:
«Сыншы ойшылдан да ақылды, суреткерден де талант-
тырақ болуы керек»,— деуі дө сондықтан. Олай болса
баз бір әдебиетшілердің «сышпылар — енердің басқа са-
лаларында жолы болмағандықтан сынға келушілер, яғ-
ни оуреткерлерге қараганда кемталанттар»,— деп ойлап,
соған сеніп жүруі — кісінің күлікісін келтірерлік ұят нәр-
се. В. Г. Белинскийдің өспірім жасында драма жасап,
онысы әлсіздеу болтаннан кейін сын жанрына ауысып
кетуі, сыншы Хасен Әдібаевтың проза саласындағы тұң-
ғыш кітабының сәтсіздігі бұлай ойлаута жел бере алмай-
ды. Сауысқанды сұңқармен ешбір шатастыруға болмай-
тыны сияқты қазақ сынына келіп күн көріп жүрген кез-
дейсоқ, дарынсыз «талдаушыларды» шын сыншылар са-
натына қоспасақ керек. Ендөше, кез келген жазушы тү-
гіл, кейде үлкен суреткерлердің де қолынан сын жазу
келе бермесе, ал шын сыншылардың қай-қайсысы да кер-
кем шығарма жазып к-ете алады.
Демек, Р. Нұрғалиевтің прозаға келуі, повесть жаза
алуы оншалы-қты түсініксіз құбылыс та өмес. Қолынан
келедІ, Келген соң жазған.
Басты кейіпкері — /Кұмат. Авторға таныс, бізге ете-
не Шанин. Рымғали Нұрғалиев тұңғыш повесінде-ақ едә-
уір суреткерлік таньгтқан. Санаткер Жұмат ПІаниннің
балалық шағы бейнеленеді. Режиссердің туған өңірі, ұш-
250
қан ұясы таныстырылады. Нағашы аулында өткізген күн-
дер, Қоянды жәрмеңкесіне бару — Жұматты жетілдіре
бастаған жағдайлар. Бай баласы Бақтиярдың күтімдегі
жүйрік болар деп үміттеніп жүрген көк қүнаны — «Көк-
торғайдың» қалып, кедей баласы Жүматтың жай бұтар-
тарға баланып жүрген жирен құнанының озып, «Же.т-
жирен» атануында символдық параллөль, көркемдік қа-
бат бар. Бірақ повестің негізгі айтары, шарықтау шегі
тоқсанға келген Дәурен шал өткізген атжарыс-бәйгеде
жатыр. Қызық қана емес, мұнда танымдық мән де мол.
Орыс әдебиетінде (Холстомер, Изумруд), қазақ әдебие-
тінде небір текті аттар тұлғалары (Құлагер, Бәйгеторы,
т. б.) жасалса да, Рымғали таныстырған Көкқасқа ат
бітімімен, бәйгеден өзгеше келуімен назар аударады.
Өкініштісі — осы оқиғаның Жұмат өміріне қатысы аз-
дығы, Құдайберген әңгімесі арқылы берілетіні, өткен ға-
сырда өткені. Әрі повесть шолақ қайырылғандай. Жал-
ғасса, Жұматтың балалық шағы тиянақталоа игі еді.
★ * ★
Сыншы-ғалым творчествосы тек табыс-жетістіктер-
ден түзілмегені анық. Сонда жас, қалыптасқан, көрнек-
ті сынпгы творчествосында қандай көмшіліктер бар?
Жас сыншы Р. Нұрғалиев творчествос/ындағы нөгіз-
гі мін—балаңдық. Әлі толық қалыптаспаудан: талғам
ұшталып, шеберлігі шыңдалмаудан туған жетімсіздік
бұл. Ол кейде сезімін ірке алмай, қызыл сөзге тізгін бе-
ріп ,те қалады:
«Ол — адам деп елжіреген; ағынан жарылатын, жү-
регі күпшуаққа толы, мөлдір махаббаты үшін мұхит са-
пыруға бар қыран жігіт Қозы.
Ол — аяулы сезімін, құштарлығын алтынмен аптап,
күміспен күптеп, тұмсықтыға пгұқытпай, қанаттыға қақ-
тырмай, сүйгеніне ғана бағыпттаған, ақылы келдария, ай
десе аузы, күн десе көзі бар ару Баян» («Талант тағ-
дыры», «Махаббат жәнө зұлымдық», 75-бет).
«Екі жақты езгінің зіл, салмағы белін қайыстырып,
соры қайнап, сорпасы төгілді қайран елдің. Еркіндікті
аңсаған қырдың батыр жігітгері атқа қонды. Құрулы
пулемет, ақырған зеңбіреккө тайсалмай қарсы шыққан
өңшең қыршынның кеудесінде бостандық деп соққан
жолбарыс жүрек тайпьа тулады» («Трагедия табиғаты»,
102-бет).
Осындай жолдарды да жазып отырған Рымғали ма?
Танданып, тамсанып кетіп, сөзімізді ірке алмай қалып,
' 251
сол үшін де сыннап сын естіп жүрген өз басымыздың
Рымғалиға ескертпе айтуымыз артық па? Артық емес.
Алайда, қаламгерлік сапардың алғашқы кезеңінде
мұндай кемшіліктщ кездесуі зацды. Әдебиет тарихында
қандай бір қаламгер де бастан өткізген құбылыс.
Бұл кемшілік — балаңдық Рымғалидың алғашқы екі
кітабында ғана кездөседі, әрі сыншы творчествосына .
қатты көлеңке түсіре алған жоқ.
Рымғали Нұрғалиев аталған міннен әлдеқашан арыл-
ған.
Ңалыптасқан сыншы-ғалым Р. Нұрғалиевтің кейбір
пікірлері көңілге қонбайды. Яғни автормен жекелеген
тұстарда полемикаға баруға болады. Бұл мін бе? Бәлкім,
мін шығар. Бәлкім, мін емес те шығар.
«Бір кезде Гете ескерткеңдей, ұлы қаламгер қала-
мынан шыққан туындының бәрі бірдей саф алтын бола
бермейді. Осы әділет пікірді Әуезов твврчествосы жайлы
да айту қажет (келісеміз Б. С.). 1958 жылы «Қазақ
әдебиеті» газетіцде жарияланған «Дос — Бедел — дос»
қазірде жұрт ұшін ұшты-күйлі жоғалып кеткен сияқты.
Әдебиетшілер жадынан шығарып, сыншылар елемейтін
секілді. (Рымғали мақаласын жазған кезде жағдай
осылай болған болуы керек — Б. С.).	ч
«Дос — Бедел — дос» Әуезовтің басқа пьесаларына
ұқсамайды... Пьеса қаһармандары үш түрлі қоғамдық
құрылыста, негізінен, бір-біріне ұқсастау оқиғаларды
бастан кешіреді. Әрине, бұл шартты түрде алынған нәр-
се. Сойтсе де жазушының осы жерде жасап алғап дайын
схемаға салынып кеткенін айту керек, бұл жай пьеса-
ның реалистік қуатып солгындатқан... Қайта шұқшия-
сың. Зер салып, көңіл бөліп оқи бастайсың. Космостық
саяхаттың жен-жосығы, сол саладағы қатпар қиындық-
тар, табыстар, техпиканың шстін, соны жәйттерін топ-
шылаган гәп. Таңырқау. Қайта күдік. Күдік. Бөгде, жат
жазу шығар? Әшейін кіріп кеткен қосақ арасының дү-
ниесі болмасын. Жо-жоқ. Өә қолы, Әуезовтің оп-оңай
таныла қоймайтын өз жазуы, өз шығармасы...» («Та-
лант тағдыры», «Пьеса және фантастика», 101, 103 —
104-бегтер).
Сонда қалай, Р. Нұрғалнев бұл пьесаның бағдарыи,
болмысын терең маңызын тамаша түсіне отыра, «Дос —
Бедел — досты» Әуезовтің екінші қатардағы дүниесі деп
отыр ма? Солай сияқты. Жоқ, кешіріңіз, біз мұнымен
келісе коймаймыз. «Дос—/Бедел*—дос» — Әуезовтің
ұлы шығармасы, драматургиядағы бір асқары.
252
«Еңлік — Кебек» трагедиясының алғашқы нұсқасын-
да да оптимистік идея бар-ды, бірақ ол әлсіз жанған нә-
зік сәуледей ғана болатын» («Трагөдия табиғаты», 50-
бет).
Біз бұл байламмен де келісе алмаймыз. «Еңлік —
Кебек» алға:
нін толық байқатқан. (Алғашқы кезде ұлы емес тығар-
ма кейінгі жөндеу кезінде) қашпалықты жөнделсе дө
(ұлы шығармаға айналып кете қоймас). Еңдеше, ұлы
шығармадағы ошимистік идеяның әлсіз сәуле болуы
мүмкін емес.
Р. Нұрғалиев «Өнер алды — қызыл тілдің» 60-бетін-
де мынадай байлам жасаңды: «Зады, әдебиетіміздің
жанр-жанрының қара шаңырақ — поэзиядан үпші алып,
өз алдына отау тігіп шыгуы отызыпіпы жылдар тұсып-
да. Өлеңі, ұйқастыра сөйлеуі аралас-құралас жүретін
С. Кобеев, С. Торайгыров туындылары, щындап келген-
де, қазақ прозасының берік іргесіп қалай алмаған. Жи-
ырмасыншы жылдары жапр шарттарыпа толық жауап
беретін, озық әдебиеттер туындыларымен иық тіресті-
ретін проза үлгісін 'жасаған қазақта М. Әуезов, Б. Май-
лин секілді жазушылар бірен-саран». Әдебиетте сан емес,
сапа өлшем болса, бірен-саран жазушыларымыз: Б. Май-
лин, М. Әуезов аз ба? ЖиырмасЫншы жылдарға (1920-
1930) он жыл уақыт жатса, поэзиядан драма жанрының
енші алуына тыйь^м салынған Ж. Аймауытов драматур-
гиясын айтпағанда, М. Әуезовтің ұлы пьесалары, С. Сей-
фуллиипің, Б. Майлиннің, I. Жансүгіровтің, Ж. Ша-
ниннің драмалық шығармалары жеткіліксіз бе? «Қызыл
сұңқарлар», «Қаракөз», «Талтаңбайдың тәртіібі», «Ең-
лік — Кебек», «Кек», «Арқалық батыр» секілді ірілі-кі-
шілі сом дүниелер тақиямызға тар келе ме? Қош, енді
проза жанрының 1920 жылдардағы жай-күйіне келейік.
Мектеп оқулығында, «Қазақ әдөбиеті» тарихында «Қа-
лың мая», «Қамар сұлу» романдарын «қазақ прозасы-
ның берік іргесін қалай алмаған шығармалар» деп
оқытпайтынын айтпағанда, олар Рымғалидың өзі: «түркі
тілдес әдебиеттердеті жанр шарттарына жауап берген,
европалық деңгейден шыққан ең алғашқы романдардың
бірі» деп мақтап отырған татар жазушысы Ғ. Ибраги-
мовтың «Қазақ қызы» романынан соншалықты олқы ма?
Біздіңше, олқы емес. Демек, С. Көбеев, С. Торайғыров
туындыларының елеулі кемшіліктері бола тұра қазақ
прозасының берік іргесін қалағанының басы ашық.
Екінші — С. Кебеевті, ұлы тұлға С. Торайғыровты есеп-
253
темсгепнің өзінде, Б. Майлиннің әңгімелері, повестері,
М. Әуезовтің әңгімелері, «Ңилы заман» секілді көлемді
дүниелері — жиырмасыншы жылдар түгілі, соксенінші
жылдардың өзінде көп жагдайда қолымыз жетпей, жетө
алмай отырған қазақ прозасының бір-бір биіктері емес
пе? Олай болса, қазақ прозасының поэзиядаи 1920 жыл-
дары-ақ болініп шығып, бөлек отау тіккені қандай кү-
дік туғызбақ?
Жә, осы мысалдар да жетер.
Р. Нүрғалиевтің творчествосында мұндай бірлі-жарым
артық-кем пікірлердің кездесуі — сошпалықты қорқа қоя-
тыи құбылыс, немесе аяқтан тартатын елеулі кемшілік
емес. Өзіндік талғам, қабылдау, көзқарас бар жерде ар-
тық айтып, кем соғу кездесуі — омірдің заңдылығы. Оның
үстіне әдебиеттану, сын . табигатында диалектикалық,
объективтік қана емес, белгілі бір дәрежеде субъективтік,
индивидуалдық, полемикалық өнер. Ендеше, Писаревтің
Пушкинді, Лев Толстойдың ПІекснирді қабылдамауы қа-
сында Рымгалидың аракідік артық еткір пікірлері әбден
төзерлік жагдай. А. П. Чехов 1902 жылы 13 февральда
жолдаған хатында: «Тургеневті оқып жатырмын. Ар-
тында жазғандарының сегізден бірі, не оннан бірі ғана
қалады, өзгесі 25 — 35 жылдан кейін архивке кетеді»,—
деп кесіп-пііпкен. Бірақ Рымғалидың өзі де айтқандай:
«Иван Тургенев творчоствосы (арада сексен сегіз жыл
өтсе де — Б. С.) бұл кепті киюден аулақ» («Өнер
алды — қызыл тіл», 40-бет). Әрине, Тургеневті «түсін-
беуі» Чеховтың, Көбеевті кем бағалауы Нұрғалиевтің
сөз қадірін білмегендігінен емес. Жағдай солай болса
да, Р. Нұрғалиев творчествосында тап баспау: асыра сы-
нау, жасыра бағалау мүлдем кездеспегеніне не жетсін.
★ * *
Ңашанда суреткер өмірінің басты өлшемі — еңбегі.
Саңлақ сөз зергері, Соңиалистік Еңбек Ері Ғабит Мүсре-
пов: «Ақынның өмірдегі орны — қаламының қанаты қан-
дай биікке көтеріп шығарса, сол жерде»,— дейді. Бұл —
суреткер творчествосының көтерілген белес — асқарла-
ры. Суреткер жоғарыға, зеңгір кекке қарай қанат қағып
қоймайды, ол барлық өре-ерістерде, ендіктер мен бой-
лықтарда қаракет жасайды. Яғни қаламының қарымы
қаңдай жайлау — өңірлерді қамтыса, суреткер жазықты-
ғы — кеңдігі сол; қаламының қуаты қандай тұңғиық-
тарды бұрғылап барласа, суреткер сол тереңдіктерді.
Еңбеегіне қарай — өнбегі. Ңұрмет, даңқ, ұлылық. Абай-
254
ды қазақ жаңа жазба әдебиетінің негізін қалаушы ет-
кен — дау жоқ, керемет өлеңдері мен поэмалары. Рево-
люция дауылпазы В. В. Маяковский ең ұлы ескерткіш-
ті туындыларымен езіне-езі тұрғызды. Шығармаларынан
унемі сусындаи отырғандықтан да Сервантесті, Науаи-
ді, Майлинді ұмьгтпаймыз. Әуезовті әлем эдебиетінің
патшалары қатарына қосқан — «Еңлік — Кебек» траге-
диясы, «Көксерек» әңгімесі, «Абай жолы» эпопеясы. Де-
мек, өнерде, әдебиетто қоғамдық қызмет пен шен-шек-
пен, пысықтық пен дәреже мәнсіз болмағанмен, олар
творчествомен ешбір таласа алмайды, Творчествоның қа-
сында олар — екінші дәрежедегі нәрселер. Өкінішке
орай, біздің қазақ әдебиетшілері, сыншылары арасын-
да осыған қатты мән беру бар. Біреулердің мансабын
сыйлап қана қоймай, өз басы да мансаптаң қаша қой-
майды, Ақсақалдардың атағына, қарасақалдардың қыз-
метіне қарайлайды. Кейбіреулердің улкен қызметте тұр-
са «классиктікке» қолы жетіп, түсіп қалса — борінен
жұрдай болатыны сол себептен. Іс жүзінде мұның бәрі
түк те емес. Жазушының ең басты қызметі, ең басты
қоғамдық қайраткерлігі — шығармалары. Ендеше, шы- -
ғармасы әлсіз' (яғни таланты шамалы), азаматтығы кем
жазушының, айтары таусылып, творчествосы тоқыра-
ған жазушының озуы, сыйлық алуы қалай? Иә, уақыт-
ша болса да. Жо-жоқ, бұлар қаншалықты қызметтің құ-
лағында отырсын қоғамдық қайраткерлер емес. Шығар-
малары қоғамдық ой айтып, халықты ұйымдастырған,
туған халқы тұтынуынан асып, шет жұрттардың кәде-
сіне жарай бастаған жазушылар — шын қоғамдық қай-
раткерлер осылар.
Біз кейіпкеріміз Рымғали Нұрғалиевтің де өмір-
дегі орнын әдебиеттегі әлеміпеп, қоғамдық қаираткерлі-
гін көрнекті сыншылық-ғалымдығынан көреміз. Рас,
Рымғалидың ғылым кандидаты, ғылым докторлығына,
корреспондет мүшелікке жетуі де үлкен еңбек, елеулі
ғылыми дәреже. Қазақ ССР-інің Мемлекетгік сыйлырын
иемденуі разы етеді. Профессор атағын алуы — және жа-
ман емес. Қазақ Мемлекеттік университетіндегі ұзақ
жылдар бойғы ұстаздығының да бағалануы бұл. Фило-
логия факультетінің деканы, Қазақ Совет энциклопедия- *
сының Бас редакторы болуы тіпті жақсы. Дегенмен, біэ
үшін, халық үшін ең алдымен керегі жәпе ең бастысы —
Рымғали Нұрғалиевтің сышпылық, ғалымдық творчест-
восы. Әрқашан көрнекті сыншы, ірі ғалым қалпында қа-
луы. Шыққан биігінен — «Трагедия табиғаты» мен «Кү-
2&5
ретамырдаи», «Айдын мен Телағыстан» , төмендемөуі.
Төмендемеуіне мүмкіндік бар ма? Жетіп артылады. Бұ-
дан да биікке көтеріле ала ма? Күмэн жоқ. Ендепге,
не керек? Еңбек ету. Әдеби-әлеуметтік белсенділік, Кү-
рескерлік! Віздіңше, көрнекті сыншы-ғалым Рымғали
Нұрғалиев творчествосындағы қазіргі таңдағы негізгі мін
де — осы әдеби-әлеуметтік белсенділіктің бэсеңдей бас-
тауы. Сышпының аз жазуы. Соңғы кітабы «Қазақ рево-
люциялың поэзиясы» (1987 ж.) Арада бес жыл өтіпті.
Сирек кездесетін талаіғгқа, әдөбиеттегі, ең күрделі де
ңұрметгі жанр жауынгеріне, сыншы-ғдлым, сыншы-су-
реткер болып туған адамға жаэбаудан, аз жаэудан артық
кемпгілік болмаса керек.
Одебиеттің тыныс-тіршілігін, даму эволюциясын та-
рихи-салыстырмалы, диалөктикалық-көркемдік тұрғыдан
бейнелеу, әдебиет шығармаларын түсіндіру, қажет жағ-
дамда олардың өмір-өнердегі орлын, мән-маңызын анық-
тап, баға-үкім шығару — әдөби-көркем сынның міндеті,
біздіңше, бұл айтылгандармен бітпейді. Ол нақтылы шы-
ғармаларды қалай жөндсп, жетілдіру жолдарын да көр-
сетіп, келешекке де көз жібере алады. Демек, мәселе —
әдебиет дамуын түсіндіріп, жеке шығармаларды баға-
лауда ғана емес. Мәселе — әдебиет дамуын дұрыс арна-
га салып, даму қалпын өзгертуде, жеделдетуде. Рымға-
ли Нұрғалиев драматургиямыз дамуын түсіндіріп, баға-
лан-таразылап жүрген сыншы-ғалым ғана емеа, оның
дамуына әсер етіп те жүрген сыншы-ғалым. Мысалы,
Жұмат ІПанин режиссерлігін, драматургтігін тұңғыш та-
нытып, ашып, қазақ әдебиеті сынындагы Мүхтар Әуе-
зовтің «Қилы заман» романы, «Алуа», «Дос — Бедел —
дос» драмалары туралы алғашқы түйдөк сездерді (мақа-
ла) айтуы, С, Сейфуллин, Б. Майлин, I. Жансүгіров дра-
матургиясы туралы алғапіңы түгел сездөрді (зергтеу)
пайымдалуы — осыған дәлелдер, Рымғалидың «Қазақ әде-
биетінің» 1967 жылғы 1 сентябрьдегі санында «Қилы
заман» — қандай туынды?» атты мақаласы жариялан-
ғаннан кейін Әуезовтің аталмыш шығармасының жолы
бола бастады. Алдымен «Новый мир» журналының 1972
жылры 6 санында орыс тіліндө жарияланып, іле-шала
қазақ тілінде жарық көрді. Автор «Күретамырда» «Алуа»
туралы: «Әрекетке бай, драматизмі күшті, шарттылық
тәсілдер қолданылған бұл пьеса өзінің режиюсерін күтіп
тұр»,— деп жазып еді, сол ой 1984 жылы жүзеге асты.
Оны талантты режиссер Райымбек Сейтметов республи-
калық ңазақ жастар театры сахнасында сәтті спектакль
256
етіп қойып, сол үпгін режиюсермен бірге басты рюльдерді
ойнагап артистер: Мәкіл Ңұланбаев, Мұхтар Бақтыге-
реев, Гүлжәмила Қазақбаева Қазақ ССР Мемлекеттік
сыйлықтарының лауреаттары атанды. с. с. с. Ендеше,
қазақ драматургиясының даму зволюңиясын тапып, ба-
ғалап, түсіндіріп қана Қоймай, бүгінгі оресіпің өсіп, өрі-
сі. кеңеюіне теориялық толымды, практикалық пәрменді
ықпал жасан келген, жасап отырған көрнекті сышны-
галымның аз жазбауы, азаматтық күрескерліктің, сын-
шылық сұреткерліктің алдыңғы шебінен табылуы сезсіз
керек, екі есе керек.
Бүгінгі күні корнекті сынпіы-галым Рымғали Нұр-
галиев ел агасы жасында. Ңай жағынан алсақ та толыс-
қан, марқайған шағында. Ңандай бір қиын, күрделі та-
қырыпты да игеру қолынан кәміл келерлік кезеңде.
. Сынты-суреткердің алдында — тың тақырыптар, жаңа
олкелер. Біз сыншы-ғалымпан енді қазақ драматургиясы
«Кұретамырының» тынысын нәзік тап басып, «Трагедия
табигатын» түбегейлі анықтап, «Өнердің эстетикальгқ
нысанасын» дәл табута қоса жаңа «Таланттар тагдыр-
ларын» айқыпдауды, жаңа «Өнер алды — қызыл тіл»
әлемдерін ашуды күтеміз.
ЖИДЕЛІБАЙСЬШ ЖЫРЛАРЫ
Талантты суреткер Өмірзақ Ңожамұратовтың көзшің
тірісіңдегі соңгы жыр жинагы «Жол аяқталмаиды» («Жа-
лын» баспасы, 1981 жыл) қолымызға тигеңде есімізгө
ақынның алгашқы жұп-жұқа кітабы «Жйделібайсын»
түсті.
ЖидслібайсыпІ
Сөз жоқ, ерекше есім, қызық магыналы ныспы.
Ақын тұңғыш кітабып неге осылай атады?
Біз осының сырын білгіміз келіп кезінде де шұқши-
ганбыз. Алайда,. ақынның алғашқы кітабы айқын ақын-
дық ажар, қарымды қолтаңба байқатқанмен, бұл сұрақ-
қа түбегейлі жауап бермеген-ді. Енді тағы да сол сауал
алдымыздаң шыгып кесе-көлдепеңдеп отыр.
Бұл — аса маңызды сауал, біздіңше. Бұл сауалга
жауап іздегенде бірден атақты «Алпамыс батыр» жыры-
ның былай баста.іатьшы ойына ----------—---“
9—18
257
«Жиделібайсын жерінде,
Қоңырат деген еліцде,
Байбөрі деген бай бопты,
'Төрт түлігі сай бопты...»
Бала кезіміздөн құлағымызға сіңген таныс жолдар. Бұл
жолдарды оқыған сайын мепің, менің ғана емес, біздің
бәріміздің көңілімізде бір әдемі қиял-елес оянып бас кө-
теретін, бой түзейтін. Жиделібайсын нұрлы жер, тамаша
ел рой деп ойлайтынбыз. Халқы түгел бай, торт түлігі
түтел сай шығар дед ойлайтынбыз. Топырағы түгін тарт-
са майы шығатын торқа екеніне оенетінбіз. Балалары
тегіс Алпамыс сияқты ер жетіп келе жатқандай сезілетін.
Өйткені, жырдағы өңірдің, өмірдің ғажаптығын айтпа-
ғанда, бізге Жиделібайсын деген сөздің өэі оұлу, сырлы
дидар танытып, ііоэзия-жыр болып көрінетін. Жиделісі
түсінікті: бұрқыраған хош иісті, құнарлы тәтті жемісті
сұлу жерді нулы жерге айналдыратын ерекше жиде аға-
шы өсетін жер деп білетінбіз. Ал байсыны пемене? Тө-
бесінен деп басып түспесек те, оның бай деген созден
тамыр тартқанын аңғаратынбыз. Жарық та жақсы сөз
екенін түйсінетінбіз.
Міне, Өмірзақ Қожамұратов осысозді, осындай ұгым-
ды ақыпдықтағы алғашқы адымына ат қылып қойыпты.
Сонда не айтпақ болғаны?
Сондай өңірді, омірді жыр етем, жыр еттім дегені ме?
Сонда оның жырлап отырғаны қай кез? Баяғы Ал-
памыстың заманы ма, әлде бүгінгі дәуір ме?
Мұның бәрія жинан қойғанда, Жиделібайсын қай
жерде өзі? Жер бетінде бар ма, жоқ па? Бар болса...
Енді осының бәрінің ақынның ұшінші кітабын оқып
отырғанда еріксіз есімізге түсетіні несі?
Оның себебі сол — ақын соңғы үшінпгі жинағында
осы сауалдардың бәріне жауап берпггі. Ағынан жарыл-
ған шынымен, алғаусыз шерткен сырымен, жарқын да
жалынды жырымеп жауап беріпті. Терең әрі түбегейлі
жауап беріпті.
Бұл нені аңғартады? Ақышіың айқын езіндік үнін,
таланттылығын ғана емес, оның творчествосындағы сырт-
қы сабақтастықты, ішкі тұтастықты да аңғартса керек.
Яғни ақын Өмірзақ Қожамұратовтың кітаптары — жеке-
жеке жинақтар, әр басқа топтамалар емес, жалғыз-ақ
кітап. Жалғасып жатқан, тірі болғанда жалғаса-жазыла
берер бір-ақ кітап. Бәлкім, оны ЖИДЕЛІБАЙСЫН деп
^атауға болар. Демек, «Жол аяқталмай^ы» деп аталатын
мына	шогм соыктп, үптінтпі тарауы ғана. Бүл
258
жақсы ма? Әрине, тек жақсы ғана емес, өте жақсы.
Географиялық оқулықтардан, карталардан Жиделі-
байсын деген жерді, өлкені іздеп таба алмайсыз. Ал оны
табу үшін тек Өмірзақ Қожамұратовтың өлеңдерін оқы-
ган жөн. *
«Маған Меккө, Мәдине,
Венеция, Париж не?
Туған жердің шеліндей ыстық емес, әрине.
Жан аиамдай қадірлі меиің туған байтағым,
Жердің жәняат-жұмағы Қызылқұм деп айтамын!
Осы аймақтың тұзы емес пе алғаш рет татқаным,
Осы аймақтың қызы емес пе алғашқы тіл қагқаным.
Осы аймақта қалды балғын, шырын, шәрбат шақтарым,
Шапағатым,
Махаббатым,
Ашьағым!
Туған жерім' — тәңірім.
Өзіңмен бір соғады қан тамырым.
Атташ өтіп кете алмаймын
Еіпқашан
Ата жұрттың қабірін.
Сенсің м-әңгі қар шалмайтып жоталым,
Сенің зарың сияқтанар боздағаны ботаның.
Сенен ғапа басталады мынау әлем, тіршілік
Сенен гана басталады менің шексіз Отаным.
Көтерісіп тұрсың ұлы тірлікті,
Сенде ұлы тірлік құтты,
Бірлік құтты,
Жыр құтты.
Жұмыр жөрге жүрек бблып от беріп
Ңуанышын, қайғысын да тұрсың бдстан өткеріп,
От, дауылын,
Қан, боранын.
таң нұрын
Жұттың бірге, жұттың жұпар жаңбырын.
Жұмыр жермен бірге сенің,
Меніц-дағы тағдырым.
Ей, туған жер!
Бір пұшнағы құрлықтың,
Мен кішкентай болғаныммен,
Менөн ұлы жыр күттің.
Сені ойласам, өлген бабам тірілш,
Саған қарай жол бастайды бұрылып.
Еш жерде жоқ саған біткен ірілік,
Еш жерде жоқ саған біткен ұлылық!»
Көрдіціз бе, Жиделібайсып жері қайда? Қайнан тұр-
9*	259
ған шолді мөкен, шелді ө.іке Қызылқұмда екен. Шынын-
да да, әркімыің өз туған жері — Жиделібайсыпы! Қызыл-
құмды Мөкке, Парижден де артың өтіп отырған құді-
рет — Қожамұратов қаламы, опың мынау марқасқа жы-
ры. Жердің аттық жәнпат-жұмағы болса; онда Қызыл-
құмды қалайша Жиделібайаын жер демей тұра аламыз?
Ата жұрттың.қабірі жатқан, ақын алғаш тұзын татқан
өлке қалай қадірлөсе де сияды. «Жұмыр жерге жүрек
болып от беріп» тұрғап өлкеден күллі әлем мен біздің
ұлы Отанымыздың басталатыны да шындық. Оның тағ-
дыры жұмыр Жермен бірге екені де ақиқат. Мұндай Жи-
делібайсын өлкенің өз ақыпынан өзіне лайық жыр кү-
тетіні де, рас.
Өмірзақ Қожамұратов творчествосыпың тұтастық та-
ньгтатын себөбі — һқынның дүние танымында, оміргө
қатынасыңда тұтастық' бар. Ол қандай бір ұсақ нэрседен
дө, кішкентай тақырыптан да күллі олем келбетін, куллі
адамзат, адам тағдырын көре біледі. Төрткұл дүниенің
төрт бұрышындағы қайсы буэ жағдайдың да басқа . жағ-
дайлармен жалпы байланысы, бірлігі барын зерделейді.
Немесе, керісінше, жұмыр Жөр бетіндегі ортақ құбы-
лыстардан ұқсас оқиғалардан жеке адамдардың мүд-
десі мен мұңын табады. Сондықтан да ол жырлаған қай-
сы бір^жай да, жайт та ақ пен қараның айқасына, күн
мен көлеңкенің шарпысуына ооғып, тіршілік талаиын
байқатып жүре береді. Жұмыр жырға айналып құлпы-
рып салады. Ой түйгізеді. Парасатқа жетелейді. Мінө,
бұл сөзімізге бір дәлел — төмендегі жолдар:
«Өнегем бол көве жер, көне кендер,
Кене кецдер көз ашқан тобе, дөңдер.
Көтерді жас қаланыц шаңырағып,
Бүгінгі Қыз Жібек пен Төлегендер.
Куә бол Қаратаудай қартамыстар,
Сыңсытқан сыбызғысый нар қамыстар. .
Айға ұшып бара жатқап космонавтар —
Бүгінгі Қобыланды мен Алпамыстар.
Ерліктерім жасаптып бйз даланы,
КеЛешекке шежіре сөз болады.
Қай тұстан қарасаң да Қазакстан
Күмбірлеп болашаққа қозғалады*.
(«Қазақстан»).
Өмірзақ Ңожамұратовтың ақындық өз козі бар. Сон-
дықтан Да ол қандай бір таптаурын тақырыптан да со-
пылық таба біледі. Тосын, өзгеше келіп, өнерлік қана
емес, омірлік те сұлу, сыңдарлы ой-сезім орбіте алады...
260
Лқын жаца, мүлдем жаңа пікір-пайымдаулар туындату-
ға және қабілетті.
 «ТКелбіреп жасыл желегі, * '
Валауса балдыр. балгьш көк,
Өлгендер ңайтьш' келеді
Орман боп, жасыл шалғын боп.
Қабылдап күннің ыстығын,
Өлгөндер қайта жанғырып:
Түсіне білюең қүс тілін,
Айтады жырын мәңғілік.
Шіріген дене, дүние-ай,
Топыраң болып айтады әл,
Жәңдік боп, шөп боп, әйтёуір,
Жаралуы рас қайтадан...»
(«Өлгепдер қайтып келөді»)
Бұл шумақтардың шымырлығын, шынайылығып дә-
лелдеп жатудың керегі шамалы. Айтты-айтпады, орелі
өлең. Басы ашыіқ бірегей, батыл өлең. Себебі, өлгендер
оралмайтыпып баршамыз айтып, мойындап та жүрміз.
Баоқаны айтпагаңда, Бердібек Соқпақбаев «Өлгендер
қайтып келмейді» деп роман-дилопия да жазды. Ал Өмір-
за.қ Қожамұратов осының бәрінё қарсы. Сопда бүл яе?
Соқпақбаевтың тенденциялық байламын, суреткерлік
конңепциясын бекерге шыгару ма? Бұл — өлім сырын
Өмірзақ Қожамұратовтыц ақындық өз көзімен көре бі-.
луі. Тіршіліктің түпкі мәніне саятын, өмірге терең диа-
лектикалық түрғыдан қараудап туындаған парасатты
пайымдау бүл. Поэтикалық ашылым, ақыпдық өнер көк-
жиегін кеңейте түскен жаңалық өлең бұл.
Бұдан байқалатыны — Өмірзақ Қожамұратовтың
ақындық өз концепциясы барлығы. Козқарасы барлығы.
Қалыптасқан, қарымды концепция. Табанды, тегеурін-
. ді козқарас. Ол — қандай да бір құбылыстың, табигат
көрінісінің, емір шыңдығының сәнінен гері мәнін апгу-
га апаратын, қатал да қарабайыр, тар жол-тайғақ кешу-
лі тағдырдың кезіне жалтаіқсыз тура қарап, қажет болса
Қаймықпай белдесіп, оны жеңуге бастайтын күрескерлік-
ақындық рух-қуат. Сондықтан да Қожамұратов — қапдай
бір мәселеде де айтары бар ақын. Жоне сол айтарын
адал, анық айтатын аңын.
. Мысал үшін өзіміздің ’ арамызда-ақ — қаламгерлер
ортасында кездесіп қалатын бір түсінікті алайық. Көп
ақын-жазушыларымыздың бағаланбай жүрмін деп күр-
сінгенде. кокірегінен жалын ататыны бар. Сондағы ой-
лары: «Сыншылар мені оқып-бағаламай жүр. Әдейі жаЗ-
байды. атагьш асып кетеді деп қорқады. Көре алмай-
ды»; не.мөсе: «Түсінбейді.' Менің жазғанымды танып,
таразылауға шамасы жетпейді. Бәрібір бағамды болашақ-
та аламын»,— дегенге саяды. Осы дұрыс па? Міне, нақ
осы туралы Ө. Қожамұратов не ойлайды деңіз,
«Өмірде өресіз кім, өрелі кім?
Күтпей-ақ келешектің төрелігін. ,
Айтады әділетін бүгінгі үрпақ, '
Өмірлі, өмірсізін өлеңімніҢ.
Шырақ боп жарытпайсыц сәулелі елге,
Басыңа бақ қондырмас дәурен өңге:
Бүтін сен айта алмасаң айтарыңды,
Дәметіп болашақтан әуреленбе.
Фирдоуси әуелден-ақ дана болған,
Жұрүына жүрегімея пана болған.
Ал оның ақындығын мың жылдан соң,
Сені мен мен өмеспін бағалаған?
Кешірек талант туы желбіреді,
Соны естіп кейбіреугө жел кіреді.
Ңарға қыран болмайды күткеніңмен,
Кімнің кім екендігін ел біледі».

Бұл не? Бұл — ақыпның өзіне-өзі кәміл. сенуі. Бү-
гінгі ұрпақтың бетіңе тура қарай алуы. Өзінө сенген-
дер қашанда ақиқатты айтады, шындықпен беттесуге
қорықпайды. Ал таланты түгіл, өз түсінігіне күмәні бар-
лар сылтау айтады, кінәні бүгінгі замандастарына ау-
дарады. Болашақтан үміт күтоді. Бірақ, бүгінгі күні де
кімнің кім екені, неі;ізінен, бөлгілі. Ңазақ әдөбиетінде
некен-саяқ демесек, кейде жете танылып, терең таразы-
ланбады демесек, елеусіз, ескерусіз қалып жатқан бір-
де-бір үлкен талант жоқ. Сыншылар ұмытып кетіп жат-
са да, бүгінгі ұрпақ — замандас оқырман қауым ұмытпай
әділетін айтып отыр.
Сыншылар кезінде ескермей, кейінде елеп қарық
қылмаса да ел біліп, сүйіп, бағалай келе жатқан үлкен
ақынымыздың бірі — осы Өмірзақтың өзі.
Айтарын кезінде батыл да бедерлі, келісті де көр-
кем айта алған анық, аз ақындарымыздың бірі — тағы
да Өмірзақтың өзі.
Өмірзақ Ңожамұратов — туган жер, ел, Отан алдын-
дагы азаматтық парызды терең сезініп, ақындықтың
ауыр да ардақты жауапкөршілігінің жүгін қыңбай, қа-
бырғасы қайыспай қөтеріп, өмірлі де өрнекті Жиделібай-
сын ЖЫРЛАРЫН жазган, жаза алған қаламгер.
262
Олыц жырларынан жидепіц бұрқыраған хош иісі аң-
қиды.
Оның жырларынан байсын ой, байсын сезім, бацсын
бөдерлер білінеді. *
Мұның аты — әрине, азаматтық уннің айқындыгы,
ақындық суреткөрліктің сындарлылығы. Өмірзақ Қожа-
мұратов олеңдері - ойға, сезімге ғана бай емес, образға,
бейнелілікке де кенен. , . 
«Меп сені қайиардан көрдім,
Жұлдыздар телмеңдеген.
Сарғалдақ сайлардан кердім,
Гүл-қыздар келбецдеген.
Мен сені бар маңнан көрдім,
Сермеген ңанатчы кең.
Мен сені арманнал кердім,
Тербеген ән-аққумен...»
,л“
# ♦ *
«Үзіліп түскен сәуле жүрегімнен,
Жұртымның жүрегінде жарқылдасын»,
' * * *
«Жүрегімнің түбінде жатқан Айды
Жұрт көзінен жасырып мүсіндедім».
Бір түрлі таныс бедер. Жылыұшырап барады ма, қа-
лай? Сұлулық. Создердің билеп, ойнауыяан туған, ақын
кокірегіндегі ойдың, сезімнің әсемдітінен, ажарлылығы-
нан туған сұлулық. Кімді еске түсіреді? Марқұм, аса
талантты ақын Төлеген Айбергеновті. Несі бар? Орынды.
Себебі Өмірзақ Қожамұратов Төлеген Айбергеновпеи
әдебиетке қатар келген, дос-жолдас боп қатар қаДам
басқан ақын ғана емес, ол — Төлеген Айбергеновпен тек-
тес талант. Бұл — оныц Айбергеновтен аса алмауы, не-
месе оны қайталауы емес; таланттары табйғатының туыс-
тыгынан. Төлеген Айбергенов тез өсіп, жылдам жаі
жарқыраса, Өмірзақ Қожамұратов кеш жетілді. Бәрібір
ІПГҒ
көштен қалып қойған жоқ. Кешеуілдесе де өз жолын
тапты, өз ақындығын қалыптастырды. Жиделібайсынға
лайық жырларын жаза бастады.
Бірақ кейде ақын мүлт басады екен. Жиделібайсынға
лайық жырлар жаза алмай да қалатын сәттері ұшыраса-
ды екен.
Бұл неліктен?
«Жалғыа шапқан ат жұйрік». Бәлкім, бүған Қазақ-
станнан жырақта, Өзбек ССР-інің Бұхара облысына қа-
' 263
расты Тамды ауданында «жеке-дара» жүруі себепкер
болды ма екен? Жыр додасынан алыста жүрудің, ала-
ман бәйгелерге жиі қатыса алмаудың, қатысса да оырт-
тай, саяк, жүрш, қатысудың творчествога, өсіп-өрлсуге
әсері аз дей аламыз ба? «Қарағайга қарап тал өсер, қа-
тарыяа қарап балаөоер»,— дейді халық даналығы. Ен-
деше, Өмірзақтың тұлпар тектес талантының тәрбиесін-.
де, жаратылуыида, бабына келуінде бір кемістік жоқ
дей аламыз ба? Отан нашар денсаулық және қосылса...
Тұлпар соңынан қиқу естілсе барып шабысқа іпабыс үс-
темей ме? Сонау Тамды өлкөсінде, Қызылқұмның бір
пүшпагында дара жүрген ақынды дер кезінде танып,
рухани демеуімізде де кемшілік жетерлік болғаны анық.
Өзінің осал ақын емес екенін өзі сезгенмен, оның қан-
дай ақып екёнін оқырман қауым білгенмен, сынның та-
нып-білуінің маңызы зор емес пө? «¥лы шығарма жайлы
не айтылады, мұның маңызы оол ұлы шытарманың өзі-
нен бір де көм емес»,— дейці Белипский. Демек, Өмір7
зақтай үлкен ақынныц гворчествосы туралы кезі тірі-
сінде қазақ әдебиеті сынында бір ауыз сез айтылмауы
қынжыларлық жағдай. Біз мүпы ақын Қожамұратовтың
қанаты дер кезінде қатып, қырашпа самғауына көмек-
теспеген бір жагдай деп білеміз. Иә, езінён таланты да,
туыңдысы да он есе олқы ақындар омірде алдына тү-
сіп кетіп жатса, сыбагасыы, здебиөттегі орнын уақытша
болса да иемденіп жатса, оның ақынға ,қоса әдебиетке
де зияны мен зардабы зор болуы мүмкін-ақ.
Осындай себептерден шығар, «Жол аяқталмайды»
жинағында жалпы тәуір деуге 'жарағанмен,-Қожамұра-
тов мүмкіндігінен төмен жатқан, Жиделібайсын өлке-
міаге толық лайық емес елеңдер де кездесіп қалады.
«Ау, жарыл масатңдай бөктер өңшең,
Кегілдір жібёгімді төккен сң сен.
Ңыр түлін басқым келмей тұр-ау менің,
Амал жоқ құс боп ұшып кетпеген сон.
Шалқиды кегілдір от алдымды орап,
Ой-коктем! КоздерІңе қалдым ңарап,
Оралғаң құшағыма он сөгізбен,
Жібердім домалатып шалғынға орап.
•ч
Көкейде көрікті қыз ырғатылыь,
Жанарым жаутаңдаған сырға гұнып:
Бұлқынып ауға түскен ақ шабақтай,
Вілдім бе калдрымды шырматылъш.
Өткепге көтеріліп, басылмаймын,
Көктөмде көзге түспес асылдаймыи.
264
Өтерліін өз гүлімді әлпештеумеп,
Жұлдызды неғылайын қасында айдың.
Сый беріп, сияпатын коктем корген,'
Үялып тұрмын даалғыз көк пеіГ жерден.
Ерулеп ертіп шықтым жұбайымды,
Көшкен ел көтеріліп көк бе.тдерден...»
Өлеңді түгел келтіріп отырмыз. Былайша алғанда,
онша жаман да емес. Тіігті ортақол ақыпдарымыздың қо-
лына түсе қалса, асылы, ардақтысы боларлықтай өлең.
Бірақ бұл — Өмірзаң Ңожамұратовтың ақындьщ деңге-
йі, шыққан биігі үшін аласа өлең. Ең бастысы — балаң
өлең. Әдебиет есігін енді ашқан жас ақынға ғана жара-
сар өлең. Табигатқа деген мұндай тәтті тамсану, құр
өлін-талып гашық болу, балалық өкініш, балауса нәзік-
тік қалыптасқан, әлдеқашан езін-езі тапқан Ңожамұра-
товтай қаламы қуатты ақынга онша жараспайды. Егер
бұл ақынның ертерөктө жазған өлеңі болып, пәнейі бір
себептормен осы жинаққа енді еніп отырса, онда сөз
баска. Онда біз, бұл өлеңді ақынныц олең өлкесіндегі
алғашқы сәтті қадамдарыпың бірі ретінде қарастырамыз.
Ө. Қожамүратовтай қарымды ақынға өзгелерді бай-
қамаса да, байқаса да — ешбір қайталауға болмайды.
Ал өзін-өзі қайталау тіпті ыңғайсыз. Өкінішке орай, бұл
да . ақын творчествосында арагідік кездесід ңалады.
«Көздеріңнің қарашыгында
Тұрады әлем айналып».
(44-бет). .
І
«Әйтсе де, жаным, ак жолдан басқа айта алман,
Көзімдө менің көтілдір әлем шайқалған».
Д47-бөт).
Ұқсас ойлар ма? ¥қсас. ' ч
«Жұмыр жерді жұмыртқаша піайқаған,
РеволюДия меиіқ басымда!»
- («Таңғы дауыс» жинағынан).
«Жұдырықтам беймаза жүреғімде,
Ақынмын жұмыр жерді сілкілеген».
(«Жол аяқталмййды» жинағынан).
. «.
а"
Мықты ойлар ма? Иә. Бірақ бізге де, ақынға да осы-
ның біреуі-ақ керек.
Арагідік кездесетін мұндай кемшіліктер ақын таор-
чествосында аз. Алайда, Өмірзақ Қожамұратовтай ақын
үшін соның өзіпің керегі жоқ. Соның өзі көп.
265
Оның үстіне Өмірзақ Қожамұратов Жиделібайсын
ақыны болса...
Жиделібайсын өлк€’ төсіндегі Жиделібайсын тірлікті
абзал замандастармен қатар қешіц, күресіп, еңбек еткен
ақынның жаман, жасық жыр даазуға хақысы жоқ еді.
ӨйтПені Жиделібайсын сөзінің баламасы — Жерұйық сө-
эі ғана. Ендеше, оның ақыныңың жазар жыры да даер-
ұйық жерге, елге лайық жыр болуы.шарт. Демек, Жиде-
лібайсынға лайық жырлар жазу үшін талант ден тер
тегу де аз. Жауапкершілікті түсіну де жеткіліқсіздік жа-
сайды. Шабыт керек. Шалқар шабыт. Игісі — мұны ақын
Өмірзақтың озі де кезінде жақсы түсініп, көбінө-көп
шабьгтты шагында ғана жыр толғапты.
. «Шабытың келген шағыңда,
Құдай да бір, мен де бір.
Көзіме оонда көрінсең,
Құмырсқа да бір, сен де бір.
Талқандац еокі дүниені,
Жасаймын қолдан қайтадан.
Өлгеннің бәрін тірілтіп,
Өз үйлеріне қайтарам.
Сахара шөлге қуарған,
Дарияны айдап түлетөм.
Тақырда қаулап ну орман,
Тасын да жердің гүл етем.
<
¥л сұрағапға ұл берем,
Гүл сүрағанға гүл берем.
Қыз сұрағанға қыз берем,
Жыр сұрағанга жыр оерем...»
Біз марқұм ақынның бұл айтқанына бүгін де сене-
міз. Шабытты іпағында ақыппан құдіретті ешкім жоқ.
Оның қасында иатшаң да жіп есе алмайды, пайғамба-
.рың да бөйшара. Оның алдында дүние гүлдей иілсё,
өзі жерді ұршықтай иіре алады. Жерді дө жайнату түк
емес, ерді де жарылқау қолында,
Тек өкініштісі:. осындай ақынның — Өмірзақ Қожа-
мұратовтың шалқар шабытты сәті, құдай сәті енді қай-
таланбайды.
Әйтпесе сүрасақ, одан бәрін де аларымыз анық еді.ч
Тірі болса, «Бізге ұл да керек емес, гүл де керек емес,
бақ та керек емөс, байлық та керек емес, тағы да Жи-
делібайсын жырлары керек!»-— дер едік біз. Бірақ ақын
қатарымызда жоқ. Өмірден ерте өтті. Сондқіқтан қолда
бар азға қанағат.
Өйтқеңі сол аздың өзі асыл, анық Жиделібайсын жыр-
лары!
266
БҮГІНГІ КҮННІҢ БЕЙІМБЕТІ
Бүгінгі кун дегеніміз — түсінікті. Ал Бейімбетіміз —
кім еді? Кәдімгі Майлин. Ңазақ кеңес әдебиетінің көш-
басшыларының бірі, [XX гасырдыц жиырмасыншы-оты-
зыншы жылдарында жемісті еңбек етіп, өрелі өлеңдер,
романдар жазған, әрлі әңгімелер мен кемел повестер
тудырған Б. Майлиң. Қазақ сез өнерінің бір өзі бір
кезеңі болған атақты, альш Б. Майлиң. ]Сонда бүгінгі
әдебиетіміздің осындай суреткеріне ұқсас өкілі, заман-
дас Бейімбетіміз кім?
Біздіңше, ол — Тынымбай Нұрмағамбетов.1 ,
Бұлай деуге хақымыз ,бар ма? Әбдөн бар. /
|Алдымен, Тынымбай ұлы жазушымен тақырыптас.
Сүйсініп, сүйіп суреттері — негізінөн, ауыл өмірі. Кейіп-
керлері — қарапайңм ауыл адамдары, ,адал еңбек иеле-
рі, ақкөңіл қарттар мен ақпейіл балалар, кетпен мен
қамшы үстаған ауыл қыздары мен жігіттері./ Тыным-
бай олардың тыныс-тіршілігін жан-жаңты бейнелейді,
арман-мұратын алға тартады, мінез-құльвқтарын ашып,
Іс-әрекетін бедерлейді.	-
Әрине, тақырып бірлігі — сыртқы ұқсастық. Бұл
Нұрмагамбетовті Майлинге балап, салыстыру үшін тым
аздық етері сөзсіз. Сонда негізгі ұқсастықты неден іздеп,
қайдан табуымыз керек? Ол — біз сөз етіп отырган жа-
зушының суреткерліқ болмысыпда. Өмірге, тақырынқа
көзқарас, өмірді — нысана тақырыпты барлап, игеру та-
бигаты, сол ретте қолданылган көркемдік құрал-тәсіл-
дер... Міне, Тывымбай Нұрмағамбетов нақ осы негізгі:
қаламгер үшін ең басты, ең керекті жәйттердө ұлы су-
реткермен туысқандық танытады.
Дд Б. Майлин творчествосына тән негізгі ерекшелік-
тер қандай еді?
IIІЯ 11
. сесін, жетіқ білетін жайын гана жазу. ¥лы жазушының
қайсы бір үлкенді-кішілі шығармасын алмайық, тек
осыны кореміз. Бейімбет ауыл өмірін терөң білетін, ауыл
халқын, табиғатын қатты сүйетін. Сондықтан да ол теқ
ауыл еміріп, өз замандастары омірін жазды, терең жав-
ды.
V Екінші —- қарапайымдыльгқ, дәлірек айтқанда, ұлы
өнерге ғана тән қарапайымдылық, яғни қарапайым жай-
лар арқылы үлкен, күрделі емір қатпарларын а:
ИІ
267
кішкентай ігәрселёр арқылы ірі, замандық ойларды ай-
та білу. Б. Майлиннің қайсы бір піығармасын алмайық,
тағы да тек осыны көреміз. •
^Үшінші — табиш да қарымды, нәзік суреткерлік.
Б. Майлин ештеңені де ойдан шығармайды, әдейі әсі-
релеуге, іпарттылықтарға бармайды, күшенбейді, бар-
дад алып тас/гамайды, жоққа жанынан қоспайды. Мұны,
әрине, дәлме-дәл, қарабайыр мағынасында түсінбеу ке-
рек. Ол — табири талант, тұла бойы тұнран табиғи су-
реткерлік. Ол —,бар болғаны өмірді қарапайым бейне-
лөйді, соның өзі-ақ жәткілікті, жазушы қаламы тиген
өңірдің бәрі жасанып, жаңғырып сала береді, өнердегі
өмірге, немесе керісішпе өмірдегі өнерге айналып сала
береді. '
Бұл сөзімізге де жазушының кез келген шығармасы
дәлел бола алады. «Шұғапың белгісін», «Сары ала тон-
ды» алыңыз. «Раушан — коммунист», «Құсайын Құлбе-
ковті» алыңыз. «Азамат Азаматычты», «Қызыл жалау-
ды» алыңыз. Өиерге ғана емес, өмірге сәйкес. Кейіпкер-
лері бекер рөйлемейді. Әрбір іс, ой, оқига сайын алга
басып, жаңа қыр-сыр танытып отырады. Тың характер
байқатады. Жазушының әрбір штрихы, деталі, эпизоды
көркемдік бітім, нышандарга ие.
1914 жылы 20 жасыида жазған «ТЦұғаның белгісі»
атты атақты алғашқы әңгімесінде-ақ Бейімбет тыңнан
жол сала біліп еді.
«...Ой, шіркін, озі де Шұға десе Шұға еді-ау»,— деген
қанатты сездің халқымыздың күнделікті тіл қолдапысы-
на кіріп кеткені қашан?
«...Күрең жорғаны болыскей ер-тұрманмен ерттеп
мініп. Тұтқыш өріске қарай теңселдірін бара жатыр.
— Уа, Тұтқыш, жол болсын!	 у
— Өрістегі малды айдап келіп, қазір беліске саламыз!
Білектей қамшымен күрең жорганы жамбасқа тар-
тып жібергөнде, жорғаның тұяғы жұмсақ топырақты
уыстап лақтырғандай болды...»
Жазушыпың жиырмасыпшы жылдардағы қазақ ау-
лы шыңдығы шебер бейнеленген «Сары ала тон» атты әң-
қімесі осылай аяқталады. Сейпен бай кәмііескегеілініп, ит-
жеккенге айдалып бара жатыр. Кедейлёрдің құдайлары
беріп тұр. Кешегі тесік-өкпе жалшы Тұтқыш Сейпен
байдың би әкесінө ақ патша сыйлаған сары ала тонды
киіп қана қоймай, айдарынан жел еседі. Б. Майлин
бір тапқыр деталь қолданған: Тұтқыпгтардың тасы өргө
268
домалауъш күрең жорғаның тұяғынан түйдектүйдөк ұш-
ңан топыраң та үстемелёй жетківіп тұр. ,
/ ¥лы жазушы «Құсайын Құлбеков» повесін былай
/бастады: «Құсайын Құлбеков «атқаміпер» атқа иө бол-
ды да кетті. Қалай ие болғанын кім білген, адам елеген-
дей дө болған жоқ. Қылжақтап жүруші еді. Әке-пгеше-
сі ерте өлді де, одан қалған құрым үйге, бір-екі қараға,
екі інісіне қожа больш, «Құсайын Құлбеков» болып
ауылнайдың тізбёгіне тіркелді. Екі інісін екі байға жал-
дады. Бір-екі қараны сатып, сойып, оның да козін бі~
тірді. Құрым үй бір-екі жылдай Байтудың үйінің қыс-
тауында жатып, еріккен шөпшілер, егіншілер құрымын
олай да былай сүйреп, ақырында о да тоаып бітті. Е2
ңырағын Дәметкен' ұрлап апарып, самаурынға азық
қылды.	' ,
Бірақ Құсайын Құлбековтің езі бар. Дэктеген қара
. домбырасы бар. Домбырасы Байтудың үйінде тұрады.
Өзі көрінген үйді мекендейді. Қолы тиіп үйіне бір соғып
кетсе, қара домбыраны қолға ұетап безілдетеді келіп...
“ ’	«Құдай-ау, малды алсаң да, баеты алсаң да,
Қнм&итын ңыршын емір жасты алсаң да:
Жар берші жаным сүйііі құшақтайын,
।	Жалғаіпшң басқасыпан бос қалсам да’..*
дейді Құсайын. Бірақ «құдайекёсі» мұның зарын тың-
дап, іздеген жарын бір кездестірмейді.
Құсайынды атқа мінгізіп жүрген Нұртай ғой.„»
Классякалық бастау. Осы үзіндінің өзінде-ақ Құса-
йынның бүкіл болмысы тұр. Әпенділеу адам, Жарлының
«тырашы». Берекесізі. Қожайыны Нұртай байдың ақы-
мақ етіп жүргенімең жұмысы жоқ. Басындағы барынан,
байлығынап қалай оңай айрылоа, Нұртайдың солай же-
ңіл басыбайлы жетегінде жүргені. Оның қос күрең аты-
ның «билігі» осында, соған моз. Бір жаққа барғысы кел-
се, бүдан «рұқсат» сұрайды, соған төбесі коккө сәл жет-
пей қалады. қ Күләш сияқты қызбен сөйлесіп, мырзасына
сөз тасиды, соған мархабаттанып қалады. Сондай. Құса-
йын повесть барысында да оол Құоайын екенімен көзгө
түседі. Бұл — жазушы шеберлігінің бір корінісі болса
керөк. Жазушының қалам табы қарапайым, бірақ қа-
рымды. Шымыр, шынайы реалистік қуат танытады. Бей-
піара Құсайынды жек коріп те отырған жоқ, бірақ әдемі
бір юморға, мақтамен бауыздаған үнсіз күлкігә ерік бе-
реді/7 .
269
Отыз сегіз жастағы кемелденген Бейімбет Майлин-
нін. қалам сілтесі осындай,
/БІз жазушы Тынымбай Нұрмағамбетов творчество-
/ыпнгг ДУ "Міһё"'осы үш басты сипатты: қаралайым бірақ
қарымды да құнарлы қасиет-ерекпіеліктерді кереміз.
Асылы, .бірінші қасиет-ерекпгелік, біздіңше, қандай
бір қаламгерге де тән болуы тиіс. Себөбі, қалаган тақы-
рыбына адал болмайынша, жаңсы білетін және жақсы
керетін жайын жазбайынша, қаламгер шынайы әдеби-
коркем шығарма жаза да алмайды және жааушы болып
қала да - алмайды. Бүл өзі — қаламгерлік өнердің ал-
ғашқы қана емес, ең басты да заңы. Ал тақырыпқа адал-
дық сол тақырыпта айтарың болудан басталады да, сол
айтарыңды мейлінше адал және қалтқысыз, жан-жақты
сарқа айтуыңмен, айта білуіңмен аяқталады. Бұл неден
туады? Тағы да махаббаттан ғана. Өмірді сүю, өнерді
қадірлеу жоқ жерде ештеңе де жоқтығы және дәлел ті-
лемесе керек. Сондықтан да адалдық пен махаббат егіз
нәрсіе ғана емес, жазушылықта бір-ақ нәрсе, автор-адам-
ға бірге кездесіп, бірге даритын бітім.
Т. Нұрмағамбетовте, міне, осы өмірге, енерге адал-
дық, махаббат бар. Дәлірек айтқанда, бүгінгі ауыл өмі-
ріне, ауыл өнеріне... Ол ауылды сүйеді, оның әрбір ада-
мына ғашық, ағашына дейін бас иеді. Ауыл — Тынымбай
үшін өзі туьш-ескен туған жер гана ’ емес, талай-талай
замандас абзал адамдардың аңажұрты, қария Қаратемір-
лері («Жалғыз шартақ» 'әңгімесінен) мен бала Көктем-
байлар («Қош бол, ата» повесіңен) өсіп-өтн, ой кешпқ
еңбек етіп жатқан құтты мекен, қарлыгаіп құстар қалық-
тан қанат қағып («Қарлығапітың ұясы» повесінен), Ай-
мүйіз сйырлар («Атақоныс» әңгімесінен бұзау өргізіп
жүрген атақоныс. Ол осы ауылдың самал' желін сүймей,
бұраңдап аққан бұлақтарын суреттемей тұра алмайды;
осы ауылдың қожанасыр ІПапгубайлары («ІПашубай»
әңгімесін) мен антей азаматтары Нағашыбайларын
(«Бойтұмар» повесінен) жақсы кермей, жазбай тұра ал-
майдңі.У
Қазірдің өзінде оішң ауыл туралы жазғаны аз емес.
Ж&зары бұдан да кеп. Бұл жақсы ма?,Дау жоқ. Алдағы
~уақытта да оның жазары тек ауыл болып қалуы мүм-
кін. Бұл ше? Бұл одан ца жақсы. Оның себебі — еде-
биеттің басты талабының бірі, тіпті бірегейі; жазушы-
пың білетін тақырыбын жазуына жэне де оныжазбау-
дан басқа амалы, мүмкіндігі қалмаған кезде барып жа-
зуына сайса, мұның өзі Тынымбайдын, тек солай етіп
270
жүргенін, әлде де оолай өте берерін, мүның өзі оның
табиғатына біткен қасиөт екенін керсетпей ме?\
— Айтарын тауысып, жазарын сарқьпГ“5лып тоқтап
жүрген, немесе өмірдің өзіне тосын қырынан ұрынып,
зерттеп жүрген жазушыларды түсінбеймін,— деп еді ол
бірде.— Өмір қандай шөксіз, күрделі болса, ауыл тақы-
рыбы да сондай шексіз, күрделі. Түстеп кейін' танысып,
з-ерттеуден зерделегенің бала кезде бастан кепткеніңе,
нақ бугінгі күні болмысыңмен бойыңа сіңіргеніңе жете
ме? Мен ауыл өмірін зерттемеймін, сол ауылда емір
сүремін. Сондықтан да менің ауыл омірінен жазарым
әлі көп. Жаза алмай жүргенім қаншама? «Мені жаз, ме-
ні жаз»,— деп жүрген мәселелер қаншама?
. дБул — қосып-алуды қажет етпейтін лебізТ^
/Тынымбай да — «қазір» отыз сегіз жаста. Яғни «Са-
ры- ала тон» әңгімееін, «Құсайын Құлбеков» повесін ту-
дырып үлгергөн Бейімбет Майлинмен құрдас, қатарлас.
Балалық үйрену, жастық тәжірибесі$дік кеэеңінен өт-
•кен, кемелдену шағында ол, Толысқан үстіне толысу
үстінде. Бүгінгі күнге дейін қазақ тілінде жеті, орыс
тіліндө үш кітап шығарып үлгеріпті. Өзбек, қырғыз, эс-
тон, украин, чех тілдерінде шыққан кітан, сөйлеген шы-
ғармалары тағы бар.' Қазіргі таңда оны республиқамыз-
ды былай қойғанда, Одақ келеміне таңылып қалған қа-
ламдорлеріміздің бірі десек қателёсе коймаспыя. 3
рзасқа тілдөрде шыққан кгтац, сөйлеген шығармалар-
'дың аударма үлгілёр екені анықҮ^Ал ана тілімізде жеті
кітап шығару — әрине, осал, аз табыс емес. Оның үстіне
бұлар сандық көрсеткіштөр емес, тікелей сапалық көр-
сеткіштер болса қайтесіз. Иә, олардың қай-қайсысы да
әйтеуір жарық көргён кездейсоқ, немесе кезекті кітап-
тар емес. Жас автордың үлкен әріппен жазылатьш Жа-
зушыга айналуын байыптататын, оны айтасыз, соңғы
кездердегі — жетпісінші-сексенінші жылдардағы қазақ
- прозасының осу дәрөжесін, өрлеу деңгейін байқататын
кітаптар десек те асыра айтпаймыз. Иә, шындық солай.
Қазіргі таңда Нұрмағамбетовтің қазақ әдебиетінде өз
отауы, төл әлемі бар, Нұрмагамбетов шығармалары же-
ке-дара бір жарқын құбылыс болып отыр. Нұрмағамбе-
тов прозасынсыз, қазіргі қазақ прозасының жай-куйін
сөз ету мүмкін де емөс, Нұрмағамбетовті елемей қалды-
рып кетсек,,. ұят қана емес, ақиқатқа жасалар қиянат
та болар еді.^
-г^Енді солГкітаптарды нақтылай түссек, олар мыналар:
\/1. «Қауын иісі» («Жазушы», баспасқі, Д971 ж.)
271
2. «Қош бол> ата» («Жазушы» баспасы, 1972 ж.)
3, «Ңарлығаштың ұясы» («Жазушы» баспасы, 1975 ж.)
. 4. «Ата қоныс» («Жазушы» баспасы, 1977 ж.)
5. «Тұнық су» («Жалын» баспасы, 1980 ж.)
6. «Дарияның арғыбеті»7 («Жалын» баспасы. 1981 ж.}
-7. «Бәйтеректер» («Жалын баспасы, 1987 ж.)
Бұл кітаптарға, «Ңош бол, ата», «Ңарлығаштың ұя-
сы», «Үшінші кластыц жетекшісі», «Он төрт жасар жі-
гіт», «Түкпірдегі ауыл», «Көгілдір аспан», «Дарияның
арғы беті», «Тұнық су», «Бойтұмар», «Козәйпек» секіл-
ді 6н повесть және «Ңауың иісі», «Әже», «Мазаісыз түн»,
«Жүрек жылуы», «Жалгыз шартак». «Менің інілерім»,
«Ата қоныс», «Әлі шалдъің қыздары», «Суіпы», «Шашу-
бай», «Ңорашылар», «Таңғы жауын», «Екі мая шөп»,
«Бөрібайдың тұмағын ит алып қашқап қыс», «Жаздың
қысқа түндері», «Тойдан кейін», «Жордемші», «Нақаң
үшін», «Бұқа» секілді және басқа да әңгімелер ен-
геш Жалпы, жазушы Қаламынан қырықтай оңгіме ту-
ғадьш аңгарамыз.
/'''"Бұлардың бәріне тән ортақ сипат ~ сапалылық. Қай~
қайгяйеы да өз тақырыбын жете игерген, үлкеи жүк кө-
теріп тұрған туындылар. Рас, езара салыстырғанда олар-
дЫң баз бірінің балаңдық, біршама төменқрлдылық, сәл
қалыадылық танытуы да мүмкін. Бірақ, бұл — негізінен,
жазушының өз басының эволюциясына, жас жазушыдан
жазушыға айналу жолына байланысты, Осы орлеу, қа-
лыптасу, шеберлік үштау — әрипе, өз табын, ізін қал-
дырмайды емес, Солай дегенмең де, Тынымбайдың ал^
гашқы шығармаларының езі • жап-жақсы болып тууы
оның табиғи талант, туа суреткер екенін байқатадц*/
Ендеше, әдебиетке нелген 20 жылдай уақыт ішіңде жақ-
сы он повесть, қырық әңгіме беру — қанағат сезімін,
ризалық ссзімКі туғызатын табыс, келелі жётістік болып
табылса керек2>
Оның үстіне Т. Нұрмағамбетовтің сегізінші кітабы —
алғашқы романы. баспа портфелінде жатқанын ескерсек
шң?
(Бір^қызығы, әдебиетте талаптану, д>қу-іздену, тёр тө-
гу збрроль атқарғанмеи, тіпті кейде жазушЫлықтың ‘тең
жартысы еңбекпен келеді дегенмен, адам -жазушы болып
жаратылады. Ендеще, Т. Нұрмағамбетовтің бүтінгі Бе-
йімбет Майлиніміз болып отыруы да — оиың туабітті
болмысынан. Жаңа ғана айтқанымыздай, суреткерлік
енерге тырысу, іздену, барынша еліктеу — бар-жогы ты-
раштыққа, зорығута ғана апарса, Тынымбай да бүгінгі
272
Бейімбет болайыншы деп талпъінған жоқ. Бар-жогы —
алдымен адебиеттегі, өнердегі езін іздөді. Өзін ' іздел
гауып еді, Бейімбетпен бітімдес екені табиғагтаа екені
сезілді. Содан соң сол қалпында — өзі болып алга бас-
ты. Соның нәтижегінде Нұрмағамбетав атты қаламгөр
болып қалыптасты. \
і_Б. Майлмн жіғашқы қадамынан-ақ таланттылық та-
нытса, бұл Тынымбай Нұрмағамбетовтің маңдайына. да
жазылыпты. Ол тырнақалды әңгімелерімен-ақ әдебиет
жұртшылыгын елең еткізсе, алғаптқы повесімен-ақ жүз-
ден озып, бәйге алдыЗ Бұл —қазіргі дәстұрлі конкурс:
Қазақ ССР Баспа, полиграфия және кітап саудасы іо-
тері жөніндегі Мемлекеттік Комитетінің Қазақстаң Жа-
зушылар одагымен, Қазақстан ЛКСМ Орталық Комите-
тімен бірлесіп «Жалын» баспасының жанынан өткізіп
келе жатқан жастар мен балаларға арналған , үздік щы-
ғармалардың республикалық 'бәйгесі тұсау кескен 1971
жылы еді. Осы жылы тұңгыш жарияланган конкурстың
тұңғьпп баа бәйгесін алған «Қош бол, ата» повесі Ты-
ңымбайдың есімін бірден танытып қана қойған жоқ,
оның Б. Майлиң тектес жас жазушы екеніи де ә деген-
нен-ақ аңгартқан. .
/ Бұған бір дәлел — конкурс сарашпылар алқасы мү-
інеЯбрінің лебіздері болса, екінші дәлел — осы конкурс
қорытындыларына арналған белгілі сьшшы Серік Қи-
рабаевтың мақаласы. Ол осы мақаласында: «Жұртшы--
лық бұл авторды бірден Бейімбетті ауызга ала мақта-
сйп еді»,—деген пікір білдіреді..Өкінішке орай, С. Қи-
рабаев осы мақаласында повестің бойында жоқ кемші-
ліктерді іздеп тауып, оған «ауылды қалаға қарсы қоя-
ды» деген айып тақты. Бұл —- ешбір негізі жоқ, сын кө-
термейтін дәлелсіз пікір еді. Одан да өкініштісі —
С. Қирабаев осы жалаң, жадагай пікірін Т. Нұрмағамбе-
товтің кейінгі кездегі бір шығармасы «Тұнық су» пове-
сін талдағанда тағы қолданды. Соны пайдаланады ма,
Тыиымбай творчествосынан әйтеуір бір ілік тауып, қа-
лайДа мұқатқысы келгендер осы бір ұшқары пікірді тө-
бесіне ту етіп көтереді. Мұның бір көрінісі — «Қазақ
одебиеті» ,газетінде «Қалата неге қырын қараймыз?»
(№ 2, 1984 жыл) деген тақырыппен жарияланған Қа-
нат Жүкешев атты автордың сауатсыз мақаласы. «Тұ-
нық су»—Т. Нұрмағамбетовтің бесінші кітабы, Кітап-
тың аннотадиясында көрсетілгендей, жазушы жаңа кі-
табында ауыл омірі, қарапайым жандардың арманы,
мүддесі, мінез-құлқы жайлы жазады. «Түнық су» по-
273
весіцде бала психологиясы, оның өмірге, өзін қоршағав
д үниеге деген пәк сезімі шынайы берілген. Автор алыл
отырған тақырыбын жақсы біледі, Неиі жазса да сурет-
керлікпен, нақпа-нақ, нанымды бейнелейді. Бұл рас,,.—
дец алады да, Қ. Жүкешев Тынымбай қалаға қароы де-
ген байбалам жасақды: «Егер Нұрмағамбетов ауыл өмі-
рін жазып қана қоймай, қалаға тиіссе, ауылды қала-
ның есебінен ұпай жырып берумен ‘кэтермелемек бол-
са, барлық іныгармасы «қала жаман, ауыл жақсы» деп
айқайлап тұрса, ңаланы даттап, ауылды жақтау автор-
дың творчестволық кредосына айналып кетсе, сайып кел-
генде, осының бәрі ұлттық мадениеттің мүддесіне қай-
. шы келіп жатса, сонда да қала мен даланы қарсы қою
жоқ дегеніміз бе?>\Көрдіңіз бе, Қ. Жүкешев осыдан соң
ТынъіКгоаидың қасына Ж. Түменбаев сияқты қалага
қарсы бірер қаламгерді тауып қосады да, Ә. Тарази мен
Д. Досжановты тек позицияларың күңгірт, әйтпесе...»
дец бастан сипайды да, бір ғана Мұхтар Мағауинді мақ-
тап, артынан Тынымбай Нұрмагамбетовті, Т. Нұрма-
ғамбетовшілерді былай мүсіркейді: «Жоғарыда аталған
авторлардың делі таланттан құр алақан емес, көркемдік
іпеберлікті әр цилы меңгергеи, кейбіреулері танымал жазу-
інылар. Біз бұЛардың келешекте тамаша шығармалар бе-
ретініпе сенеміз. Мақаланың алып отырған объектісі
шығармадағы әлеуметтік мәселелердің ңойылуы болган-
дықтан тазң көркемдік ерекшеліктері туралы сөз етуді
мақсат тұтпағанымызды сөз соңында ескерте кеткені-
міз жөн сияқты». Міне, сыншымыз қалай-қалай қиғаш-
тайды? Әдебиет шығармасының ең басты өлшемі — оның
көркемдік ерекіиеліктері болса, оны аттап котіи, ора-
. ғытып өтіп, сол эдөбиет туындысының бар-жоқтыгын
біліп алмай, қалайша ол туралы сөз етуге болады? Со-
дан соң Қ. Жүкешевтің аса кеш білдірілген сеніміне не
дейміз? Т. Нұрмағамбетов және басқа да «аты аталған-
дар» әлдеқашан танылып, тіпті дені Одақ көлемінде
мақталып, мойындалып жатса, бұл енді үміт күтеді.
Бір Қанат Жүкешев білмейді, түсінбейді екен дөп, қа-
ланы «арашалады» екен деп, ақиқатты беліиен сызып
тастаймыз ба? Оның үстіне ол алдын ала~ақ Т. Нұр-
мағамбетовтің «нені жазса да суреткерлікпен, нақпа-
нақ, нанымды бейнелейтінін» мойындап отырса, мыпа
мақаласымағын не үшін' жазып отыр? «Қырық кісі бір
жаіқ, қыңыр кісі бір жақтың» кері ме, өзі ме? Бір емео,
екі рет өзін-езі жокқа шығарған адамның сезінде не мән-
мағына бар онда? Ендеше, оны басқаша тиісе алмайтын
274
і 9
болғандықтан (яғяи Нұрмағамбетовне 1 талант, суреткер
ретінде, көркемдік ерекшеліктер жөнінен, жасалған бай-
балам, құр арамтер болу, далбаса деп білеміз де.
Жә, сонда Ң. Жүкешевтің көлдей мақаласында құ-
лаққа қонар, көҚілге кірер бірде-бір, жанды пікірдің,
дән-түйірдің болмағаны ма? Өкінішке орай, иә. Бұдан
өзінен-өзі шыгатып қорьгтынды Ң. Жүкеніевтің мақа-
лаюы әдебиетке де, әдеби сынға да, ақиқатқа да,. оқыр-
мап қабылдауына да қатысы шамалы дүмбілез дүние.
/Сонымен, Т. Нүрмағамбетов творчествосынан қа-
лаГД "Царсылық іздеу әдейі үйымдастырылған, пікір ала-
сы — іпындық анасы дегенді жамылған қазақбайшы-
лықтан' күндестіктен, қызгапыпітан туган әрекеттен
басқа түк те емес. Себебі... әңгіме өз баісымыздың Т. Нұр-
магашбетов творчествосып қҚтты қабылдаіт, қадірлей-
тіндігімізде емес. Әңгіме — ақиқатта. Т. Нұрмағамбетов
шыгармаларының болмысыңда, табиғатында. Жалгай
сәйлеуге болар, жүрегіңнің дегенін жасыруға болар, ар-
тистік көрсетіп, мұндай шығармалар маған ұнамайды
деуге және болар. Бірақ одан жазылған, өмір сүріп жат-
қан, халық жүрегіне жол талқан шығарма өзгере ме?
Жоқ, өзгермейді. Ол сол табиғи мықты шығарма қал-
пыпда қалады. Міне, Нұрмагамбетов шығармаларының
өнөр туындысы екендігі де, өміршеңдігі де осында. Күн-
нің бетін қолыңмен көлегейлей алмайсың, жер төсін жа-
рып шыққан бұлақты қайта көзіне сіңіріп жібере ал-
майсың. Алғашқы шығармаларынан бастап елді қуант-
қан, әрбір кезекті шығармасымен жұртшылықты елеңде-
тін келё жатқан Тынымбай Нүрмағамбетов шығармала-
ры да тиісті өз бағасын алуға тиіс.
II
Осыдан жүз жылдан астам уақыт бұрын франңуздың
ұлы оқымыстысы Дени Дидро былай деп' жазыпты: «Бір
кәсіпте бірге қызмет істеп жүрген әріптесінің табысына
шын ниетімен қуанатын адамдар аз, өте аз. Бұл — жа-
ратылыстың сирек ұшырасатын құбылысының бірі».
Сөнда осы создің қазір де рас болғаны ма? Сбған жуық.
Әйтпесе Тынымбай Нұрмағамбетов эдебиетге белсене
оңбек еткен жиырма жылда ол туралы түғел сөз <шорт-'
рет) түгіл, жекелңген түйдек создердің пікір, мақала-
лардың) аз айтылуын немен түсіндіреміз? Кейде жазу-
шының атына жылы сөз түгіл, қырын сөз салқын сөз
айтылып жататЬіны бар. Мұның өзі қаэақ эдеби сыны-
275
ның самарңау, аалғырттығымен бірге, біраз реігтерде
атақ, абырой, шен-шекпеңді айналшықтап, талантты
жастар, жасамыстар жонінде «Жас ңой, жақсы сөзді
естіп үлгереді, немесе оған осындай үлкен сөз айту әлі
ертерек емес пе екен, тасып,- менмендікке салынып ке-
тіп жүрер»,— дейтін жалған теңгермеші лді к төңірегі-
нен тізгін үзіп шыга алмай жүргенін к&рсетеді.
Ал шындық бәрібір өмір сүріп жатыр.
Бірақ-бәрібір шындык, дер кезінде тануды, өзін қол-
дауды, өзі үшін күресіп, салтанат құрғызуды талап ете-
ді. Және мұның маңызы өте зор. Мәселен... Кемеңгер
А. ‘С. Пушкиннен айрылып қалған соң, Дантесті айып-
таудан Пуцгкинге қандай пайда бар? Марқұм Мұқағали
Мақатаев өзі елген соң айтылған тамаша сөздердің ёң
құрығанда оннан бірін естігенде тірі жүре тұрар ма
еді?!
* Сонымен, басы ашық жайт — мықты жазушы көбіне
алғашқы адымымен-ақ ірілік танытады. Небәрі 27-ақ
жас өмір сүрген М. Ю. Лермонтовтың тұңғыш өлеңдері
осал ма? С. Ерубаев 23 жасында «Менің құрдастарым-
ды» жазды емес пе? Олай болса Нұрмағамбетов те елді
алғашқы әңгімелерімен бекер селт еткізген жоқ. Әсіре-
се, опың қаламынан 1970 жылдардың басында туған
«Қош бол, ата» повесі кесек повесть, құбылыс шығарма
еді. Сол себепті де қазылар алқасы оған бірінші сый-
лық беріп, Бейімбетті ауызға ала тамсанысқан.
Ғажабы — «Қош • бол, ата» повесі көпке дейін Ты-
нымбай Нұрмағамбетовтің ғана емес, жасөспірімдер мен
балаларға арналған күллі қазақ прозасының бір шоқ-
тықты белесі болып қалды.
Міне, оаы кезде-ақ біз қазақ әдебиетіне жақсы жа,-
зушы, Бейімбет Майлиннің лайықты ізбасары келді дед
ойлағанбыз. Тек қазақ әдебиетіпе тәң жалған сыпайы-
гершіліктен аса алмай, ойымызды ашық айта алмай
кідіре бергенбіз. Оның үстіне ол кезде біздің мұыдай пі-
кірімізге құлақ аса қояр жан, газет-журналдың да та-
была қоюы қиын еді. Ішімізден қатты қуанып, ағала-
рымыздың ішінен бір прозашы И. С. Тургенев, жас
жеткіншектерін эділ бағалап жүрген ақын Ә. Тәжібаев
табылса ғой деп үміттепгепбіз. Табыла қоймады. Міне,
бұл — өкінішті дөстүр, теріс әдет. Ал мүйізі қарағай-
дай, атақты, алып жазушы кезінде Иван Сергеевич Тур-
генев алғашқы «Детство», «Отрочество» повестерімен
көрінген жас жазушы Л. Н. Толстойды қалай қуағ

қараы алды десеңізші: «Міне, бәріміз көптен зарығып
276
күткеп Гогольдің ізбасары, жолын жалғастырушы дүние-
ге келді». Ал біздің ағаларымыз Д. Исабеков, Б. Нұр-
жекеев, Ң. Ңараманұлы, С. Балғабаев секілді жазушылар
әдебиетке келіп жатқаңда осындай сөзін айтса артық
болар ма еді? Оны айтпағавда, оқи ма десеңізші олар?
Туысқан орыс совет әдебиетінде жагдай бұлай емес.
Олар таланттарды жао-кәрі деп жатпайды, дер кезін-
де танып, қадірлей біледі. Соның бір айгағы — осы әде-
биет окілдерінің Тынымбай творчестгвосына ілтипаты.
Тынымбай 1975 жылы Отанымыздың астанасы Москва-
да өткен жас жазушылардың Бүкілодақтык,. VI Кеңесі-
не қатысты. Сонда «Литературная газета» осы кеңеске
арнайы бет арнап, алты-ақ жас ңаламгердің творчест-
восына дебіз білдірді. Соның бірі — Т. Нұрмағамбетов
болды. Дәлірек айтқаңда, Одақ совет әдебиетінің көрнек-
ті өкілі, СССР және РСФСР Мемлекеттік сыйлықтары-
ның лауреаты Анатолий Алексин: «Быт казахской де-
ревни воссоздан в повести с такой любовью, со столь
точным знанием всех деталей и особенностей, с таким
умением оттенитЬ колорит и своеобразие, что право
мне кажется. будто я побывал в той деревне и лично
знал тех ліодей...» деп жазды. Ал біздегілер бұл повес-
тен қалаға қарсылық тапты. Сонда қалалық қаламгер
А. Алексиннің де қалаға қырын қараганы ма? Сондай-
ақ Жүкешев «Қазақ әдебиеті» г&зетінде тукке тұрмай-
ды деп бағалаған «Тұнық су» повесін Москваның «Дегг-
• ская литература» баспасы керісінше тәуір туынды
(«Чистая вода», 1983 ж.) деп қабылдап, басып шығарды.
Талантты замандас орыс жазушысы, Бүкілодақтық
Ленин комсомолы сыйлығының лауреаты, Бүкілдүңие-
жүзілік балалар және. жасеспірімдер жазушылары ас-
социациясының презцденті Альберт Лихапов та «Ты-
нымбайдың орыс тіліндегі тұңғъппы «Запах дыни» («Жа-
зушы» баспасы, 1979 ж.) кітабына жазған алғы сезінде
жазушы творчествосына жоғары баға берді және оның
творчествосындағы Б. Майлин творчествосымен үндөсе-
тін басты ерекщеліктерді дәл тап басты: «Доброта -—
вот слово, которое владеет Тынымбай, И в повести
«Прощай, ата», и в рассказе «Запах дыни», не вполне,
на мой взглңд, завөршенном, и в прекрасном рассказе
«Шатпубай», и в других вещах, собранных под одной
обложкой Тынымбай Нұрмагамбетов еще тогда, в іюру
VI Всесоюзного совещания молодых, был писателем,
выдөляющимся среди своих товарищен по семинару.
Я не хочу говорить, будто пройіедпгио годы он окреп,
ИВIIV
вырос. Просто новые работы прозаика распшрили в мо-
ем личном представлении тот круг земли, на которой
он прочно стоит. Любопытно: именно земля, не в прек-
расном, а в прямом значении слова, интересна Тынымбаю
прежде всего, а с ней и ее люди. Старик Нуржан, обес-
силевший от~ старости, больше всего боится остатьЪя
оторванным от земли, и каждый взмах' по кетменя, каж-
дый его прерывистый вздох дороги читателю, как собст-
венная .жизнь. Ленивең и неумеха ІПапіубай — вроде
бы фигура героическая, но как же он. правдив, зтот
образ, и как по-хорошему народен...»
Бұған не қосып, алуга болады? Әдемі айтылған, дөп
басып айтылған. Тынымбайды Бейімбетпен бауырлас-
тырып жатқап да осы қасиеттер. ГӘрбір шығармадағы
жазушылық, туған жерге деген құдіретті махаббат, ата-
қоныста аяқты нық басып тұру, еңбек адамдарының то-
лық қанды тұлғаларын мүсіндеу, терең реализм мен
. психологизм, ңұрлы ирония арқылы қарапайым, халық-
тық характерлерді ашу—бұл бірінші кезекте қажетті
де құнды қасиеттер, қымбат та қарымды ерекшеліятер
болса керек.^
111
./Тынымбай алгашқы шығармаларын мектепте оқып
жүргенде (жоғары кластарда) жаза бастаған болуы ке-
рек. 1965 жылы Қызылорда пёдинститутының студепті
болып жүргенде облысггық «Ленин жолы» газетінен оның
«Менің жеңгем», «Боранда» атты алгагақы әңгімелерін
оқып едік. Бұл — балаң, әлсіз әңгімелер болатын. Тек
жас талапкер бойыңдағы жақсы талап, ниетті ғана та-
ньгтқан. Көп ұзамай-ақ сол ниет, жақсы талап өз же-
місін бере бастады. «Мавасыз түн», «Менің інілерім»,
«Әже», «Құдаша» секілді әңгімелері (бұларды әрлі, әлді
әңгімелер деп айтауға әбден болатын) жарық көргенде,
ол жиырманың үш-төрттеріндегі жас жігіт. еДі. Тыным-
бай «Қош ббл, ата» повесін дказғанда-ақ жазушы болып
қалыптасып үлгергён болатын.
Міне, сол кезден бері ол өз тақырыбы бар, айтары
бар жааушы болып келеді. Тілті, оны былай қойғанда,
ол осы «Қош бол, ата» повесінен басңап конңепдиялы
суреткер болып келёді. Ол не конңёпция? Ол — жоға-
рыда айтылган туған жерге деген сүйіспеншілік. Қа-
рапайым еңбек адамдарының ұлылығын жырлау. Сол се-
бепті де оның негізгі кейіпкері — пәк, таза, ойлы жет-
278
ТНгс
кіншек, басына тағдыр тауқымөті тускен, өмірдің жол
айрығында тұрған Бала (Көктембай—«Ңопіф бол, ата»,
Шорман— «Ңарлығаштың ұясы», Елжан — «Тұнық
су>), осы Бала бүгініне, болашағына алаң, туған жер
топырағына тәу етіп, ел-халық дәстүрін жалғастырып,
адамгершілік, ар, жақсылыіқ жеңісі үшін бас? тігіп жүр-
гөн Қарт (Жекең—«Қоіп бол, ата», Нұржан — «Қауын
иісі», Қаміқа кемпір «Жүрек жылуы», Тәуекел «Тұнық
су», тағы басқалар), кетпенге қоса тіршілік жүгін көте-
ріп, өмірдің, көңілдің өрге басуын қамтамасыз етіп жүр-
ген, сан қилы мұрат, мінез иесі Азамат (тракторшы ПІо-
қатай — «Қарлығаштың ұясы», шофер Қиғашбек, келін
Нәзилә — «Түкнірдегі ауыл», сушы Жаманқұл — «Су-
щм», тағы басқалары)/, Осындай басты кейіпкерлердің
төңірегінде жүргендер, әрине, әр түрлі жандар, әсдресе
ұнамсыз кейіпкерлер: олар ауылдан шыққан ңалалық
тасбауыр Толасбай («Қош бол, ата»), қаладан іпыққап
қазықаяқ, от басын ірітіп жүрген Сәлия («Тұнық су»),
тікелей ауылдық бригадир, бала Көктембайдың қодығын
тартып алған Шодыр («Қош бол, ата»), ауылдық мек-
теп директоры Жайраңғали («Үшінші кластың жетек-
шісІ») ғ тағы да баоқалар болуы әбден мүмкіну
«Тыңдашы, мені, ата... бұл мен ғой, Кектбмбаймын.
Саған бүгін Кімдердің келгенін білдің бе? Толасбай, Шо-
шыр көкем... Қабылдама олардьщ құранын, ата, қабыл-
- дама. Тыңдама... Көкемнің бүгін мені қалай ұрғанын
корсең...	і
Ата, мен оларды жек көремін. Бәрін де... Щодыр
өз тайқарымды өзіме бермейді, зорлықшыл. Мен әлі үл-
кейгенде оған көрсетемін.
Ата, Толасбайдың күмбездеп үй соғу керек дегенін
естідің бе? Мен естідім, керегі жоқ. Керегі жоқ күм-
бездеген үйінің... Мына езіңнің жұп-жұмсақ,таза то-
пырағың-ақ жетеді...»
Жер  құшағында жатқан атасы моласының басында
отырған бала Көктембай үлкендердің екі жүзділігіне
ашынулы. Осы ретте өз кокесін дө аяп отырғаң жоқ.
Қадірлері — туған жердің тап-таза, жұн-жұмсақ топы-
рагы. -	'	.	. .
Осы терең ой, ақиқат пікір Тьшымбайдың бүкіл
творчествосына асыл арқау болып тартылғанын коре-
міз) «Қарлығаштың ұясы», «Үшінші кластың жетек-
шісд», «Кегілдір аспан», «Дарияның арғы беті», «Түк-
цірдегі ауЫл», «Тұнық су», «Бойтұмар» повөстерін де
-*Гж^эушының барлық әңгімелерін де көтеріп тұрғав күш
тірек — т.уғап жер, Тынымбайдың осы творчестволық
концепциясы деуге болады) ОларДы оқи отырып, енді
Тынымбай НұрмағамбетовТің бүл кезцарасы кредоға ай-
налып, өз алдына бір бас-аягы, миы мен жүрегі бар жү-
йеге — алтын өзекке айналганын көреміз. Бастарына
қандай күн туса да, жаңбыр түгіл, бүршақ жауса да,
Тынымбай кейіпкерлері туған жерден кетпейді, ауылды 1
айнала береді. Басқа басқа, мектебі жабылган, Ңиғашбек,
Ңалдарбеқ секілді азаматтары үлкен ауылдарға жұмысқа
кеткен алақандай Жиделіні Әлібек, Нәзилалардың тас-
тап кетпей отырғанын алыңыз. Оны айтасыз, аядай ауыл
ақсақалы Тәукебай былай десе, оған сенесіз: «Қайтып
келмеспін дейсіңдер ме? Келесіңдер. Жүз рет келер-
сіңдер. Мың рет келерсіңдер. Тым болмаса мен өлген.
күні бір рет келерсіңдер. Бүл Жиделінің аты ешіп, тү-
тіні сөнгешпе не заман». Әкесі кетпг- қалган,' жылуы
қалмаған астанадағы үйій тастаіг, Мүңсызбай аулына
қашып келген бала Елжан анау... «Бала өзен суының
ағысына үнсіз қарап, ұзақ отырды. Әбден шаршаған де-
несі дел-сал болыц көзіне ұйқы тығылды. Сонан соң
шегініп барып, шалғынға шалқасынан жата кетті. Ол
аспанға қарап жатып, Мүңсызбай жақтан жылжып келе
жатқан-құс қанатындай ақ бұлтгарды көрді». Басқа бас-
қа, әлі де мектенке бармаған, әке-шешесі Айбарша мен
Есенжол сәби кезінде-ақ әжесіне тастап кеткен, енді
сол жалғыз дтанасы әжесі өліп, қытымыр Шабаркул,
Ңняибектердің қолында қалған, Ңарлығаштан басқа до-
сы жоқ бала ІПорман ренжімейді, туған жерді гірек-
медет етеді.
Гтьшымбайдың қарапайым бала, жігіт-қыз, егде-ере-
егш, шал-кемпір кейііткерлерінің бәрі дерлік — дара, да-
на адамдар. Халықтың қалың ортасынан шыңңан оқіл-
дер, тигітік жагдайдан жаралғ&н типтік тұлғалар. Ңа-
зақы, , халықтық характерлер. Ұпамсыздарьшда пасық-
тық, бақай есеп, тайыздық, тарөрістілік, құлқын қамы-
нан аса алмаушылық қандай оңды көрінсе, жақсылық
жағындағыларда кең мінез, дарқапдық, адамгершілік,
абзалдық, жан жарқындығы, жүрек байлығы сондай
бай, айқын да ажарлы көрінедқ/Ңауышпы Ңаратемір,
қария Тәуксбай («Тукпірдегі ауыл») еңбеккер Нағашы-
байларды («Бсйтүмар») былай қойғанда, әпенді, кер-
жалқау Шашубай, сәл нәрсегө беркі қазандай болатын
Ңабылдардыд («Жәрдемші») жан дүниесі қандай жа-
рың, жылулы десеңіэші. Осындай қызық та қыртысты,
әр алуан да бай, қанық та қарапайым характерлеоді
280
көргенде, Тынымбайдың бағыты дұрыс, байқағаны бай-
сын, танқавы кбл-көсір екенін бағамдайсыіӘ Қалам-бұр-
ғыны қат-қат қазылалы көнге салу деТбніңіз де осы
болса керек. Осыған орай даньшшан жазушы Лев Толс-
тойдың мына бір создеріде ойыңа орала береді екен:
«Если хочешь найти пример для подражания, то ищи
его среди простых людөй. Только там йстинное, не толь-
ко не выставляющееся, но не создающее оебя величие».
Осы бір дана кеңесті Б. Майлиннен кейін бейне бір
Т, Нұрмағамбетов естіп қойғандай, мұрат тұтыпып, жү-
зөгеаддрышадргендей екен.
Г " /«Ғүнық суу повесінің принципті өзгешелігі, аса ма,-
| ңыздылЫғет^— бала Елжаняың суық бауыр анасы
дияны, сұлу астананы тастап, Мұңсызбай аулына ке-
луінде де емес; ол.— новестің жас ұрпақты туған жерді,
Табиғат-анаңы сүюге баулитыңдығында.\ Жазушы мұны
жалаң айтпайды. Онда үгігтеу, жадағай шаңыру жоқ.
Ол туған жердің тамаіпа табиғатын тамаша бейнелейді,
козге елестетіп, кеңілге көрсіөтеді. Елжанның қаланы
тастап, ауылға қапіуы — сылтау, фактор ғана.іОл қала
жаман болғандықтан қашқан жоқ. Өгей шбТЙедей. Са-
лияның салқындығы, баланың сүйікті, бірден-бір тірегі
әкесін үйден қуып жіберуі бір себеп болса, оған қоса
балдырға^, бал шағын өткізген аулы (емпіектен
іііЖ
қан соң, долдрек айтқаңда, алты айлығынан бастап үш
. жасқа дейін- Елжанды ауылдағы Гүлжан апасіы тәрбие-
деген-ді) Мұңсызбайга «қауіп» төнуі (бұл жерден кен
табылып, үлкен қала орнамакдгы екен) екі себеп болып
еді. Осы ауылға кетдегенде қайда бармақшы енді? Оның
. үстіне бұл ауылдың табигаты қандай десеңізші. Кіш-
кене Құлахмет айтса айтқандай: «Мұңсызбайдың өз кө-
белегі бар. Кебөлек түгілі, өз күні бар, аспаны бар. Дү-
ниедегі ең тұнық өзен — Бұрым» Оның үстіне: «Мұң-
сызоайды ұмытып кеткен күнде бұл жұрттың есінде не
қалмақ? Кім қалмақ? Шоп екеш шеп те өскеп жеріндө
қурайды...»,— ‘дейді Үлбике әже де. Міне, Мұңсызбай-
дың — туған жердің ең' ғащал байлығы — осы абзал
адамдары: Гүлжая ана, Жапқабыл кеке, бала НаҚып-
 берділер емес пе? Осылайша жазушы Елжанның ауыл-

ға.— аулына оралуын мазмұндық-мағыналық тұрғыдап
да, рухани-керкемдік тұрғысынан да жан-жақты дәлел-
деп көрсеткен. Және нақ сол арқылы...
Бі^ сөзбен айтқанда, бұл повестің әрбір эпизоды,
оқиғасы, барша детальдары мен нейзаждары, * диалог,
монологтары Тыпымбайдың^қарапайым, кішкентай пәр-
281
селер арқылы түбегейлі улкен мәселелер көтеріп, кесек
обраэдар сомдап, элеуметтік-керкемдік ірі, күрделі ой-
лар айта білгендігінө дәлел.
Және бір мысал: «Елжан, йен езің дө келсейші. Оқу
жылы бітуге айналды ғой. Кел. Жарай ма? Булдезер-
лер сынырып тастамақ болып келе жатса, біз Құлахмет,
сен үіиеуіміз,' ауылдың сыртьшда кеудемізді тосып: .
«Өтпейсіңдер! ЗКібермейміз! Ол — біздің ауыл!»— деп
тұрып алайық. Келші, Елжан... Мақұл ма? Сөйтеміз.
Өткізбейміз, .ҮшеуіміЗ ауылды аман алып қаламыз».
Әзірше балалықпен ауыл астынан табылған асылкеннщ
маңызын түсінбей, елеріміздің алдына сүйегімізді сүи-
ретіп басқа жакқа кетпей-ақ қойдық деген үлкендердің
тілегіне қосіылып жүрген, туған аулы Мұңсызбайды сұм-
дық сүйетін, осылай ойлап, осылай әрекет еткісі келіп
жүрген жеткіншек Нақыпбердіпі қалайша бсал кейіпкер
дей аламыз? 7
Бір қызьгғы, «Ңоіп бол, ата», «Тұнық су» повестері-
нің басты кейіпкері балалар болса, «Бойтұмар», «Көз-
әйнек» повестерінің бастьг кейшкерлері — ересектер, ор-
та жастағы адамдар. Мұның өзі де жазушы творчество-
сындағы бір ерекшелікті, игі бет^бұрысты байқатса ке-
•V./ •"	'/
ңұрылымы қыэыіқ, тұтас алғанда
еттей түйілген шымыр піығарма,
Онда дәсгүрлі тартыс, кптгфяякт. жоқ, жағымсыз кейіп-
кер кездеспейді. Шағып ауылдың төрт түрлі атпал аза-
матын алу арқылы жазушы шалқар өмір шындығын ал-
ға тартқан. Повесть кереғар да қызьгқты, қатпарлы да
күрделі характерлер сомдауымен құпды. / -	•
Мұндағы бригадир, ауыл бас кетерері Ә^ібек/ңиғаш,
қысық, бірақ ер, • мә-рт мінезді жігіт ҢиғашбБк, ерке,
ақылды тёнтек келін Нәзила^.ауыл ақсақалы, Жиделі-
нің жұлыны мен даналығы тектес Тәукебай қарт бейне-
лерін. Тынымбай творчествосында гана емес; қазақ про-
засындағы тың, тосын, құнарлы мінез-характерлер, Нұр-
мағамбетов тұңғыш ашқаи жаңалық-жандар ашылым-
адамдар десек орынды.
Бұл байламымыздың ақиқаттығын төмендегі бірер
эпизод,. детальдың өзі-ақ жеТкілікті дэлелдейді деп ой-
лаймыз.
Әлібектің інісі Ңалыбөктің пьппақтың қырындай
жұп-жұқа кітап шығарғаныиа көңілі толмайды. Сол
себепті де екінші інісі кітан жазбақшы болғанда айтқа-
ны: «Менің айтқанымды .тывдасавдар... екеуің әуие бол-
282
май-ақ қой дер едім. Жүгері егіп, су суарып, біз де дү-
ниө жиып, бала-шаға асырад жүрміз гой. Пәлен жерде
жазупіы жвтпей жатыр дегенді эзірге ёстігем жоқ».
Бұл — Әлібектің інілерінё қоса біздегі баз бір «жазуты-
ларға» да жасқр құлаққағыс қой.
Нәзила күйеуінө қаттьг еркелейтін. Соны ауыл ерсі
коріп, мұны Тәукебай: «Сен бұл ауылга құдаша емес,
келін боласың...» ’ деп жеткізгенде Нәзила: «Ойнасақ, өз
байымыз ғой. Сендердікі не?»—деп қайтарып тастайды.
Осы сөзінен-ақ біз Нәзиланың кім екенін біле баста-
маймыз ба?
«Келіншек оймен келе жатып, шелегіндегі судыц ан-
да-санда шылп-піылп төгілгенін де аңдаған жоқ».
Бұл — ІІәзиланың жүрек сезімін, өмір езгерісін . жеткі-
зіп тұрған сәтті тұспал, әдемі деталь емесі пе?
Табиғи, қарапайым, бірақ қарымды да йәзік суреткор-
лік дегеніміздің озі де осы болса кереқ.^/
Бұл — Тынымбай творчествосында кемшідіктер мүл-
дем кездеспейді деген' сез емес. Біз барлық ірілі-ұсақ-
тыны топтіпіТеп термесек тө, автордың ойлануын қа-
жет ететін үш нәрсені атан айтар едік.
Біріншісі — жазушының «Көгілдір аспан» повесі се-
кілді жекелеген шығармаларының әлсіз жазылуы. Мә-
селен, осы повесть автор мүмкіндігінен төмен жазыл-
•ған. Қызығы, онда ңақ мынадай кемістііктер бар, сол се-
бепті повесті нашарлау шыққап дей қою қиын. Сонда
да оның Тынымбай тудырған басқа шығармалардап
көркемдік деңгей-дәрежесі көп олқы екені байқалады.
Астарлы сыры бар көгілдір аспан образын жетілдіре,
шығарма өзегіне жымдастырып, етенө ете түсуге бода-
ды. ІПашыраңқылық, арқау сөлкеудігі де жбқ емес. Мұ-
ның -озі бұл шығарманың жалпы өросіпің биік өмес еке-
шндәлолдесе керек.
Екіншісі — Тынымбаидың бірсыпыра шығармаларын-
да ұқсас жекелеген желілер, ұқсас кейіпкерлер, эпизод-
тар кездесіп қалады. Әрипе, бұл үлкен нұқсан келтіріп
тұрған жетімсіздікке жатпайды. Дегенмен, авторға осы
ретте толғанар жайлар баршылық. Мысалға, Тынымбай
туындыларыңда ақсақалдар мен балалар көп кездеееді.
Солар бір-біріно әрқашан ұқсамай ма, олар Тынымбай
творчествосының өн бойында нендей бітім, характер, мұ-
рат-лебіздерімен ерекшеленеді десек, ойланып қалары-
мыз анық. «Ңауын иісі» әңгімесіндегі шал мен «Жал-
ғыз іпартақ» әңгімесіңдегі ақсақалды алайық. Екі шад
да — қауыншы. Іс-әрекеттерінде, сөздерінде ортақ салем-
ІІІ
283
дер бар. Әрине, сүрген өмір, атқарган кәсіп үқсас бол-
ғандықтан қашып құтыла алмайтын ортақ сәттер кез-
десуі мүмкін. Бірақ осы ортақтыққа жол бермегенге не
жетсін! Немесе осы екі әңгімені сабақтастырьш, бір
нюқ дүние жасіаған жөн бе? «Ңош бол, ата» повесінде-
гі Толасбай бейнесін алаиық. Әлі шалдардың қыздары-
ның, Жасболат өмірінің бір-екі сәттері Толасбай тір-
шілігінің бір-екі сәтіңе ұқсап кетпей ме? Қысқасы, бұл
тұрғыда жазушының қабырғасымен кеңесер нәрселері
аз емес,	'	,
Үшіншісі — тіл сіаласыпдағы ұсақ-түйек түйгкілдер,
жалпы, Тынымбайдың тілі таза,- қарапайым, бай тіл.
Ждзушы өз кейіпкерлерін мінез, психология, характер-
ге орай сөйлету жағыпа шебер. Бірақ, неге екенін қай-
дам, Тынымбай кейде қазақша баламасы бар сөздерді
орысша қолдана берёді, Райком, речер, каникул, день
рождение, месткомның председателі, замечание, тшіог-
рафия, роддом, т. с. с. оөздерді аупартком, кеш, демалыс,
туған күн, жергілікті комитеттің терағасы, ескерту, басқ
пахана, перзентхана деп неге бермеске? Рас, баз бір
Жұрт, немесе кейбір кейіпкерлер осылай да соңлейді,
бірақ жазушының солай қабылдап, жазуға келгеңде ой-
лавганы орынды. Сондай-ақ, іздер болсақ, жаЗушыпың
қайсыбір шығармаларынан сирек ұшырасса да, ұғым-
. дық, стильдік жаңаақтықтарды да тауъш алар едік. Нұр-
мағамбетовтей шебер суреткер үшін мұндай міндерді
жібермеу жарасатыныя айтьш жату артық.	.
Бозбалалық, жастықтдн этіп, кемел пгаққа қадам
басу — омірдің ғана е.меё, өнердің де зацы. Жазғытұ-
ры — көктемнің басталуы, Жастық шақ — адам рұмы-
рының тікелей коктемі. Суреткерлік өнердің де сондай
кеКтемі бар. Ол көктем кейде ұзақ, кейде қысқаі болады.
Т. Нұрмағамбетов бұл коктсмпің басталуын тез өтке-
ріп, сәуір, мамыр айымен тез табысты. Іле жазушылыіқ-
жйзымен де жүздесін үлгөрді. «Ңош бол, ата», «Ңарлы-
ғаштың ұяаы», «Көгілдір аспан» повестері, «Ңауын иі-
сі», «Әже», «Мазасыз түн», «Бір үйдің бақыты», «Таң-
ғы жауын», «Жалғыз шартақ» әңгімелері сол көктемнің
жарқын нұрлы жеміотері болса, «Тұнық су», «Түкпір-
қіегі ауыл», «Көзәйнек», «Бойтұмар» повестері мен «Ата
қоныс», «Сушы», «Шашубай», «Әлі шалдың қыздары»,
«Ңорашылар», «Екі мая шөп», «Жәрдеміпі», «Бәйтереқ-
тер» жазушы жазының жомарт туыпдылары. Нақтылай
гүскенде, Тынымбайдың нақ осы шығармаларынан есею-
ді, кемелденуді — тереңдікке, кең өріске, биік асуға бет-
284
теуді — үш өлшемде де өсіп, өркендеуді көреміз. Ты-
нымбайдың алғашқы шыгармаларынан азды-көпті үй-
фепу іздерін, Бейімбет 'Майлипге еліктеуді, Шыңғыс,
Айтматов әсерін көрсек, кейінгі туындыларынан Нұр-
мағамбетовтің өзін, озін ғана көреміз. Тынымбай «Ңар-
лығаштың ұясы» повесінде аңыз, ертегілерді көркемдік
тәсіл ретінде пайдаланса, оның кейінгі' шығармаларында
мұндай «балаң әдіс», таныс амалдарды, әдебиетте бұ-
рыннан бар, пайдаланылған арсеналдарды қолдану жоқ.
чТүкпірдегі ауылда» таза реализм, психологиялық зерт-
теу алға шықса, «Тұнық суда» тағдыр тартысы, дра-
матизмі қоюланыщ ащы да ауыр піыпдық, терең реа-
лизм билік алып, Елжанды — қаріпадай баланы ты-
ғырыққа тірөген. Оған табиғатты ая-ауқым ретінде,
көркемдік кесте-реңк ретінде сіуреттеу, адамдар мінез-
құлқын, психикасын қазбалай, қадағалай ашу қосыл-
ғанда шығармаңың шынайылығы, шымырлығы арта тү-
сетіні өзінен-өзі тусінікті ./Ал Тынымбай лын жарық кер-
ген соңғы шығармасы П^Ата^Уповесі мүлдем тың
саиа, өзгеше өрелі бітім танытады. Мұнда жоғарыда ай-
тылған реализмге, психологизмге,. философиялық па-
йымдауларға, адам жанын рухани зерттеулерге қоса
трагизм бар. Басты кейіпкер — арбакеш, -дарқан жанды
ауыл азаматы' Нағашыбай | үлкен баласы үйленіп, тұң-
гыіһ қуанышына үлкен' тои жасап; бауырларын: екі іні-
сі мен қарындасын шақырады. Бұларды ол аға болып
қана емес, әке болын өсірген, оқытқан, жетілдірген. Мі-
не, қазір олар түрлі жағдайда, әр қилы мансап иесі./Үл-
кен інісі Базыл' кезінде эжедтоуір қызмет істеп, қЗзТ^
сол жұмыс жағынаң да, тұрмыс жағынан да (семья жағ-
дайы мез ёмес) құлдыраи, араққа оальіныңқырап жү£
екінші інісі Жалғас қазіш^ таңда аудандық халық
ағарту бөлімінің меңгерупіісі^Дл қарындасы Майсагүл
тіпті дәуірлеп тұр: облыстық атқару номитеті төраға-
сының орынбасары. Нағашыбай, міне, осы бауырлары-
ның басын қосып, баяғвісын еске алмақ, ең басггысы —
қуанышын беліспек. Сейтсе, бауырлары езгеріп кетіпті.
Ең негізгісі — адамгершіліктен ауытқи бастаптьЙ^Мұның
тойына қарындас, інілөр емес, қызметкерлер, пендёлер,
мансан құлдары келіпті. Майсагұл анасы жасап, тігіи -
берген, тіл-сұқтан, ауру-кеселден (жнн-жүрек' дөртінен
де) сақтайтын бой-тұмарды ұмытьпггыз Бірге туған үше-
уілің бір-біріне; бұған дейін мейірі, пейілі есепке құры-
лыптьу Ал Нағашыбай болса бұларды бауыр, асқар тауы
көріп жүрген... Осылайша бар медетінен айрылған, құла-
. ; ' 285 '
зыған, өз тойында' өмірі іпшеген арагын ішш, сәл де
марқая алмаған Нағашыбай поезға түсіп өледі, Повесть
трагедиямен аяқталып тұр. Кез келген адамның көз
келгён қимыл-әрекетін, психологиялық процесс-өзгері-
сін дәлелдеудің өзі оңай емес болса, адамныц өлімте ба-
руын — трагедиялық күйін дәлелдеу қиынның қиыны,
жазушы үпіін қыл көпірден өтумен бірдей емес пе? Ты-
нымбай, міне, осы ауыр міндетті үлкен шеберлікпен ат-
қарып шыққан. Бұл — Тынымбай Нұрмағамбетов атты
жазушының кемелденгенін, енді оның қандай да бір
күрделі, кесек міндетті де орындай алатынын көрсете-
Бақыт Сарбалаев
ОСТРИЕ КЛИНКА)
Критические ртатъи
(На казахском языке)
*
РедактОры Б.\Акбузауова, Ш. Алдибеков
Художник Б. Оспанов
Технический редактор Я. Галицкая
Корректор К. Абдыкаримова
ИБ № 5168
Теруге 20. 11.90 жіберілді. Басуға 14.12.91. ңол қойылды. Ңалпы
84хі087з2. Баспа ңағаз № 3, Ңаріп түрі «кәдімгі жаңа». Шығыңқы
басылыс. Шартты баспа табағы 15,12, Шартты бояу көлемі 15,12.
Есепті баспа табағы 16,20* Тиражы 2000 дана. Заказ № 18.
Еркін бағ&сы 7 с.
Қаэаңстан республикасы Баспасөз және бұқаралық ақпарат ми-
нистрлігі Халыңтар достығы орденді «Жазушы» баспасы, 480124,
Ллматы қаласы, Абай проспектісі, 143-үй,
Н,азақстан Рёспубликасы Баспасөз жөне бүқаралың ақпарат ми-
нистрлігінің полиграфкомбинаты 480002, Алматы қаласы Мақатаев
қешесі 41-үй*