/
Текст
©ЗБЕКСТАН ССР ИЛИМЛЕР АКАДЕМИЯСЫНЫН.
ЦАРАЦАЛПАЦСТАН ФИЛИАЛЫ
ТАРИЙХ, ТИЛ ХЭМ 9ДЕБИЯТ ИНСТИТУТЫ
РУСША-КДРАКДЛПАКЩА
сезлик
Сезликте 47 000 жакын сез бар
Н. А. БАСКАКОВТЫЦ редакторлеуинде
«СОВЕТСКАЯ ЭНЦИКЛОПЕДИЯ» БАСПАСЫ
МОСКВА- 1967
КАРАКАЛПАКСКИЙ ФИЛИАЛ
АКАДЕМИИ НАУК УЗБЕКСКОЙ ССР
ИНСТИТУТ ИСТОРИИ, ЯЗЫКА И ЛИТЕРАТУРЫ
РУССКО-КАРАКАЛПАКСКИЙ
СЛОВАРЬ
Около 47 000 слов
Под редакцией Н. А. БАСКАКОВА
ИЗДАТЕЛЬСТВО «СОВЕТСКАЯ ЭНЦИКЛОПЕДИЯ»
МОСКВА—1967
4С (Карах) (03)
Р 89
Редакционная коллегия:
КАРИМХОДЖАЕВ Ш. К., КДЫРБАЕВ А. К., НАСЫРОВ Д. С., ТУРАБАЕВ А. Т.
Редакциялыц коллегия:
КАРИМХОДЖАЕВ Ш. К., КДЫРБАЕВ А. К., НАСЫРОВ Д. С.. ТУРАБАЕВ А. Т.
Русско-каракалпакский словарь содержит около 47 тыс. слов современ-
ного русского литературного языка, устойчивые словосочетания и идио-
матические выражения, а также наиболее употребительную специаль-
ную терминологию.
Словарь предназначается для переводчиков, работников печати, радио
и телевидения, для учащихся и преподавателей средних и высших учеб-
ных заведений Каракалпакской АССР и представляет интерес для ши-
рокого круга специалистов-тюркологов.
Главный редактор словарей
Издательства «Советская Энциклопедия» Лазова М. В.
Редакция словарей на языках народов СССР
Зав. редакцией Головкина О. В.
Ведущие редакторы: Андреева С. И., Харитон Б. Л,
Зав. корректорской Костромина В. В.
Корректоры: Теркулова X. X., Николаева В. Г.
Технический редактор Грешнова В. Л.
Художник Короткий Н. А.
РУССКО-КАРАКАЛПАКСКИЙ СЛОВАРЬ. Около 47 000 слов. Под
редакцией Н. А. Баскакова. М , «Сов. Энциклопедия», 1967.
1124 стр. (Институт истории, языка и литературы Каракалпакского
филиала АН УзССР).
Сдано в набор 28/III 1966 г. Подписано в печать 12/XI 1966 г.
Формат издания 70X108/16. Бумага типогр. №2. Печатных листов
70,25 (98,4); учетно-издательских листов 14 1,6 Тираж 17000 экз.
Цена словаря в переплете 2 р. 75 к. Заказ №161.
Издательство «Советская Энциклопедия».
Москва, Ж-28, Покровский бульвар, 8.
7-1-5
Московская типография №16 Главно пиграфпром а
Комитета по печати при Совете Министров СССР
Москва, К-1, Трехпрудный пер., 9.
11-66
ПРЕДИСЛОВИЕ
В связи с развитием национальных языков и увеличением их общественной значи-
мости в условиях роста культуры народов Советского Союза, словарный состав каждого
конкретного языка из года в год растет и увеличивается.
Неизмеримо развилась и лексика каракалпакского языка, причем рост ее заклю-
чается не только в увеличении количества слов, но и во внутреннем развитии каждого
слова — развитии семантики, появлении множества новых прямых и переносных
значений.
Большое значение в развитии словарного состава каракалпакского языка имеют
также процессы взаимодействия языков народов Советского Союза. Огромное влияние
на развитие лексики каракалпакского языка оказал и оказывает прежде всего русский
язык — язык межнационального общения народов СССР. Значительным фактором в лек-
сическом обогащении каракалпакского языка является также воздействие соседних
родственных языков — узбекского, казахского и туркменского.
Наконец, главной причиной необычайного развития каракалпакской лексики служит
развитие разнообразных форм литературного творчества каракалпакских писателей,
ученых, общественных деятелей, публицистов, журналистов и других деятелей каракал-
пакской культуры.
Расширение и развитие форм общения способствовали появлению разнообразных
жанровых и стилистических разновидностей литературного каракалпакского языка,
которые формировались на основе как внутреннего развития, так и на основе
существовавших ранее канонов старого письменного каракалпакского языка.
Так, в современном каракалпакском языке приобретают некоторые черты оформления
такие основные стили, как: язык художественной литературы — прозы и драматургии,
характеризующийся наличием диалектных и просторечных, разговорных элементов в лек-
сике, и поэзии, характеризующийся некоторыми лексическими архаизмами, заимствован-
ными из старокаракалпакского письменного языка; язык научно-публицистический с зна-
чительным слоем специальной терминологии; язык эпистолярно-канцелярский с некоторы-
ми устоявшимися речевыми штампами и, наконец, язык, сохранивший полностью нормы
старого литературного языка с подавляющим арабо-персидским лексическим вкладом,
который постепенно уходит из практики и сохраняется по традиции только среди мусуль-
манского духовенства.
Появление стилистических разновидностей каракалпакского литературного языка
способствовало некоторому преобразованию лексической структуры языка и, в первую
очередь, изменению системы значений большинства коренных каракалпакских слов под
влиянием появления новых, главным образом, отвлеченных понятий, для которых также
заимствовалась и иноязычная терминология. Расширение значений коренных слов и заим-
ствование новых слов и терминов способствовали созданию сложных синонимических
рядов, дублетных вариантов, различного рода новых фразеологизмов и т. д. В языке,
наряду с простыми словами и терминами, появились сложные слова и описательные тер-
мины. Необычайно расширили свое значение продуктивные аффиксы словообразования,
были вызваны к функционированию некоторые дремлющие потенциальные силы языка —
непродуктивные и мертвые аффиксы, активизировались малопродуктивные словообразо-
вательные модели, появились фразеологизмы нового типа, представляющие собой раз-
личного рода лексико-фразеологические кальки.
Все эти процессы в развитии лексики каракалпакского языка неизмеримо увеличили
его словарный состав.
Лексикографические работы по каракалпакскому языку насчитывают уже десяти-
летия, но пока из более или менее крупных словарей можно указать только три:
Русско-каракалпакский словарь, Лк, 1947 г., Каракалпакско-русский словарь, М.,
1958 г. и Краткий русско-каракалпакский словарь, М., 1962 г.
Настоящий Русско-каракалпакский словарь создан на базе всего предшествующего
лексикографического опыта и обширного нового материала, собранного и систематизи-
рованного в рамках существующих специальных словников. Если Русско-каракалпак-
ский словарь 1947 года имел в своем составе около 30 000 слов при объеме
— 6 —
70 авторских листов, то настоящий словарь, насчитывающий около 47 000 слов, имеет
объем 139 авторских листов.
В основу русской части настоящего словаря был положен словник, составленный
Издательством иностранных и национальных словарей, общий для таких словарей, как
Русско-киргизский под редакцией К. К- Юдахина, М., 1957 г. и Русско-туркменский под
редакцией Н. А. Баскакова и М. Я. Хамзаева, М., 1956 г., но в значительной степени
переработанный и дополненный новой лексикой, новыми фразеологизмами и устойчи-
выми словосочетаниями, появившимися за последнее время.
Отличительной особенностью данного словаря является не только его объем,
т. е. увеличение количества слов, значений, фразеологии, идиоматики, но и новое его
качество. В Словаре уточнены переводы отдельных слов, сделана попытка дифференци-
рованного перевода видов глагола, даны новые переводные эквиваленты как для основ-
ного словарного состава, так и для терминологии, вошедшей в словарь; более широко
представлены различного рода устойчивые словосочетания и даны не только их букваль-
ные, но и адекватные смысловые соответствия на каракалпакском языке. Более совер-
шенные и точные адекватные переводы даны также для русской идиоматики, для посло-
виц, поговорок, устойчивых словосочетаний и т. д. В необходимых случаях приведены
иллюстративные примеры на словоупотребление, на управление и согласование. Усовер-
шенствована структура словарной статьи, детализированы стилистические, грамматиче-
ские и прочие специальные пометы, уточнены и вместе с тем сокращены до минимума
толкования и пояснения слов.
Важным отличием данного словаря от словаря 1947 года является то, что он составлен
на основе новой более совершенной каракалпакской орфографии, учитывающей фонети-
ческую специфику каракалпакского языка.
Основное назначение словаря — служить пособием для перевода с русского на кара-
калпакский язык разнообразных текстов, за исключением узкоспециальных научных
исследований, имеющих сложную специальную терминологию, поскольку в словаре дана
только общеупотребительная общественно-политическая и специальная терминология,
встречающаяся в газетах и научно-популярной литературе.
В словаре каждое заглавное слово представлено по возможности во всех основных
его значениях, приведены часто встречающиеся фразеологизмы.
Несмотря на относительную полноту словаря, словник его все же не охватывает всего
словарного богатства русского языка и все многообразие оттенков прямых и перенос-
ных значений каждого слова, но содержит только основной лексический фонд русского
языка и все основные значения слов.
К словарю приложена статья о пользовании словарем, где читатель найдет все основ-
ные сведения о составе и характере словарных статей.
В составлении словаря принимали участие следующие научные сотрудники Инсти-
тута истории, языка и литературы Каракалпакского филиала Академии наук Узбек-
ской ССР: К. А. Абдимуратов (часть буквы «в» и часть буквы «н»), А. Б. Бекбергенов
(буква «у»), К. Д. Давлетбаев (буквы «е», «ж» и часть буквы «н»), Ш. К. Каримходжаев
(буквы «э», «ю», «я»), А. К- Кдырбаев (часть буквы «м»), С. Т. Наурузбаева (буква «ф» и
часть буквы «н»), Т. С. Сафиев (буквы «з», «с», «т») и А. Т. Турабаев (буквы «г», «д», «п»).
Кроме того к авторской работе по словарю были привлечены филологи, не состоящие
в штате Института, а именно: С. Б. Бекназаров (буквы «к» и «р»), Е. Т. Бердимуратов
(буквы «и», «й»), К. Б. Бердимуратов (буква «о»), А. М. Муртазаев (буквы «х», «ц», «ч»,
«ш», «щ») и Н. А. Урумбаев (буквы «а», «б», «л» и часть буквы «в»).
Особенно большую работу как по первичному составлению словаря, так и по дора-
ботке, а иногда и полной переработке отдельных букв, а также по уточнению значений,
лексикографической обработке и пр. совместно с редакторами Издательства провел
А. Т. Турабаев.
В редактировании словаря участвовали ответственный редактор Н. А. Баскаков
и специально созданная редакционная коллегия в составе А. Т. Турабаева, Д. С. Насы-
рова и Ш. К. Даримходжаева.
Институт истории, языка и литературы Каракалпакского филиала АН УзССР, Изда-
тельство «Советская Энциклопедия» и ответственный редактор словаря отмечают большие
трудности в процессе окончательного оформления рукописи словаря. Большой коллектив
авторов-составителей, несовершенство и пестрота представленного первичного материала
словаря, большая авторская правка и редакционная доработка (в первую очередь,
унификация лексикографического оформления и уточнение переводов) — все это услож-
нило работу над словарем и стоило больших трудов всем, участвовавшим в его создании.
В связи с этим коллектив допускает, что в словаре могут встретиться некоторые недо-
статки и недочеты.
Все замечания и пожелания по словарю просьба направлять в Издательство по
адресу: г. Москва, Ж-28, Покровский бульвар, 8 и в Институт по адресу: г. Нукус,
ул. М. Горького, 169а.
Н. А.БАСКАКОВ
А
»
О ПОСТРОЕНИИ СЛОВАРЯ
Все заглавные русские слова расположены в алфавитном порядке без объединения
в гнезда. Каждое заглавное слово со всем относящимся к нему материалом образует само-
стоятельную статью.
На всех русских словах, кроме односложных и данных курсивом, поставлены уда-
рения. На односложных словах ударение ставится лишь в тех случаях, когда оно перехо-
дит со значащего слова на служебное, наир.: на пол, под нос. На курсивных словах уда-
рение ставится только в тех случаях, когда оно является смыслоразличительным, напр.:
БЕЛОК м. 1. (яйца) ...; 2. биол., хим....', 3. (глаза) ...
В тех случаях, когда норма литературного произношения допускает два ударения,
в статье даются два заглавных слова с разными ударениями, напр.:
ТВОРОГ, ТВОРОГ,
а во фразеологии на одном слове проставляются оба ударения.
Заглавное слово в его начальной форме заменяется в словарной статье знаком тиль-
да (~). Тильда заменяет также все слово или часть его, отделенную параллельками (||).
Если во фразеологии заглавное односложное слово употребляется в косвенном падеже
и ударение сохраняется на первом слоге, тильда не.ставится и слово повторяется пол-
ностью, напр.:
БАЛЛ м. 1. метеор. ...; ветер в шесть баллов...; 2. ...; получить хороший ~ ...
Омонимы даются отдельными словарными статьями и отмечаются светлыми римскими
цифрами, напр.:
БЛОЧНЦЫЙ I прил. ...;~ая система ...
БЛОЧН||ЫЙ II прил. ...; <~ое строительство ...
На своем месте по алфавиту приведены наиболее продуктивные приставки и состав-
ные части сложных слов с толкованием значений и примерами.
Наиболее употребительные аббревиатуры и сложносокращенные слова даются само-
стоятельными статьями с расшифровкой в скобках, напр.:
РТС (ремонтно-техническая станция) ...
ГОРКОМ м. (городской комитет) ...
В словаре приводятся основные формы нерегулярного словоизменения, связанные
с чередованием гласных и согласных в трех первых звуках основы, а также супплетив-
ные формы, напр.:
бужу, будишь и т. д. наст. вр. от будить.
буду, будешь и т. д. буд. вр. от быть.
тку, ткёшь и т. д. наст. вр. от ткать.
дня, дню и т. д. род., дат. п. от день.
Если русское слово многозначно, то словарная статья разбивается на отдельные
значения, отмечаемые арабскими полужирными цифрами с точкой. При многозначных
словах в случае необходимости после цифры в скобках курсивом даются пояснения данного
значения на русском языке. Необходимый иллюстративный материал дается при соот-
ветствующем значении.
Разные значения фразеологических сочетаний даются за светлыми цифрами со скоб-
кой, напр.:
вилять хвостом 1) ...; 2) прост, (заискивать) ...
В случае необходимости к таким значениям даются пояснения в скобках, напр.:
А I союз ...; а (не) то ... 1) (иначе) ...; 2) (на самом деле) ...; 3) (потому что,
так как) ...; 4) (или, или же) ...
Если русское слово во всех своих значениях или в большей их части переводится на
каракалпакский язык одинаково, то ставится помета в разн. знач., а после перевода
дается фразеологический материал, иллюстрирующий употребление слова во всех
нужных значениях.
- 8 —
Если русское заглавное слово употребляется только или преимущественно в опре-
деленном сочетании, то после этого слова ставится грамматическая помета и двоеточие
и приводится соответствующее словосочетание, напр.:
РОЖбН м.'. лезть на ~ ...
При заглавных словах и при значениях даются пометы на русском языке, указываю-
щие на грамматическую принадлежность слова или значения {сов., несов., прил., нареч.
и т. д.), его стилистическую окраску {разг., прост, и т. д.) или область употребления
{физ., хим», мед. и т. д.). Значение помет раскрывается в списке условных сокращений,
помещенном в начале словаря.
Близкие по значению переводы отделяются запятой, более отдаленные — точкой
с запятой. Однородные пометы и управление также отделяются запятой.
Идиоматические выражения, а также словосочетания, не подходящие ни к одному
значению слова, помещены в конце словарной статьи за знаком ромб «).
Если пословицы и поговорки могут служить иллюстративным материалом к опре-
деленному значению, то они даются при этом значении. Во всех остальных случаях
они приводятся за ф. При пословицах и поговорках дается их литературный перевод на
каракалпакский язык, а потом, после пометы соотв., каракалпакский эквивалент, если
он имеется.
Имена существительные приводятся в словаре в форме единственного числа имени-
тельного падежа с пометой рода (м., ж., с.). При именах существительных, имеющих
два грамматических рода, ставятся пометы обоих родов, иапр.:
СИРОТА м. и ж.
Если существительное употребляется только в форме множественного числа, то оно
приводится с соответствующей пометой, напр.:
ножницы только мн. ...
Если существительное употребляется преимущественно во миожествеином числе,
оно приводится в форме множественного числа с пометой мн., а в скобках указывается
форма единственного числа с пометой рода, напр.:
БОТИНКИ мн. {ед. ботинок м.) ...
Если же слово только в отдельных значениях чаще употребляется во множественном
числе, то при этих значениях дается помета мн. и слово приводится полностью, напр.:
ПЕРСПЕКТИВА ж. 1. ...; 2. ...; 3. мн. перспективы ...
При именах существительных формы множественного числа приводятся лишь в тех
случаях, когда они разные у разных значений или не у всех значений имеются, напр.:
КОЛЕНО с. 1. {мн. колени) ...; 2. {мн. колёиья) ...
ДНО с. 1. ...; 2. (мн. дбиья) ...
Если существительное не склоняется, при нем ставится помета нескл., напр.:
ПАЛЬТО с. нескл. ...
При именах существительных собирательных дается помета собир., напр.:
АГЕНТУРА ж. 1. ...; 2. собир. ...
Формы существительных женского рода, обозначающие пол, даются на своем месте
по алфавиту со ссылкой на существительное мужского рода, т. к. в этих случаях перевод
образуется только добавлением слова «хаял» или «кыз», напр.:
АВАНТЮРИСТ м. ...
АВАНТЮРИСТКА женск. от авантюрист.
Перевод дается лишь в тех случаях, когда он отличается от перевода слова в мужском
роде или значение типично только для употребления его в женском роде, иапр.:
МАШИНИСТКА ж. машинистка (машинкада басыушы $аял).
Названия народностей даются во множественном числе с указанием в скобках фор-
мы единственного числа мужского и женского рода, напр.:
КАРАКАЛПАКИ мн. (ед. каракалпак м., каракалпачка ж.) ...
Глаголы совершенного и несовершенного вида приводятся в форме инфинитива.
Перевод дается при глаголе совершенного вида, как более продуктивной форме в русском
языке, при несовершенном же виде дается ссылка на парный совершенный вид.
В тех случаях, когда одно или несколько значений русского глагола употребляются
чаще или только в несовершенном виде, то и перевод этих значений дается при несовер-
шенном виде. При глаголах указывается управление, напр.:
БУДИТЬ несов. 1. кого ...; 2. что ...
— 9 —
При многих фразеологических сочетаниях и идиоматических выражениях дается
курсивом управление, напр.:
заткиуть рот кому-л. биреудиц аузын жабыу, биреуди сейлетпей цойыу.
Однократный и многократный виды глаголов даются с переводом.
Прилагательные приводятся в форме именительного падежа единственного числа
мужского рода и снабжаются пометой прил.
Прилагательные, неупотребительные в мужском роде, приводятся в форме женского
рода, напр.:
БЕРЕМЕННАЯ прил. ...
Прилагательные, выступающие в роли существительного, даются в той же словар-
ной статье отдельным значением с указанием рода, напр.:
БУДУЩИЙ прил. 1. ...; 2. в знач. сущ. с. будущее ...
Причастия выделяются в самостоятельную статью в тех случаях, когда они по своему
значению и употреблению переходят в разряд имен прилагательных или имен суще-
ствительных.
Перевод относительных прилагательных в словаре условно передается существи-
тельным с последующим отточием, которое означает, что определяемое принимает аффикс
принадлежности 3-го лица =ы, =и, =сы, =си, иапр.:
ДЁНЕЖННЫЙ прил. ацша ..., ...; ~оеобращение акта айланыуы; ...
В словаре даны все разряды личных местоимений в именительном падеже единст-
венного числа. Падежные и родовые формы других разрядов местоимений даны на своем
месте по алфавиту с отсылкой к основному местоимению, напр.:
ваша мест, притяж. см. ваш.
Субстантивированные значения притяжательных местоимений выделяются отдель-
ными значениями.
В словаре даются все числительные без указания разрядов.
Предлоги сопровождаются указанием на падежи, которыми они управляют, и при-
мерами. Варианты предлогов (безо, предо и т. п.) даются на своем месте по алфавиту
с отсылкой к основной форме.
Частицы даются с указанием на их словообразующую, формообразующую и синтак-
сическую роль, напр.:
А II частица 1. побуд. ...; 2. вопр. ...
СПИСОК УСЛОВНЫХ СОКРАЩЕНИЙ
ав.— авиация
анат.— анатомия
археол.— археология
архит.— архитектура
астр.— астрономия
без доп.— без дополнения
безл.— безличная форма
биол.— биология
биохим.— биохимия
бот.— ботаника
бран.— бранное слово, выражение
буд.— будущее время
бухг.— бухгалтерия
вводя, сл.— вводное слово
вет.— ветеринария
в зная, вводя, сл.— в значении вводного
слова
в знач. нареч.— в значении наречия
в знач. прил.— в значении прилагательного
в знач. сущ.— в значении существительно-
го
вин.— винительный (падеж)
воен.— военное дело, военный термин
воен.-мор.— военно-морской термин
возвр.— возвратный залог, возвратное ме-
стоимение
вопр.— вопросительное местоимение, во-
просительная частица
вр.— время
в разн. зяач.— в разных значениях
выделит.— выделительная частица
г, — год
г — грамм
геогр.— география
геод.— геодезия
геол.— геология
геом.— геометрия
геофиз.— геофизика
гидр.— гидрология, гидротехника
гл.— глагол
горн.— горное дело
грам. — грамматика
груб.— грубое слово, выражение
дат.— дательный (падеж)
дип.— дипломатический термин
доп.— дополнение
ед.— единственное (число)
ж.— женский (род)
ж.-д.— железнодорожное дело
женен, от — форма женского рода от
жив.— живопись
знач.— значение
зоол.— зоология
изъяснит.— изъяснительный союз
им.— именительный (падеж)
ирон.— в ироническом смысле
иск.— искусство
ист.— относящийся к истории, истори-
ческий термин
и т. д.— и так далее
и т. п.— и тому подобное
карт.— термин карточной игры
кг — килограмм
кино — кинематография
км — километр
ком.— коммерческий термин
кратк. ф.— краткая форма
кул.— кулинария
л.— лицо глагола
-л.— либо
л — литр
ласк.— ласкательная форма
лингв.— лингвистика
лит.— литература
личн.— личная форма, личное местоиме-
ние
лог.— логика
м.— мужской (род)
м — метр
мат.— математика
мг — миллиграмм
мед.— медицина
межд.— междометие
мест.— местоимение
метеор.— метеорология
мин.— минералогия
миф.— мифология
млн.— миллион
мм — миллиметр
мн. — множественное (число)
многокр.— многократный вид глагола
мор.— морское дело, морской термин
муз.— музыка
накл.— наклонение
напр.— например
нареч.— наречие
народно-поэт.— народно-поэтическое сло-
во
наст.— настоящее время
неодобр.— неодобрительно
неопр.— неопределенная форма глагола,
неопределенное местоимение
нескл.— несклоняемое слово
несов.— несовершенный вид глагола
обл.— областное слово, выражение
ограничит.— ограничительная частица
однокр.— однократный вид глагола
опред.— определительное местоимение
— И —
относ.— относительное местоимение
отриц.— отрицательная частица
офиц. — официальный термин
охот.— охотничий термин
п.— падеж
перен.— в переносном значении
перечисл.— перечислительный союз
повел.— повелительное (наклонение)
погов.— поговорка
подчинит.— подчинительный союз
полигр.— полиграфия
полит.— политический термин
поел.— пословица
поэт.— поэтическое слово
пояснит.— пояснительный союз
превосх. ст.— превосходная степень
предл.— предложный (падеж)
презр.— презрительно
пренебр.— пренебрежительно
прил.— имя прилагательное
присоед.— присоединительный союз
присоед.- усил.— присоединительно-усили-
тельный союз
притяж.— притяжательное местоимение
прич,— причастие
прост.— просторечие
противит.— противительный союз
прош.— прошедшее время
прям.— в прямом значении
психол.— психология
радио — радиотехника
разг.— разговорное слово, выражение
разд.— разделительный союз
рел.— религия
род.— родительный (падеж)
рыб.— рыболовство, рыбоводство
с.— средний (род)
сад.— садоводство
сказ.— сказуемое
сл.— слово
см — сантиметр
см.— смотри
собир.— собирательное (существительное)
сов.— совершенный вид глагола
соед.— соединительный союз
сокр.— сокращение, сокращенно
соотв.— соответствует
сопоставит.— сопоставительный союз
спорт.—• физкультура и спорт
сравнит.— сравнительная степень, сравни-
тельный союз
ст.— степень
стр.— строительное дело
сущ.— имя существительное
с.-х.— сельское хозяйство
твор.— творительный (падеж)
театр.— театр, театроведение
текст.— текстильное дело
тех.— техника
увелич.— увеличительная форма
указ.— указательное местоимение
уменъш.— уменьшительная форма
употр.— употребляется
усил.— усилительная частица, усилитель-
ный союз
уст.— устаревшее слово, выражение
уступ.— уступительный союз
утверд.— утвердительная частица
ф.— форма
физ.— физика
физиол.— физиология
филол.— филология
филос.— философия
фин.— финансовый термин
фото — фотография
хим.— химия
церк.— церковное слово, выражение
ч.— число
числ.— имя числительное
шахм.— термин шахматной игры
шутл.— шутливое слово, выражение
эк.— экономика
эл.— электротехника
юр.— юридический термин
РУССКИЙ АЛФАВИТ
Печат- ные буквы Рукописные буквы Название букв Печат- ные буквы Рукописные буквы Название букв
Аа eZ а а Рр эр
Бб ЗЬчГ бэ Сс С С эс
Вв зм ' вэ Тт 3/1 т тэ
Гг X г гэ Уу У
Дд 3) д д ДЭ Фф ф(р эф
Ее S г е Хх ЗС-Х ха
Её S. ё ё Цц ^4 цэ
Жж ж жэ Чч <4г чэ
Зз XX зэ Шш /11 UI ша
Ии Ни и Щщ ща
Ий На и (краткое) Ъъ ~Ь т> твердый знак
Кк X к ка Ыы Ы- ы. ы
Лл X л эль Ьь b ь мягкий знак
Мм ЭМ Ээ 9 э э (оборотное)
Ни X н эн Юю Хю ю
Оо О О О Яя Л я я
Пп ЗГ п ПЭ
A
A I союз 1. противит. ал, бирак; пиши
пером, а не карандашом кал ем менен емес,
ал перо менен жаз; я пришёл, а он остал-
ся дома мен келдим, ал ол болса уйинде
цалды; конец октября, а ещё тепло октябрь-
дыц аяты, бпрац еле кун жыллы; 2. сопо-
ставит. (однако, тем не менее) да, де,
бирад; бирак та, усындай болса да, сонда
да; хотя уже полночь, а он ещё не спит
тун ортасы болса да, ол еле уйкыламаган;
поезд уходит через час, а ты ещё не готов
к отъезду поезд бир сааттан женеп кетеди,
бирак та сен кетиуге еле таяр емессец;
3. присоед. мине, эне, сонлыктан да, соныц
ушын да, ал; он болен, а потому не рабо-
тает ол науцас, сонлыкТан да ислемейди;
ол ауырыу, мине сонлыктан ислемейди;
что ты сегодня делаешь? а завтра? бугин
сен не ислейсец? ал ертец ше?; 4. (если)
егер, болса; а не понимаешь, так не гово-
ри! тусинбейтугын болсац, гэп етпе!; 5.
усил. гой, ко; чтоэто?—А это палка бул не?—
Бул таяк гой; а именно ягный, атап
айтканда, баскаша айтцанда; а (не) то...
1) (иначе) болмаса, ейтпесе; спеши, а то
опоздаешь асык, болмаса кешигесец; 2)
(на самом деле) горе, дацыйдатында да,
шынында да; уж так бы и говорил, а то
ещё лжёт етирик айтканнан горе солай
деп, айтса да болады гой; 3) (потому что,
так как) болмаса, ейтпесе, себеби; за-
крой окно, а то дует эйнекти жап, себеби
самал дуулейди; 4) (или, или же) ямаса,
я болмаса; поздно уже туда идти? а то
пойдём ол жакка барыуга енди кешигип
цалдык? я болмаса барайыц.
А II частица 1. побуд. да; Султанбек, а
Султанбек! где ты? Султанбек, да Султан-
бек! сен кайдасац?; 2. вопр. я, дэ; что ты
сказал? а? сен не дедиц? я?; ты слышал это?
а? сен буны еситтиц бе? дэ?; 3. в начале
побуд. предложений ал, коне, дэнекей;
а ну-ка реши эту задачу дэне мына мэсе-
ленп шыгар.
А III межд. дэ, эдэ, дау, уай, уац;
а, попался! эдэ, долга тустиц-бе!; а, вот
вы куда спрятались! дэ, мында жасырынган
екенсизлер!; а, это вы! дау, бул сизбе-
дициз!; а! что я сделал! уац! мен не ислеп
койдым!; <> а, была не была! дайдан шыдса,
соннан шыдсын!, болса-болсын, болмаса
цойсын!
As (перед гласными ан=) приставка, шет
тиллерден кирген свзлердиц алдыцры бу-
уынларына цосылып, ол свзлерге болымсызлык,
мани беретуеын цосымта, мыс.: аморальный
бийэдеп, моральсыз; анормальный нормаль-
сыз, анормаль.
АБАЖУР м. абажур, шыра цалпац.
АБАЗИНСКИЙ прил. абазин..., абазин-
ниц.
АБАЗИНЦЫ мн. (ед. абазйиец м., аба-
зинка ж.) абазинлилер (Черкес $эм Ады-
гей автономиялы областьларында жасау-
шы халыцтыц бири).
АББАТ м. аббат (католик руханый).
АББАТСТВО с. аббатство (католик мо-
настырь/.).
АББРЕВИАТУРА ж. аббревиатура (1.
цоспалы цысцартылеан сез, мыс.: драмкру-
жок; бир неше сезлердиц цэриплер менен
цысцартылыуы, мыс.: СССР; 2. сезлердиц
жазыуда шэртли турде цысцартылыуы,
мыс.: т. б.—тагы басдалар).
АБЕРРАЦИЯ ж. аберрация (1. опти-
калык, приборлар арцалы берилетуеын cyij-
ретлердиц надурыс тусиуи ямаса то лык,
аныцлысыныц болмауы-, 2. аспан денеле-
риниц жылжыгандай болып кериниуи).
АБЗАЦ м. 1. абзац, таза жол, жаца
жол; начать с ~а абзацтан баслау; 2.
(часть текста) абзац, абзац аралыгы,
путин бир абзац; прочитай два первых ~ а
бпринши еки абзацты одып шыд.
АБИССИНСКИЙ прил. абиссин..., абис-
сииниц.
АБИССЙНЦЫ мн. (ед. абиссинец м.,
абиссинка ж.) абиссинлер, абиссинлилер
(Эфиопияньщ халцыныц бурынгы аты).
АБИТУРИЕНТ м. абитуриент (орта мек-
тепти питкериуши оцыушы).
АБОНЕМЕНТ м. абонемент (1. бир нэр-
седен белгили уацытца шекем пайдаланыу
х,уцуцы~, 2. бул хущуцты тастыйыцлайту-
еын документ)-, сверх ~а белгиленген-
нен тысдары.
АБОНЕНТ м. абонент (абонементтен пай-
даланыушы)-, ~ телефонной сети телефон
тарауынан пайдаланыушы абонент.
АБОНИРОВАТЬ сов. и несов. что, уст.
абонементлеу, абонемент бойынша алыу;
~ ложу в театре театрдан абонемент бой-
ынша орын алыу.
АБОРДАЖ м. воен.-мор. абордаж (тециз
сауашыныц ески усылы — еки кемениц бир-
-бирине жацынласып цужим жасауеа цо-
лайласыуы); <£> брать на ~ абордаж усылын
цолланып дужим етиу.
АБО.
— 14 —
абордажный прил. абордажлы,
абордажлыд; ~ бой абордажлык урыс.
АБОРИГЕНЫ мн. (ед. абориген м.) жер-
гиликлн халыдлар, отырыдшы халыклар;
~ Австралии Австралияныц жергилпкли
халыдлары.
АБОРТ jtt. мед. аборт.
АБОРТЙВНЫЦЙ прил. 1. мед. абортив...,
абортивлик; 2. биол. (недоразвившийся)
есип жетилмеген; ~е органы растений
есимликлердиц есип жетилмеген орган-
лары.
АБРАКАДАБРА ж. абракадабра (мэнис-
сиз, тусиниксиз свзлер жыйынтывы).
АБРИКОС м. ерик (аваш х,эм мийуе).
АБРИКОСОВОЙ прил. ерик..., ерик-
тин; ериктен исленген, ериктен таярлан-
ран; ~ая косточка ериктиц шацгалагы; ~ое
варенье ериктен исленген мурабба.
АБРИС м. 1. (контур предмета) абрис,
пишин, сырткы керинис, сырткы тур;
2. (контурный рисунок) абрис, сырткы
пишинниц су^рети.
АБСЕНТЕИЗМ л. полит, абсентеизм
(буржуазиями, еллерде сайлауларса, жый-
налысларва цатнасыудан бас тартыу).
АБСОЛЮТ м. филос. абсолют (идеалист-
лик философияда: уэмме нэрсениц мэцги
х,эм езгермес негизи).
АБСОЛЮТИЗМ л. полит, абсолютизм
(шексиз власть бир адамныц крлында бол-
ван басЦарыу формасы).
АБСОЛЮТНО нареч. хеш, путкиллей,
кутэ, дым, сирэ, хасла; это ~ невозможно
бул хасла мумкин емес.
АБСОЛЮТНЫЙ прил. 1. (безотноси-
тельный, безусловный) абсолют..., абсолют-
лик, шекленбеген; ~ая истина филос.
абсолют шынлык; ~ое право шекленбеген
Хукук; 2. (совершенный, полный) путкил-
лей, аса, толык; ~ый покой тынышлык;
О ~ое большинство басым кепшилик;
~ая величина мат. абсолют шамасы, аб-
солютлик мугдар; ~ая монархия шексиз
монархия, шексиз патшалык; ~ый нуль
физ. абсолют ноль (ец темен болван тем-
пература —273,16° С); ~ая температура
абсолютлик температура (абсолюпглик ноль-
ден басланып саналатувын температура)',
~ая прибавочная стоимость эк. абсолют
досымша куи; ый слух муз. абсолютлик
еситиу; ~ый чемпион абсолют чемпион.
АБСОРБИРОВАТЬ сов. и несов. что и
без доп., физ., хим. абсорбциялау, кабыл
алыу, сицириу.
АБСОРБЦИЯ ж. физ., хим. абсорбция,
абсорбцияланыу, кабыл алыу, сицириу;
~ звука сестиц абсорбцияланыуы; ~ газа
газдыц сицирилпуи.
АБСТРАГИРОВАНИЕ с. абстракциялау.
АБСТРАГИРОВАТЬ сов. и несов. что
абстр акциял ау, абстракцияластырыу.
АБСТРАГИРОВАТЬСЯ сов. и несов. от
чего абстр акциял а иыу, абстр акциял аны-
сыу.
абстрактный прил. абстракт..., аб-
страктлы; ~ое понятие абстракт тусиник.
АБСТРАКЦИЯ ж. 1. (мысленное отвле-
чение) абстракция; научная ~ илимий аб-
стракция; 2. (отвлечённое понятие, тео-
ретическое обобщение) абстракт тусиник.
АБСУРД м. биймэнилик, мэниссизлик,
сандырац; довести до ~а биймэниликке
алый келиу; дойти до ~а мэниссизликке
келип жетиу.
АБСУРДНЦЫЙ прил. биймэни, мэнис-
сиз, сандырак; ~ый вывод мэниссиз жуу-
мак; ~ое мнение биймэни пикир.
АБСЦЕСС м. мед. ыслым.
АБСЦИССА ж. мат. абсцисса (точка-
ныц тегисликтеги я кецисликтеги жав-
дайын белгилейтувын координаттыц би-
ре у и).
АБХАЗСКИЙ прил. абхаз..., абхаздыц;
~ язык абхаз тили.
АБХАЗЫ мн. (ед. абхаз м., абхазка ж.)
абхазлар, абхазлылар (Абхаз АССРында
жасайтувын тийкарвы хальщ).
АВАНГАРД м. 1. воен, авангард, алдыц-
гы, бастагы эскерий белим; 2. перен. аван-
гард, басцарыушы, баслаушы, алдыцгы
катар, алдыцгы отряд; быть в~е алдыцгы
катарда болыу, алда болыу.
АВАНГАРДНЦЫЙ прил. 1. воен, аван-
гард..., авангардлы, авангардлык; ~ые
бой авангардлы сауашлар; 2. перен. (пере-
довой) авангардлык, алдагы; ~ая роль ра-
бочего класса рабочий классыныц авангард-
лык роли.
АВАНПОСТ jtt. воен, аванпост (эскерий
белимлердиц ец алдына койылван посты,
сацшы отряды).
АВАНС jvt. аванс; выдать ~ аванс бериу;
получить ~ аванс алыу.
АВАНСИРОВАТЬ сов. и несов. кого-что
аванслау, аванс бериу, аванс етип бериу;
~ предприятие кэрхананы аванслау.
АВАНСОВЫЙ прил. аванс..., аванслы,
аванслык; ~ отчёт аванс есабы.
АВАНСОМ нареч. 1. аванс ретинде, аванс
туринде, аванс пенен, аванс етип; полу-
чить ~ аванс туринде алыу; платить ~
аванс ретинде телеу; 2. перен. разг, (зара-
нее) алдын ала, эуелден.
АВАНСЦЕНА ж. театр, авансцена (сау-
на нын алдыцвы бети).
АВАНТЮРНА ж. 1. (приключение, по-
хождение) хедийсе; пуститься в ~ ы Хэдий-
селерге тусиу; 2. (рискованное предприя-
тие) авантюра, тэуекел; политическая ~а
сиясий авантюра; военная ~а эскерий
авантюра.
АВАНТЮРИЗМ м. авантюризм; поли-
тический ~ сиясий авантюризм.
АВАНТЮРИСТ м. 1. (беспринципный
делец, проходимец) авантюрист, жалатай;
2. уст. (искатель приключений) хэдийсе
излеуши.
АВАНТЮРИСТИЧЕСКИ |1Й прил. аван-
тюристлик; ~е планы авантюристлик план-
лар.
АВАНТЮРИСТКА женск. от авантю-
рист.
АВАНТЮРИСТСКИЙ прил. см. авантю-
ристический.
АВАНТЮРН||ЫЙ прил. 1. (рискованный,
сомнительный) авантюралы, шубхэли;
~ое предприятие авантюралы ис; 2. (при-
— 15 —
АВТ
ключенческий) хвдийсели; ~ый роман
хэдийсели роман.
АВАРИЙНОСТЬ ж. авария етиушилик,
аварияшылык, сынып бузылыушылык-
АВАРЙЙНЦЫЙ прил. 1. (для ликвидации
аварии) аварийны дузететугын, бузылган-
ды оцлайтугын; ~ая бригада аварийны
дузететугын бригада; 2. (на случай аварии)
авария болганда колланылатугын, бузыл-
ганда цолланылатугын; ~ая рация ава-
рия болганда колланылатугын рация; 3.
(потерпевший аварию) аварияга ушыраган,
бузылып калган, сынып калган.
АВАРИЦЯ ж. 1. авария, бузылыу, сок-
лыгысыу, кыйрау; потерпеть ~ю 1) ава-
рияга ушырау; 2) перен. сэтсизликке ушы-
рау; 2. перен. разг, (неудача) жолы бол-
мау, сэтсизлик.
АВАРСКИЙ прил. авар..., авардыц;
~ язык авар тили.
АВАРЦЫ мн. (ед. аварец м., аварка ж.)
аварлылар (Дагестан АССРында жасаушы
халыцтыц бири).
АВГУСТ м. август; в начале ~а авгус-
тыц басында; в конце ~а августьщ аягын-
да, августыц ацырында.
Августовский прил. август...
АВИА’ цоспа сезлердиц темендеги мэ-
нилерди билдиретурын биринши белеги:
1) «авиациялыц, авиация», мыс.: авиабен-
зин авиациялык бензин; 2) «$ауа», мыс.:
авиадесант авиадесант, хауа десанты.
АВИАБАЗА ж. авиабаза, авиация база-
сы.
АВИАБОМБА ж. авиабомба.
АВИАЗАВОД м. авиазавод, авиациялык
завод.
АВ иаконстрУктор м. авиакон-
структор.
АВИАЛЙНИЯ ж. хауа линиясы, авиа-
линия.
АВИАМОДЕЛИЗМ м. авиамоделизм
(ушыу аппаратларыныц моделин ислеу ме-
нен шурылланыушылыц).
АВИАМОДЕЛИСТ м. авиамоделыии.
АВИАМОДЕЛЬ ж. авиамодель (ушыу
аппаратыныц модели).
АВИАМОДЁЛ ЬНЫЙ прил. авиамодель...,
авиамодельлик; ~ кружок авиамодель кру-
жоги.
АВИАНОСЕЦ ж. воен.-мор. авианосец.
АВИАПОЧТЦА ж. авиапочта; отправить
письмо ~ой хатты авиапочта менен жибе-
риу.
АВИАРАЗВЕДКА ж. авиаразведка, авиа-
циялык барлау.
АВИАСИГНАЛ ЬНЫЙ прил. авиасиг-
нал..., авиасигналлы; ~ пост авиасигнал
посты.
АВИАСТРОЕНИЕ с. авиастроение (само-
лётлер, авиацияеа керекли зсбаплар $эм
ускенелер шыеаратурын санааттыц бир
mapaijbi).
АВИАТОР м. авиатор (ушыушы, лётчик).
АВИАТРАССА ж. авиатрасса (самолёт-
лар цатнайтурын х,ауа жолы).
АВИАЦИОННЦЫЙ прил. авиация...,
авиациялык; ~ые приборы авиация при-
борлары.
АВйАЦИ|)Я ж. авиация; гражданская
гражданлык. авиация; транспортная
транспортлык. авиация; истребитель-
ная ~ я истребитель лик авиация; санитар-
ная санитарлык. авиация; сельскохо-
зяйственная ~ я ауыл хожалык. авиациясы;
развитие авиацияныц рауажланыуы;
налет ~ и противника душпан авиациясы-
НЬЩ ТОПЫЛЫУЫ.
АВИАЧАСТЬ ж. авиациялык белим,
авиа белим.
АВИАШКОЛА ж. авиациялык мектеп,
авиа мектеп.
АВЙЗО с. нескл. фин. авизо, билдириу
хат, хабарлау кагаз (ез-ара есапласыу,
акта еткериу, товар жибериу жениндеги
мэлимлеме).
АВИТАМИНОЗ м. мед. авитаминоз
(ауцатта витаминлердиц аз болеанынан
келип шыеатурын ауырыу).
АВИТАМИНОЗНЫЙ прил. авитаминоз-
лык, витамин жетиспеулик.
АВОСЬ частица разг, мумкин, бэлким,
итимал; тэуекел, теуекелге салып; ~ он
придёт мумкин, ол келер; <> на ~ тауекел
деп; действовать на ~ теуекелге ислеу.
АВОСЬКА ж. прост, тор цалта.
АВРАЛ м. 1. мор. аврал (корабльдиц
барлыц адамы цатнасатурын кемедеги кеп-
шилик жумыс); объявить ~ аврал жарыя-
лау; 2. перен. разг, топалац, топалац
салыу, кыстау ис; работать без ~ов цыс-
таусыз ислеу, топалац салмай ислеу.
АВРАЛЬНЫЙ прил. авраллык..
АВСТРАЛЙЙСКИЦЙ прил. Австралия...,
австралияныц, австралнялы; ~е языки
австралиялы тиллер.
АВСТРАЛЙЙЦЫ мн. (ед. австралиец
м., австралийка ж.) австралиялылар
(Австралияныц жергиликли халцы).
АВСТРИЙСКИЙ прил. Австрия..., ав-
стрияныц.
АВСТРИЙЦЫ мн. (ед. австриец ж.,
австрийка ж.) австриялылар (Австрия-
ныц тийкарры халцы).
АВТАРКЙЯ ж. эк. автаркия (агрессив-
лик, басып алыушылыц урысларын таяр-
лаура бардарланран империалистлик мэм-
лекетлердиц экономикалыц сиясаты).
АВТО* I цоспа сезлердиц темендеги мэ-
нилерди билдиретурын биринши белеги:
1) «автомобильлик», «автомобильдиц», мыс.:
автозавод автомобиль заводы; 2) «автомо-
биль», мыс.: автобензовоз бензин тасый-
тугын автомобиль.
АВТО’ II «автоматлы», «автоматлыц»
деген мэнини билдиретурын цоспа сез-
лердиц биринши белеги, мыс.: автопо-
дача езинен-ези бериу, езинен-ези жет-
кериу.
АВТО’ III «езы журетусын» деген мэ-
нини билдиретурын цоспа сезлердиц бирин-
ши белеги, мыс.: автодрезйна автодрезина,
ези журетугын дрезина.
АВТО’ IV «ези» жазсан, «ези» салран,
«езиниц» деген мэнилерди билдиретурын
цоспа сезлердиц биринши белеги, мыс.:
автобиография автобиография, езиниц
емир баяны.
АВТ
— 16 —
АВТОБАЗЦА ж. автобаза; работать на ~е
автобазада ислеу.
АВТОБИОГРАФИЧЕСКИЙ прил. ав-
тобиогр афиялык, емир баяны жазылган;
~ая повесть автобиографиялык повесть.
АВТОБИОГРАФИИ# ж. автобиография,
езинин емир баяны; написать ~ ю авто-
биографиясын жазыу, езинин, емир баянын
жазыу.
АВТОБЛОКИРОВКА ж. ж.-д. автобло-
кировка (поездлардыц журиуин тэртипке
салыу ушын автомат сигнал бериу систе-
масы).
АВТОБУС м. автобус.
АВТОГАРАЖ м. автогараж, автомобиль-
лик гараж.
АВТОГЁННЦЫЙ прил-'. ~ая сварка газ
беиен еритип бириктириу.
АВТОГРАФ м. 1. (текст, написанный
его автором) ез кол жазбасы, ез колы;
2. (собственноручная подпись) автограф,
езиниц койган колы; взять ~ автограф
алыу.
АВТОДОРОЖНЦЫЙ прил. автомобиль
жол...; ~ое дело автомобиль жол жумысы.
АВТОДРЕЗИНА Ж» (ИС* -д. автодрезина,
ези журетугын дрезина.
АВТОЗАВОД м. автозавод, автомобиль
заводы, автомобиль шыгаратугын завод.
АВТОИНСПЕКЦИЯ ж. автомобиль ин-
спекциясы.
АВТОКАР м. автокар (жук тасыйтувын
кишкене вагон, арба).
АВТОКЛАВ ль автоклав (тум-тусы жа-
былатурын цалыц ыдыс, физико-химиялыц
процесслерде х;эм медицинада цолланылады).
АВТОКРАН м. автокран, автомобиль
краны.
АВТОКРАТЙЧЕСКЦИЙ прил. автокра-
тиялык; ~ая власть автократиялык хуки-
мет.
автократия ж. автократия (жоцарры
Хукимет бир адампа шексиз баеынатутн
бас^арыу формасы).
АВТОЛ м. автол.
АВТОЛАВКА ж. разг, автолавка, кеш-
пели дукэн.
АВТОМАГИСТРАЛЬ ж. автомагист-
раль.
АВТОМАТ ж. в разн. знач. автомат; ста-
нок- ~ стаиок-автомат; телефон- ~ авто-
мат-телефон; работать как ~ автоматтай
ислеу; стрелять из ~а автоматтан атыу.
АВТОМАТИЗАЦИЯ ж. автоматизация,
автоматластырыу; ~ производства енди-
ристи автоматластырыу.
АВТОМАТИЗИРОВАТЬ сов. и несов. что,
в разн. знач. автоматластырыу; ~ про-
изводственный процесс ендирис процессии
автоматластырыу; ~ движение харекетти
автоматл астыр ыу.
АВТОМАТИЗИРОВАТЬСЯ сов. и несов.
(становиться автоматическим) автомат-
ласыу.
АВТОМАТИЗМ м. автоматизм (уэрекет-
тиц, цыймылдыц ериксиз, ыртыярсыз ис-
лениуи).
АВТОМАТИКА ж. автоматика (1. илим-
ниц $эм техниканыц тарауы; 2. автомат-
тай фрекет ететуеын механизмлердиц
жыйынтысы).
АВТОМАТИЧЕСКИЙ прил. 1. (само-
действующий) автомат..., автоматлы, авто-
матлык, ези ислейтугын; ~ая телефонная
станция автомат телефон станциясы; 2.
(машинальный, непроизвольный) ериксиз,
ыцтыярсыз; — ое движение ериксиз xspe-
кет.
АВТОМАТНЦЫЙ прил. воен, автомат...;
~ая очередь автоматтан ок жаудырыу.
АВТОМАТЧИК м. 1. (тот, кто обслу-
живает автомат) автоматшы, автоматта
ислеуши; 2. воен, автоматчик, автоматшы.
АВТОМАШИНА ж. автомашина.
АВТОМОБИЛЕСТРОЕНИЕ с. автомоби-
лестроение (санааттыц автомобильлер шы-
гаратурын тарауы).
АВТОМОБИЛИЗМ м. автомобилизм,
автомобиль спорты.
АВТОМОБИЛИСТ м. автомобилист, ав-
томобильши (автомобилизм менен шуьыл-
ланыцшы).
АВТОМОБЙЛ || Ь м. автомобиль; грузо-
вой ~ ь жук автомобиль; легковой ~ ь
жецил автомобиль; закрытый ~ь жабык
автомобиль; открытый ~ь ашык автомо-
биль; ехать на ~е автомобиль менен жу-
РИУ-
АВТОМОБИЛЬНО-ТРАКТОРНЫЙ прил.
автомобиль-трактор лык-
АВТОМОБИЛ ЬНЦЫЙ прил. автомо-
биль..., автомобиль шыгаратугын; ~ ые
части автомобиль белекшелери; ~ый
транспорт автомобиль транспорты; ~ая
промышленность автомобиль санааты.
АВТОМОТРИСА ж. ж.-д. автомотриса
(ези журетурын темир жол вагоны).
АВТОНОМИЯ ж. автономия (бир мэм-
лекетте айырым миллетке берилген сиясий
Ъуцук, — сиясий жакрпан езин-ези басра-
рыу).
АВТОНОМНЦЫЙ прил. автономиялы, ав-
тономиялык; Каракалпакская ~ая рес-
публика Каракалпак автономиялык рес-
публикасы; ~ая область автономиялык
область.
АВТОПАРК м. автопарк.
АВТОПИЛОТ м. ав. автопилот (ушыу
аппаратын автомат ареалы басрарыу
ушын рурылыс).
АВТОПЛУГ м. автоплуг (ези журету-
рын плуг).
АВТОПОГРУЗЧИК м. автопогрузчик
(жуклерди тийеу, mycupuij У(гм бир жерден
екинши жерге альт барыу ушын арналнан
машина).
АВТОПОЁНИЕ с. с.-х. автопоилка арка-
лы суугарыу (малларды).
АВТОПОИЛКА ж. автопоилка (маллар-
ды автомат арцалы суурарыу рурылысы).
АВТОПОРТРЕТ м. автопортрет (суу-
ретшиниц, скульптордыц езин-ези салеан
портрета, cyijpemu).
АВТОР м- автор; ~ повести повестьтиц
авторы; ~ проекта проекттин авторы.
АВТОРЕМС.НТНЫ ||Й прил. автомобиль
ремонтлайтугын; ~е мастерские автомо-
биль ремонтлайтугын устаханалар.
— 17 —
АГИ
АВТОРЕФЕРАТ ж. автореферат (автор-
дыц ези жазган реферат)- ~ диссертации
диссертацияныц авторефераты.
АВТОРИЗОВАННЫЙ 1. прич. от авто-
ризовать; 2. прил. авторластырылган, ав-
тор рухсат еткен, автор макуллаган; ~
перевод авторластырылган аударма.
АВТОРИЗОВАТЬ сов. и несов. что автор-
ластырыу, автор рухсат етиу, автор ма-
Куллау; ~ текст перевода аударманыц
текстин авторластырыу.
АВТОРИТАРНЫЙ прил. 1. (основанный
на подчинении авторитету) жекке бийлик,
жекке хэкимлик; 2. (стремящийся утвер-
дить свой авторитет) ез абройын ныгай-
тыушы.
АВТОРИТЕТ м. 1. аброй, бедел, автори-
тет; пользоваться ~ом абройлы болыу, аб-
ройга ийе болыу; потерять ~ аброй тегиу,
абройдан айырылыу, абройды жогалтыу;
2. (лицо) абройлы адам, танылган адам,
бел г ил и адам.
АВТОРИТЕТНО нареч. абройлы турде,
бедел менен.
АВТОРИТЕТНОСТЬ ж. абройлылыд,
беделлилик.
АВТОРИТЁТНЦЫЙ прил. 1. (пользую-
щийся авторитетом) абройлы, исеннмли,
беделли, авторитетли; ~ый учёный аб-
ройлы илимпаз; 2. (заслуживающий дове-
рия) абройлы, исенимли, беделли; ~ый
журнал абройлы журнал; ~ое мнение исе-
нимли пикир; узнать что-л. из~ых источ-
ников бир нгрсени исенимли дереклерден
билиу; 3. (не допускающий возражений)
омыраулы, айбатлы; говорить ~ым тбиом
айбатлы дауыс пенен сейлесиу.
АВТОРСКЦИЙ прил. автор..., авторлык;
ий гонорар авторлык гонорар; ~ое право
авторлык хукук; ~ий лист полигр. автор-
лык табак.
Авторство с. авторлык; устано-
вить чьё-л. ~ бирей/диц авторлыгын анык-
fcay.
АВТОРУЧКА ж. авторучка.
> АВТОСВАРКА ж. см. автогенный.
' АВТОСТОП м. ж.-д. автостоп (поезды
\зинен-ези тоцтататугын цурылыс).
АВТОСТРАДА ж. автострада.
» АВТОСЦЕПКА ж. ж.-д. автосцепка
(вагонларды цэм локомотивларды езинен-
-ези тиркейтцрын цурылыс).
АВТОТЕЛЕЖКА ж. автотележка, ези
-куретугын тележка.
АВТОТИПИЯ ж. полигр. автотипия (1.
сууретлерди фотомеханикалык, усыл менен
баспага басыу; 2. усындай усыл менен басыл-
ган тамга).
АВТОТОРМОЗ м. автомат тормоз (ези-
нен-ези тоцтатыцшы тормоз).
АВТОТРАКТОРНЫЙ прил. автотрак-
торлык, автомобиль-трактор ислеп шыга-
ратугын.
АВТОТРАНСПОРТ м. автотранспорт, ав-
томобиль транспорты.
АГА I межд. х,э, эха, хау, уай, уак, сон-
дай-ма, сондай-ма еди; попался! эхо,
долга тустиц-бе!; ~, догнал я тебя! хв,
сени кууып жеттим бе!; ~, теперь ты
молчишь! хе, енди ундемей калдыц-ба!,
енди недер екенсец!
АГА II частица прост, ауа; ты помнишь
его? — Ага сен оны билесец-бе? — Ауа.
АГАВА ж. бот. агава(трЬпикалыц есим-
лик).
АГАТ м. мин. агат (цымбат ба^алы
тас).
АГАТОВЫЙ прил. агат...; агатган не-
ленген.
АГГЛЮТИНАТЙВНЬЦЙ прил. лингв, аг
глютинатив, агглютинативли, жалгамалы;
~е языки агглютинатив тиллер, жалгамалы
тиллер.
АГГЛЮТИНАЦИЯ ж. лингв, агглютина-
ция (сезлердиц тубирине аффикслер жал-
раныу жолы менен жасалыуы х;эм турле-
ниуи, мыс. тюрк, монгол тиллеринде).
АГЕНТ I я. 1. агент, уекил; ~ по снаб-
жению твмийин етиу бойынша агент; стра-
ховой ~ камсызландырыу агенти; 2.
(шпион) агент, шпион, жансыз.
АГЕНТ II м. агент (тэбиятта анау я
мынау цубылысларды туудыратупын себеп).
АГЕНТСКИЙ прил. агентлик, агенттин.
АГЕНТСТВО с. агентлик; банковское ~
банк агентлиги; Телеграфное ~ Советского
Союза (ТАСС) Совет Союзыныц Телеграф-
лык агентлиги (ТАСС); Агентство Печати
«Новости» (АПН) «Жацалыклар» Баспа
сезиниц Агентлиги (АПН).
АГЕНТУРА ж. 1. (разведывательная
служба) агентура (разведкалык, хызмет);
2. собир. агентура, шпионлар, жансызлар.
АГЕНТУРНЦЫЙ прил. агентура..., аген-
туралык; ~ые сведения агентуралык маг-
лыуматлар; ~ая разведка агентуралык
разведка.
АГИТ* мгниси бойынша «агитациялыц»
деген сезге ту ура келетукын цоспа сезлер-
диц биринши белеги, мыс.-, агитбригада
агитбригада, агитация жургизиу брига-
дасы; агитпункт агитпункт, агитациялык
пункт.
АГИТАТОР м. агитатор.
АГИТАТОРСКИЙ прил. агитаторлыц,
агитатор дыц.
АГИТАЦИОННЦЫЙ прил. агитация...,
агитациялык; ^ая литература агитация-
лык одебият; ^ая работа агитациялык
жумыс.
АГИТАЦИЯ ж. агитация; предвыборная
~ сайлау алдындагы агитация.
АГИТБРИГАДА ж. агитбригада, агита-
ция жургизиу бригадасы.
АГИТЙРОВАТЬ несов. 1. (заниматься
агитацией) агитация жургизиу, агита-
циялау, угитлеу; 2. кого-что, разг, (убеж-
дать в чём-л.) инандырыу, исендириу,
угитлеу.
АГЙТКА ж. разг, агитка (агитациялык,
мацсетке ар налган гдебий хрм сууретшылыц
шыгарма).
АГИТКАМПАНИЯ ж. агитациялык ма-
паз.
АГИТКОЛЛ ЕКТЙВ м. агитколлектив,
агитаторлар коллективи.
АГИТМАССОВ||ЫЙ прил. агитмассалык,
~ая раб6тау,ягитмас§алык жумыс
АГИ
— 18 —
АГИТПОЕЗД м. агитпоезд (кешпели
агитпунктли темир жол составы).
АГИТПУНКТ м агитпункт, агитациялау
пункты, агитациялыц пункт.
АГЛОМЕРАТ м. агломерат (1. минерал-
лар менен may жынысларыныц бос, геуек
жыйындысы-, 2. ерип биригип кеткен жудэ
майда руда).
АГНОСТИК м. филос. агностик (агности-
цизмнин, тэрепдары).
АГНОСТИЦИЗМ м. филос. агностицизм
(объективлик дуньяны У,гм оньщ рауажла-
ныу законларын билиуди бийкарлайтупын
идеалистлик философиялык, тглимат).
АГОНИЗИРОВАТЬ несов. 1. мед. бий-
хуш халда болыу', елим халында болыу';
2. перен. ец соцгы кушин жумсау, ец
соцгы урыныу.
АГОНИЯ ж. 1. мед. бийхууш хал, елим
халы, 2. перен. ец соцгы урыныу, ец соцгы
кушич жумсау.
АГРАРИЙ м. аграрий (ири жер ийеси).
АГРАРНЦЫЙ прил. аграр..., аграрлы,
аграрлыц, ~ая реформа аграрных рефор-
ма, ~ ый вопрос аграрлык, мэселе.
АГРЕГАТ м. агрегат (1. бир неше тур-
деги машиналардыц бирикпеси; 2. цурама-
лы машиналарда %эр турли детальлардыц
бирикпеси).
АГРЕССИВНО нареч. агрессив турде,
агрессивлик турде.
АГРЕССИВНОСТЬ ж. агрессивлилик,
агрессиялыц.
АГРЕССИВНЦЫЙ прил. 1. агрессии...,
агрессиялыц, агрессивлик, ~ая политика
империалистов нмпериалистлердгщ агрес-
сиялыц сиясаты, 2. перен. дудаанлыц,
цаслыц, ~ый тон душпанлыц дау^ыс.
АГРЕССИЦЯ ж. агрессия (бир мэмлекет-
•пиц екинши мэмлекетке территориясын
басып алыу ямаса оньщ перезсизлигине тек
цойыу ушын жасапан чужими), предупре-
дить ~ю агрессияниц алдын алыу.
АГРЕССОР м. агрессор, басып алыушы,
басцыншы.
АГРО» мзниси бойынша «агрономиялыкр>
дгген свзге ту ура келетупын крепа сезлер-
диц биринши бвлеги, мыс.' агротехника
агротехника, агробиология агробиология.
АГРОБИОЛОГИЧЕСКЦИЙ прил. агро-
биологиялыц, ~ая наука агробиологиялык,
ИЛИМ
АГРОБИОЛОГИЯ ж. агробиология
(биологияньщ жалпы нызамлары уакщын-
даеы илим).
АГРОКРУЖОК м. агрокружок (агро-
номиялыъ кпужок).
АГРОЛЕСОМЕЛИОРАТИВНЫЙ прил.
агротогаймелиоратив агротогаймелио-
ративлик, ~е мероприятия агротогайме-
лиоратив илажлар.
АГРОЛЕСОМЕЛИОРАТОР м. агро-
тораймелиоратор (агротогаймелиорация
бойынша крниге).
АГРОЛЕСОМЕЛИОРАЦИЯ ж. агро-
тогаймелиорация (жокррпы еним алыу
ушын топай хожалыпында климатлык, уаи
жер шаоиатын жакрылау илажлары).
АГРОМИНИМУМ м. агроминимум (ауыл
хожальтына тииисли ец згрурли усыллар
дыц х,ам. илимлердиц жыйындысы).
АГРОНОМ ж. агроном.
АГРОНОМЙЧЕСКЦИЙ прил. агрономия
лыц; ~ая наука агрономиялыц илим, ~ие
достижения агрономиялыц жетискенлик
лер.
Агрономия ж. агрономия (жерди ислеу
хрм ауыл хожалыгы \акщындагы илим).
АГРОПУНКТ м. агропункт (агрономия
лык, жетискенликлерди таратыу ушын
ар налган пункт).
АГРОТЕХНИК м. агротехник (агротех
ника бойынша цэниге).
АГРОТЕХНИКА ж. агротехника.
АГРОТЕХНИЧЕСКИЙ прил. агротех
ника..., агротехникалык, ~е мероприятия
агротехникалыц илажлар.
АГРОУЧЁБА ж. агрономиялыц оцыу
АГРОХИМИЧЕСКИЙ прил. агрохимия ,
агрохимиялыц.
Агрохимия ж. агрохимия (есимлик
лерди азыцландырыу хрм оларды крргау
xppKptudarbi илим).
АД м. 1. рел. дозац, жохэнчем; 2. перен
азап, ауырлыц, жапа; -ф кромешный ад
ауыр жагдай, дозацца тускендеи.
АДАЖИО муз. 1. нареч. (медленно, про
тяжно) асыцпай, 2. с. нескл. адажио (му
зыкалык, шыгарма ямаса оньщ белами).
АДАМОВ прил. ~о яблоко анат. ксгир
дек туйини, жуткыншац.
АДАПТАЦИЯ ж. 1. биол. (приспособле
ние к окружающим условиям) адаптация,
бейимлесиу, ийкемлесиу, уйрениу, ~ глаза
кездин бейимлесиуи; 2. (облегчение тек
ста) адаптация, ийкемлестириу, жецил
летиу (тексти).
АДАПТЕР м. адаптер, сес тусириуши
(кушейткиш аркрлы сести жазып ту сир и у
ушын курылыс).
АДАПТИРОВАННЫЙ 1. прич. от адап-
тировать; 2. прил. адаптациялангап, адап
тация етилген, ийкемлестирилген, же
циллестирилген; ~ текст ийкемлестирил
ген текст
АДАПТИРОВАТЬ сов и не сев. что адап
тациялау, адаптация етиу, ийкемлести
риу, жециллестириу.
АДВОКАТ м. I. юр. адвокат, ацлау'шы,
2. перен. (защитник) жацлаушы.
АДВОКАТСКИ Ий прил. юр. адвокат-
лык, ~ая деятельность адвокатлыц хызмег
АДВОКАТУРА ж. 1. (деятельность адво
ката) адвокатура, адвокатшылыц хызмет,
2. собчр. адвокатлар.
АДЕКВАТНЫ || Й прил. адекватлы, уцсас,
мегзес, ылайыц, барабар, тец, тууры ке
летугын, ~е понятия адекватлы тусиник
лер.
АДЕНОИДЫ мн. (ед. аденоид м.) мед
аденоид (жутцыншацтыц ucuiju).
АДЕПТ м. торепдар (цандай да бир
тглиматтыц).
АДЖАРСКИЙ прил. Аджар.. , аджар
дыц; ~ аул аджар ау'ылы.
АДЖАРЦЫ мн. (ед. аджарец м., аджар-
ка ж ) аджарлар, аджарлылар (Аджар
АССРда турыушы тийкарпы халык,).
— 19 —
АЗБ
АДМИНИСТРАТЙ В Н О - ТЕРРИТО-
РИАЛЬНЦЫЙ прил. административ-тер-
риториялык; ~ое деление СССР СССРдыц
административ-территориялык белиниуи.
АДМИНИСТРАТИВНО - ХОЗЯЙСТВЕН-
НЫЙ прил. административ-хожалыклык-
АДМИНИСТРАТЙВН ||ЫЙ прил. адми-
нистратив..., административлик; ~ая
должность административлик хызмет
орны; в~ом порядке административ жолы
менен, административ тертипте; ~ое взы-
скание административлик жаза.
АДМИНИСТРАТОР м. администратор,
жууаплы басцарыушы, хэким.
АДМИНИСТРАТОРСКИЙ прил. адми-
нистраторлык, хекимшилик; ~е способно-
сти администраторлык укыплар.
АДМИНИСТРАЦИЯ ж. 1. (учреждения)
администрация, мекеме басдарыу; 2. собир.
администрация, мекеме басшылары.
АДМИНИСТРИРОВАНИЕ с. админи-
страторлык етиу, хекимшилик, бюрократ-
лы турде баскарыушылыд.
АДМИНИСТРИРОВАТЬ несов. админи-
страторлык етиу, хекимшилик етиу, бюро-
кратлык турде баскарыу.
АДМИРАЛ м. адмирал; ~ флота флот
адмиралы.
АДМИРАЛТЕЙСКИЙ прил. адмирал-
тействолык-
АДМИРАЛТЕЙСТВО с. адмиралтейство
(1. корабльлердиц цурылатуеын, цурал-
ланатуеын хзм ремонтланатутн орньг,
2. патша Россиясында х,зм Англияда тециз
флот ислерин басцаратуеын орган).
АДМИРАЛЬСКIIИЙ прил. воен.-мор. ад-
мирал..., адмираллык; ~ое звание адми-
раллык атак; ~ий корабль адмирал кораб-
ли.
АДРЕС м. 1. адрес; точный ~ тууры
адрес; домашний ~ уй адреси; дать ~
адрес бериу; переменить ~ адрес езгер-
тиу; доставить письмо по~у хатты адреси
бойынша тапсырыу; 2. (письменное при-
ветствие) адрес, цутлыклау хат; юбиляр
получил много адресов юбиляр кеп кутлык-
лау хатлар алды; <> не по~у керек жери-
не емес, тийисли орнына емес; обращаться
не по ~у керек жери менен сейлеспеу; по
~у кого-л. биреудиц адреси бойынша,
биреЦге карата; в ~ кого-л. биреуге, биреу-
диц атына; в ~ советской делегации совет
делегациясыныц атына.
АДРЕСАНТ м. адресант, хат жибериу-
ши.
АДРЕСАТ м. адресат, хат алыушы; за
ненахождёнием ~а хат алыушыныц табыл-
маганлыгы ушын.
АДРЕСНЦЫЙ прил. адрес...; ~ый стол
адрес столы; ~ая книга адрес китабы.
АДРЕС|| ОВАТЬ сов. и несов. кого-что,
кому-чему жибериу, адреске жибериу,
адреслеу; это письмо ~6вано вам бул
хат сизиц адресицизге жиберилген.
АДРЕСОВАТЬСЯ сов. и несов. к кому-
-чему барып copay, хат аргалы сораныу.
АДСКИ нареч. разг, жуде, жуде хэм,
ебден, огада; я ~ устал мен жуде хэм шар-
шадым.
АДСКИ ИЙ прил. 1. (ужасный, невыноси-
мо трудный) огада жаман, жуде ауыр,
ебден кыйын; дорога ~ая огада жаман
жол; 2. разг, (чрезвычайный, чрезмерный)
шектен тыс, хэдден аскан, катты, шыдап
болмайтугын; ~ое терпение шектен тыс
шыдамлык; ~ая боль шыдап болмайтугын
ауырыу; 3. (злобный, коварный) жаман,
харам, жауыз; ~ий замысел жауыз нийет,
харам ой.
АДСОРБИРОВАТЬ сов. и несов. что, физ.,
хим. адсорбциялау, сицириу.
АДСОРБЦИЯ ж. физ., хим. адсорбция,
синириу.
АДЪЮНКТ м. адъюнкт (жоцареы зеке-
рий оцыу орнындаеы аспирант).
АДЪЮНКТУРА sж. адъюнктура (жоцар-
ры зскерий оцыу орынларындаеы аспиран-
тура).
АДЪЮТАНТ м. воен, адъютант (зскерий
начальниктиц цасында я штабта $эр
турли тапсырмаларды орынлайтуеын
офицер).
АДЪЮТАНТСКИ ||Й прил. адъютанттыц,
адъютантлык; ~е обязанности адъютант-
лыд уазыйпалар.
АДЫГЕЙСКИЙ прил. адигей..., ады-
гейдиц; ~ язык адыгей тшЯ.
АДЫГЕЙЦЫ мн. (ед. адыгеец м., ады-
гейка ж.) адыгейлер (Адыгей узм Черкес
автономиялык, областьларында жасаушы
негизги халыц).
АЖИОТАЖ м. 1. ажиотаж (капиталист-
лик жэмийетте бокалы цаеазлардан ямаса
товарлардан а рты к. рун алыу мацсетинде
олардыц бацаларын кетериу ямаса туси-
риЦ); биржевой ~ биржалык ажиотаж; 2.
перен. (сильное возбуждение, волнение)
хэулигну, тынышсызланыу, катты кызыу.
АжУР I м. уст. шилтер; торлы гезлеме
(еки жаеына еткерип тоцыу, нагыс салыу
хрм исындай гезлеме).
АЖУР П нареч. бухг, ажур (счетоводлыц
исте операциялардыц исленген куни бух-
галтер дзптерлерине жазып барылыуы).
АЖУРНЫ 1|Й прил. 1. (сквозной, прозрач-
ный) шилтерли, торлы; ~е перчатки тор-
лы колгап; 2. перен. (искусно сделанный)
шебер исленген, пухта исленген.
АЗ м. 1. уст. аз (рустыц «а» х;зрибиниц
ески аты); 2. мн. азы (первоначальные сведе-
ния) бастан, ец деслепки маглыуматлар,
баслангыш, тупкир; начать с азов бастаи
баслау; < ни аза не знать хеш персе бил-
меу, дым тусинбеу, тук билмеу.
АЗАРТ м. кумар, кызыгыу, берилиу;
войти в~ кумар тутыу; работать с~ом ку-
мар менен ислеу.
АЗАРТНО нареч. кумарланып, кызыгып,
берилип; ~ играть во что-л. бир нэрсени
кумарланып ойнау.
азАртнцый прил. кумарлы, кызык,
берилгенлик; ~ ый спор кумарлы бесеки;
~ая игра кумарлы ойын.
АЗБУКЦА ж. 1. (алфавит) элиппе, алфа-
вит; выучить ~у елиппени ядлап алыУ;
2. (букварь) елиппе, элиппе китабы; 3.
перен. (основа чего-л.) баслама, негиз;
тийкар; <>~а Морзе Морзе азбукасы (теле-
2*
АЗБ
— 20 —
графта з$ариплерди бериу ушын цолланы-
латугын шэртли белгилер); нотная ~а
нота азбукасы (музыка сеслериниц белги-
лериниц жыйнакы).
АЗБУЧНЦЫЙ прил. 1. елиппе...; ~ые
прописи елиппе жазыулары; 2. перен.
(общеизвестный) хоммеге мэлим, хер кимге
белгили; ~ая истина хеммеге мэлим ха-
кыйкат.
АЗЕРБАЙДЖАНСКИ ИЙ прил. Азербай-
джан..., азербайджаниыц; ~ая нефть азер-
байджан нефти.
АЗЕРБАЙДЖАНЦЫ мн. (ед. азербай-
джанец м., азербайджанка ж.) азербайджан-
лар, азербайджанлылар (Азербайджан
ССРында жасайтуеын тийкарры халыц).
АЗИАТ м. (коренной житель Азии) Азия
адамы.
АЗИАТСКИЙ прил. Азия..., азиялы; ~
материк Азия материги.'
АЗИМУТ м. 1. астр., геод. азимут (мери-
дианный, тегислиги менен тик тегисликтиц
арасымдагы бурыш); 2. воен, азимут (берил-
ген барыт пенен арцаеа царапан баеытты
цурайтупын муйеш); идти по ~у азимут
бойынша журиу.
АЗЭТ м. азот (химиялыц элемент).
АЗОТИРОВАТЬ сов. и несов. что азот-
лау, азот бериу; ~ почву жерге азот бериу.
АЗЭТИСТЫЦЙ прил. хим. азот..., азот-
лы; ~е удобрения азотлы тегинлер.
АЗЭТНЦЫЙ прил. хим. азот..., азотлы;
~ая кислота азот кислотасы.
Аист м. лэйлек.
АЙ межд. 1. (выражает боль, испуг,
страх) ой, бай-бай; ай-ай-ай! — закричал
он ой-ой-ой! — деп бакырып жиберди ол;
2. (выражает неудовольствие, упрёк, пори-
цание) ей; ай, как это нехорошо! ей, буныц
жадсы емес!; 3. (выражает удивление,
восхищение) хой; ай-ай-ай! какой голос!
хой, хой, хой! кандай дауыс! -О ай да...
вне..., внекей..., мине кандай...; ай да
молодец! вне жигит!
АЙВА ж. бийи (апаш %эм мийуё).
АЙВОВЫЙ прил. бийн...; бийиден ислен-
ген.
аймак м. аймак (1. Бурят АССРда
з$ам Алтай автономиялы областьтында
район деген свз; 2. Монгол Халыц Республи-
касында: ири %акимлик-территориялы.ц
бирлик).
АЙРАН м. айран.
Айсберг м. айсберг (ыпып журетупын
м,узлы may}.
АКАДЕМИЗМ м. академизм (1. илимий
%эм оцыу ислеринде практикадан жане
турмыстыц талапларынан шетленген тео-
риялыц барыт; 2. суурет салыу искусство-
сындагы,- бард ар).
АКАДЕМИК м. академик; почётный —
хурметли академик.
АКАДЕМЙЧЕСК1|ИЙ прил. 1. акаде-
мия..., академиялык, академияныц; ~ий
устав академия уставы; ~ое издание ака-
демия баспасы; 2. (учебный) академиялык;
~ий год академиялык жыл; ~ий час
академиялык саат; 3. (следующий принци-
пам академизма) академиялык; ~ая жи-
вопись академиялык живопись; 4. перен.
академиялык; ~ ий спор академиялык тар-
тыс; ~ий театр академиялык театр.
АКАДЕМИЧНОСТЬ ж. академизмлик,
практикадан кол узгенлик, турмыска бай-
ланыссызлык.
АКАДЕМИЯ ж. академия; Академия
наук СССР СССР Илимлер академиясы;
сельскохозяйственная ~ ауыл хожалык
академиясы; военная ~ вскерий акаде-
миясы; ~ художеств художестволык ака-
демиясы.
акация ж. бот. акация, серби агаш.
АКВАМАРИН м. мин. аквамарин (^асыл
тас).
АКВАМАРИНОВЫЙ прил. аквамарин...;
аквамариннен исленген.
АКВАРЕЛЬ ж. 1. (краска) акварель,
акварель бояуы; 2. (картина, рисунок)
акварель суурети.
АКВАРЕЛ ЬНЫЙ прил. иск. акварель...;
~ рисунок акварель суурети.
АКВАРИУМ м. аквариум (балык, есириу
ушын исленген $ауыз).
АКВЕДУК м. акведук (су у еткеретупын
трубалары бар копир).
АККЛИМАТИЗАЦИОННЫЙ прил. кли-
матласганлыц, климатласатугын, кен-
лигетугын, бейимлесетугын.
АККЛИМАТИЗАЦИНЯ ж. климатласыу,
кенлигиу, бейимлениу; опыты по ~и
новых сортов пшеницы бийдайдыц жаца
сортларын климатластырыу бойынша
тажирнйбелер.
АККЛИМАТИЗИРОВАТЬ сов. и несов.
кого-что климатластырыу, кенликтириу,
бейимлендириу.
АККЛИМАТИЗИРОВАТЬСЯ сов. и несов.
1. (о животных, растениях) климатласыу,
бейимлениу, бейимлендирилиу, кенликти-
рилиу; 2. перен. (о человеке) кенлигиу,
уйрениу.
АККОМОДАЦИЯ ж. аккомодация, ий-
кемлесиу, кенигиу; ~ глаза кездиц ийкем-
лесиуи.
АККОМПАНЕМЕНТ м. аккомпанемент,
Косылыу; петь под ~ рояля рояльга цосы-
лып косые, айтыу.
АККОМПАНИАТОР м. аккомпанемент-
шы, аккомпанемент етиуши.
АККОМПАНИРОВАТЬ несов. кому-чему,
на чём аккомпанементлеу, досыл ып шертиу.
АККОРД м. аккорд (музыкалыц сеслер-
диц унлесип цосылыуы); взять несколько
~ов бир неше аккордларды алыу; заключи-
тельный ~ 1) муз. соцгы аккорд; 2) перен.
ацыргы уадыя, тамамланган хэдийсе.
АККОРДЕОН м. аккордеон (музыка
асбабы).
АККОРДЕОНИСТ м. аккордеоншы, ак-
кордеон шертиуши.
АККОРДНЦЫЙ прил. аккордлык, кесип
берилген (договор бойынша берилген); ~ая
работа аккордлык жумыс, кесип берилген
жумыс; ~ая оплата труда мийнеттиц ак-
кордлык телеми.
АККРЕДИТИВ м. фин. аккредитив (бир
кредит макемесиниц екинши биреуге ацша
телеу цаццындапы керсетпеси).
— 21 —
АКУ
АККРЕДИТИВЕ! ||ЫЙ прил. фин. аккре-
дитив...; ~ая форма расчётов есапласыу-
дыц аккредитив тури.
АККРЕДИТОВАТЬ сов. и несов. кого-что
1. фин. акшаны алыуды исениу, ацшаны
алыуды тапсырыу; сауда ислерин исениу,
сауда ислерин тапсырыу; 2. дип. уекил
етип белгнлеу.
АККУМУЛИРОВАНИЕ с. аккумуляция-
лау, жыйыу, топлау, жамлеу.
АККУМ УЛЙРОВАТ Ь несов. что акку-
муляциялау, жыйыу, топлау, жэмлоу.
АККУМУЛЯТОР м. тех. аккумулятор,
жыйнауыш, топлауыш (электр цууатын).
АККУМ УЛЙТОРНЦЫЙ прил. тех. акку-
мулятор..., аккумуляциялык; ~ая бата-
рея аккумулятор батареясы.
АККУМУЛЯЦИЯ ж. аккумуляция,
жыйылыу, топланыу, жэмлениу; ~ энергии
энергияньщ топланыу ы.
АККУРАТНО нареч. i. (исправно, точно)
пухта, тертипли; ез уактында, кешиктир-
мей; ~ отвечать на письма хатларга ез
уактында жууап кайтарыу; 2. (тщательно)
пухта, шебер, пысык, таза етип; ~ пере-
писать что-л. бир нарсени пухта етип ке-
ширип жазыу; быть ~ одетым пухта кийи-
ниу.
АККУРАТНОСТЬ ж. пухталыц, шебер-
лилик, тортиплилик, пысыклылык., таза-
лылык; проявить ~ пухталык. керсетну.
АККУРАТНА ЫЙ прил. 1. (исполнитель-
ный) тэртипли, пухта, ыкшамлы; ~ый
работник пухта хызметкер; 2. (тщательно
сделанный) укыплы, шебер, пухта ислен-
ген, пысык исленген, таза; ~ая работа
пухта исленген жумыс.
АКР м. с.-х. акр (Англия х,ам Арца Аме-
рикадагы 4047 м2 ге барабар жер майданы).
акробАт м. акробат (цирктеги шебер
гимнастикашы, дэруазшы).
АКРОБАТИКА ж. акробатика (гимнас-
тиканыц х;ам цирк енериниц тури).
АКРОБАТЙЧЕСКИЦЙ прил. акробат...,
акробатикалык; ~е упражнения акробати-
калык шыныгыулар.
АКРОБАТКА женск. от акробат.
АКРОПОЛЬ м. ист. акрополь (адетте
тебешикте орналасцан аййемги грек цала-
сыныц негизги цоршалсан белеги, цорсан,
кремль).
АКСАКАЛ м. аксакал.
АКСЕЛЬБАНТЫ мн. (ед. аксельбант м.)
аксельбантлар (патшалыц Россияда цзм
басца еллерде генераллар, офицерлер,
адъютантлар ийнине тасатусын шылбыр).
АКСЕССУАР м. 1. (принадлежность
чего-л.) аксессуар (бир нэрсеге тийисли
буйымлар); 2. мн. аксессуары (детали,
дополняющие что-л.) екинши дэрежели
уакыялар, майда-шуйде белеклер (живо-
письте, скульптурада, эдебиятта); 3.
театр, (бутафория) аксессуар (театр
сацнасыныц майда затлары).
АКСИОМА ж. аксиома (1. илимде дэ-
лилсиз цабыл етилетутн цайгыда, реже;
2.перен. шексиз шынлыц, цацыйцатлыц).
АКТ .и. 1. (действие, событие) уакыя,
акт.айрыкша ис; террористический ~ тер-
рористлик акт; 2. (указ, постановление)
акт, карар; ~ на вечное пользование зем-
лёй жерди менги пайдаланыуына берил-
генлик акты; 3. юр. акт; обвинительный ~
айыплау акты; составить ~ акт дузиу,
акт жасау; 4. театр, перде, акт; комедия в
трёх актах уш пердели комедия; <> акты
гражданского состояния гражданлык ко-
лет актлары (мамлекет органлары тарепи-
нен тууылыу, цайтыс болыу, пеке цам
ажырасыу фактларын жазып отырыу).
АКТЁР м. 1. актёр (артист); комический
комедиялык актёр; 2. перен. разг, (при-
творщик) жеги, жедигей.
АКТЁРСКЦИЙ прил. актёр..., актёрлык;
~ое мастерство актёр шеберлиги.
АКТИВ I м. собир. актив, белсенди;
партийный ~ партия активи; созвать ~
актив шацырыу.
АКТИВ II м. 1. фин. актив (макеме
балансыныц белими); 2. перен. табыс, же-
тискенлик; записать что-л. себе в ~ бир
нарсени ез табысына жазыу.
АКТИВИЗАЦИЯ ж. активлениу, ак-
тивлесиу, жанланыу.
АКТИВИЗИРОВАТЬ сов. и несов. кого-
-что актпвлендириу, жанландыры^.
АКТ И ВЙСТ м. активист, белсенди.
АКТИВИСТКА женск. от активист.
АКТИВНО нареч. актив, белсенип; ~
участвовать в общественной работе жэ-
мийетлик жумыста актив цатнасыу.
АКТИВНОСТЬ ж. активлилик, белсен-
дилик; политическая ~ трудящихся мий-
неткешлердиц сиясий активлилиги; прояв-
лять ~ активлилик керсетиу.
АКТЙВНЦЫЙ I прил. 1. (деятельный,
энергичный) актив..., белсенди, искер;
~ый комсомолец актив комсомолец; 2.
(действующий, развивающийся) актив...,
кушейиуши, улгайыушы; ~ый процесс в
лёгких екпедеги актив процесс; <> ~ое
избирательное право полит, актив сайлау
хукукы.
АКТИВНЫЙ II прил. бухг, актив...;
~ баланс актив баланс (киристиц шыгыс-
тан кеп болыуы).
=АКТНЫЙ биринши белегинде цанша
акт болса, сонша актты кврсететутн'
цоспа сезлердиц екинши белеги, мыс.: одно-
актный бир актлы; двухактный еки актлы.
Актовый прил. актовый; ~ зал (сал-
танатлы мажлис еткерилетусын зал).
АКТРИСА женск. от актёр.
АКТУАЛЬНОСТЬ ж. актуальлык, жуда
зарурлик, айрыцша ехмийетлилик;~ науч-
ной темы илимий теманыц актуальлыгы.
АКТУАЛЬНЫЙ прил. актуаль..., ак-
туальны, жудэ зэрурли, айрыдша ехмийет-
ли; вопрос актуальны маселе.
АК^ЛА ж. акула (балык,).
АКУСТИКА ж. 1. акустика (физиканыц
белими); 2. еситилиу; хорошая ~ жацсы
еситилиу.,
АКУСТИЧЕСКИ ||Й прил. акустикалыц,
еситилиушилик; ~е условия зала залдьщ
еситилиушилик жагдайы.
АКУШЁР м. акушер (акушерлик бойынша
цэниге врач).
АКУ
— 22 —
АКУШЁРКА ж. акушерка.
АКУШЕРСКИЙ прил. акушер..., аку-
шер л и к.
АКУШЁРСТВО с. 1. (отдел медицины)
акушерлик (медицинаныц белими)-, 2.
(деятельность акушёра, акушерки) акушер
хызмети, тууыушыга жэрдем керсети$г
иси.
АКЦЁНТ м. 1. лингв, {ударение) пэт;
пет белгиси, акцент; 2. (произношение) ак-
цент, сейле^ взгешилиги; говорить с ~ом
акцент пенен сэйлеу; <> сделать ~ на чём-л.
бир пикирди ныгайтып айтыу, бир нэрсеге
айрыцша кеуил белиу.
АКЦЕНТИРОВАТЬ сов. и несов. что и
без доп. 1. лингв, (ставить акцент) акцент
цойыу; 2. перен. бир пикирди ныгайтып
айтыу, бир нэрсеге айрыцша кеуил белип
айтыу.
АКЦЕПТ м. акцепт (1. юр. келисимдеги
цойылкан шэртлерге ырзалыц бериу-, 2.
счёт арцалы телеуге берилген ырзалыц
жэне телеу царазларына разы болып
цойылкан цол).
АКЦЕПТОВАТЬ сов. и несов. что, фин.
акцептлеУ (ацша документлерин телеуге
цабыллау).
АКЦИЗ м. акциз (капиталистлик ел-
лерде хрм патша Россиясында-. гей бир то-
варларка салынатуеын жанапай сал-
рырт).
АКЦИЗНЫЙ прил. акциз..., акцизлик;
~ сбор акциз жыйымы.
АКЦИОНЕР м. акционер (акция ийеси,
акционерлик мэкемениц шериги).
АКЦИОНЁРНЦЫЙ прил. акциялыц, ак-
цияга тийкарланган; ~ое общество акция-
ЛЬЩ уйым.
АКЦИОНЕРСКИЙ прил. акционерлик.
АКЦИЦЯ I ж. 1. эк. акция (капиталист-
лик кэрханаларда цолланылатурын ба^алы
цагаз); 2. перен. мн. акции цэдир, баха,
тесир; их ~и падают олардыц тесири ке-
мейип баратыр.
АКЦИЯ II ж. полит, акция (бир мац-
сетке жетид ушын исленген хррекет)-,
дипломатическая i ~ дипломатиялык ак-
ция.
АКИН м. адыи, бахсы.
АЛБАНСКИЙ прил. албаи..., албаниыц;
~ язык албан тили.
АЛБАНЦЫ мн. (ед. албанец м., албанка
ж.) албанлар, албанлылар (Албанияда
турыё/шы тийкарпы халыц).
Алгебра ж. алгебра.
АЛГЕБРАЙЧЕСКИЦЙ прил. алгебра...,
алгебралык; ~е формулы алгебра форму-
лалары.
АЛЕБАРДА ж. ай балта.
АЛЕБАСТР м. алебастр, хажже.
АЛЕБАСТРОВЫЙ прил. алебастр...,
Хежже...; алебастр дан исленген, хежжеден
исленген.
АЛЁЦТЬ несов. 1. (становиться алым)
дызарыу; восток ~л кун шыгар кызарды; 2.
(виднеться — об алом.) цызарып кериниу,
дызарып саз бериу.
АЛЖИРСКИЙ прил. Алжир..., алжир-
диц.
АЛЖЙРЦЫ мн. (ед. алжирец м., алжирка
ж.) алжирлылар, алжирлар (Алжир халцы).
Алиби с. нескл. юр. алиби (жинаят
уацтында айыпкердиц иске цатнасы жоц-
лырын дэлиллеу ушын басца бир жерде
болыуы); доказать своё ~ ез алибисин де-
лиллеу.
АЛИЗАРЙН м. хим. ализарин.
АЛИЗАРИНОВЫЙ прил. хим. ализа-
рин...; ализариннен таярланеан.
АЛИМЁНТНЫ || Й прил. юр. алимент...,
алиментлик; платежи алиментлик те-
леулер.
АЛИМЕНТЫ только мн. юр. алимент;
получать ~ алимент алыу; платить ~
алимент телеу.
АЛКАЛОИД м. хим. алкалоид (ишинде
азоты бар силтили органикалыц зат).
АЛКОГОЛИЗМ м. алкоголизм» мэску-
немлик, ишиушилик.
АЛКОГОЛИК м. арацхор, мэскунем.
АЛКОГОЛЬ м. алкоголь (спирт $эм
спиртли ишимликлер).
АЛКОГОЛЬНЫ 11Й прил. алкоголь..., ал-
когольли, спиртли; ~е напитки алкоголь-
ли ишимликлер.
АЛЛАХ м. алла, худай; <> одному ~у
известно хеш кимге мэлим емес, хеш ким
билмейди.
АЛЛЕГОРИЧЕСКИЙ прил. аллегория-
лы, астарлы менили; ~ жанр аллегориялы
жанр.
АЛЛЕГОРИЧНОСТЬ ж. аллегориялык,
астарлы мэнилилик.
АЛЛЕГОРИЧНЫЙ прил. аллегориялы,
астарлы манили.
АЛЛЕГОРИЯ ж. аллегория, астарлы
мани.
АЛЛЁГРО муз. 1. нареч. (быстро, ожив-
лённо) тез, жылдам; 2. с. нескл. аллегро
(музыкалыц шысарма ямаса оныц бели-
ми).
АЛЛЕЯ ж. аллея, дыябан (еки жары-
на аеашлар егилген жол).
АЛЛИГАТОР м. аллигатор (крокодил-
диц бир тури).
АЛЛИТЕРАЦИЯ ж. лит. аллитерация
(сеслик жорыныц тэсирин кушейтиу ушын
биргелки унсизлердиц топланып келиуи,
мыс.-, жар жыгылып жалп етти).
АЛЛО межд. алло (телефон арцалы
сейлескенде «тыцлап турыппанъ, чтыц-
лацыз» деген мэнини билдиреди).
АЛЛЮР м. аллюр (ат журисиниц ту-
ри).
АЛМАЗ м. алмас (1. х,асыл тас; 2. усы
тастыц жуца цыйындысы, шийше кесиуге
цолланады).
АЛМАЗНЫЙ прил. алмас...; алмастан
исленген; ~ блеск алмас жалтырагы.
АЛ ОГЙЗМ м. алогизм (Х.логикара цайшы
келиушилик; 2. кулкили болыу ушын логи-
калыц байланысларды бузып керсететурын
стилистикалыц усыл).
АЛОГИЧЕСКИЙ прил. см. алогичный.
АЛОГИЧНЫЙ прил. логикасыз, логи-
кага царсы келетугын.
АЛОЭ с. нескл. бот. алоэ (тропикалыц
х;зм субтропикалыц есимлик).
— 23 —
АМЕ
АЛТАЙСКИЦЙ прил. Алтай..., алтай- ।
лык, алтайдьщ; ~е языкй Алтай тиллери.
АЛТАЙЦЫ мн. (ед. алтаец ль, алтайка
ж.) алтайлылар (РСФСР Алтай крайыныц
Тау-Алтай автономиялы областьтында
жасаушы халыц).
АЛТАРЬ м. церк. алтарь (тахт турату-
рын ширкеудиц шыгыс белими).
АЛТЫН м. уст. у™ тыйын; не было ни
гроша, да вдруг ~ погов. сокыр тыйын та-
балмай, бир байлыдда жолыгыу.
АЛФАВИТ м. елиппе, алфавит; латин-
ский ~ латын елиппеси; греческий ~ грек
элиппеси; по ~у алфавит бойынша, алфа-
вит тэртиби бойынша.
АЛФАВЙТНЦЫЙ прил. елиппе..., алфа-
вит..., алфавитлик; ~ый указатель алфа-
витлик керсеткиш; расположить в ~ом
порядке алфавит тертиби бойынша орна-
ластырыу.
АЛХЙМИК м. алхимик (алхимия менен
шуеылланы ушы).
АЛХЙМИЯ ж. алхимия (орта эсирдеги
мистикалыц талимат).
Алчно нареч. аш кезлик пенен, нэп-
сицаулык пенен, дуньяпаразлык пенен,
сыцмарлык пенен.
АЛЧНОСТЬ ж. аш кезлик, нэпсикаушы-
лык, дуньяпаразлык, сыкмарлык»
Алчный прил. аш кез, иепсицау,
дуньяпараз, сыцмар.
АЛЫЦЙ прил. ашыц цызыл; ~е розы
ашыц кызыл гуллер.
АЛЫЧА ж. алша (асаш уэм мийуе).
АЛЫЧЁВЫЙ прил. алша...; алшадан
исленген.
АЛЬБАТРОС м. зоол. альбатрос (/у/с).
АЛЬБИНЙЗМ м. альбинизм (пигмент-
тиц денеде жетиспеушилигинен териниц,
шаштыц апарыуы).
АЛЬБИНОС м. альбинос (альбинизм
белгилери бар адам, х,айуан ямаса есим-
лик).
АЛЬБОМ м. альбом; ~ для марок мар-
калар ушын альбом.
АЛЬБОМНЫЙ прил. альбомныц, альбом-
га ар налган.
АЛЬБУМЙНЫ мн. (ед. альбумин м.)
биохим. альбуминлер (сууда ерийтурын
бир топар майда белоклар).
Ал ЬМАНАХ м. альманах (квркем-аде-
биятлыц, тарийхий уам публицистика-
лыц шыгармалардыц жыйнары).
АЛЬПЙЙСКИЦЙ прил. Альпы...; бийик
тау...; ~е луга бийик тау жайлаулары.
АЛЬПИНЙЗМ м. альпинизм (бийик
таулардыц твбесине шыгыу сперты).
АЛЬПИНЙСТ м. спорт. альпинист
(альпинизм менен шурылланыушы).
АЛЬПИНИСТКА женск. от альпинйст.
АЛЬПИНЙСТСКИЙ прил. спорт, альпи-
нист..., альпинистлик; ~ лагерь альпи-
нистлик лагерь.
АЛЬТ м. альт (1. баланыц ямаса х;аял-
дыц жууан dai/ысы; 2. тарлы ямаса дем.
менен шертетцеын саз асбабы).
АЛЬТЕРНАТИВА ж. альтернатива (еки
ямаса бир неше мумкиншиликтен биреуин
.тацлап алы у зэрурлиги)
АЛ ЬТЕРНАТЙВНЦЫЙ прил. альтерна-
тив..., альтернативалык; ~ое решение
альтернативалык шешиу.
АЛЬТИМЕТР м. альтиметр (ушыу бийик-
лигин аныцлайтурын авиациялык, асбап).
АЛЬТОВЫЙ прил. муз. альт...; ~ тон
альт тоны.
АЛ ЬТРУЙЗМ м. альтруизм (езиниц же-
ке маплеринен басцалар ушын бас тартыу).
АЛЬТРУЙСТ м. альтруист (ез цареке-
тинде алыпруизмди цолланатурын адам).
АЛЬТРУИСТИЧЕСКИЙ прил. альтру-
истлик, альтруизмге негизленген; ~ по-
ступок альтруистлик ис.
Альтруистичный прил. см. альтру-
истический.
АЛЬТРУЙСТКА женск. от альтруист.
АЛ ЬФ J)А ж. альфа (грек алиппесиниц
биринши царибиниц аты); ~а и омега
басы хем аягы, ец тийкаргысы; от ~ ы до
омеги бастаи аягына шейин.
АЛЮМЙНИЕВЦЫЙ прил. алюминий...,
алюминийли; алюминийден исленген; ~ая
промышленность алюминий санааты; ~ая
посуда алюминийден исленген ыдыс.
АЛЮМЙНИЙ м. алюминий.
АЛЯПОВАТЫЙ прил. келисиксиз, ке-
рпксиз, турпайы исленген, турпайы, жа-
ра сыксыз.
АМАЗОНКА ж. уст. амазонка (1. салт
атлы х,аял\ 2. атца салт мингенде кийету-
рын хаялдыц узын кейлеги).
АМАЛЬГАМА ж. 1. хим. амальгама
(бир металлдыц сынап пенен еритпеси
ямаса сынап ца цосылсан металлардыц
цоспасы); 2. перен. (смесь разнородных
вещей) курама, косынды.
АМА Л ЬГАМЙРОВАТ Ь сов. и несов. что
1. (сплавлять) амальгамалау (металлды
сынап пенен еритиу)-, 2. (покрывать амаль-
гамой) амальгамалау; ~ зеркало айнаны
амальгамалау.
АМАЛЬГАМНЫЙ прил. амальгамлы.
АМБАР м. хамбар.
АМБАРНЫЙ прил. хамбар..., хамбар-
Дыц.
АМБЙЦИЦЯ ж. езин суйиушилик, на-
мысгейлик, намысшыллык, менменлик;
человек с ~ей езин суйиуши адам; уда-
риться в~ю датты екпелилигин билдириу.
Амбра ж. жупар.
АМБРАЗУРА ж. амбразура (1. воен,
топтан, миномёттан, пулемёттан х,ам
т. б. оц ататурын тесик; 2. айна, цапы
ушын исленген тесик).
АМБУЛАТОРИЯ .ж. амбулатория.
АМБУЛАТОРНЫЙ прил. амбулатория...,
амбулаториялыд; ~ приём амбулатория-
лык кабыл етиу; ~ больной амбулатория-
лык кесел адам.
АМЁБА ж. амёба (ец апиуайы бир клет-
калы %айуан).
АМЕРИКАНСКИЙ прил. Америка...,
американ...; ~ материк Америка материги.
АМЕРИКАНЦЫ мн. (ед. американец м.,
американка ж.) америкалылар, американ-
лылар (Америка Цурама Штатларыныц
халцы).
АМЕТИСТ м. мин. аметист (^асыл тпс).
АМЕ
— 24 —
АМЕТИСТОВЫЙ прил- аметист..., аме-
тистли; аметистен исленген.
АММИАК м. хим- аммиак (ийиси жарым-
сыз, рецсиз газ).
АММйАЧНЫЦЙ прил. хим. аммиак...,
аммиаклы; ~е соединения аммиаклы би-
рикпелер.
АММОНАЛ м. хим. аммонал (жарыл-
рыш зат).
АММОНИЙ м. хим. аммоний (азот %зм
водород атомларыныц бирикпеси).
АМНИСТИРОВАНИЕ с. амнистия бериу,
амнистия бойынша босатыу, кешириу, ке-
ширим бериу.
АМНИСТИРОВАТЬ сов. и несов. кого-
-что амнистия бериу, амнистия бойынша
босатыу, кешириу, кеширим бериу.
АМНЙСТИЦЯ ж. амнистия, кеширим;
освободить кого-л. по ~ и амнистия бойын-
ша босатыу.
АМОРАЛЬНОСТЬ ж. бийэдеплик, амо-
ральлык, моральсызлыд, бузыдлыд.
АМОРАЛЬНЫЙ прил. бийедеп, амо-
раль..., моральсыз, бузыд; ~ый поступок
бузыд ис; ~ое поведение аморальлыд
журис-турыс.
АМОРТИЗАТОР м. тех. амортизатор
(машиналарда, аппаратларда $зм т. б.
секирид, силкиниу ямаса соеыу .^грекетин
пзсейтиу ушын орнатылсан цурылыс).
АМОРТИЗАЦИОННЫЙ прил. амор-
тизациялык; ~ый срок амортизациялыд
муддет; ~ое устройство амортизациялыд
дурылыс.
АМОРТИЗАЦИЯ ж. амортизация
(1. затлардыц жумсалыу, тозыуына царай
ба^аларыныц кемиуи; 2. силкиниу, соцлы-
рыу узрекетлерин пзсейтид ушын цойылату-
рын зат).
АМОРТИЗИРОВАТЬ сов. и несов. что
амортизация ислеу, амортизациялау.
АМОРФНОСТЬ ж. 1. хим., мин. аморф-
лыд, кристалланбаганлыц; 2. (бесформен-
ность, расплывчатость) формасызлык,
делипсизлик.
АМОРФНЦЫЙ прил. 1. хим., мин. аморф-
лы, кристалланбаган; ~ое вещество аморф-
лы зат; 2. (бесформенный, расплывчатый)
формасыз, делипсиз.
АМПЕР м. физ. ампер (электр торыныц
кушин елшеу бирлиги).
АМПЕРМЕТР м. физ., тех. амперметр
(электр торыныц кушин елшейтурын
эсбап).
АМПЛИТУДА ж. физ. амплитуда (тец-
селип, тербелип турган денениц тец сал-
мацлы х,алынан ец кеп ауысыуы); коле-
бания маятника маятниктиц тецселиу ам-
плитудасы.
АМПЛУА с. нескл. 1. театр, амплуа
(актёрдыц уцыбына ылайыц келетурын
рольлерди атцарыуы); ~ комика комик-
тиц амплуасы, масцарапаздыц амплуасы;
2. перен. ис, кер, жагдай; это ие моё ~
бул мениц карим емес.
АМПУЛА ж. мед. ампула (аз мувдар-
дасы дзрилерди, сывороткаларды %зм т. б.
сацлау ушын путкиллей бекитилген ыдыс).
АМПУТАЦИЯ ж. мед. ампутация, кесип
таслау, кесип тасланыу; ~ ноги аядтыц
кесип тасланыуы.
АМПУТИРОВАТЬ сов. и несов. что ам-
путация етиу, кесип таслау.
АМУЛЕТ м. тумар.
АМФИБИЯ ж. амфибия (1. суу х,зм
цуррацлыцта жасайтурын х,айуан\ 2. су уда
х,зм цуррацлыцта да есетурын есимлик-,
3. сууда х,зм цуррацлыцта ушып цонату-
рын самолёт ямаса цуррацлыцта цзм судда
журетурын автомобиль, танк).
АМФИБРАХИЙ м. лит. амфибрахий (сил-
лабо-тоникалыц цосыц дузилисинде бууын-
лы стопа).
АМФИТЕАТР м. 1. театр, амфитеатр;
2. в знач. нареч. амфитеатром дегерекле-
иип, цоршалып; город расположен ~ом
цала деге^екленип жайласцан.
АНАБИОЗ м. биол. анабиоз (гей бир
тири организмлердиц тиришилик етиуи-
ниц уацытша тоцталыуы).
АНАКОНДА ж. анаконда (удавлар ту-
цымына киретурын ец ири жылан).
АНАЛИЗ м. в разн. знач. анализ; хими-
ческий ~ химиялыд анализ; качественный
~ сапалыд анализ; ~ крови данный ана-
лизи; ~ художественного произведения
едебий шыгарманыц анализи; производить
~ анализ етиу.
АНАЛИЗАТОР м. анализатор (1. зат-
лардыц, цубылыслардыц х;зм т. б. анализин
ислейтурын $зр турли приборлардыц сипы;
2. анализ жасау ушын нервли цурамалардыц
жыйындысы).
АНАЛИЗИРОВАНИЕ с. анализлеу, анализ
етиу, анализ жасау, таллау.
АНАЛИЗИРОВАТЬ сов. и несов. что ana-
лизлеу, анализ етиу, анализ жасау, таллау.
АНАЛИТИК м. аналитик, анализши,
анализлеуши, таллаушы.
АНАЛИТИЧЕСКИМИ прил. 1. анализ^
лик, анализге негизленген, талла^га
тийкарланган; ~ий метод анализлик усыл;
2. аиализлейтугын, анализ ететугын, ана-
лиз жасайтугын, таллайтугын; ~ий ум
аиализлейтугын адыл; 3. анализлик, ана-
лизлеу, анализ ушын арналган; ~ие весы
анализлеу тэрезиси; <> ~ая геометрия
аиалитикалык геометрия; ~ая химия ана-
литикалыц химия; ~ие языки лингв, ана-
литик тиллер.
АНАЛОГИЧНЫ || Й прил. аналогиялы,
мегзес, сейкес, удсаган, удсас; ~й случаи
удсас уадыя; ~е условия сейкес жагдай-
лар.
Аналоги ИЯ Ж. аналогия, мегзеслик,
сейкеслик, удсаслыд; полная ~я толыд
сейкеслик; по ~и мегзеслиги бойынша;
провести ~ю аналогия жургпзиу.
АНАМНЕЗ м. мед. анамнез (кеселди билиу
ушын жыйналеан маелыумат).
АНАНАС м. бот. ананас (есимлик %зм
мийуе).
АНАНАСНЫЙ прил. ананас...; ананас-
тан таярланган, ананастан исленген.
АНАНАСОВЫЙ прил. см. ананасный.
АНАПЕСТ, АНАПЕСТ м. лит. анапест
(пзтли бууын еки пэтсиз бууыннан кейин
келетурын цосыцтары уш буцынлы стопа).
— 25 —
АНИ
АНАРХИЗМ м. анархизм (пролетарлыц
илимий социализмди, мэмлекетлик власты,
сиясий гурести бийкарлайтусын хрм про-
летариаттыц революциялык, диктатура-
сына царсы шыеыушы майда буржуазиялыц
сиясий асым).
АНАРХИСТ м. анархист (1. полит, анар-
хизмниц тэрепдары; 2. перен. басшылыцты
танымаушы).
АНАРХИСТСКИЙ прил. анархистлик.
АНАРХЙЧЕСКЦИЙ прил. анархиялык,
анархизмлик; ~ое течение анархиялык
агым.
АНАРХИЧНЫЙ прил. анархиялы, тар-
типсиз, былгаскан.
АНАРХИЯ ж. анархия (1. полит, шел-
кемлескен гукимети, зацлары, миннетли
журис-турыс нормалары болмаса н жэ-
мийетлик жасдай; 2. перен. басшысызлык,,
тэртипсизлик, былсасцанлыц); <• ~ произ-
водства эк. ендирис анархиясы.
АНАРХО-СИНДИКАЛИЗМ м. полит.
анархиялык синдикализм (майда буржуа-
заяльщ реакция тыл халык, а ролы к, проф-
союз хррекетиндеги анархизмниц тэсири
астындосы оппортунист лик асым).
АНАРХО-СИНДИКАЛИСТ м. полит.
анархиялык синдикалист (анархиялык;
синдикализм тэрепдары).
АНАРХО-СИНДИКАЛИСТСКИЙ прил.
полит, анархиялык синдикализм..., анар-
хиялык синдикалистлик.
АНАТОМ м. анатом (анатомия бойынша
крниге).
АНАТОМИРОВАНИЕ с. еликти жарыу,
еликтин ишин ашыу.
АНАТОМИРОВАТЬ сов. и несов. кого-
-что еликти жарыу, еликтин. ишин
ашыу.
АНАТОМИЧЕСКИЙ прил. 1. анатомия...,
аиатомиялык; ~ атлас анатомиялык атлас;
2. (относящийся к анатомированию) жа-
рып керилген, жарып кериу...; ~ театр
анатомия театры (еликлерди жарып кериу
ушын айрыцша цурылсан жай).
АНАТОМИЯ ж. анатомия (тири орга-
низмниц формасы у;эм дузилиси хаууьш-
дасы илим, жанлы организмниц цурылысы);
~ животных хайуанлардын анатомиясы;
~ растений есимликлер анатомиясы.
АНАФЕМА ж. 1. (отлучение от церкви)
диинен кууыу, ширкеуден ажыратыу; 2.
перен. бран. нелет, харамзада.
АНАХРОНИЗМ м. 1. анахронизм (бир
дэуирдеги дацыяларды ямаса цубылыслорды
жарылысы у арцасында басца бир дэуирге
еткериу); ~ы в историческом романе
тарийхий романдагы анахронизмлер; 2.
(пережиток) анахронизм (хэзирги жасдай-
са сяйкес келмейтусын ескиликтиц цал-
дысы).
АНАХРОНИЧЕСКИЙ прил. анахро-
низмлик, анахронизм болтан.
АНАХРОНИЧНЫЙ прил. см. анахрони-
ческий.
АНАЭРОБНЫЙ прил. анаэроблык.
АНАЭРОБЫ мн. (ед. анаэроб м.) биол.
анаэроблар (кислорсдсыз жерде де тири-
шилик ететусын организмлер).
АНГАЖЕМЕНТ м. уст. театр, ангаже-
мент (артистлерди договор бойынша жу-
мысца шацырыу).
АНГАЖИРОВАТЬ сое. и несов. кого-что,
уст. 1. театр, (предлагать ангажемент)
шакырыу; 2. ойынга шакырыу; ~ на вальс
вальс ойынына шакырыу.
АНГАР м. ае. ангар (самолётларды сак,-
лау, крйыу цэм гезектеги ремонтын жур-
гизиу .уилын исленген айырыцша жай).
АНГАРНЫЙ прил. ангар..., ангарлыц.
АНГЕЛ м. прям, и перен. периште.
Ангельскций прил. 1. рел. периште...;
2. перен. периштедей, периште...; ~ий
характер периштедей минез-кулык; ~ое
терпение периштедей шыдамлылык.
АНГИДРИД м. хим. ангидрид (суу менен
бириккенде кислота берет у сын цышцыл).
АНГИДРИТ м. ангидрит (минерал).
АНГИНА ж. мед. ангина, тамак ауырыу.
АНГЛИЙСКИЙ прил. англичан..., ан-
глиялык; ~ язык англичан тили; <> ~ за-
мок англичан цулпы.
АНГЛИЧАНЕ мн. (сд. англичанин м.,
англичанка ж.) англичанлар, англичаплы-
лар (Англияда жасайтусын тийкарсы ха-
лы к).
Англо-америкАнский прил. англо-
-американ, англо-американлык.
АНДАНТЕ муз. 1. нареч. (медленно, плав-
но) жай; 2. с. нескл. анданте (музыкалык
шысарма ямаса оныц белими).
анекдот м. 1. анекдот (кулкили, тама-
ша уацыя .^ацкындаеы рысца гурриц); 2.
перен. разг, анекдоттай уадыя, адеттен
тыс уакыя.
АНЕКДОТИЧЕСКИИЙ прил. 1. анекдот-
лы, анекдотлык; ~ий рассказ анекдотлык
гурриц; 2. (небывалый, маловероятный)
анекдоттай; копал, болмаган; ~ое проис-
шествие анекдоттай хедийсе.
АНЕКДОТИЧНЫЙ прил. см. анекдоти-
ческий.
АНЕМИЧНЫЙ прил. 1. мед. (малокров-
ный) аз канлы, каны аз; 2. перен. (вялый,
бездеятельный) димарсыз, езиз.
АНЕМЙЯ ж. мед. аз канлылык, даны
азлык-
АНЕМОМЕТР м. метеор, анемометр
(цауаныц крзсалыу тезлигин елшейтусын
ясбап).
АНЕРОИД м. анероид (барометрдин,
бир тури).
АНЕСТЕЗИРОВАТЬ сов. и несов. что,
мед. анестезиялау, ауырмайтугын етиу;
операционное поле кесетугын жерди
ауырмайтугын етиу.
АНЕСТЕЗЙРУЮЩИ|1Й 1. прич. от ане-
стезировать; 2. прил. мед. анестезиялаушы,
ауыртпайтугыи; ~е средства анестезия-
лаушы дэри-дормаклар.
АНЕСТЕЗИЯ ж. мед. анестезия (анесте-
зия лаушы дяри-дярмацларды цолланып ке-
селленген жерди ауыртпайтупш етиу);
общая ~ жалпы анестезия; местная ~
жергиликли анестезия.
АНИЛИН м. хим. анилин (бояу, дяри
х;ям т. б. таярлауса цолланылатугын
суйыцлык,).
АНИ.
— 26 —
АНИЛИНОВ ||Ы Й прил. хим. анилин..., |
анилинли; ~ое производство анилин енди-
риси; ~ые краски анилинли бояулар.
АНИМАЛИСТ м. иск. анималист (кеби-
несе х,айуанларды салатуеын сууретши
ямаса скульптор).
АНИМИЗМ м. анимизм (тэбияттыц
кушин, цубылысын жаны бар деп тусиниу).
АНИМИСТИЧЕСКИЙ прил. анимизмлик.
АНЙС м. анис (1. всимлик х,эм туцымла-
ры; 2. алма агашы .\зм мийуеси).
АНИСОВ ЦЫЙ прил. 1. анисли; анистен
таярланган; ~ое масле анистен таярлаи-
ган май; 2. анис...; ~ые яблоки анис
алмалары.
АНКЕР м. тех. анкер (1. саатлардыц
журетуеын механизминиц белеги-, 2. бир
цурылыстыц ажыралмас белеклерин би-
риктиретуеын металлдан исленген деталь).
АНКЕРНЦЫЙ прил. тех. 1. анкер...,
анкерли; часы на ~ом ходу анкерли
саат; 2. анкер...; ~ый болт анкер болты.
АНКЕТ||А ж. анкета; заполнить ~у
анкетаны толтырыу.
АНКЕГНЫЦЙ прил. анкета..., анкета-
лыц; ~е данные анкеталыд маглыуматлар.
АННАЛЫ только мн. ист. жыйнама.
АННЕКСИРОВАТЬ сов. и несов. что,
полит, аннексия жасау, басып алыу.
АННЕКСИЯ ж. полит, аннексия, басып
алыу.
АННОТАЦИЯ ж. аннотация (китайца
берилген цысцаша характеристика).
АННОТИРОВАНИЕ с. аннотация жа-
зыу, аннотация дузиу.
АННОТИРОВАТЬ сов. и несов. что анно-
тация жазыу, аннотация дузиу.
АННУЛИРОВАНИЕ с. бийкарлауг,
бийкар етиу, жоцца шыгарыу.
АННУЛИРОВАТЬ сов. и несов. что бий-
карлау, бийкар етиу, жоцца шыгарыуц
~ договор келисимди бийкар етиу.
АНОД м. физ. анод (оц зарядланеан
электрод).
АНОДНЫЙ прил. анод...; ~ ток анод
ТОРЫ.
АНОМАЛИЯ ж. аномалия, нормадан
ауыу, натуурылыц; ~ в физическом разви-
тии сырткы денениц рауажланыудагы на-
туурылыц; <• магнитная ~ магнит анома-
лиясы.
АНОМАЛ ЬНЦЫЙ прил. аиомаль..., нор-
мадан ауган, натууры...; ~ое состояние
аномаль жагдай; ~ое явление аномаль цу-
былыс.
АНОНИМ м. анонимши, домалад арза
жазыу шы.
АНОНЙМКА ж. разг, аноним хат, до-
малак арза.
АНОНЙМНЦЫЙ 1 . (неизвестный по име-
ни) аноним..., аты белгисиз; ~ый автор
аты белгисиз автор; 2. (без имени автора)
аноним..., аты жоц, аты биймэлим; ~ое
письмо аноним хат, домалац арза.
АНОНС м. анонс, алдын ала билдириу,
жарыялау (спектакль, концерт женинде).
АНОНСИРОВАТЬ сов. и несов. что, о чём
анонс етиу, алдын ала билдириу, жарыя-
лау.
АНОРМАЛ ЬНЦЫЙ прил. нормальсыз,
анормаль, нормадан тыс; ~ое явление
анормаль цубылыс.
АНОФЕЛЕС м. зоол. анофелес (безгек
шыбыны).
АНСАМБЛЕВЫЙ прил. ансамбль...
АНСАМБЛЬ м. в разн. знач. ансамбль;
~ народных инструментов халыц музыка
эсбапларыныц ансамбли; архитектурный ~
архитектуралыц ансамбль.
АНТАГОНИЗМ м. антагонизм (кели-
симге келмейтуеын царама-царсылыц)-, клас-
совый ~ класслыц антагонизм.
АНТАГОНИСТ м. 1. (непримиримый
противник) антагонист (келисимге келмеу-
ши); 2. мн. антагонисты биол. антагонист-
лер (царсылы уэрекетли органлар).
АНТАГОНИСТИЧЕСКИМИ прил. анта-
гонистлик; ~е противоречия антагонист-
лик карама-царсылыцлар.
АНТАГОНИСТИЧНЫЙ прил. см. антаго-
нистический.
АНТАРКТИКА ж. геогр. Антарктика
(жер шарыныц туслик полярлыц областы).
АНТАРКТИЧЕСКИЙ прил. геогр. Антарк-
тика..., антарктикалыц; ~ материк антарк-
тикалыц материк.
АНТЕННА ж. антенна; передающая ~
тарататурын антенна.
АНТЁННЦЫЙ прил. антенналыц; ~ое
оборудование антенналыц ускенелер.
АНТИ’ приставка, бир нерсеге царсы
ямаса душпан, цас деген мэнини билдиреди,
мыс.: антивоенный урысца царсы; анти-
колониальный колониализмге царсы.
АНТИАЛ КОГОЛ ЬНЫЙ прил. алкогольге
царсы, алкоголизмге царсы, ишиушиликке
царсы, мескунемшиликке царсы.
Антибиотики мн. (ед. антибиотик м.)
мед. антибиотиклер (бактерияларды, мик-
робларды влтиретуеын ямаса олардыц
ecui/ин тоцтатуеын химиялыц затлар).
АНТИГОСУДАРСТВЕННЫЙ прил. ан-
тимэмлекетлик, мемлекетке карсы.
АНТИДЕМОКРАТИЧЕСКИЙ прил. ан-
тидемократиялыц, демократияга царсы.
Антидиалектический прил. анти-
диалектикалыц, диалектикага царсы.
АНТИИМПЕРИАЛИСТИЧЕСКИЙ прил.
антиимпериалистлик, империализмге цар-
сы.
АНТИИСТОРИЧЕСКИЙ прил. тарийхца
царсы.
Антиквар м. антиквар (ески }:асыл
затларды сатыушы).
АНТИКВАРНЫЦЙ прил. 1. антиквар...,
антикварлыц (ески цгм бах,алы): ~е вещи
антиквар уежлер; 2. антиквар...; ~й ма-
газин антиквар дукани.
АНТИКОММУНИСТИЧЕСКИЙ прил.
антикоммунистлик, коммунистлерге царсы.
АНТИЛОПА ж. антилопа, жайран.
АНТИМАРКСЙСТСКЦИЙ прил. анти-
марксизмлик, антимарксистлик, марк-
сизмге царсы; ~ая теория антимарксист-
лик теория.
АНТИМАТЕРИАЛИСТИЧЕСКИЙ прил.
аитиматериализмлик, антиматериалист-
лик, материализмге царсы.
— 27 —
АНТ
АНТИМИЛИТАРИЗМ м. полит, анти-
милитаризм (империализм сиясатына цэм
империалистлик урыслареа царсы журги-
зилген улыума халыц аралыц .\эрекет).
АНТИМИЛИТАРИСТ м. антимилита-
рист (антимилитариэмниц тэрепдары).
АНТИМИЛИТАРИСТИЧЕСКИЙ прил.
см. антимилитаристский.
АНТИМИЛИТАРИСТСКИЙ прил. ан-
тимилитаризмлик, антимилитаристлик,
милитаризма карем.
АНТИНАРОДНЫЙ прил. халыкка кар-
ем.
АНТИНАУЧНЫЙ прил. илимге карем.
АНТИНАЦИОНАЛ ЬНЫЙ прил. мил-
летке карем.
АНТИНОМИЯ ж. филос., лог. антиномия
(бир-бирине сэйкес келмейтуеын еки жаг-
дайдыц арасындасы царама-царсылыц).
АНТИОБЩЕСТВЕННЫЙ прил. жэми-
йетке карен; ~ поступок жэмийетке карем
КЫЛММС.
АНТИПАРТИЙНЫЙ прил. антипартия-
лык, партияра карем.
АНТИПАТИЧНЫЙ прил. жеркенишли,
жакпайтурмн, суйкимсиз, жийренишли.
АНТИПАТЩЯ ж. жеркениш, жакпау-
шылык» суйкимсизлик, жийренишлик;
внушать ~ю жеркениш пайда етиу.
АНТИПОД м. антипод (1. геогр. жер
шарыныц царама-царсы тэреплеринде жа-
саушылар; 2. перен. царама-царсы кез
царастаеы адам).
АНТИРАБОЧИЙ прил. рабочийларга
царсы.
АНТИРЕЛИГИОЗНЫЙ прил. динге
царсы, динге царсы гуресетугын; ~ая
пропаганда динге царсы пропаганда.
АНТИСАН ИТАРНЫ || Й прил. антисани-
тарлыц, иплас, тазалыцсыз; ~е условия
антисанитарлыц жагдайлар, тазалыцсыз
жагдайлар.
АНТИСЕМЙТ м. антисемит (еврейлерге
душпанлыц цатнасыц жасаушы адам).
АНТИСЕМИТИЗМ м. антисемитизм
(езлериниц сиясий, класслыц мацсетлерине
царай реакционерлердиц еврейлерге царсы
туусызган цлтлыц жек кери1/шилиги).
АНТИСЕМИТСКИЙ прил. антисемит...,
антисемитлик.
АНТИСЕПТИКА ж. мед. 1. (обеззара-
живание) антисептикалау (химиялыц зат-
лардыц жэрдеми менен жараса микроблар
жуцпайтуеын етиу); 2. (обеззараживаю-
щие средства) антисептика (микробца
царсы затлар).
АНТ ИСЕ ПТЙЧ ЕСК И || Й прил. мед. анти-
септикалыц; ~е средства антисептикалыц
дэри-дэрмацлар.
АНТИСОВЕТСКИЙ прил. антисоветлик,
совет хукиметине царей.
АНТИТЕЗА ж. 1. (противоположность,
противоположение) антитеза, царама-цар-
сылыц, царама-царсы жагдай; 2. лит.
(стилистический приём) антитеза (царама-
-царсы келген тусиник цэм образларды са-
лыстыратуеын стилиспшкалыц усыл).
АНТИТЕЗИС м. филос. антитезис (тезис-
ке царсы тусиник).
АНТИТЕЛА мн. (ед. антитело с.) антите
лалар, дене царсылыцлары (организмге
басца белокларды, бактерияларды, олар-
дыц ууларын жибергенде исленип шыеату-
еын затлар).
АНТИФАШЙСТ м. антифашист, фашнзм-
ге царсы адам.
АНТ ИФАШЙСТСКIIИ Й прил. антифа-
шистлик, фашизмге царсы, фашизмге цар-
ем ал мп бар мл ран; ~ое движение фашизм-
ге царем алмп бармлган хэрекет.
АНТИХРИСТ м. рел. тэжжал.
АНТИХУДОЖЕСТВЕННЫЙ прил. кер-
кемлиги жок, керкемликке карем.
АНТИЦИКЛОН м. метеор, антициклон
(циклонлардыц арасында жайласцан жо-
цары атмосфераныц басым келген области).
АНТИЧНОСТЬ ж. эййемгилик, эййемги
дуньялнц (бурынеы греклер менен римлер-
диц мэденияты).
АНТЙЧНЦЫЙ прил. 1. эййемги, эййемги
дунья..., эййемги дуньялнц; ~ое искус-
ство эййемги дунья искусствосы; 2. (клас-
сически правильный) келисикли, сымбатлы
(жуз, бет, турпат тууралы); ~ые черты
лица сымбатлы бет белгилери; ~ые формы
сымбатлы формалар.
АНТОЛОГИЯ ж. лит. антология (цэр
цыйлы авторлардыц тацламалы цосыцла-
рыныц жыйнаеы); ~ советской поэзии совет
поэзиясыныц антологиясы.
АНТОНИМ м. лингв, антоним (царама-
•царей мэнидеги свз).
АНТОНОВКА ж. антоновка (алма ага-
шыныц сорты х,эм мийуё).
АНТОНОВСКИЦЙ прил.: ~е яблоки ан-
тоновка алмалары.
АНТРАКТ м. антракт (спектакльдиц
актлериниц арасындаеы тзнепис).
АНТРАЦИТ м. мин. антрацит (сапалы тас
кемирдиц сорты).
АНТРАЦЙТОВЫЦЙ прил. мин. антра-
цит..., ~е пласты антрацит цатламлары.
АНТРЕПРЕНЁР м. антрепренёр (капи-
талистлик еллерде спектакль, ойын уйым-
ластырыушы).
АНТРЕПРИЗА ск. антреприза (капита-
листлик еллерде жеке театр мэкемеси).
АНТРЕСОЛИ мн. (ед. антресоль ж.)
1. антресольлар (жайдыц жоцареы пэс
этажи); 2. антресольлар (затларды сацлау
ушын пэтиктиц астына исленген агаш
жайма); положить вещи на ~ уэжлерди
антресольларга цойыу.
АНТРОПОЛОГ м. антрополог (антропо-
логия бойынша цэниге).
АНТРОПОЛОГИЧЕСКИ||Й прил. антро-
пология..., антропологиялыц; ~е работы
антропологиялыц жумыслар; ~й музей
антропологиялыц музей.
АНТРОПОЛОГИЯ ж. антропология
(адамныц биологиялыц жаратылысы ^ац-
цындат илим).
АНТРОПОМЕТРЙЧЕСКИЦЙ прил. ан-
тропометр иялыц; ~е данные антропомет-
ряялыц маглычматлар.
АНТРОПОМЕТРИЯ ж. антропометрия
(антропологиялыц изертлеудиц бир ут-
лы).
АНТ_________________-28-__________
АНТРОПОМОРФИЗМ м. антропомор-
физм (адамда болатугын психикалык, к,э-
сийетлерди тэбият к,убылысында, х;ай-
уанагпта, затларда бар деп тусиниу).
АНТУРАЖ м. антураж (цоршап ту рван
жагдай).
АНФАС нареч. анфас, карсы карап, тууры
карап; сняться ~ анфас туси^, карсы ца-
рап тусиу.
АНФИЛАДА ж. анфилада (цапылары
менен вз-ара бириккен, бир-бирине избе-из
келген вжирелер).
АНЧОУС м. анчоус (балык,).
АНШЛАГ м. аншлаг (театреа, кинога
билетлердиц сатылып болынганлыеы же-
ни нде даваза).
АОРТА ж. анат. аорта, колка.
АПАРТАМЕНТЫ, АПАРТАМЕНТЫ мн.
(ед. апартамент м.) апартамент (безелген
улкен ежире).
АПАРТЕИД м. апартеид (расальщ дис-
криминацияньщ бир тури); проводить по-
литику ~а апартеид сиясатын жургизиу.
АПАТИТ м. апатит (минерал).
АПАТЙТОВЫЦЙ прил* мин. апатит...,
апатитли; месторождения апатит кони.
АПАТИЧНОСТЬ ж. немкурайдыдык»
рухсызлык; кейипсизлик.
АПАТИЧНЫЙ прил. немдурайды, рух-
сыз; кейипсиз.
А ПАТИ ||Я ж. немкурайдылык, рухсыз-
лыд; кейипсизлик; впасть в рухсыз-
лыкка берилиу.
апеллировать сов. и несов. 1. юр.
шагым бериу, арза бериу; ~ в высшую
инстанцию жокаргы жерге арза бериу;
2. к кому-чему (обращаться за поддержкой)
кууатлауды copay, жердем copay, жаклау-
ды етиниу; ~ к общественному мнению
жэмийетшиликтен жэрдем copay.
АПЕЛЛЯЦИОННЫЙ прил. юр. ша-
рим..., шарым арза; ~ая жалоба шарим
арза.
АПЕЛЛЯЦИИ Я ж. 1. юр. шагым, шагым
арза; подать ~ю иа решение районного
суда районлыц судтын хукиминиН устинен
шагым арза бериу; 2. (обращение за под-
держкой) кууатлауды copay, жэрдем copay,
жаклауды етиниу; ~я к общественному
мнению жэмийетшиликтен кууатлауды
copay.
АПЕЛ ЬСЙН м. апельсин (аеаш х,эм
мийуе).
/ПЕЛ ЬСЙННЫЙ прил. апельсин...;
апельсиннен таярланран, апельсиннен
исленген.
АПЕЛ ЬСЙНОВЫЙ прил. см. апельсин-
ный.
АПЛОДЙРОВАТЬ несов. кому-чему кол
шаппатлау.
АПЛОДИСМЕНТЫ только мн. кол шап-
патлаулар; бурные ~ катты кол шаппат-
лау ла р;
АПЛОМБ м. кокырайыу, гэрдийиу, мен-
мен л и к; говорить с ~ом кокырайып сей-
леу, гэрдийип сейлеу.
АПОГЁЦЙ м. 1. астр, апогей, шыц
(ай орбитасыныц жерден ец уэац туреан
точкасы); 2. перен. шыц, ец бийик дереже,
ец жокаргы дэреже; быть в ~е славы
дацктыц шыцында болыу; его талант достиг
своего ~я оныц таланты езинин ец жо-
каргы дэрежесине жетти.
АПОЛИТИЧНОСТЬ ж. сиясатсызлык,
сиясаттан шетленгенлик.
АПОЛИТИЧНЫЙ прил. сиясатсыз, сия-
саттан шетленген.
АПОЛОГЕТ м. апологет, жаклаушы,
коргаушы (биреуди ямаса бир нэрсени
мацтаушы адам); ~ы капитализма капи-
тализмниц коргаушылары.
АПОЛОГЕТИКА ж. апологетика, жак-
лау, коргау (бир нэрсени алдын ала мац-
тау).
АПОЛОГИЯ ж. апология, мактау, тэ-
риплеушилик, жаклаушылык-
АПОПЛЕКСЙЧЕСКИЙ прил. мед. апо-
плексиялык, апоплексияга байланыслы; <>
~ удар см. апоплексия.
АПОПЛЕКСИЯ ж. мед. апоплексия
(мийге цан цуйылыу ямаса мий тамырла-
рыныц тыгылып цалыуы).
АПОРТ м. апорт (алма агаисыныц сорты
хрм мийуе).
АПОСТЕРИОРИ нареч. филос., лог. апос
териори, тежирийбе тийкарында, бар маг-
лыуматлар тийкарында.
АПОСТЕРИОРНЫЙ прил. филос., лог.
апостериорлык, тэжнрийбеге тийкарланган,
бар маглыуматларга тийкарланган.
АПОСТОЛ м. апостол (1. рел. Христос-
тыц шэкиртлериниц х,эр бири; 2. перен.
бир идеяныц, тэлиматтыц жалынлы тэ-
репдары).
АПОСТРбф м. апостроф (утирге цусаеан
цатар усти белгиси, мыс.; Жанна д’Арк).
АПОФЕОЗ м. 1. (прославление, возвели-
чение) кетермелеу, дацкын жайыу; 2.
театр, апофеоз (спектакльдиц ямаса кон-
церттиц салтанатлы массалыц кериниси).
АППАРАТ м. 1. (прибор) аппарат, есбап;
телефонный ~ телефон аппараты; фотогра-
фический ~ фотография аппараты; 2. (со-
вокупность учреждении) аппарат, бас-
карма; государственный ~ мэмлекетлик
аппарат; 3. физиол. агза; зрительный ~
кериу агзалары; дыхательный ~ дем алых
агзалары; О научный ~ илимий аппарат.
АППАРАТНЫЙ прил. 1. аппарат..., ап-
паратлык; 2. в знач. сущ. ж. аппаратная
аппарат туратугын жай.
АППАРАТУРА ж. собир. тех. аппара-
тура (аппаратлардыц, цураллардыцжыйын-
дысы).
АППЕНДИКС м. анат. аппендикс (сс-
к,ыр ишектиц курт тэризли есиндиси).
АППЕНДИЦЙТ м. мед. аппендицит, со
кыр ишек.
АППЕТЙТ м. 1. иштей, мейил; волчий ~
иштейи аш каскырдай; потерять ~ иштейи
болмау; приятного ~а! иштейициз болсыи!;
2. мн. аппетиты перен. (стремления)
нэпси, тилек, умтылыу.
АППЕТИТНЫЙ прил- иштей алату-
гын, иштейли, дэмли, мазалы.
аппликация ж. аппликация (желим-
леп к,урап исленген cyijpem усылы х;эм у<ы
усыл менен салынеан суурет).
— 29 —
APE
АПРЕЛЬ м. апрель.
АПРЁЛЬСК||ИЙ прил. апрель..., апрель-
деги; ~ое утро апрель азаны.
АПРИОРИ нареч. филос. априори, тежи-
рийбеге гэрезсиз, тэжирийбеден бурый;
судить о чём-л. ~ тэжирийбеден гэрезсиз
турде пикир айтыу.
АПРИОРННЫЙ прил. филос. априорлык,
тэжирийбеге гэрезсиз, тэжирийбеден бурын-
гы; ~ое утверждение тэжирийбеге гэрезсиз
тастыйыдлау.
АПРОБАЦИЯ ж. 1. апробация, апроба-
циялау, рэсмий турде макуллау, рэсмий
турде тастыйыдлау; ~ учебных программ
оцыу программаларын рэсмий турде ма-
куллау; 2. с.-х. апробация, апробация жур-
гизиу, сапасын белгилеу, сапасын анык-
лау; ~ семян туцымныц сапасын аныклау.
АПРОБИРОВАТЬ сое. и несов. что 1.
(официально одобрять) апробациялау, рэс-
мий турде мадуллау, рэсмий турде тас-
тыйыдлау; 2. с.-х. (проводить апробацию)
апробация жургизиу, сапасын белгилеу,
сапасын аныклау.
АПТЕКА ж. аптека, дэрихана.
АПТЁКАРСКЩЙ прил. аптека..., апте-
калык, дэриханалыд; ~е товары аптека-
лыд товарлар, аптека уэжлери; весы
дэри тэрези.
АПТЕКАРЬ м. 1. (фармацевт) аптека
хызметкери, дэригер; 2. уст. аптека ийеси,
дэрихана ийеси.
АПТЕЧКА ж. аптечка; домашняя ~
уй аптечкасы.
АПТЕЧНЫЙ прил. аптека..., дэриха-
на...; ~ склад аптеьса склады.
АР м. с.-х. ар (келеми 100 м2 тец болван
жер майданы).
АРАБЕСКИ мн. (ед. артбёска ж., api-
бёск м.) арабескалар (геометриялыц фигу-
ралардан исленген цыйын наеыс).
АРАБЙСТ м. арабист (араб тили, мэ-
денияты бойынша цэниге).
АРАБСКЦИЙ прил. араб..., араблык;
~ий язык араб тили; ~ая лошадь бедеу
ат, эреби ат; ~ие цифры араб цифрлары.
АРАБЫ мн. (ед. араб м., арабка ж.)
араблар, араблылар (Алдавы Азияны хрм
Арца Африканы жайлайтушн квп топар
халыцлар).
АРАНЖИРОВАТЬ сов. и несов. что, муз.
аранжировкалау, аранжировка жасау,
бейимлестириу, колайластырыу.
АРАНЖИРОВКА ж. муз. аранжировка,
аранжировкалау, бейимлестириу, колай-
ластырыу.
АРАПНИК м. камшы.
АРАТ м. арат, шаруа, дийхан (Монгол
Халык, Республикасында х,эм РСФСРдыц
Тува автономиялы областьтында).
АРАТСКИЙ прил. арат..., шаруа..., дий-
хан...
АРБА ж. арба.
АРБЙТР м. арбитр, кэткуда, дэлдалшы;
быть~ом в каком-л. деле бир исте дэлдал-
шы болыу.
АРБИТРАЖ ж. арбитраж, кэткудашы-
лык, дэлдалшылык.
АРБИТРАЖНЦЫЙ прил. арбитраж...,
кэтцудалыц, дэлдалшылык; -~ая комиссия
арбитраж комиссиясы.
АРБУЗ м. гарбыз.
АРБУЗНЦЫЙ прил. гарбыз...; гарбыздан
таярланган; ~ая корка гарбыз пэллеси.
АРГАМАК м. аргымац.
АРГЕНТИНСКИЙ прил- Аргентина,
аргентин...
АРГЕНТЙНЦЫ мн. (ед. аргентинец м.,
аргентинка ж.) аргентинлилер, аргентина-
лылар (Аргентина халцы).
АРГО с. нескл. лингв, арго (шартлы
сезлер, жаргон)-, воровское ~ уры аргосы.
АРГОН м. аргон (химиялыц элемент).
АРГОНОВЫЙ прил. хим. аргон..., ар-
гонлы.
АРГУМЕНТ м. 1. (основание, довод) аргу-
мент, дэлил, себеп, тийкар; убедительный
~ исендирерлик дэлил; 2. мат. аргумент
(гэрезсиз взгерисли мувдар).
АРГУМЕНТАЦИЦЯ ж. 1. аргументация,
дэлил келтириу, дэлиллеп бери^; положе-
ние нуждается в ~и жагдай дэлиллеуди
талап етеди; 2. (совокупность аргументов)
аргументация (аргументлер, дэлиллер
жыйындысы); слабаяя бос аргументация.
АРГУМЕНТИРОВАТЬ сов. и несов. что
аргумент келтириу, дэлиллеу, дэлиллеп
бериу.
АРЁНЦА ж. 1. арена, орталык садна
(цирктиц ортасында ойын ой палату сын
майданша); 2. перен. арена, майдан;
на международной ~е халык аралык май-
данда; ~а классовой борьбы класслыд гу-
рестиц майданы.
АР ЁН Д||А ж. 1. (наём) арендалау, аренда,
кирей; майы; ~ а земли жерди арендалау;
получить в ~у кирейге алыу; 2. (плата)
кирей пул, кирей хады; майы; отсро-
чить ~у кирей хадыны телеу муддетин
созыу.
АРЕНДАТОР м. арендашы, кирей ши,
арендага алыушы, кирейге алыушы.
АРЕНДАТОРСКИЙ прил. арендаторлык,
кирейлик.
АРЁНДНЦЫЙ прил. аренда..., кирей...,
арендалыд, кирейлик; ~ый договор аренда
келисими; ~ая плата кирей пул, кирей
хады.
АРЕНДОВАТЬ сов. и несов. что арендалау,
кирейге алыу, кирейийе алыу; майына
алыу; ~ землю жерди арендалау.
АРЕОМЕТР м. физ. ареометр (суйыц-
лыцтыц тывызлывын аныцлайтуеын эсбап).
АРЁСТ м. 1. камау, камак, туткын, тут-
кынга алыу; взять под ~ камауга алыу;
освобождать из-под ~а ка?<ау астынан
босатыу; сидеть под -~ом камау астында
жатыу; 2. арест, хатлау, тыйым салыу
(суд органлары тэрепинен мулкке, дэскеге
бийлик етиуге салынван цадаеан); нало-
жить ~ на имущество мулкти хатлау,
дэскеии хатлау.
АРЕСТАНТ м. уст. дамаудагы адам,
дамадтагы адам, уйге тускеи адам.
АРЕСТАНТСКИЙ прил. уст. 1. дамауда-
гы адамныц..., дамадтагы адамныц..., уйге
тускен адамныц...; 2. в знач. сущ. ж. арес-
тантская дамаухана.
APE
— зо —
АРЕСТОВАНИИ|]Й 1. прич. от аресто-
вать; 2. в знач. сущ. м. арестованный и
ж. арестованная кама^дагы адам, туткын-
дагы адам, уйге тускен адам; вести ~х
камаудагы адамларды алып кетиу.
АРЕСТОВАТЬ сов. и несов. 1. кого-что
цамауга алыу, цамау, уйге салыу; 2. что,
юр. хатлау; ~ имущество мулкти хатлау,
дэскени хатлау.
АРЕСТОВЫВАТЬ несов. см. арестовать.
АРИОЗО с. нескл. муз. ариозо (кишке не
лирикалыц ария).
аристократ м. аристократ, ак суйек,
торе.
АРИСТОКРАТИЧЕСКИИЙ прил. в разн.
знач. аристократиялыц, ак суйек..., те-
релик; ~ое общество аристократияльщ жэ-
мийет; ~ие манеры аристократияльщ эдет-
лер; ~ая республика ист. аристократия-
льщ республика.
АРИСТОКРАТИЯ ж. 1. собир. (родовая
знать) аристократия, ад суйеклер, те-
релер; 2. собир. аристократия (бир класс-
тыц ямаса жэмийетлик топардыц артыц-
маш жасдайда турыушы белеги); рабочая
~ рабочий аристократиясы; 3. ист. (форма
государственного правления) аристократия
(мэмлекетти басцарыудыц формасы).
АРИСТОКРАТКА женск. от аристократ.
АРИТМИЧНОСТЬ ж. ритмсизлик.
АРИТМИЧНЫЙ прил. ритмсизли.
АРИФМЕТИКА ж. арифметика.
АРИФМЕТЙЧЕСКЦИЙ прил. арифме-
тика..., арифметикалыц; ~ая задача ариф-
метикалыц мэселе; ~ие действия арифме-
тикалыц эмеллер.
АРИФМОГРАФ м. арифмограф (ариф-
метика гмеллерин ези механикалыц жол
менен шыеаратурын х,эм езинен-ези жазып
баратурын есаплар машина сы).
Арифмометр м. арифмометр (стол-
дыц устине ройылатусын есаплаушы ма-
шина).
Ария ж. муз. ария (операда жеке дауыс
пенен айтыу ушын жазылран шырарма).
Арка ж. аркит, арка (гумбезленген
бастырма); ~ моста кепирдиц аркасы;
ф. триумфальная ~ жецис аркасы.
АРКАДА ж. архит. аркада (бараналарра
ямаса сутинлерге суйенип туратурын ар-
калао).
АРКАН м. аркан.
арканить несов. кого-что аркан менен
тутыу, аркан менен услау.
АРКТИКА ж. геогр. Арктика (жер ша-
рыныц апца поляолыц области).
АРКТЙЧЕСКЦИЙ прил. Арктика..., арк-
тикалыц; ~ие льды Арктика музлары;
~ая экспедиция арктикалыц экспедиция.
АРМАДА ж. армада (корабль, самолёт,
танклердиц улкен бирикпеси); воздушная
~ хауа армадасы.
АРМАТУРА ж. тех. арматура (1. аппа-
рат, машина, цурылыс, электр жарыры
ушын керекли затлар; 2. темир бе-
тонлы цурылыслардьщ полаттан исленген
керегеси).
АРМАТУРНЫЦЙ прил. арматура..., ар-
матуралык;~е работы арматура жумысла-
ры; ~е материалы арматуралыц материал-
лар.
АРМАТУРЩИК м. арматуршы (армату-
ра таярлаушы ямаса орнатыушы рабочий).
АРМАТУРЩИЦА женск. от арматур-
щик.
АРМЕЙСКИЙ прил. армия..., эскерий.
АРМИЦЯ ж. 1. армия, эскерлик; Совет-
ская Армия Совет Армиясы; дёйствую-
щая~ я хэрекет етиуши армия; служить в
~и армияда хызмет етиу; призываться
в ~ю эскерликке шацырылыу; 2. перен.
армия; ~ я специалистов цэнигелер армия-
сы.
АРМЯК м. уст. шекпен (шапанпа усаран
уст кий им).
АРМЯНЕ мн. (ед. армянин м., армянка
ж.) армянлар (Армян ССРында жасайту-
рын тийкаргы халыц).
АРМЯНСКИЙ прил. армян..., армянныц;
~ язык армян тили.
арок род. п. мн. от арка.
АРОМАТ м. хош ийис, жупар ийис, жа-
еымлы ийис.
АРОМАТИЧЕСКИЙ, АРОМАТИЧНЫЙ
прил. см. ароматный.
АРОМАТНЫЙ прил. хош ийисли, жупар'
^йисли, жагымлы ийисли.
АРОЧНЫЙ прил. архит.аркалъг, ~ мост
ар калы копир.
АРСЕНАЛ м. 1. воен, (склад оружия)
арсенал, цурал-жарацхана, жарацхаиа; 2.
перен. (большое количество) жудэ кеп, кеп
уэж, кеп нэрсе; он привлёк целый ~ дока-
зательств ол жудэ кеп дэлиллер келтирди.
АРТ» мгниси бойынша «артиллериялыцъ
деген сеэге сгйкес келетурын цоспа свзлердиц
биринши белеги, мыс.', артдивизион артил-
лерия дивизионы; артподготовка артилле-
риялыц таярлыц.
АРТАЧИТЬСЯ несов. 1. (о животных)
хэкислениу, цырсыкланыу (ат, ешек х;ац-
цында); 2. разг, (упрямиться — о человеке)
цыцырльщ етиу, ежетлик етиу.
АРТЕЗИАНСКИЦЙ прил. артезиан, те-
рендеги; ~е воды артезиан суулары; ~й
колодец артезиан кудыгы.
АРТЁЛЬ ж. артель; сельскохозяйствен-
ная ~ ауыл хожалык артели; промысловая
~ кэсипшилик артели; ~ инвалидов инва-
лидлер артели.
АРТЁЛ ЬНЦЫЙ прил. 1. артельдиц, жэб-
дилескен;~ый устав артельдин, уставы; 2.
(общий, совместный) биригип исленген,
шериклесип исленген; ~ая работа биригип
исленген жумыс.
АРТЁЛ ЬЩИК м. уст. 1. (член артели)
артельши, артель агзасы; 2. (староста
артели) артель ацсацалы.
АРТЕРИАЛ ЬНЦЫЙ прил. анат. арте-
рия..., артериялык, Кызыл кан тамырлы;
~ая кровь артериялык кан.
АРТЕРИОСКЛЕРОЗ ж. мед. артериоскле-
роз (цан тамырыныц кесели).
АРТЁРИЯ ж. 1. анат. артерия, цызыл
цан тамыры; сонная ~ уйцы артериясы;
2. перен. (путь сообщения) цатнас жол'
(кебинесе суд менен); водная ~ су у цатнас
жолы.
— 31 —
АСБ
АРТЙКЛЬ м. гром, артикль (гейпара
тиллерде атлыцлардыц алдына цойылату-
рын жанапай).
АРТИКУЛИРОВАТЬ несов. лингв, арти-
кул я ци ял ау, сести айтыу.
АРТИКУЛЯЦИОННЫЙ прил. лингв, ар-
тикуляциялыц.
АРТИКУЛЯЦИЯ ж. лингв, артикуляция
(сести айтыуда сейлеу агэаларыныц цэреке-
ти цэм олардыц орналасыу жардайы).
АРТИЛЛЕРЙЙСКЦИЙ прил. артилле-
рия..., артиллериялыц; ~ ий полк артилле-
рия полки; ~ая подготовка артиллерия-
лыц таярлыц; артиллериядан ок жаудырыу.
АРТИЛЛЕРИСТ м. артиллерист, топ
атыушы; топшы уст.
АРТИЛЛЁРИЦЯ ж. 1. собир. артилле-
рия; топ уст.-, зенитная~я зенит артилле-
риясы; дальнобойная ~я узацца ататугын
артиллерия; самоходная ~я ези журету-
fhh артиллерия; лёгкая ~я женил артил-
лерия; тяжёлая ~я 1) ауыр артиллерия;
2) перен. (о человеке) жай басар; 2. (род
войск) артиллерия; служить в ~и артилле-
рияда хызмет етиу.
АРТЙСТ м. 1. артист; оперный ~ опера
артисти; народный ~ республики республи-
каныц халыц артисти; 2. перен. разг, уста,
маман, шебер; он ~ своего дела ол ез
исине маман.
АРТИСТИЧЕСКИ нареч. усталыц пенен,
маманлыц пенен, шеберлик пенен; рабо-
тать ~ шеберлик пенен ислеу.
АРТИСТИЧЕСКИ ИЙ прил. 1. артистлик,
артистке ылайыц, артистей, артистке тэн;
~ое исполнение артистей атцарыу; ~ий
темперамент артистке ылайыц жедел; 2.
перен. (искусный) усталыц, маманлыц, ше-
берлик, шебер; ~ая работа шебер ислен-
ген жумыс; 3. в знач. сущ. ж. артистиче-
ская артистлер белмеси.
АРТИСТКА женск. от артист.
АРТРЙТ м. мед. артрит (бууынлардыц
исип кеселлениуи).
Арфа ж. арфа (музыкалыц эсбап).
АРФЙСТ м. арфашы, арфа шертиуши.
АРФИСТКА женск. от арфист.
АРХАИЗМ м. 1. (пережиток старины)
архаизм, ескилик, цалдыц; 2. лингв, ар-
хаизм, генерген сез, ескергеи сез.
АРХАЙЧЕСКЦИЙ прил. 1. (свойственный
старине) ески, эййемги; 2. (вышедший из
употребления) генерген, ескергеи, цол-
ланылмайтугын; ~ое выражение генерген
сейлемше.
АРХАИЧНЫЙ прил. эййемги, генерген,
ескергеи.
АРХАР м. архар.
АРХЕОЛОГ м. археолог (археология
бойынша цэниге).
АРХЕОЛОГЙЧЕСКЦИЙ прил. археоло-
гия..., археологиялыц; ~ий музей археоло-
гия музейи; ~ая экспедиция археология-
лыц экспедиция.
АРХЕОЛОГИЯ ж. археология (сацла-
нып цалеан эатлар арцалы эййемги халыц-
лардыц турмысын цэм мэдениятын иэерт-
лейтугын илим).
АРХИ» 1. приставка, создан, екинши
белемине тийисли артыцмаш цэсийетти
билдириу ушын цолланылады, мыс.: архи-
плут атайы етирикши; архиопасный жудэ
цэм цэуипли; 2. диний атацтары ацсацал-
лыцты билдиретурын цоспа сезлердиц би-
ринши белеги, мыс.: архиепископ архиепи-
скоп.
АРХИВ м. 1. архив (ески жазба ескерт-
кишлерди сацлайтурын мэкеме); государ-
ственный ~ мэмлекетлик архив; сдать в ~
1) что архивке тапсырыу; сдать дела в ~
ислерди архивке тапсырыу; 2) кого-что,
перен. (признать негодным) иске жарамай-
ды деп табыу; 2. (собрание рукописей
и т. п.) архив (мэкеме ниц ямаса айырым.
кисиниц хатларыныц, цол материаллары-
ныц жыйнаеы);~ А. С. Пушкина А. С. Пуш-
кинниц архиви.
архивАриус м. архивариус (архивти
сацлаушы адам).
АРХИВЙСТ м. архивши (архив ислери
бойынша цэниге).
АРХИВНЫЙ прил. архив...
АРХИЕПИСКОП м. архиепископ (епи
скоп жэне митрополит аралывындавы ру-
ханий атац).
АРХИЕРЁЙ м. архиерей (христиан дини-
ниц жоцарры руханийларыныц жалпы ата-
ры).
АРХИМАНДРИТ м. архимандрит (мо-
нахлар, монастырьлардыц басцарыушыла-
ры ушын жоцарры руханий атац).
АРХИПЕЛАГ м. геогр. архипелаг (бир-
-бирине жацын жайласцан атаулардыц
топоры).
АРХИТЕКТОНИКА ж. архитектоника (1.
архит. белшекленген затлардыц ез-ара
цыйысып бир путин болып цуралыуы; 2.
иск. керкемлик цыйысыу, шырарманыц ком-
позициясы, цурылысы-, 3. жер цатламыныц
цуралыуын изертлейтурын геология или-
миниц бир белими).
АРХИТЕКТОР м. архитектор.
АРХИТЕКТУРА ж. архитектура (жай
салыу цэм безеу енери; жайдыц, цурылыс-
тыц стили).
АРХИТЕКТУРНЫЙ прил. архитекту-
ра..., архитектуралык; ~е памятники
архитектура естеликлери.
АРШЙН м. 1. уст. (русская мера длины)
аршын (0,71 метрге барабар русстыц узын-
лыц елшеуи); 2. (линейка) аршын; желез-
ный ~ темир аршын; словно ~ проглотил
ишине цазыц цаццандай; мерить на свой ~
погов. езине царап биреуге тон пишиу;
вйдеть на два ~а под землёй жети цабат
жердин астындагын кериу.
АРШЙННЫЦЙ прил. аршынлы; <• напи-
сать ~ ми буквами цулаштай хэриплер ме-
нен жазыу.
АРЫК м. жап, арык.
АРЬЕРГАРД м. воен, арьергард (атла-
ныста тийкарры куштиц артынан жу-
ретирын эскер белими).
АРЬЕРГАРДНЫЙ прил. воен, арьер-
гард..., арьергардлыц; ~е части арьергард
белимлер; ~й бой арьергардлыц сауаш.
АС м. ас (шебер жауынгер лётчик).
АСБЁСТ м. асбест (минерал)
АСБ
— 32 —
АСБЕСТОВЫЙ прил. асбест...; асбест
шыгаратугын, асбесттен исленген; ~ за-
вод асбест заводы.
АСЕПТИКА ж. мед. асептика (жараныц
айнып кепиуиниц алдын алыу).
АСЕПТИЧЕСКИЙ прил. мед. асепти-
ка..., асептикалыц.
АСИММЕТРИЧЕСКИЙ прил. см. асим-
метричный.
АСИММЕТРИЧНЫЙ прил. асимметрия-
лыц, симметриясыз.
АСИММЕТРИЯ ж. асимметрия, симмет-
риясызлыц (симметрияныц жоцлыры ямаса
бузылыуы).
АСКАРИДЫ мн. (ед. аскарида ж.) аска-
ридалар, ишек цуртлар.
АСКЁТ м. аскет (рэ.фттен, турмыстан
бас тартыушы адам).
АСКЕТЙЗИ м. аскетизм (1. диний этика-
лыц тэлимат; 2. дуньяныц рэфтинен бас
тартыушылыц).
АСКЁТЙЧЕСКЦИЙ прил. аскетлик; ~ая
жизнь аскетлик турмыс.
АСКОРБЙНОВЦЫЙ прил.-. ~ая кислота
аскорбин кислотасы.
АСПЕКТ м. аспект (затларра, тусиник-
лерге, цубылысларра кез царас).
АСПИД и. аспид (жылан).
АСПИРАНТ м. аспирант.
АСПИРАНТКА женск. от аспирант.
АСПИРАНТСКИЙ прил. аспирант..., ас-
пирантлыц.
АСПИРАНТУРА ж. аспирантура.
АССАМБЛЕЯ ж. 1. ассамблея (бир халык,
аралыц шелке миниц арэаларыныц жыйна-
лысы); Генеральная Ассамблея Организации
Объединённых Наций Бирлескен Миллет-
лер Шелкеминиц Бас Ассамблеясы; 2. ист.
ассамблея (Пётр / дэуириндеги зыяпат,
жэмийетлик жыйналыс).
АССЕНИЗАТОР м. ассенизатор (ассени-
зация бойынша ислейтурын адам).
АССЕНИЗАЦИЯ ж. ассенизация (патас
х,эм тасланды затларды жоц цылыу бойын-
ша жуогизчлетурын шаралар системасы).
АССИГНАЦИЯ ж. ист. ассигнация (I.
1769 жылдан 1843 жылеа шекем Россияда
шырарылран цагаз пуллардыц аты; 2. цаеаз
ацила).
АССИГНОВАННОЕ с. 1. (выделение
средств) пул царатыу, ацша ажыратылыу;
2. (сумма) царатылган пул, ажыратылган
ацша, белгиленген пул; бюджетные ~я
на народное просвещение халык агартыу
исине бюджеттеги царатылган пул.
АССИГНОВАТЬ сов. и несов. что пул
царатыу, ацша ажыратыу.
АССИГНОВКА ж. фин. ассигновка (бел-
гиленген ацшаны банктан алатурын доку-
мент).
АССИГНОВЫВАТЬ несов. см. ассигно-
вать.
АССИМИЛИРОВАТЬ сов. и несов. что 1.
(уподоблять одно другому) ассимиляция-
лау, уцсасыу; 2. биол. (усваивать) асси-
миляциялау, езлестириу; ~ кислород воз-
духа цауанын. кислородын езлестириу.
АССИМИЛЙРОВАТ ЬСЯ сов. и несов. асси-
миляциялаиыу, уцсасланыу.
АССИМИЛЯЦИЯ ж. 1. (уподобление)
ассимиляция, уцсаслык; языковая ~ тил
ассимиляциясы; ~ звуков сеслердиц асси-
миляциясы; 2. биол. (процесс усвоения ве-
ществ) ассимиляция, езлестириу.
АССИРИЙСКИЙ прил. Ассирия..., ас-
сир и ялы.
Ассирийцы мн. (ед. ассириец м.,
ассирийка ж.) ассириялылар (Практа х;эм
СССРында туратурын халыц).
АССИСТЕНТ м. ассистент (1. профессор-
дыц, врачтыц жэрдемшиси; 2. жоцары
оцыу орынларында киши оцытыушылыц
уазыйпасы).
АССИСТЁНТСКЦИЙ прил. ассистент...,
ассистентлик; ~ая должность ассистентлик
хызмет орны.
АССИСТИРОВАТЬ несов. кому и без
доп. ассистент хызметин атцарыу.
АССОНАНС м. лит. ассонанс (цосыцта
биргеликли сеслердиц тэкрарланыуы).
Ассортимент м. ассортимент (товар-
лардыц турли сортлары).
АССОЦИАЦИЯ ж. 1. (объединение) ассо-
циация, ауцам, бирлеспе; ~ научных ра-
ботников илимий хызметкерлердиц ауца-
мы; 2. (группа, соединение) топар, бирикпе;
~ молекул молекул бирикпеси; 3. психол.
ассоциация, байланысыу; ~ по сходству
уцсаслыгы бойынша байланысыу; ~ по
контрасту царама-царсылыц бойыиша бай-
ланысыу.
АССОЦИИРОВАТЬ сов. и несов. кого-что,
психол. ассоциацияластырыу, уцсастырыу,
байланыстырыу.
АССОЦИИРОВАТЬСЯ сов. и несов. пси-
хол. ассоциацияланыу, ассоциация бойын-
ша байланысыу.
АСТЕНИЧЕСКИЙ прил. мед. астениялыц.
АСТЕНЙЯ ж. мед. астения (организмниц
жалпы х^лсизлиги).
АСТЕРОИДЫ мн. (ед. астероид м.) астр.
астероидлар (К\'нди айналып журетуеын
киши планеталар).
Астма ж. мед. астма, дем цыспа, демик-
пе, буулыгыу; сердечная ~ журек дем
цыспасы; бронхиальная ~ дем цыспа ке-
сели.
АСТРА ж. астра (гул).
АСТРО» мэниси бойынша «жулдыз» се-
зине сэйкес келетурын цоспа сезлердиц би-1
ринши белеги, мыс.-, астрофотография жул-
дыз фотографиясы.
АСТРОБОТАНИКА ж. астроботаника
(планеталардыц есимлик цатламларын
изертлейтурын астрономияныц белими).
АСТРОЛОГ м. астролог (астрология ме-
нен шуеылланыушы адам).
АСТРОЛОГИЯ ж. астрология (аспан-
даеы жулдызлар жердеги болып атырран
уацыяларра у, эм адамларра тэсирин тий-
гизеди деп таныйтурын жалран тэлимат).
АСТРОНАВТ м. астронавт (астронав-
тика бойынша цэниге).
АСТРОНАВТИКА ж. астронавтика (ду-
ньяныц кецлигинде ушыц аппаратларыныц
ушыуы х;а ццындасы илим).
АСТРОЙОм м. астроном (астрономия
бойынша цэниге).
— 33 —
ATP
АСТРОНОМИЧЕСКИ ||Й прил. астроно-
миялыд; ~е наблюдения астрономиялыд
бацлаулар; <> ~е числа астрономиялыд
санлар, жудэ улкен санлар.
АСТРОНОМИЯ ж. астрономия (аспан
денелери %ям сол денелердиц системасы,
олардыц келип шыеыуы, цурылысы %ац-
цындагы илим).
АСТРОФИЗИКА ж. астрофизика (астро-
номияныц белими).
АСФАЛЬТ м. асфальт.
АСФАЛЬТИРОВАНИЕ с. асфальтлау,
асфальт тесеу; ~ улиц кешелерди асфальт-
лау.
АСФАЛЬТИРОВАННЫЙ 1. прич. от
асфальтировать; 2. прил. асфальтлангаи,
асфальт теселген; ~ тротуар асфальт те-
селген тротуар.
АСФАЛЬТИРОВАТЬ сов. и несов. что
асфальтлау, асфальт тесеу; ~ дорогу
жолды асфальтлау.
АСФАЛ ЬТОВЫЦЙ прил. асфальт...,
асфальт шыгаратугын; асфальт теселген;
•~й завод асфальт заводы; ~е тротуары
асфальт теселген тротуарлар.
АТАВИЗМ м. атавизм, нэсилге тартыу-
шылыд, ата тегине тартыушылыд (адам-
ларда, хайуанларда ямаса есимликлерде
олардыц алые тегине тартыу цэсийетлери).
АТАВИСТИЧЕСКИ||Й прил. атавизмлик,
нэсиллик, ата тегиие тартыушылыд; ~е
явления атавизмлик дубылыслар.
АТАКЦА ж. 1. атака, дужим, топылыс;
воздушная ~а дауа дужими; отбить ~у
дужимди кайтарыу; идти в ~у дужимге
шыгыу; 2. перен. разг, дужим, атланыу;
повести ~у на что-л. бир нярсеге дужим
жасау.
АТАКОВАТЬ сов. и несов. кого-что
атакалау, атака етиу, хужим жасау, топы-
лыс жасау; ~ противника душпанга атака
жасау, жаура хужим жасау.
АТАКОВЫВАТЬ несов. см. атаковать.
АТАМАН м. 1. ист. атаман (казак дру-
жиналарыныц басшысы)-, станичный ~ ста-
ница атаманы; войсковой ~ эскерий ата-
ман; 2. разг, басшы, жолбасшы; ~ разбой-
ников дарацшылардыц басшысы.
АТЕИЗМ м. атеизм, кудайсызлыц.
АТЕЙСТ м. атеист (атеизмниц тэрепда-
ры)-
Атеистический прил. атеистлик, ду-
дайды бийкарлайтугын, диннен бас тар-
татугын.
АТЕЛЬЕ 'с. нескл. 1. ателье; ~ мод мода-
лар ательеси; ~ бытового обслуживания
кунделикли хызмет етиу ательеси; 2.
ателье (сууретшиниц, скульптордыц, фо-
тографтыц устаханасы).
АТЛАС м. 1. атлас (география картала-
рыныц жыйнаеы)-, ~ СССР СССР атласы;
2. атлас (таблицалардыц, сууретлердиц,
сызыцлардыц хэм т. б. топламы)-, анато-
мический ~ анатомиялыд атлас.
АТЛАС м. атлас (жипек гезлеме).
АТЛАСИСТЫЙ прил. см. атласный 2.
АТЛАСНЦЫЙ прил. 1. атлас...; атластан
исленген, атластан тигилген; ~ое платье
атластан тигилген кейлек; 2. перен. (глад-
3 Русско-каракалпакский сл
к
кий) тегис, атлас сыядлы, атластай; ~ая
кожа тегис тери; ~ая бумага атлас дагаз.'
АТЛЕТ м. атлет (1. атлетика менен ‘
шуеылланатуеын спортшы; 2. мыцлы де- -
нели кушли адам).
АТЛЕТИКА ж. спорт, атлетика (гим-
настикалыц шыныгыулардыц жыйындысы)-,
лёгкая ~ женил атлетика; тяжёлая ~
ауыр атлетика.
АТЛЕТЙЧЕСКЦИЙ прил. 1. спорт, атле-
тика..., атлетикалыд; ~ие упражнения
атлетикалыд шыиыгыулар; 2. атлет..., ат-
летлик; ~ое телосложение атлетлик дене
дурылыс.
АТМОСФЕРА ж. 1. атмосфера (Жерди,
айырым планеталарды орап алран газ
сыяцлы цат лам); 2. разг, (воздух) дауа;
душная ~ дапырыд дауа; 3. перен. (обста-
новка) жагдай; товарищеская ~ жолдас-
лыд жагдай; трудовая ~ мийнет жагдайы;
4. физ., тех. (единица измерения давления)
атмосфера.
АТМОСФЕРЙЧЕСКИЦЙ прил. атмосфе-
ралыд; ~е явления атмосфералыд дубы-
лыслар.
АТМОСФЁРНЦЫЙ прил. атмосфера...,
атмосфералыд; ~ое давление атмосфера
басымы; ~ые оейдки жауын-шашынлар.
АТОЛЛ м. геогр. атолл (децгелек фор-
малы кораллы атау).
АТОМ м. физ. атом (химиялыц злемент-
тиц ядро х;эм электронлардан цуралеан
ец майда белеги)-, ядро ~а атом ядросы,
расщепление ~а атомды айырыу.
АТОМЙСТИКА ж. атомистика (материяныц
атомнан цуралыуы цаццындаш тялимат).
АТОМИСТИЧЕСКИ ИЙ прил. атомис-
тика..., атомистикалыд; ~ая теория ато-
мистикалыд теория.
АТОМНИК м. разг, атомшы (1. атом
цууаты бойынша цяниге; 2. атом бомба-
сын цолланыудыц тэрепдары).
Атомно-молекулярный прил.
атомлы-молекулярлыд.
АТОМНЦЫЙ прил. атом...; ~ое ядро
атом ядросы; ~ ый вес атом ауырлыгы,
атом салмагы; ~ая энергия атом энергия-
сы, атом цууаты; ~ая электростанция
атом электростанциясы; ~ый ледокол атом
муз жаргышы; ~ое оружие атом дуралы;
~ая бомба атом бомбасы.
АТОМОХОД м. атомоход; ~ «Ленин*
«Ленин» атомоходы.
АТОМЩИК м. см. атомник.
АТОНЙЯ ж. мед. атония (организмниц
тканьларыныц хэлсиреуи).
АТРИБУТ м. 1. филос. атрибут (предмет-
тиц зэрурли ажыралмас цясийети); дви-
жение есть ~ материи дэрекет материяныц
атрибуты болып есапланады; 2. (характер-
ный признак) атрибут, дэсийет; 3. грам.
атрибут (аныцлауыш).
АТРИБУТЙВН ||ЫЙ прил. грам. атрибу-
тив..., атрибутивлик, аныдлайтугын, аныд-
лаушы; ~ая связь слов сезлердин атри-
бутивлик байланысы.
АТРОФИРОВАННЫЙ прил. атрофиялан-
ган, есиуден калган, рауажланыудан кал-
ган
ATP___________________— 34 —____________________
АТРОФИРОВАТЬСЯ сов. и несов. атро-
фияланыу, есиуден далыу, рауажланыудан
далыу.
АТРОФИЯ ок. атрофия (1. биол., мед.
азыцланыудыц бузылранлыеынан ямаса узац
фрекетсизликтиц себебинен органныц фм
тканьныц клеткаларыныц кишириуи; 2.
перен. цандай да бир цэсийетин жойытыу).
АТС (автоматическая телефонная стан-
ция) АТС (автомат телефон станциясы).
АТТАШЕ м. нескл. атташе (дипломатия-
ми уэкилликтиц цасындары бир тарау
бойынша цэниге адам)-, военный ~ эскерий
атташе; торговый ~ сауда атташеси.
АТТЕСТАТ м. 1. аттестат; ~ зрелости
ержеткенлик аттестаты; 2. воен, аттестат
(эскерий хызметтегилерге ацша, зат цэм
т. б. азы ц-ту лик алыура х,уцуц беретурын
документ); денежный ~ ацша аттестаты;
3. аттестат (илимий ямаса арнаулы атацты
алранлыры женинде гууалыц).
АТТЕСТАЦИОННЦЫЙ прил. аттеста-
ция..., аттестациялыц; ~ая комиссия ат-
тестациялык комиссия.
АТТЕСТАЦИЯ ж. аттестация (1. биреу-
диц искерлигине, уцыбына баца бериу;
2. бир нэрсеге ямаса биреуге берилетурын
бах,а, минезлемё).
АТТЕСТОВАТЬ сов. и несов. кого-что
1. (присвоить звание) атак бериу; 2. (дать
отзыв) аттестация бериу, бада бериу, бада-
лау.
АТТРАКЦИОН м. аттракцион (цирк
ямаса эстрада программасыныц тэсирли
номера).
АТУ межд. охот, гыйт, дайт; ~ его!
дайт, уела оны!
АУ межд. да, дай, Дэй, дау.
АУДИЁНЦИЦЯ ж. аудиенция, рэсмий
турде цабыл алыу; добиться ~и рэсмий
турде кабыл алыуга жетисиу.
АУДИТОРИЯ ж. 1. (помещение) ауди-
тория; 2. собир. тыцлаушылар.
АУКАНЬЕ с. разг, дэй-дэйлеу, дау-
-даулау.
АУКАТЬ несов. разг, дэй-дэй деп кыш-
цырыу, дау-дау деп бацырыу.
АУКАТЬСЯ несов. разг, дэй-дэйлесиу,
дай-дайласыу, дау-даулау.
АУКЦИОН м. аукцион (уэжди кепши-
лик алдында ким кеп берсе сосан сатыу);
процать с ~а аукционная сатыу.
АУЛ м. ауыл.
АУЛЬНЫЙ прил. ауыллык-
АУТ м. аут (спорт ойынларында: топ-
тын,, шайбаныц цэм т. б. белгиленген шек-
тен етип кетиуи).
АУТЕНТИЧНОСТЬ ж. негизине дурыс-
лылык-
АУТЕНТИЧНЫЙ прил. негизине дурыс;
~ текст негизине дурыс текст.
АФГАНСКИЙ прил. ауган...; ~ народ
ауган халды.
АФГАНЦЫ мн. (ед. афганец м., афган-
ка ж.) ауганлылар (Ауганстанныц не-
гизги халцы).
АФЁРА ж. тэуекел нс, иплас нс, хийле.
АФЕРИСТ м. аферист, ипласхор, хий-
лекер.
АФЕРИСТКА женск. от аферист.
АФЙША ж. афиша (спектакль, концерт
цэм т. б. тууралы керкемли даеаза).
АФИШИРОВАТЬ сов. и несов. что дэм-
меге керсетиу, дэммеге билдириу.
АФОРИЗМ м. афоризм, еткир сезлер.
АФРИКАНДЕРЫ мн. (ед. африкандер
м.) африкандерлер (Африканыц тусли-
гинде цалып цойеан европалыц колонист-
лердыц эуладлары).
АФРИКАНСКИ||Й прил. Африка..., афри-
каи..., африкалы; ~е языки африкан тил-
лери.
АФРИКАНЦЫ мн. (ед. африканец м.,
африканка ж.) африканлылар (Африка-
ныц негизги халыцлары).
АФРО-АЗИАТСКИЙ прил. Африка-
-Азия...; Африка-Азиялыц.
АФФЕКТ м. аффект (не болванын бил-
мейтурын цатты ашыу, цызбашылыц);
быть в состоянии ~а аффект жагдайында
болыу.
АФФЕКТАЦИЯ ж. аффектация, жасал-
малылык, жеги кетерицкилик.
АФФЕКТИРОВАННЫЙ прил. аффек-
тивли, жеги кетерицкили.
АФФИКС м. грам. аффикс (цосымта).
АХ межд. 1. (при испуге, удивлении,
радости) ад, уай; 2. (при восхищении,
нетерпении) пад; ах, как краейво! пад,
кандай геззал!; <> ах да! айтцандай!.
айтпашац!
АХАТЬ несов. разг, тацланыу.
АХИНЕЯ ж. разг, пэтиуасыз сез, мэ-
ниссиз сез.
АХНУТЬ сов. и однокр. разг, «пад» деу,
«ад» деу, «уад» деу, «уай» деу.
АЦЕТИЛЕН м. хим. ацетилен (угле-
род пенен всдородтан цуралран реп,сиз газ).
АЦЕТИЛЕНОВЫЙ прил. хим. ацети-
лен..., ацетиленниц.
АЦЕТОН м. хим. ацетон (органикалыц
бирикпе, рецсиз суйыцлыц).
АЦЕТОНОВЫЙ ' прил. ацетон..., аце-
то нныц.
АЦИДОФИЛЙН м. ацидофилин (айрыц-
ша бактериялардыц жэрдеми менен ашы-
тылган сут).
АШУГ м. жыршы, баксы (Кавказ халыц-
ларында).
АЭРАРИЙ м. мед. аэрарий (цауа ван-
насын цабыл алыуга цолайланеан майдан-
ша).
АЭРО» мэниси бойынша «авиациялыц,
х;ауа-/> свэлерине сэйкес келетуеын цоспа
сезлердиц биринши белеги, мыс.: аэроклуб
аэроклуб.
АЭРОБНЫЙ прил. аэроблы.
АЭРОБЫ мн. (ед. аэроб м.) биол. аэроб-
лар (тек рана цосымтасы жоц кислородта
жасайтурын организмлер).
АЭРОВОКЗАЛ м. аэровокзал, аэропорт
вокзалы.
АЭРОДИНАМИКА ж. аэродинамика
(цауаныц цэм басца газлардыц ^эрекети
цацкындпры илим).
АЭРОДРОМ м. аэродром.
АЭРОДРОМНЫЙ прил. аэродром...,
аэродромлыц.
— 35 —
БАЗ
АЭРОКЛУБ м. аэроклуб.
АЭРОЛЙТ м. астр, аэролит (аспан кец-
лигинен жерге тускен тас).
АЭРОЛОГИЯ ж. аэрология (атмосфе-
раныц жоцарпы цатламларыныц физика-
лык,, химиялыц %эм басцада цесийетлерин
изертлейтувын илим).
АЭРОНАВИГАЦИЯ ок. аэронавигация,
хау а навигациясы (ушыу аппаратларын
белгиленген жол менен апарыу жениндеги
илам).
АЭРОНАВТ м. хауада ушыушы, аспанда
ушыушы.
АЭРОНАВТИКА ж. хауада ушыушылык,
аспанда ушыушылык.
АЭРОПЛАН м. аэроплан.
АЭРОПЁННЫЙ прил. аэропонлык; ~
метод выращивания растений есимликлер-
ди аэропонлык усыл менен есириу.
АЭРОПОРТ м. аэропорт.
АЭРОСАНИ только мн. аэросани, аэро-
шана (иштен жанатувын двигательдиц
куши менен хрм пэрик ареалы журетувын
шана).
АЭРОСЁВ м. с.-х. аэроплан менен егиу,
самолёт пенен себиу.
АЭРОСТАТ м. аэростат, хауа шары.
АЭРОСТАТИКА ж. аэростатика (газлар-
дыц тецлесиу нызамлары жениндеги илим).
АЭРОСЪЁМКА ж. см. аэрофотосъёмка.
АЭРОФОТОСЪЁМКА ж. аэрофото-
съёмка (самолёттан суурет тусириу).
Б
Б частица см. бы.
БА межд. разг, хау; ба! кого я вижу!
хау! кимди керип турман!
БАБА I ж. 1. разг, (женщина) хаял,
катыи; вздорная ~ шарбая катын; бой-~
жеделли нашар; жеделли хаял, омыраулы
катын, еткир хаял, шаккан хаял (в про-
сторечии); 2. прост, (жена) катын, хаял;
3. уст. (крестьянка) катын; простая ~
эпиуайы катын; 4. разг, (о слабохарактер-
ном мужчине) босац, катынсымак, катын-
дай; <> ~-яга (в сказках) жалмауыз кем-
пир, мэстан; каменная ~ археол. тас тулга;
снежная ~ кардан жасалган адам.
БАБА II ж. тех. токпак; чугунная ~
шойын токпак.
БАБА III ж. кул. баба (мазалы
нанныц бир тури); ромовая ~ ром бабасы.
БАББЙТ м. тех. баббит.
БАББЙТОВЫЦЙ прил. тех. баббит...;
баббиттен исленген; ~е подшипники баб-
биттен исленген подшипниклер.
БАБЦИЙ прил. прост, катын..., катын-
лык; <-~ье лето кемпир куяш; ~ьи скйзки
жалган иэрсе, болмаган ис.
БАБКА I ж. разг. 1. (бабушка) мама
кемпир, мама шеше; 2. (старуха) кемпир;
3. (в обращении) апа, кемпир апа, шеше;
повивальная ~ уст. киидик шеше.
БАБКЦА II ж. 1. анат. (надкопытный
сустав) бакай, бакайша; 2. (игральная
кость) топай, асык; игра в~и асык ойыны.
БАБОЧКА ж. зоол. губелек.
БАБУШКА ж. 1. мама кемпир, мама
шеше; 2. (старуха) кемпир; 3. (в обраще-
нии) апа, кемпир апа, шеше; -ф ~ надвое
сказала погов. болар болмасы тумана, еле
биймэлим.
БАГЦАЖ м. 1. багаж, жук; ручной ~аж
кол багажы, колдагы жук; 2. (о способе
перевозки) багаж; сдать вещи в ~аж зат-
ларды багажга тапсырыу; отправить ~а-
жбм багаж бенен жибериу; 3. перен. гэ-
зийне, ерис, таярлык, байлык, колем;
научный ~йж илимий таярлык-
БАГАЖНИК м. багажник (жук цойы-
латугын жер — автомобильде, велосипед-
те, мотоциклда).
БАГАЖИ ||ЫЙ прил. багаж..., жук...;
~ый вагон жук вагоны; ~ая квитанция
багаж квитанциясы.
БАГЕТ м. багет (рама жэне карниз
ислеу ушын керекли тахтай).
БАГЦОР м. илме, багор; зацепйть лодку
~рбм кайыкты илме менен илиу.
БАГРИТЬ нессв. кого-что I. (вытаски-
вать багром) илмелеу, илме менен тартып
шыгарыу, илип алыу; 2. (ловить рыбу баг-
ром) илме менен балык услау.
бАГРОВЁПТЬ нессв. кызарыу, кызгыш-
ланыу; нёбо ~ет аспан кызарады; ~ть
от гнёва кэхерленгенликтен кызарыу,
ашыудан кызарыу.
БАГРбВЫЦЙ прил. кып-кызыл, ток Кы-
зыл, шым кызыл; иёбо стало ~м аспан кып-
-кызыл болды; его лицо стало ~м оныц
жузи кып-кызыл болды.
БАГРЯНЕЦ м. поэт, кып-кызыл рец,
шым кызыл рен.
БАГРЯН |1ЫЙ прил. поэт, кызарган;
~ая заря кызарган тац.
БАДЬЯ ж. бадья (а ваш шелек).
БАЗА ж. 1. архит. база, туп, негиз,
тийкар; ~ колонны колоиианыц губи;
2. (сснсва) база, негиз, тийкар; экономи-
ческая ~ экономикалык база; материаль-
ная ~ материальлык тийкар; кормовая ~
животноводства мал-шаруашылыгыныц от-
-шеп базасы; 3. база; туристская ~ турист-
лик база; экскурсионная ~ экскурсия ба-
засы; 4. (склад) база; книжная китап
базасы; 5. воен, база; авиационная ~ авиа-
ция базасы; воённо-морскйя ~ эскерий-
-тециз базасы.
БАЗАЛЬТ м. базальт (жанар таудан
пай да болван may теги).
БАЗАЛЬТОВЫЦЙ прил. базальт...; ~е
скалы базальт жарлары.
БАЗАР м. 1. базар; колхозный ~ колхоз
базары; 2. (сезонный торг) базар; книж-
ный ~ китап базары; новогодний ~
жаца жыл базары; 3. перен. разг, шаукым,
базар, уу-шуу; это настоящий ~ базар-
дагыдай уу-шуу.
БАЗАРНЦЫЙ прил. базар...; ~ый день
базар куни; ~ая площадь базар майданы.
3*
БАЗ
— 36 —
БАЗИРОВАТЬ несов. что, на чём тий-
карландырыу, негизлендириу; ~ про-
мышленность иа местном сырьё санаатты
жергиликли шийки затда тийкарландырыу.
БАЗЙРЦОВАТЬСЯ несов. 1. на чём (ос-
новываться, опираться) тийкарланыу, не-
гизлениу, суйениу; 2. н.л что, воен, базага
ийе болыу, орналасыу, жайгасыу; флот
~уется иа морскую крепость флот тециз
корганына орналасдан.
БАЗИС м. 1. филос., эк. базис; мате-
риальный ~ материальлык базис; 2. см.
база 2; служить ~ом тийкары болыу;
3. см. бйза 1.
БАЙ м. бай.
БАЙ-БАЙ межд. хайя-хайя.
БАЙБАК м. 1. зоол. балбак тышкан;
2. разг, (лентяй, бездельник) жалдау, ерин-
шек, дос жадпас, ис жадпас.
БАЙДАРКА ж. байдарка (жецил спорт
цайысы).
БАЙКА ж. байка (гезлеме).
БАЙКОВЦЫЙ прил. байка...; байкадан
исленген; ~ое одеяло байкадан исленген
одеяло.
БАК I м. бак; нефтяные баки нефть
баклары.
БАК Пл. мор. бак (кемениц, корабльдиц
устлщги палубасыныц тумсьщ жат).
БАКАЛЁЙНЦЫЙ прил. бакалея..., бад-
дал; ~ые товары бакалея затлары; ~ая
лйвка бакалея дукэни.
БАКАЛЕЯ ж. бакалея (чай, к,ант, ун
ifgM т. б. цусаган азьщ-ауцат товарлары).
БАКАН jh. см. бакен.
БАКЕН м. бакеи (кемелерге жол кер-
сетип тцратцтн су удары белей).
БАКЕНБАРДЫ мн. (ед. бакенбарда ж.)
шеке садал.
БАКЕНЩИК м. бакенши, шырашы.
БАККАРА с. нескл. баккара (хрусталь-
дыц айпьщша бауалы сорты).
БАКЛАГА ж. баклага (металлдан ямаса
аеаштан исленген -тырынлы ыдыс).
БАКЛАЖАН м. баклажан.
БАКЛАЖАННЫЙприл. баклажан...;бак-
лажапнан таярланган.
БАКЛАН м. дарабай.
БАКЛУШИ: бить~ разг, бийкар жури^,
дарап журиу (соотв. еки долын мурнына
тыгып журиу).
БАКТЕРИАЛЬНЫЙ прил. бактерия-
лыд, бактериялы.
БАКТЕРЙЙНЫЦЙ прил. см. бактери-
альный; ~е препараты бактериялыд пре-
паратлар.
БАКТЕРИОЛОГ м. бактериолог (бак-
териология бойынша крниге).
БАКТЕРИОЛОГИЧЕСКИЙ прил. бак-
териология..., бактериологиялыд.
БАКТЕРИОЛОГИЯ ж. бактериология
(бактёоиялар жениндеги илим).
БАКТЁРИЦЯ ж. бактерия; болезнетвор-
ные ~и ауырыу пайда дылатугын бакте-
риялар.
БАЛ м. бал, зыяпат, зауыдлы кеше;
новогодний ~ жаца жыл зыяпаты.
БАЛАГАН м. 1. уст. (деревянная по-
стройка) ылашыд; 2. уст. (зрелище) жай
турдеги кешпели театр; 3. перен. маска-
рапазлыд.
БАЛАГУР м. разг, хэзилкеш, басды-
шыл.
БАЛАГУРИТЬ несов. разг, хэзиллесиу,
басдыласыу.
БАЛАЛАЕЧНИК м. балалайкашы.
БАЛАЛАЕЧНЫЙ прил. балалайка..., ба-
лалайканыц.
БАЛАЛАЙКЦА ж. балалайка (уш тарлы
саз эсбабы); играть на ~е балалайка шер-
тиу.
БАЛАМУТИТЬ несов. разг. 1. что (му-
тить) ылайлау; ~ воду сууды ылайлау;
2. кого-что, перен. топалан салыу, ты-
нышсызландырыу.
БАЛАНС м. 1. (равновесие) тецлесиу,
тек келиу; 2. фин. баланс; годовой ~
жыллык баланс; активный~ актив баланс;
пассивный ~ пассив баланс; составлять ~
баланс дузиу; подводить ~ баланс шы-
гарыу.
БАЛАНСИР м. 1. (шест для равновесия)
лэцгер агаш; 2. тех. (рычаг) балансир;
3. (регулятор в часах) балансир.
БАЛАНСИРОВАТЬ несов. 1. на чём и
без доп. тек турыу, аумау; ~ иа проволоке
сымныц устинде тец турыу; 2. что (уравно-
вешивать части машины) тецлестириу,
барабарластырыу; 3. также сов. фин.
баланс шыгарыу, кирис-шыгысты салыс-
тырыу.
БАЛАНСОВЫЙ прил. фин. баланс..., ба-
лансных; ~ отчёт баланс есабы.
БАЛАХОН м. 1. уст. (крестьянская
верхняя одежда) балахон, кед шапан;
2. разг, (бесформенная одежда) жарасык-
сыз хэм кец кийим, формасыз кийим.
БАЛБЕС м. бран. тентек, адмак, кум
келле, лэузе, межгун.
БАЛДА м. и ж. бран. самсам, гешше.
БАЛДАХИН м. саяман, шертек.
БАЛЕРИНА ж. балерина.
БАЛЁТ м. 1. балет; классический ~
классикалыд балет; 2. балет (музыкальщ
шыеарма).
БАЛЕТМЕЙСТЕР м. балетмейстер
(балетте танцаларды к,ойыушы).
БАЛЁТНЦЫЙ прил. балет...; ~ая школа
балет мектеби.
БАЛКА I ж. тех. (брус) берене, ар-
калыд; поперечная ~ кесесине койылган
ардалыд.
БАЛКА II ж. (ложбина, овраг) сай,
жыра.
БАЛКАРЦЫ мн. (ед. балкарец м., бал-
карка ж.) балкарлылар (Кавказ хальщла-
рыныц бири).
БАЛКОН м. 1. балкон; дом с ~ом бал-
конлы там; 2. театр, балкон; первый ряд
~а балконный биринши катары.
БАЛЛ м. 1. метеор, балл (бир к;убы-
лыстыц дэрежесин ямаса кушин елшеу
бирлиги); ветер в шесть баллов алты балл-
дагы самал; 2. (отметка) балл, баха;
получить хороший ~ жадсы баха алы$>.
БАЛЛАДА ж. баллада (1. цосьщ ту-
ринде жазылган шыеарма; 2. музыкальп,
шыеарма).
— 37 —
БАН
БАЛЛАСТ м. 1. мор. балласт (кемени
аудацлатпау ушын цойылган жук)-, 2. ав.
балласт (ауырлыцты сацлау ушын азро-
статца цойылган жук)-, 3. ж.-д. балласт
(темир жолдыц астына жайылган унтах,
тас, шеге, цум); 4. перен. артык, керекснз
жук.
БАЛЛИСТИКА ж. воен, баллистика
(теоретикалыц механиканыц белими).
БАЛЛИСТИЧЕСКИ И И прил. баллисти-
калык; ~ая ракёта баллистикалык ракета.
БАЛЛОН м. баллон (1. суйыцлыц ямаса
газлар ушын жабыц ыдыс; 2. автомобиль
шинасы; 3. азростаттыц сыртцы цабы).
БАЛЛОТИРОВАНИЕ с. дауыс бериу,
дауыска койыу.
БАЛЛОТИРОВАТЬ несов. кого-что да-
уыс бериу, дауыска койыу.
БАЛЛОТИРОВАТЬСЯ несов. дауыска
койылыу, сайланыу.
БАЛЛОТИРОВКА ж. см. баллотирова-
ние.
БАЛЛ ЬНЦЫЙ прил. балл...;~ая система
балл системасы (6ajja цойыуда).
«БАЛЛЬНЫЙ биринши белегинде цан-
ша бал бар екени керсетилген цоспа сезлер-
диц екинши белеги, мыс.: пятибалльный
бес баллы.
БАЛОВАННЫЙ 1. прич. от баловать;
2. прил. разг, ерке, тентек.
БАЛОВАТЬ несов. кого, чем ерке кылыу,
еркелетиу, жаман уйретиу; ~ ребёнка
баланы ерке кылыу; ~ подарками ба-
зарлык берип жаман уйретиу.
БАЛОВАТЬСЯ несов. разг, тентеклик
етиу, еркелеу.
БАЛОВЕНЬ м. 1. (любимец) еркетай;
2. см. баловнйк.
БАЛОВНИК м. разг, ерке, тентек.
БАЛОВНИЦА женск. от баловнйк.
БАЛОВНОЙ прил. прост. 1. (шаловли-
вый, озорной) ерке, тентек, шок; ~ ребёнок
тентек бала; 2. см. балованный 2.
БАЛОВСТВО с. 1. (проказы, шалости)
еркелеушилик, тентеклик; 2. (потворство)
еркелетиу шил ик.
БАЛОЧНЦЫЙ прил- аркалык, берене...,
беренелик (ушекке); ~ое перекрытие ар-
калык пенен бастырылган.
БАЛТИЙСКИЙ прил. балтик..., Бал-
тик...
БАЛЫК м. балыктын. дузланган, как-
ланган бел кеспеси.
БАЛЬЗАМ м. 1. (вещество) бальзам;
2. перен. кууаныш, жубаныш, рэхэт.
БАЛЬЗАМИРОВАТЬ несов. кого-что
бальзамлау, мумиялау; ~ труп еликти
бальзамлау.
БАЛЬНЦЫЙ прил. бал..., зыяпат; ~ое
платье жыйынга кийетугын кейлек; ~ые
танцы бал танецлары.
БАЛЮСТРАДА ж. архит. балюстрада
(айуаншаны, балконды %эм т. б. безеп
туратугын бир неше цатар фигур алы
врелер).
БАМБУК м. бамбук (тропиклик х,гм суб-
тропиклик дэнли есимлик).
БАМБУКОВ ЦЫ Й прил. бамбук...; бам-
буктан исленген; ~ые заросли бамбук то-
райлыклары; ~ая трость бамбуктан ислен-
ген келте хаса.
БАН АЛ ЬНЦЫЙ прил. дузы кашкан, ма-
нызсыз; ~ая фраза мацызсыз сез.
БАНАН м. банан (есимлик х,эм мийуе).
БАНДА ж. банда, каракшылар толары.
БАНДАЖ м. бандаж (1. мед. цурсац
тацгыш; 2. тех. полаттан исленген дец-
гелек цурсау).
БАНДЕРОЛЬ ж. 1. (почтовое отпра-
вление) бандероль (цагазга оралган почта
менен жиберилетугын зат); отправить
что-л. ~ю бир нэрсени бандероль етип
жибериу; 2. (обёртка) бандероль (жибери-
летугын китап, журнал б. ба^алы баспа
шыгармалардыц сыртын орау цагазы).
БАНДИТ м. бандит, каракшы.
БАНДИТИЗМ м. бандитизм, каракшы-
лык.
БАНДИТСКИЙ прил. бандит..., карак-
шылык.
БАНДУРА ж. бандура (саз асбабы).
БАНДУРИСТ м. бандурашы.
БАНК м. 1. банк; Государственный ~
СССР СССР Момлекет банки; положить
деньги в ~ банкиге акшаларды салыу;
иметь текущий счёт в банке банкте кун-
дел и кл и счёты болыу; 2. карт, (сумма
денег) банк, устик; держать ~ устикке
ойнау; метать ~ банкке таслау; 3. (кар-
точная игра) банк.
БАНКЦА I ж. 1. банка, ыдыс; стеклян-
ная ~а ший.ше банкасы; 2. мед. банка;
поставить кому-л. <~и биреуге банка койыу.
БАНКА II ж. мор. (скамья для гребцов)
азна.
БАНКА III ж. мор. (отмель) сайызлык.
БАНКЕТ м. банкет, зыяпат; устроить ~
банкет уйымластырыу.
БАНКИР м. банкир (капиталистлик
еллерде: банктиц ийеси ямаса ири акцио-
нер).
БАНКЙРСКЦИЙ прил. банкир...; ~ая
контора банкир кенсесн.
БАНКНОТЫ мн. (ед. банкнот м.) фин.
банкнот (СССРда: мгмлекет банки им-
гаратугын ацшалар; капиталистлик еллер-
де: эмиссион банклери шЫгаратугын кре-
дит акшалар).
БАНКОВСКЦИЙ прил. банк..., банклик;
~ий билёт банк билетн; ~ая прйбыль
банклик лайда.
БАНКОВЫЙ прил. байк..., банклик;
~ перевод банк аркалы акта еткериу.
БАНКОМЕТ м. карт, банк койыушы,
банкашы.
БАНКРОТ м. 1. (несостоятельный долж-
ник) банкрот, шамасыз карыздар, бу-
линген карыздар; 2. перен. шерменде.
БАНКРОТСТВО с. 1. (долговая несостоя-
тельность) банкротлыц, дарыздарлык,
булиииушилик; 2. перен. шерменделик:
политйческое ~ сиясий шерменделик.
БАННЫЙ прил. монша...; день монша
куни.
БАНТ м. бант, таспаГ завязать бантом
бант пенен туйиу.
БАНЩИК м. моншашы.
БАНЩИЦА экенск. от банщик.
БАН
— 38 —
БАН ||Я ж. 1. монша; 2. разг, (мытьё)
моншада жууыныу; <> задать ~ю кому-л.
дысдыга алыу.
БАР I м. (небольшой ресторан) бар.
БАР II м. метеор, бар (^ауаныц басым
кушин елшеу б up лиги).
БАРАБАН м. 1. барабан; надра, дэп;
бить в ~ надра дагыу; 2. тех. барабан
(машина, механизмлердиц бир белеги).
БАРА БАН И ЦТ Ь несов. 1. тасырлатыу, па-
тырлатыу, тарсылдатыу; дождь ~л в окно
жауын айнаны тасырлатты; ~ть в дверь
есикти тарсылдатыу; 2. разг, дыцгырла-
тыу; ~ть на рояле рояльда дыцгырлатыу.
БАРАБАННЦЫЙ прил. барабан...; ~ый
бой барабан сести; <> ~ая перепонка
анат. дулад пердеси.
БАРАБАНЩИК м. барабаншы; дэпши
(музыкант).
БАРАК м. 1. (временная постройка)
барак; 2. уст. (больничное здание) барак;
тифэзный ~ сузек кеселлер ушын барак.
БАРАН м. 1. (самец овцы) дошдар; нсек
(холощёный)-, 2. дошдар, дой; днкий ~
жабайы дошдар, жабайы дой; <> смотреть
как ~ на новые ворота тацланып дарау;
он упёрся как ~ ол ежетленди, ол дырсыд-
ланды.
БАРАНЦИЙ прил. 1. дой..., дойдыц,
дошдар...; ~ий жир дойдыц майы; дой
етинен таярланган; ~ьи котлеты дой
етинен таярланган котлетлер; 2. дой тери-
синен тигилген; ~ья шапка дойтерисинен
тигнлген маладай; <> согнуть кого-л. в~ий
рог мэжбурлеу, багынышлы дылыу, бой-
сындырыу, жууасытыу.
барАнина ж. кои ети, кой геши.
БАРАНКА ж. баранка, бнлезик нан.
БАРАХЛО с. собир. прост, гене-кексн,
пат-сат (пожитки); тасланды, жарамсыз
зат (всякий хлам).
БАРАХТАТЬСЯ несов. тарбаядлау, дар-
маныу, тырманыУ; ~ в воде сууда тар-
баядлау.
БАРАШЕК м. 1. (ягнёнок) дозы; 2. (вы-
деланная шкурка) дозы тери, дой терн;
3. мн. барашки (волны) ад кебик; 4. мн.
барашки (облака) манда булт, ала булт.
БАРАШКОВЦЫЙ прил. козы терн, кой
терн, кой терисинен тигилген, козы тери-
синен тигилген; ~ая шапка козы тери
малацай.
БАРБАРИС м. барбарис (путалыц хэм
мийуеси).
БАРДА, БАРДА ж. барда (малка жем
ретиндг берилетукын арак,, пиво шыкарыу-
шы енд-ю-зс-пиц тасландылары).
БАРЕЛ БЕФ м. иск. барельеф (жалпац
нэрсениц бетине тусирилген скульптура-
лыц сууоет).
БАРЖА, БАРЖА ж. баржа; самоходная
~ ези журетугын баржа.
БАРИЙ м. барий (химиялыц элемент).
БАРИН м. 1. уст. (дворянин, помещик)
барин, тере, мырза; 2. уст. (в обращении)
мырза; 3. перен. разг, мырзасымад, тере-
сымад адам; жить ~ом тередей турыу.
БАРИТОН м. баритон (1. еркек дауыс;
2. усындай дауыслы цосыцшы; 3. саз эсбабы).
БАРКА ж. см. баржа.
БАРКАРОЛА ж. баркарола (Венеция
цайьщшыларыныц цосыцлары хуэм музыка-
лык, шыгарма).
БАРКАС м. мор. баркас; рыбацкий ~
улкен кеп ескекли кеме.
БАРОГРАФ м. метеор, барограф (л;а1/а-
ныц басымыныц езгериуин ези жазып ала-
тукын эсбап).
БАРОККО с. нескл. иск. барокко (XVI—
XVIII эсирлердеги керкемлик стиль).
БАРОМЕТР м. барометр (атмосфералыц
басымды елшеу эсбабы).
БАРОМЕТРИЧЕСКИ ||Й прил. баро
метр..., барометрлик; ~е измерения ба-
рометрлик елшеулер.
БАРОН м. барон (дворянлыц дэреже,
атак,).
БАРОНЕССА ж. баронесса (баронныц
х,аялы ямаса цызы).
БАРРИКАДА ж. баррикада; сражаться
на ~х баррикадаларда гуресиу.
БАРРИКАДЙРОВАТ Ь несов. что барри-
када курну, баррикада жасау; ~ улицу
кешеге баррикада дурыУ-
БАРРИКАДНЫ||Й прил. баррикада...,
баррикадалы; ~е бой баррикадалы са-
уашлар; ~е укрепления баррикада берки-
нислери.
БАРС м. барс, даблан.
БАРСКЦИЙ прил. 1. барин..., баринлик,
терелик, терениц, мырзалыд, мырзаныц;
~ая усадьба баринниц хэули-хэреми, жер-
-мулк; 2. перен. (высокомерный, пренебре-
жительный) менмеилик, тэкаббирлик; ~ие
замашки тэкаббирлик дылыдлар; ~ое от-
ношение к делу жумысда менменлик кез-
-дарас.
БАРСОВ ||ЫЙ прил. барс..., даблан...;
~ая шкура барс териси, даблан териси.
БАРСТВЕННЫЙ прил. менменлик, та-
каббирлнк.
БАРСТВО с. 1. собир. уст. баринлер,
терелер, мырзалар; 2. перен. (барское
высокомерие) менменлик, тэкаббирлик.
БАРСУК _м- порсыд.
БАРСУКОВЫЙ прил. порсыд..., пор-
сыдтыц.,
БАРСУЧЦИЙ прил. порсыд..., порсыд-
тыц; порсыд терисинен тигилген; ~ьи
норы порсыд инлери.
БАРХАНЫ мн. (ед. бархан м.) бархан,
кешпели дум, дум тебешик.
БАРХАТ м- мадпал.
БАРХАТЙСТЦЫЙ прил- мадпалсымад,
мадпал тусли, мадпалдай; ~ая кожа мад-
палдай терн.
БАРХАТНЦЫЙ прил. 1. мадпал; мад-
палдан исленген, мадпалдан тигилген;
~ое платье мадпал кейлек; 2. перен.
жумсад, жагымлы; ~ый голос жагымлы
ха^аз; <> ~ ый сезон мадпал мэусим (туслик-
теги г уз — сентябрь, октябрь айлары).
БАРЧУК м. уст. байбатше, баринниц
баласы.
БАРЩИНА ж. ист. барщина (крепост-
нойлыц право уацытында дийханлардыц
помещиклерге ешейин мэжбурий ислеген
мийнети).
— 39
БАШ
БАРЩИННЫЙ прил. ист. барщиналык;
~ труд барщиналык мийнет.
БАРЫНЯ ж. 1. уст. (дворянка, поме-
щица) помещик хаял; 2. уст. (в обращении)
ханум, бэйбише; 3. перен. разг, ад билек,
ханзада.
БАРЫШ м. тусим, пайда; продать с бары-
шом пайдасы менен сатыу.
БАРЫШНИК м. уст. 1. (перекупщик)
пайдакунем, алып сатар; 2. (торговец ло-
шадьми) ат пурш.
БАРЫШНИЧАТЬ несов. чем и без доп.,
уст. пайда кылыу, алып сатыу.
БАРЫШНЯ ж. 1. уст. (незамужняя дочь
барина) бай кызы; 2. уст. (молодая де-
вушка) бой жеткен кыз; 3. (в обращении)
карындасым; 4. перен. разг, ерке кыз.
БАРЬЕР м. 1. (препятствие, преграда)
барьер, тоскын; взять ~ спорт, барьерди
етиу; 2. (перегородка) барьер, коршау;
деревянный ~ агаштан исленген барьер;
3. перен. тоскын, иркиниш; таможенные~ы
таможнялык тоскынлар.
БАС м. бас (1. еркектиц жууан дадысы;
2. жууан дауыслы цосыцшы; 3. мыстан
исленген дем менен шертилетурын эсбап).
БАСИТЬ несов. разг, жууан дауыс пенен
сейлеу, ири дауыс пенен сейлеу (говорить);
жууан дауыс пенен косык айтыу (петь).
БАСКЕТБОЛ м. спорт, баскетбол.
БАСКЕТБОЛИСТ м. спорт, баскетбол-
шы.
БАСКЕТБОЛИСТКА женск. от баскет-
болист.
БАСКЕТБОЛ ЬН ||ЫЙ прил. баскетбол...,
баскетболлык; ~ая площадка баскетбол
майданшасы.
БАСМА ж. басма (шаш бояйтурын
бояддьщ бир тури).
басмАч м. ист. баспашы.
БАСМАЧЕСКИЙ прил. баспашы..., бас-
пашылык-
БАСМАЧЕСТВО с. баспашылык-
БАСНОПИСЕЦ м. тымсал жазыушы,
тымсалшы.
БАСНОСЛОВНЫЙ прил. тан, калгандай,
айткысыз, аса кеткен; ~ урожай аса кеткен
еним.
БАСНЯ ж. 1. лит. тымсал; 2. мн. басни
(небылицы) етирик, жалган, болм:аган гоп,
пэтиуасыз сезлер, мылжыц сезлер.
БАССЕЙН м. 1. бассейн, хауыз; ~ для
плавания жузиу ушын бассейн; 2. геогр.
бассейн, алап; ~ реки Волги Волга дэрья-
ныц алабы; 3. геол, бассейн; каменноуголь-
ный ~ тас кемир бассейни.
БАСТИОН м. 1. воен, бастион (эскерий
цорран); 2. перен. бастион; ~ дружбы дос-
лык бастиони.
БАСТОВАТЬ несов. ис таслау, исти ток-
татыу.
БАТАЛИЯ ж. уст. воен, сауаш, урыс.
БАТАЛЬНЫЙ прил. сауаш, урыс ке-
ринислерин суУретлейтугын; ~ жанр в
искусстве искусствода урыс керинислерин
сууретлептугын жанр.
БАТАЛЬОН м. воен, батальон (эскерий
белим); стрелковый ~ аткышлар баталь-
оны.
БАТАЛЬОННЫЙ прил. воен, батальон...;
~ командир батальон командир и.
БАТАРЁЙНЦЫЙ прил. воен, батарея...;
~ое орудие батарея тобы.
БАТАРЁЯ ж. 1. воен, батарея (артилле-
рия белими); миномётная ~ миномёт ба-
тареясы; 2. батарея (ез-ара бириктирилген
бир неше злементлер); электрическая ~
электр батареясы; 3. тех. батарея; ~
парового отопления пуу менен жылыйту-
гын батарея.
БАТИСТ м. батист (жук, а гезлеме).
БАТИСТОВЫЙ прил. батист; батисттен
тигилген; ~ платок батист шаршы.
БАТМАН м. уст. батпан (Чимбайда —
22 кг, Цоцыратта — 40 кг тец ауырлык,
елшеди).
БАТОН м. 1. (булка) батон; 2. батон;
шоколадный ~ шоколад батоны.
батрак м. бадырак-
БАТРАЦКИЙ прил. бадырак-.-, бады-
раклык-
БАТРАЧЕСТВО с. 1. (занятие батрака)
бадыракшылык; 2. собир. бадыраклар.
БАТРАЧИТЬ несов. на кого и без доп.
бадыракшылык етиу, кунликшилик етиу,
жалланып ислеу.
БАТРАЧКА женск. от батрак.
БАТЮШКЦА м. 1. уст. (отец) ата, эке;
2. уст. (в обращении) ата, эке, аксакал;
3. разг, (священник) таксыр ишан; <> ~и
мой! в знач. межд. тоба!, эстаупиралла!
БАУЛ м. кол арша.
БАХ межд. таре!, таре-туре!, гуре!
БАХВАЛ м. разг, мактаншак, жыртыл-
гыш.
БАХВАЛИТЬСЯ несов. Кемпем, разг.
мактаныу, жыртылыу; ~ своей силой
ез кушине мацтаныу.
БАХВАЛЬСТВО с. разг, мактаныушылык,
мактаншаклык, жыртылыу шылы ц.
БАХРОМА ж. шашак, пепек.
БАХТАРМА ж. териниц ишки жагы,
териниц ишки бети.
БАХЧА ж. бакша, палыз.
БАХЧЕВОД м. палызшы.
БАХЧЕВОДСТВО с. бакшашылык, па-
ЛЫЗШЫЛЫК-
БАХЧЕВцОЙ прил. бакша..., бакшалык,
палыз..., палызшылык; ~йе культуры
бакша егинлери.
БАЦ межд. каре!, таре!, шарт!
БАЦИЛЛА :ж. бацилла (таяцша фор-
мадары бактерия); туберкулёзная ~ тубер-
кулёз бацилласы.
БАШЕНН ЫЙ прил. минар..., башнялы;
~ые часы минар сааты; ~ый кран
башнялы кран; ~ое орудие воен, башнялы
топ.
БАШКИРСКИЙ прил. Башкурт...; ~
язык башкурт тили.
БАШКИРЫ мн. (ед. башкир м., баш-
кирка ж.) башкуртлар, башкурт халкы
(Башцурт АССРда жасайтуеын негизги
халыц).
БАШЛЫК м. башлык (бас кийимниц
бир тури).
БАШМАКЦЙ мн. (ед. башмак ж.) 1. (обувь)
аяк кийим, геуиш; снять ~й аяк кийимин
БАШ.
— 40 —
шешиу; надёть ~й аяк кийим кийиу;
2. тех. башмак (тирек); 3. ж.-д. башмак
(темир жолда вагонларды иркиу ушын
рельске крйылатугын нэрсе)', быть под
~бм у кого-л. биреудиц кол астында болыу,
биреуге багынышлы болыу.
БАШМАЧНИК м- уст. геуиш тигиуши,
аяк кийим тигиуши.
БАШМАЧНЫЙ прил. геуиш...
БАШНЦ Я ж. 1. ми нар; Кремлёвские ~и
Кремль минарлары; 2. воен., мор. башня;
орудийная ~я танка танктыц топ башня-
сы.
БАЮ-БАЙ, БАЮ-БАЮШКИ-БАЮ,
БАЮШКИ-бАю межд. хайя-хайя, хайя-
-дау.
БАЮКАТЬ несов. кого-что хайялау,
хайялап уйыклатыу; ~ ребёнка баланы
хайялау.
бая, баю и т. д. род., дат. п. от бай.
БАЯН м. баян.
БАЯНИСТ м. баянист, баяншы, баян
шертиуши, баян ойнаушы.
БДИТЕЛЬНОСТЬ ж. кырагылык, сез-
гирлик, саклык; революционная ~ револю-
циялык кыра1 ылык; проявлять ~ кырагы-
лык керсетиу.
БДЙТЕЛЬНЫЦЙ прил. кырагы, сезгиш,
сезгир, сак;~й надзор кырагы гузетиуши-
лик; быть ~м кырагы болыу.
БЕГ м. 1. жууырыу, шабыу;~ на сто
метров жуз метрге жууырыу; ~ на месте
бир орында жууырыу; 2. мн. бега спорт.
бэйге, жарыс, ат жарыстырыу; <- быть
в <~ах ез иси бойынша тынбай жууырыу.
БЕГА||ТЬ несов. 1. см. бежать 1; ~ть
взад и вперёд арман хэм берман жууырыу;
2. от кого-чего (избегать) кашыу, аулак
болыу; его глаза так и~ют оныц кезле-
ри ойнап турады; мурашки ~ют ет турши-
геди.
БЕГЕМОТ м. бегемот (тропиклик ири
х^айЦан).
БЕГЛЕЦ м. кашкыи.
БЕГЛО нареч. 1. (свободно) шаккан,
жууыртып, шалт, тез, жылдам; ~ читать
тез окыу, шаккан окыу; ~ играть на рояле
рояльда шалт ойнау; 2. (поверхностно)
устуртин гана, тек шала-шарпы; ~ про-
смотреть книгу кнтапты устиртин гана
Карап етиу.
БЕГЛОСТИ Ь ж. шалтлык, тез, тезлик,
жылдамлык; добиться ~и в чтении тез
окыу Fa ер иску ♦
БЕГЛЦЫЙ прил. 1. уст. (совершивший
побег) кашкын, кашкыншы; ~ый крестья-
нин кашкыншы дийхан; 2. в знач. сущ. м.
беглый и ж. беглая уст. кашкын, каш-
кыншы; 3. (свободный) шаккан, жууыртып,
шалт, тез, жылдам; ~ое чтение тез окыУ;
4. (поверхностный) устуртин гана, шала-
-шарпы; ~ый обзор устуртин карап шыгыу;
~ый взгляд жалт карау; ~ые гласные
лингв, тусип калатугын дауыслы сеслер;
~ый огонь воен, иретсиз атыу, нзли-изинен
атыу, тез-тезден аткылау.
БЕГЛЯНКА женск. от беглец.
БЕГОВ ЦОЙ прил. спорт. шапкы,
шабатугын. бэйгеге жарайтугын. жуура-
тугын; ~ая лошадь шапкы ат, бэйгеге
жарайтугын ат; ~ая дорожка жуУратугыв
жол.
БЕГОМ нареч. жууырып, шалт, шаккан;
бежать ~ тез жууырыу; ~! (команда)
жууыр!
БЕГОТНЯ ж. разг, ары-берн жууырыу,
жуУырыспа, эуерелик.
БЕГСТВО с. 1. кашыушылык, кашыу;
~ из плена туткыннан кашыушылык; спа-
стись ~м кашып кутылыу; 2. (беспорядочное
отступление) жвнсиз кашыу, кашып кетиу,
асыгыс шегинну, тым-тыракай кашыу;
обратить в ~ тым-тыракай кашырыу,
кейинге кашырыу, кейин кашырыу; обра-
титься в ~ кейин кашыу.
бегу, бегут, и т. д. наст.] ер. от
бежать,
БЕГ17Н м. спорт, жуйрик, жууыргыш,
жугириуши, жугиргиш.
БЕГАНЬЯ женск. от бегун.
БЕД||А ж. I. (несчастье, горе) беле, бахыт-
сызлык; попасть в ~у бэлеге дуушакер
болыу; выручить из~ы бэледен куткарыу;
2. в знач. сказ, бэле; мне с ним просто
ол мениц басыма бэле болды; 3. с отрица-
нием «не» зэлели жок, хеш нэрсе емес,
хештеце емес; не ~а зэлели жок,
хеш нэрсе емес; не ~а, что погода плохая
хауаныц колайсызлыгы хеш нэрсе емес;
<0> ~а в том, что... гэп усында..., усындай
себепли...; на ~у мацдайдыц карасына;
что за ~а! не болыпты ондай!
БЕДНЁТЬ несов. жарлы болыу, кэмбагал-
ланыу, гедейлениу.
БЁДНОСТЦЬ ж. 1. (нужда) жарлылык,
кемтаршылык, кэмбагаллык, гедейлик,
мутэжлик; жить в ~и кемтаршылыкта
жасау; 2. перен. (скудность) жарлылык,
жокшылык, кемлик, азлык; ~ь воображе-
ния ойдыц кемлиги.
БЕДНОТА ж. 1. см. бедность 1; 2. собир.
жарлылар, кэмбагаллар, гедейлер.
БЁДНЦЫЙ прил. 1. кемтар, жарлы,
кэмбагал, гедей; ~ый человек жарлы адам;
2. (убогий) нашар, жарлы, кем;~ая обста-
новка нашар ускене; 3. перен. (скудный)
жарлы, кем, аз; ~ая фантазия жарлы фан-
тазия; ~ая природа кериксиз тэбият;
4. (несчастный) бийшара, бахытсыз, бай-
гус, сорлы, гэрип, пахыр; ~ый, он так
устал! бийшара, ол дым шаршап калыпты!;
5. в знач. сущ. м. бедный и ж. бедная кем-
тар, жарлы, кэмбагал, гедей; ~ые и бога-
тые жарлылар хэм байлар.
БЕДНЯГА м.иж. бийшара, байгус, сорлы,
гэрип, пахыр; он устал, ~ ол, байгус,
шаршады.
БЕДНЯК м. 1. (неимущий человек) кем-
тар, жарлы, кэмбагал, гедей; 2. (маломощ-
ный крестьянин) гедей дийхан, кэмбагал
дийхан.
БЕДНЯЦКИ ИЙ прил. жарлы тускен,
кэмбагал болган, гедей..., гедейленгеи;
~ое хозяйство гедейленгеи хожалык-
БЕДНЯЧЕСТВО с. собир. жарлылар,
кэмбагаллар, гедейлер.
БЕДОВЫЙ прил. разг, шаккан, еткир,
шок; ~ парень шаккан жигрт.
— 41 —
БЕЗ
БЕДОКУРИТЬ несов. разг, тентеклик
етиу, жакпас ис етиу.
БЁДРЕННЦЫЙ прил. анат. жанбас,
саи; ~ая кость жанбас суйеги.
БЕДРО с. жанбас, сан.
БЁДСТВЕННЦЫЙ прил. коркынышлы,
кыйын, кэуипли; ~ое положение кыйын
жардай.
БЁДСТВИЦЕ с. бале, бэле-када, апат,
апатшылык, кыйыншылык, булгиншилик,
кэуиплилик; бахытсызлык; стихийное ~е
кутилмеген тэбийгый апат; сигнал ~я
апатшылык белгиси.
БЕДСТВОВАТЬ несов. жарлыланыу, кэм-
багалланыу, гедейленну, мутэжликте жа-
сау.
БЕДУЙН м. бедуин (кешпели араб).
БЕЖ прил. нескл- саргыш-коцыр; туфли
цвета ~ саргыш-коцыр ревдеги туфли.
БЕЖ||АТЬ несов. 1. жууырыу, жууырып
журиу, жылдам цозралыу; тез барну
(куда-л.); жылдам келиу (откуда-л.)-,
~ать со всех йог барынша катты жууырыУ;
~ать рысью жортып жууырыу; 2. (про-
ходить — овремени) етиу; время ~йт уакыт
тез етип баратыр, уакыт етеди; дни бегут
незаметно кунлер елеспесиз етип баратыр;
3. перен. (течь) агыу, зыткыу; ручей ~йт
езек катты арады; кровь ~йт из раны
жарадан кан зыткып агып тур; 4. перен.
(литься через край) тасыу, тасып арыу;
молоко ~йт сут тасып атыр, сут тасады;
5. также сов. (спасаться бегством) каш ну,
кашып кетиу, кашып кутылыу; ~ать
из плена туткыннан кашы^.
БЕЖЕВЫЙ прил. см. беж.
БЕЖЕНЕЦ м. дашкыншы.
БЕЖЕНКА женск. от беженец.
БЕЗ (БЕЗО) предлог с род. п. 1. (указы-
вает на отсутствие чего-л.) жок, кем,
=сыз, =сиз, бий=; ~ денег акшасыз; ~ ответа
жууапсыз; сидёть~ огня жарыксыз отырыу;
пропасть без вести хабарсыз жок болыу;
2. (в отсутствие кого-л.) =сыз, =сиз ; ~ нас
не начинайте бизлерсиз басламацыз; он
приходил ~ вас ол сизсиз келди; 3. (за вы-
четом) кем, кеминде, =сыз, =сиз; ~ четверти
час саат он бес минуты кем бнр болды;
~ десяти пять он минуты кем бес; я служйл
~ малого пять лет кеминде бес жыл хызмет
еттим; <> не ~ сожаления рейимсиз; не
~ вашего участия сизиц катнасырынызсыз
емес; сизиц катнасыуыцыз бенен; не ~
того элбетте, мумкин, онысыз емес; ~ иск-
лючения хеш биреуи калмастан; ~ сожале-
ния екинбей.
БЕЗ» (безъ», бес») приставка 1) =сыз,
*сиз, жок; кусылыу ареалы атлык.тан кел-
бетлик жасау хызметин атк;арады, мыс.'.
безногий аяксыз, мешел; 2) атльища =сыз-
лык,, -сизлик бир нэрсениц жок, екенлигин
ямаса жетиспейтусынлысын керсетиу
ушын цосылатусын жалсау ареалы атлык;
жасалады, мыс.: безлесье тогайсызлык-
БЕЗАВАРИЙНЫЙ прил. авариясыз,
аварияра ушырамаран.
БЕЗАЛАБЕРНОСТЬ ж. разг, тэртипсиз-
лик, жеиснзлик, ретсизлик, бийгамшы-
лык.
БЕЗАЛАБЕРНЫЙ прил. разг, тэртипсиз,
женсиз, ретснз, бийгам; ~ человек тэртнп-
сиз адам.
БЕЗАЛКОГОЛ ЬНЫ||Й прил. алкоголь-
сыз, алкоголь араласпаган; ~е напитки
алкогольсыз ишимликлер.
БЕЗАПЕЛЛЯЦИОННЫЦЙ прил. 1. юр.
апелляциясыз,,апелляцняра жол койылма-
ран, излесиуге, сораныура болмайтугын;
~й приговор апелляциясыз хуким; 2. катац,
карсылыксыз; сказать ~м тоном катац
турде сейлеу.
БЕЗБЕДНО нареч. мутэжсиз, аукатлы,
кургын; жить ~ мутэжсиз жасау.
БЕЗБЁДН))ЫЙ прил. мутэжсиз, кай-
рысыз, кургын, аукатлы; ~ое существо-
вание кургын турыу.
БЕЗБИЛЁТНЫЙ прил. билетсиз, билети
жок; ~ пассажир бнлетсиз пассажир,
билетсиз жолаушы.
БЕЗБОЖИЕ с. кудайсызлык, динсизлик.
БЕЗБОЖНИК м. кудайсыз, динсиз.
БЕЗБОЖНИЦА женск. от безбожник.
БЕЗБОЖНО нареч. разг. инсапсыз,
уятсыз турде; ~ врать инсапсыз етирик
сейлеу.
БЕЗБОЖНЦЫЙ прил. разг. 1. уст. (не
признающий бога) кудайсыз, динсиз;
2. разг, инсапсыз, уятсыз; ~ая клевета
инсапсыз жала.
БЕЗБОЛЕЗНЕННО нареч. 1. (не при-
чиняя боли) кыйнамай, ауырттырмай;
2. перен. зэлелсиз, зыянсыз, зэлел кел-
тирмей.
БЕЗБОЛЁЗНЕНН||ЫЙ прил. 1. (не вы-
зывающий боли) кыйнамайтугын,' ауырт-
пайтурын; ~ая операция ауыртпайтугын
операция; 2. перен. зэлелсиз, зыянсыз,
зэлел келтирмей; ~ое решение вопроса
мэселени зэлелсиз шешиу.
БЕЗБОРОДЫЙ прил. сакалсыз.
БЕЗБОЯЗНЕННО нареч. корыкпай,
коркынышсыз, кэуипсиз, кэуипсинбей,
сескенбей; действовать ~ корыкпай хэре-
кет етиу.
БЕЗБОЯЗНЕННЫЙ прил. корыкпайту-
рын, коркынышсыз, КЭУИПСИЗ, КЭ^ИПСИИ-
бейтурын, сескенбейтурын.
БЕЗБРАЧИЕ с. некесизлик, так етиу-
шилик, уйленбеушилик; куйеуге шыкпау-
шылык (в отношении женщины).
БЕЗБРЁЖНЦЫЙ прил- шексиз, ушы-
-кыйыры жок; ~ая степь ушы-кыйыры
жок дала; ~ое море ушы-кыйыры жок
тениз.
БЕЗБРОВЫЙ прил- кассыз, касы жок-
БЕЗ ВЁДОМА в знач. нареч. хабарсыз,
рухсатсыз, жууапсыз.
безвёстностць ж. хабар-атарсызлык,
дерексизлик, зымрыялык; жить в ~и
хабар-атарсызлыкта жасау.
БЕЗВЁСТН|ЫЙ прил. 1. (неведомый)
хабар-атарсыз, дерексиз, зымрыя; ~ое
отсутствие юр. дерексиз жок болыу; 2. (не
пользующийся известностью) белгнсиз,
атаксыз.
БЁЗВЁТРЕННЫЙ прил. самалсыз, жел-
сиз; ~ день самалсыз кун.
БЕЗВЁТРИЕ с. самалсызлык, желсизлик.
БЕЗ
— 42 —
БЕЗВИННЫЙ прил. гунасыз, бийгуна,
айыпсыз, жазыксыз.
БЕЗВКУСИЦА ж. нэшесиз, бийнэше,
ЫШКЫСЫЗ.
БЕЗВКУСИЦЫ Й прил. 1. мазасыз, дэм-
сиз; ~ая пища мазасыз аукат, мазасыз
тамак; 2. перен. нэшесиз, бийнэше, ыш-
кысыз; ~ая обстановка нэшесиз ускене.
БЕЗВЛАСТИЕ с. властьсызлык, хуки-
метсизлик, хэкимсизлик.
БЕЗВОДИЦЫ Й прил. 1. суусыз, ыгалсыз;
~ая пустыня суусыз шел, шелистан;
2. хим. суусыз, сууы жох; ~ая кислота
суусыз кислота.
БЕЗВОДЬЕ с. суУсызлык-
БЕЗВОЗВРАТНО нареч. кайтарып бер-
местей, кайтып берместей, кайтып кел-
местей, кайтпаска, мэнгиге; исчезнуть ~
кайтып келместей жок болыУ; дать кому-л.
что-л. ~ кайтып берместей етип бериу.
безвозврАтнцый прил. 1. (утрачен-
ный навсегда) кайтпайтугын, кайтып кел-
мейтугын, мэцги; 2. (не подлежащий воз-
врату) кайтарып берилмейтугын, кайтар-
гысыз; ~ая ссуда кайтарып берилмейтугын
карыз.
БЕЗВОЗДУШНЦЫЙ прил. ха^асыз; ~ое
пространство хауасыз бослык, хауасыз
кецлик.
БЕЗВОЗМЕЗДНО нареч, телеусиз, теле-
мей, тегин, мут; ~ пользоваться чем* л.
бир нэрсени мутка пайдаланыу.
БЕЗВОЗМЕЗДНЫЙ прил. телеусиз, те-
лемей, тегин, мут берилетугын, кайтып
алынбайтугын; ~ая ссуда кайтып алын-
байтугын карыз.
БЕЗВОЛИЕ с. гайратсызлык, босацлык,
натыклык-
БЕЗВОЛОСЫЙ прил. шашсыз, шашы
жок-
БЕЗВОЛЬНЫЙ прил. гайратсыз, босац,
натык; ~ характер босац минез.
БЕЗВРЁДНЦЫЙ прил. зыянсыз, зэлел-
сиз, зыян келтирмейтугын; ~ое средство
зыянсыз дауа.
БЕЗЗРЁИЕННО нареч. уакытсыз, бий-
уакыг, уактынан бурын, мезгилснз; ~ по-
гибнуть уакытсыз набыт болыу.
БЕЗВРЁИЕННЦЫЙ прил. уакытсыз,
бийуакыт, мезгилсиз; ~ая кончина уакыт-
сыз кайтыс болыу.
БЕЗВЫЕЗДНО нареч. шыкпастан, кет-
пестен; жигь^ в дергвие ауылда кетпестен
турыу.
БЕЗВЫХОДНО нареч. илажсыз, кыйын,
шарасыз; положение его ~ оиыц аухалы
кыйын.
БЕЗВЫХОДНОСТЬ ж. илажсызлык,
кыйынлык» шарасызлык; ~ положения
а^халдын. илажсызлыгы.
БЕЗВЫХОДНЫЙ прил. 1. шыкпай,
кетпей; ~ое сидение дома уйинде шыкпай
отырыу; 2. илажсыз, кыйын, шарасыз;
попасть в~ое положение илажсыз аухалга
тусиу, кыйын жагдайга ушырау.
БЕЗГЛАЗЫЙ прил- кезсиз, кези жок.
БЕЗГЛАСНЫЙ прил. уст. 1. (безмолв-
ный) унсиз, тилсиз; 2. (не выражающий
своего мнения) сезин айталмайтугын.
БЕЗГОЛОВЫЙ прил. 1. (обезглавленный)
геллесиз, бассыз; 2. перен. разг, (глупый)
акылсыз, кум гелле, мийсиз, гешше;
3- перен. разг, (забывчивый, рассеянный)
умытшак, мийлан, шаймий.
БЕЗГОЛОСЫЙ прил. хауазсыз, дауыс-
сыз, пэс дауыслы; ~ певец пэс дауыслы
косыкшы.
БЕЗГРАМОТНО нареч. 1. (малограмот-
но) сауатсыз; шала сауат; писать ~ сауат-
сыз жазыу; 2. (невежественно) надан, тур-
пайы.
БЕЗГРАМОТНОСТЬ ж. 1. (неграмот-
ность) сауатсызлык; борьба с ~ю сауат-
сызлык пенен гуресиу; 2. (малограмот-
ность) шала сауатлылык; 3. (невежест-
венность) наданлык, турпайылык; полити-
ческая ~ сиясий наданлык-
БЕЗГРАМОТНЫЙ прил. 1. (неграмот-
ный) сауатсыз, сауаты жок; 2. (малогра-
мотный) шала сауатлы; 3. (невежествен-
ный) надан, турпайы.
БЕЗГРАНЙЧНЦЫЙ прил. 1. (беспредель-
ный) шексиз, ушы-кыйыры жок; ~ые про-
сторы степей далацлыктыц шексиз кецисли-
ги; 2. перен. шексиз, хэдден тыскары,
жудэ хэм, аса кеткен; ~ ые возможности
шексиз мумкиншиликлер; ~ая радость
шексиз кууаныш.
БЕЗГРЕШНЫЙ прил. гунасыз.
БЕЗДАРНОСТЬ ж. 1. (отсутствие
одарённости) зейинсизлик, талантсызлык;
2. (тупица) гешше адам, укыпсыз адам.
БЕЗДАРНЫ || Й прил. 1. (не одарённый)
зейинсиз, талантсыз; ~й актёр зейинси
актёр; 2. укыпсыз, сапасыз; ~е стихи
сапасыз косыклар.
БЕЗДЕЙСТВИЕ с. хэрекетсизлик, кый-
мылсызлык-
БЕЗДЁЙСТВЦОВАТЬ несов. 1. хэрекет
кылмау, кыймылдамау, ислемеу, токтап
турыУ, боска турыу; фабрика ~ует фаб-
рика ислемейди; 2. (ничего не делать) иске
салкын карау, шара кермеу.
БЕЗДЁЛИЦЦА ж. разг, жартыусыз,
эйтеуир нэрсе; эхмнйетсиз нэрсе; поспо-
рить из-за ~ы жартыусыз нэрсе ушын
жэнжеллесиу.
БЕЗДЕЛУШКА ж. майда-шуйде зат.
БЕЗДЁЛЬЦЕ с. бийкаршылык, иссизлик;
томиться от~я бийкаршылыктан зеригиу.
БЕЗДЕЛЬНИК м. разг, бийкар, иссиз,
ис косжакпас, жалкау.
БЕЗДЁЛЬНИЦА женск. от бездельник.
БЕЗДЕЛЬНИЧАТЬ несов. бийкар журиу,
бос журиу.
БЕЗДЁНЕЖНЫЦЙ прил. в разн. знач.
пулсыз, акшасыз; ~е расчёты пулсыз есап-
ласыУ; ~й человек акшасыз адам, пулсыз
адам.
БЕЗДЕНЕЖЬЕ с. пулсызлык» акшасыз -
лык*
БЕЗДЕТНОСТЬ ж. баласызлык, баласы
жоклык, перзентсизлик, бийперзентлик.
БЕЗДЁТНЫЙ прил. баласыз, баласы
жок, перзентсиз, бийперзент.
БЕЗДЕЯТЕЛЬНОСТЬ ж. хэрекетсизлик,
бийпэруалык; проявить полную ~ путкил-
лей бийпэруалык етиу.
— 43 —
БЕЗ
бездеятельный прил. хорекетсиз,
бийпэруа.
БЕЗДНА ж. 1. (пропасть, пучина) туц-
гыйык, тупсиз, терецлик; 2. в знач. сказ,
разг, (множество) о гада кеп, кейни жок,
акыры жок, шексиз, толып атырган;
~ дел кейни жок ис, акыры жок ис;
премудрости кеп акылгейлнк.
БЕЗДОЖДЬЕ с. жауынсызлык, жауын
жоклык, жауын болмаганлык-
БЕЗДОКАЗАТЕЛ ЬН ОСТ Ь ж. дэлилсиз-
лик, негизсизлик; ~ обвинения айыплау-
ДЫЦ ДЭЛ илсизл иг и.
Б ЕЗДОКА ЗАТ Е Л ЬН || Ы Й прил. дэлил-
сиз, негизсиз; ~ое утверждение дэлнлсиз
пикир.
БЕЗДОМНЫЙ прил. уй-жайы жок, кац-
гыбас (о человеке); ийесиз (о животном).
БЕЗДОННЦЫЙ прил. 1. тупсиз, туби
тускен; 2. перен. (очень глубокий) туцгыйык,
шексиз терец, туби жок, жудэ терец;
~ая пропасть туцрыйык; <► ~ая бочка
шутл. 1) (о ком-л.) мешкей; 2) (о чём-л.)
кеп шырынлы (жумыс, ис %ак,цында).
БЕЗДОРОЖЬЕ с. 1. (отсутствие дорог)
жолсызлык; 2. (распутица) жоллардыц бу-
зылыуы, жоллардыц истен шыгыуы; осен-
нее ~ жоллардыц гуздеги истен шыгыуы.
БЕЗДОХОДНЫЙ прил. эк. доходсыз,
енимсиз, табыссыз.
БЕЗДУМНЫЙ прил. ойланбайтурын,
ойсыз.
БЕЗДУШИЕ с. рейимсизлик, кайыр-
комсызлык, тас бауырлык; проявить ~
кайыркомсызлык етиу.
БЕЗДУШНЦЫЙ прил. рейимсиз, кайыр-
комсыз, тас бауыр; ~ое отношение к ко-
му-л- биреуге рейимсиз карау.
БЕЗДЫМНЫЙ прил. тутинсиз, тутини
жок; порох тутинсиз мылтык дор и.
БЕЗДЫХАННЦЫЙ прил. деми питкен,
демсиз-унсиз, жансыз, ел ген; ~ое тело
демсиз-унсиз дене, жансыз дене.
БЕЗЖАЛОСТНЫЙ прил. рейимсиз, тас
бауыр, аяусыз, аямайтугын; ~ человек
рейимсиз адам.
БЕЗЖЙЗНЕННЦЫЙ прил. 1. (мёртвый)
жансыз, елген; ~ое тело жансыз дене;
2. перен. (невыразительный) солыган,
кызыксыз;~ый взгляд солыган кез ка-
рас.
БЕЗЗАБОТНО нареч. гамсыз, бийгам,
бийпэруа.
БЕЗЗАБОТНОСТЬ ж. гамсызлык, бий-
гамлык, бийпэруалык.
БЕЗЗАБОТНЫЙ прил. гамсыз, бийгам,
бийпэруа.
БЕЗЗАВЕТНО нареч. жан-тэни менен,
пидакер, садык, тайсалмай, шын берилип;
~ любить родину уатанды жан-тэни менен
суйиу.
БЕЗЗАВЕТНОСТЬ ж. пидакерлик, са-
дыклык, тайсалмаслык, шын берилгенлик.
БЕЗЗАВЁТН||ЫЙ прил. жан-тэни менен,
пидакер, садык, тайсалмаган, шын берил-
ген; ~ое служение народу халыкка жан-
-тэни менен хызмет етиу; ~ая любовь шын
берилген мухаббат; ~ая храбрость тай-
салмаган ерлик.
БЕЗЗАКОНИЕ с. 1. законсызлык, зац-
сызлык, нызамсызлык; борьба с~ем закон-
сызлык пенен гуресиу; 2. (беззаконный
поступок) законды бузыу, бийнызамлык;
совершать ~я бийнызамлык ислеу.
БЕЗЗАКОННЫ ||Й прил. законсыз, зацга
карсы, нызамсыз, законга сыймайтугын;
~е действия законсыз хэрекетлер.
БЕЗЗАСТЕНЧИВОСТЬ ж. тартынбай-
тугынлык, уялмайту рынлык, уятсызлык.
БЕЗЗАСТЁНЧИВЦЫЙ прил. тартын-
байтугын, уялмайтугын, уятсыз; ~ая ложь
уятсыз етирик.
БЕЗЗАЩИТНОСТЬ ж. панасызлык, эмен-
герсизлик, корранышсызлык, кэуендерсиз-
лик; жэрдемсизлик.
БЕЗЗАЩИТНЫЙ прил. панасыз, эмен-
герсиз, коргаусыз, корганышсыз, кэуен-
дерсиз; жэрдемсиз; ~ ребёнок эменгерсиз
бала, панасыз бала.
БЕЗЗВЁЗДН ||ЫЙ прил. жулдызсыз;
~ое иёбо жулдызсыз аспан.
БЕЗЗВУЧНЫЙ прил. унсиз, сессиз,
дауыссыз; ~ плач унсиз жылау.
БЕЗЗЕМЕЛЬЕ с. жерсизлик, жер жет-
пеушилик.
БЕЗЗЕМЕЛЬНЫЙ прил. жерсиз, жери
жок; ~ крестьянин жерсиз дийхан.
БЕЗЗЛОБНОСТЬ ж. кэхэрсизлик, ашыу-
сызлык, кексизлик.
БЕЗЗЛОБНЫЙ прил. кэхэрсиз, ашыу-
сыз, кексиз; ~ смех кексиз кулки.
БЕЗЗУБЦЫЙ прил. 1. тиссиз, тиси жок;
~ый рот тиссиз ауыз; 2. перен. хэлсиз,
кушсиз, куши жок, бос; ~ая критика
кушсиз критика, бос сын.
БЕЗЛЁСНЦЫЙ прил. тогайсыз; ~ая
степь тогайсыз дала.
БЕЗЛЕСЬЕ с. тогайсызлык-
БЕЗЛЙЧНЦЫЙ прил. езгеликсиз, тыя-
наксыз; ~ый человек тыянаксыз адам;
<0>~ое предложение грам. бийтэреп гэп;
~ые глаголы грам. бийтэреп фейиллер.
БЕЗЛОШАДНЦЫЙ прил. атсыз, аты жок;
~ое хозяйство атсыз хожалык.
БЕЗЛУННЦЫЙ прил. айсыз; ~ая ночь
айсыз тун.
БЕЗЛЮДНО нареч. и безл. в знач. сказ.
адамсыз, адамсыз калып; иа улицах было~
кешеде бирде адам жок-
БЕЗЛЮДН ||ЫЙ прил. адамсыз, аулак;
^ая степь адамсыз дала.
БЕЗЛЮДЬЕ с. адамсызлык-
БЕЗМЕН м. безбен.
БЕЗМЕРНО нареч. шексиз, елшеусиз,
есапсыз.
БЕЗМЁРНЦЫЙ прил. шексиз, елшеусиз,
есапсыз; ~ая радость шексиз кууаныш.
БЕЗМОЗГЛЫЙ прил. разг, мийснз,
акылсыз, акмад, кум геле.
БЕЗМОЛВИЕ с. сессизлик, унсизлик,
ундеме^шилик, тып-тынышлык, жым-жырт-
лык, тым-тырыслык-
БЕЗМОЛВНЦЫЙ прил. сессиз, унсиз,
ун шыгармайтугын, тып-тыныш, жым-
-жырт, тым-тырыс; ~ ый свидетель унсиз
гу^а; ~ое согласие сезсиз кайыл болыу.
БЕЗМОЛВСТВОВАТЬ несов. сес шыгар-
мау, ун шыгармау, ундеме^, тып-тыныш
БЕЗ
— 44 —
болыу, жым-жырт болыу, тым-тырыс бо-
лыу.
БЕЗМЯТЕЖНОСТЬ ж. тынышлык, гау-
расызлык, ойкансызлык.
БЕЗМЯТЕЖНЫЙ прил. тыныш, гаура-
сыз, ойкаисыз, селтецсиз; ~ сон тыныш
уйкы.
БЕЗНАДЁЖНОСТЬ ж. умитсизлик, умн-
ти жоклык, дэмесизлик, исенимсизлик,
гудерсизлик.
БЕЗНАДЁЖНЦЫЙ прил. умитсиз, умити
жок, дэмесиз, исенимсиз, гудерсиз; ~ое
положение умитсиз жардай; -~ый больной
умитсиз ауырыу.
БЕЗНАДЗОРНОСТЬ ж. караусызлык,
бакылаусызлык-
БЕЗНАДЗОРНЫЙ прил. караусыз, ба-
кылаусыз; ~ ребёнок караусыз бала.
безнаказанно нареч. жазасыз, жаза
тартпай, жаза алмай, жазага тартылмай.
БЕЗНАКАЗАННОСТЬ ж. жазасызлык,
жаза га тартылмаганлык, жазасыз кал-
ганлык.
безнаказанный прил. жазасыз, жа-
зага тартылмаган, жазасыз калган.
БЕЗНАЛИЧНЫЙ прил. нак пулсыз, нак
емес; ~ расчёт эк. нак пулсыз есапласыу.
БЕЗНАЧАЛИЕ с. басшылыктыц жоклы-
ры, басшысызлык.
БЕЗНОГИЙ прил. 1. аяксыз, мешел;
~ старик аяксыз рарры; 2. в знач.. сущ. м.
безногий шолак, аяксыз, аксак; 3. разг,
(без ножки) аяксыз, туяксыз; ~ стол
аяксыз стол.
БЕЗНОСЫЙ прил. 1. мурынсыз, пушык,
мурны жок; 2. шумексиз; ~ чайник шумек-
сиз чайник.
БЕЗНРАВСТВЕННОСТЬ ж. эдепсизлик,
бузыклык-
БЕЗНРАВСТВЕННЦЫЙ прил. эдепсиз,
бузык; ~ый поступок эдепсиз кылык;
~ое поведение эдепсиз журис-турыс.
БЕЗО предлог см. без.
БЕЗОБЙДНЦЫЙ прил. 1. зыянсыз; ~ый
зверёк зыянсыз хайуан; 2. хазарсыз, жууас;
~ая шутка хазарсыз дегишпе, хазарсыз
хозил.
БЕЗОБЛАЧНОСТЬ ж. 1. бултсызлык,
ашыклык; 2. перен. бахытлылык, жайна-
ранлык, тынышлык; ~ счастья бахыттыц
тынышлыгы.
БЕЗОБЛАЧН ||ЫЙ прил. 1. бултсыз,
ашык; ~ое нёбо бултсыз аспан; 2. перен.
бахытлы, жайнаган, тыныш; ~ая жизнь
жайнаган емир.
БЕЗОБРАЗИЕ с. 1. (уродливость) шырай-
сызлык, сыкылсызлык, келбетсизлик, кели-
симсизлик; 2. (возмутительный поступок)
оцбаранлык, жакпас кылык, тэртипсизлик,
женсизлик, женсиз кылык; 3. в знач. сказ,
разг, биймазашылык, женсизлик; что за~!
бул не деген женсизлик!
БЕЗОБРАЗИТЬ несов. кого-что шырай-
сызландырыу, сыкылсызландырыу, кел-
бетсизлендириу, турин бузыу.
БЕЗОБРАЗНИК м. разг, тэртипсиз адам,
тентек, бузык, оцбараи.
БЕЗОБРАЗНИЦА женск. от безобразник.
БЕЗОБРАЗНИЧАТЬ несов. разг, тэртип-
сизлик етиу, тэртипсизлик кылыу, жакпас
кылык ислеу, эдепсизлик ислеу, оцбагаи-
лык етиу, женсизлик етиу.
БЕЗОБРАЗНЫЙ прил. 1. (уродливый)
шырайсыз, сыкылсыз, келисиксиз, кел-
бетсиз; 2. (возмутительный) оцбараи, жа-
рамас, жарамсыз, тэртипсиз, женснз,
бузык; ~ поступок женсиз кылык, оцбараи
кылык, оцбаганлык-
БЕЗ ОГЛЯДКИ в знач. нареч. алды-арты-
на карамай, изине карамастан, артына
карамастан.
БЕЗОГОВОРОЧНО нареч. сезсиз, тил
катпастан, булжытыусыз; условие было
принято ~ шэрт кыцк етпестен кабыл
алынды.
БЕЗОГОВ0РОЧНЦЫЙ прил. сезсиз, тил,
катпай исленген, булжытпай орынланран;
~ая капитуляция сезсиз капитуляция;
~ое признание чего-л. тил катпай мойынга
алыу.
БЕЗОПАСНО 1. нареч. кэуипсиз, кор-
кынышсыз; 2. безл. в знач. сказ, кэуипсиз,
кэуипли емес; пройдём сюда — здесь ~
берман келиц— бул жер кэуипсиз.
БЕЗОПАСНОСТЦЬ ж. кэуипсизлик, кор-
кынышсызлык; охрана государственной ~ и
мэмлекетлик цэуипсизликти коргау; тёх-
иика~и кэуипсизлик техникасы; находить-
ся в ~и кэуипсизликте турыу.
БЕЗОПАСНЦЫЙ прил. кэуипсиз, кор-
кынышсыз; находиться в~ом мёсте цэуип-
сиз жерде болыу; <>~ая бритва кэуипсиз
пэки.
БЕЗОРУЖНЫ || Й прил. 1. (не вооружён-
ный) жараксыз, куралсыз; 2. перен. илаж-
сыз, шарасыз; в этом споре мы оказались
~ми бул дауда бизлер илажсыз болып
калдык-
БЕЗОСНОВАТЕЛЬНО нареч. негизсиз,
ДЭЛ илсиз.
БЕЗОСНОВАТЕЛЬНЫЙ прил. негизсиз,
негизи жок, дэлилсиз.
БЕЗОСТАНОВОЧНЫЙ прил. токтаусыз,
иркилмейтуFWH, ТЫНЫМСЫЗ, УЗЛИКСИЗ‘
БЕЗОТВЁТН ||ЫЙ прил. 1. жууапсыз
калган, жууап болмаран, жууап кай-
тармаган; ~ая любовь жууапсыз калган
мухаббат; 2. жууапсыз, жууап бермеген;
оставаться ~ым жууапсыз калыу; 3. (крот-
кий) жууас, босац; ~ое существо жууас
маклук.
БЕЗОТВЕТСТВЕННО нареч. жууапкер-
ликсиз, жууапкерсиз, жууапкерсизлик
пенен.
БЕЗОТВЕТСТВЕННОСТЬ ж. жууапкер
ликсизлик, жууапкерсизлик.
БЕЗОТВЁТСТЙЕННЦЫЙ прил. жууап-
керликсиз, жууапкерсиз; ~ое отношение
к делу иске жууапкерсиз карау.
БЕЗОТКАЗНО нареч. токтаусыз, ток-
тамастан, токтамай, иркилмей, иркилмес-
тен, бузылмастан; мотор работает ~
мотор бузылмастан ислеп тур.
БЕЗОТКАЗНЦЫЙ прил. токтаусыз, ток-
тамастан, иркинишсиз, бузылмастан; ~ая
работа мотора мотордыц токтаусыз ислеуи.
БЕЗОТЛАГАТЕЛЬНО нареч. иркиниш-
сиз, кешиктирмей, кешиктир месте н, хеш
— 45 —
БЕЗ
токтаусыз турде, кыстаулы турде; ато
нужно сделать ~ буны кешиктнрмей ислеу
керек.
БЕЗОТЛАГАТЕЛЬНЫЦЙ прил. иркиниш-
сиз, кешнктирилмейтугын, хеш токтаусыз,
кыстаулы; предпринять ~е меры кыстаулы
шаралар керну.
БЕЗОТЛУЧНО нареч.. тапжылмай, шык-
пай, кетпестен, шылжыусыз, удайына,
мудамы; ~ находиться при больном муда-
мы ауырыудыц жанында болыу.
БЕЗОТЛУЧНЫЙ прил. тапжылмайтугын,
шыкпайтугын, кетпейтугын, шылжыусыз,
удайына бол ату гы н, му дамы болатугын.
БЕЗОТНОСИТЕЛЬНО нареч. карамай,
есапка алмай, салыстырмай; ~ к весу чего-л.
салмагына карамай.
БЕЗОТНОСИТЕЛЬНЫЙ прил. карамас-
тан, есапка алмастан, салыстырмастан.
БЕЗОТРАДНЫЙ прил. куУанышсыз,
кеуилсиз, кууанарлык емес.
БЕЗОТЧЕТНЫЙ прил. 1. (бессозна тель-
ный) ыктыярсыз, ериксиз; ~ страх ыкты-
ярсыз коркыу, хаулыгып коркыу; 2.
(бесконтрольный) контрольсыз, кадаган-
сыз, кадаран етилмейтусын, тексериусиз.
БЕЗОШИБОЧНО нареч. жанылыспай,
кэтесиз, мултиксиз.
БЕЗОШИБОЧНОСТЬ ж. жадылыспау-
шылык, кэтесизлик, мултиксизлик; ~ вы-
водов жуумаклардын. кэтесизлиги.
БЕЗОШИБОЧНЫЙ прил. жацылыспай-
тугын, кэтесиз, кэте жибермейтурын, мул-
тиксиз; ~ расчёт кэтесиз есап.
БЕЗ ПРОМАХА, БЕЗ ПРОМАХУ в
знач. нареч. кэтесиз; стрелять ~ кэтесиз
атыУ.
БЁЗ ПРОСЫПУ, БЕЗ ПРОСЫПУ разг,
в знач. нареч. 1. оянбастан; спать ~ оян-
бастаы уйыклау; 2. перен. узликсиз, токта^-
сыз, мудамы, удайына, бэрхэма; пьянство-
вать ~ узликсиз арак иши^.
БЕЗРАБОТИЦА ж. иссизлик, жумыс-
сызлык.
БЕЗРАБОТНЫЙ прил. 1. (не имеющий
работы) иссиз, жумыссыз; жумыссыз кал-
ран; 2. в знач. сущ. м. безработный и ж.
безработная иссиз, жумыссыз; полностью
~ толык жумыссыз; частично ~ жарым-
-жарты жумыссыз, шала жумыссыз.
БЕЗРАДОСТНЫЙ прил. кууанышсыз,
кеуилсиз.
БЕЗ РАЗБОРА, БЕЗ РАЗБОРУ в знач.
нареч. тацламай.
БЕЗРАЗДЕЛЬНО нареч. толыгы менен,
путинлей, путкиллей; владеть чем-л.
~ бир затка путкиллей ийелик ети^.
БЕЗРАЗДЁЛ ЬНЦЫЙ прил. толык, путин,
путинлей, путкинлей; ~ое господство
путинлей бийлеу.
БЕЗРАЗЛИЧИЕ с. итибарсызлык, кы-
зыксынбаушылык, салкын караушылык,
дыккатсызлык, немкурайдылык, эхмийет
бермеушилик.
БЕЗРАЗЛИЧНО 1. нареч. (безучастно,
равнодушно) итнбар бермей, кызыксынбай,
салкын карап, дыккатсыз, немкурайды,
эхмийет бермей; относиться ~ к кому-че-
му-л. итибар бермей карау; 2. безл. в знач.
сказ, бэри бир, айырмасы жок, эхмийетсиз,
мне ~ маган бэри бир; мие ~, знает он
об этом или нет маран бэри бир, ол бул хак-
кында билеме я билмейме; кто ким
болсада мейли; ~ что не болсада мейли.
БЕЗРАЗЛИЧНЫМИ прил. 1. (безучаст-
ный, равнодушный) итибар бермейтурын,
кызыкпайтугын, дыккатсыз, немкурайды,
эхмийет бермейтурын; с ~м видом кызык-
пайтугын тур менен; 2. (несущественный)
эхмийетсиз, эпиуайы, кызыктырмайтугын;
задать несколько ~х вопросов бир неше
эхмийетсиз сауаллар бериу.
БЕЗРАССУДНО 1. нареч. ойланбастан,
ойсыз, ойланбастан исленген; 2. безл.
в знач. сказ, (неразумно, опрометчиво)
пэмсизлик, акылсызлык, ойсызлык; так
действовать ~ сондай етип пэмсизлик
ислеу.
БЕЗРАССУДНЫЙ прил. ойламай ислен-
геи, пэмсиз, акылсыз, ойсыз; ~ поступок
ойламай исленген ис.
БЕЗРАССУДСТВО с. ойланбаганлык,
пэмсизлик, акылсызлык, ойсызлык.
БЕЗРЕЗУЛЬТАТНО нареч. нэтийжесиз,
жу^максыз.
БЕЗРЕЗУЛЬТАТНО нареч. нэтийжесиз,
жуумаксыз.
БЕЗРЕЗУЛЬТАТНЫЙ прил. нэтийжесиз,
жуумаксыз; ~ спор нэтийжесиз дау.
БЕЗРОГЦИЙ прил. шаксыз, муйизснз;
~ая корова шаксыз сыйыр.
БЕЗРОДНЫЙ прил. тууыскансыз, тууыс-
кан-туугансыз.
БЕЗРОПОТНО нареч. налымай, зарлан-
бай, сезсиз, унсиз.
БЕЗРОПОТНОСТЬ ж. налымайтурынлык,
зарланбаушылык, сезсизлик, унсизлик.
БЕЗРОПОТНЫЙ прил. налымайтугын,
зарланбайтурын, сезсиз, унсиз.
БЕЗРУКАВКА ж. разг, жецсиз кейлек;
шолак, киймешек (женская).
безрукавный прил. жецсиз, шолак.
БЕЗРУКИЙ прил. 1. колсыз, шолак;
2. в знач. сущ. м. безрукий шолак; 3. перен.
разг, (неловкий) салак, епсиз, олак-
БЕЗРЫБЬЕ с. балыксызлык; на ~ и рак
рыба погов. балыксыз жерде шаян да балык
(соотв. ийт жокта шошка уреди).
БЁЗ ТОЛКУ, БЕЗ ТОЛКУ в знач. нареч.
пайдасыз, боска.
БЕЗУБЫТОЧНОСТЬ ж. зыянсызлык,
зэлелсизлик, зэлел келтирмейтутынлык-
БЕЗУБЫТОЧНЫЙ прил. зыянсыз,
зэлелсиз, зэлел келтирмейтугын; ~ ое пред-
приятие зэлел келтирмейтугын кэрхана.
БЕЗУДАРНЫЙ прил. лингв, пэтсиз;
~ слог пэтсиз бууын.
БЕЗУДЕРЖНЫЙ прил. токтатып бол-
майтугын, тынбас, токтамас; ~ смех ток-
татып болмайтугын кулки.
БЕЗ УДЕРЖУ в знач. нареч. токтаусыз,
тынбай, токтамастан.
БЕЗУКОРИЗНЕННО нареч. кемшилик-
сиз, кемшилиги жок, тап-туйнактай, мин-
сиз.
БЕЗУКОРЙЗНЕННЦЫЙ прил. кемши-
ликсиз, тап-туйнактай, минсиз; ~ая работа
. кемшиликсиз жумыс, хеш минсиз жумыс.
БЕЗ
— 46 —
БЕЗУМЕЦ м. 1. (безрассудный человек)
адылсыз, ойсыз, алацгасар; 2. уст. (су-
масшедший) жинли, делбе.
БЕЗУМИЦЕ с. 1. (безрассудство) адыл-
сызлыд, ойсызлыд, алацгасарлыд; до ~я
адылдан адасданша; любить до-~я шынты
менен суйиу; 2. уст. (сумасшествие) жин-
лилик,, делбелик.
БЕЗУМНО нареч. 1. (безрассудно) адыл-
сызлыд етип, адылдан сасып, ойсыз; 2. разг,
(очень) жудэ, датты, аса кеткен; ~ холодно
датты сууыд.
БЕЗУМНЦЫЙ прил. 1. (безрассудный)
адылсыз, ойсыз, адылдан адасдан; ~ая
отвага адылсыз батырлыд; 2. (свойствен-
ный сумасшедшему) жинкезленгеи, делбир-
ген, елерген; ~ый взгляд елерген кез
дарас; 3. разг, (очень сильный) жудэ,
датты, аса; ~ая усталость аса шаршаган-
лыд; 4. е знач. сущ. м. безумный и ж.
безумная уст. жинли, делбе.
БЕЗ УМОЛКУ в знач. нареч. тынымсыз,
узликсиз, тынбастан, тодтамастан, жагы
дарысданша; говорить ~ тынбастан сейлей
бериу.
БЕЗУМОЛЧНЫЙ прил. тынымсыз, уз-
ликсиз; ~ шум моря тециздиц тынымсыз
шу^ылдысы.
БЕЗУМСТВО с. акылсызлык, ессизлик,
алацгасарлык, ойсызлык-
БЕЗУМСТВОВАТЬ несов. акылсызлык
етиу, есерлени^, еси кетиу, алацрасарлык
етиу.
БЕЗУПРЕЧНО нареч. кемшиликсиз, мин-
сиз.
БЕЗУПРЕЧНОСТЬ ж. кемшиликсизлик,
минсизлик.
БЕЗУПРЁЧНЦЫЙ прил. кемшиликсиз,
минснз; ~ая честность минсиз дад жу-
реклилик.
БЕЗУСЛОВНО 1. нареч. сезсиз, элбетте;
все эти недочёты ~ исправимы бул кемши-
ликлердиц барлыгын сезсиз дузетиуге бо-
лады; 2. в знач. вводи, сл. (несомненно)
элбетте, гумансыз; ~, ты прав элбетте,
сеники дурыс.
БЕЗУСЛОВНЫ ||Й прил. 1. (безогово-
рочный) сезсиз, толыд; 2. (несомненный)
гумансыз; ~е заслуги гумансыз сицир-
ген мийнети; <> ~й рефлекс шертсиз ре-
флекс.
БЕЗУСПЕШНО нареч. бийкар, босда,
нэтийжесиз.
БЕЗУСПЕШНЫ „Й прил. бийкар, босда,
нэтийжесиз; ~е попытки нэтийжесиз уры-
ныулар.
БЕЗ УСТАЛИ в знач. нареч. шарша-
май-талмай, дарымай, дарымай-талмай,
шаршамастан; трудиться ~ шаршамастан
мийнет ети^, дарымай мийнет етиу.
БЕЗУСТАННЫЙ прил. тынбастан, шар-
шамастан.
БЕЗУСЫЙ прил. муртсыз, мурты жод,
мурт шыдпаган.
БЕЗУТЁШН||ЫЙ прил. жубанбайтугын,
муцлы;_~ое горе муцлы дайгы.
БЕЗУХИЙ прил. дуладсыз, шунад.
БЕЗУЧАСТИЕ с. датнаспаушылыд, ара-
ласпаушылыд, дызыдсынбаушылыд.
БЕЗУЧАСТНОСТЬ ж. см. безучастие.
БЕЗУЧАСТНЦЫЙ прил. датнаспайту-
гын, араласпайтугын, дызыдсынбайтугын:
~ое отношение к кому-чему-л. дызыд-
сынбайтугын датнасыд; остаться ~ым
к чему-л. датнаспай далыу, араласпайту-
гын болыу.
БЕЗЪ» см. без».
БЕЗЪЯДЕРНЫЙ прил. ядросыз.
БЕЗЫДЕЙНОСТЬ ж. идеясызлыд, идея-
сы жод.
БЕЗЫДЁЙНЦЫЙ прил- идеясыз; ~ое
произведение идеясыз шыгарма.
БЕЗЫМЁННЫЙ, БЕЗЫМЦЯННЫЙ
прил. атсыз, аты жод, аты садланбаган,
аты дойылмаган; -£>~яиный палец «шул-
дир шумек» бармад, атсыз бармад, тертин-
ши бармад.
БЕЗЫНИЦИАТИВНЫЙ прил. инициати-
васыз, басламасыз.
БЕЗЫНТЕРЕСНЫЙ прил. дызыдсыз, ды-
зыгы жод, дызыд емес.
БЕЗЫСКУСНЫЙ прил. тэбийгый, эпи-
уайы.
БЕЗЫСКУССТВЕННОСТЬ ж. тэбий-
гыйлыд, эпиуайылыд.
БЕЗЫСКУССТВЕННЫЙ прил. тэбий-
гый. эпиуайы; ~ рассказ жасалмасы жок
эцгиме.
БЕЗЫСХОДНОСТЬ ж. арылмайтугын-
лыд, дутыла алмайтугынлыд, илажсыз-
лыд.
БЕЗЫСХОДН ||ЫЙ прил. арылмайтугын,
кутила алмайтугын, илажсыз; ~ое горе
арылмайтугын кай гы; ~ая тоска кутила
алмайтугын муц.
БЕЙ м. бий, мырза.
бей, бейте повел, накл. от бить.
бейся, бейтесь повел, накл. от бить-
ся.
БЕК м. бет.
бекар м. муз. бекар (нота белгиси).
БЕКАС м. бекас (цус).
бекеша ж. бекеша (постын формасын-
даеы если пишимдеги еркектиц сыртцы
кийими).
БЕКОН м. бекон (аз дузлансан шеища
ети).
БЕЛЕН,|А ж. бот. бесбуудай; <- ты что,
~ы объелся?! сен адылдан адастыц ба?!,
сени жин урдыма?!
БЕЛЕНИЕ с. агартыу; ~ ткаии гезлеме-
ни агартыу.
БЕЛЁНЫЙ прил. агартылган; ~ холст
агартылган без.
БЕЛЁСЫ,,Й прил. адшыл, бозац; ~е
брови бозац даслар.
БЕЛЁТЬ несов. 1. (становиться белым)
агарыу; 2. (виднеться — о белом) агарып
кериииу.
БЕЛЕТЬСЯ несов. см. белеть 2.
БЕЛИБЕРДА ж. разг, мылжыц сез, сан-
дырац сез.
БЕЛИЗНА ж. адлыд, ад рецлилик.
БЕЛЙЛА только мн. 1. (краска) бели-
ла, ад боя^; 2. (косметические) белила,
опа (бет ушын боя у).
БЕЛЙТЬ несов. что 1. агартыу, адлау,
дэклеу; ~ потолок тебенн адлау; 2. агар-
— 47 -
БЕН
тыу; ~ лицо бетти агартыу; 3. (отбели-
вать) агартыу; ~ холст безди агартыу.
БЕЛИТЬСЯ несов. агартыу.
БЕЛИЧ||ИЙ прил. тыйын...; тыйынныц
терисинен исленген; ~ий след тыйын изи;
~ья шуба тыйынныц терисинен исленген
постын.
БЁЛКА ж. тыйыи (цайуан цэм оныц
териси); <0> вертеться как ~ в колесе ты-
ным таппау, узликсиз тынышсызланыу,
тадаты болмау.
БЕЛКОВ ||ЫЙ прил. биол., хим. белоклы;
~ое вещество белоклы зат.
БЕЛЛАДОННА ж. бот. беладонна (зэ-
цэрли есимлик).
БЕЛЛЕТРИСТ м. беллетрист (белле-
тристикалыц шыеармалардыц авторы).
БЕЛЛЕТРИСТИКА ж. беллетристика
(прозалыц керкем эдебият).
БЕЛЛЕТРИСТЙЧЕСКИЦЙ прил. белле-
трнстикалык; ~е произведения беллетри-
стикалык шыгармалар.
БЕЛО’ темендеги мэнилерди сездиц бил-
диретурын цоспа сезлердиц биринши белеги'.
1) «ац рец» мэнисин, мыс.: белокожий ак
терили; 2) «ац, контрреволюцияшыл» деген
мэнини, мыс : белогвардейцы ад гвардия-
шылар.
БЕЛОБОРОДЫЙ прил. ах сахаллы.
БЕЛОБРЫСЫЙ прил. разг, ак саргылт,
ацшыл.
БЕЛОВОЙ прил. таза жазылган, таза ке-
ширилген (нусца, хат); ~ экземпляр таза
кеширнлген экземпляр.
БЕЛОГВАРДЕЕЦ м. ак гвардияшы.
БЕЛОГВАРДЁЙСКИЦЙ прил. ак гвар-
диялы, ак гвардияшыл; ~е банды ак
гвардияшыл бандалар.
БЕЛОГВАРДЁЙЩИНА ж. собир. ак
гвардияшылар.
БЕЛОК м. 1. (яйца) мэйектиц ак ууызы;
2. биол., хим. белок (органикалыц зат);
3. (глаза) кездиц агы.
БЕЛОКАМЕННЫЙ прил. народно-поэт.
ак таслы, ак тастан салынган.
БЕЛОКРОВИЕ с. мед. ак цанлылыц
(цан кесели).
БЕЛОКУРЫ||Й прил. акшыл сэры шаш-
лы, акшыл шашлы; ~е волосы акшыл сэры
шаш.
БЕЛОЛИЦЫЙ прил. ак жузли, ак бетли.
БЕЛОЛОБЫЙ прил. ак мацлай, кас-
ка; ~ щенок ак мацлай кушик.
БЕЛОРУССКИЙ прил. Белорус...; ~-
язык белорус тили.
БЕЛОРУСЫ мн. (ед. белорус м., бело-
руска ж.) белоруслар, белорус халды (Бе-
лорус ССРында жасайтусын негизги халыц).
БЕЛОРУЧКА м. и ж. разг, ис жадпас,
кос жакпас.
БЕЛОРБ1БИЦА ж. ад балыд.
БЕЛ ОСНЁЖНЦЫЙ прил. аппад, кар-
дан ак; ~ая скатерть аппад дастурдан.
БЕЛ ОТЁЛ ЫЙ прил. ах деиели.
БЕЛОШВЕЙКА ж. уст. ишки кийим
тигиуши хаял.
БЕЛОШВЁЙНЦЫЙ прил. ишки кийим
тигетугын; ~ая мастерская ишки кийим
тигетугын устахана.
БЕЛОЭМИГРАНТ м. ад эмигрант (совет
мгмлекетинен шет елге кешип кеткен
адам, контрреволюционер).
БЕЛОЭМИГРАНТСКИЙ прил. ад эми-
грантлыд.
БЕЛУГЦА ж. белуга (балыц); реветь
~ой екириу, бадырыу.
БЕЛУЖИЙ прил. белуга..., белуганыц;
белугадан исленген.
БЁЛЦЫЙ прил. 1. ад; ~ая бумага ац
дагаз; ~ый как снег дардай ад; ~ый хлеб
ад нан; ~ый медведь ац айыу; ~ая акация
ац акация; 2. (контрреволюционный) ак-
лар, аклардыц; ~ая армия аклар армиясы;
3. в знач.. сущ. мн. белые (белогвардейцы)
ацлар; отряд ~ых ацлардыц отряды;
4. в знач. сущ. мн. белые ац (шашка,
шахматлардары ац фигуралар); играть
~ыми ак менен ойнау; <~ое золото (хло-
пок) ад алтын; ~ ый уголь (вода) ад квмир;
~ое мясо ад геш (тауыцтыц ямаса бас-
пацтыц ети); ~ый свет жэдэн, дунья;
~ая ворона езге, хеш кимге усамаган;
средь ~а дня кундиз, тал тусте; ~ыми
ниткам» шито такыр жерде жасырыны^;
довести до ~ого каления жудэ дэхэрнн
келтириу, жанына датты тийиу.
БЕЛЬГИЙЦЫ мн. (ед. бельгиец м.,
бельгийка ж.) бельгиялылар, Бельгия хал-
цы.
БЕЛ Ьё с. собир. кийим, ишки кийим;
керпе-тесек тыслары (постельное); сти-
рать ~ кир жууыу.
БЕЛЬЕВОЙ прил. кийимлик, кийим...;
~ шкаф кийим шкафы.
БЕЛЬМО с. кезге тускен ац; <- быть как
~ на глазу кезге куйик болыу, баска бэле
болыу.
БЕЛ ЬЭТАЖ м. 1. бельэтаж (ярым под-
валлы жайдыц этажы); 2. театр, бель-
этаж.
БЕМОЛЬ м. муз. бемоль (ноталыц белги).
БЕНГАЛЬСКИЙ прил. бенгаллы, бен-
гал..., Бенгалия...; ~ язык бенгал тили;
~ огонь бенгал оты (турли туске денип
жанатурын от).
БЕНЕФИС м. бенефис (ойынра цатна-
сыушылардыц биреуиниц цурметине цо-
йылран спектакль); < устроить ~ кому-л.
жагымсыз ис ислеу.
БЕНЗИН м. бензин.
БЕНЗИНОВЫЙ прил. бензинлик, бен-
зин...; ~ мотор бензин менен ислейтугын
мотор.
БЕНЗО’ «бензин, бензин...» сезлериниц
мэнисине туура келетурын цоспа сезлердиц
биринши белеги, мыс.: бензохранилище
бензин садлайтугын жай.
БЕНЗОБАК м. бензин бак.
БЕНЗОВОЗ м. бензовоз, бензин тасый-
тугын машина.
БЕНЗОЗАПРАВОЧНЦЫЙ прил. бензин
цуйып алатугын; ~ая колонка бензин
дуйып алатугын колонка.
БЕНЗОКОЛОНКА ж. бензоколонка, бен-
зин колонкасы.
БЕНЗОЛ м. хим. бензол (отца цэ^ипли
суйыцлыц).
БЕНЗОСКЛАД м. бензин склады.
БЕН
— 48 —
БЕНУАР м. театр, бенуар.
БЕРДАНКА ж. уст. берденке (мыл-
тык,).
БЕРДЫШ м. ай балта.
БЕРЕГ м. 1. жата, жатые, цыр, кырак;
~ моря тециз жагасы; крутой ~ тик жата;
идти по~у жата бойлап журиу; выйти из
берегов еки жатасынан асып кетиу;
2. (суша) куртацлык, жата; съехать иа ~
жатата шытыу.
БЕРЕГОВцОЙ прил. жата..., жатадаты,
жата бойындаты; ~6й ветер жата самалы;
~ая оборона жатадаты корганыу; ~ая
артиллерия жата бойындаты артиллерия.
БЕРЕДИТЬ несов. что ауыртыу, коз-
гап ауыртыу, шуцып ауыртыу; ~ раиу
1) жараны шукып ауыртыу; 2) перен. ески
кайтыны козгау, дэртти козгау.
БЕРЕЖЛИВОСТЬ ж. пухталыц, унем-
лилик, унемшиллик.
БЕРЕЖЛИВЫЙ прил. пухта, унемшил;
~ хозяин унемшил хожайын.
БЕРЕЖНО нареч. 1. (осторожно) абай-
лап, сак, сак болып, саклык пенен; ыктыят-
лы; 2. (заботливо, внимательно) элиешлеп,
гамхорлык пенен. й
БЕРЕЖНОСТЬ ж. 1. (осторожность)
абайлылык, саклык, ыктыятлылык; 2. (за-
ботливость) элпешлеушилик, гамхорлы-
лык-
БЁРЕЖНЦЫЙ прил. 1. (осторожный)
абайлы, сак, ыктыятлы; ~ое обращение с
книгой китапты ыктыятлы саклау; 2. (за-
ботливый) элпешлеушилик, гамхорлык;
~ое отношение к людям адамларта гам-
хорлык пенен карау.
БЕРЁЗА ж. кайыц.
БЕРЁЗНИК» БЕРЕЗНЯК м. кайыцлык
тогай, кайыц тотай.
БЕРЁЗОВИК м. берёзовик (замаррьщ).
БЕРЁЗОВЦЫЙ прил. кайыцлы, кайыц...;
кайыцнан исленген; ~ ый лист кайыц
жапырагы; ~ая роща кайыцлы токай,
кайыц тогай.
БЕРЕЙТОР м. атка бас уйретиуши, ат
шабар (объездчик лошадей)-, сейис (учи-
тель верховой езды).
БЕРЁМЕНЕТЬ несов. жукли болыу, еки
кабат болыу.
БЕРЕМЕННАЯ прил. 1. жукли,’ еки
кабат; 2. в знач. сущ. ж. беременная еки
кабат хаял.
БЕРЕМЕННОСТЬ ж. жуклилик, еки
кабатлыц.
БЕРЁСТА ж. берёста (к,айьщ цабывыныц
устинги работы).
БЕРЁТ м. берет.
БЕРЕЧЬ несов. 1. кого-что (хранить)
саклау, аман саклау; ~ книгу китапты
саклау; ~ тайну сырды саклау; 2. что
(расчётливо тратить) унемлеу, унемлеп
услау; ~ деньги акшаны унемлеп услау;
3. что корыу, коргау, элпешлеп саклау,
гизнеу; ~ здоровье ден саулыкты саклау;
~ как зеницу ока кездиц карашыгындай
етип саклау.
БЕРЕЧЬСЯ несов. сакланыу, сак болыу;
берегись! сак бол!, абайла!
БЕРЙЛЛ м. берилл (минерал).
БЕРИЛЛИЙ м. бериллий (химиялыц
элемент).
БЁРКУТ м. буркит; охота с~ом буркит
пеней ацга шытыу.
БЕРЛОГА ж. ин, уя, жатак; медвежья ~
айыудыц ини.
беру, берёшь и т. д. наст. вр. от брать.
берусь, берёшься и т. д. наст. вр. от
браться.
БЕРЦОВЫЦЙ прил.: ~е кости анат.
жилиншиктиц суйеклери.
БЕС м. жин, шайтан; <• рассыпаться
мелким ~ом перед кем-л. жарамсакланыу.
БЕС* см. без*.
БЕСЁДЦА ж. 1. эцгиме, гурриц, кецес;
оживлённая ~а кызтынлы гурриц; 2. (собе-
седование) эцгиме; провести ~у эцгиме ет-
кериу.
БЕСЁДКА ж. кешки.
БЕСЕДОВАТЬ несов. с кем-чем, о ком-
-чём и без доп. гуррицлесиу, гурриц ет-
кезиу, эцгимелесиу, сейлесиу.
БЕСИТЬ несов. кого-что, разг, кэхэр-
лендириу, кыздырыу, ашыуын келтириу.
БЕСИТЬСЯ несов. 1. (о животных) ку-
тырыу; 2. перен. разг, (неистовствовать)
кэхэрлениу, кызыу, ашыуланыу; 3. перен.
прост, (буйно вести себя) есириу, бийма-
залык ислеу; <• с жиру ~ мэсликтен,
тойганлыктан кутырыу (соотв. семизликти
кой кетерер).
БЕСКАРКАСН11ЫЙ прил. стр. каркас-
сыз; ~ая конструкция каркассыз курылыс.
БЕСКЛАССОВЦЫЙ прил. классыз, жа-
майсыз; ~ое общество классыз жэмийет.
БЕСКОЗЫРКА ж. бескозырка, каснак-
сыз шапка.
БЕСКОМПРОМИССНЫЙ прил. ком-
промиссизлик, компромиссиз шешилген.
БЕСКОНЕЧНО нареч. шексиз, ада бол-
мас, ушы-кыйры жок; ~ малая величина
мат. шексиз киши мугдар.
БЕСКОНЕЧНОСТЬ ж. шексизлик, ада
болмаслык, ушы-кыйры жоклык, таусыл-
майтугынлык, шубалынкылык-
БЕСКОНЁЧН ||ЫЙ прил. 1. (беспредель-
ный) шексиз, узликсиз, ада болмайтугын,
таусылмайтутын, ушы-кыйры жок; ~ое
пространство шексиз кецислик; 2. (про-
должительный) ада болмас, питпейтугын,
шубалыцкы; ~ ые переговоры ада болмай-
тугын сейлесиулер; ~ая дробь мат.
шексиз белшек.
БЕСКОНТРОЛЬНОСТЬ ж. цадагалау-
сызлык, кадагаланбаганлык, тексериу-
сизлик, тексе^илмегенлик.
БЕСКОНТРОЛ ЬНЫЙ прил. цадагалау-
сыз, цадагаланбайтурын, тексериусиз, тек-
серилмейтурын.
БЕСКОНФЛИКТНОСТЬ ж. конфликт
сизлик, жэнжелсизлик, даусызлыц.
БЕСКОНФЛИКТНЫЙ прил. конфликт
сиз, жэнжелсиз, даусыз.
БЕСКОРМИЦА ж. с.-х. жут, от-шеп-
сизлик, отсызлыц, от-жемсизлик.
БЕСКОРЫСТИЕ с. нэписсизлик» ез пай-
дасына шаппаушылыц, цалыс.
БЕСКОРЫСТНОСТЬ ж. см. бескоры-
стие.
— 49 —
БЕС
БЕСКОРЫСТНЫМИ прил. нэписсиз, хак ]
нийетли, ез пайдасына шаппайтугын; ~ый
человек нэписсиз адам; ~ая помощь хак
нийетли жэрдем.
БЕСКОСТНЫЙ прил. суйексиз, суйеги
жок-
БЕСКРАЙНИ II й прил. шексиз, ушы-
-кыйры жок*, ~е просторы шексиз кецис-
лнклер.
БЕСКРИЗИСНЦЫЙ прил. кризиссиз; ~ая
социалистическая экономика кризиссиз
социалистлик экономика.
БЕСКРОВНЦЫЙ прил. 1. (бледный) бо-
зарган, канн кашкан, туси каштан; ~ые
губы кансыз еринлер, калы каштан ерин-
лер; 2. (без кровопролития) кал тегиусиз,
Кал тегилмеген, дм текпестен; ~ая победа
кал тегилмеген жецис
БЕСКРЫЛЫ || Й прил. 1. зоол. канатсыз,
канаты жок; насекомые канатсыз жэн-
ликлер; 2. перен. гайратсыз, кушсиз; ~е
мечты кушей з^ дыяллар.
БЕСКУЛЬТУРЬЕ с. разг, мэдениятсыз-
лык, маденияты жоклык, мэдений жактан
артта калыушылык-
бесновАтый прил. жинли, есерсок-
БЕСНОВАТЬСЯ несов. жинлилениу,
жинлишилик етиу, цэхэрлениу.
БЕСПАЛЫЙ прил. бармацсыз, бармагы
кем, бармагы жод.
БЕСПАМЯТНЫЙ прил разг, умыт-
шак-
БЕСПАМЯТСТВО с. еси ауыушылык,
бийхушлык, впасть в~ еси ауыушылыкха
ушырау.
БЕСПАРДОННЫЙ прил разг, уятсыз,
бийэдеп, тартынбайтугын; ~ человек
уятсыз адам.
БЕСПАРТИЙНОСТЬ ж. партияда жок-
лык-
БЕСПАРТИЙНЫ || Й прил. 1. партияда
жод, партия агзасы емес;~й актив партия-
да жок актив; 2. в знач. сущ. м. беспартий-
ный и ж. беспартийная партияда жок
адам; блок коммунистов и~х коммунистлер
менен хам партияда жоклардыл. бло ы.
БЕСПАСПОРТНЫЙ прил. паспортсыз,
паспорты жод
БЕСПЕРЕБОЙНОСТЬ ж. токтаусызлыц,
узликсизлик; ~ работы жумыстын. узлик-
сизлиги.
БЕСПЕРЕБОЙНЫМИ прил. тоцтамастан,
токтаусыз, узликсиз; ~ое снабжение уз-
ликсиз тэмийин етиушилик; ~ая работа
мотора мотордыц узликсиз ислеуи.
БЕСПЕРЕСАДОЧНЦЫЙ прил. ж.-д. пере-
садкасыз, жолда т\сип минбейтугын, ир-
килмейтугын; ~ое сообщение пересадка-
сыз катнау.
БЕСПЕРСПЕКТИВНОСТЬ ж. перспек-
тивасызлык, келешексизлик, келешеги
жоклык-
БЕСПЕРСПЕКТИВНЫЙ прил. перспек-
тивасыз, келешексиз, келешеги жок*
БЕСПЕЧНОСТЬ ж. 1. (беззаботность)
бийгамлык, гамсызлык, аркайынлык,
ууайымсызлык, кайгысызлык; 2. (халат-
ность) шалалык, кунтсызлык, салак-
лык-
БЕСПЕЧНЫЙ прил. 1. (беззаботный)
бийгам, гамсыз, аркайын, ууайымсыз, кай-
гысыз; 2. (халатный) шала ислеуши, кунт-
сыз, салак-
БЕСПИЛОТНЫЙ прил. пилотсыз, пило-
ты жок-
БЕСПИСЬМЕННЫ || Й прил. жазыусыз,
жазыу-сызыуы болмаган; ~е народности
жазыу-сызыуы болмаган халыклар.
БЕСПЛАНОВОСТЬ ж. плансызлык,
планныц жоклыгы.
БЕСПЛАНОВЦЫЙ прил. плансыз; ~ая
работа плансыз жумыс.
БЕСПЛАТНО нареч. пулсыз, мут, ха-
кысыз, бос, ешейин.
БЕСПЛАТН 'ЫЙ прил. пулсыз, мут.
хацы алмайтугын, пул алмайтугьш; -~ая
медицинская помощь мут медициналык
жэрдем; ~ое обучение мут окытыу, пулсыз
окытыу.
БЕСПЛАЦКАРТНЫЙ прил. плацкарт-
сыз; ~ проезд плацкартсыз журиу, плац-
картсыз жол журиу.
БЕСПЛОДИЕ с. 1. (неспособность произ-
водить потомство) нэсилсизлик, туумас-
лыц; 2. (неплодородие) егин питпеушилик,
енимсизлик, хасылсызлык-
БЕСПЛОДНОСТЬ ж. 1. см. бесплодие;
2. (безуспешность, безрезультатность)
нэтийжесизлик, берекетсизлик.
БЕСПЛОДНЦЫЙ прил. 1. (не дающий
потомства) нэсилсиз, туумайтугын; 2.
(неплодородный) егнн питпентугын, еннм-
сиз, хасылсыз; ~ая земля егин питпейту-
гын жер; 3. перен. (напрасный) нэтийже-
сиз, берекетсиз; ~ые усилия нэтийжесиз
хоре кет.
БЕСПОВОРОТНО нареч. айнымастан,
тайсалмастан, узил-кеснл, биротала; ре-
шить что-л. ~ узил-кесил шешиу
БЕСПОВОРОТН||ЫЙ прил. айнымайту-
гын, тайсалмайтугын, узил-кесил; биро-
тала; ~ый отказ биротала кабыл етпеу,
узил-кесил бас тартыу; принять~ое реше-
ние айнымайтугын карар кабыл алыу.
БЕСПОДОБНО нареч. теци жок, теци-
-тайы жок-
БЕСПОДОБНЫЙ прил. тецсиз, теци жок,
теци-тайы жок;, ~ голос теци жок дауыс.
БЕСПОЗВОНОЧНЫ||Й прил. зоол. омырт-
касыз; ~е животные омырткасыз хайуан-
лар.
БЕСПОКОЦИТЬ несов. кого-что 1- ты-
нышын кетириу, тынышын алыу, биймаза
етиу, селтец бериу; ~ить занятого человека
колы бос емес адамга селтец бериу; изви-
ните, что я ~ю вас кеширициз, мен сизин
тынышыцызды алдым; 2. тынышсызланды-
рыу, кэуиплендириу, коркытыу; меня <~ит
отсутствие писем хаттыц жоклыгы мени
тынышсызландырып тур; 3. (раздражать)
азар бериу, ауыртыу; больного ~ит свет
жакты ауырыудыц тынышын кетирди.
БЕСПОКОЦИТЬСЯ несов. 1. о ком-чём
и без доп. (тревожиться, волноваться)
тынышсызланыу, кэуиплениу, коркыу,
2. разг, эуерелениу, кыйланыу; не-~йтесь,
я сам сделаю эуереленбей-ак койыцыз,
©зим ислеймен-
4 Русско-каракалпакский сл.
БЕС
— 50 —
БЕСПОКОЙНО 1. нареч. биймазалыд
пенен, тынышсызлык пенен; 2. безл. в знач-
ение. биймазаланып, тынышсызланып.
БЕСПОКОЙНЦЫЙ прил. 1. тынышсыз,
биймаза, мазасыз, цолайсыз; ~ая работа
тынышлыц бермейтугын жумыс; 2. (тре-
вожный) тынышсыз, тынышы жод, тынышы
кеткен; ~ ый сон тынышы жок уйцы; 3. (при-
чиняющий беспокойство) хеуликкен, ты-
нышсыз; ~ый больной тынышсыз ауы-
рыу.
БЕСПОКОЙСТВО с. 1. (волнение, трево-
га) тынышсызлык, шыдамсызлык, тынышы
жоцлыц, тынышы кетиу; проявлять ~
тынышсызлыгын керсетиу; испытывать ~
тынышсызланыу; 2. (заботы, хлопоты)
биймазалык, тынышлыц бермеу, тынышын
алыу; причинять ~ тынышсызлык ислеу,
тынышын алыу; простите за~ тынышыцыз-
ды алганым ушын кеширициз.
БЕСПОЛЕЗНО 1. нареч. пайдасыз, пай-
дасы жок, бийкууда, бийкар; 2. безл. в
знач. сказ, пайдасыз, бийкар; ~ говорить
об этом бул хаддында айтыу пайдасыз.
БЕСПОЛЕЗНОСТЬ эк. пайдасызлыд, пай-
дасы жоклык, бийдуудалыц, бийкарлыд.
БЕСПОЛЁЗНЫЙ прил. пайдасыз, пай-
дасы жок, бийдууда, бийкар.
БЕСПОЛЦЫЙ прил. жыныссыз, жыныс
агзасы жок; ~ое размножение биол. жы-
ныссыз кебейиу.
БЕСПОМОЩНОСТЬ эк. 1. (слабость)
эзизлик, хэлсизлик, дэрмансызлык, на-
шарлык, кушсизлик; 2. (неумение) уцып-
сызлыд.
БЕСПОМОЩНЫ ||Й прил. 1. (слабый)
эзиз, хэлсиз, дэрмансыз, нашар, кушсиз;
~й ребёнок хэлсиз бала; 2. (неумелый)
укыпсыз; ~е стихи уцыпсыз косыцлар.
беспорОчнцый прил. минсиз, кемис-
сиз, кемшилиги жок, айыбы жок; ~ая
служба кемиссиз хызмет.
БЕСПОРЯДЦОК м. 1. тэртипсизлик, жен-
сизлик, тэртиби жоклык, ретсизлик, ыбыр-
сыу; в комнате ~ок ежиреде тэртипсизлик;
отступать в ~ке тэртипсиз шегиниу; 2. мн.
беспорядки уст. (народные волнения) тэр-
типсизликлер.
БЕСПОРЙДОЧНЦЫЙ прил. 1. тэртипсиз,
тэртиби жод, ретсиз, женсиз; ~ая груда
бумаг тэртипсиз уйилген дагаз; 2. (бессис-
темный) избе-изликсиз, системасыз, тэр-
типсиз; ~ые записи тэртипсиз жазыулар;
3. (неаккуратный) тэртип садламайтугын,
тэртипти бузатугын, эдепсиз;~ый человек
эдепсиз адам.
БЕСПОСАДОЧНЫЙ прил. ав. посадка-
сыз, конбайтугын, донбай...; ~ перелёт
донбай ушыу.
БЕСПОЧВЕННОСТЬ эк. негизеизлик,
женсизлик, дэлилсизлик.
БЕСПОЧВЕННЦЫЙ прил. негизеиз, жен-
сиз, дэлилсиз, дэлилленбеген; ~ое обви-
нение женсиз айыплау, негизеиз айыплау.
БЕСПОШЛИННЫЙ прил. эк. бажысыз;
~ ввоз товаров товарларды бажысыз эке-
лиу.
БЕСПОЩАДНО нареч. рейимсиз, аяусыз,
цатац.
БЕСПОЩАДНОСТЬ ж. рейимсизлик,
аяусызлык, цатацлыц.
БЕСПОЩАДНЦЫЙ прил. рейимсиз, аяу-
сыз, цатац;~ая расправа аяусыз жаза-
лау.
БЕСПРАВИЕ с. 1. (отсутствие прав)
правосызлык, хукуксызлык, хукуры жок-
лык; 2. (беззаконие) законсызлык, зан.-
сызлык-
БЕСПРАВНОСТЬ ж. правосызлык, ху-
куксызлык, хуКУЕЫ жоклык-
БЕСПРАВНЦЫЙ прил. правосыз, хукук-
сыз, хукугь! жок; ~ое положение хукуксыз
жагдай.
БЕСПРЕДЕЛ ЬН ||ЫЙ прил. 1. шексиз,
шеги жок; ~ые просторы шексиз кецис-
лик; 2. (чрезмерный) аса кеткен; ~ая лю-
бовь аса кеткен мудаббат.
БЕСПРЕДМЁТН ||ЫЙ прил. максетсиз,
мазмунсыз, мэниссиз, женсиз; ~ая кри-
тика женсиз критика, женсиз сын; ~ый
спор мэниссиз дау.
БЕСПРЕКОСЛОВНЦЫЙ прил. сезсиз,
дарсылыксыз, гэпсиз; ~ое подчинение сез-
сиз багыныу, сезсиз бойсыныу.
БЕСПРЕПЯТСТВЕННЫЙ прил. дарсы-
лыдсыз, тосдынлыдсыз, иркинишсиз, ер-
кин; ~ доступ кчему-л. биреуге иркиниш-
сиз кириу.
БЕСПРЕРЫВНО нареч. тодтамастан, тод-
таусыз, узликсиз, тынбастан, удайына;
~ в течение часа бир саат бойына тынбас-
тан.
БЕСПРЕРЫВНЫЙ прил. тодтаусыз, уз-
ликсиз, тынымсыз, удайына; ~ дождь
узликсиз жауын; ~ рост узликсиз есиу.
БЕСПРЕСТАННО нареч. бэрхема, удайы-
на, усти-устине, тодтаусыз, токтамастан,
тынбастан; ~ повторять одно и то же бир
сездп удайына дайталау.
БЕСПРЕСТАННЫЙ прил. бэрхэма.
удайына, усти-устине, тодтаусыз, ток-
тамастан, тынбастан.
БЕСПРЕЦЕДЕНТНЫЙ прил. теци жок.
хеш болмаган; ~ случай хеш болмаган
уадыя.
БЕСПРЙБЫЛ ЬНЦЫЙ прил. пайдасыз,
табыссыз, табыс келтирмейтугын; ~ая тор-
говля табыссыз сауда.
БЕСПРИДАННИЦА ж. уст. еншисиз, ен-
шисиз кыз.
БЕСПРИЗОРНИК м. ата-анасыз бала,
жетим бала, панасыз бала, багыусыз бала,
тэрбиясыз бала, уйсиз-куйсиз бала.
БЕСПРИЗОРНИЦА женск. от беспри-
зорник.
БЕСПРИЗОРНОСТЬ эк. ата-анасызлыд,
жетимлик, панасызлыд, багыусызлыд,
тэрбиясызлыд.
БЕСПРИЗОРНЦЫЙ прил. 1. (бездомный)
ата-анасыз, жетим, панасыз, багыусыз,
тэрбиясыз, уйсиз; 2. в знач. сущ. м. бес-
призорный и ж. беспризорная см. бес-
призорник; 3. перен. (заброшенный) ца-
раусыз, багыусыз; ~ое хозяйство цараусыз
хожалыц.
БЕСПРИМЁРНЫЙ прил. тецсиз, тени
жод, теци болмаган; ~ героизм теци бол-
маган дахарманлыд.
- 51 —
БЕС
БЕСПРИНЦИПНО нареч. принципсиз
турде, турадсыз болып.
БЕСПРИНЦИПНОСТЬ ж. принцип-
си зли к, турацсызлыц.
БЕСПРИНЦИПНЫЙ прил. принципсиз,
турацсыз; ~ человек принципсиз адам.
БЕСПРИСТРАСТИЕ с. бийгарезлик, бий-
тэреплик, эдиллик, хеш кимге жаны ашы-
маушылыц.
БЕСПРИСТРАСТНО нареч. бийтэреп
турде, бийтарез болып.
БЕСПРИСТРАСТНОСТЬ ж. см. беспри-
страстие.
БЕСПРИСТРАСТНЫЙ прил. бийтарез,
бийтареп, эдил, хеш кимге жаны ашы-
маушы; ~ судья эдил судья.
БЕСПРИЧИННЫЙ прил. себепсиз,
тийкарсыз; ~ смех себепсиз кулки.
БЕСПРИЮТНЫЙ прил. уйсиз, жайсыз,
панасыз.
БЕСПРОБУДНЫЙ прил. 1. (о сне) оян-
байтутыи, оянбас; 2. разг, (о пьянице,
пьянстве) тодтаусыз, шектен асцан, тыйыл-
майтутын, айыдпайтугын.
БЕСПРОВОЛОЧНЫЙ прил. сымсыз.
БЕСПРОИГРЫШНЫЙ прил. утыслы,
утыс; ~ая лотерея утыслы лотерея; ~ое
дело утыслы ис.
БЕСПРОСВЁТНЦЫЙ прил. 1. (тёмный)
тунерген, жадтысыз, тас-тунек...; ~ая
тьма тунерген царацгылык; 2. перен. да-
палы, дууанышсыз, ауыр, умитсиз; ~ая
грусть ауыр дайты.
БЕСПРОЦЁНТННЫЙ прил. процент -
сиз, процент минбейтугын; ~ая ссуда
процент минбейтутын дарыз.
БЕСПУТИЦА ж. жолсызлыд.
БЕСПУТНЦЫЙ прил. бузыд, жолдан шыд-
дан; ~ый человек бузыд адам; вести ~ую
жизнь бузыд турмыс кешириу.
БЕСПУТСТВО с. бузылыушылыд, бузыд-
лыд, жолдан шыгыушылыд.
БЕССВЯЗНОСТЬ ж. байланыссызлык,
бас-аяты жодлыд, байланысы жодлыд; ~
речи сезинин. бас-аяты жодлыты.
БЕССВЯЗНЫЙ прил. байланыссыз, бас-
аяты жод, байланысы жод; ~ рассказ
байлаиысы жод гурриц, бас-аяты жод
гурриц.
БЕССЕМЕЙНЫЙ прил. семьясыз, хо-
жалыдсыз, бала-шатасыз, бойдад; ~ че-
ловек бала-шатасыз адам.
БЕССЕМЯННЫЙ прил. бот. тудымсыз,
дэнесиз.
БЕССЕРДЕЧИЕ с. тас бауырлыц, рейим-
сизлик, инсапсызлыд.
БЕССЕРДЕЧНОСТЬ ж. см. бессерде-
чие.
БЕССЕРДЕЧНЫЙ прил. тас бауыр,
рейимсиз, инсапсыз; ~ человек тас бауыр
адам.
БЕССЙЛИЦЕ с. 1. (физическая слабость)
кушсизлик, хэлсизлик, эзизлпк, нашар-
лыд; 2. перен. (беспомощность) хэлсизлик,
жэрдемсизлик, илажсызлыд, дэрмансыз-
лыд, димарсызлыд; проявить полное ~е
в чём-л. толык илажсызлыд керсетиу;
сознаться в собственном ~ и езиниц димар-
сызлытын мойынлау.
БЕССИЛЬНО нареч. кушсиз, хэлсиз,
эзиз, нашар; он ~ опустил руки ол хэлсиз
турде долларын тусирди.
БЕССИЛЬНЫ || Й прил. 1. (физически
слабый) кушсиз, хэлсиз, эзиз, нашар; 2.
хэлсиз, жэрдемсиз, илажсыз, дэрмансыз,
димарсыз; я чувствовал себя ~м помочь
ему отан жэрдем бериуге езимниц илаж-
сызлытымды сездим; 3. перен. дэрмансыз,
димарсыз; ~й гнев димарсыз ашыу.
БЕССИСТЕМНО нареч. системасыз, избе-
-изликсиз, тэртипсиз.
БЕССИСТЕМНОСТЬ ж. системасызлыд,
избе-изликсизлик, тэртипсизлик; ~ изло-
жения баян етиудиц системасызлыты.
БЕССИСТЁМН ЦЫЙ прил. системасыз,
избе-изликсиз, тэртипсиз; ~ое изложе-
ние фактов фактларды избе-изликсиз кел-
тириу, фактларды системасыз баян етиу.
БЕССЛАВИЕ с. кэдирсизлик, абройсыз-
лык, атацсызлыц, шерменделик.
БЕССЛАВНЫЙ прил. кэдирсиз, аброй-
сыз, атадсыз, шерменде; — конец шермен-
делик адыбет, адыры абройсыз болып ни-
ти у.
БЕССЛЕДНО нареч. изсиз, дерексиз,
хабар-атарсыз, адыбетсиз, нэтийжесиз;
болезнь прошла ~ кесел адыбетсиз етти;
~ исчезнуть дерексиз жод болыу.
БЕССЛЕДНЫЙ прил. изсиз, дерексиз,
хабар-атарсыз, адыбетсиз, нэтийжесиз.
БЕССЛОВЕСНЫЙ прил. 1. (лишённый
дара речи) тилсиз, сезсиз; 2. перен. унде-
мес, сейлемес, не билгени ишинде.
БЕССМЕННО нареч. сменасыз, алмас-
пастан, турадлы, узликсиз.
БЕССМЕННЦЫЙ прил. сменасыз, ал-
маспайтуцын, алмасыусыз. турацлы, узлик-
сиз; ~ое дежурство сменасыз дежурство.
БЕССМЕРТИЕ с. 1. (вечная жизнь)
елмеслик, емирлик, мэцгилик; 2. ешпес
дацк, мэнги саулат, мэнгилик; ~ произве-
дений Пушкина Пушкин шыгармаларынын
мэцгилиги.
БЕССМЕРТНИК м. бот. солымас гул.
БЕССМЁРТНЦЫЙ прил. 1. (вечно жи-
вущий) елмес, манги жасайтугын, елмей-
тугын; 2. (незабываемый) елмес-ешпес,
ешпейтуцын, мэцги сакланыушы, мэцги
жасайтугын, мэцгилик, умытылмас; ~ая
слава умытылмас дацк, елмейтугын дацк.
ешпейтугын дацк.
БЕССМЫСЛЕННЫЙ прил. 1. мэниссиз,
биймэни, маганасыз, мазмунсыз, байла-
нысы жок; ~ набор слов мэниссиз сез
топары; вопрос маганасыз copay; 2. (не-
разумный) хеш нэрсе билмейтугын, хеш
нэрсеге тусинбейтугын; ~ ребёнок хеш
нэрсеге тусинбейтугын бала; <> ~ взгляд
хеш нэрсени гцлатпайтугын кез карас.
БЕССМЫСЛИЦА ж. мэниссизлик, мэ-
ниссиз сез, маганасызлык, мазмунсызлык^
сандырак.
БЕССНЕ)КН|!ЫЙ прил. карсыз, кары
жок, кары аз; ~ая зимй карсыз кыс.
БЕССОВЕСТНО нареч. арсызлык, бет-
сизлик, инсапсызлык, уятсызлык; ~ врать
инсапсыз алдау; это просто ~ бул уятсыз-
лык.
4
БЕС_____________________- 52 -_______________________
-БЕССОВЕСТНОСТЬ ж. арсызлык, бет-
сизлик, инсапсызлык; бийхаялык, уят-
сызлык-
БЕССОВЕСТНЫЙ прил. арсыз, бетсиз,
инсапсыз; бийхая, уятсыз.
БЕССОДЕРЖАТЕЛ ьност ь ж. мазмун-
сызлык, биймэнилик, мэнисизлик.
БЕССОДЕРЖАТЕЛЬНЫЙ прил. мазмун-
сыз, биймэни, мэнисиз, мазмуны жок; ~
рассказ мазмунсыз гурриц.
БЕССОЗНАТЕЛ ьно нареч. ойланбас-
тан, ойламай, ацсыз, тусинбей, тусин-
бестен; билмей; действовать ~ тусинбей
ислеу.
БЕССОЗНАТЕЛ ЬНЦЫЙ прил. 1. ес-ады-
лы кеткен, хушсыз, еси ауган, талган,
бийхуш; быть в ~ом состоянии ес-адылы
кеткен жагдайга тусиу, бийхуш жагдайда
болыу; 2. (безотчётный) ыдтыярсыз, ерик-
сиз; ~ый страх ериксиз коркыу.
БЕССОННИЦ || А Ж. уЙКЫСЫЗЛЫЦ, уйцы
кашыу; страдать ~ей уйдысызлыктан бу-
лку.
БЕССОННЦЫЙ прил. уйдысыз, уйдысыз
еткерген, уйкысы кашцан; ~ая ночь уйкы-
сыз тун.
БЕССОЮЗНЦЫЙ прил. грам. дэнекерсиз;
~ая связь дэнекерсиз байланыс.
БЕССПОРНО нареч. 1. талассыз, сезсиз,
жэнжелсиз, даусыз, шатадсыз, гудиксиз;
это ~ бутан дау жок; 2. в знач. вводи, сл.
(несомненно, разумеется) сезсиз; ~, он
прав сезсиз, оныки тууры.
БЕССПОРНЫЙ прил. талассыз, сезсиз,
жэнжелсиз, даусыз, шатаксыз, гудиксиз;
факт талассыз факт.
бессребреник м. хадал нийет, нэ-
писсиз, байлыкка кызыкпайтутын адам.
БЕССРОЧНЦЫЙ прил. сроксыз, муддет-
еиз, мэулетсиз, у акты белгиленбеген; ~ый
паспорт сроксыз паспорт; ~ое пользова-
ние чем-л. муддетсиз пайдаланыу.
БЕССТРАСТИЕ с. кумарсызлык, кейип-
сизлик, хэуессизлик, бийдэртлик.
БЕССТРАСТНЦЫЙ прил. кумарсыз, ке-
йипсиз, хэуессиз, бийдэрт; ~ое лицо
кумарсыз жуз.
БЕССТРАШИЕ с. мэртлик, батырлык,
ерлик, ер журеклик.
БЕССТРАШНЫЙ прил. мэрт, батыр, ер-
лик, ер журек; ~ воин мэрт эскер.
БЕССТЫДНИК м. разг, уятсыз адам,
уяты жок, арсыз, уялматан адам, бетсиз,
шерменде болтан адам.
БЕССТЫДНИЦА женск. от бесстыдник.
БЕССТЫДНЫЙ прил. уятсыз, уялмай-
тутын, арсыз, бетсиз, шерменде.
БЕССТЫДСТВО с. уятсызлык, уялмау-
шылык, арсызлык, бетсизлик, шермен-
делик.
БЕССЧЁТНЦЫЙ прил. мыцсан еки, сан-
сыз, есапсыз; повторять ~ое число раз
мыцсан еки рет тэкрарлау.
БЕССЮЖЕТНЫЙ прил. сюжетсиз, сю-
жети жок; ~ фильм сюжетсиз фильм.
БЕСТАКТНОСТЬ ж. 1. (отсутствие
такта) эдепсизлик, бийэдеплик; 2. (по-
ступок) эдепсизлик, олаклык, мадбаслык,
женсизлик; допустить ~ женсизлик ислеу.
БЕСТАКТНЫЙ прил. эдепсиз, бийэдеп;
олак, женсиз; ~ человек олак адам; ~
поступок эдепсизлик.
БЕСТАЛАННЫЙ прил. 1. (бездарный)
талантсыз, зейинсиз; 2. народно-поэт.
(несчастный, неудачливый) бахытсыз, сор-
лы, бийшара.
БЕСТЕЛЕСНЫЙ прил. денесиз, денеси
жок-
БЕСТИЯ ж. бран. хийлекер, алдаушы.
БЕСТОЛКОВОСТЬ ж. анкаулык, ге-
деклик, зейинсизлик, пэмсизлик, укып-
сызлык-
БЕСТОЛКОВЩИНА ж. разг, былыдлык,
тэртипсизлик, былсасык-
БЕСТОЛКОВЫЙ прил. 1. (непонят-
ливый) адкау, гедек, зейинсиз, пэмсиз,
укыпсыз; ~ ученик зейинсиз окыушы; 2.
(бессвязный, беспорядочный) байланыссыз,
мэниссиз, тусиниксиз; ~ рассказ мэниссиз
гурриц.
БЕСТОЛОЧЬ ж. разг. 1. см. бестолков-
щина; 2. бран. гедек, адкау, зейинсиз,
укыпсыз адам.
БЕСФОРМЕННЦЫЙ прил. формасыз,
формасы жок, шубаладкы, анык емес;
~ая мас'са формасыз масса.
БЕСХАРАКТЕРНОСТЬ ж. уянлык,
босацлык, бос минезлилик.
БЕСХАРАКТЕРНЫЙ прил. уяд, босад,
бос минез.
БЕСХВОСТЫЙ прил. куйрыдсыз, куй-
рыгы жок-
БЕСХИТРОСТНЫЙ прил. 1. (простодуш-
ный) сумлыксыз, ашык, тэсилсиз, ак
кеуилли; 2. (незамысловатый) эпнуайы;
~ рассказ эпиуайы гуррид.
БЕСХОЗНЦЫЙ прил. ийесиз, ийеси жок,
хожайынсыз; ~ое имущество ийесиз мулк.
БЕСХОЗЯЙНЫЙ прил. 1. см. бесхозный;
2. (не имеющий своего хозяйства) хожалыгы
жок, хожалыцсыз.
БЕСХОЗЯЙСТВЕННО нареч. ийесиз,
укыпсыз, бийпаруалык-
БЕСХОЗЯЙСТВЕННОСТЬ ж. ийесиз
лик, укыпсызлык, хожалыдты алып барал-
маушылык, хожалыкка бийпэруа карау-
шылык; борьба с ~ю хожалыкка бийпаруа
караушылык пенен гурес.
БЕСХОЗЯЙСТВЕННЦЫЙ прил. ийесиз,
укыпсыз, хожалыкты алып баралмайту-
FbiH, хожалыкка бийпаруа к^раушы; ~ое
расходование средств каржыларды ийесиз-
лик жумсау.
БЕСЦВЕТНЫ Ц Й прил. 1. рецсиз, боял-
маган, туссиз; ~й газ рецсиз газ; 2. перен.
турсиз, тэсирсиз, мазасыз; ~е стихи тэ-
сирсиз косыклар.
БЕСЦЕЛьно нареч. максетсиз, куры
боска, куры бийкарга; ~ бродить погброду
калада куры боска журиу.
БЕСЦЕЛ ЬНЫЙ прил. максетсиз, куры
бос, куры бийкар.
БЕСЦЕННЫ || Й прил. 1. хасыл, кымбат-
лы, бахасы жок, кэдирли; ~е сокровища
кутэ бахалы гэзийнелер; 2. перен. уст.
(дорогой, милый) кэдирли; азиз; ~й друг
кэдирли дос; 3. уст. (неценный) бахасыз,
кунсыз, арзымас, кем бахалы.
— 53 —
ВИЗ
БЕСЦЁНОК м. разг.: за ~ (продать,
купить) мутка, кем бахага, жудэ арзан,
дым арзан (сатып алыу, сатыу).
БЕСЦЕРЕМОННО нареч. эдепсиз, сы-
пайысыз, уятсыз, тартынбай.
БЕСЦЕРЕМОННОСТЬ ж. эдепсизлик,
сыпайысызлык, уятсызлык, тартыцбау-
шылык-
БЕСЦЕРЕМОННЦЫЙ прил. эдепсиз, сы-
пайысыз, уятсыз, тартынбайтугын; ~ое
обращение эдепсиз катнасык жасау.
БЕСЧЕЛОВЕЧНО нареч. кутэ катац,
жауызлык, аямай.
БЕСЧЕЛОВЕЧНОСТЬ :ж. кутэ катац-
лыц, жауызлыд, аямаушылыд.
БЕСЧЕЛОВЁЧНЦЫЙ прил. кутэ катац,
жауызлыц, аямайтугын; ~ая эксплуатация
кутэ катац езиушилик.
БЕСЧЕСТИТЬ несов. кого-что намысына
гийиу, бийаброй етиу, маскаралау, аброй-
ды тусириу.
БЕСЧЁСТНО нареч. арсыз, хак нийетсиз,
намыссыз, инсапсыз.
БЕСЧЕСТНОСТЬ ж. арсызлык, хак нийет-
сизлик, намыссызлык, инсапсызлык-
БЕСЧЕСТНЫЙ прил. арсыз, хак нийет-
сиз, намыссыз, инсапсыз; ~ поступок ин-
сапсыз КЫЛЫК-
БЕСЧЕСТЬЕ с. намыска тийиу, бийна-
мыслык, абройсызлык, маскарашылык-
БЕСЧИНСТВО с. тэртипти бузыушылык,
оцбаган ис етиушилик, бузакылык-
БЕСЧИНСТВОВАТЬ несов. тэртипти
бузыу, оцбаган ис етиу.
БЕСЧЙСЛЕНН'|ЫЙ прил. есапсыз, сан-
сыз, кеп санлы; ~ое множество есапсыз.
БЕСЧУВСТВЕННОСТЬ ж. 1. (равноду-
шие) хушсызлык, кеуилсизлик, немку-
райлык; 2. (бессердечие) рейимсизлик, ка-
тацлык, тас бауырлык.
БЕСЧУВСТВЕННЦЫЙ прил. 1. (безжиз-
ненный) сезимсиз, сезбейтугын, сезими
жок, жансыз; ~ое тело жансыз дене; 2.
(равнодушный, безучастный) хушсыз,
кеуилсиз, немкурайды; 3. (бессердечный)
рейимсиз, катац, тас бауыр.
БЕСЧУВСТВИ||Е с. 1. (потеря сознания)
бийхушлык, сезбеушилик, талып ка-
лыушылык; до ~я талып калыушылыкка
шекем; 2. (равнодушие) хушсызлык, кеуил-
сизлик, немкурайдылык-
БЕСШАБАШНОСТЬ ж. 1. (беспечность)
бийгамлык, кайтысызлык, алацгасарлык;
2. (безрассудство) кайсарлык, ойсызлык-
БЕСШАБАШНЦЫЙ прил. разг. 1. (бес-
печный) бийгам, кайкысыз, алацгасар;
2. (отчаянный, безрассудный) кайсар,
ойсыз; ~ая головушка кайсар гелле.
БЕСШУМНО нареч. шаукым шыгармай,
дыбыссыз, дауыссыз, сессиз.
БЕСШУМНЫ || Й прил. шаукымсыз, ды-
быссыз, дауыссыз, сессиз; ~е шаги ды-
быссыз адымлар; ~й мотор сессиз мо-
тор.
БЕТОН м. тех. бетон.
БЕТОНИРОВАТЬ несов. что бетон салыу,
бетонлау, бетон куйыу.
БЕТОННЫЙ прил. бетон...; бетоннан
исленген; ~ пол бетоннан исленген еден.
БЕТОНОМЕШАЛКА ж. тех. бетон ара-
ластыратугын машина.
БЕЧЕВА ж. жип, аркан, салдау.
БЕЧЁВКА ж. шыжым жип, бау.
БЕШЕНСТВ || О с. 1. (болезнь) кутырыу,
кутырыушылык; прививка против ~а ку-
тырыуга карсы шаншыу; 2. перен. (не-
истовство) ашыу кернеушилик, кутырып
кетиушилик, к^хэрге миниушилик; прий-
ти в ~о кэхэрге минип кетиу; приводить
в ~о кутырып кетиушиликке алып келиу.
БЕШЕНЫЙ прил. 1. кутырган, ку-
тырып ауырган; ~ый волк кутырган кас-
кыр; 2. перен. (неистовый, необузданный)
ашыу кернеген, кутырган, кэхэрге мин-
ген; ~ый характер кутырган минез; 3. пе-
рен. (чрезмерный) хэдден тыс, кутэ тез, ора-
сац; ~ая скорость орасац тезлик; < ~ые
деньги кутырган акша; ~ые цены кымбат
баха.
БЕШМЕТ м. бешпент, кэмзол.
бешу, бесишь и т. д. наст. вр. от бесить.
бешусь, бесишься и т. д. наст. вр. от
беситься.
БИ® крепа термин сезлердиц екинши
бвлегиниц терминлик белгилерине уарай
еки заттан цуралатуеынын ацлататуеын
сезлердиц биринши белеги, мыс.: биметал-
лы биметаллар, кос металлар.
БИБЛЕЙСКИЙ прил. таурат..., тау-
ратлык.
БИБЛИОГРАФ м. библиограф (биб-
лиография бойынша цзниге).
БИБЛ ИОГРАФЙЧЕСКЦИЙ прил. биб-
лиографиялык; ~ий указатель библиогра-
фиялык керсеткиш; <> ~ая редкость аз
гезлесетугын китап, аз ушырасатугын бас-
пасы.
БИБЛИОГРАФИЯ ж. библиография
(1. китапларды тексериу жениндеги илим',
2. китап %зм басцада баспа материал-
ларды илимий жацтан системаластырыу;
3. цандай да бир тарау бойынша баспа
материаЛларды есапца алыу).
БИБЛИОТЕКА ж. китапхана; город-
ская ~ калалык китапхана; ~-читальня
окыу китапханасы.
БИБЛИОТЕКАРША разг, женск. от биб-
лиотекарь.
БИБЛИОТЕКАРЬ м. библиотекарь, ки-
тапханашы.
БИБЛИОТЕЧНЫЙ прил. китапхана...;
~ каталог китапхана каталоги.
БИБЛИОФИЛ м. китап суйгнш, китап
жыйнагыш.
БЙБЛИЯ ж. библия, таурат (еврей хрм
христиан динлериниц китабы).
БИВАК м. воен, бивак, коныкка турыу,
дем алыуга турыу.
БЙВНИ мн. (ед. бивень м.) азыу; ~
слона пилдиц азыулары.
БИВУАК м. см. бивак.
БИДОН м. бидон; ~ для молока сут
ушын бидон, сут куятыгын бидон.
БИЁНЙЕ с. согыу, урыу, тебиу, дур-
силдеу; ~ сердца журектиц согыуы; ~
пульса тамырдыц урыуы.
БИЗНЕС м. разг, бизнес (байыу ушын
жургизилетугын ис).
ВИЗ
— 54 —
БИЗОН м. бизон (Ар к, а Америкадагы
жабайы вгиз).
БИКВАДРАТНЦЫЙ прил.'. ~ое уравне-
ние мат. биквадратны тецлеме, кос квад-
ратлы тецлеме.
БИЛЁТ м. в разн. знач. билет; железно-
дорожный ~ темир жол билети; ~ в театр
театрга кириу билети; партийный ~ партия
билети; военный ~ эскерий билет; экзаме-
национный ~ имтиханлыц билет; пригла-
сительный ~ шацырыу билети; Кредитный
~ уст. кредитлик билет.
БИЛЕТЕР м. билетши, билет тексериу-
ши.
БИЛЕТЁРША разг, женск. от билетёр.
БИЛЁТНЦЫЙ прил. билет...; ~ая касса
билет кассасы.
БИЛЛИОН м. биллион (мыц миллионса
тец сан).
БИЛЬЯРД м. 1. (игра) бильярд, бильярд
ойыны; 2. (стол) бильярд; играть на ~е
бильярдта ойнау.
БИЛЬЯРДНЦЫЙ прил. 1. бильярд...;
~ая игра бильярд ойыны; 2. в знач. сущ. ж.
бильярдная бильярд жайы.
БИМЕТАЛЛИЗМ м. эк. биметаллизм
(ацша алысыудыц негизине алтын менен
гумис цойылсан ацша системасы).
БИНОКЛЬ м. бинокль, дурмийин.
БИНОМ м. мат. бином, кос агза (еки
алгебралыц мусдардьщ саны $эм айырма-
шылысы).
БИНТ м. бинт, тацыу силеси.
БИНТОВАТЬ несов. кого-что, чем бинт-
леу, бинт пенен байлау, тацыу; ~ рану
жараны тацыу.
БИО® цоспа евзлердиц «биологиялыц» деген
мэнисин билдиретусын биринши белеги,
мыс.', биостанция биологиялык станция.
• БИОГРАФ м. биограф, емир баяншы,
©мир баян жазыушы.
БИОГРАФИЧЕСКИЙ прил. биография-
лык, емир баянлык, емир баян жазылган;
~ очерк емир баян жазылган очерк.
БИОГРАФИЯ ж. биография, емир баян.
БИОЛОГ м. биолог (биология бойынша
цгниге).
БИОЛОГЙЧЕСКЦИЙ прил. биология-
лык, биология...; ~ая наука биология
илими.
БИОЛОГИЯ ж. биология (тиришилик-
ти хрм денелерди изертлейтусын илим).
БИОФИЗИКА '.ж. биофизика (биология-
ныц бир белими).
БИОХИМИЯ ж. биохимия (тири орга-
низмдеги химиялыц процесслерди изеотлей-
тусын илим).
БЙРЖЦА ж. биржа (капиталистлик
еллерде финанс хрм сауда питимлерин
келистиретусын мэкеме); фондовая ~а
фонд биржасы; играть на~е биржалык
саудагершилик пенен шугылланыу.
БИРЖЕВИК м. биржашы.
БИРЖЕВОЙ прил. биржа..., биржалы,
биржалык; ~ маклер биржа дэлдалшысы.
БЙРКА ж. бирка (товардыц, багаждыц
шетине илип цоятуеын номери урм жазыуы
бар тахтайша).
БИРМАНСКИЙ прил. бирман..., Бирма...
БИРМАНЦЫ мн. (ед. бирманец м.,
бирманка ж.) бирманлылар, бирмалылар
(Бирма халцы).
БИРЮЗА ж. пируза.
БИРЮЗОВЦЫЙ прил. 1. пируза...;
пируза менен безелген; ~ое кольцо пируза
менен безелген жузик; 2. (о цвете) пируза
рецли, пируза рецдеги.
БИР||ЮК м. 1. обл. (волк-одиночка) бери;
2. перен. (нелюдимый человек) жалгыз бас
адам; сууык тус адам; < смотреть ~ юкбм
тунерип карау.
БИС межд. бис (артист атцареан
номерди тгкрарлауды талап етиу)', кри-
чать ~ бис деп бакыры$>, бис деп шацырыу;
исполнить на ~ см. бисировать.
БЙСЕР м. собир. маржац, майда моншац.
БИСЕРНЫЙ прил. маржац..., маржацлы,
майда моншацлы; маржацнан исленген;
~ почерк майда, тегис жазыу.
БИСИРОВАТЬ сов. и несов. что и без доп.
тамашагейлердиц талабы бойынша кайта-
дан атцарыу.
БИСКВИТ м. бисквит (жецил, татлы
печенье).
БИССЕКТРИСА ж. мат. биссектриса
(муйешти екиге бвлетусын тууры сызыц).
БИТА ж. разг, дэстек.
БЙТВЦА ж. сауаш, урыс; поле ~ы сауаш
майданы; ~а за Москву Москва ушын
сауаш.
БИТКОМ нареч.-. набить~ урып тыцкан-
дай етиу; набиться ~ лыкка толтырыу.
БИТУМЫ мн. (ед. битум м. ) битумлар
(углерод х,гм водородлы шайыр сыяцлы
заттыц улыума аты).
БИТЫЙ 1. прич. от бить; 2. прил. (уби-
тый) сойылган, бауызланган; ~ая птица
сойылган кус; 3. прил. (разбитый) сынган,
майдаланган, кыйратылган; ~ая посуда
сынган ыдыс; <>~ый час бир саат бойына.
БИТЬ несов. 1. кого, чем (избивать)
урыу, сабау; ~ кулаками мушлары менен
урыу; ~ ребёнка баланы сабау; 2. чем
(ударять) урыу, согыу, тебиу; ~ хвостом
куйрыгы менен урыу; ~ задом (о лошади)
тебиу; 3. кого-что (уничтожать) жециу,
атыу, соккы бериу; ~ врага душпанды
жециу; 4. кого (убивать, резать) сойыу,
бауызлау, елтириу; ~ скот мал сойыу;
рыбу бьют острогой балыцты шанышцы
менен шаншады; 5. кого-что, по кому-чему
перен. (бичевать) соккы бериу; ~ по бюро-
кратам бюрократларга соккы бериу;
6. кого-что и без доп. (стрелять) атыу;
тийиу; револьвер бьёт хорошо алты атар
жаксы тийеди; ~ из орудий топлардан
атыу; 7. что (разбивать) кыйратыу,
сындырыу; ~ посуду ыдысты кыйратыу;
8. во что кагыу; ~ в барабан накра кагыу;
9. (о воде, нефти) атлыгып шыгыу; ~
тревогу 1) воен, дабыл кагыу; 2) (давать
сигнал) шаукым кетериу, хабар етиу;
~ отбой 1) воен, урыс хэрекетин токта-
тыу; 2) сезинен тайыу, еки сейлеу; ветер
бил в лицо самал бетке урды; его била
лихорадка оны безгек калтыратты; ~ масло
май писиу;~ шерсть жун сабау;~ баклуши
см. баклуши; часы бьют саат урады, саат
— 55 —
БЛА
согады; часы бьют полночь сайт тун ярым-
ды урды; ~ ключом булацтай атлыгыу;
~ в глаза кезге тусиу, езине тартыу; ~ в од-
ну точку барлыд кушти бир жерге топлау;
~ по карману зэлел келтириу, зыян тийги-
зиу; ~ по рукам бадасын койыу, келисиу,
кайырласыу, шаппат урысыу.
БИТЬЁ с. разг. 1. (разбивание) сындырыу,
цыйратыу;~ посуды ыдысларды цыйратыу;
2. (побои) урыу, сабау.
БЙТЬСЯ несов. 1. с кем-чем (сражаться) \
урысыу, согысыу, сауаш етиу; ~ с вра-
гами душпанлар менен согысыу; 2. с кем-
-чем (состязаться) жарысыу, бэйгеге тусиу,
куш салыу; ~ за первенство бириншилик
ушын жарысыу; 3. обо что (ударяться)
тебиу, урыу, согыу, соцлыгыу; волны
бьются о скалы толцынлар жартасца
соклыгады; 4. перен. над чем, с кем-чем
и без доп. жанталасыу, урыныу, тырысыу,
бар кушти салыу; ~ над решением задачи
мэселени шешиу устинде тырысыу; 5. (о
сердце, крови и т. п.) урыу, согыу; 6. (раз-
биваться) сыныу, майдаланыу, цыйралыу;
стекло бьётся шийше сынады; < ~ как
рыба об лёд бир нэрсени нэтийжесиз талап
цылыу, женсиз урыныу; ~ в припадке
урыныу, талый цалыу.
БИТЙЭГ м. при жук аты.
БИЦЕПС м. анат. бицепс (шыеанацты
бугетусын ийин булшык, етлериниц бири).
БИЧ м. 1. (плеть, кнут) дурре, камшы;
2. перен. (бедствие, несчастье) бэле, бэле-
кет, апат, бахытсызлыц.
БИЧЕВАТЬ несов. кого-что 1. (сечь)
дуррелеу, цамшылау, сабау; 2. перен.
эшкэралау, эшкэрасын шыгарыу, катты
критикалау; ~ пережитки прошлого ески-
ликтиц цалдыкларын эшкэралау.
БЛАГЦО I с. 1. (благополучие) ийгилик,
пайда, байлыц, бахыт, жацсылыц; на ~о
Родины катанный, ийгилиги ушын; 2. мн.
блага ийгилик, еним, рэцэт, байлыклар;
производство материальных благ материаль-
лыц байлыцлардыц ендирилиуи; < всех благ
исиц он. болсын, исиц ийгиликли болсын;
ни за какие <~а гелледей цызыл берсецде.
БЛАГО Ц^союз разг, соныц ушын да, сол
себепли, соныц арцасында; бери, ~ дают
берген уацта ала бер, берсе ала бер.
БЛАГОг «жацсы», «жацсылыц» мгнили
цоспа сезлердиц биринши белеги, мыс.-.
благомыслящий жацсы пикирдеги.
БЛАГОВИДНЫ ||Й прил. сыпаны, жагым-
лы, эдепли; остаться дома под ~м пред-
логом сыпаны турде боне тауып уйинде
калый.
БЛАГОВОЛИТЬ несов. к кому-чему хур-
мет керсетиу, разы цылыу, мунэсибет
цылыу, илтипат керсетиу.
БЛАГОВОНИЕ с. жупар ийис, жагымлы
ийис.
БЛАГОВОННЫЙ прил. жупар ийисли,
жагымлы нйисли.
БЛАГОВОСПИТАННЫЙ прил. эдепли,
жацсы тэрбия керген; ~ человек эдепли
адам.
БЛАГОГОВЕЙНЫЙ прил. хурметли,
иззетли.
БЛАГОГОВЕНИЕ с. хурметлилик, иззет-
лилик.
БЛАГОГОВЕТЬ несов- перед кем-чем
хурмет етиу, иззетлеу.
БЛА ГОДАР ЦЙТЬ несов. кого-что алгыс
айтыу, рахмет айтыу; ~ йть кого-л. за услугу
биреуге хызмети ушын алгыс айтыу; ~ю
Вас рахмет Сизге.
БЛАГОДАРНОСТЬ ж. (чувство при-
знательности) алгыс айтыушылыц, рах-
мет айтыушылыц; миннетдарлыц, алгыс;
объявить ~ приказ арцалы алгыс жарыя-
лау.
благодАрцный прил. 1. (признатель-
ный) миннетдар, ырза; очень ~ен жудэ
ырзаман, кеп рахмет; быть ~ным кому-л.
миннетдар болыу; 2. перен. ийгиликли,
цайырлы; ~ное дело ийгиликли ис.
БЛАГОДАРЯ предлог с дат. п. арцасында,
салдарында, себепли, гликтен, елыцтаи;
~ опытному врачу больного удалось спасти
тэжирийбели врачтыц арцасында ауырыу
адам аман алып цалынды; тому, что...
соныц нэтийжесинде.
БЛАГОДАТНцЫЙярил. рэхэтли, ийгилик
ли, берекетли, цургын; ~ый край цургын
улке; ~ая тишина рэхэтли тынышлыц.
БЛАГОДАТЬ ж. в знач. сказ. разг.
рэхэт, хэзлик; какая здесь ~! бул жерде
цандай хэзлик!
БЛАГОДЕТЕЛЬ м. уст. ж а дс ыл ы к
етиуши, дэуенДеР-
БЛА ГО ДЕТ ЕЛ ЬН И ЦА женск. от благо-
детель.
БЛАГОДЕЯНИЕ с. уст. жаксылык
ис, цайырлы ис.
благодушествовать несов. бийгам
уацыт еткериу, бийгам жасау.
БЛАГОДУШИЕ с. 1. (добродушие, мяг-
косердечность) кец пейиллилик, ац кеуил-
лилик, жацсы нийетлилик, элпайымлыц;
2. (самоуспокоенность) кеуилшеклик, ези
боладылыцца салыушылыц.
БЛАГОДУШН ||ЫЙ прил. 1. (добродуш-
ный, мягкосердечный) кец пейилли, ац
кеуилли, жацсы нийетли, элпайым;
2. (спокойный, беззаботный) кеуилшек, ези
боладылыцца берилген; ~ое отношение
к чему-л. бир нэрсеге кеуилшеклик пенен
царау.
БЛАГОЖЕЛАТЕЛЬ м. жацсылыц тилеу-
ши, тилеклес, цайырцом.
БЛА ГОЖЕЛ АТ ЕЛ ЬНИ ЦА женск. от
благожелатель.
БЛАГОЖЕЛАТЕЛ ЬНЦЫЙ прил. жац-
сылык тилеуши, мийирман, тилеклес,
кайырком; ~ый человек мийирман адам;
~ое отношение тилеклеслик царым-цатнас.
БЛАГОЗВУЧИЕ с. жагымлылык, жагым-
лы ун, жагымлы сес, жагымлы дауыс.
БЛАГОЗВУЧНОСТЬ ж. см. благозвучие.
БЛАГОЗВУЧНЫ ||Й прил. жагымлы;
~е стихи жагымлы косыклар.
БЛАГЦОЙ прил. уст. жаксы, дурыс;
~йе намерения жаксы нийет.
БЛАГОНАДЁЖНОСТЬ ж. исенимлилик,
кэуипсизлилик.
БЛАГОНАДЁЖНЫЙ прил. 1. (заслужи-
вающий доверия) исенимли, исениуге
БЛА
— 56 - -
болатурын; 2. уст, (политически) исе-
нимли, кэуипсиз.
БЛАГОНАМЕРЕННЫЙ прил. уст. жак-
сы нийетли, жаксы нийети бар.
БЛАГОПОЛУЧИЕ с. аманлык, пара-
хатшылык, тынышлык, есен-саулык, сау-
-саламатлык-
БЛАГОПОЛУЧНО нареч. аман, аман-
-есен, аман-сау, парахат, тыныш, сау-сала-
мат; ~ доехать аман-есен жетиу; всё ~
хэммеси жайында.
БЛАГОПОЛУЧНЫЙ прил. аман, сэтли,
дайырлы, табыслы, саламат; сау-саламат;
~ исход сэтли адыбет; ~ конец адыры
дайыр.
БЛАГОПРИОБРЕТЕННЫЙ прил. хадал
мийнет пенен табылган, езинин. мийнетине
табьшган.
БЛАГОПРИСТОЙНЫЙ прил. сыпаны,
эдепли.
БЛАГОПРИЯТНЫМИ прил. 1. долайлы,
ылайыдлы, ыцгайлы, жаден; ~е условия
долайлы жагдайлар; 2. (хороший, одобри-
тельный) жагымлы, унамлы, жаден; ~й
ответ унамлы жууап.
БЛАГОПРИЯТСТВОВАТЬ несов. кому-
-чему дол дабыс етиу, жэрдем етиу, жайлы,
ыцгайлы болыу; обстоятельства ~ли наше-
му плану бизиц планымызга шэрият ыцгай-
лы болды.
БЛАГОРАЗУМИЕ с. адылга салыушы-
лыд; адыл жууыртыушылыд, адыллылыд,
ойлап ислеушилик, парасатлылыд.
БЛАГОРАЗУМНЫЙ прил. акылта с зла-
ту fhih, акыл жууыртатурын, акыллы, ой-
лап ислеуши, парасатлы; ~ человек пара-
сатлы адам; ~ совет акыллы кен,ес.
БЛАГОРОДНЫМИ прил. хад " нийетли,
кец пейилли;~й человек хак нийетли адам;
~й поступок хад нийетли ис; <>~е метал-
лы хасыл металлар, дымбат бадалы метал-
лар (алтын, гумис, платина).
БЛАГОРОДСТВО с. 1. хак нийетлилик,
кен. пейиллик;^ души кеуилдиц кец пейил-
лиги; 2. (изящество, красота) кадирлилик,
кернеклилик, сулыулык; ~ стйля стиль-
диц сулыулыгы.
БЛАГОСКЛОННО нареч. кайыркомлы,
жаксы нийетли, мийирманлы.
БЛАГОСКЛОННОСТЬ ж. кайыркомлык,
жаксы нийетлилик, мийирманлык; про-
являть ~ кайыркомлык етиу.
БЛАГОСКЛОННЫЙ прил. дайырдом,
жаден нийетли, мийирман.
БЛАГОСЛОВЕНИЕ с. 1. рел. пэтия
бериу; 2. перен. разг, (одобрение) дайылшы-
лыд, мадуллаушылыд, ырзашылыд, рух-
сат етиушилик; получить ~ на что-л.
бир нэрсеге ырзашылыд алыу.
БЛАГОСЛОВЙЦТБ сов. 1. кого-что, рел.
пэтпя бериу, пэтия одну; 2. кого-что,
на что, перен. (выразить одобрение) дайыл
болыу, мадуллау, ырза болыу, рухсат
етиу; он ~л нас на это дело ол бизлердиц
бул исимизге ырза болды.
БЛАГОСЛОВЛЯТЬ несов. см. благосло-
вить.
БЛАГОСОСТОЯНИЕ с. абаданшылыд,
молшылыд, дургыншылык, дэулет; рост
~ я трудящихся мийнеткешлердиц турмыс
абаданшылыгынын. есиуи.
БЛАГОТВОРИТЕЛЬ м. уст. дайырдом-
лыд етиуши.
БЛАГОТВОРИТ ЕЛ ЬНИЦА женск. от
благотворитель.
БЛА ГОТВ ОРЙТ ЕЛ ЬН ОСТ Ь ж. уст.
кайырком етиушилик.
БЛАГОТВОРЙТЕЛ ЬН||ЫЙ прил. уст.
кайыркомлык; ~ая деятельность кайыр-
комлык хызмет.
БЛАГОТВОРНО нареч. берекетли, пай-
далы, тэсирли; ~ влиять на кого-л. биреуге
пайдалы тэсир етиу.
БЛАГОТВОРИ ||ЫЙ прил. берекетли.
пайдалы, тэсирли; ~ое влияние пайдалы
тэсир.
БЛАГОУСТРАИВАТЬ несов. см. благо-
устроить.
БЛАГОУСТРОЕННОСТЬ ж. абаданшы-
лыд, абаданласданлыд, долайлылыд, дур-
гынлыд; ~ дома жайдыц абаданшылы
гы.
БЛАГОУСТРОЕННЫЙ 1. прич. от бла-
гоустроить; 2. прил. абаданластырылган.
до л айл астырыл ган, ду р гынл астыр ыл га н;
~ город абаданластырылган дала.
БЛАГОУСТРОИТЬ сов. что абадан
ластырыу, долайластырыу, дургынласты-
рыу, жадсылау; ~ улицу кешени абадан-
ластырыу.
БЛАГОУСТРОЙСТВО с. абадаиласты-
рыу, долайластырыу, дургынластырыу;
~ городов далалардыц абаданласданлыгы.
БЛАГОУХАНИЕ с. жагымлы ийис, жу-
пар ийис, хош ийис.
БЛАГОУХАННЫЙ прил. жагымлы ийис-
ли, жупар ийисли, хош ийисли.
БЛАГОУХАТЬ несов. жагымлы ийис
ацдыу, жупар ийислениу, хош ийислениу
БЛАГОУХАЮЩИЙ 1. прич. от благо-
ухать; 2. прил. см. благоуханный.
БЛАГОЧЕСТИВЫЙ прил. уст. динге
берилген, диншил.
БЛАЖЁННЦЫЙ прил. 1. (счастливый)
кеули толыд, шадлы, масайраган, жайнап
жаснаган; ~ая улыбка масайраган
кулки; 2. разг, (глуповатый) -'г^мсамырад,
жиллилеу; 3. в знач. сущ. м. блаженный
и ж. блаженная самсам, жилли.
БЛАЖЕНСТВО с. кеули толыдлыд, шад-
лылыд, масайраушылыд, жайнап жаснау-
шылыд; быть на верху ~а бахытлы-
лыдтыц шыцына жетиу. да $
блаженствовать несов. кеули толыу,
шадланыу, масайрау, жайнап жаснау. н
БЛАЖЬ ж. разг, самсамлык, жиллилик;
на него нашла ~ онда жиллилик пайда
болды.
БЛАНК м. бланк.
БЛЕДНЕТЬ несов. 1. (становиться блед-
ным) дууарыу, бозарыу, даны дашыу, даны
кетиу, реци дашыу, зэрреси ушыу; 2. перед'
кем-чем, перен. эзизлениу, кушсиз сезиу,
холсиз сезиу.
БЛЕДНОЛИЦЫЙ прил. дууарган, бо-
зарган, реци дашдан, солгын жузли.
БЛЕДНОСТЬ ж. 1. дууарыу шылык,
бозарыушылыд, бозарыцдылыд, даны дат-
— 57 —
БЛИ
данлыд, туси дашданлыд, реци цашыушы-
лыд; ~ лица беттиц кавы дашданлыгы;
2. перен. (невыразительность в языке, стиле
и т. п.) езизленгенлик, кушсизленгенлик,
нашарланганлыд, теменленгенлик.
БЛЕДНЫЙ прил. 1. дууарган, бозарган,
каны дашдан, туси дашдан, реци дашдан;
~ как полотно бездей бозартан; 2. (неяр-
кий) ашыд емес, гуцгирт, дубарыцды;
~ свет луны айдыц дубарыцды жадтысы;
3. перен. (о языке, стиле и т. п.) езиз,
нашар, темен, кушсиз, тесирсиз.
БЛЁКЛЫЦЙ прил. 1. солтын; ~е цветы
солтын гуллер; 2. (лишённый яркости)
реци дашдан, туси дашдан, оцган; ~е
краски реци кеткен бояулар.
БЛЁКНУТЦБ несов. 1. (увядать) солыу,
куурау; цветы ~ гуллер солады; 2. (туск-
неть) реци дашыу, туси дашыу, оцыу;
гуцгиртлениу; краски ~ бояу оцады.
БЛЕСК м. 1. жылтырад, жылтыраган
жадты, жалтыраган жадты; ~ солнца
кунниц нуры; 2. перен. (пышность) сал-
танат, саулатлы керкемлик; ~ славы
дацдтыц салтанаты; во всём ~е барлыд
саулаты менен; с блеском (что-л. сде-
лать) табыслы, жуде жадсы.
БЛЕСНА ж. дызыдтыргыш жемтик
(металлдан исленген жылтырак; бальи;
ямаса цармацлы пластинка).
БЛЕСНУ ЦТ Ь сов. и однокр. 1. (сверк-
нуть) жар дылда и кетиу, жалт ете далыу,
жылт ете калыу; 2, перен. (внезапно по-
явиться) дэпелимде пайда болыу, бирден
пайда болыу; у меня ~ла мысль менде
бир пикир бирден пайда болды.
БЛЕСТЦЁТЬ несов. 1. (сверкать) жар-
дылдау, жылтылдау, жылтырау, жалты-
рау; жаныу (о глазах); снег~йт на солнце
дар кун шууадта жылтырайды; 2. перен.
кезге тусиу, айрыкша кериниу; он не бле-
щет талантами ол аса талантлы емес;
он ие блещет умом онда асдан адыл
жод.
БЛЁСТКИ мн. (ед. блёстка ж.) 1. (для
украшения) жылтырауыдлар, жылты-
рауыд нэрселер; 2. перен. ушцын, ушдын-
лар; ~ остроумия адыл ушдынлары, тап-
дырлыд ушдынлары.
БЛЕСТЯЩЕ нареч. жудэ жадсы, жудэ
табыслы, эжайып, тац даларлыд; ~ выдер-
жать экзамен имтиханды жудэ жадсы
тапсырып шыгыу.
БЛЕСТЯЩИ|| Й 1. прич. от блестеть;
2. прил. (яркий) жайнаган, жардыраган;
~е глаза жайнаган кезлер; 3. прил. перен.
(выдающийся) кернекли, жудэ жадсы; ~е
успехи жудэ жадсы табыслар; 4. прил. пе-
рен. салтанатлы, эжайып; ~й праздник
салтанатлы байрам.
БЛЕФ м. блеф (езин биреуге артыщмаш
етип керсепшу ушын айтылатусын щуулыг;,
етирик).
БЛЕЯНИЕ с. мацырау.
БЛЕЯТЬ несов. мацырау.
БЛИЖАЙШИМИ 1. превосх. ст. от прил.
близкий жадын, ец жадын, жудэ жадин,
ец жадындагы; ~ее почтовое отделение
ец жадын байланыс белими; в ~ее время
жадын арада; в ~ие дни жадын кунлерде,
2. прил. (первоочередной) биринши гезекте-
ги; ~ ие задачи биринши гезектеги уазыйпа-
лар; <> при ~ем рассмотрении мэнисине
тусинип дараганда.
БЛИЖЕ сравнит, ст. от прил. близкий
и нареч. близко жадынырад; к нам город ~,
чем к ним оларга дараганда дала бизлерге
жадынырад; подойти ~ жадынырад келиу;
<> ~ к делу истиц тод етерине келиу.
БЛЙЖНнИЙ прил. 1. жацын, ец жацын,
жацын жердеги; ~ее озеро жадын жердеги
кел, жацын кел; ехать ~ им путем ец жа-
цын жолдан журиу; 2. в знач. сущ. м. ближ-
ний уст. адам, киси.
БЛИЗ предлог с род. п. жанында, цасын-
да, жацын, алдында; он расположился ~
реки ол дэрьяныц цасында жайласты.
БЛЙЗИТ||ЬСЯ несов. жацын келиу, жа-
цынлау; ~ся новый учебный год жаца
оцыу жылы жацынлады.
БЛЙЗЦКИЙ прил. 1. (недалёкий) жадын,
жадын жердеги; ~кое расстояние жадын
аралыд; 2. (о времени) жадын, жууыд;
~кое будущее жадын келешек; 3. жадын,
татыу; <~кий друг жадын дос, татыу дос;
~кий родственник жадын тууысдан;
4. (сходный) жадын, удсас, сэйкес; перевод
/'Ок к подлиннику аударма нусдасына сэй-
кес; иметь ~ кие взгляды жадын пикирлес
болыу, жадын кез дараста болыу; 5. в знач.
сущ. мн. близкие (родственники) тууысдан,
агайин; <> ~кие отношения 1) (дружба)
дослыд датнасыд; 2) (любовная связь)
жадынлыд.
БЛИЗКО 1. нареч. разг, (хорошо, вполне)
жадыннан, жадын; ~ узнать кого-л. жа-
дын билиу; 2. в знач. сказ, (о расстоянии)
жадын; аул ~ ауыл жадын; 3. в знач. сказ,
(о наступлении чего-л.) жадын; ночь ~
тун жадын.
БЛИЗЛЕЖАЩИЦЙ прил. жацын турган,
жацын орналасцан, цоцсылас; районы
цоцсылас районлар.
БЛИЗНЕЦЫ мн. (ед. близнец м.) егиз;
братья-^ егиз уллар; сёстры-~ егиз дыз-
лар.
БЛИЗОРУКИ || й прил. 1. узадтан кер-
мейтугын, жадыннан кериуши; ~е глаза
узадтан кермейтугын кез; 2. перен. (не-
дальновидный) алдын болжай алмайтугын,
ертецгисин , ойлай алмайтугын, содыр.
БЛИЗОРУКОСТЬ ж. 1. (недостаток
зрения) узадтан кере алмаушылыд, жадын-
нан кериушилик; 2. перен. (недальновид-
ность) алдын болжай алмаушылыд, алдын
билмейтугынлыд, содырлыд; политическая
~ сиясий содырлыд.
БЛИЗОСТЬ ж. 1. жадынлыд; ~ города
даланыц жадынлыгы; 2. (по времени)
жадынлауы, жадынлап калыуы; ~ зимы
дыстыц жадынлауы; 3. (в отношениях)
жадынлыд, тууысданлыд; ~ между людьми
адамлар арасындагы жадынлыд; 4. (сход-
ство) жадынлыд, уцсаслыд, сэйкеслик; ~
взглядов кез цараслардыц жадынлыгы,
пикирлердиц жадынлыгы.
БЛИК м. сэуле; блики от костра оттан
тускен сэулелер.
БЛИ
— 58 —
БЛИН м. кул. шелпек, куймац; <> пер-
вый ~ комом погов. кос бара-бара дузе-
леди.
БЛИНДАЖ м. воен, блиндаж (цорраныу
ушын исленген жер теле).
БЛИНЧИКИ мн. (ед. блинчик ж.) кул.
кишкене шелпеклер, куймадшалар.
БЛИСТАТЕЛЬНЫЙ прил. см‘. блестящий
3, 4.
БЛИСТАТЬ несов. чем и без доп. жар-
кырау, айрыкша кезге тусиу.
БЛОК I м. тех. (грузоподъёмное устрой-
ство) блок (жук кетеретурын эсбап).
БЛОК II м. 1. полит, блок, бирикпе,
бирлеспе; ~ коммунистов и беспартийных
коммунистлер менен партияда жоклардыц
блогы; 2. тех. блок (бир цурылыстын, бели-
ми)-, оконные и дверные блоки айна хэм
дапы блоклары; 3. тех. блок (жасалма
цурылыс тасы)-, шлакобетонные блоки
шлак-бетонлы блоклар.
БЛОКАД IIА ж. 1. (окружение) блокада,
камау, коршау, дамал; ~а Ленинграда
Ленинград блокадасы; снять ~у блокада-
ны алыу; 2. перен. блокада; политйческая
~а сиясий блокада; экономическая ~а
экономикалыд блокада.
БЛОКАДНЫЙ прил. блокада..., блока-
далы.
БЛОКИРОВАТЬ сов- и несов. 1. кого-что,
полит., воен, блокадалау, камау, камал
етиу, коршап алыу;~ город каланы коршап
алыу; 2. ж.-д. блокировкалау (темир
жолды жабы у, бекле у).
БЛОКЙРОВАТЬСЯ сов. и несов. блокка
кириУ, блокда бирлесиу.
блокировка ж. 1. полит, блокка
кириу, блокда бирлесиу; 2. ж.-д. блоки-
ровка (поездлардыц хррекетин механи-
кальщ турде женлейтурын эсбаплар систе-
масы).
БЛОКИРОВОЧНЦЫЙ прил. ж.-д. бло-
кировка...; ~ая система блокировка систе-
масы.
БЛОКНОТ м. блокнот, дэптерше.
БЛОНДИН м. саргылт шашлы, акшыл
сэры шашлы (ер адам).
БЛОНДИНКА ж. саргылт шашлы, ак-
шыл сэры шашлы (%аял, к,ыз).
БЛОХА ж. бурге.
БЛОЧНЦЫЙ I прил. тех. блок..., блек-
лы; ~ая система блок системасы.
БЛОЧНцЫЙ II прил. тех. блок..., блеклы;
~ое строительство блеклы курылыс, блок-
тан курыу.
БЛОШИНЫЙ прил- бурге...; ~ укус
бурге шагыу.
БЛУДИТЬ I несов. прост. 1. (распут-
ничать) харамылыд етиу; бузыклык етиу;
2. (воровать — о животных) урлау.
БЛУДИТЬ II несов. прост, (блуждать,
плутать) адасыу.
БЛУДЛИВЫЙ прил. прост. 1. (распут-
ный) харамы, бузык; 2. (вороватый —
о животных) уры, каракшы.
БЛУДНЫЙ прил.'. ~ сын адасцан
ул.
БЛУЖДАНИЕ с. адасыу, адасып журиу,
жолсыз кетиу
блуждАцть несов. 1. (скитаться) ада-
сыу, адасып журиу, жолсыз кетиу; ~ть
по городу калада адасып журиу; 2. (в по-
исках дороги) гезиу, гезип журиу, шарлау;
<> глаза ~ют кезлери ойнакшып тур.
БЛУЖДАЮЩЦИЙ 1. прич. от блу-
ждать; 2. прил. ойнакшыган, бир жерде
турмайтугын; ~ий взгляд ойнакшыган
кез карас; -ф- ~ая почка мед. орнынан
жылжыган буйрек; ~ие огни жин оты.
БЛУЗА ж. блуза (еркеклердиц жумысца
кийетурын кийими).
БЛУЗКА ж. блузка (хаяллардыц жецил
кофточкасы).
БЛЮД || О с. 1. улкен тарелка; фарфоро-
вое ~о улкен фарфор тарелка; 2. (кушанье)
аукат, тамак; обед из трёх блюд уш турли
туски аукат; <ф- как на ~е тап алаканда
тургандай.
БЛЮДЦЕ с. блюдце, кишкене тарелка.
БЛЮМИНГ м. тех. блюминг (цууатлы
прокат к,ыск,ыш машина).
БЛЮСТЙ несов. что саклау; коргау,
корыу; ~ интересы государства мэмлекет-
тиц мэпин коргау.
БЛЮСТИТЕЛЬ м. саклаушы, корыушы,
баклаушы; ~ порядка тэртипти саклаушы.
БЛЯХА ж. бляха (жазыуы ямаса номери
бар кишкене кущылтыр).
БОБ м. собык, лобыя; <ф- остаться на~ах
алдаиыу, есаптан жацылысыу.
БОБЁР м. 1. (мех бобра) кундыз териси;
2. прост, см. бобр.
БОБИНА ж. тех. бобина (жун, сым, ар-
цан х,гм т. б. оралатурын туте, барабан,
децгелек).
БОБОВЫЙ прил. собыклы.
БОБР м. кундыз.
БОБРИК м. 1. бобрик; пальто из ~а
бобриктен тигилгеи пальто; 2. в знач
нареч. бобриком (о мужской стрижке)
бобрик етип (еркеклердин, шашты цысцар-
тып алдынан алдырыуы).
БОБРОВЫЙ прил. кундыз...; кундыз
терисинен тигилген; ~ воротник кундыз
жага.
БОБ || Б1 ЛЬ м. разг, жалгыз бас, бойдак.
бала-шагасыз адам; жить ~ ылём жалгыз
басы турыу.
БОГ м. кудай, алла, жараткан, тэцир;
<*> боже!, боже мой!, ~ мой! кудайымай!,
жаратцан ай!; дай~! кудай берсин!, кудай
жарылкасын!; не дай ~! кудай сакласын!;
ради бога берекет тап; слава богу 1) в знач.
сказ, (хорошо) жаксы, кудайга шукир;
2) в знач. вводи- сл. (к счастью) бахтымыз-
га; ей-ббгу кудай урсын, оллагер; как ~
на душу положит калай болса солай, дус
келгенин; одному богу известно тек бир
аллага мэлим.
БОГАРА ж. собир. с.-х. карызгар жер-
лер (земли), карызгар жерлердегн егин
(посевы).
БОГАРНЦЫЙ прил. с.-х. карызгар жер...,
карызгар жердеги; ~ое земледелие карыз-
гар жердеги дийханшылык-
БОГАТЕЙ м. прост, бай.
БОГАТЕТЬ несов. байку, байый бас-
лау.
— 59 —
БОЙ
БОГАТСТВ||О с. 1. байлыд, молшылыд;
2. ля. богатства байлыклар; природные ~а
тебият байлыдлары; 3. перен. (многообра-
зие) кеп турлилик, турли-турлилик, кеп-
лик; ~о красок рецниц турли-турли-
лиги.
БОГАТ'|ЫЙ прил. 1. (зажиточный) бай,
дургын; ~ый колхоз бай колхоз; 2. в знач.
сущ. м. богатый бай; 3. (обильный) мол,
жеткиликли; ~ ый урожай мол зуреет; ~ ый
опыт мол тэжрийбе; 4. (роскошный) сенли,
геззал, салтанатлы; ~ое платье сэнли кей-
лек.
БОГАТЫРСКЦИЙ прил. 1. батыр...,
батырлык; ~ий эпос батырлык дестан;
2. (сильный) батыр, палуан, кушли, дайт-
пас; ~ое здоровье кушли ден-саулыд;
~ое телосложение батыр сымбатлы дене.
БОГАТЫРЬ м. 1. (эпический) батыр;
2. (силач) батыр, палуан, кушли адам.
БОГАЧ м. бай.
БОГАЧКА женск. от богач.
БОГЁМА ж. собир. богема (буржуазиялыц
жэмийетте: материаллыц жацтан тэми-
йинленбеген хрм турацлы жайы жок; ин-
теллигенция, актёрлар, художниклер).
БОГЙНЯ ж. хаял дудай.
БОГОМОЛ м. рел. дудайга сыйыныушы,
зыяратшы.
БОГОМОЛКА женск. от богомол.
БОГОМОЛЬЕ с. уст. табыныушылыд,
диний жерлерди зыяратлаушылыд.
БОГОМОЛЬНЫЙ прил. диншил, динге
берк, намазхаи.
БОГООТСТУПНИК м. уст. диннен дол
узген, диннен бас тартдаи адам, диннеи
безген адам.
БОГОРОДИЦА ж. рел. богородица
(христианларда Исаныц анасын атайды).
БОГОСЛОВ м. улама.
БОГОСЛОВИЕ с. дин телиматы.
БОГОСЛУЖЕНИЕ с. рел. ибадат ды-
лыушылыд, намаз одыушылыд.
БОГОТВОРИТЬ несов. кого-что 1. (обо-
жать) огада жадсы кериу, хурметлеу,
алдында бас ийиу; 2. (обожествлять)
кетермелеу, дудайга тецеу.
БОДАТЬ несов. кого-что сузиу.
БОДАЦТЬСЯ несов. 1. сузиу, сузиуге
эдетлениу; наша корова ~ется бизиц
сыйыр сузеди; 2. (бодать друг друга)
сузисиу.
БОДЛИВ ||ЫЙ прил. сузеуик, сузгиш,
сузетугын; ~ая корова сузеуик сыйыр.
БОДНУТЬ сов. и однокр. кого-что сузил
жибериу, сузип алыу.
БОДРИТЬ несов. кого-что жигер, куш
бериу; сергеклендириу, дууатландырыу,
зейнин ашыу, кеуилин кетериу.
БОДРИТЬСЯ несов. жигерлениу, сер-
геклениу, дууатланыу, зейини ашылыу,
батырсыныу.
БОДРО нареч. тендар, жигерли, дууатлы,
сергек, кеуилли, зейинли.
БОДРОСТЬ ж. теидарлыд, дууатлылыд,
сергеклик, кеуиллилик, зейинлилик.
БОДРСТВОВАТЬ несов. уйыдламау,
уйыдламай шыгыу; ~ всю ночь туни менен
уйыдламау.
БОДРЦЫЙ прил. тендар, дууатлы, сер-
гек, кеуилли, зейинли; ~ое настроение
кеуилли кейип.
БОЕ= цоспа сезлердиц темендеги мэпи-
ле рди билдиретукын биринши белеги:
1) «сауаш», «урыс», мыс.: боеспособный
сауашда жарамлы, урысда удыплы;
2) «эскерий», мыс.: боеготовность зскерий
таярлыд. _
БОЕВ||ОЙ прил. 1. воен, сауаш...,
урыс...; зскерий, жауынгер; ~ое задание
зскерий тапсырма, жауынгерлик тапсыр-
ма; ~бй опыт урыс тэжрийбеси; ~бй
товарищ жауынгер жолдас; ~6й патрон
урыс патроны; 2. гайратлы, кескир, еткир,
жауынгер; ~ое настроение жауынгер
кейип; ~бй парень еткир жигит; 3. (особо
важный) жудэ эхмийетли, тез питкерилету-
гын; ~ая задача жудэ эхмийетли тапсыр-
ма; ~бе крещение согысда биринши
датнасыу.
боек кратк. ф. от бойкий.
БОЁК м. воен, жам жаррыш.
БОЕПРИПАС]]Ы (боевые припасы) мн.
воен, оц-дерилер; склад ~ов од-дэрилер
склады.
БОЕСПОСОБНОСТЬ ж. воен, сауашда
удыплылыд, сауашда жараушылыд, урыс-
да жарамлылыц.
БОЕСПОСОБНЫЙ прил. сауашда жа-
райтугын, сауашда удыплы, урысда
жарамлы.
БОЁЦ м. 1. (солдат) солдат, эскер,
жауынгер; Советской Армии Совет
Армиясыныц жауынгери; 2. перен. гурес-
шец, гуресиуши; бойцы за дело рабочего
класса рабочий класстыц иси ушын гуре-
сиу шилер.
БОЖЕСТВЕННЫ [|Й прил. 1. дудай...,
дудайлыд; диний; ~е книги диний китап-
лар; 2. перен. (прекрасный) геззал, тени
жод, тан, даларлыд; ~й голос тан, дал ар-
лыд дауыс.
БОЖЕСТВО с. рел. дудай, алла, жарат-
дан,_ т©н,ир.
БОЖЦИЙ прил. дудай..., алла..., жа-
ратдан..., т©н,ир...; ~ ья коровка зоол.
ханнын, кызы.
БОЖИТЬСЯ несов. ант ишиу, олла билла
Деу-
БОЖОК м. 1. уменыи. от бог; 2. (неболь-
шой идол) бут.
БОЙ м. 1. (сражение) урыс, сауаш;
воздушный хауа сауашы, хауа урысы;
морской ~ тециз урысы, тециз сауашы;
рукопашный ~ найзаласыу; бой местного
значения жергиликли эхмийети бар сауаш-
лар; поле боя сауаш майданы; дать
сауаш баслап жибериу; принять ~ сауаш-
да кирисиу; брать с бою 1) сауаш пеней
алыу, сауаш пенен басып кириу; 2) перен.
гайрат салып жетисиу, куш салып жети-
сиу; 2. спорт, гурес, жарыс, мушласыу,
урысыу; кулачный ~ мушласып урысыу;
вызвать на ~ гуреске шадырыу; 3. урыу,
урылыу, дагылыу, согылыу; барабанный ~
надыра согылыуы; ~ часов сааттыц урыуы;
4. (разбивание) сындырылыу, дыйратылыу;
~ посуды ыдысларды дыйратыу; 5. собир.
БОЙ
— 60 —
пашад-пашад, гул опат; стеклопашад-
-пашад болган айнаныц шийшеси.
БОЙКЦИЙ прил. 1. шок, шаккан, зебер-
дес, епшил, жанлы, еткир, тапкыр, дыз-
гынлы; ~ ий ребёнок шаккан бала; 2. (ожив-
лённый, людный) дызгынлы, кеп адамлы;
~ая улица кеп адамлы кеше; ~ое место
адам кеп болатугын орын; <*> ~ий на язык
шешен, сейлеуге уста.
БОЙКОСТЬ ж. шоцлыц, шакцанлыц,
зэбердеслик, епшиллик, жанлылыц, еткир-
лик, тапцырлыц, цызгынлылыц.
БОЙКОТ м. бойкот, катнасыкты тодта-
тыу, байланысты узиу; подвергнуть ~у
бойкот жасау; объявить ~ кому-л. бойкот
жарыялау, катнасыкты тодтатыу.
БОЙКОТИРОВАТЬ несов. кого-что бой-
кот жасау.
БОЙНЙЦА ж. мерген жай.
БОЙНЯ ж. 1. саллакхана; городская ~
калалык саллакхана; 2. (резня, побоище)
кыргын; кровавая ~ канлы кыргын.
бойся, бойтесь повел, накл. от боять-
ся.
бойца, бойцу и т. д. род., дат. п. ед.
от боец.
БОК м. 1. жанбас; спать на правом ~у
он. жанбаска жатып уйыдлау; 2. (сторона
предмета) каптал, жак; с боку на ~ бир
жагынанекннши жагына; б~ иргелес,
бирине-бири, бирге, бир катарда; под
боком дым жакын, ийек астында, жанында;
по ~у в знач. сказ., прост, кырын, жок
болыу; взять за~а тез ислеуге межбурлеу.
бокал м. бокал; поднять ~ за кого-
-что-л. бокал кетериу, саулыгына ишиу.
БОКОВ ЦОЙ прил. дапталдагы, буйир,
бир жаклы; ~ая комната дапталдагы
ежире; ~ой карман тес калта, жан калта;
<> отправиться на~ую уйыклауга жатыу.
БОКОМ нареч. бир кырынлап, бир дап-
таллап; стоять ~ к кому-л. биреуге бир
капталлап турыу; повернуться ~ бир
кырынлап айланыу; пройтй ~ бир кырын-
лап етиу.
БОКС м. спорт, бокс; заниматься
боксом бокс пенен шугылланыу.
БОКСЁР м. боксёр.
БОКСЁРСКИЙ прил. боксёр..., бок-
сёрлык-
БОКСЙТ м. боксит (тийкареы алюмин
рудасы).
БОКСИТОВЫЙ прил. боксит...
БОЛВАН м. 1. обл. (чурбан) томар;
2. (колодка для головных уборов) кэлип;
3. бран. самсам, адмад.
БОЛВАНКА ж. 1. тех. (слиток металла)
болванка (крлипке щуйылеан металл к,уй-
масы); 2. см. болван 2.
БОЛГАРСКИЙ прил. болгар...; ~ язык
болгар тили.
БОЛГАРЫ мн. (ед. болгарин м., бол-
гарка ж.) болгарлар (Болгарияда жасай-
туеын тийкареы халы/;}.
БОЛЕВЦОЙ прил. ауырыу..., ауырыудыц;
~ые ощущения ауырыудыц сезилпулери,
ауырганын сезиу.
БОЛЕЕ нареч. 1. см. больше; всё ~
и кем-кемнен кебирек, кем-кемнен
артыгырак; 2. служит для образования
сравнит, ст. =рац, =рек; ~ сильный
кушлирек; ~ крепкий ашшырац; <> ~ или
менее азлы-кепли; ~ или менее известно
азлы-кепли молим, азлы-кепли белгили;
не ~ и не менее как... тап саррас..., дел
саррас...; ~ того аздай; тем~ оныц устине;
~ чем... дым... путкиллей; этого ~ чем
достаточно бул путкиллей молырак-
БОЛЕЗНЕННО нареч. кыйналып, ауыр.
цатты, сырцауланып, кеселленип.
БОЛЕЗНЕННОСТЬ ж. ауырыулык.
ауырганлыц, науцаслыц, сырдаулыц, ке-
селленгенлик.
БОЛЁЗНЕННЦЫЙ прил. 1. (нездоровый)
ауырыулы, ауыргыш, наукасланган, сыр-
каулы, кеселленген, кеселленгиш; ~ ый
ребёнок сыркаулы бала; <~ый вид наудас
тур, кеселленген келбет; ~ое состояние
наукасланган дал, наукасланган жагдай;
2. ауыртатугын, жанга бататугын, дый-
налтатугын, азапланатугын; ~ая пере-
вязка ауыртатугын тацыу; укусы пчелы ~ы
бал х,эррениц шакканы ауыртады; 3. пе-
рен. (чрезмерный) аса кеткен, шектен тыс,
артыкмаш; <~ое самолюбие аса кеткен
езимшиллик.
БОЛЕЗНЕТВОРНЫ || Й прил. кеселлен-
диретугын, ауырыу жуктыратугын, ауы
рыу туудыратугын; ~е микробы ауырыу
туудыратугын микроблар.
БОЛЕЗНЕУСТОЙЧИВЫЙ прил. ке-
селге шыдамлы; ~ сорт хлопчатника пах-
таныц кеселге шыдамлы сорты.
БОЛЁЗНЦ Ь ж. ауырыу, кесел, науцас.
сыркау, десте; глазные ~ и кез ауырыулар;
заразная ~ь жуцпалы кесел.
БОЛЕЛЬЩИК м. разг, дызыгыушы,
жацлаушы, ышдыпаз.
БОЛЕЛЬЩИЦА женск. от болельщик.
БОЛЕТЬ I несов- 1. чем (быть больным)
ауырыу, кеселлениу, сырдауланыу; ~ вос-
палением лёгких екпени сууыцка алдырып
ауырыу; /-w грйппом грипп пенен ауырыу;
2. перен. за кого-что, о ком~чем жаны
ашыу, кыйналыу; ~ за успех дела истин
табыслы болыуына жаны ашыу; <> ~ ду-
шой жаны ашыу, жаны куйиу.
БОЛЦЁТЬ II несов. (ощущать боль)
ауырыу, каксау; сызлау (ныть, мозжить);
голова ~йт басым ауырады; зубы ~ят
тисим ауырады; погасит аягым сызлайды;
<> душа ~йт жаным ашыйды.
БОЛЕУТОЛЯЮЩИ ||Й прил. мед. ауы
рыуды басатугын, ауыртпайтугын, ауы-
рыуды койдыратугын; ~е средства ауы-
рыуды басатугын дери-дерманлар.
БОЛОТИСТ 1|ЫЙ прил. батпаклы; ~ая
местность батпацлы жер.
БОЛОТНЦЫЙ прил. 1. батпак---; бат-
пакка колайланган; <~ые сапоги батпакка
колайланган етиклер; 2. батпадта жасай-
тугын, есетугын; <~ая птица батпадта
жасайтугын кус; ~ое растение батпадта
есетугын есимлик.
БОЛОТ1|О с. 1. багпак, батпаклыд; осу-
шение ~ батпадлыдты курытыу; 2. перен
(косность, застой) артта далганлыд, катып
калганлык-
— 61 —
БОМ
БОЛТ м. тех. болт (бурандалы темир
шуй).
БОЛТАТЬ I несов. 1. что, разг, (взбал-
тывать) былгау, былгалау, шайцау, ара-
ластырыу, сапырыу; 2. чем былгау, сел-
тецлетиу; ~ ногами аяцларын селтецлетиу.
БОЛТАТЬ II несов. разг. 1. что и без
доп. (много говорить) мылжыцлау, кепи-
риу, кеп сейлеу, езбелеу; ~ без умолку
тынбай кепириу, тынбай былшылдау; ~
вздор не болса соны сез етиу; языком
жоцты барды-сейлеу, не болса соны айтыу;
2. (бегло говорить) шалт айтыу, быдырлау;
~ по-французски французша быдырлау.
БОЛТА ЦТ ЬСЯ несов. 1. разг, (о жидко-
сти в сосуде) шайцалыу; 2. разг, асылып
турку, салбырау, салбырап турыу; на
верёвках ~лось бельё жууылган кирлер
салбырап турды; 3. разг, цацгыу, сан-
далыу, бийкар журиу; ~ться без дела
жумыссыз босца журиу; где ты до сих пор
~лся? усы уацытца шекем сен дай жакта
сандалып журдиц?
БОЛТЛИВОСТЬ ж. мылжыцлыд, ке-
пириушилик, кеп сейлеушилик, езбелик.
БОЛТЛИВЫЙ прил. мылжыц, мыж-
-мыж, кебик, кеп сейлейтугын, езбе.
БОЛТОВНЯ ж. разг, мылжыц геп, бий-
мени сез, бос сез.
БОЛТЦУН I м. разг, мылжыц, тацылдац,
кебик; быть ~уном мылжыц болыу.
БОЛТУН II м. (насиженное яйцо) шай-
цалган мэйек, ашыган мэйек, бузылган
мэйек.
БОЛТУНЬЯ женск. от болтун I.
БОЛЬ ж. 1. ауырыу, цацсау; сызлау;
головная ~ бас ауырыу; зубная ~ тис
цацсау; 2. перен. дэрт, кайгы, азап; душев-
ная ~ ишки дерт.
БОЛЬНИЦА ж. кеселхана.
БОЛЬНИЧНЫЙ прил. кеселхана...;
~ лист жумысца жарамсызлыгы ушын
кагаз.
БОЛЬНО I 1. нареч. ауыртып, батырып,
сызлатып (о физической боли); жанга тийип,
жанга батырып (о душевной боли); ~ уда-
рить ауыртып урыу; ~ обидеть жанга
батырып айтыу; сделать ~ кому-л. 1)
ауыртыу; 2) биреудиц жанына тийиу;
2. безл. в знач. сказ, цыйын, ауыр, жаман;
мне ~ маган цыйын.
БОЛЬНО II нареч. прост, (очень, весьма)
огада, дым, куте, цатты, жуде; ты спе-
шишь сен огада асыгып турсац.
БОЛЬНЦОЙ прил. 1. ауырыу, сырцау,
науцас, кесел; ~бй ребёнок науцас бала;
~ое сердце ауырыу журек; ~бе место
1) ауырыу жер; 2) перен. езиз жер; 2. в
знач. сущ. м. больной и ж. больная кесел,
ауырыу; приём ~ых кеселлерди цабыл
етиу; 3. перен. жасалма, бузылган, наду-
рыс; ~6е воображение надурыс цыял;
~ой вопрос цыйын мэселе, ауыр меселе;
валить с ~ой головы на здоровую гунасыз-
ды гунакар етиу (соотв. айран ишкен цу-
тылды, гузе жалаган тутылды).
БОЛЬШЕ 1. сравнит, ст. от прил.
большой и нареч. много улкенирек, уллы-
рац, кебирек, кецирек, артыгырац; он
~ меня ол меннен бойшацырац; я хочу
иметь ~ книг мен кебирек китаплы бол-
гым келеди; 2. в отриц. предложении енди,
ендигиден былай, буннан былайына; буй-
ная баска, жоне, таги; он ~ не слушал
меня ол мени енди тыцламады; ~ не буду
буннан былай ислемеймен; чтоб этого ~
не было! ендигиден былай бул болмасын!;
3. разг, (преимущественно, главным обра-
зом) кебинесе, эсиресе; шли мы ~ горами
бизлер кебинесе таулардан журдик.
БОЛЬШЕ® улкен келемди, узынлыцты
хрм т. б. кер се те ту еын цоспа сезлердиц
биринши белеги, мыс.: большеротый улкен
ауызлы.
БОЛЬШЕВИЗМ м. большевизм.
БОЛЬШЕВИК м. большевик.
БОЛ ЬШЕВЙСТСКЦИЙ прил. больше-
вик..., большевиклик, большевикше; ~ая
партия большевик партиясы; ~ая так-
тика большевиклик тактика.
БОЛЬШЕГОЛОВЫЙ прил. улкеи баслы.
цазанбас.
БОЛ ЬШЦИЙ сравнит, ст. от прил.
большой улкенирек, кебирек, уллырац;
~ая часть басым кепшилик; < ~ей частью
кебинше, кебинесе; самое ~ее ец кеп болса,
ец кеп дегенде, ец кеби, ец улкени; самое
~ее два часа ец кеп дегенде еки саат.
БОЛЬШИНСТВО с. кепшилик; пода-
вляющее ~ басым кепшилик; ~ голосов
дауыслардыц кепшилиги.
БОЛЬШЦОЙ прил. 1. улкен; ~6й город
улкен цала; ~ая семья улкен хожалыц;
~ая статья улкеи мацала; <~йе деньги
кеп ацша; ~ая дорога 1) гузар жол;
2) перен. дурыс жол, х.ац жол; перед ним
открыта ~ая дорога оныц алдынан хак
жол ашылып тур; 2. улкен, зор, ехмийет-
ли, кернекли; ~бй успех улкен табыс;
~ая задача эцмийетли мэселе; ~бй учё-
ный улкен билимпаз; ~бй писатель кер-
некли жазыушы; ~ая победа улкен же-
цис; 3. разг, (взрослый) ержеткен, ул кей-
ген; ~бй мальчик ержеткен бала; 4. в
знач. сущ. мн. большие (взрослые) улкен-
лер, жасы уллылар; <> ~ая буква улкен
хэрип, бас хэрип; <~бй палец бас бар-
мац.
БОЛЯЧКА ж. разг, жара, исик, сызла-
уыц.
БОМБА ж. бомба; атомная ~ атом бом-
басы.
БОМБАРДИРОВАТЬ несов. 1. кого-что
бомбалау, бомба таслау, топ пенен атыу;
~ город цаланы бомбалау; 2. чем, перен-
разг, жаудырыу, уйытцытыу, тыным бер-
меу, бийзар етиу; ~ просьбами етинишлер
менен бийзар етиу.
БОМБАРДИРОВКА ж. бомбалау, бомба
таслау, топ пенен атыу.
БОМБАРДИРОВОЧНЦЫЙ прил. бом-
балайтугын, бомбалаушы; ~ая авиация
бомбалаушы авиация.
БОМБАРДИРОВЩИК м. бомбалаушы
самолёт; тяжёлый бомбалаушы ауыр
самолёт.
БОМБЁЖКА ж. разг, бомбалау, бомба
тасл ау.
БОМ
— 62 —
БОМБЙТЬ несов. кого-что, разг, бом-
балау, бомба таслау.
БОМБОВОЗ м. см. бомбардировщик.
БОМБОМЕТАНИЕ с. бомба таслау, бом-
ба ыладтырыу.
БОМБОУБЕЖИЩЕ с. бомбоубежище
(бомбадан сацланатусын жер).
БОНДАРНЦЫЙ прил. бочка согатугын,
бочка сотый шыгаратугын; ~ое производ-
ство бочка согатугын ендирис.
БОНДАРЬ, БОНДАРЬ м. бочка со-
гыушы.
БОНИТИРОВКА ж. с.-х. бадасын дойыу,
сапасын бадалау; ~ овец дойлардыц сапа-
сын бадалау.
БОНЫ I мн. (ед. бона ж.) фин. боналар
(кредитлик документ х,эм цаназ ацша).
БОНЫ II только мн. (плавучие огражде-
ния) боны (ынып журиуши тосцынлар).
БОР I м- (сосновый лес) дарагай тогай;
-ф- с бору да с сосенки погов. дайдан бол-
сада, калай болса солай; сыр-ббр заго-
релся погов. топалац басланды.
БОР II м- бор (химиялыц элемент).
БОР III м. (в зубоврачебном деле) бор
(тис бурау).
БОРДО прил. неизм. дызгылт реп,
гуцгирт дызыл рец.
БОРДОВЫЙ прил. разг. см. бордо.
БОРДЮР м. жипек.
БОРЁЦ м. 1. гуресшен, гуресиуши;
~ за свободу азатлыд ушын гуресшец,
азатлыд ушын гуресиуши; 2. спорт, пал-
уан, гуреспаз.
БОРЖОМ м. боржом (минераль суу).
БОРЗАЯ ж. тазы.
БОРЗЫЙ прил. уст- и народно-поэт.
жуйрик, шапдыр, бедеу; ~ конь бедеу ат,
жуйрик ат.
БОРМАШЙНА ж. бормашина (тис бу-
рауды цгрскетке келтиретугын аппа-
рат).
БОРМОТАНИЕ с- сандырадлау, гуц-
килдеу, мыцгырлау, тоцдылдау.
БОРМОТАТЬ несов. что и без доп. сан-
дырадлау, гуцкилдеу, мыцгырлау, тоц-
дылдау.
БОРНЦЫЙ прил. хим- борлы; ~ая кис-
лота борлы кислота.
БОРОВ м. пиштирилген, пишилген до-
цыз, шошда.
БОРОДА ж. сакал.
БОРОДАВКА ж. шуйел, мец, дал.
БОРОДАТЫЙ прил. садаллы, садалы
ескен; ~ старик садаллы гарры.
БОРОДАЧ м. разг, сакаллы адам.
БОРОДКА ж. 1. уменьш. от борода;
2. (ключа) гилттиц тили.
БОРОЗДА ж. 1. тап, дарыд; 2. перен.
тор, ойыд, жыйрыд.
БОРОЗДЙЦТБ несов. что 1. тап салыу,
дарыдлау; ~ть землю жерге тап салыу;
2. (оставлять следы) из далдырыу; катер
~л поверхность моря катер тециздиц усти-
нен из далдырды; 3. перен. жыйрыд даплау,
ежим басыу; морщины ~ли его лоб оныц
мацлайын ежим басдан.
БОРОЗДОВОЙ прил. с.-х. тап пенен
дарыдлап; ~ посев тап пенен егиу.
БОРОНА ж. с.-х. тырма.
БОРОНИТЬ несов. что тырмалау.
БОРОНОВАНИЕ с. тырмалау.
БОРОНОВАТЬ несов. см. боронить.
БОРОНЬБА ж. см. боронование.
БОРОТЬСЯ несов. 1. с кем-чем, за что,
против чего гуресиу; ~ за мир парадат-
шылыд ушын гуресиу; ~ за высокий уро-
жай жодары еним алыу ушын гуресиу;
2. с чем, против чего дарсылыд керсетиу,
гуресиу; ~ с религиозными предрассуд-
ками диний далдыдлар меиен гуресиу;
3. с кем, спорт, гуресиу, айдасыу, алысыу,
жарысыу; ~ с самим собой езин-ези
тута билиу.
БОРТ м. 1. (судна) борт, каптал, усти;
левый ~ шеп дапталы; оц дапталы; выбро-
сить за ~ 1) сууга, суудыц ишине тастау;
2) перен. керексиз деп табыу, пайдасыз деп
табыу; оказаться за бортом 1) сууда, суу-
дыц ишинде болыу; 2) перен. керексиз
болыу; остаться за бортом шетте калыу.
шыгарылып тасланыу; 2. ериек, борт;
ухватиться за ~ машины машинаныц
бортынан услап калыу; 3. (одежды) ецир,
дайырма жага, даусырма; <> на ~у кораб-
ля корабльде; на ~у самолёта самолётта;
взять на ~ корабльге алыу; самолётка
алыу.
БОРТМЕХАНИК м. бортмеханик.
БОРТНИЧЕСТВО с. уст. бал дэрреши-
лик (тогайдагы).
БОРТОВ ЦОЙ прил. бортындагы, дап-
талындагы, ернегиидеги; ~ая качка жен-
-жадда шайдалыу (кемеде).
БОРЩ м. борщ; украинский ~ украин
борщы.
БОРЬБА ж. 1. гурес, тартыс; ~ за
жизнь турмыс ушын гурес; классовая ~
класслыд гурес; национально-освободй-
тельная ~ миллий азатлыд гурес; ~ за
качество продукции енимниц сапасы ушын
гурес; 2. спорт, гурес, жарыс.
БОСИКОМ нареч- разг, жалац аяд; хо-
дить —, жалац аяк журиу.
БОСОЙ прил. жалац аяд..., аяд кийим-
сиз; на босу ногу доцылтаяд, жалац
аяд.
БОСОНОГИЙ прил. см- босой; ~ маль-
чик жалац аяд бала.
БОСОНОЖКИ мн. (ед. босоножка ж.)
босоножка (цаяллардыц жен, ил жазны аяк,
кийими).
БОСТОН м. бостон (жун гезлеме).
БОСТОНОВЫЙ прил. бостон...; бостон-
ная тигилген.
БОСЯК м. дацгыбас, гезенде, саяд.
БОТ м. мор. бот (кишкене кемё).
БОТАНИК м. ботаник (ботаника бойын-
ша цэниге).
БОТАНИКА ж. ботаника (есимликлер
цаццынданы илим).
БОТАНИЧЕСКИЙ прил. ботаника...; бо-
таникалыд; ~ сад ботаника багы.
БОТВА ж. пелек, падал; картофельная
картофельдиц пелеги.
БЙТИКИ мн. (ед. ботик м.) см. боты.
БОТЙНКИ мн. (ед. ботинок м.) ботинка;
кожаные ~ телетин ботинка.
— 63 —
БРА
БОТЫ мн. (ед. бот м.) ботый; резиновые
~ резинкалы ботый.
БОЦМАН м. боцман (тециз флотындасы
киши командалыц составтасы адам).
БОЧАР м. см. бондарь.
БОЧАРНЦЫЙ прил. см. бондарный; ~ое
ремесло бочка сотку енери.
БОЧКЦА ж. 1. бочка; деревянная ~а
агаш бочкасы; 2. (мера жидкости) бочка
(цырьщ шелекке барабар рустыц суйыцлык,
влше1/иши — 480 л шамасында); бездон-
ная ~а см. бездонный; как сельди в ~е
(быть, находиться) уйилиу, уйме-жуйме
болыу.
БОЧКОМ нареч. см. боком; пробираться
~ елеспесиз кирип келиу.
БОЧОНОК м. кишкене бочка, кишилеу
бочка.
боюсь, бойшься и т. д. наст. вр. от
бояться.
БОЯЗЛИВО нареч. дордып, цорцаклыц
етип, журексизлик етип, хурейи ушып,
уркип.
БОЯЗЛИВОСТЬ ж. дордаклык, жу-
рексизлик, уркеклик.
БОЯЗЛИВЫЙ прил. цорца^, журексиз;
уркек (о животных); ~ человек кор как
адам.
БОЯЗНО в знач. сказ., прост, коркып,
курейи ушып, уркип; мне одному идти ~
бир езим кетиуге дор даман.
БОЯЗНЬ ж. коркыныш, коркыу; ху-
рейи ушыу, уркиу; глядеть с~ю коркыныш
пенен дарау.
БОЯРИН м. ист. бояр (1. Москва Русьсын-
даеы жоцарсы атак, %эм сол атасы бар
адам; 2. эййемги Русыпат ири жер ийеси).
БОЯРСКИ ||Й прил. ист. бояр...; бояр-
дыц; ~е земли бояр жерлери.
БОЯРСТВО с. собир. ист. боярлар.
БОЯРЫНЯ ж. ист. бояр хаяли.
БОЯРЫШНИК м. бот. боярышник (ти-
кенли путалык,).
БОЯРЫШНЯ ж. ист. боярышня (бояр-
дыц куйеуге шыцпасан цызы).
БОЯТЦБСЯ несов. 1. кого-чего, за кого-
-что и с неопр. коркыу, деуиплениу, сес-
кениу; ~ься волков дасдырлардан коркыу;
~ься простуды аяз тийиуден коркыу; ~ься
за сына баласы ушын коркыу; я боюсь,
что не успею этого сделать буны нелеп
улгере алмаспанба деп коркаман; 2. чего
(портиться от чего-л.) коркыу, жакпау,
бузылыу, жарамау, заяланыу, шыдамау;
книги ~ся сырости китаплар ызгарга шы-
дамайды; <> боюсь сказать айталмайман.
БРА с. нескл. шыра орынлык (дийуал-
дагы).
БРАВАДА ж. женсиз мертлик, орынсыз
батырлык-
БРАВИРОВАТЬ несов. чем и без доп.
женсиз мэртлениу, орынсыз батырсыныу;
~ опасностью кэуипке женсиз мертлениу.
БРАВО межд. борекелле!, яша!, cav бол!
БРАВУРНЫЙ прил. шаукымлы, кете-
рицки, кеуилли; ~ марш кетерицки марш.
БРАВЫЙ прил. батырсымацлы; ~ солдат
батырсымаклы солдат.
БРАГА ж. брага (писоныц бир тури).
БРАЗДЫ мн.-. ~ правления бийлик,
басдарыу.
БРАЗИЛЬСКИЙ прил. Бразилия...
БРАЗИЛ ЬЦЫ мн. (ед. бразилец м ,
бразильянка ж.) бразилиялылар (Бразилия
халцы).
БРАК I м. неке, уйлениу, куйеуге шы-
гыу; вступить в ~ уйлениу; куйеуге шыгыу
(о женшине); состоять в браке некеде болыу.
БРАК II м. брак, жарамсыз, сапасыз;
бороться с браком брак пенен гуресиу-
БРАКОВАННЫЦЙ 1. прич. от брако-
вать; 2. прил. (с браком, с изъяном) браклы,
бракда шыккан, жарамсыз болган, са-
пасыз; ~е изделия бракка шыккан затлар
БРАКОВАТЬ несов. что брак етиу, брак-
ка шыгарыу, жарамсыз деп табыу.
БРАКОВКА ж. бракка шыгарыу; жа-
рамсыз деп табыу.
БРАКОВЩИК м- браклаушы, бракка
шыгарыушы.
БРАКОВЩИЦА женск. от браковщик.
БРАКОДЕЛ м. бракшыл, брак жибериу-
ши, брак ислеуши.
БРАКОНЬЕР м. браконьер (браконьерлыц
пенен шуеылланыушы адам).
БРАКОНЬЕРСТВО с. браконьерлыц (ца-
дасан етилген жерлерде ямаса уацытта,
рухсат етилмеген усыл менен ан аулау).
БРАКОРАЗВ0ДН||ЫЙ прил. неке бу-
зыу..., неке айырыу...; ~ое дело неке
айырыу иси.
БРАКОСОЧЕТАНИЕ с. неке, уйлениу,
куйеуге шыгыу.
БРАНДСПОЙТ м. брандспойт (1. ерт
сендиретусын насостыц ушы; 2. ертти
сендириуге х,эм б ас к, а нэрселерге цолланы-
латцсын кемедеги насос).
БРАНИТЬ несов. кого-что урысыу, кейиу,
сегиу-
БРАНЙТЬСЯ несов. 1. с кем и без. доп.
урысыу, кейисиу, сегисиу; 2. (ругаться)
сегисиу, бодласыу.
БРАННЫ ||Й I прил. (ругательный) уят;
~е слова уят сезлер.
БРАННЫЙ II прил. уст. сауаш, урыс;
~ое поле сауаш майданы.
БРАНЬ I ж. (ругань) сегис, кейис, уят
сезлер.
БРАНЬ II ж. уст.-, на поле брани сауаш-
та, сауаш майданында.
БРАСЛЕТ м. билезик.
БРАСС м. спорт, брасс (жузиудиц айы-
рыцша бир стили).
БРАТ м. 1. агайин, тууысдан; старший
ага; младший ~ ини; двоюродный
немере тууыскан; сводный ~ аталас ту-
уыскан (по линии отца); аналас тууысдан
(по линии матери); 2. (в обращении) агай-
ним, ага (к старшему по возрасту); ини-
шек (к младшему по возрасту); я, ~ , этого
не понимаю агайним, мен буны тусин-
беймен; 3. тууысдан, каналас; братья по
классу класы бойынша тууыскан; <> на
брата адам басына, хор кимге, хор кай-
сысына; ваш ~ студент сизин, студент
агайинициз; наш ~ писатель бизиц жа-
зыушы, агайинимиз; свой ~ ез адамы-
мыз.
БРА_________________-64-____________________
БРАТАНИЕ с. тууысдаилыд билдириу,
досласыу.
БРАТАТЬСЯ несов. с кем-чем тууысдан-
лыд билдириу, досласыу.
БРАТЕЦ м. 1. ласк, от брат 1; 2. см.
брат 2.
БРАТИШКА м. разг. 1. уничиж.-ласк. от
брат 1, 2; 2. (маленький брат) инишек, уке.
БРАТИЯ ж. собир. топар; студенческая
~ студент топары.
БРАТОУБЙЙСТВЕННЦЫЙ прил. бир-
-бирин елтиретугын; ~ая война бир-
-бирин елтиретугын урыс.
БРАТОУБИЙСТВО с. агайинин ел-
тириушилик, тууысданын елтириушилик.
БРАТСКИ нареч. агайинлерше, тууыс-
данларша.
БРАТСКЦИЙ прил. 1. агайинлик, ага-
лыд, инилик, тууысдан, тууысдаилыд;
2. тууысдан, дослыд; ~ие республики
тууысдан республикалар; ~ий привет ту-
уысданлыд селем; <> ~ая могила жалпы
мазары.
БРАТСТВО с. дослыд, бирлик; тууыс-
данлыд, аудам; ~ народов СССР СССР
халыдларыныц тууысданлыгы.
БРАТЬ несов. в разн. знач. алыу; ~
книгу китапты алыу; ~ руками долы менен
алыу; ~ мальчика с собой на охоту баланы
ези менен бирге ацга алып кетиу; ~ работу
на дом жумысты уйге алыу; ~ в долг
дарызга алыу; ~ билеты в театр театрга
билет алыу; ~ уроки сабад алыу; ~ тему
для сочинения шыгарма ушын тема алыу;
~ на работу жумысда алыу; ~ детей на
воспитание балаларды тэрбиялауга алыу;
~ поручение тапсырма алыу; ~ налоги
салыд алыу; ~ пошлину баж алыу; ~ обе-
щание уедесин алыу; ~ на учёт есапда
алыу; ~ пример улги алыу; ~ во внимание
еске алыу; ~ приступом басып алыу; ~ в
плен тутдынга алыу, пленге алыу; ~ в
жёны датын алыу; ~ много времени кеп
уадыт алыу, кеп уадыт кетиу; ~ барьер
спорт, барьерди алыу; влево шепке
дарай алыу; сколько берут за билёт? билет
ушын данша алады?; <:> злость меня берёт
мениц ашыуым келеди; меня берёт сомнение
менин. гуманым бар; он берёт хитростью
ол хийле менен алып тур; лопата не берёт
бел туспейди; ~ начало басланыу; в рот
не ~ (иметь отвращение к чему-л.) татып
алмау; ~ за сердце кушли тэсир етиу,
жаннан етиу; наша берёт бизики басым,
бизики устем; ~ быка за рога жигерли
дерекет етиу.
БРАТЬСЯ несов. 1. за кого-что усласыу,
тутыу; ~ за руки дол усласыу; 2. за что
(приниматься) кирисиу, алыу, усласыу;
~ за работу иске кирисиу, жумысда кири-
сиу; ~ за чтение китап одыуга кирисиу;
3. с неопр. (обязываться что-л. сделать)
алыу, мойнына алыу; он берётся за месяц
вас выучить ол сизди бир айда уйретиу-
ди мойнына алады; ~ за ум адылы ениу,
адылга келиу, адыллы болыуга кирисиу;
~ за оружие дурал-жарад алып гуресиу;
я не берусь судить об этом мен бул женинде
хеш нэрсе айта алмайман; откуда у него
берётся столько сйлы? бул усыншама куш-
ти даядтан алады.
БРАУНИНГ м. браунинг (пистолеттиц
бир тури).
брАчнцый прил. неке..., некелик,
куйеуге шыгыу, уйлениу...; ^ое свиде-
тельство некелик гууалыд.
БРЕВЕНЧАТЫ у Й прил. берене...; бере-
неден исленген; ~е стены беренеден ислен-
ген дийуаллар.
БРЕВНО с- берене.
БРЕД м. 1. сандырад. сандырадлау;
больной в ~у наудас сандырадлап атыр;
2. разг, (о чём-л. бессмысленном) биймени
нерсе, сандырад нерсе.
БРЕДЕНЬ м. дегди, кишкене жилым.
БРЁДИТцЬ несов. 1. (о больном) санды-
радлау; 2. кем-чем, перен. тилинен тусир-
меу, есин алыу; он ~ музыкой оныц музыка
есин алган.
БРЕДНИ только мн. дыялый ойлар.
биймэни гэплер, сандырадлаулар.
БРЕДОВО ||Й прил. 1. сандырад..., сан-
дырадлау...; ~е состояние сандырадлау
жагдайы; 2. (нелепый, фантастический)
дыялый, биймени; ~й план женсиз план.
БРЁЗГАЦТЬ несов. кем-чем и с неопр.
жеркениу, мейли алмау, жадтырмау; <>
он ничем не ~ет ол хеш нерседен дайыт-
пайды, ол хеш нэрсени тацламайды.
БРЕЗГЛИВОСТЬ ж. жеркениушилик,
жеркенишлик, мейли алмаушылыд, жад-
тырмаушылык-
БРЕЗГЛЙВЦЫЙ прил. жеркеншек...;
жеркенишли, мейли алмайтугын, жак-
пайтугын; ~ое чувство жеркенишли сезим.
жеркеншек сезим.
БРЕЗЕНТ м. брезент.
БРЕЗЕНТОВ ||ЫЙ прил. брезент...; бре-
зенттен тигилген; ~ая палатка брезент
шатыр.
БРЕЗЖИ ЦТ Ь несов. 1. (слабо светиться)
жадтыланыу, жылтырау; вдали чуть
огонёк алыста оттын, с©л-п©л жадтысы шы-
гып тур; 2. безл. (светать) агарыу; ~л рас-
свет тан. агарды.
БРЁЗЖИТЬСЯ несов. см. брезжить.
БРЕЛОК м. брелок (цалта сааттыц
шынжырына таеылган безеу угжлери).
БРЁМЦЯ с. ауырманлыд, ауырлыд, езиу-
шилик, дыйыншылыд; непосильное ~я
аса ауырманлыд; под ~енем чего-л. ауыр-
манлыгы астында, езиушилиги астында;
лечь ~енем ауырманлыд тусиу; <> раз-
решиться от ~ени кез жарыу, жас боса-
ныу, тууыу.
БРЕННОСТЬ ж. шириклик, ширигенлик,
шириушилик.
БРЁННЫЦЙ прил. ширик, шириген; ~е
останки шириген елик денелер.
БРЕНЧАТЬ несов. 1. шыцгырлау, шыц-
гырлатыу, жацгырлау, жацгырлатыу,
сыцгырлау, сыцгырлатыу; ~ стаканами
стаканлар менен жацгырлатыу; 2. на чём,
разг, дыцгырлатыу; ~ на гитаре гитарды
дыцгырлаты}?.
БРЕСТИ несов. ©стен журиу, зорга жу-
риу, аягын зордан суйреу, аягын суйреп
басыу.
— 65 —
БРО
БРЕТЁЛЬКИ мн. (ед. бретелька ж.)
ийин бау.
БРЕШЬ ж. тесик, жарык, ойыц; про-
бить ~ 1) тесик тесиу; 2) перен. (нанести
ущерб) цатты соццы бериу, цатты зыян
келтириу.
брею, бреешь и т. д. наст. вр. от брить.
бреюсь, бреешься и т. д. наст. вр. от
бриться.
БРЕЮЩИЙ прич. от брить; <- ~ полёт
ав. пэстен ушыу, теменлеп ушыу.
БРИГ м. мор. бриг (еки врликли жел-
цомлы кеме).
БРИГАДА ж. в разн. знач. бригада;
тракторная ~ трактор бригадасы; тан-
ковая ~ танк бригадасы; молодёжная ~
жаслар бригадасы; комплексная ~ ком-
илексли бригада; ~ коммунистического
труда коммунистлик мийнет бригадасы.
БРИГАДИР м. бригадир; ~ полеводче-
ской бригады дийханшылыц бригадасы-
ныц бригадири.
БРИГАДНЫЙ прил. бригада..., бригада
бойынша
БРИДЖИ только мн. бриджи (шалбар-
дын бир тури).
БРИКЕТ м. брикет (цысылеан, тыгызлан-
тн материаллардан исленген гербиш, плит-
ка)-, угольный ~ тас кемир брикети.
БРИКЕТИРОВАТЬ сов. и несов. что бри-
кет етиу, брикетлеу.
БРИЛЛИАНТ м. геухер.
БРИЛЛИАНТОВЫЙ прил. геухэр...,
гаудэрге безелген; ~ перстень геудэр
цаслы жузик.
БРИЛЬЯНТ м. см. бриллиант.
БРИЛЬЯНТОВЫЙ прил. см. бриллиан-
товый.
БРИТВА ж. пеки (опасная)', алмас (без-
опасная и лезвие).
БРИТВЕННЫЙ прил. цыратугын, цы-
рыу ушын арналган; ~ прибор цыратугын
прибор.
БРЙТЦЫЙ 1. прич. от брить; 2. прил.
кырылган, алынган; ~ое лицо цырылган
бет, сацалы алынган бет.
БРИТЬ несов. кого-что дырыу, алыу;~
бороду садалын дырыу, садалын дырдырыу.
БРИТЬСЯ несов. кырыныу.
БРИЧКА ж. бричка (жецил арба).
БРОВЬ ж. дас; густые брови далыц дас;
<> не в а (прямо) в глаз погов. дайтпай
жузине айтыу, жуйесинен еткериу.
БРОД м. сайыз жер, тусип ететугын жер,
кешип ететугын жер; искать брода сайыз
жерди излеу.
БРОДИЛЬНЫЙ прил. ашытатугын, ашы-
тыуга долланылатугын; ~ чан ашытыуга
долланылатугын аслау.
БРОДИТЬ I несов. журиу, дыдырыу;
~ по улицам кеше бойлап дыдырыу; в
потёмках 1) дармаланып журиу; 2) перен.
хеш нэрсеге тусинбеу.
БРОДИТЬ II несов. (находиться в со-
стоянии брожения) ашыу.
БРОДЯГА м. гезенде, дацгыбас, саяк.
БРОДЯЖНИЧАТЬ несов. разг, гезенде
болыу, дацгыбас болыу, саяд болыу, тен-
тиреп журиу.
5 Русско-каракалпакский сл.
БРОДЯЖНИЧЕСТВО с. гезенделик, цац-
гыбаслыд, саядлыд, тентиреушилик.
БРОДЯЧИЙ прил. гезенде..., тентиреуик,
^ацгымай, цацгып журген, гезип журген;
~ музыкант гезип журген сазенде.
БРОЖЕНИЕ с. 1. ашыу; ~ кваса квастыц
ашыуы; 2. перен. (волнение, возбуждение)
цозгалыу, цозгаланыу, дозгалац табыу;
~ умов дозгалац табыу.
БРОМ м. бром (химиялыц элемент).
БРОМИСТЫЙ прил. хим. бромлы, бром
салынган; ~ калий бромлы калий.
БРОНЕ» мэниси бойынша «полат цаплан-
еану> деген сезге сэйкес келетунын цоспа
сезлердиц биринши белеги, мыс.: бронебаш-
ня бронебашня.
БРОНЕАВТОМОБИЛЬ м. воен, броне-
автомобиль (полат пенен цапланоан авто-
мобиль).
БРОНЕБОЙНЦЫЙ прил. воен, даплан-
ган полатты тесетугын; ~ая пуля полатты
тесетугын од.
БРОНЕВИК м. см. бронеавтомобиль.
БРОНЕВОЙ прил. полат далданлы, по-
лат дапланган.
БРОНЕНОСЕЦ м. воен.-мор. броненосец
(полат пенен цапланеан цу у сиплы. зскерий
кеме).
БРОНЕНОСНЫЙ прил. воен, полат цап-
ланган;~ крейсер полат дапланган крейсер.
БРОНЕПОЕЗД (бронированный поезд) м.
воен, бронепоезд (полат пенен дапланган
ескерий поезд).
БРОНЕТАНКОВЫ,|Й прил. воен.: ~е
войска бронетанклы эскерлер.
БРОНЗА ж. ^ола.
БРОНЗОВЫЙ прил. 1. дола...; доладан
исленген; ~ бюст доладан исленген бюст;
2. (цвета бронзы) дола рецли; ~ загар
дола рецли кун куйиги; -ф- ~ век археол.
дола деуири.
БРОНИРОВАНИЕ с. (закрепление) брон-
лау, бронлап дойыу, сацлау, бант дылып
дойыу.
БРОНИРОВАНИЕ с. (покрытие бронёй)
полатда даплау.
БРОНЙРОВАННЦЫЙ 1. прич. от бро-
нировать; 2. прил. (закреплённый) брон-
ланган, бронланып койылган; садлап
дойылган, бэнтлеп дойылган; ~ое место
бронланган орын.
БРОНИРОВАННЫЙ 1. прич. от брони-
ровать; 2. прил. полатда дапланган.
БРОНИРОВАТЬ несов. кого-что, за кем-
-чем (закреплять) бронлау, бронлап
дойыу, сацлау, бэнт етип дойыу; ~ место
в вагоне вагонда орынды бэнт етип дойыу.
БРОНИРОВАТЬ сов. и несов. что (по-
крывать бронёй) полатда даплау.
БРОНХИ мн. (ед. бронх л.) анат. бронх-
лар, долда.
БРОНХИАЛЬНЦЫЙ прил. анат.
бронх..., бронхиальлыд; ~ая астма бронхи-
альлык дем цыспа кесели.
БРОНХИТ м. мед. бронхит (бронх жол-
ларыныц исип ауырыуы).
БРОНЯ ж. броня (бирсу ушын арналып
сацланатуеын ня рее): железнодорожная ~
темир жол бронясы.
БРО
— 66 —
БРОНЯ ж. 1. ист. (военные доспехи)
Калган, сауыт; 2. (защитная облицовка)
броня, полат сауыт.
БРОСАЦТЬ несов- 1. что, чем атыу, ылак-
тырыу, таслау; ~ть снежками в окно ейнек-
ке кар ылактырыу; <~ть камнем в кого-л.
1) биреуге тас ылактырыу; 2) биреуди мас-
кара етиу, пе-пеге алыу; ~ть гранату гра-
ната ылактырыу; ~ть якорь кошки таслау;
2. кого-что жибериу, тусириу; салыу; ~ть
войска в бой ескерлерди сауашка салыу;
3. что (выбрасывать, выкидывать) ылак-
тырыу, таслау; 4. что (класть небрежно)
тастау, ылактырыу; ~ть одежду как попало
кийимди калай болса солай ылактырыу;
5. кого-что (покидать) таслау, койку;
~ть друзей досларды таслау; $> ~ть ку-
рить шегиуди койыу; ~ть любопытные
взгляды ынтык болган незерии салыу; ~ть
в жар ысытпа тутыу; его ~ло в дрожь
оны калтыратпа тута баслады; ~ть жребий
1) (решать жеребьёвкой) шек таслау;
2) (выбирать что-л.) бир пикирге токтау,
жуумакда келиу; <~ть оружие багыныу,
гурести тодтатыу; ~ть свет на что-л.
керсетиу, ашып таслау, тусиникли етиу;
~ть тень на кого-что-л. 1) сая тусириу,
келецке етиу; 2) (выставлять в неблаго-
видном свете) кэдирин кетириу, жагымсыз
жакларын ашып керсетиу.
БРОСАЦТЬСЯ несов. 1. в кого, во что, чем
атысыу, ылактырысыу; ~ться снежками
Кар ылактырысыу; 2. (устремляться)
умтылыу; <~ться на помощь жердемге
умтылыу; ~ться со всех ног бар кушин
салып умтылыу; 3. на кого-что (нападать)
умтылыу, шапшыу; 4. с неопр. бирден ки-
рисиу, баслау; ~ться исполнять поручение
тапсырманы орынлауга бирден кирисиу;
5. секириу; ~ться с берега в воду жагадан
сууга секириу; 6. кем-чем (пренебрегать)
кезге илмеу, есапка алма}>; <> ~ться на ди-
ван диванга езин таслау; ~ться деньгами
пулды орынсыз жумсау; ~ться словами
женсиз сейлеу, ойламай сейлеу; <~ться в
глаза кезге тусиу, кезге илиниу.
БРОСИТЬ сов. см. бросать; брось,
бросьте кой, койыцыз, койсацшы; брось
говорить глупости петиуасыз нарсени айт-
канды кой.
БРОСИТЬСЯ сов. см. бросаться.
БРОСОВЫЦЙ прил. прост, жарамсыз,
сапасыз, жаман; ~е земли жарамсыз жер-
лер.
БРОСОК м. атыу, ылактырыу, тас-
лау.
БРОШКА, БРОШЬ ж. брошь, туйме,
туйреуши.
БРОШЮРА ж. брошюра, китапша.
БРОШЮРОВАТЬ несов. что, полигр.
брошюровкалау (басылып шьщцан бетлер-
ди букле у ямаса тигиу).
БРОШЮРОВОЧНЫМИ прил. полигр. бро-
шюровка жасайтугын; ~е работы брошю-
ровка жасайтугын жумыслар.
БРОШЮРОВЩИК м. полигр. брошю-
ровкалаушы, брошюровка жасаушы.
БРОШЮРОВЩИЦА женск. от брошю-
ровщик.
БРУС м. 1. брус (терт цырли арпытр,
2. см- брусок 3; <> параллельные брусья
спорт, параллель бруслар.
БРУСНИКА ж. брусника (есимлик $эм
мийуе).
БРУСНИЧНЫЙ прил. брусника...;
брусникадан таярланган, брусникадан
исленген.
БРУСОК м. 1. уменьш. от брус 1; 2.
белек, кеспе; ~ мыла бир кеспе сабын;
3. (точильный камень) кайрак-
БРУСТВЕР м. воен, бруствер (окоптын
сыот жаеына уйилген топырац).
БРУТТО неизм. прил. и нареч. ком.
брутто (товардыц ыдысы менен бирге цоса
елшенгендеги салмаеы).
БРУЦЕЛЛЕЗ м. мед. бруцеллёз (маллар-
дан адамга ететугын жуцпалы ауырыу).
БРЫЖЁЙКА ж. анат. шажырдай.
БРЫЗГАТЬ нессв. кого-что, чем шашы-
ратыу, себиу, себелеу, шашыу, буркиу;
~ бельё кийимге буркиу.
БРЫЗГАТЬСЯ несов- чем и без доп. ша-
шырау, шашыратылыу, себилиу, бурки-
сиу.
БРЫЗГИ только мн. шашыранды, шашы-
рандылар, тамшылаулар.
БРЫЗНУЦТЬ сов. и однокр. 1. см. брыз-
гать; 2. (внезапно политься) зыткып кетиу,
атылып кетиу; слёзы ~ли из глаз кезден
жас зыткып кетти.
БРЫКАТЬ несов. кого-что, чем тебиу,
сэдделеу, тыпыршыу; ~ ногами аядлары
менен тыпыршыу.
брыкАцться' несов. 1. тебиу, тебисиу,
седделеу, тыпыршыныу; лошадь ~ется ат
сэдделейди; 2. (брыкать друг друга) теби-
сиу, седделесну; 3. перен. разг, (сопротив-
ляться) карсылык керсетиу, касарысыу,
карсыл асыу.
БРЫКНУТЬ сов- и однокр. кого-что, чем
теуип жибериу, сэдделеп жибериу.
БРЫНЗА ж. иримшик.
БРЫСЬ межд. пыш!
БРЮЗГА м. и ж. тоддылдад.
БРЮЗГЛИВОСТЬ ж. тоц дылда длыд-
БРЮЗГЛЙВЫЙ прил. тоддылдад.
БРЮЗЖАТЬ несов. тон,дылдау.
БРЮКВА ж. брюква (есимлик х,гм та-
мыр).
БРЮКВЕННЫЙ прил. брюква...; брюк-
вадан таярланган.
БРЮКИ только мн. шалбар.
БРЮНЕТ .«. кара шашлы (ер адам).
БРЮНЕТКА ж. кара шашлы (%аял, цыз).
БРЮХ|Ю с. карын, иш, курсак; <> пол-
зать на ~е перед кем-л. жагымпазлык
етиу, жалбарыныу.
БРЮШЙНЦА ж. анат. карынныц ишки
кабаты; воспаление <~ы мед. карынныц
ишки кабатыныц исиуи.
БРЮШКО с. 1. уменьш.-ласк, от брюхо;
2. разг, жууан карын, кец курсак, улкен
карын; человек с <~м карны улкен адам.
БРЮШНЦОЙ прил. карын...; карынныц.
иш, курсак---; ~ая полость анат. карыи-
ныц ишки бети; <> ~бй тиф мед. сузек
кесели.
БРЯКАТЬ несов- см. брякнуть.
— 67 —
БУК
брякаться несов. см. брякнуться. I
БРЯКНУТЬ сов. и однокр. разг. 1. чем
(о металлических, стеклянных предметах)
шыцгырлатып жибериу, шылдырлатып жи-
бериу, шацырлатып жибериу; 2. что и без
доп., перен. (необдуманно сказать) ойлан-
бай айтып салыу, абайламай ашып салыу.
БРЯКНУТЬСЯ сов. и однокр. разг, дуре
етип тусиу, дуре етип цулау, жыгылыу.
БРЯЦАНИЕ с. дацгырлау, жацгырлау, '
дыдБырлау, сылдырлау, сыцгырлау-
бряцАть несов. чем, на чём и без доп.
дацгырлатыу, жацгырлатыу, дыцгырла-
тыу, сылдырлатыу, сыцгырлатыу; <> ~
оружием урыс цэупин тудырыу, урыс ата-
ман деп цорцытыу.
БУБЕН м. дэп, дайра; бить в ~ дэп
рагыу.
БУБЕНЦЫ мн. (ед. бубенец м.) кишкене
цоцыраулар.
БУБЛИК м. бублик, билезик нан.
БУБНЙТЬ несов. что и без доп., разг.
гуцкилдеу, мынцылдау, мыцгырлау.
БУБНОВЫЙ прил. карт, кыйыц...; ~
король кыйыц найзасы.
БУБНЫ I мн. (ед. бубиа ж.) карт, цыйыц
(соцтада).
БУБНЫ II мн. см. бубен.
БУГОР м- 1. тебе, дец, цыр, думпек;
2. (выпуклость) дуцкилик.
БУГОРбК м. 1. уменьш- от бугор; 2.
мед. суртик.
БУГРИСТЫЙ прил. децли, тебели,
цырлы, думпекли, дуцки; ~ лоб дуцки
мацлай.
БУДДИЗМ м. рел. буддизм (Арца Хщн-
дистанда, Тибетте, Монголияда, Индо-
цытайда, Цытайда, Бирмада, Апонияда
фм баскада айрым шыпыс еллеринде та-
ралпан дин.)
БУДДЙЙСКЦИЙ прил. рел. буддизм...;
~ое учение буддизм тэлимат.
БУДДЙСТ м. рел. буддист (буддизмниц
тэрепдары).
БУДДИСТКА женск. от буддист.
БУДЕТ в знач. нареч. разг, жеткиликли,
болар, жетер; ~ вам шуметь! болар усы
шауцым салганыныз!; <> ~ ему за это!
енди ол жазасын алады!
БУДИЛЬНИК м. отырма саат.
БУДИТЬ несов. 1. кого оятыу, тургызыу,
уйцысын бузыу; 2. что, перен. (возбуж-
дать, вызывать) сезимин цозгау, цозды-
рыу, туугызыу; ~ чувство неудовольствия
наразылыц сезимин цоздырыу.
БУДКА ж. будка; железнодорожная ~
темир жол будкасы.
БУДНИ только мн. 1. (рабочий день)
жумыс кунлери, жай кунлер; 2. перен.
кеуилсиз турмыс, зериктиретугын турмыс.
БУДНИЙ прил. см. будничный 1.
БУДНИЧНПЫЙ прил. 1. кунделикли,
кунде болатугын, жай кунге арналган,
жумыс куни, жай кун; ~ый день жумыс
куни; ~ая работа кунделикли ис; 2. перен.
кеуилсиз, цэдимги, зериктиретугын; ~ая
жизнь зериктиретугын турмыс.
БУДОРАЖИТЬ несов. кого-что^ разг.
мазасын алыу, тынышын алыу.
Б^ДТО !. союз сравнит, (словно, как)
’дай, =дей, «тай, =тей, сыяцлы, тап, уцеап,
цусап; лежит ~ мёртвый тап еликтей жа-
тыр; пронёсся ~ ураган дубелейдей есин
етти; 2. частица разг, (кажется, как
будто) сыяцлы, секилли; ты мне ~ этого
не говорил сен буны маган айтпаган сыяц-
лысац; мне как ~ сегодня лучше маган
бугин жацсы болгандай секилли; 3. союз,
изъяснит, --емши, -гандай, =гансып, =мыс,
емис; говорят, ~ он уехал ол кетиптимис
дейди; он рассказывает, ~ был на войне
ол урыста болгансып сейлепди; 4. частица
вопр. разг, (разве, неужели, так ли) солай
ма?, мумкин бе?
буду, будешь и т. д. буд. вр. от быть.
БУДУЩЦИЙ прил. 1. келешек, келешек-
теги, ендиги; алдагы, келеси; в ~ий раз
келеси рет; в ~ем году келеси жылы; 2. в
знач. сущ. с. будущее келешек; в ~ем ке-
лешекте, соц; в недалёком ~ем жацын
келешекте; 3. в знач. сущ. с. будущее (бу-
дущность) келешек; болажак; эта отрасль
иауки имеет большое ~ее гелимниц бул
тарауыныц улкен келешеги бар; <> ~ее
прёмя грам. келер мэхэл.
БУДУЩНОСТЬ ж. келешек, болажак.
будь, будьте повел, накл. от быть.
БУЕР м. буер (музда журиу ушын
айрыцша конькилерге орнатыл/ан жецил
желкрмлы кеме).
БУЕРАК м. сай, жыра.
БУЕРНЫЙ прил. буер...
БУЖЕНИНА ж. кул. буженина (айрык-
ша усыл менен писирилген шошца ети).
бужу, будишь и т. д. наст. вр. от
будить.
БУЗИНА ж. бот. бузина (цызыля цара же-
мисли кишкене апаш).
БУЗОТЕР м. разг, жэнжелпаз; жэнжел-
ши, жэнжелшил, шатан-
БУЙ м. мор. сигнал цалцы.
БУЙВОЛ м. буйвол.
БУЙВОЛЁНОК м. буйволдыц баласы.
БУЙВОЛИЦА ж. ургашы буйвол.
БУЙНО нареч. 1. (непокорно) есирип, цу-
тырьш, цызып; 2. (напр. расти) гаулап, тез.
БУЙНЦЫЙ прил. 1. (необузданный) жэя-
желпаз, урысцак, есер; ~ый нрав есер
минезли; 2. (порывистый) пэтли, цатты,
кушли; ый ветер цатты самая; 3. (быстро
растущий) гаулаган, тез; ~ые побеги
гаулап есип баратырган нэллер; < ~ая
головушка алацгасар, есерсоц.
БУЙСТВО с- жэнжелпазлыц, урысцан-
лыц, есерлик, шатацшылыц; топалац етиу-
шили к.
БУЙСТВОВАТЬ несов. цутырыу, жэнжел
шыгарыу, есерлениу, урысыу, шатан шы-
рарыу, топалац етиу, астан-кестен етиу.
БУК м. бук (апаш).
БУКЦА м. и ж. разг. 1. (фантастическое
существо) губыжыц, убий; 2. (нелюдимый,
угрюмый человек) тунерген адам; смотреть
~ой тунерип царау.
БУКАШКА ж. шыбын-ширкей, кишкене
цоцыз.
БУКВЦА ж. цэрип; прописная ~а бас
1 хэрип; строчная ~а кишкене хэрип; <- ~а
5*
БУК
— 68 —
в ~у сезбе-сез, туппа-тууры; ~а закона
зацныц бир хэрибинде булжытпау; зацды
формаль талдылау.
БУКВАЛЬНО нареч. 1. (дословно) цадма-
-над, сезбе-сез, туппа-тууры, сайма-сай;
перевести ~ сезбе-сез аударыу; 2. разг,
(совершенно) тууры мэнисинде, аныгында,
шынында да; он~ творит чудеса ол шынын-
да да эжапып ис ислейди.
БУКВАЛЬНцЫЙ прил. 1. (дословный)
надма-над, сезбе-сез, туппа-тууры, айныт-
пай, дэл езиндей; ~ый перевод сезбе-
-сез аударыу; 2. (прямой, не переносный)
тууры, аныд, шын; в ~ом смысле слова
сездиц тууры мэнисинде.
БУКВАРЬ м. элиппе.
БУКВЕННЫЙ прил. хэрип..., хэрип пе-
нен.
БУКВОЁД м. хэрибине жабысыушы,
дыйдым.
БУКВОЕДСТВО с. хэрибине жабысыу-
ШЫЛЫД, ДЫПДЫМШЫЛЫЦ.
БУКЕТ м. гул дэстеси, дзете гул; ~
цветов гул дэстеси.
БУКИНЙСТ м. букинист (сацланпан,
сийрек гезлесетупын китаплар менен сауда
етиуши).
БУКИНИСТИЧЕСКИЙ прил. букинист,
букинистлик; ~ магазин букинистлик ду-
кэн.
БУКОВЫЙ прил. бук-..; буктан ислен-
ген; ~ лес бук тогайы.
БУКСА ж. ж.-д. букса (подшипниги
бар темир цуты).
БУКСИР м. 1. (канат) салдау, тиркеу
арканы, сым; брать на~ 1) что-л. тиркеуге
алыу, буксирге суйретиу; 2) кого-что-л.
перен. жэрдемлесиу, шепке алыу; 2. (судно)
буксир.
БУКСИРНЫЙ прил. буксирге алатугын,
буксир..., буксирге суйрейтугын; ~ паро-
ход буксир пароход.
БУКСИРОВАТЬ несов. что буксирлеу,
суйреу.
БУКСОВАТЬ несов. тайгаладлау, тайып
апналыу (децгелек цаццында).
БУЛАВА ж. ист. шодмар.
БУЛАВКА ж. илгешек, туйреуиш.
БУЛАВОЧНЦЫЙ прил. илгешек..., туй-
реуиш...; <> с ~ую головку жудэ кишкене,
кишигирим.
БУЛАНЫЙ прил. ад кула, боз (аттыц
тури тууралы).
БУЛАТ м. уст. 1. (сталь) полат; 2.
поэт, (меч) дылыш, данжар.
БУЛАТНЫЙ прил. уст. полаттан ислен-
ген, полаттан согылган; ~ меч полаттан
исленген дылыш.
БУЛКА ж. булка, булка нан.
БУЛОЧНАЯ ж. нан дукэны.
БУЛОЧНИК м. 1. уст. нан дукэныныц
ийеси (владелец булочной)', булка сатыушы
(торговец булками)-, 2. (пекарь) булка жа-
быушы.
БУЛОЧНЫЦЙ прил. булка...; ~е изде-
лия булка нанлары.
БУЛТБ1Х межд. в знач. сказ. разг, шумп
етип; ~ в воду сууга шумп етти.
БУЛТЫХАТЬСЯ несов. см. бултыхнуться.
БУЛТЫХНУТЬСЯ сов. и однокр. шумп
етиу, шумп етип тусип кетиу, шалпылдатып
жибериу; ~ в воду сууга шумп етип тусип
кетиу.
БУЛЫЖНИК м. шагыл тас, жумыры
тас, думалад тас, суйир тас.
БУЛБ1ЖНЦЫЙ прил. шагыл таслы, жу-
мыры таслы, думалац таслы, суйир таслы;
~ая мостовая жумыры таслы жол, шагыл
тас теселген жол.
БУЛЬВАР м. бульвар (квшениц ортасын-
дапы кец цыябан).
БУЛЬВАРНЫЙ прил. 1. бульвар...; 2.
перен. бульварлык (мещанлардын мэпине
ылайыцланпан шыпарма)', ~ роман бульвар-
лык роман.
БУЛЬДОГ м. бульдог (ийттиц бир
тури).
БУЛЬДОЗЕР м. бульдозер.
БУЛЬДОЗЕРИСТ м. бульдозерши, буль-
дозер айдаушы.
БУЛЬКАНЬЕ с. булкилдеу, булк-булк
етиу, ладылдау, лыдылдау, падырлау.
БУЛЬКАТЬ несов. булкилдеу, булк-булк
етиу, ладылдау, лыдылдау, падырлау.
БУЛЬКНУТЬ сов. и однокр. см. буль-
кать.
БУЛЬОН м. гештиц сылдыр сор па-
сы.
БУМ м. спорт, бум (кесесине бекитилген
апаш).
БУМАГА ж. 1. дагаз; ~а в клетку
шатыраш сызыдлы дагаз; ~а в линейку
сызыдлы дагаз; писчая ~а жазыу дагазы;
папиросная ~а папирос дагазы; 2. (доку-
мент) дагаз, буйрыд, хат; ценные ~и
бахалы дагазлар; 3. мн. бумаги (личные
документы) дагазлар, документ дагазлар;
4. мн. бумаги (листы с рукописным тек-
стом) дагаз, дагазлар; разбирать ~и да-
газларды дарау; <> изложить на ~е дагаз-
га тусириу, дагазга жазыу; оставаться на
~е дагаз жузинде далыу, иске аспау.
БУМАЖНИК м. шыжлан.
БУМАЖНЫЙ I прил. дагаз...; дагаздан
исленген; ~ая фабрика дагаз фабрикасы;
<> ~ые деньги дагаз адша; ~ая воло-
кита дагазпаразлыд, кецсепаразлыд сур-
гин.
БУМАЖНЦЫЙ II прил. текст, пахтадан
тодылган, пахтадан исленген; ~ая ткань
пахтадан тодылган гезлеме.
БУМАЗЕЯ ж. бумазея.
БУНКЕР м. бункер.
БУНТ I м. (мятеж) кетерилис, цоз-
галац, цозгалыс, топалац.
БУНТ II м. (связка, кипа) байлам, бир
топ; ~ проволоки бир топ сым.
БУНТАРСКИЙ прил. кетерилисши,
дозгалац шыгарыушы, дозгалацшы, топа-
лацшы; ~ дух дозгалац шыгарыушы рух,
дозгалацшы рух.
БУНТАРСТВО с. детерилис шыгарыушы-
лыд, дозгалац шыгарыушылыд, топалац
шыгарыушылыд.
БУНТАРЬ м. 1. (участник бунта) кете-
рилисши, дозгалацшы, топалацга катна-
сыушы; 2. перен. багынбаушы адам,
дарсы шыгыушы адам, топалацшы адам;
— 69 —
БУТ
он по натуре ~ ол минези бойынша
топалацшы адам.
БУНТОВАТЬ несов. 1. (поднимать мя-
теж) кетерилиу, козгалац табыу, топа-
лац шыгарыу; 2. перен. наразы болыу,
карсылыц керсетиу.
БУНТОВЩИК м. см. бунтарь 1.
БУР м. тех. жер бургысы.
БУРАВ м. тех. бурау, бургы.
БУРАВИТЬ несов. что бургылау, бу-
раулап тесиу.
БУРАН м. боран.
БУРГОМИСТР м. бургомистр (Европаныц
айрым еллериндеги цала узкими).
БУРДА ж. разг, суйык быламык. сылдыр
быламык, дэмсиз ас.
БУРДЮК м. мес.
БУРЕВЕСТНИК м. дауылпаз (еде).
БУРЕЛОМ м. собир. дауыл менен ку-
лаган агашлар.
БУРЁНИЕ с. тех. бургылау, бурау,
бураулау.
БУРЁТЬ несов. доцырланыу.
БУРЖУА м. нескл. буржуа (буржуазия-
лыц класстыц узкили).
БУРЖУАЗИЯ ж. буржуазия; крупная
~ ири буржуазия; мелкая ~ майда буржу-
азия.
БУРЖУА ЗН О-ДЕМ ОКРАТЙЧЕСКИЙ
прил. буржуазия-демократиялык-
БУРЖУА ЗН II ый прил. буржуазия...,
буржуазиялык;~ая революция буржуазия-
лык революция.
БУРЖУЙ м. прост, см. буржуа.
БУРЖУЙКА прост, женск. от бур-
жуй.
БУРЖУЙСКИЙ прил. прост, буржуй-
лык-
БУРИЛ ЬН ||ЫЙ прил. бураулау; бурау-
лайтугын, бургылайтугын; ~ая машина
бураулау машинасы.
БУРИЛЬЩИК м. бураулаушы, бургы-
лаушы, бургылайтугын адам.
БУРИТЬ несов- что бургылау, бурау,
бураулау.
бурка ж. бурка (Кавказда ийинге кийип
журетувын жуца кийизден х,эм ешкиниц
жунинен исленген сырт кийим).
БУРКИ только мн. бурки, кийиз етик.
БУРКНУТЬ сов. и однокр. что и без доп.
мыцгырлау, гуцкилдеу.
БУРЛАК м. уст. салдаушы.
БУРЛАЦКИЙ прил. уст. салдаушы...,
салдаушынын-
БУРЛАЧЕСТВО с. уст. салдаушылык-
БУРЛАЧИТЬ несов. уст. салдаушылык
етиу.
БУРЛИВЫЙ прил. булцып аккан, сар-
лап аккан, таскынлы.
БУРЛИТЬ несов- булкып агыу, сарлау,
лакылдау, тасып агыу.
БУРНО нареч. 1. (стремительно) пэтли,
тез, кушли; 2. перен. (страстно, неистово)
улкен, катты, шексиз.
БУРНЦЫЙ прил. 1. дауыллы, толкынлы,
тасцынлы, гурилдеген, пэтли; ~ое море
толкынлы тециз; ~ый порыв ветра самал-
дыц пэтли уйыткып есиуи; 2. перен. кыз-
гынлы, катты, гуулеген; ~ая жизнь кыз-
гынлы емир; 3. катты; шаукымлы (о собра-
нии)- ~ая радость катты кууаныш; ~ые
аплодисменты катты кол шаппатлаулар;
4. гаулап, тасцынлап, огада тез; ~ый рост
растений есимликтин огада тез есиуи; ~ый
рост промышленности санааттыц таскын-
лап есиуи.
БУРОВ ЦОЙ прил. бургы, бурау-.., бу-
раулау, бураулайтугын; ~ая скважина
бураулайтугын скважина; ~6й мастер
бураулау мастери.
БУРСА ж. уст. бурса (диний оцыу
орны).
БУРТ м. с.-х. сабан бастырылган, уйин-
шик.
БУРУН м. кебикли толкьш.
БУРУНДУК л». бурундук, таргыл тыш-
кан.
БУРЧЦАТЬ несов. разг. 1. что и без
доп. мыцкылдау, гуцкилдеу, тоцкылдау;
~ать себе под нос мыцкылдап сейлеу,
гуцкилдеп сейлеу; 2. (урчать) гурилдеу,
жугырлау; в животе ~йт иши жугырлап
турыу, иши жугырлау.
БУРЫЙ прил. коцыр, гурец, сур; ~
медведь коцыр айыу; <> ~ железняк коцыр
руда; ~ уголь коцыр тас кемир.
БУРЬЯН м. боян.
БУРЯ ж. 1. дубелей, дауыл, куйын;
2. перен. толкын, тасцын; душевная ~
журек толкыны; <> ~ в стакане воды
эйтеуир нэрсеге кетерилиу; магнитная ~
магнит дауылы (жердин, магнит майданы-
ныц тез езгериуи).
БУРЯТСКИЙ прил. бурят..., буряттыц;
~ язык бурят тили.
БУРЯТЫ мн. (ед. бурят м., бурятка ж.)
бурятлар, бурят халкы (Бурят АССРда
турыушы тийкареы халыц).
БУСИНА ж. бир дана моншак-
БУСЫ только мн. моншак; коралловые
~ маржан моншак-
БУТ м. бут (цурылыс тасы).
БУТАФОРИЯ ж. I. театр, бутафория;
2. перен. жасалма, бояма, нагыз ези емес,
шын емес, кезаба.
БУТАФОРСКИ||Й прил. 1. театр, бута-
фориялык; ~е предметы бутафориялыц
затлар; 2. перен. (ненастоящий) жасал-
ма, бояма, нагыз ези емес, шын емес, кеза-
ба.
БУТЕРБРОД м. бутерброд.
БУТЙТЬ несов. что и без доп. курылыс
тасынан ериу.
БУТОВ ||ЫИ прил. курылыс тас..., ку-
рылыс тастан; ~ая кладка курылыс тасы-
нан ериу.
БУТОН м. гумша.
БУТОНИЗАЦИЯ ж. румшалау; ~ хлоп-
чатника пахта нын. гу мша л ауы.
БУТСЫ только мн. спорт, бутсы (фут-
бол ойыны ушын арналеан айырыцша бо-
тинка) .
БУТУЗ м. разг, томпак бала.
бутылка ж. шийше.
БУТЫЛОЧНЦЫЙ прил. шийше..., ший-
шели; ~ое стекло шийше айнасы; <> ~ый
цвет гуцгирт кекшил рец.
БУТЫЛЬ ж. улкен шийше.
БУФ
— 70 —
БУФЕР м. 1. ж.-д. буфер (паровозда, ।
вагонда, автомобильде У,эм. т. б. соцлыгы-
сыу кушан пэсейткиш ускене); 2. перен.
арада журиуши, дыстырыцды, еки арада
турыушы; служить ~ом еки арада турыу-
шы болып хызмет етиу.
БУФЕРНЫМИ прил. 1. ж.-д. буферлик;
~ое сцепление вагонов вагонлардыц бу-
ферлик тиркелиуи; 2. перен. аралыд, ор-
талык, дыстырыцды (буферлик хызмет
атцарыушы); ~ое государство дыстырыц-
ды мэмлекет.
БУФЕТ м. 1. буфет; 2. буфет; железно-
дорожный ~ темир жол буфети.
БУФЁТНЦЫЙ прил. буфет...; ~ая двер-
ца буфет дапысы.
БУФЕТЧИК м. буфетши.
БУФЕТЧИЦА женск. от буфетчик.
БУХ межд. 1. гумп, гурп, пацд; 2.
в знач- сказ. разг, гумп, таре еттирип; а он
~ в реку ал ол дэрьяга гумп етти.
БУХАНКА ж. буханка.
БУХАТЬ несов. см. бухнуть I.
БУХАТЬСЯ несов. см. бухнуться.
БУХГАЛТЕР м. бухгалтер.
БУХГАЛТЕРИЯ ж. бухгалтерия;- <>
двойная ~ кирис шыгысты бирден алый
барыг есабы.
БУХГАЛТЕРСКИ || Й прил. бухгалте-
рия..., бухгалтерлик; ~е книги бухгалте-
рия китаплары; ~й учёт бухгалтерлик
есап.
БУХНУ ЦТ Ь I сов. и однокр. I. разг.
гумп етиу, гурп етиу, так етиу', пацк
етиу, гумпилдетиу, гурпилдетиу, пацдыл-
датыу; ~л выстрел пацд етип атылды; 2.
что и без доп., перен. (необдуманно ска-
зать) топа-торыстан, ойламастан айтып
салыу, дурсеткизип сейлеу, койып са-
лыу.
БУХНУТЬ II несов. (увеличиваться в
объёме) бертиу, исиу, жибиу.
БУХНУТЬСЯ сов. и однокр. разг, гумп
етип тусиу, гуре етип дулау.
БУХТА ж. бухта (кишкине цолтыц).
БУХТЫ-БАРАХТЫ: с ~ разг, тосаттан,
ойланбай, бирден.
БУЧЦА ж. прост- уарырлы, дау, талас,
шатац, шауцым; поднять уашрлы ку-
рну, шаудым салыу.
БУШЕВАТЬ несов. 1. дубелейлениу,
дауылланыу (о ветре, буране)', бурдырау
(о пожаре); астан-кестен болыу, толдын-
ланыу (о море, шторме); 2. перен. разг,
(буйствовать) кутырыу, жэнжел шыга-
рыу, басына кетериу, дэхэрлениу, есерле-
ниу.
БУШЛАТ м. бушлат (матрослардыц
сукнодан тигилген курткасы).
буя, бую и т. д. род., дат. п. от
буй.
БУЯН м. жэнжелпаз, жэнжелши, ша-
тая, урыедад, бийбастад.
БУЯНИТЬ несов- жэнжел шыгарыу,
кутырыныу, шатак шырарыу, урысцацлыц
етиу, бийбастадлык етиу.
БЫ (б) частица 1. уярекетти алдын ала
болжау мумкиншилиги, егер, егерде, болса,
болар еди, »са, =се, ... еди, “ганда, «генде;
если бы не дождь, мы бы уехали егерде
жауын болмаганда, бизлер кететугын едик;
он не знал бы заботы ол бийгам болар еди;
если б я мог егерде мен ислей алсам; 2.
тилек билдириу болар еди, ...еди; ты бы
отдохнул немного сен аз-маз дем алсац бо-
лар еди; 3. сыпайылыц пенен copay болар
еди; уехать бы тебе сейчас домой х,эзир
сен уйге кетсец болар еди; <> будто бы
тап... =дай, =деи; если бы егерде; ещё бы
элбетте; хотя бы ец болмаганда, ец д^ры-
ганда.
БЫВАЛО частица в знач. вводи, сл. разг.
бурынлары, бурын, бир уадытлары, бир
заманларда; и я, ~, ходил на охоту бурын
мен де ацга шыгатугын едим; сядет, ~,
и начнёт рассказывать отырып алып
гуррицди баслап жиберетугын еди.
БЫВАЛ ЦЫ й прил. 1. разг- тэжирийбели,
копти керген, ысылган, бастан коп кешир-
ген; он человек ~ый ол ысылган адам,
ол копти керген адам; 2. разг, (привычный)
бурын болган, болып еткен, уйреншикли;
это дело ~ое бул болып еткен ис.
БЫВАЦТЬ несов. 1. см. быть; 2. болыу,
болып турыу; лекции ~ют каждую неделю
лекциялар дэр хэпте сайын болып турады;
~ет и так усылай да болады; с ним это ~ет
оныц усындайы бар, усындай нэрсе оныц
менен болып турады; 3. (посещать) барыу,
барып турыу, датнау, келиу, келип-кетип
турыу; я часто ~ю у Досжана мен Дос-
жанныц уйинде жийи-жийи болып тура-
ман; мы иногда ~ем в кино бизлер ара-
-тура кинога барып турамыз; 4. (находить-
ся, присутствовать где-л.) болыу, датна-
сыу; я редко ~ю дома мен уйде сийрек
боламан; <> как не ~ло тап болмагандай,
изеиз жод болыу; дождя как не ~ло жауын
тап болмагандай; как ни в чём не ~ло хеш
нэрсе болмагандай, хеш нэрсе ислемеген-
дей, айыпсыздай; не ~ть чему-л. болмау,
болдырмау; этому не ~ть бул хеш уадыт-
та болмайды.
БЫВШИЙ 1. прич. от быть; 2. прил. бол-
ган, бурыигы, эуелги, эдепки, еткендеги,
ески; он ~ актёр ол бурынгы актёр.
БЫК м. буга; племенной ~ тудым
буга.
БЫКИ мн. (ед. бык м.) (устои моста)
копир ерелери, кепир баганалары, копир
сутинлери.
БЫЛЙНА ж. былина (рус халцыныц
батырлыц ^аццындасы цосыцлары).
БЫЛЙНКА ж. нэзик падал, падал.
БЫЛЙННЫЙ прил. былиналыд; ~ сю-
жет былиналыд сюжет.
БЫЛО (без ударения) частица едим;
я, пошёл, да раздумал барайын деген
едим, бирад ойланып калдым; чуть ~
не упал жыгылып кете жазладым.
БЫЛ ЦОЙ прил. 1. еткен, етип кеткен,
болган, болып еткен, бурынгы уадытлары;
в ~6е время еткен уакытта; в ~ые годы
еткен жылларда; 2. в знач. сущ. с. былое
(прошлое) бурынгы еткен, бастан кеширген;
вспоминать ~6е бурынгы еткенди еске
тусириу.
БЫЛ Ь ж. болган ис, болган уадыя;
— 71 —
БЯЗ
это не сказка, а ~ бул ертек емес, ал бол-
тан уадыя.
БЫСТРИНА ж. сардырама. I
БЫСТРО нареч. тез, шаккан, жылдам,
шалт; он ~ собрался ол тез таярланды;
идти ~ жылдам журиу, тез журиу.
БЫСТРО» мэниси бойынша «.тез, тезлик»
пенен деген сезлерге сгйкес келетусын цоспа
сезлердиц биринши белеги, мыс.: быстро-
растущий тез есетугын.
БЫСТРОГЛАЗЫЙ прил. кези ойнацшып
гурган.
БЫСТРОНОГИЙ прил. аяты жецил, же-
нил аяд, жуйрик, шапдыр; ~ конь шап-
дыр ат.
БЫСТРОТЦА ж. тезлик, жылдамлыд,
шадданлыд, шалтлык; с ~6й молнии жыл-
дырымдай тезлик пенен, жылдырымныц
тезлигиндей.
БЫСТРОТЁЧНЦЫЙ прил. тез аратурын,
тез ететугын, кыска; ~ое время тез ететурын
уадыт.
БЫСТРОХОДНЦЫЙ прил. шаддан жу-
ретутатн, жылдам, тез журетурын; ~ое суд-
но тез журетурын кеме.
БЫСТР 1]ЫЙ прил. тез, жылдам, шалт,
шадкан, датты, жуйрик; ~ое течение дат-
ты агыс; ~ый конь жуйрик ат; ~ая речь
тез сейленген сез; ~ый рост промыш-
ленности санааттыц тез есиуи.
БЫТ м. турмыс, тиришилик; современ-
ный ~ хэзирги турмыс; новый ~ жаца
турмыс; домашний ~ уй турмысы-
БЫТИЁ с. филос. хадыйдатлыд, турмыс;
~ определяет сознание сананы турмыс бий-
лейди.
ББ1ТНОСТБ ж.: в ~ болтан уадтында,
болтан мэхелчнде; в ~ мою на Урале...
мепиц Уралда болтан уадтымда...
БЫТ||ОВАТЬ несов. болыу, жасау, гез-
лесиу; это слово ~ует в языке бул сез
тилде гезлеседи.
БЫТОВЦОЙ прил. турмыс ..., тиришилик;
~ые условия турмыс аухалы; <>~6е явле-
ние кунделикли жатдай; комбинат ~6го
обслуживания турмыс жагынан хызмет
керсетиу комбинаты.
БЫТЬ несов- 1. (существовать) болыу,
пайда болыу, шытыу; его ещё не было на
свете, когда произошло это событие бул
уадыя болтан уадытта, ол еле дуньята шыд-
дан жод еди; 2. (иметься) бар, бар болыу;
у него есть сын оныц баласы бар; такие
цветы есть только на юге ондай гуллер
тек тусликте бар, ондай гуллер тек дубла
жадта бар; у нас будет о чём поговорить
бизлерде сейлескендей сезимиз бар, бизлер-
де сейлескендей сез табылады; 3. (нахо-
диться) болыу; ~ в пальто пальто кийип
турку; ~ в отсутствии щок болыу; он был
у нас несколько раз ол бизикинде бир неше
рет болды; я буду завтра в городе мен ертец
далада боламан; вечером я буду дома
кеште мен \йде баламан; вещи были в чемо-
дане затлар чемоданда еди; 4. (происходить,
состояться) болыу; что там было? онда не
болды?; заседание будет в четверг мэжлис
пийшемби куни болады; ~ грозе жаумай
далмайды, шадмад шарып жауын жауады;
5. болыу; ~ рабочим рабочий болыу; ~
инвалидом майып болыу; он был небольшо-
го роста ол орта бойлы еди; ~ обязанным
кому-л. биреуден гэрезли болыу, биреуге
миннетдар болыу; сад был посажен школь-
никами баг одыушылар тэрепинен тигил-
ген еди; так и ~ мейли, солай болагой-
сын; ~ за кого-л. биреуди жадлау, биреу-
диц тэрепинде болыу; ~ заодно с кем-л.
бирге болыу, бирге хэрекет етиу; как
не дылыу керек?, дандай нлаж кериу ке-
рек?, не ислеу керек?; была не была!
тэуекел, хадка тэуекел, не болраны болар-
дары!; будь что будет не болса сол болсын,
мейли; не болсада, далай болсада, тэуекел;
что будет, то будет не болсада болсын,
тэуекел; не я буду... тап озим болмайын ...;
не я буду, если я этого не сделаю егерде
мен усыны гислемесем озим емеспен, егер-
де мен усыны ислемесем озим болма-
йын.
БЫТЬЁ с.: житьё-~ турмыс, хал жардай,
тиришилик.
БЫЧАЧИЙ, бычий прил. егиз...
БЫЧОК I м. уменьш.-ласк. от бык.
БЫЧОК II м. бычок (балыц).
бью, бьёшь и т. д. п^т. вр- от
бить. .
бьюсь, бьёшься и т. д. Hatm. вр. от
биться.
БЮДЖЕТ м. бюджет; государственный
~ СССР СССРдыц мэмлекетлик бюджета;
выйти из ~а артыд жумсау; $> ~ врёменр
уадыт есабы, уадыттыц мугдары.
БЮДЖЕТНЫЙ прил. бюджет..., бюджет-
лик; ~ год,бюджет жылы.
БЮЛЛЕТЁНЬ м. 1. бюллетень; ~ съезда
съездиц бюллетени; 2. (периодическое изда-
ние) бюллетень; 3. дараз, бюллетень; ~
для голосования дауыс бериу дагазы; 4.
разг, (больничный лист) бюллетень; полу-
чить ~ бюллетень алыу.
БЮРО I с. нескл. в разн. знач. бюро; пар-
тийное ~ партия бюросы; справочное ~
copay бюросы, хабар бюросы; ~ находок
табыу бюросы.
БЮРО II с- нескл. (род письменного
стола) бюро (жазыу столыныц бир ту-
ри).
БЮРОКРАТ м. 1. (формалист) бюро-
крат, кецсепаз; 2. уст. (крупный чиновник)
рэсмий мэкемениц уэкили, ири чинов-
ник.
БЮРОКРАТИЗМ м. бюрократизм, кецсе-
пазлыд; борьба с ~ом бюрократизм менен
гурес.
БЮРОКРАТИЧЕСКИМИ прил. бюрократ-
лыд, кецсепазлыд; ~ое отношение к делу
иске бюрократларша дарау.
бюрократия ж. собир. бюрократлар,
кецсепазлар.
БЮСТ м. 1. бюст; бронзовый ~ Пушкина
Пушкинниц бронзадан жасалган бюсти;
2. (женская грудь) кекирек.
БЮСТГАЛЬТЕР м. бюстгальтер, кеки-
рекдап.
БЯЗЕВЫЙ прил. без...; безден тигил-
ген, безден исленген.
БЯЗЬ ж. без.
в
— 72 —
В
В(ВО) предлог 1. с вин. п. (на вопрос
«куда?») “ца, “ке, “га, =ге; пойти в театр
театрга барыу; внести вещи в комнату
затларды ежиреге киргизиу; вступить в
партию партияга кириу; вмешаться в ссо-
ру даура араласыу; 2. с предл. п. (на вопрос
«где?») “да, =де, “та, “те; жить в Москве
Москвада турыу; учиться в университете
университетте оцыу; работать в мастерской
устаханада ислеу; 3. с вин. и предл. п. (при
определении внешних признаков, свойств,
состояния, вида чего-л.) =лы, »ли, «да, =де;
тетрадь в линейку сызыцлы дэптер; ткань
в полоску жол-жол гезлеме; бумага в клет-
ку шацмацлы цараз; в форме шара шар
формасында; в единственном числе бирлик
туринде; 4. свин, и предл. п. (при указании
количества, размера и веса) =лы, “ли, =лык,
“лик; “даты, “деги, “тары, “теги; мороз
в три градуса уш градус сууыц; весом в
пять килограммов бес килограммдары
ауырлыц; табун в тысячу кобылиц мыц
байталлы упир; 5. с вин. и предл. п. (при
указании срока, момента) “да, “де, “та,
“те; в январе январьда; в двадцатом веке
жигирмаланшы асирде; в полдень тусте,
туски уацытта; прийти в пятницу жумада
келиу; занятия начинаются в десять часов
оцыу саат онда басланады; 6. с вин. п.
(при выражении изменения вида) =ра, =ге,
=ца, =ке; превратиться в воду сууга айна-
лыу; превратить в развалины кул талцанра
айландырыу; 7. с вин. п. (при сравнении
со словом «раз») “рац, “рек, мэртебе; в де-
сять раз больше он есе кебирек; в два раза
длиннее еки есе узынырак; во много раз
лучше кеп мэртебе жацсырац; 8. с вин. п.
(при обозначении игр): играть в футбол
футбол ойнау; играть в шахматы шахмат
ойнау; 9. с вин. п. (при указании на сход-
ство) “на, =не; =дай, “дей; характером в отца
минези экесиндей; мальчик весь в мать
бала анасына усаран; 10. с предл. п. (при
указании на расстояние) =да, =де, “та, “те;
в двух километрах от города цаладан еки
шацырым жерде; в двух шагах от меня
меннен еки адым жерде; 11. с предл. п.
(при указании состояния, в котором кто-
-что-л. находится) “да, »де, “та, “те; быть
в ужасе цатты цорцынышта болыу; быть
в дружбе дослыкта болыу; быть в ссоре
шатасып журиу; жить в полной завйсимо-
сти толык рэрезликте жасау; 12. с предл.
п. (при перечислении в сочетании с числ.)
=дан, =ден; во-первых бириншиден; во-вто-
рых екиншиден; <- сказать в насмешку
кулки ретинде айтыу; ходить в сапогах
етикли журиу; сидеть в шапке малацайлы
отырыу; сказать в двух словах еки сез
бенен айтыу; взять в пример улги ушын
алыу; привести в доказательство дэлил
ретинде келтириу; рисунок в красках бону
менен салынган суурет; читать в очках
кез эйнек кийип оцыу; золото в слитках
куйма алтын; поэма в прозе проза менен
жазылган поэма; день прошёл в беготне
I по городу кун каланы аралап жууырыу ме-
нен етти.
В“(ВО“) приставка темендеги мэнилерди
билдиреди: 1) уэрекеттиц, цыймылдыц,
бир нэрсениц ишине рарай баттланкан-
лыкын, мыс.: входить кириу, ишине кириу;
2) х:>ренет деретиушиниц езинин, ишине
if а рай бакытланканлыкын, мыс.: впитать
сицдириу; 3) цэрекеттиц, цыймылдыц,
жоцарыка карай бавытланванлысын, мыс.:
вбежать жууырып кириу; 4) «-ся» жанапайы
жалванванда хгрекеттин, терецленгенин,
бир шекке жеткенин керсетеди, мыс.:
вслушаться кеуил койып тыцлау, ыцласла-
нып тыцлау.
ВАГОН м. вагон; железнодорожный
темир жол вагоны; товарный ~ жук ваго-
ны; мягкий ~ жумсац вагон.
ВАГОНЕТКА ж. вагонетка, вагонше,
кишкене вагон.
ВАГОННЫЙ прил. вагон..., вагонный;
~ парк вагон парки.
ВАГОНОВ вагонка тийисли екенлигин
билдиретукын цоспа сезлердиц биринши
белеги, мыс.: вагоноремонтный вагон ре-
монтлайтугын, вагон ремонтлаушы.
ВАГОНОВОЖАТЫЙ м. трамвай айдау-
шы.
ВАГОНОРЕМОНТНЫЙ прил. вагон ре-
монтлайтугын, вагон ремонтлаушы.
ВАГОНОСТРОЕНИЕ с. вагоностроение
(транспортлык машина цурылысыныц бир
тарауы).
ВАГОНОСТРОИТЕЛЬНЫЙ прил. вагон
куратугын, вагон ислеп шыгаратугын.
ВАГРАНКА ж. тех. вагранка (шойын
ямаса рецли металлар еритетукын печь).
ВАГРАНЩИК м. ваграншы, вагранкада
ислеуши.
ВАЖНИЧАТЬ несов. разг, гэрдийиу, мен-
менсиу, тэкаббирлик етиу, езин огада жода
ры туты у.
ВАЖНО 1. нареч. (с важным видом)
гэрдийип, менменсип, назланып, цоцыра-
йып; 2. безл. в знач. сказ, эхмийетли, керек,
зэрур; ему ~ знать это оган буиы билиу
зэрур.
ВАЖНОСТИ ь ж. 1. (значительность) эх-
мийетлилик, кереклилик, зэрурлик; дело
государственной ~и мэмлекетлик эхмийет-
лилиги бар ис; 2. (величавость, надмен-
ность) гэрдийиушилик, менменсиниуши-
лик, назлылыц, цоцырайганлыц; говорить
с ~ю гэрдийиушилик пенен сейлеу; <>
велика ~ь, не велика ~ь эхмийети жок,
кеуил аударыуга турмайтугын, эйтеуир
нэрсе.
ВАжНнЫЙ прил. 1. эхмийетли, керекли,
зэрурли; ~ое сообщение эхмийетли хабар;
2. (величавый, гордый) гэрдийген, менменси-
ген, назлы, цоцырайган; с ~ым видом
менменсиген тури менен, гэрдийген тур
менен.
ВАЗА ж. ваза.
ВАЗЕЛИН м. вазелин, бет май; техни-
ческий техникалыц вазелин.
— 73 —
ВАЛ
ВАЗЕЛЙНОВЦЫЙ прил. вазелин..., ва-
зелинли; ~ое мыло вазелинли сабын.
ВАЗОН м. гул гузе.
ВАКАНСИЯ вакансия, бос орын.
ВАКАНТНЦЫЙ прил. вакантлы, бос тур-
F3H; ~ая должность вакантлы хызмет
орны.
ВАКСА ж. вакса (цара етик май).
ВАКУУМ м. физ., тех. вакуум (х;ауа
кирмейтусын ыдыстыц ишиндеги газ ямаса
х,ауаныц сийрекленген жасдайы).
ВАКЦИНА ж. мед. вакцина (жуцпалы
ауырыулардыц алдын алыу цэм олардан
емлениу ушын цолланылатувын дари)',
противотифозная ~ сузекке царсы цол-
ланылатугын вакцина.
ВАЛ I м- 1. (земляная насыпь) цаты,
жар; крепостной ~ корган цашысы;
2. (высокая волна) бэлент толцын; огне-
вой ~ воен, топ огыныц толцыны.
ВАЛ II м. тех. вал; коленчатый ~ ко-
ленчатый вал.
ВАЛЁЖНИК м. собир. цацратпа, цула-
ган шаца-шатлар.
ВАЛЁК м. 1. (бельевой) келтек (кирди
шайсанда /; ar-ы у ушын цолланылатурын
кишкене таяц)', 2. полигр. валёк (терилген
цэриплердиц устине бояу жарыу ушын
цолланылатурын цилиндр).
ВАЛЕНКИ мн. (ед. валенок ж.) байпац.
ВАЛЁНТНОСТЬ ж. хим. валентлилик
(атомныц басца белгили мусдардасы атом-
лар менен цосылыу уцыплылыры)} постоян-
ная ~ турацлы валентлилик; переменная ~
ауыспалы валентлилик.
=ВАЛЁНТНЫЙ баск,а бир элементтиц
атомлар менен цосылыу уцыбына ийе екен-
лигин билдиретурын цоспа сезлердиц екин-
ши белеги, мыс.: двухвалентный еки ва-
лентли.
ВАЛЕРИАНА як. бот. валериана (тамы-
рынан дари исленетурын есимлик).
ВАЛЕРИАНОВЫ ||Й прил. валериана...,
валерианалы; валерианадан исленген; ~й
корень валериана тамыры; ~е капли вале-
рианалы тамшылар.
ВАЛЕРЬЯНКА як. разг, валерьянка
(дари).
ВАЛЕРЬЯНОВЫЙ прил. см. валериано-
вый.
ВАЛЁТ м. карт, балта; бубновый ~
цыйыцтыц балтасы.
ВАЛИКм. 1. уменьш. от вал II; 2. валик
(диеанныц еки басына цойылран доРалац
дастыц).
ВАЛИТЬ I несов. 1. кого-что (опрокиды-
вать) цулатыу, жыгыу, аударыу, тецкериу;
~ деревья агашларды цулатыу; 2. что,
разг, (беспорядочно складывать) калай болса
солай таслау, эйтеуир салыу, эйтеуир
таслау; ~ книги в ящик китапларды цуты-
га цалай болса солай таслау; ~ вещи в сун-
дук аршага уэжлерди эйтеуир салыу;
3. что, на кого-что, перен. разг, аударыу,
жуклеу; ~ вину на кого-л. гунаны басца
биреуге аударыу.
ВАЛЙТЦЬП несов. разг. 1. (идти толпой)
ыгыу, ыгылысыу, цуйылыу, топланып ба-
рыу; народ ~ иа вокзал халыц вокзалга
карап ыгылысып атыр; 2. бурцырау, буу-
дацлау, буудацланып шыгып урыу, цуйып
турку; ~ густой снег цалыц кар цуйып
турды; дым ~ из трубы морыдан тутин
буудацлап шыгып тур.
ВАЛЙЦТЬСЯ несов. ауыу, цулау, сулау,
тусиу; с треском ~лись деревья агашлар
шартылдасып цулай баслады; валится из
рук 1) келиспейди; 2) перен. жумысда цол
бармайды; ~ться с ног аягында зорга
турыу, эбден шаршау, дэрманы кетиу.
вАлкций прил. аугыш, цыйсайгыш;
<> ни шатко ни ~о погов. орта дэрмийан
(соотв. аштан елмес кештен цалмас).
ВАЛОВЦОЙ прил. улыума, жалпы, гул-
лэн, барлыц; ~ой доход улыума табыс;
~ая продукция барлыц еними.
ВАЛОМ' нареч.: ~ валить жабылып шы-
гыу, топарласып келиу; навстречу ~ валил
народ царсы алдыга халыц жабылып
шыцты.
ВАЛТОРНА як. валторна (дем менен
шертетуеын музыкалыц асбап).
ВАЛТОРНИСТ м. валторнист, валторна
шертиуши, валторнада ойнаушы.
ВАЛУН м. валун, жумалац тас.
ВАЛЬДШНЕП м. вальдшнеп (цус).
ВАЛЬС м. муз- вальс (1. танец жгне
бул танцаныц музыкасы; 2. музыкалыц
шырарма).
ВАЛЬСИРОВАТЬ несов. вальс ойнау,
вальс бийлей-
ВАЛЬЦЕВАТЬ несов. что, тех. валь-
цовкалау, вальцовкалап жалпайтыу, жы-
мыйтыу, женшиу.
ВАЛЬЦОВКА як. тех. 1. (процесс)
вальцовкалау; ~ кожи терини вальцовка-
лау; 2. (машина) вальцовка.
ВАЛЬЦОВОЧНЫЙ прил. тех. вальцовка
жасайтугын, вальцовкалайтугын; ~ цех
вальцовка жасайтугын цех.
ВАЛЬЦОВЩИК м. вальцовщик, валь-
цовка жасаушы, вальцовкашы.
ВАЛЬЦОВ1|ЫЙ прил. тех. вальцовкалы,
вальцовкалаушы; ~ая мельница вальцов-
калаушы кар аз.
ВАЛЬЦЫ мн. тех. вальцалар (1. цэр
турли материалларды жалпайтыу, жен-
шиу ушын цолланылатурын цилиндрли
валлар-, 2. тийкарры ислейтурын белими
цилиндрли вальцалар болван станок).
ВАЛЮТА як. эк. 1. (денежная единица)
валюта (пул бирлиги)', 2. собир. (иностран-
ные деньги) валюта (шет мамлекет ацша-
сы)-, 3. (тип денежной системы) валюта
(бир мамлекеттиц ацша системасыныц ту-
ри)' золотая ~ алтын валюта; серебряная
~ гумис валюта.
ВАЛЮТНЫЙ прил. валюта...; валюта-
лыц; ~ кризис валюта кризиси; <> ~ курс
валюта курсы.
ВАЛЯЛ ЬНЦЫЙ прил. жун баску..., жун
басатугын; ~ое производство жун баску
ендириси; ~ая машина жун басатугын
машина.
ВАЛЯЛЬЩИК м. басыушы (кийиз,
байпац цэм т. б.).
ВАЛЯНЫ ||Й прил. басылып исленген;
~е сапоги байпац.
ВАЛ
— 74 —
ВАЛЯТЬ несов. 1. кого-что и без доп.
аунатыу, думалатыу; ~ по снегу карда
аунатыу; 2. что басыу; ~ войлок кийиз
басыу; ~ валенки байпак басыу; <> ~ дура-
ка акмактыц исин еТиу.
ВАЛЯЦТЬСЯ несов. 1. аунау, аунап
жатыу, дулап жатыу, аударылып жатыу;
ребята ~лись в траве балалар шептиц
устинде аунап жатты; ~ться в снегу кар-
да аунау; 2. разг, (лежать, бездельничая)
бийкар жатыу, куры жатыу; ~ться на ди-
ване диванда бийкар жатыу; 3. разг.
жайрап жатыу, шашылып жатыу; вещи
~ются на полу буйымлар полда ппшылып
жатыр; <> ~ться в ногах аягына жыгылып
жалыныу.
вам мест, личн- дат. п. от вы.
вами мест. личн. твор. п. от вы.
ВАНАДИЙ м. ванадий (химиялыц эле-
мент).
ВАНИЛЙН м. ванилин (ваниль собыцла-
рында болатугын жупар ийисли зат).
ВАНЙЛЬ ж. ваниль (тропиклик есим-
лик).
ВАНЙЛЬНЫЦЙ прил. ваниль..., ваниль-
ли; ~й запах ваниль ийиси; ~е сухари
ванильли сухарьлар.
ВАННЦА ж. в разн. знач. ванна; детская
~а балалар ваннасы; морские тециз
ванналары; солнечные кун ванналары;
принять ваннара тусиу-
вАнная ж. ванна белмеси.
ВАНТЫ мн. (ед. ванта ж.) мор. ванталар
(кемениц маш агашын бекитип турыушы
жууан арцанлар).
ВАР м. вар (цайнатылган цара май).
=ВАР цайнатыу иси менен шугылланату-
гын адамды билдиретугын цоспа сезлердиц
екинши белеги, мыс.', пивовар пиво ислеу-
ши; мыловар сабын кайнатыушы.
ВАРВАР м. 1. ист. варвар (гййемги
греклердиц хрм римлилердиц маденияты
жасынан темен басца халыцларга таццан
атагы); 2. перен. турпайы; жауыз, рейим-
сиз; фашистские ~ы фашист жау?ызлары.
ВАРВАРЙЗМ м. лит. варваризм (шет
тиллерден кирген сезлер).
ВАРВАРСКИ || Й прил. 1. ист. варвар...;
~е племена варвар урыулары; 2. перен.
турпайылык; жауызлык, рейимсизлик.
ВАРВАРСТВО с- турпайылык; жауызлык,
рейимсизлик.
ВАРЕВО с. разг, пискен аукат, жарма.
ВАРЕЖКИ мн. (ед. варежка ж.) колдап.
ВАРЕНЁЦ м. уйыткылы ыссы сут.
’ВАРЁНИЕ цайнатыу арцалы пайда
болван ауцат затларын ацлататугын
цоспа сезлердиц екинши белеги, мыс.'.
сахароварение кант кайнатыу; мыловаре-
ние сабын кайнатыу.
ВАРЁНИКИ мн- (ед. вареник ж.) варе-
никлер (ишине иримшик ямаса жемис
саланган пирожоклардыц бир тури).
ВАРЁНЦЫЙ прил. писирилген, кайнаты-
лып писирилген; ~ое мясо кайнатылып
писирилген ет
ВАРЁН ЬЕ с. мурабба; варить ~ мурабба
кайнатыу; пить чай с ~м чайды мурабба
менен ишиу.
ВАРИАНТ м. в разн. знач. вариант, тур;
рукописный ~ кол жазба варианты; ~
к первой главе биринши бабына вариант;
есть два ~а решения этой задачи бул
мэселени шыгарыудыц еки варианты бар;
дебютный ~ шахм. дебют варианты.
ВАРИАЦИбНН ||ЫЙ прил. вариациялыц;
~ое исчисление мат. вариациялык есап-
лау.
ВАРИАЦИЯ ж. 1. (видаизменение) ва-
риация, кубылыс, езгерис; 2. мн. вариа-
ции вариациялар; тема с ~ми муз. вариа-
циялары бар тема.
ВАРЙТЬ несов. 1. что писириу, кай-
натыу, таярлау; ~ мясо геш писириу;
~ кофе кофе таярлау; ~ варенье мураб-
ба кайнатыу; 2. что, тех. еритиу; ~ сталь
полат еритиу; <> желудок хорошо варит
ас казан жаксы сициреди.
ВАРИТЬСЯ несов. писирилиу, кайнаты-
лыу; <> в собственном соку ез пууында
ези писиу, ези менен ези болыу.
ВАРКА ж. 1. писириу, кайнатыу, таяр-
лау; ~ варенья мурабба кайнатыу; 2. тех.
еритиу; ~ стали полатты еритиу.
ВАРЬЙРОВАТЬ несов. что езгертпу,
турлендириу, кубылтыу; ~ рассказ гурриц-
ди езгертиу.
вас мест, род., вин. и предл. п. ст
вы.
ВАСИЛЁК м. кек шешек.
ВАСИЛЬКОВЫЙ прил. кара кекшил;
~ цвет кара кекшил рец.
ВАССАЛ м. 1. ист. вассал (орта асирде
Батые Европадавы феодал — жер ийеси)',
2. перен. вассал (варезли адам, гэрезли
мамлекет); ~ы империализма империализм-
ниц вассаллары.
ВАССАЛ ЬНЦЫЙ прил. 1. ист. вассал...,
вассаллык; ~ая зависимость вассал
гэрезлилиги; 2. перен. вассал..., вассаллы,
гэрезли; ~ые страны гэрезли еллер.
ВАТ||А ж. пахта; пальто на ~е пахтали
пальто.
ВАТАГА ж. разг, аламан, дуркин, топар;
~ ребятйшек балалар дуркини.
ВАТЕРЛИНИЯ ж. мор- ватер сызыгы
(кемениц цаншелли сууга батып турыуын
керсетип туратугын сызыц).
ВАТЕРМАШИНА ж. тех. ватермашина,
ийириу машинасы.
ВАТЕРПАС м- тех. ватерпас (горизон-
таль жазыцлыцты тексериу ушын цолла-
нылатугын ец эпиуайы эсбап).
ВАТЙН м. ватин (астар менен тыстыц
арасына цойылатугын жыллы гезлеме}.
ВАТМАНСКЦИЙ прил.: ~ая бумага
ватман кагазы (жоцары сортлы цллыц
цагс.з).
ВАТНИК м. разг, гупи; гуртеше, сыр
мак-
ВАТНЦЫЙ прил. пахта..., пахтали;
~ое пальто пахталы пальто; ^ое одеяло
керпе, керпеше.
ВАТРУШКА ж. кул. ватрушка (ортасына
иримшик ямаса мурабба салынган берек).
ВАТТ м- ватт (электр тогыныц цууатын
елшейтугын бирлик)', лампочка в сто ~
жуз ватлык лампочка.
— 75 —
вви
ВАФЛЯ ж. вафля (шатырашлы oictji-;a
цуурац печенье).
ВАХТЦА ж. в разн. знач. вахта; трудо-
вая ~а мийнет вахтасы; ~а мира парахат-
шылыц вахтасы; стоять на ~е мор. вахтада
турыу.
ВАХТЕННЦЫЙ прил. мор. 1. вахта...,
вахталыц; ~ая служба вахталыц хызмет;
2. (дежурный) вахтада турыушы, гузетиуши;
~ый радист гузетиуши радист; 3. е знач.
сущ. м. вахтенный гузетиуши, цараушы;
<> ~ый журнал вахта журналы.
ВАХТЕР, ВАХТЁР м. вахтер (мжемедеги
гузетши, царауыл).
ВАШ (ваша, ваше; ваши) 1. жест. притяж.
сизин, сизики; ~ дом сизин, уй, сизин
жай; ваша книга сизиц китабыцыз; ваши
вещи сизиц затларыцыз; ваше письмо
сизиц хатыцыз; 2. в знач. сущ. с. ваше
сизики; вашего мне не нужно сизики маган
керек емес; я знаю меньше вашего мен сизи-
кинен аз билемен; 3. в знач. сущ. мн. ваши
тууысцанларыцыз, жацынларыцыз; привет
вашим тууысцанларыцызга сэлем; ваши
выиграли сизиц жацынларыцыз утты;
ваше дело сизиц жумысыцыз; не ваше дело
сизиц жумысыцыз емес.
ваша мест, притяж. см. ваш.
ваше мест, притяж. см. ваш.
ваши мест, притяж. см. ваш.
ВАЯНИЕ с. скульптуралыц шыгармалар
жасау.
ВАЯТЬ несов- что скульптуралыц шыгар-
малар жасау.
ВБЕГАТЬ несов. см. вбежать.
ВБЕЖАТЬ сое. 1. жууырып кириу, келиу;
~ в дом уйге жууырып кириу; 2. (взбе-
жать) жууырып миниу; ~ на лестницу
басцышца жууырып миниу.
ВБИВАТЬ несов. см. вбить.
ВБИРАТЬ несов. от вобрать.
ВБИТЬ сов. что, во что цагып киргизиу,
цагып апарыу; ~ гвоздь в стену
дийуалга мыпыцты цагып киргизиу; <> ~
в голову кому-л. мийине сицдириучто-л.
себе в голову мипинен шыцпайтугын етиу.
ВБЛИЗИ 1. нареч. (близко) жацын;
жацында, жацын жерде; рассмотреть ~
жацын жерде турып царау; 2. предлог
с род- п. (около, возле) цапталында, жанын-
да, цасында; ~ от города цаланыц цасында.
ВБОК нареч. разг, бир цырын, бир шетке,
бир жацца, бир цапталга; смотреть ~ бир
цырын царау; линия пошла ~ сызыц бир
цапталга кетти.
ВБРОД нареч. кешип; перейти реку ~
дэрьяны кешип етиу.
ВВАЛИВАТЬ несов- см. ввалйть.
ВВАЛИВАТЬСЯ несов. см. ввалиться.
ВВАЛЙТЬ сов. что, во что, разг, таслау,
уйип таслау, аударып жибериу; ~ щебень
в яму шагыл тасларды шуцырга таслау.
ВВАЛЙЦТЬСЯ сов. 1. во что, разг,
(упасть, провалиться) цулап кетиу, жыгы-
лып кетиу, тусип кетиу; ~ться в яму шу-
цырга тусип кетиу; 2. шукырайып кетиу,
уцирепип цалыу; у больного ~лись глаза
науцастыц кезлери шуцырайып кеткен;
3. перен. разг, (войти грузно) сузип кириу,
ентелеп кирип келиу; ~ться в комнату
ежиреге сузип кириу.
ВВЕДЕНИЕ с. 1. иске асырыу; ~ поли-
технического обучения политехникалыц
оцыуды иске асырыу; 2. (вводная часть)
кирис сез, сез басы; ~ к книге китапца *
кирис сез; 3. (отдел науки) кириспе;
~ в языкознание тил билимине кириспе.
ВВЕЗТЙ сов. кого-что 1. алып келиу;
~ дрова во двор отынды хэулиге алып
келиу; 2. (наверх) тасып шыгарыу; ~ на
гору тауга тасып шыгарыу.
ВВЕК нареч. разг, хеш цашан, цасла,
мэцгиликке; я ~ этого не забуду мен хеш
цашан буны умытпайман.
ВВЕРГАТЬ несов. см. ввергнуть.
ВВЕРГНУТЬ сов. кого-что, во что гирип-
тар етиу, дуушакер цылыу, сазыуар етиу;
~ в отчаяние шыдамас жагдайга дуушакер
цылыу.
ВВЁРЕННЦЫЙ 1. прич. от вверить;
2. прил. офиц. исенип тапсырылган, цара-
магындагы, исенилген; ~ое мне учрежде-
ние маран исенилген мэкеме.
ВВЕРИТЬ сов. кого-что, кому-чему исе-
нип тапсырыу, исенип айтыу; ~ тайну
другу сырын достына исенип айтыу.
ВВЕРИТЬСЯ сов. кому-чему толык исе-
ниу, толыц инаныу.
ВВЕРНУТЬ сов. что 1. (ввинтить) бурау,
бурап киргизиу, таулау, таулап апарыу;
~ лампочку лампочканы таулап апарыу;
~ шуруп шуйди таулап киргизиу; 2. разг,
(в разговор) цосыу, цыстырыу; ~ словеч-
ко сез цосыу.
ВВЁРТЫВАТЬ несов. см. ввернуть.
ВВЕРХ нареч. 1. жоцары, жоцарыга;
подняться ~ по лестнице басцыш бойынша
жоцары кетерилиу; 2. (по направлению
к истоку) ерге, ерине; плыть ~ по реке
дэрьяныц ерине жузиу; <- ~ дном, ~
ногами астын-устине, астан-кестен; руки
~! цолывды кетер!
ВВЕРХУ нареч. жоцарыда, устинДе-
ВВЕРЯТЬ несов. см. вверить.
ВВЕРЯТЬСЯ несов. см. ввериться.
ВВЕСТЙ сов. 1. кого-что киргизиу,
Киргизии жибериу, алып келиу; ~ в дом
1) уйге киргизиу; 2) (познакомить) таныс-
тырыу; ~ гостя в дом цонацты уйге кир-
гизиу; 2. кого-что (вовлечь) гириптар етиу,
ушыратыу, дуушар етиу; ~ в расход шы-
гынга ушыратыу; 3. что (установить,
внедрить) орнатыу, киргизиу, енгизиу;
~ новый закон жаца закон киргизиу;
~ в употребление цолланыуга енгизиу;
~ суровую дисциплину цатац тэртип орна-
тыу; 4. бериу, тусириу, цосыу; ~ в действие
новую шахту жаца шахтаны иске цосыу;
~ электростанцию в эксплуатацию электро-
станцияны пайдаланыуга бериу; кого-л.
во владение чем-л. юр. биреуди мулктиц
рэсмий турде ийеси етиу; ~ кого-л. в курс
дела биреуди истиц жени менен танысты-
рыу.
ВВИДУ предлог с род. п. (по причине
чего-л.) еске алып, себепли, сонлыцтан,
болганлыцтан; ~ этого усы себепли; ~ того,
что... ушын, ...себепли; ~ моего отсутствия
вви
— 76 —
мениц жок болганлыгымнан; ~ отсутствия
доказательств делиллер жок болганлы-
гынан.
ввинтйть сов. что см. ввернуть 1.
ВВИНЧИВАТЬ несов. см. ввинтйть.
< ВВОД м. 1. киргизиу, иске доску;
~ в действие новых предприятий жаца
кэрханаларды иске киргизиу; 2. тех.
(устройство) киргизиу, орнатыу (электр,
телефон сымларын, газ трубаларын \эм
т. б- бир нэрсениц ишине еткериу ушын
исленген цурылыс).
ВВОДИТЬ несов. см. ввести.
ВВОДИ ||ЫЙ прил. 1. киргизетугын,
орнататугын; ~ое отверстие киргизетугын
тесик; 2. (вступительный) кирис..., кирис-
пе; ~ая статья кириспе макала; <~ое слово
грам. кириспе сез; ~ое предложение грам.
кириспе гэп.
ВВОЗ м. 1. (действие) келтириу, экелиу;
~ товаров товарларды экелиу; 2. эк.
(импорт) сырттан экелиу, сырттан алы-
нйтугын, сырттан тасыу.
ВВОЗИТЬ несов. см. ввезти.
ВВОЗНЫЙ прил. сырттан экелинету-
гын, сырттан алынатугын, сырттан тасы-
латугын; ~ый товар сырттан экелинету-
гын товар; ~ая пошлина эк. сырттан эке-
линетугын заттыц бажы.
ВВОЛЮ нареч. разг. см. вдоволь.
ВВОСЬМЕРО нареч. сегиз есе, сегиз
рет, сегиз мэртебе.
ВВОСЬМЕРОМ нареч. сегиз адам болып,
сегиз киси болып.
ВВЫСЬ нареч. жокарыга, аспанга, шыц-
га; самолёт поднялся ~ самолёт аспанга
кетер и л ди.
ВВЯЗАТЬ сов. 1. что, во что тодыу, ерип
шыгыу, токып жамау; ~ пятку в чулок
чулоктыц ултанын токып жамау; 2. кого-
что, перен. разг, (впутать) датнастырыу,
сугылыстырыу, шатастырыу, араласты-
рыу; ~ кого-л. в неприятную историю
биреуди жаман бир уакыяга шатастырыу.
ВВЯЗАТЬСЯ сов. во что, разг, катнасыу,
сугылысыу, шатасыу, араласыу; ~ в чужой
разговор биреудиц эцгимесине араласыу.
ВВЯЗЫВАТЬ несов. см. ввязать.
ВВЯЗЫВАТЬСЯ несов. см. ввязаться.
ВГИБ м. майыскан жер, ийилген жер.
ВГИБАТЬ несов. см. вогнуть.
ВГИБАТЬСЯ несов. см. вогнуться.
ВГЛУБЬ нареч. терецлигин, тубин;
измерить дзеро ~ келдиц терецлигин
елшеу.
ВГЛЯДЕТЬСЯ сов. в кого-что тигилил
царау, нэзерлеп царау, кез айырмай царгу,
сер салып царгу; пристально ~ гйырыцша
тигилип царау.
ВГЛЯДЫВАТЬСЯ несов. см. вглядеться,
вгонять несов. см. вогнать.
ВГРЫЗАТЬСЯ несов. см. вгрызться.
ВГРЫЗТЬСЯ сов. во что, разг, тислесип
таласыу, шайнасыу.
ВДАВАТЬСЯ несов. см. вдаться; ~ в край-
ности женсиз кетиу; ~ в подробности
дым цалдырмай тексеристириу.
ВДАВИТЬ сов. что, во что иймейтиу,
майыстырыу, жымырыу (вмять)- кысып
киргизиу, тыгып киргизиу, басып кирги-
зиу (вжать).
ВДАВИТЬСЯ сое. во что иймейилиу,
майысылыу, жымырылыу (вмяться)-, кы-
сылып киргизилиу, тыгылып киргизилиу,
басып киргизилиу (вжаться).
ВДАВЛИВАТЬ несов. см. вдавить.
ВДАВЛИВАТЬСЯ несов. см. вдавиться.
ВДАЛБЛИВАТЬ несов. см. вдолбить.
ВДАЛЕКЕ нареч. см. вдали.
ВДАЛИ нареч. узацта, алыста, жырацта,
ауладта; ~ виднелась деревня узацта
ауыл кер инд и; ~ чернел лес алыста то гай
царауытып керинди; ~ от родных тууыс-
цанлардан узацта.
ВДАЛЬ нареч. узакка, жыракка, алыска;
смотреть ~ алыска карау.
ВДАТЬСЯ сов. во что ишине кирип кетиу;
море вдалось глубоко в сушу тециз кур-
гаклыкка кирип кеткен; ~ в обман
алданыу, алданыуга берилиу.
ВДВИГАТЬ несов. см. вдвинуть.
ВДВИГАТЬСЯ несов- см. вдвинуться.
ВДВЙНУТЬ сов. что, во что куш пенен
цозгалтыу, ийтерип апарыу.
ВДВЙНУЦТЬСЯ сов. во что куш пенен
цозгалыу, куш пенен апарылыу; ящик
с трудом ~лся в стол ящик куш пенен
столга апарылды.
ВДВОЕ нареч. 1. (в два раза) еки есе,
еки мэртебе; ~ сильнее еки есе кушли;
~ меньше еки есе аз; увеличить ~ еки есе
кебейтиу; 2. (пополам) еки кабатлап, еки
буклеп; сложить письмо ~ хатты еки
буклеп койыу.
ВДВОЁМ нареч. екеу, екеу болып, екеу-
леп, екеумиз; жить ~ екеуи турыу.
ВДВОЙНЕ нареч. еки есе, еки есе кеп,
еки есе артык; заплатить ~ еки есе кеп
телеу.
ВДЕВАТЬ несов. см. вдеть.
ВДЕВАТЬСЯ несов. см. вдеться.
ВДЕВЯТЕРО нареч. тогыз есе, тогыз рет;
~ меньше тогыз есе аз.
ВДЕВЯТЕРОМ нареч. тогыз адам болып,
тогыз киси болып.
ВДЕЛАТЬ сов. что, во что орнатыу, кон-
дырыу, салдырыу; ~ камень в кольцо
жузикке нас кондырыу; ~ дно в ведро
шелекке туп салдырыу.
ВДЕЛЫВАТЬ несов. см. вделать.
ВДЁРГИВАТЬ несов. см. вдёрнуть.
ВДЁРНУТЬ сов. что, во что киргизиу,
еткизиу; ~ шнурки в ботинки ботинканыц
бауларын еткизиу.
ВДЕСЯТЕРО нареч. он есе, он рет, он
мэртебе; сократить расходы ~ шыгынлар-
ды он есе цысцартыу.
ВДЕСЯТЕРОМ нареч. он адам болып.
он киси болып.
ВДЕТЬ сов. что, во что еткерип алыу,
сабацлау, сабацлап алыу; ~ нитку в игол-
ку ийнени сабаклау.
ВДЁЦТЬСЯ сов. во что еткерилиу, сабац-
ланыу; нитка ~лась в иголку сабак ийне-
ниц кезинен еткерилдн.
вдобавок нареч. разг, оныц устине,
оган цосымша.
ВДОВА ж. жесир, ту л хаял.
______________________ 77 - -_________________ВЕД
ВДОВЕТЬ несов- тул калыу, жесир калыу
(о женщине)-, бойдак калыу (о мужчине).
ВДОВЕЦ м. бойдак (цаялы елеен).
ВДОВИЙ прил. жесирлик, туллык-
ВДОВОЛЬ нареч. 1. (вволю) мейлинше,
эбден, мийри канганша, мейли канганша,
цэлегенше, еркинше, тилегенинше; ~ на-
гуляться кэлегенинше кыдырыу; 2. (в изоби-
лии) кеп, мол; у нас всего ~ бизде барлыгы
мол, бизде барлык зат мол-
ВДОВСТВО с- тулшылык. жесирлик
(женщины); бойдаклык (мужчины).
ВДОГОНКУ нареч. разг, артынан, кей-
нинен, изинше, изинен; крикнуть ~ изинен
ба дырыу.
ВДОЛБЙТЬ сов. что, кому, разг, сиц-
дириу, мыжып угындырыу, зорга тусин-
дириу; ~ себе в голову езинин, мийине
куйыу.
ВДОЛЬ 1. нареч. бойына, узынына.
узынлыгына, узыны бойына; разрезать
материю ~ гезлемени узынына кесиу;
~ по дороге жол бойынша; 2. предлог
с род. п. бойлай, бойы менен жагалап,
жагалап, бойлап; идти ~ берега жага бой-
лап журиу; ~ и поперёк 1) (во всех
направлениях) хэмме тэрепин, барлык
жерин; изъездить страну ~ и поперёк
елдиц барлык жерлерин айланып шыгыу;
2) (до подробностей) бастан аягына, май-
да-шуйдесине, дым жадсы; изучить книгу
~ и поперёк китапты бастан аягыиа шекем
изертлеу, уйрениу.
ВДОХ м. ишине дем алыу, ишине демди
тартыу; сделать ~ ишине дем алыу.
ВДОХНОВЕНИЕ с. йош, рух; поэтическое
~ шайырлыд йош; работать с ~м рухла-
нып ислеу.
ВДОХНОВЕННЫЙ прил. йошлы, рухлы;
~ труд йошлы мийнет.
ВДОХНОВИТЕЛЬ м. йошландырыушы,
рухландырыушы.
ВДОХНОВИТЕЛЬНИЦА женск. от вдох-
новитель.
ВДОХНОВИТЬ сов. 1. кого-что йошлан-
дырып жибериу, йош берип жибериу, рух-
ландырып жибериу, рухын кетерип жибе-
риу; ~ поэта шайырга йош берип жибе-
риу; 2. кого, на что рухландырып жибериу,
рухын кетерип жибериу, рухландырыу,
йошландырыу; ~ на подвиг ерликке рух-
ландырып жибериу, мэртликке рухланды-
рыу.
ВДОХНОВИТЬСЯ сов. чем и без доп.
йошланыу, йошланып кетиу, рухланып
кетиу, рухы кетерилип кетиу, рухланыу.
ВДОХНОВЛЯТЬ несов. см. вдохновить.
ВДОХНОВЛЯТЬСЯ несов. см. вдохно-
виться.
ВДОХНУТЬ сов. 1. что дем алыу, дем
тартыу, хауа жутыу; ~ свежий воздух
таза хауа жутыу; 2. что, в кого-что, перен.
оятыу, оятып жибериу, дозгалтып жибериу,
тэсир етиу; ~ мужество в кого-л. биреудиц
дахарманлыд сезимин оятыу.
ВДРЕБЕЗГИ нареч. кул-талдан етип,
пашак-пашад етип, тас-талдан етип;
разбить ~ кул-талдан етип сындырыу;
~ пьяный ес-тусин билмеген мае.
ВДРУГ нареч. кутпегенде, дэпелимде,
бирден, тосыннан, ойламаган жерден;
~ раздался выстрел дэпелимде мылтык-
тыц даунсы шыдты.
ВДРЫЗГ нареч. см. вдребезги.
ВДУВАНИЕ с. урлеу, уплеу.
ВДУВАТЬ несов. см. вдуть.
ВДУМАТЬСЯ сов. во что ойланып кериу,
туси кип алыу, эбден ойлау, терец ойланыу;
~ в смысл статьи мацаланьщ мэнисине
тусинип алыу.
ВДУМЧИВО нареч. ойланып, терец
ойланып.
ВДУМЧИВОСТЬ ж. ойланыу шылык,
терец ойлаушылыд.
ВДУМЧИВ "ЫЙ прил. 1. (глубоко вника-
ющий) терец ойлаушы, ойлап ислеуши;
~ый работник ойшыл хызметкер; 2. (выра-
жающий вдумчивость) ойлы; ~ое лицо
ойлы жуз.
ВДУМЫВАТЬСЯ несов. см. вдуматься.
ВДУНУТЬ сов. и однокр. что урлеп жи-
бериу, уплеп жибериу.
ВДУТЬ сов. что, во что урлеу, уплеп жел
бериу, уплеп толтырыу.
ВДЫХАНИЕ с. дем алыу, ишине дем
тартыу-
ВДЫХАТЕЛ ЬНЦЫЙ прил. дем алыу...,
дем тартыу..., дем тартатурын; ~ое движе-
ние дем алыу дэрекети.
ВДЫХАТЬ несов. см. вдохнуть 1.
ВЕГЕТАРИАНЕЦ м. вегетарианшы (ве-
гетарианшылыцтыц тгрепдары).
ВЕГЕТАРИАНСКИЙ прил. вегетарианлык-
ВЕГЕТАРИАНСТВО с. вегетарианшы-
лык (тек есимлик х;эм сут азыцлары менен
ауцатланыушылыц).
ВЕГЕТАТЙВНЦЫЙ прил. биол. веге-
тативлик; ~ая нервная система физиол.
вегетативлик нерв системасы; ~ое размно-
жение биол. вегетативлик есип-ениу.
ВЕГЕТАЦИОННЫЙ прил. бот. веге-
тациялык’, ~ период вегетациялык дэуир.
ВЕГЕТАЦИЯ ж. бот. вегетация (есим-
ликтиц кегериуи $ам есип жетисиуи).
-ВЕД цоспа сезлердиц билимниц бир
тарауындат цэнигени билдиретугын екин-
ши белеги, мыс.: литературовед эдебият
изертлеу ши.
ВЕДА ЦТ Ь несов. 1. чем (заведовать,
управлять) баскарыу, мецгериу, алып ба-
рну; он~ет отделом ол белимди баскарады;
2. что, уст. (знать) билиу, хабары болыу.
ВЕДЕНИцЕ с. карауы, карамагы; быть
в чьём-л. ~и биреудин, карамагында болыу.
ВЕДЕНИЕ с. баскарыу, жургизиу, алып
барыу; ~ хозяйства хожалыкты баскарыу;
~ судебного дела судлык ислерди алып
барыу; ~ войны урыс жургизиу; ему было
поручено ~ протокола оган протоколды
алып барыу тапсырылган еди.
“ВЕДЕНИЕ цоспа сезлердиц илим ат-
ларын ямаса тарауларын билдиретугын
екинши белеги, мыс.: машиноведение маши-
на таныу; обществоведение жэмийет таныу.
ВЕДЁРНЫЙ прил. 1. шелек..., шекер...;
2. (вместимостью в ведро) бир шелеклик,
бир шелек алатугын;~ самовар бир шелек-
лик самовар.
ВЕД ___________________- 78 -
ведётся наст. вр. от вестись.
ВЁДОМЦО: с ~а рухсаты менен, бил-
дирип; без ~а рухсатсыз, билдирмей.
ВЕДОМОСТЬ ж. 1. ведомость; расчётная
~ есаплау ведомость!; платёжная ~ телеу
ведомость!; 2. мн. ведомости (периодическое
издание) ведомостьлар; Ведомости Вер-
ховного Совета СССР СССР Жоцаргы
Советники Ведомостьлары.
ВЁДОМСТВЕНН||ЫЙ прил. ведомств о-
лык; ~ое подчинение ведомстволык багы-
ныу-
ВЁДОМСТВО с. ведомство (мэмлекетлик
басцарыудыц тарауы уэж оган хызмет
ететутн мэкемелердиц системам); воен-
ное эскерий ведомство.
ВЕДОМЫЙ 1. прич. от вести; 2. прил.
жетекши, баслаушы, алып барыушы;
~ самолёт баслаушы самолёт.
ВЕДРЦО с- 1. шелек, шекер; 2. (мера
жидкостей) бир шелек (бочканын, i/to ба-
рабар русстын, суйы/;лы/; елшеми — 12 л
шамасында); дождь льёт как из ~а
жауын ш’елеклеп дуйып тур.
веду, ведёшь и т. д. наст. вр. от вести.
ВЕДУЩЦИЙ 1. прич. от вести; 2. прил.
(идущий впереди) жетекши, баслап барыу-
шы, басцарыушы, алып барыушы; ~ий
самолёт баслап барыушы самолёт; 3. прил.
перен. (главный) баслы, тийкаргы; ~-ая
отрасль промышленности санааттыц тий-
каргы тарауы; играть ~ую роль баслы
рольди ойнау.
ВЕДЬ 1. частица гой; ~ это неправда?
бул надурыс гой?; ~ это всем известно
бул дэммеге мэлим гой; ~ ты исполнишь
своё обещание? сен езицниц уедецди
орынлайсац гой?; 2. союз адыр, ейткени;
он лежит, ~ он ещё болен ол жатыр, ейт-
кени ол еле ауырыу; веди нас, ~ ты знаешь
дорогу бизди алып бар, ейткени сен жолды
билесец; идите в класс, ~ звонок уже был
классда кирициз, акыры звонок болды гой.
ВЕДЬМА ж. 1. (в народных поверьях)
албаслы, мэстан, жалмауыз; 2. (о злой
женщине) бийдая, кек бет.
ВЁЕР м- желпиуиш.
ВЕЕРООБРАЗНЫЙ прил. желпиуиш
сыяцлы, желпиуншке усаган.
ВЕЖЛИВО нареч. сыпайылыц пенен,
сыпаны турде, эдеплилик пенен, эдепли
турде-
ВЕЖЛИВОСТЬ ж. сыпайылылыц, эдеп-
лилик.
ВЕЖЛИВ||ЫЙ прил. сыпайы, сыпайылык,
эдепли, эдеплилик; ~ый человек эдепли
адам; ~ое обращение сыпайы мэмиле.
ВЕЗДЕ нареч. барлык жерде, хэмме
жерде, хэр жерде; ~ и всюду барлык жерде;
~ кипит работа жумыс барлык жерде гу-
жи п атыр.
ВЕЗДЕСУЩИЙ прил. гезбе, жел аяк,
гезенде.
ВЕЗДЕХОД м. вездеход (жолсыз, цыйын
жерлерден журетугын автомобиль).
ВЕЗДЕХ0ДНЦЫЙ прил. барлык жерден
журетугын, жолсыз журетугын; ~ая маши-
на барлык жерден журетугын маши-
на.
ВЕЗЦТЙ несов. 1. кого-что апарыу, тасыу,
тартыу, алып барыу (туда); алып келиу,
тийеп алып келиу (сюда); пароход ~ёт
большой груз пароход улкен жук алып
киятыр; 2. безл. кому-чему, в чём и без доп.,
разг, оцына тусиу, иси келисиу, сэти
тусиу, жолы болыу; ему ~ёт онын иск
келисе береди.
вей I, вейте повел, накл. от веять,
вей II, вейте повел, накл. от вить.
ВЕК м. I. (столетие) эсир, дэуир; двадца-
тый ~ жигирмаланшы эсир; в прошлом
веке еткен эсирде; 2. (эпоха) заман, дэуир.
эсир; каменный ~ тас дэуири; средние
~а орта эсирлер; 3. разг, (жизнь) емир.
емир боны; на моём ~у мениц емиримде;
прожить свой ~ ез емирин жасап еткериу,
он весь свой ~ трудится ол емир боны
мийнет етеди; 4. разг, (длительное время)
кеп заман, узак уацыт, кеп уакыт; мы
с тобой ~ не видались биз еке^имиз кептен
бери керискенимиз жок; < на веки вечные
емирлик; в кби-то веки анда-санда, жудэ
сийрек.
ВЕКИ мн. (ед. веко с.) кабак-
ВЕКОВЕЧНЫЙ прил. ©сирлерден бери
келатырган, емирлик, мэнгилик, елмей-
тувын.
ВЕКОВ ||0Й прил. МЭЦГИ, мэцгилик,
атам замангы, эсирлер бойы, эзелден бери;
~бй дуб бир эсир жасаган емен; ~ые
чаяния народа халыцтыц эсирлер бойгы
эрманы.
ВЁКСЕЛ||Ь м- вексель (царыздарлыц
документ); уплатить по ~- ю вексель бойын-
ша телеу; учесть ~ь вексельди есаплау.
ВЕКСЕЛЬНЫЙ прил. вексель..., век-
сельлик.
ВЕКТОР м. мат. вектор (белгили жогйай-
ва .\OMi багдарва ийе болван тууры сызыцтьщ
кесиндиси).
ВЕЛЁНИЦЕ с. буйрык, хэмир, талап;
по~ю сердца журектиц буйрыгы бойынша;
•О по щучьему ~ю погов. езинен-ези.
ВЕЛЁЦТЬ сов. и несов- (прош. вр. только
сов.) кому-чему буйырыу, хэмир етиу,
тапсырыу; он ~л мне сходить в школу ол
маган мектепке барып келиуди тапсырды.
ВЕЛИКАН м. бойы узын адам, гиди-
маи, нэхэн; дэу, алып (сказочный).
ВЕЛЙКЦИЙ прил. 1. уллы; Великая
Октябрьская социалистическая революция
Уллы Октябрь социалистлик революциисы;
Великая Отечественная война Уллы Уатан-
дарлык урыс; великие державы уллы
мэмлекетлер; ~ий учёный уллы билимпаз;
2. (огромный) нэхэн, зор, уллы, жудэ
улкен; к ~ому счастью уллы кууанышка;
3. только в кратк. форме велик, велика,
велико улкен, гидиман, кец; ботинки ему
велики оган ботинкалар жудэ хэм улкен;
<> ~ое множество жудэ хэм кеп; (не)
велика важность эхмийети аз; от мала до
~а улкен кишисине дейин; жас демей,
гарры демей; жас баладан картайган
гаррыга дейин.
ВЕЛИКОВОЗРАСТНЫЙ, ВЕЛИКОВОЗ-
РАСТНЫЙ прил. жасы етискен, жасы асып
кеткен.
___________________-79- __________ ВЕН
ВЕЛИКОДЕРЖАВНЫЙ прил. устемши-
лнк, цэкимшилик; ~ шовинизм уллы
мэмлекетлик шовинизм.
ВЕЛИКОДУШИЕ с. кец пейиллик, ак
кеуиллик, цайырцомлыц.
ВЕЛИКОДУШНИЧАТЬ несов. разг, кец
пейиллилик етиу, ак кеуиллик етиу,
кайыркомлык етиу.
ВЕЛИКОДУШНО нареч. кец пейиллик
етип, ак кеуиллик етип, цайырдомлыц етип.
ВЕЛИКОДУШНЫЙ прил. кец пейилли,
кец пейиллилик, ак кеуил, цайырцом;
~ человек кец пейилли адам; ~ поступок
цайырцомлы ис.
ВЕЛИКОЛЕПИЕ с. геззаллыц, эжайып
сулыулыц, саулатлы.
ВЕЛИКОЛЕПНЫЙ прил. 1. (роскош-
ный, пышный) геззал, эжайып, саулатлы
безелген; 2. (прекрасный, отличный) кутэ
жацсы, аса артыцмаш; он ~ организатор
ол кутэ жацсы шелкемлестириуши.
ВЕЛИКОСВЕТСКИЙ прил. уст. ац су-
йек... (жоцары дворянлыц жэмийетке тан
хрм соныц менен байланыслы).
ВЕЛИЧАВОСТЬж. салтанатлылыц, кете-
рицкилик.
ВЕЛИЧАВЫЙ прил. салтанатлы, кете-
рицкили.
ВЕЛИЧАЙШЦИЙ прееосх. ст. от прил.
великий ец улкен, ец уллы; событие ~ей
важности эцмийети уллы уацыя.
ВЕЛИЧАТЬ несов. кого-что 1. кем-чем
(называть) атау, иззетлеп айтыу; ~ отцом
экем деп иззетлеп айтыу; 2. уст. (чество-
вать) цутлыцлау; ~ жениха с невестой
куйеуи менен цалыцлыгын цутлыцлау.
ВЕЛЙЧЕСТВЕННЦЫЙ прил. уллы, сал-
танатлы; шэукетли; ~ая программа строи-
тельства коммунизма коммунизмди цу-
рыудыц уллы программасы.
ВЕЛИЧЕСТВО с. (титулование монар-
хов и их жён) уллы патшам, уллы дэре-
жели; Ваше ~ Уллы патшамыз.
ВЕЛЙЧИЦЕ с. уллылыц, салтанатлылыц;
исполненный ~я салтанатлы турде; во
всём своём ~и барлыц езиниц салтанатлы-
лыгында.
ВЕЛИЧИНА ж. 1. (размер, объём) муг-
дар, колем, улкенлик, улкен-кишилик;
~ комнаты ежирениц улкенлиги; 2. мат.,
физ. мугдар, шама; постоянная ~ турацлы
мугдар; переменная ~ ауыспалы мугдар;
3. перен. атацлы адам, белгили адам,
кернекли адам; он крупная ~ в науке
ол илимде атацлы адам.
ВЕЛО» цоспа сезлердиц «.велосипедлик
деген мэнини билдиретуеын биринши беле-
ги, мыс.: велозавод велозавод, велосипед
заводы.
ВЕЛОДРОМ м. велодром (велосипед жа-
рысы ушын арналып исленген спортлыц
цурылыс).
ВЕЛОСИПЕД м. велосипед.
ВЕЛОСИПЕДИСТ м. велосипедши, вело-
сипед айдаушы.
ВЕЛОСИПЕДИСТКА женск. от велоси-
педист.
ВЕЛОСИПЁДНЫЦЙ прил. велосипед..., ве-
лосипедли; ~е гонки велосипед жарыслары.
ВЕЛОСПОРТ м. велосипедлик спорт,
велосипед спорты.
ВЕЛОТРЕК Л1. велосипедлик трек (ве-
лосипед жарысын еткериуге ар налган
жол).
ВЕЛ ЬБОТ м- мор. вельбот (жецил х;эм
тез жургиш суйир тумсыцлы цайыц).
ВЕЛЬВЕТ м. ший мацпал.
ВЕЛЬВЁТОВрЫЙ прил. ший мацпал...;
ший мацпалдан тигилген; ~ое платье
ший мацпалдан тигилген кейлек.
ВЕЛЬМОЖА м. 1. уст. мырза, тере;
2. перен. менмен, тэкаббир адам.
ВЕЛЮР м. велюр (цалыц тукли мауыты).
ВЁНА ж. анат. вена, кек тамыр, кек
цан тамыры.
ВЕНГЕРСКИЙ прил. венгер..., Венг-
рия...; ~ язык венгер тили.
ВЕНГРЫ мн. (ед. венгр м., венгерка ж.)
венгрлер, Венгрия халцы (Венгрияда ту-
рыушы негизги халыц).
ВЕНЕРИЧЕСКИ ||Й прил. мед.: ~е болез-
ни соз кеселлер.
ВЕНЦЁЦ м. 1. (корона) таж; золотой
~ёц алтын таж; надеть ~ёц таж кийиу;
2. церк. неке цыйыу; идти под ~ёц
куйеуге шыгыу, байга тийиу; 3. астр.
венец (кунниц, айдыц ямаса жулдызлардыц
айналасындагы жацты сэуле); 4. уст. см.
венок; 5. стр. цатар (бир-бириниц устине
салынеан); <> конец — всему дёлу ~ёц поел-
ис питсе сэтли болар.
ВЕНЗЕЛЬ м. вензель (биреудиц ез аты
менен атасы атыныц ямаса еки аттьщ
нагыс турде жазылеан бас фриби).
ВЕНИК м. сипсе.
ВЕНОЗНЦЫЙ прил. анат. вена..., кек
тамыр..., кек цан тамырлы; ~ая кровь
кек тамыр цаны.
ВЕНОК м. венок, шэмен; лавровый ~
лавр веноги.
ВЕНТИЛИРОВАТЬ несов. что сам алл атыу,
цауаны тазартыу; ~ помещение ежирениц
дауасын тазартыу.
ВЕНТИЛЬ м. вентиль (суйыцлыцтыц,
пуудыц, газлардыц $эм т. б. басымын жен-
леп $эм жауып туратуеын клапан).
ВЕНТИЛЯТОР м. вентилятор, самаллат-
цыш; электрический ~ электр вентилято-
ры.
ВЕНТИЛЯЦИОННЫЦЙ прил. вентиля-
ция..., самаллатцыш...; ~е приборы вен-
тиляция цураллары.
ВЕНТИЛЯЦИИ Я ж. 1. (действие) вен-
тиляииялау, самаллатыу, дауа тазартыу,
цауа алмастырыу; 2. (система) вентиля-
ция; установить ~ю вентиляция орнатыу.
ВЕНЧАЛ ЬНЦЫЙ прил. неке цыйыу,
неке цыйыу Fa арналган; ~ый обряд
неке цыйыу дэстури; ~ое платье неке
цыйы^да кийетурын кейлек.
ВЕНЧАНИЕ с. 1. ист. (коронование)
таж кийгизиу, тахтца отыргызыу; 2. церк.
(бракосочетание) неке цыйыу.
ВЕНЧАЦТЬ 1. сов. и несов. кого, ист.
(на царство) таж кийгизиу, тахтца мин-
гизиу; 2. несов. кого, церк. (сочетать бра-
ком) неке цыйыу; < конёц ~ет дёло пит-
кен истиц изи сэтли болар.
ВЕН
— 80 —
ВЕНЧАТЬСЯ 1. сов. и несов. на что, ист.
(короноваться) таж кийгизилиу, тахтца
мингизилиу; 2. несов. с кем и без доп., церк.
(сочетаться браком) неке кыйылыу.
ВЕНЧИК м. бот. гулдиц тажы.
ВЕПРЬ м. дабан, жалгызак.
ВЕРЦА ж. 1. (убеждённость, уверенность)
исеним, исениу, исениушилик; ~а в успех
дела истиц табыслы болыуына исениу;
~а в свою правоту езиниц хак екенине
исениу; ~а в победу жециске исениушилик;
2. рел. дин; 3. разг, (доверие) инаныу;
принять на ~у инаныу, исениу, хакыйдат
деп кабыллау.
ВЕРАНДА ж. веранда (дийуал бойлап
салынган терезели бастырма).
ВЕРБА ж. кызыл тал.
ВЕРБАЛЬНЦЫЙ прил. ауызша, куры сез
бенен айтылган; <> ~ая нота дип. кол
койылмаган нота.
ВЕРБЕНА ж. вербена (1. шеплидекоратив
есимлик', 2. субтропиклик путальщ).
ВЕРБЛЮД м. туйе; одногорбый ~ нар,
бир еркешли туйе; двугорбый ~ айыр, кос
еркешли туйе.
ВЕРБЛЮДИЦА ж. ицген, мая.
ВЕРБЛЮЖЦИЙ прил. туйе...; туйе жу-
нинен исленген; ~ье одеяло туйе жунинен
исленген одеяло.
ВЕРБЛЮЖИНА ж. 1. (мясо) туйе ети,
туйе геши; 2. (шкура) туйе териси.
ВЕРБЛЮЖОНОК м. бота, боталак-
ВЕРБОВАТЬ несов. кого-что тартыу,
жыйнау, иске алыу, иске тартыу, иске
кабыллау; ~ рабочих рабочийларды иске
кабыллау.
ВЕРБОВКА яс. тартыу, жыйнау, иске
алыу, иске тартыу, иске кабыллау.
ВЕРБОВОЧНЫЙ прил. иске тартатугын,
жыйнайтугын, иске алатугын, иске кабыл-
лайтугын.
ВЕРБОВЩИК м. тартыушы, жыйнаушы,
иске алыушы, иске кабыллаушы.
ВЕРБОВЩИЦА женск. от вербов-
щик.
ВЕРДИКТ м. юр. хуким, карар (судта)-,
оправдательный ~ аклау хукими.
ВЕРЁВКЦА ж. жип, аркан, бау; <
вить~и из кого-л. биреуге кэлегенин исле-
тиу.
ВЕРЁВОЧНЦЫЙ прил. жип..., аркан...;
жиптен исленген, арканнан исленген;
~ая лестница жиптен исленген зэцги.
ВЕРЕНЙЦЦА ж. дизбек, дизбеклескен,
тиркескен, катарласкан, катар дизилген,
шубырган; утки летят ~ей уйреклер катар
дизилип ушады; <> ~а мыслей шубырган
ойлар, шубырган пикирлер.
ВЕРЕСК м. вереск (бяр.уя кек рецде
туратугын есимлик).
ВЕРЕТЕНО с. уршык, ийик.
ВЕРЕЩАТЬ несов. шырылдау, ызыл-
дау-
ВЕРЗИЛА м. и ж. разг, собырайган,
дардыйган адам, сырыктай узын.
ВЕРЙТЕЛ ЬНЫЦЙ прил.: ~е грамоты
дип. исеним грамоталар.
ВЁРЦИТЬ несов. в кого-что, кому-чему
инаныу, исениу; я ему ~ю мен оган исе-
немен;~ить другу доска исениу; ~ить в на-
род халыкка исениу; ~ить на слово сезине
исениу; ~ить в успех борьбы гурестиц
табыслы болыуына исениу; ~ить в приме-
ты ырымларга исениу; <$ не ~ить своим
глазам жудэ хэм хайран калыу.
ВЁРИТЦЬСЯ несов. кому-чему, безл.
исениу, инаныу; мне не~-ся, что это правда
буныц раслыгына мен исене алмайман;
с трудом ~ся в это буган бирден исениуге
болмайды.
ВЕРМИШЕЛЬ ж. вермишель.
ВЕРНЁЕ 1. сравнит, ст. от прил. вер-
ный и нареч. верно туурырак, дурысырак;
2. в знач. вводи, сл. аныгырак айтканда,
дурысында, аныгын айтканда; ~ говоря
аныгырак айтканда.
ВЕРНО нареч. 1. (правильно) тууры,
шын, дурыс, хакыйкат; он написал ~
ол дурыс жазды; 2. (преданно) тураклы,
садык, берилип, шын; 3. в знач. вводн. сл.
мумкин, дурысында да, ырасында да,
шынында да, ихтимал; он, не придёт
ол, мумкин, келмес; с подлинным ~
туп нускасы менен тууры.
ВЕРНОПОДДАННЫЙ прил. уст. 1. садык
бенде болган, шын берилген; 2. в знач.
сущ. м. верноподданный и ж. верноподдан-
ная садык, шын берилген адам.
ВЕРНОСТЬ ж. 1. (преданность) турак-
лылык, садыклык, берилгенлик, шынлык;
~ присяге антка турацлылыгы; 2. (правиль-
ность, точность) дурыслык, туурылык,
шынлык, аныклык; ~ перевода аударманыц
туурылыгы.
ВЕРНУТЬ сов. 1. что кайтарыу, кайта-
рып бериу, кайтып бериу; ~ книгу китап-
ты кайтарып бериу; ~ долг карызды кайтып
бериу; 2. что кайтарып алыу, кайтарып
келтириу, тиклеп алыу; ~ здоровье ден-
-саулыкты тиклеп алыу; 3. кого-что кайта-
рып алыу, кайтарып жибериу, кейин кайта-
рып жибериу; ~ кого-л. с дороги биреуди
жолдан кайтарып жибериу.
ВЕРНЦУТЬСЯ сов. 1. кайтыу, кайтып
келиу, кайта келиу, кайта айналып келиу;
~уться домой уйге кайтып келиу; ~уться
с полдорбги жары жолдан кайта айналып
келиу; 2. к кому, перен. (вновь появиться)
кайта пайда болыу, кайтадан келиу; ко мне
~улось спокойствие маган тынышлык кай-
тадан келди; 3. к чему (возвратиться к преж-
нему) кайта айналыу, кайта токтау, кайта
баслау; мы ещё ~ёмся к этому вопросу
биз _ бул мэселеге еле кайта токтаймыз.
ВЁРНЦЫЙ прил. 1. (преданный) берил-
ген, тураклы, садык, шын; ~ый друг
шын дос; 2. дурыс, тууры, анык; ~ая мысль
тууры пикир, анык ой; ~ый перевод
дурыс аударма; ~ое решение задачи мэсе-
лениц дурыс шешилиуи; 3. (надёжный)
исенимли, дурыс; ~ая опора исенимли
тирек; ~ый способ дурыс усыл; 4. дел,
нак, еткир; ~ый глаз еткир кез; ~ая рука
кайтпайтугын кол; 5. (неизбежный, несом-
ненный) сезсиз, шексиз, анык, даусыз;
~ый выигрыш сезсиз утыс.
ВЕРОВАНИЯ мн. (ед. верование с.)
1. (убеждение, вера) исеним; 2. (религиоз-
- 81 —
ВЕР
ные представления) диний тусиник, исе-
нимлик.
ВЕРОВАТЬ несов. в кого, во что динге исе-
ниу, инаныу.
ВЕРОИСПОВЁДАНИ ||Е с. рел. динге
сыйыныу, динге исениу; свобода ~я динге
исениу еркинлиги.
ВЕРОЛОМНЦЫЙ прил. кыянатшы, кыя-
натлы, опасыз, уэдесин бузган, сертин
бузган, жауызлык; ~ый поступок опасыз
цылык; ~ое нападение жауызлыц топылыу.
ВЕРОЛОМСТВО с. кыянатшылык, опа-
сызлыц, уэдэсин бузыушылыц, серт бузыу-
шылык, жауызлыц.
ВЕРООТСТУПНИК м. уст. диннен
шыццаи, диннен бас тартцан, диннен безген.
ВЕРООТСТУПНИЦА женск. от вероот-
ступник.
ВЕРООТСТУПНИЧЕСТВО с. уст. дин-
нен шыгыушылык, диннен бас тартыушы-
лык, диннен безиушилик.
ВЕРОТЕРПИМОСТЬ ж. динге исениу*
еркинлиги.
ВЕРОТЕРПИМЫЙ прил. динге исениуге
еркинлик пенен царайтугын.
ВЕРОУЧЕНИЕ с. диний тэлимат, диний
оцыу.
ВЕРОЯТНО 1. нареч. болыуы мумкин,
шамасы; это вполне ~ бул толыгы менен
болыуы мумкин; 2. вводи, сл. мумкин, ити-
мал; ~, сегодня будет дождь мумкин,
бугин жауын болар.
ВЕРОЯТНОСТИЬ ж. итималлык, мум-
кинлик; по всей ~и итимал, болса керек,
мумкии; теория ~ей мат. итималлык
теориясы.
ВЕРОЯТНЫЙ прил. болыуы итимал
болган, болыуы мумкин болган, шынлыцка
жадын.
ВЕРСИЯ ж. версия (цандай да бир факт-
ты ямаса уацыяны тур ли тусиндире-
тцеын маелыуматлардьщ бири).
ВЕРСТЦА ж. уст. шакырым; <> за ~у
видно бир шадырым жерден керинип тур,
алыстан керинип тур; коломенская ~а
бойы сырыцтай адам.
ВЕРСТАК м. верстак.
ВЕРСТАТКА ж. полигр. верстатка fta-
риплерди ь;ол менен териуде крлланылату-
гын типографияльщ эсбап).
ВЕРСТАТЬ несов. что, полигр. вёрстка-
лау, вёрстка етиу; ~ книгу китапты вёрст-
ка л ау.
ВЁРСТКА ж. полигр. 1. (действие)
вёрсткалау, вёрстка етиу; ~ газеты
газетаны вёрсткалау; 2. (свёрстанный на-
бор) вёрстка (терилген ^эриплерди бетлер-
ге ретлестирий).
ВЕРСТОВЦ ОЙ прил. уст. шадырым,
шадырымлык; ~ые столбы шацырымлык
агашлар.
ВЕРТЕЛ м. ис; птица жарится на ~е кус
исте кабап болып атыр.
ВЕРТЁП м. вертеп (бузащялар фм
^ылмыслылар жыйналеан орын).
ВЕРТЦЁТЬ несов. 1. кого-что, чем. айлан-
дырыу, таулау, децгелетиу; былгау, шай-
цау (головой)-, ~ёть колесо дигиршекти
айландырыу; 2. кем-чем, перен. разг.
6 Русско-каракалпакский сл.
езинше басцарыу, бийлеу, хэкимшилик
етиу; О как ни ~й калай болсада, не исле-
сецде.
ВЕРТЦЁТЬСЯ несов. 1. (вращаться, кру-
житься) айланыу, децгелеу, тауланыу;
колёса вертятся дигиршеклер денгелейди;
2. перен. разг, айланшыцлау, дегереклеу;
он целый день здесь ~ёлся ол усы жерде
куни менен айланшыклайды да журеди;
~ёться под ногами тынышын алыу, маза-
сын алыу; 3. перен. разг, (изворачиваться)
тыпыршылау, хийлеетиу; не —йсь, а говори
правду! тыпыршыламай шынынды айт!;
О как ни ~йсь... калай етсец де..., не
ислесец де...
ВЕРТИКАЛЬ ж. тик.
ВЕРТИКАЛЬНО нареч. тигине, тикке.
ВЕРТИКАЛ ЬНЦЫЙ прил. тик; ~ая линия
тик Сызык; в ~ом положении тик жагда-
йында.
ВЁРТКИЙ прил. разг, шаккан, епли,
ебетейли.
ВЕРТЛЮГ м. 1. анат. уршык; 2. тех.
вертлюг (механизмниц айналатугын осы).
ВЕРТЛЯВЫЙ прил. 1. (излишне по-
движной) ушкалак, кылмынлаган, шыб-
жыцлаган; 2. (о лодке) кымыцлаган.
ВЕРТОЛЁТ м. вертолёт.
ВЕРТОПРАХ м. разг, жецил минез,
ушкалак-
ВЕРТУШКА ж. разг. 1. (вращающийся
предмет) айлангыш; 2. (о женщине)
жецил минезли, тураксыз хаял.
ВЕРТЯЧКА ж. 1. вет. делбе, айналма
кесели (крй-ешкилерде болатусын кесел)-,
2. (водяной жук) суу коцызы.
ВЕРУЮЩИЙ 1. прич. от веровать;
2. в знач. сущ. м. верующий и ж. верующая
динге исениуши, диншил.
ВЕРФЬ ок. верфь (кеме сопып шытрату-
гын хрм ремонтлайтусын ендирис орны).
ВЕРХ At. 1. (верхняя часть) тебе, бас,
усти, жокарысы; ~ горы таудыц басы,
таудыц тебеси; забраться на самый ~
ец тебесине шыгыу; 2. усти, устинги кабат;
он занимает ~ дома ол жайдыц устинги
кабатын алып тур; 3. тыс, тысы, оц, сырты;
пальто с суконным верхом тысы сукнолы
пальто; 4. разг, (верхнее течение реки)
сага, ер; плыть с верху ер жагынан жузиу;
5. (крыша экипажа) усти; 6. мн. верхи
(руководящие круги) жокаргы, басшы;
правящие ~й баскарыушы басшылар;
7. (высшая степень чего-л.) басы, шыцы;
~ совершенства жетилгенлик шыцы;
взять ~ устем болыу; скользить по ~ам,
нахвататься ~ов устиртин билиу.
ВЁРХНЦИЙ прил. 1. жокаргы, устинги;
~ий этаж жокаргы кабат; 2. ер, сага,
сагадагы, ердеги; ~ее течение реки дэрья-
ныц ердеги агысы; 3. (надеваемый поверх
платья) сырт, сырткы, уст, устки, тысцы;
~яя одежда сырткы кийим; 4. муз. жокары,
бэлент; ~ий регистр белент регистр.
ВЕРХОВН||ЫЙ прил. жоцаргы; ~ая
власть жоцаргы хукимет; Верховный Совет
СССР СССР Жокаргы Совета.
ВЕРХОВОД м. разг, басшы, жетек-
ши.
ВЕР
— 82 —
ВЕРХОВОДИТЬ несов. кем-чем, разг.
басцарыу, басшы болыу, жетекшилик етиу,
буйырыу.
ВЕРХОВЦОЙ прил. 1. атлы, минги; ~ая
лошадь минги ат; ~ая езда атлы журиу;
2. в знач. сущ. м. верховой атлы, атлы
журиуши.
ВЕРХОВ ЬЕ с- ер жагы, сага бети, сага
жагы; ~ Аму-Дарьи Эму дэрьяныц сага
жагы.
ВЕРХОГЛЯД м. разг, шаларай, устиРтин
караушы.
ВЕРХОГЛЯДСТВО с. разг, шалагай-
шылык, шалаЕайлыц, устиРтин караушы-
лык-
ВЕРХОЛАЗ м. верхолаз, бийикте
ислеуши.
ВЕРХОМ нареч. 1. (по верху) жоцары-
сынан, устинен; идти ~ жоцарысынан
журиу; 2. (выше краёв) толтырып, липил-
детип, ернеклетип; налить стакан ~ ста-
канды толтырып куйыу.
ВЕРХОМ нареч. атлы, атта, ат минип,
атца мииип; ехать~ ат минип журиу, атлы
журиу.
ВЕРХУШКА ж. 1. уш, бас (дерева);
тебе, шыц (горы); 2. перен. разг, жоцаргы
басцарыушы топар, жоцаргы катлам; пра-
вящая ~ басдарыушы топар.
ВЁРША ж. рыб. даза.
ВЕРШЙНА ж. 1. уш, бас, уша бас (дере-
ва); тебе, шыц (горы); 2. перен. жоцаргы
дэреже, шыц, бэлент; ~ славы даццтыц
шыцы; <> ~ угла мат. муйештиц тик ушы,
муйештиц тебеси.
ВЕРШИТЕЛЬ м. басцарыушы, шешиу-
ши; ~ судеб тагдирди шешиуши.
ВЕРШИТЬ несов. что, чем басцарыу,
шешиу; ~ всеми делами барлык жумыслар-
ды басцарып отырыу.
ВЕРШОК м. уст. вершок (4,4 смге тец
узынльщ елшеу).
ВЕС I м. 1. салмак, а^ырлык; ~ десять
килограммов ауырлыгы он килограмм;
чистый ~ таза салмак; атомный ~ атом-
лык салмак; молекулярный ~ молекуляр-
лык салмак; удельный ~ салыстырма сал-
мак; определить ~ чего-л. салмагын анык-
лау; 2. перен. салмак, аброй, хурмет;
человек с большим весом улкен абройлы
адам; <> на ~ золота жудэ хэм кымбат, ба-
хасы алтынга тец; прибавить в весе семириу,
етке шыгыу.
ВЕС II м.: держать на ~у асылдырып
тургызыу, илиндирип тургызыу.
ВЕСЕЛЕТЬ несов. от чего и без доп.
шадланыу, цууаиыу, кеуиллениу, кеули
кетерилиу, уакты хош болыу.
ВЕСЕЛИТЬ несов. кого-что, чем шад-
ландырыу, кууандырыу, кеуиллендириу,
кеуилин кетериу, уактын хош етиу; ~
публику калайыкты кеуиллендириу.
ВЕСЕЛИТЬСЯ несов. кеуил кетерисиу,
кеуиллеииу, шадланыу, уакты хошлык
етиу.
ВЕСЕЛО 1. нареч. шадлы, кууанышлы,
кеуилли, уацты хош болып; ~ смеяться
шадлы турде кулиу; 2. безл. в знач. сказ.
шад, шок; мне очень ~ мениц кеулим шад.
ВЕСЁЛОСТЬ ж. шадлык, кеуиллилик,
кууанышлык, уакты хошлык.
ВЕСЕЛ ||ЫЙ прил. 1. (жизнерадостный)
шадлы, кууанышлы, кеуилли, уацты хош;
~ое настроение хош кейипли, кейипи хош;
~ое лицо кууанышлы жуз; 2. (доставляю-
щий веселье) кызыдлы, тамаша, хэзил;
~ый спектакль кызык спектакль; 3. разг,
(яркий, светлый) суйкимли, ашык; ~ая
расцветка ткани гезлемениц ашык гули.
ВЁСЕЛ ЬЕ с. 1. (жизнерадостность)
шадлык, кеуил хошлык, уакты хошлык;
в доме царило ~ жайдыц ишинде зор кеуил
хошлык; 2. (развлечение, забава) зауык,
ойын-кулки.
ВЕСЕЛЬНЫЙ прил. ескекли.
ВЕСЕЛЬЧАКм. разг, хошшак, хэзилкеш,
кеуилли.
ВЕСЕННИМИ прил. бэхэрги, бэхэрдеги;
~е дни бэхэрги кунлер; ~е полевые работы
бэхэрги атыз жумыслары.
ВЁСИТ||Ь несов. келиу, шыгыу; груз ~
десять килограммов жук он килограмм
шыгады.
ВЁСКЦИЙ прил. 1. (имеющий большой
вес) салмаклы, ауыр; золото и свинец —
~ие металлы алтын хэм коргасын — сал-
маклы металлар; 2. перен. (убедительный)
салдамлы; исендирерли, эхмийетли, мани-
ли; ~ое доказательство исендирерли дэлил;
~ий довод салдамлы себеп.
ВЕСЛО с. ескек.
ВЕСНА ж. бэхэр, кеклем.
ВЕСНОВСПАШКА ж. с.-х. бэхэрги жер
суриу.
ВЕСНОЙ, ВЕСНОЮ нареч. бэхэрде,
кеклемде; ранней ~ ерте бэхэрде-
ВЕСНУШКИ мн. (ед. веснушка ж.)
сепкил.
ВЕСНУШЧАТ ||ЫЙ прил. сепкилли, сеп-
кил баскан; ~ое лицо сепкилли бет.
ВЕСОВОЙ I прил. елшеули, елшеу...,
елшенип сатылатугын; ~ хлеб елшенип
сатылатугьш наи.
ВЕСОВЦОЙ II прил. тэрези...; ~ая гиря
тэрези тас, елшеу тас.
ВЕСОВЩЙК м. тэрезнман, тэрезиши.
ВЕСОВЩИЦА женск. от весовщик.
ВЕСОМОСТЬ ж. салмаклылык, ауыр-
лык-
ВЕСОМЫЦЙ прил. 1. (обладающий весом)
салмаклы, ауыр; 2. перен. салдамлы, исен-
дирерлик, эхмийетли, мэнили; ~е доказа-
тельства исендирерли дэлиллер.
ВЕСТ м. мор. 1. (запад, западное направ-
ление) батыс, батыс тэреп; 2. метеор.
(западный ветер) батыстан ескен са-
мая.
ВЕСТИ несов. 1. кого-что алып барыу,
жургизиу, апарыу, баслау, жетелеу, жетек-
леу; ~ ребёнка за руку баланыц колынан
услап журиу; ~ лошадь в поводу аттыц
жибинен жетелеу; ~ войска в бой
эскерлерди сауашка баслап тусириу; 2.
что жургизиу, айдау; ~ машину маши-
наны айдау; ~ железнодорожный состав
темир жол составын жургизиу; 3. что
баскарыу, алып барыу, еткериу; ~ семинар
семинар еткериу; ~ собрание жыйналысты
_______________________- 83 -___________________BET
алып барыу; 4. чем, по чему (двигать)
жылыстырып керсетиу; ~ указкой по карте
шыбык пенен картадан керсетиу; 5. что
(прокладывать) тартыу, алып барыу, жур-
гизиу; ~ шоссе на юг шоссени тусликке
карай тартыу; 6. (служить дорогой) алып
барыу, алып келиу; тропинка ведёт к реке
сокпак дэрьяга алып келеди; 7. что, с кем-
-чем алып барыу, жургизиу; ~ переговоры
сейлесиулер жургизиу; ~ борьбу гурес
жургизиу; 8. алып барыу; ~ протокол
протокол алып барыу; ~ дневник кунделик
таптер алып барыу; < ~ себя езин тап
тутыу, езин тута билиу; ~ начало келип
шыгыу; ~ огонь ок жаудырыу.
ВЕСТИБЮЛЬ м. вестибюль (кирер
ауыздакы белме); ~ театра театрдыц вести-
бюли.
ВЕСТИСЬ несов. 1. (производиться)
жургизилиу; строительные работы ведутся
уже два года курылыс жумыслары еки
жылдаи бери жургизилип атыр; 2. безл.
разг, алып барыу, эдеттегидей жургизи-
лиу; так издавна ведётся бурыннан усылай
болып келеди.
ВЁСТНИК м. 1. хабаршы, хабарлаушы,
хабар бериуши; 2. (издание) хабаршы;
Вестник Каракалпакского филиала Акаде-
мии ваук УзССР УзССР Илимлер акаде-
миясыныц Каракалпадстан филиалыныц
хабаршысы.
ВЕСТОВ ||0Й прил. 1. уст. хабар бериу-
ши; ~ая пушка атып хабар бериуши топ;
2. в знач. сущ. м. вестовой воен, хабаршы,
шабарман.
ВЁСТОЧКЦА ж. азы-кем хабар; получить
~у азы-кем хабар келиу.
ВЕСТЦЬ ж. хабар, дерек; радостная ~ь
Кууанышлы хабар; без ~и пропасть
дерексиз жогалыу, дерексиз кетиу.
ВЕСЦЫ только мн. тэрези; аптекарские
~ы дэри терези; ручные ~ы кол тере-
зи; взвесить на ~ах тэрезиде елшеп ке-
риу.
ВЕСЬ (вся, всё, все) мест. 1. опред.
путин, путкил, барлык, гуллен, тутас,
путкиллей; ~ город барлык кала; во всём
мире путкил дуньяда; все народы барлык
халыклар; вся сумма барлык сумма; всё
время хэмме уакытта; во ~ голос дауысы-
нын, барынша, барлык дауысы менен; изо
всех сил, во всю мочь кушиниц барынша,
барлык куши менен; во всё горло дауысы-
ныц барынша; во всю ширину путкиллей
кецлигине; 2. (совсем) дым, эбден, жуде;
платье всё порвано кейлек эбден жыртыл-
ган; ~ мокрый усти басы дым сел-сел;
он ~ в отца ол экесиниц дэл ези; вся в сле-
зах кези жаска толган; он ~ обратился
в слух ол жудэ дыккатлы тыцлады; он
~ внимание ол дыккат койды; 3. в знач.
сказ, (израсходован, окончился) хэммеси
тамам болыу, барлыгы питиу; бумага вся
кагаздыц хэммеси тамам болды; деньги все
гуллэн акта питти; 4. в знач. сущ. с. всё
хэмме, бары, бери; всё его рйдовало хэм-
меси оны кууандырды; всего понемногу
хэммеси аз-аздан; лучше всего хэммеси-
нен жаксысы; лучше всего уйти ец жак-
сысы кетиу керек; всё для победы! хэммеси
жецис ушын!; 5. в знач. сущ. мн. все хэм-
меси, барлыгы; все кому не лень книге кош
жакса хэммеси; все как один хэммеси бир
адамдай; все до одного хэммеси, бири кал-
май; лучше всех барлыгынан жаксы;
все за одного — один за всех погов. хэмме
биреу ушын, биреу хэмме ушын; <$> всего
хорошего (пожелание при прощании) бар
бол, саулык пенен керискеймиз; всё равно
!) (безразлично) бэри бир, мейли, ык-
тыяры; 2) (несмотря ни на что) хеш нэрсеге
карамастан, калай болсада; он всё равно
сделает это бэри бир ол буны ислейди;
без всего (остаться, уйти, уехать и т. п.)
дымсыз, нэрсесиз; по всему барлык бел-
гилерине Караганда; при всём том соган
карамастан; вот и всё баска айтарым жок,
косатугын жок-
ВЕСЬМА нареч. кутэ, жудэ, огада, ец,
дым; ~ рад вас видеть сизди кергениме
огада кууанышлыман.
ВЕТВЙСТЦЫЙ прил. шакалы, путацлы,
шакасы кеп, путагы кеп; ~ое дерево ша-
калы a Fam.
ВЕТВИТЬСЯ несов. шакалау, путакла-
ныу, тармацланыу.
ВЕТВЬ ж. 1. (побег, отросток) путак,
шака; ветви дуба еменниц шакалары;
2. (отрасль чего-л.) тарау, белим; 3. (от-
ветвление) тарау, тармак; 4. (линия родства)
урпак, носил.
ВЁТЦЕР^ж. самал, жел; слабый ~ер пес
самал; резкий ~ер катты самал; поднялся
~ер самал турды; идти против ~ра самал-
га карсы журиу; У него ~ер в голове
ол жецил минезли адам; бросать деньги
иа ~ер акшаны женсиз жумсау; бросать
слова на ~-ер итибарсыз сейлеу, ойланбай
сейлеу; идти, куда~ер дует самал’кайда
карап ессе, сол жакка ауыу, ким^басым
болса, соныц сезии сейлеу.
ВЕТЕРАН м. ветеран, кексе; ~ войны
урыстыц* ветераны; ~ революции рево-
люцияныц ветераны; ~ науки илимге мий-
нет сицирген адам.
ВЕТЕРИНАР м. ветеринар, мал док-
тор .
ВЕТЕРИНАРИЯ ж. ветеринария (^айуан-
лардьщ кеселлери .>;эм оларды емлеу туу-
ралы илим).
ВЕТЕРИНАРНЫЙ прил. ветеринария...,
ветеринариялык; ~ врач ветеринариялык
врач.
ВЕТЕРОК м. жумсац самал.
ВЕТКА ж. 1. см. ветвь 1; 2. ж.-д. тармак,
тарау.
ВЕТЛА ж. тал, шыгыр тал.
ВЕТО с. нескл. юр. вето, тыйым, кадаган;
право ~ вето салыу правосы;* наложить
на что-л. бир нэрсеге тыйым салыу.
ВЕТОШЬ ж. шобыт, лэтте.
ВЕТРЕНИК м. разг, жецил минезли,
ушкалак адам, турадсыз адам.
ВЁТРЕНИЦА женск. от ветреник.
ВЕТРЕНО 1. нареч. (легкомысленно)
жецил минезли, ушка.пак„ турацсыз;
2. безл. в знач. сказ, самаллы, желли;
сегодня ~ бугин кун самаллы.
6*
BET
— 84 —
ВЕТРЕНОСТЬ ж. жецил минезлилик,
ушдалацлык-
ВЕТРЕН||ЫЙ прил. 1. самаллы, желли;
~ая погода самаллы хауа райы; 2. разг,
(легкомысленный) жецил минезли, ушца-
лац, турадсыз; ~ый поступок ойсыз цы-
лыц.
ВЕТРО’ цоспа свзлердиц «самалсаъ тийис-
ли биринши белеги, мыс.', ветроэнёргия са-
мая энергиясы.
ВЕТРОГОН м. см- ветреник.
ВЕТРОДВИГАТЕЛЬ ж. самал двигатели.
ВЕТРОМЕР м. метеор, самал елшеуиш
(эсбап)
ВЕТРЯК м. разг. 1. см. ветродвигатель;
2. (мельница) жел цараз.
ВЕТРЯНКА I ж. обл. (ветряная мель-
ница) жел цараз.
ВЕТРЯНКА II ж. разг, (ветряная оспа)
суу шешек кесели.
ВЕТРЯНОЙ прил. самал..., жел...; ~ дви-
гатель самал двигатели.
ВЁТРЯНЦЫЙ прил.: ~ая оспа суу шешек
кесел и.
ВЕТХИЙ прил. тозгаи, генерген, сауса-
ган; ~ дом тозгаи жай; <> ~ старик жудэ
цартайган гарры.
ВЕТХОСТЬ ж. тозганлыц, генергенлик,
саусаганлык; прийти в ~ эбден тозып
жетиу.
ВЕТЧИНА ж. ветчина (шошцаныц
1'ацланган сан ети).
ВЕТЧЙННЦЫЙ прил. ветчина...; вет-
чинадан исленген; ~ая колбаса ветчинадан
исленген колбаса.
ВЕТШАТЬ несов. тозыу, генериу, саусау.
ВЁХЦА ж. 1. белги агат, белги цазыц,
шегара цазыц; поставить ~и на границе
участка участканыц шегарасына белги
цазыцлар кагыу; 2. мн. вехи дэуир, басцыш;
основные ~и в истории тарийхтагы тий-
каргы дэуирлер.
ВЁЧЕ с. ист. вече (эййемги Русьта ха-
лыц жыйналысы).
ВЕЧЕВЦОЙ прил- ист. вече...; ~ая пло-
щадь вече майданы.
ВЁЧЕР м. 1. кеш; к ~у кешке, кешке
таман; под ~ кеште, кешке жадын; по
вечерам кешки уацытларда; 2. кеше, сауыц
кешеси, зыяпат; литературный ~ эдебий
кеше; новогодний ~ таза жыл кешеси.
ВЕЧЕРЁЦТЬ несов. кеш болыу, царацгы
тусиу, ымырт жабылыу; зимой рано ~ет
цыста ерте кеш болады.
ВЕЧЕРИНКА ж. кеше, отырыспа, ша-
цырыспа, зыяпат; студенческая ~ студент-
лер кешеси.
ВЕЧЕРКОМ нареч. разг. см. вечером.
ВЕЧЁРНЦИЙ прил. 1. кешки, кештеги;
~ий час кешки саат; ~ее нёбо кешки аспан;
~яя газета кешки газета; ~яя школа рабо-
чей молодёжи рабочий жаслар кешки
мектеби; 2. жыйынга арналган, кешеге
арналган; ~ее платье жыйынга арналган
кейлек.
ВЁЧЕРОМ нареч. кеште, кешцурын;
поздно ~ кешлетип.
ВЕЧНО нареч. 1. (в течение веков) мэцги,
бэрха, бэркулла; 2. разг, (постоянно) хэр
дайым, хэр цашан, мудамы; он ~ занят
ол мудамы бос емес.
ВЕЧНОЗЕЛЕНЫМИ прил. мудамы жа-
сыл, бэрдулла кеп-кембек; растения
мудамы жасыл есимликлер.
ВЕЧНОСТЬ ж. мэцгилик, емирлик;
-ф- целая ~ мэцгилик; казаться ~ю мэцгиге
созылатугындай болып кериниу.
ВЁЧНЦЫЙ прил. 1. (бесконечный во вре-
мени) мэцги, мэцгилик; ~ая матёрия фи-
лос. мэцгилик материя; 2. (никогда не
прекращающийся) мэцгилик; ~ая мерзлота
мэцгилик тоц; 3. (бессрочный) мэцги,
мэцгилик; акт на ~ое пользование землёй
жерди мэцгилик пайдаланыуга берилген-
лик акты; 4. разг, (всегдашний, постоянный)
удайы, мудамы, бэрцулла;~ые споры удайы
тартыслар; <ф> ~ая слава мэцгилик дацк.
ВЁШАЛКЦА ж. 1. (полка или стойка)
вешалка, кийим цыстыргыш, кийим ил-
диргиш; 2. разг, (гардероб) вешалка, кийим
цыстыратугын орын; слать пальто на ~у
пальтоны вешалкага бериу; 3. (петля)
илдиргиш, илгиш, илгек бау; пришить ~у
илгек бау тагыу.
ВЕШАТЬ I несов. 1. что цыстырыу, асыу,
илиу, илдириу, илип дойну; ~ картину
сууретти цыстырыу; ~ бельё жууылган
кирди илип дойыу; 2. кого дарга асыу.
асып елтириу; <> ~ голову нэзерин темен
салыу.
ВЕШАТЬ II несов. кого-что (взвешивать)
елшеу, тэрезиге тартыу, ауырлыгын
аныцлау; ~ хлеб нанды елшеу.
ВЕШАТЬСЯ I несов. (лишать себя жиз-
ни) асылыу, асылып елиу.
ВЕШАТЬСЯ II несов. прост, (взвеши-
ваться) елшениу.
ВЕШНИЙ прил. поэт, бэхэрги, кеклем-
деги.
вешу наст, ер. от весить.
ВЕЩАТЬ несов. что и без доп. 1. уст.
(изрекать) жар салыу, жар урыу, хабар-
лау; 2. (предсказывать) уэлийлик етиу,
болжап айтыу, болжау; 3. (передавать
по радио) радиодан бериу, радиодан есит-
тириу, радиодан айтыу.
ВЕЩЕВОЦЙ прил. зат..., буйым..., зат
салатугын, туратугын, зат цойылатугын,
сацланатугын; ~й мешок буйым калта;
~й склад зат дойылатугын склад; ~е
снабжение зат пенен тэмийцлеу.
ВЕЩЕСТВЕННЫ ||Й прил. 1. филос. (ма-
териальный) затлык, материялыц; ~й
мир материялыц дунья; 2. затлай, зат пе-
нен; буйым, буйымлай; ~й ущёрб затлай
келтирилген зыян; <ф> ~е доказательства
юр. зат пенен келтирилген делил лер.
ВЕЩЕСТВ ДО с. зат; органические ~й
органикалыц затлар; отравляющие ~а
ууландырыушы затлар.
ВЕЩ||Ь ж. 1. зат; буйым; он держал
в руках какую-то ~ь ол цолына бир затты
услап турды; 2. мн. вёщи (имущество)
буйымлар, ол-пул, мулк; 3. мн. вёщи
затлар; сдать вёщи в багаж затларды багаж-
га тапсырыу; 4. (явление действительности,
факт) зат, нэрсе, цубылыс, уацыя;
прекрасная ~ь — молодость! жаслыц —
— 85 —
ВЗБ
эжайып нерсе!; удивительная ~ь! хайран
цаларлыц зат!; 5. вещи филос. зат, нэрсе;
в порядке ~ёй тэбийгый, тэбийгый нэрсе,
тан, цаларлыгы жод; называть вещи своими
именами хэр нэрсени ез аты менен атау.
ВЕЯЛКА ж. с.-х. веялка (дзн елейту-
гын, тазалайтусын машина).
ВЕЯЛЬЩИК ~ м. веялкашы, веялкада
ислеуши, кырман атыушы.
ВЕЯЛЬЩИЦА женск. от веяльщик.
ВЁЯНИЦЕ с. 1. с.-х. (зерна) сууырыу,
атып тазартыу, елей тазартыу; 2. перен.
(направление, тенденция) багдар, агым;
новые —я в искусстве искусстводагы жада
багдарлар; 3. (дуновение) есиу, уулеу.
ВЕЯТЬ несов. 1. что, с.-х. сууырыу,
тазалау, елеу; 2. (о ветре) есиу, уУлеУI
3. (развеваться) желбиреу, желпилдеу;
веют знамёна байрацлар желбирейди;
4. безл. чем ийиси келиу, сезилиу, леби
келиу, хэуири урыу, аццыу; веет весной
бэхэрдиц ийиси сезилип тур; веет прохла-
дой сууыцтын, белгиси сезилип тур.
ВЖИВАТЬСЯ несов. см. вжиться.
ВЖЙ||ТЬСЯ сов. во что, разг, кенлигип
кетиу, уйренисип кетиу; актёр ~лся в роль
актёр ролине уйренисип кетти.
ВЗ® (ВЗО®, ВЗЪ®, ВС=) приставка 1)
цэрекеттиц жоцары царай басытлантн-
лыгын билдиреди, мыс.: взлететь ушып
кетиу; 2) ^зрекеттиц тез пайда болыуын
билдиреди, мыс.: взбухнуть бирден исип
кетиу; 3) .^эреке/птиц толыц болеанлы-
гын кврсетеди, мыс.: взболтать былгау,
араластырыу.
ВЗАД нареч. разг.: ~ и вперёд артда
хэм алга, арман-берман; ходить и вперёд
по комнате белмеде арман-берман журиу;
ни ~ ни вперёд я артда емес, я алга емес;
я ары емес, я бери емес.
ВЗАИМНОСТЬ ж. ез-ара келисиушилик,
еки тэрепке бирдейлик, еки тэрепке тец;
~ обязательств миннетлемелердид еки
тэрепке бирдейлиги; отвечать ~ю езини-
киндей етип ислеу.
ВЗАЙМНЦЫЙ прил. ез-ара..., еки тэрепке
бирдей, еки тэрепке тед; ~ое доверие
ез-ара исеним; ~ая любовь ез-ара суйиу-
шилик; ~ая помощь ез-ара жэрдем; <>
~ый залог грам. шериклик дэреже.
ВЗАИМО® цоспа сезлердиц «ез-ара, бир-
-бирине» деген мэнини билдиретувын би-
ринши белеги, мыс.: взаимовлияние ез-ара
тэсири.
ВЗАИМОДЁЙСТВИ ||Е с. ез-ара хэрекет
етиу, ез-ара байланыс; во ~и ез-ара хэре-
кет етиуде; ~е частей машины машина
белпмлеринид ез-ара хэрекет етиуи.
ВЗАИМОДЕЙСТВОВАТЬ несов. ез-ара
хэрекет етиу, ез-ара байланыста болыу.
ВЗАИМОДОВЕРИЕ с. ез-ара исениу,
бир-биреунне нсениу-
ВЗАИМОЗАВИСИМОСТЬ ж. ез-ара гэ-
резлилик, бир-бирине байланыслылыц.
ВЗАИМОЗАМЕНЯЕМЫЙ прил. ез-ара
алмасатугын, бир-бири менен алмасатугын.
ВЗАИМООБУСЛОВЛЕННОСТЬ ж. ез-
-ара шэртлилик, бир-бирине тэсир етиу-
шилик.
ВЗАИМООТНОШЁНИ||Е с. 1. (взаимо-
действие) ез-ара байланыс, бир-бирине
гэрезлилик; 2. мн. взаимоотношения ез-ара
дарым-датнасыд, ез-ара датнасыд; хоро-
шие ~я ез-ара жаксы датнасыд.
ВЗАИМОПОМОЩИЬ ж. ез-ара жэрдем,
ез-ара кемек, бир-бирине жэрдем бериу;
договор о дружбе и ~и дослыд хэм ез-ара
жэрдем хакдындагы келисим; < касса ~и
ез-ара жэрдем бериу кассасы.
ВЗАИМОПОНИМАНИЦЕ с. ез-ара туси-
ниу, бир-бирин тусиниу; добиться полного
~я ез-ара толыд тусиниуге ерисиу.
ВЗАИМОСВЯЗЬ ж. ез-ара байланыс.
ВЗАЙМЫ нареч. дарызга, несийеге; взять
~ дарызга алыу, несийеге алыу; дать
~ дарызга бериу, несийеге бериу.
ВЗАМЕН предлог с род. п. орнына;
что вы дадите мне ~ этой книги? бул
китаптыц орнына сиз маган не бересиз?
ВЗАПЕРТИ нареч. 1. (под замком) беки-
тиули жайда, дулып урылган жайда, ду-
лыплап, бекитип, жабыдта, иликте; 2. пе-
рен. (в уединении) бир ези, жалгыз.
ВЗАПУСКИ нареч. цууып жетиуге
тырысып, озып кетиуге жарысып; бегать
~ озып кетиуге жарысып жууырыу.
ВЗАШЕЙ нареч. прост, ецсесине туйип;
прогнать ~ ецсесине туйип кууып жибе-
риу.
ВЗБАДРИВАТЬ несов. см. взбодрить.
ВЗБАЛАМУТИТЬ сов. прост. 1. что
(жидкость) ылайландырыу, былгастырып
шайцау; 2. кого-что, перен. (взволновать)
цэуиплендириу, тынышсызландырыу.
ВЗБАЛМОШНЫЙ прил. разг, есиуас,
жарым ес.
ВЗБАЛТЫВАТЬ несов. см. взболтать.
ВЗБЕГАТЬ несов- см. взбежать.
ВЗБЕЖАТЬ сев. жууырып миниу, жууы-
рып шыгыу (жоцарыга, бийикке).
ВЗБЕЛЕНИТЬСЯ сов. разг, катты кызып
кетиу, жини келиу, ашыуы келиу.
ВЗБЕСИТЬ сов. кого, чем жинин кел-
тириуг, катты ка\эрлендириу, канын кызды-
рыу.
ВЗБЕСИТЬСЯ сов. 1. (заболеть бешен-
ством) кутырыу; 2. перен. (прийти в бе-
шенство) жини келиу, цатты цэхэрлениу,
даны цызыу.
ВЗБЕШЁННЫЙ 1. прич. от взбесйть;
2. прил. перен. жини келген, дэхэрленген,
ашыуланган.
ВЗБИВАТЬ несов. см. взбить.
ВЗБИРАТЬСЯ несов. см. взобраться.
ВЗБИТЬ сов. что 1. дампайтып жибериу,
урпейтип жибериу; ~ подушку дастыкты
цампайтып жибериу*; 2. писип таслау,
кепиртип жибериу; ~ сливки даймацты
писип таслау.
ВЗБОДРЙТЬ сов. кого-что, чем кеуил-
лендириу, йошландырып жибериу, кеулин
кетериу.
ВЗБОЛТАТЬ сов. что шайцау, былгап
араластырыу, былгау, былгастырыу.
ВЗБРЕСТЙ сов.: ~ в голову, ~ на ум
разг, тосаттан ядца тусиу, бирден^есине
келиу.
ВЗБРЫЗГИВАТЬ несов. см. взбрызнуть.
ВЗБ
— 86 —
ВЗБРЫЗНУТЬ сов- что, чем, разг.
'буркну'’ себиу, шашыу, буркип жибериу,
•себип жибериу; ~ цветы гулге суу се-
биу.
взбудораженный 1. прич. от взбу-
доражить; 2. прил. разг, хаулыццан, ты-
нышсызл анган.
ВЗБУДОРАЖИВАТЬ несов. см. взбудо-
ражить-
взбудораживаться несов. см. взбудо-
ражиться.
ВЗБУДОРАЖИТЬ сое. кого-что, чем,
разг, тынышсызландырыу, мазасын алыу,
биймаза кьглыу, шаукым шыгарыу, пэтенге
келтириу-
ВЗБУДОРАЖИТЬСЯ сов. разг, тынцш-
сызланыу, мазазы кетиу, биймаза болыу,
пэтенге келиу.
ВЗБУНТОВАТЬ сов. кого-что топалац
ислеуге цызыцтырыу, цозгалац табыуга
гыжац бериу, кетерилиске шацырыу.
ВЗБУНТОВАТЬСЯ сов. топалац ислеу,
цозгалац табыу, кетерилис шыгарыу.
взбучкца ж. прост, цатты таяц, жа-
ман сегис, сазайы (побои); сегис, кейис
(выговор); дать ~у сазайын бериу; полу-
чить ~у цатты кейис алыу.
ВЗВАЛИВАТЬ несов. см. взвалить.
ВЗВАЛЙЦТЬ сов. 1. кого-что, на кого-
-что кетерип салыу, жуклеу, тийеу; ~ть
мешок на спину цалтаны арцага кетерип
салыу; 2. что, на кого, перен. разг, тацыу,
артыу, жуклеу; жабыу (вину); он ~л на
меня всю работу ол маган барлыц жумысты
тацды; ~ть ответственность на кого-л.
жууапкершиликти биреуге артыу.
ВЗВЕСИТЬ сов. 1. кого-что елшеу,
елшеп кериу, тэрезиге тартыу; ~ багаж
багажды елшеп кериу; 2. что, перен.
Хэртэреплеме ойлап кериу, ойланып кериу,
салыстырып кериу; ~ все за и против
жаклаушы хэм карсы пикирлерди салыс-
тырып кериу.
ВЗВЕСИТЬСЯ сов. елшениу, елшенип
кериу.
ВЗВЕСТИ сов- что, на кого жабыу,
артыу, тагыу; ~ вину на другого айыпты
басца биреуге тагыу.
ВЗВЁШЕННЦЫЙ 1. прич. от взвесить;
2. прил. физ. цосылмаган, араласпаган,
араласпайтурган;~ое состояние араласпа-
ган жагдай.
ВЗВЕШИВАНИЕ с. елшеу; ~ грузов
жуклерди елшеу.
ВЗВЕШИВАТЬ несов. см. взвесить.
ВЗВЕШИВАТЬСЯ несов. см. взвеситься.
ВЗВИВАТЬ несов. см. взвить.
ВЗВИВАТЬСЯ несов. см. взвиться.
ВЗВИЗГИВАТЬ несов. см. взвизгнуть.
ВЗВИЗГНУТЬ сов. шыцгырып жибериу,
бирден цышцырып жибериу, шыр етиу,
шырлап жибериу.
ВЗВИНТИТЬ сов. кого-что, разг, цоз-
дырыу, цыздырыу, зыгырданын цайнатыу;
~ нервы нервлерин цыздырыу; <> ~ цены
баханы асырыу, баханы кетериу.
ВЗВИНЧЕННЫЙ разг. 1. прич. от
взвинтить; 2. прил. куйип жанган, цатты
тынышсызл анган.
ВЗВИНЧИВАТЬ несов. см. взвинтить.
взвиуть сов. что жокары кетериу,
аспанга шыгарыу; ветер ~л пыль самал
шанды аспанга шыгарды.
взвйться сов. тикке кетерилиу, бирден
кетерилиу, тикке ушыу; пелпеллеп ушыу.
ВЗВОД I м- воен, взвод; стрелковый
~ атцышлар взводы.
ВЗВЦОД II At. (часть огнестрельного
оружия) цулац; <. быть на ~бде мэслик
аухалда болыу.
ВЗВОДЙТЬ несов. см. взвести.
ВЗВОДНЦОЙ прил. кулак-.., кулак кай-
тарыу; ~ая пружина кулак кайтарыу
серппеси.
ВЗВОДНЫЙ прил. воен. 1. взвод...,
взводлык; ~ командир взводлык коман-
дир; 2. в знач. сущ. м. взводный взвод
командиры-
ВЗВОЛНОВАННО нареч. даулыгып, ке-
терилип, тынышсызл анып; говорить ~
кетерилип сейлеу.
ВЗВОЛНОВАННЫЙ 1. прич. от взвол-
новать; 2. прил. даулыккан, кетерилген,
тынышсызл анган; ~ вид хаулыккан тур;
~ голос кетерилип шыккан дауыс.
ВЗВОЛНОВАТЬ сов. 1. что (вызвать
волны) шайпалтыу, толцынландырыу, тол-
цынлатыу; 2. кого-что (растревожить,
возбудить) хаулыцтырыу, тынышсызлан-
дырыу, ойландырыу.
ВЗВОЛНОВАТЬСЯ сов. 1. (покрыться
волнами) шайпалыу, толцынланыу; 2. (рас-
тревожиться) хаулыгыу, тынышсызланыу,
ойланыу, кеули тыныш таппау.
ВЗВЫТЬ сов. 1. (о животных) улыу,
цацсыу, уаццылдау; 2. разг, екириу, еки-
рип жылау, ышцырыу, ексип жылау; ~
от боли ауырганлыцтан екирип жылау.
ВЗГЛЦЯД м. 1. кез царас, нэзер, кез
салыу; пристальный ~яд еткир нэзер;
устремить ~яд нэзерин тигиу; 2. (мнение)
кез царас, пикир; политические ~яды
сиясий кез царас; <> на~яд сырттан Кара-
ганда, сыртцы керинисине Караганда; на
мой ~яд меницше, мениц пикиримше; на
первый ~яд биринши кериуден; на первый
~яд ему лет двадцать биринши рет керген-
де оган жигирма жастан артыц бермейсец;
с первого ~яда 1) (сразу же) бирден, хе де-
мей-ац; 2) (по первому впечатлению) би-
ринши кериуден-ац.
ВЗГЛЯДЫВАТЬ несов. см. взглянуть.
взглянуть сов. 1. на кого-что царап
цойыу, царап алыу, царау, нэзер салыу,
кез салыу; ~ в лицо жузиие царап цойыу;
2. на что, перен. кеуил бериу, кеуил белиу;
~ на дело серьёзно иске дыццат пенен кеуил
бериу._
ВЗГОРЬЕ с. разг, тебе, бэлентлик.
ВЗГРЕТЬ сов. кого-что, прост. 1. (от-
колотить) урып таслау, сабап таслау;
2. (выругать) цатты кейиу, сазайын бериу.
ВЗГРОМОЖДАТЬ несов. см. взгромоз-
дить.
ВЗГРОМОЖДАТЬСЯ несов- см. взгро-
моздиться.
ВЗГРОМОЗДИТЬ сов. что, на кого-что,
разг, зордан кетериу, зордан койыу, уйип
— 87 —
взл
таслау; ~ вёщи на машину затлар ды ма-
шинага уйип таслау.
ВЗГРОМОЗДИТЬСЯ сов. на кого-что,
разг, зордан миниу, зордан тырмасып
шыгыу, зорга кетерилип шыгыу.
ВЗГРУСТНУ ЦТ ься сов. безл. разг, капа-
ланыу, бираз кайгырыу; ему ~лось ол
цапаланды.
ВЗДВАИВАТЬ несов. см. вздвоить.
ВЗДВ ЦОИТЬ сов. что, еоен. екиден
цатарлаиыу; ряды ~ой! (команда) екиден
цатарлан!
ВЗДЁРГИВАТЬ несов. см. вздёрнуть.
ВЗДЁРНУТЫЙ 1. прич. от вздёрнуть;
2. прил. жокары кетерген; ~ нос тацды
мурын.
ВЗДЁРНУТЬ сов. 1. что, разг, (поднять)
жоцары кетериу, жоцары тартыу; 2. кого-
-что, разг, (повесить) асыу, дарта асыу.
ВЗДОР м. разг, жалган сез, бийкар сез,
сандырак, былшылды, биймэни сез, ети-
рик; молоть ~ биймэни сезди кеп айтыу,
былшылдыны кебейтиу.
ВЗДОРИТЬ несов. с кем, разг, жэнжел-
лесиу, ^шатакласыу, мэлеллесиу.
ВЗДОРНЫЙ прил. разг. 1. (нелепый)
мэнисиз, сандырак, далп, дузы жод, тий-
карсыз; ~ слух сандырак гэп; 2. жэнжел-
паз, шатакшыл; ~ человек жэнжелпаз
адам.
ВЗДОРОЖАТЬ сов. кымбатлап кетиу,
бадасы кетерилиу.
ВЗДОХ м. дём, демин ишине тартыу,
гурсиниу; глубокий ~ терец демин алыу.
ВЗДОХНУТЬ сов. 1. однокр. ауыр демин
алып дойму, гурсиниу; ~ свободно, ~
с облегчением 1) еркин дем алыу; 2) перен.
еркин сезиу; 2. разг, (передохнуть, отдох-
нуть) дем алыу, тыныш табыу.
ВЗДРАГИВАТЬ несов. см. вздрогнуть.
ВЗДРЕМНУТЬ сов. разг, уйцылау, кез
илиндириу, уйыклап алыу, уйцысырап
кетиу, ^алгып кетиу.
ВЗДРОГНУТЬ сов. дирилдеу, цалтырау,
шоршып кетиу, сел к етиу; ~ от неожи-
данности кэп ели мде сел к етиу.
ВЗДУВАТЬ несов. см. вздуть I.
ВЗДУВАТЬСЯ несов. см. вздуться.
ВЗДУМАЦТЬ сов. что, разг, цэпелимде
ойлау, ойланыу, ой табыу, цыялланыу;
...дегенди табыу; не ~й! хеш ойлама!, яды-
цада алма!
ВЗДУМА||ТЬСЯ сов. безл. кому, разг.
ойланыу, ойга келиу, цыялланыу; мне
~лось сегодня пойти в театр мен бугин
театрfа барыуга цыялландым.
ВЗДУТИЕ с. 1. (действие) дампайыу,
ясну; ~ живота карынныц исиуи;
2. перен. разг, (цен и т. п.) кетерип жи-
бериу, шыгарыу, асырып жибериу; 3. (при-
пухлость) исик, торсык, исип кеткен
жер.
ВЗДУТЫ ||Й I. прич. от вздуть I; 2. прил.
(распухший) искен, цампайган; 3. прил.
перен. разг, кетерилген, шыккан; ~е цены
кетернлген бахалар.
ВЗДУТЬ I сов. что 1. безл. (раздуть)
цампайтыу, исип кетиу; у меня вздуло
щёку мениц жагым исип кетти; 2.
перен. разг, (чрезмерно повысить) кете-
рип жибериу, шыгарыу, асырып жибериу;
~ цены баханы кетерип жибериу; 3.
разг, (разжечь) уплеп жандырыу, урлеу;
~ огонь отты уплеп жандырыу.
ВЗДУТЬ II сов. кого, прост, (побить)
урыу, урып таслау, сабау.
ВЗДУ||ТЬСЯ сов. разг. 1. кетерилиу,
тасыу, кебейиу, тасып кетерилиу; река
~лась от проливных дождей катты жауын-
нан дэрья тасыды; 2. (распухнуть) дам-
пайыу, исиу; щека ~лась от укуса пчелы
хэрре шагып шекем исип кетти; 3. перен.
разг, (о ценах и т. п.) асып кетиу, кете-
рилиу.
ВЗДЫБИТЬ сов. кого артцы аякларында
тикке тургызыу; ~ коня атты арткы аякла-
рында тикке тургызыу.
ВЗДЫМАТЬ несов. что кетериу, аспанга
шыгарыу; ~ пыль шац кетериу.
ВЗДЫМАТЬСЯ несов. кетерилиу, жока-
ры шыгыу.
ВЗДЫХАТЕЛЬ м. шутл. ашык, сырты-
нан ашык болыушы.
ВЗДЫХАТЬ несов. 1. дайгырыу, де-
мин алыу, сууыд демин алыу, гурсиниу;
тяжело ~ ауыр демин алыу; 2. по ком-чём,
о ком-чём (тосковать, грустить) кайгы-
рыу, муцайыу, сагыныу; 3. по ком, перен.
разг, (быть влюблённым) ашык болыу,
суйиу.
ВЗИМАНИЕ с. ендирип алыу, телетиу;
~ налогов салыкларды телетиу.
ВЗИМАТЬ несов. что ендириу, телетиу,
жыйнау; ~ штраф штраф ендириу.
ВЗИРАТЬ несов. на кого-что, уст.
карау, нэзер салыу.
ВЗЛАМЫВАТЬ несов. см. взломать.
ВЗЛЕЛЕЯТЬ сов. 1. кого-что (вырас-
тить, воспитать) есириу, багыу, элпеш-
леу, еркелетип есириу, тэрбиялап еси-
риу; 2. что, перен. езинде саклау, тууды-
рыу; ~ надежду умит туудырыу.
ВЗЛЁТ м. 1. (действие) ушыу, кетери-
лиу; 2. перен. кетерицкилик, алып ушыу-
шылык; ~ творческой мысли творчество-
лык ойдыц алып ушыушылыгы.
ВЗЛЕТАТЬ несов. см. взлететь.
ВЗЛЕТЕТЬ сов. 1. ушып кетерилиу,
ушып кетиу, ушып шыгыу, хауалап ушыу;
~ на воздух 1) (от взрыва) жарылып
уайран болыу; 2) перен. кули кекке ушыу;
2. перен. разг, тез кетерилип шыгып кетиу,
атлыгып шыгыу, кустай ушып кетиу;
~ по лестнице баскыштаи тез кетерилип
шыгып кетиу.
ВЗЛЁТНЦЫЙ прил. ав. ушатугын, ушыу-
га арналган; ~ая площадка ушыуга
арналган майданша.
ВЗЛОМ м. бузыу, сындырыу; ~ замка
кулыпты бузыу; кража со взломом бузып
исленген урлыд.
ВЗЛОМАТЬ сов. что 1. бузыу, бузып
ашыу, сындырып ашыу, бузып уайран
етиу; ~ пол полды бузыу; ~ дверь дапыны
бузып ашыу; 2. воен, (прорвать) бузып
етиу; ~ оборону противника душпанныц
корганын бузып етиу.
ВЗЛОМЩИК м. бузып ашыушы уры.
взл
— 88 —
ВЗЛОХМАТИТЬ сое. что уйпа-жуйпа
етиу, уйпалау.
ВЗЛОХМАТИЦТЬСЯ сов. уйпа-жуйпа бо-
лыу, уйпаланыу; волосы ~лись шашлар
уйпаланып кетти.
ВЗЛОХМАЧЕНЫ||ЫЙ 1. прич. от взлох-
матить; 2. прил. уйпа-жуйпа болтан,
уйпаланган; ~ая собака уйпа-жуйпа бол-
тан ийт.
ВЗЛОХМАЧИВАТЬ несов. см. взлохма-
тить.
ВЗЛОХМАЧИВАТЬСЯ несов. см. взлох-
матиться.
ВЗМАХ м. катну, силтеу, сермеУ; ~
крыльев канат катну.
ВЗМАХИВАТЬ несое. см. взмахнуть.
ВЗМАХНУТЬ сов. чем кагып жибериу,
кагыу, силтеу, сермеу, силтеп калыу,
силтеп жибериу, сермеп жибериу; ~ кры-
лом канатын кагыу; ~ кнутом камшыны
сермеп жибериу; ~ руками колын силтеу.
ВЗМЁТ м- с.-х. суриу, айдау; ~ зяби
шудигэр айдау.
ВЗМЕТНУТЬ сов. и однокр. 1. что (стре-
мительно поднять, подбросить) бирден
кетериу, кетерип таслау, шыцгытып жи-
бериу; 2. чем (взмахнуть) силтеп жибериу,
кагып таслау.
ВЗМЕТНУ ЦТ ЬСЯ сов. бирден кетери-
лиу, кетерилиу; ракета ~лась в нёбо
ракета аспанга бирден кетерилди.
ВЗМЁТЫВАТЬ несое. см. взметнуть.
ВЗМЁТЫВАТЬСЯ несов. см. взметнуть-
ся.
ВЗМОКЦНУТЬ сов. разг, ыталланыу,
х,ел болыу, терлеп кетиу; у меня спина
~ла аркам терлеп кетти.
ВЗМОЛИТЬСЯ сов. о чём жудэ етиниу,
жалбарыныу; ~ о пощаде кеширим сорап
етиниу;
ВЗМОРЬЕ с. тециз жагасы, тециз шети,
тециз бойы.
ВЗМЫВАТЬ несов. см. взмыть.
ВЗМЫЛЕННЫЙ 1. прич- от взмылить;
2. прил. (покрытый пеной) кебикленген,
ад кебик болтан, катты терлеген; ~ конь
ак кебикке тускен ат.
ВЗМЫЛИВАТЬ несов. см. взмылить.
ВЗМЫЛИВАТЬСЯ несов. см. взмылиться.
ВЗМЫЛИТЬ сов. кого ак кебигин шы-
гарыу, катты терлетиу, терге батырыу;
~ коня аттыц ак кебигин шыгарыу.
ВЗМЫЛИТЬСЯ сов. (о лошади) ак кебиги
шыгыу, катты терлеу, терге батыу.
ВЗМЫЦТЬ сов. ушып кетерилиу, жо-
кары ушыу; самолёт ~Ji под облака само-
лёт булттыц астына ушып кетерилди.
ВЗНОС м. 1. (платёж) телеу; срочный
~ кыстаулы телеу; 2. взнос; членские
взносы агзалык взнослар; вступительный
кириу взносы.
ВЗНУЗДАТЬ сов. 1. кого жууенлеу,
ауызлык салыу; нокталау; ~ лошадь
атты жууенлеу; 2. кого-что, перен. разг.
багындырыу, жууенлеу, ер кине жибер-
меу.
ВЗНУЗДЫВАТЬ несое. см. взнуздать.
В30s приставка (см. вз=) «вз»5ьщ орнына
«й» алдында $эм басцада дауыссызлар би-
рикпелеринде цолланылады, мыс.: взорвать-
ся жарылыу.
ВЗОБРАТься сов. на кого-что ермелеп
шытыу, тырмасып шыгыу, жокары кете-
рилиу.
В30ЦЙТЙ сов. 1. на что (подняться)
кетерилиу, шыгыу; ~йтй на гору тауга
шыгыу; 2. шыгыу; солнце ~шлб кун
шыкты; 3. (прорасти) есип шыгыу, кеге-
рип шыгыу, кетерилиу, кегериу.
ВЗОР м. 1. нэзер, карау, тигилиу, кез
жибериу; окинуть взором нэзер салыу;
2. мн. взоры перен. итибар, кеуил, дык-
кат, кызыгыу; взоры всех были прикованы
к этим событиям хэммениц дыккаты бул
уацыялар менен бэнт болды.
ВЗОРВЦАТЬ сов. 1. что жарып жибериу,
жарып сыидырыу, бузыу; ~ать лёд музды
жарып бузыу; 2. кого-что, перен. разг,
(возмутить) жинин келтириу, катты ашыу-
ландырыу, жанына тийиу, бнрден кызып
кетиу; его грубость ~ала меня онын
турпайылыгы мениц жаныма тийди.
ВЗОРВЦАТЬСЯ сов. 1. жарылыу, жары-
лып белеклениу, жарылып бузылыу; бом-
ба ~алась бомба жарылды; мост ~ался
кепир жарылып бузылды; 2. перен. разг.
(возмутиться) жини келиу, катты ашыу-
ланыу, жанына тийиу, бирден кызыу.
ВЗРАСТИТЬ сов. кого-что есириу, тэр-
биялап шыгарыу.
ВЗРАЩИВАТЬ несов. см. взрастить.
ВЗРЕВЕТЬ сов. екирну, екирип жибе-
риу, бакырып жибериу; уарылдап жибе-
риу; гурилдеп жибериу (о моторе).
ВЗРЁЗАТЬ сов. что жарыу, тилиу, жа-
рып жибериу, кесип таслау, тилип жибе-
риу; ~ арбуз гарбызды тилиу.
ВЗРЕЗАТЬ несое. см. взрезать.
ВЗРЕЗЫВАТЬ несое. см. взрезать.
ВЗРОСЛЕТЬ несов. разг, улкейиу, ер же-
тиу, есейиу.
ВЗРОСЛЫ II й прил. 1. улкейген. еР жет-
кен, есейген, егеде; ~й юноша ер жеткен
бала; 2. в знач. суш,, м. взрослый и ж.
взрослая улкен; ~е и дети улкенлер хэм
балалар.
ВЗРЫВ м. 1. жарылыу, партлау; ~
снаряда снарядтыц жарылыуы; 2. перен.
гуулеу, гуУилдеген, дуу; ~ аплодисмен-
тов гууилдеген кол шапатлаулар; 3.
(звук) партылды; раздалсг ~ партылды
еситилди.
ВЗРЫВАТЕЛЬ м- воен, жаргыш (мина-
да, бомбада х,эм т. б.).
ВЗРЫВАТЬ I несов. см- взорвать.
ВЗРЫВАТЬ II несое. см. взрыть.
ВЗРЫВАТЬСЯ несое. см. взорваться.
ВЗРЫВНЦОЙ прил. 1. жарылыу..., жа-
рылатугын, жарылгыш; ~ая волна жа-
рылыу толкыны; 2. лингв, партлаушы;
<~ые согласные партлаушы дауыссызлар.
ВЗРЫВЧАТКА ж. разг, жарылгыш зат.
ВЗРЫВЧАТЫ ||Й прил. жарылгыш, жа-
рылатугын; ~е вещества жарылгыш зат-
лар.
ВЗРЫТЬ сов. что казну, аударыу, ка-
зып таслау, казып аударыу; ~ землю
жерди казып аударыу.
— 89 —
ВИД
взрыхлйть сов. что, чем жумсартыу,
босатыу, кетпенлеу, аударыу; ~ почву
жерди аударыу.
ВЗРЫХЛЙТЬ несов. см. взрыхлйть.
ВЗЪ’ приставка (см. вз’) «вз»дыц орнына
«е, ю, я» дауыслы сеслериниц алдында ь;ол-
ланылады, мыс.: взъяриться дэхэрлениу.
ВЗЪЕДАТЬСЯ нессв. см. взъесться.
ВЗЪЕРОШИВАТЬ несов. см. взъерошить.
ВЗЪЕРОШИТЬ сов. кого-что, разг.
урпейтип жибериу, тикирейтип таслау;
~ волосы шашларын урпейтип жибериу.
ВЗЪЕСТЬСЯ сов. на кого-что, прост.
ашыуланып изине тусиу, мужип цоймау.
ВЗЫВАТЬ несов. к кому-чему, о чём
шакырыу, жалбарыныу, етиниу, сораныу;
~ о помощи жэрдемге шакырыу.
ВЗЫГРАТЬ сев. 1. (разыграться — о
животных) ойнакшыу; 2. (о море, ветре)
буркасынлау, толкынлау.
ВЗЫСКАНИЕ с. 1. (действие) телетиу,
ендирип алыу; ~ штрафа штраф телетиу;
2. (наказание) жаза, сегис, жазалау; на-
ложить ~ жазага тартыу, жаза бериу.
ВЗЫСКАТЕЛЬНОСТЬ ж. катты талап
етиушилик, кушли талап койыушылык-
ВЗЫСКАТЕЛЬНЫЙ прил. катты талап
етиуши, талабы кушли; ~ критик талибы
кушли критик.
ВЗЫСКАТЬ сов- 1. что, с кого телетиу,
ендириу, талап етиу; ~скать долг карызды
ендирип алыу; 2. с кого-чего, за что и без
доп. (наказать) жазалау, жууапка тартыу;
<> не ~щйте кеширициз, кеулицизге кел-
месин.
ВЗЫСКИВАТЬ несов. см. взыскать.
ВЗЯТИЕ с. алыу, алыныу; ~ крепости
Кортаннын. алыныуы.
ВЗЯТКЦА ж. 1. (подкуп) пара; брать
~и пара алыу; давать ~у пара бериу;
2. (в карточной игре) кесиу, кесип алыу.
ВЗЯТОК м. табыу, жыйым (хрррешщ
бир ушып кеткендеги гкелген балы).
ВЗЯТОЧНИК м. парахор.
ВЗЯТОЧНИЦА женск. от взяточник.
ВЗЯТОЧНИЧЕСТВО с. парахорлык.
ВЗЯЦТЬ сое. 1. кого-что алыу; ~ть
билеты в театр театр та билет алыу; ~ть
книгу у товарища жолдасынан китап алыу;
2. кого-что кабыл етиу, алыу; ~ть кого-л.
на работу биреуди жумыска кабыл етиу;
3. кого-что (овладеть, захватить) алыу,
басып алыу; ~ть власть власты алыу; ~ть
в плен бенде етип алыу, туткынга алыу;
~ть под стражу камакка алыу, туткынга
алыу; ~ть город каланы алыу; 4. (с направ-
лении) багыт алыу, бет бурыу, бет алыу,
карай журиу, бурылыу; ~ть вправо он.
тэрепке карай журиу; 5. что (отнять)
алыу; это возьмёт много времени бул кеп
уакытты алады; 6. что, разг, (вывести за-
ключение, решить) табыу, алыу; с чего ты
это~л? сен буны калай таптын.?; <>~ть сло-
во 1) (на собрании) сез алыу; 2) с кого-л. би-
реудин, уэдесин алыу; ~ть в жёиы катын-
льада алыу; ~ть в скобки скобканыц
ишине алыу; ~ть кого-л. под руку биреудин,
колтыгынан услап журиу; ~ть кого-л.
в свидетели биреуди гууа тутыу; ~ть высо-
кую йоту жокаргы нотаны алыу; ~ть верх
устем келиу, басым келиу; ии дать ни взять
тап дэл ези; наша ~ла! бизики жецди!;
~ть на себя ответственность жууапкер-
шиликти ез устине алыу; ~ть барьер спорт.
иркиништи алыу; он ~л да и уехал ол
алды артына карамай кетти де калды.
БЗЯ ЦТЬСЯ сов- 1. за что (начать делать)
долга алыу, кирисиу; ~ться за работу
иске кирисиу, жумыска кирисиу; ~ться
за перо шыгарма жазыуга кирисиу; ~ться
за книгу окыуга кирисиу; 2. за кого-что
услау, усласыу; ~ться за руки кол усласыу;
~ться за край стола столдын, шетинен
услау; 3. (обязаться) алыу; уэде бериу,
мойынлау; он ~лся написать статью в жур-
нал ол журналга макала жазып бериуди
мойнына алды; 4. (появиться) пайда болыу,
табылыу; откуда у тебя взялась эта
книга? бул китап сенде кайактан пайда
болды?; <>• ~ться за ум акылы ениу,
акылга келиу, акыллы болыуга кирисиу;
откуда ни возьмись топпа торыстан, капе-
ли мде.
ВИАДУК м. виадук (еткел ушын уурыл-
сан копир).
ВИБРАТОР м. вибратор (тербелиу
хррекетин дерететусын гсбап).
ВИБРАЦИЯ ж. физ., муз. вибрация,
тецселиу, тербелиу, калтырау.
ВИБРИОН м. вибрион (иймейген таяк,к,а
який утирге кусаеан бактерия).
ВИБРИРОВАТЬ несов. вибрация жасау,
тецселиу, тербелиу, калтырау.
ВИВИСЕКЦИЯ ж. вивисекция (илимий
изертлеу мацсети менен тири организмди
сойыу).
ВЙГ0НЕВЫ|1Й прил. текст, вигонь...;
вигоньнан жасалган; ^е носки вигонь
носкилери.
ВИГОНЬ ж. вигонь (1. зоол- жумсацжун-
ли х;айуан; 2. пахта менен жун аралас-
к,ан гезлеме х,зм ийирилгсн сабан;), fr •
ВИД I м- 1. (внешность, внешний облик)
керинис, тур. тус, шырай; ажар, келбет;
сыкыл, сымбат; дом имеет хороший — жай-
дыц кериниси жаксы; общий ~ жалпы
керинис; ~ сбоку каптал керинис; у него
здоров гй~ оныц тури жаксы; принять серь-
ёзный ~ езин салмаклы тутыу; с учёным
видом илимпаз сымбаты менен; иа по
виду, с виду сыртынан, сырткы керини-
сине карай; 2. (состояние) тур; ои вернулся
в жалком виде ол адам карагысыз турде
кайтып келди; в исправленном виде дузе-
тилген туринде; 3. (пейзаж) керинис; суу-
рет (нарисованный); из окна открывался ~
на горы терезеден тау кериниси кезге
тусип турды; 4. кез алды, кезге тусиу;
на -~у у всех хэммениц кез алдында,
хэммениц кезннше, хэммениц кезине тускен-
ше; быть иа ~у кезге тусиу, кернекли
жагдайда болыу; скрыться из виду кезге
туспеу; терять из виду 1) кезден гайып
болыу; 2) (не иметь сведений) хабары бол-
мау, бийхабар болыу; 5. мн. виды (пред-
положения, намерения, планы) тур, шама;
виды на урожай енимниц тури; виды на бу-
дущее келешектиц шамасы; иметь виды
ВИД_________________-90-____________________
на кого-что-л. бир максет пенен умит
етиу; <> в виде 1) (наподобие чего-л.) кери-
нисинде, мегзес, туринде; 2) (в качестве
чего-л.) бир нэрсе ретинде; для вида керсе-
тиу ушын, кез бону ушын; видать виды
кепти кериу, кеп нарсени бастан кешириу;
делать ~ жегилениу; под видом 1) чего-л.
бир бане тауып; 2) кого-л. баска биреу
болып; не подать виду сыр билдирмеу,
сездирмеу; иметь в ~у кого-что-л. 1) (пой-
разумевать) есинде саклау, ойга алыу;
2) (учитывать) нэзерде тутыу, еске алыу;
3) (иметь намерение) максет етиу, кыял
етиу; упустить из виду умытып кетиу,
ядтан шыгып кетиу; ни под каким видом
касла, хеш кашан, хеш бир, кандай бол-
масын; ставить на ~ кому-л. алдын ала
ескертип койыу, кейис бериу, ескертиу
бериу.
ВИД II м. 1. (разновидность) тур;
2. биол. тукым, тур; ~ растений есим-
ликлердин. тури; 3. лингв, тур, керинис;
совершённый ~ аякланган керинис;
несовершенный ~ тамамланбаган керинис.
ВЙДАННЦЫЙ 1. прич. от видать I;
2. прил. разг.: ~ое ли это дело? усындай
да болмак бола ма?
ВИДАТЬ I несов. (неоднократно видеть,
встречать) талай кериу, талай ушырасыу;
<>|видал?, видали? прост, кердин. бе’, сез-
дин. бе?, байкадын. ба?; где это видано?
бул не деген?, бундайды кайда кердициз?
ВИДАТЬ II прост. 1. безл. в знач. сказ,
(видно) кериниу; ничего не ~ хеш нэрсе
керип болмайды; отсюда хорошо ~ усы
жерден жаксы керинеди; 2. в знач. вводи, сл.
бэлким, шамасы, мумкин; он, ~, весёлый
человек ол, шамасы, хош кеуилли адам
болыуы тийис; от земли не~ бойы бир
карыс.
ВЙДЕНИЕ с. кериниу; отчётливое ~
анык кериниу.
ВИДЕНИЕ с. елее, елеслеп керинген
нэрсе; тус (сновидение).
ВЙДЕЦТЬ несов. 1. (иметь зрение) кериу;
2. кого-что кериу; ~ть своими глазами
ез кези менен кериу; рад вас ~ть сизди
кергениме кууанышлыман; ~ть во сне
тусинде кериу; 3. кого-что (встречать)
ушырастырыу, кериу; он давно не ~л своих
товарищей ол жолдасларын кеп уакыттан
бери ушырастырмады; 4. что (наблюдать,
испытывать) кериу; ~ть много страданий
кеп жэбир кериу; 5. что (понимать) се-
зиу, тусиниу, билиу; я вижу свою ошибку
мен езимнин. кэтемди сеземен; я вижу,
с кем имею дело ким менен ис алып барату-
гыплыгымды билип турман; 6. кого-что
(считать, принимать) табыу, кабыл алыу,
тусиниу, санау, есаплау; ~ть себя взрос-
лым езин улкен деп санау, езин жасы бар
деп есаплау; ~ть всё в мрачном свете
хэммесин кеуилсиз турде кериу; 7. кого-что
(представлять) елеслетиу, кез алдына
келтириу; я вижу его как живого мениц
кез алдымда ол тир идей болып елеслеп
тур; 8. кого-что, в ком-чём (считать, нахо-
дить) есаплау, кериу, сезиу; я ие вижу
в этом ничего особенного мен бунда тац
каларлыдтай хеш нарсени сезип турганым
жок; <* видишь, видите, видишь ли,
видите ли в знач. вводн. сл. керип турсац
гой, керип турсац ба; как видите в знач.
вводн. сл. байкап турсыз, керип турсыз
гой; ~ть насквозь кого-л. ишки сырын
билиу, биреудиц ойындагысын билиу; ~ть
не могу кого-что-л. кергим келмейди,
етим туршигеди; не ~ть света (вольного)
1) (быть очень занятым) колы тиймеу,
жумыс пенен бант болыу; 2) (очень стра-
дать) огада кыйналыу.
ВЙДПЕТЬСЯ несов. 1. с кем-чем и без доп.
(встречаться) ушырасып турыу, жолыгы-
сып турыу, керисип турыу; мы часто
~имся бизлер жийи ушырасып турамыз;
2. кому-чему (представляться) керинип
турыу, билинип турыу, сезилип турыу;
ему ~ится, что... оган... сезилип тур;
3. кому-чему, безл. (во сне) ениу, кериниу,
хаян бериу.
ВИДИМО вводн. сл. шыгар, мумкин,
балким, итимал; он, ~, не придёт ол,
мумкин, келмес, ол келмейтугын шыгар
ВЙДИМО-НЕВЙДИМО нареч. разг, жудэ
кеп, есап-саны жок; народу в театре было ~
театрда адам жудэ кеп болды.
ВИДИМОСТИ ь ж. 1. (различаемость)
кере алыушылык, кериу мумкиншилиги,
кериниушилик, керинис; в ясную погоду
~ь лучше хауа ашык куни барлык нэрсе
айкын керинеди; 2. разг, (внешнее подобие)
кериниушилик, керинис; это только одна
~ь бул тек сырткы керинис; для ~и
кезебага, кез бояу ушын; по всей ~и
в знач. вводн. сл. дурысын айтканда.
ВЙДИМЦЫЙ 1. прич. от видеть; 2. прил.
(доступный зрению) керинетугын, кери-
нип турган, керинген; ~ый горизонт
керинетугын горизонт; 3. прил. (очевидный)
керинип турган, айкын, ашыктан-ашык,
белгили; без ~ой причины керинип турган
себеп болмаганлыктан; 4. прил. (кажущий-
ся) керинген сыяклы, елеслеп турган
сыяклы.
ВИДНЁ||ТЬСЯ несов. кериниу; керинип
турыу; вдалй ~лись горы узадта таулар
керинди.
ВЙДНО 1. безл. в знач. сказ, сезилип ту-
рыпты, керйнип турыпты, билинип турып-
ты; отсюда ~ всю деревню усы жерден
ауылдыц барлыгы керинип турыпты;
2. безл. в знач- сказ, (светло) жакты;
несмотря на сумерки было ещё хорошо
~ геугимниц тускенине карамастан еле
эдеуирак жакты еди; 3. безл. в знач. сказ,
(заметно) белгили болып турыпты, керинип
турыпты; было уже ~, что он нездоров
оныц наукас екенлиги элле кашан белгили
болды; 4. в знач. вводн. сл. разг, болса
керек, болыуга тийис, шыгар; ~, ои уже
уехал ол элле кашан кеткен болса керек;
ни зги не ~ тас карацгы, тас тунек.
ВЙДНЦЫЙ прил. 1. (видимый) керине-
тугын, кезге тусетугын; белгили; на ~ом
месте керинетугын жерде; вдалй видны
горы узакта таулар керинеди; 2. перен.
кернекли, эхмийетли, атаклы, мэлим;
~ый учёный кернекли илимпаз; занимать
— 91 —
ВИН
~ый пост эхмийетли жумыс орнында
болыу; 3. перен. разг, (статный) сымбатлы,
турпатлы, бойшац; ~ый мужчина сымбат-
лы киси.
ВИДОВОЙ I прил. керинис керсетету-
гын, керинисли; ~ фильм тэбият кери-
нислерин керсететугын фильм.
ВИДОВЦОЙ II прил. 1. биол. тур-ту-
кым...; ~ые признаки тур-тудым белги-
лери; 2. грам. тур; ~ые различия глагола
фейилдиц турлери бойынша айырмашы-
лыцлары.
ВИДОИЗМЕНЕНИЕ с. 1. (действие)
тури езгерилиу, езгертилген тур, Турин
езгертиу; ~ растений есимликлердиц
Турин езгертиуи; 2. (разновидность) бир
тури, басда тур.
ВИД0ИЗМЕНЙ||ТЬ сов. кого-что Турин
езгертиу, Турин езгертип жибериу; он -~л
первоначальный проект ол дэслепки проект -
ти езгертип жиберди.
ВИДОИЗМЕНИТЬСЯ сов. тури езгерилиу,
тури езгертилиу.
ВИДОИЗМЕНЯТЬ несов. см. видоизме-
нить.
ВИДОИЗМЕНЯТЬСЯ несов. см. видо-
измениться.
ВИДООБРАЗОВАНИЕ с. биол. тур
дерелиу, тур пайда болыу (животных);
тудым пайда болыу (растений).
ВЙДЫВАЦТЬ несов. разг, многокр. см.
видеть 2; ~л ли ты что-нибудь подобное?
усындай нерсени кергеииц бар ма?
вижу, видишь наст. вр. от вйдеть.
вижусь, видишься наст. вр. от вйдеться.
ВИЗА ж. виза (1. бир мэмлекетке барыу
ямаса оннан кетиу ушын берилген рухсат;
2. цандай болмасын бир документке цойыла-
туеын гууаландырыушы белей).
ВИЗАВЙ 1. нареч. карама-карсы, бетпе-
-бет; 2. в знач. сущ. м. и ж. нескл. царсы
алдындагы адам.
ВИЗГ м. шырылды, ашшы дауыс, шырыл-
дау, шууылды, уу-шуу; дансилау; ~ собаки
ийттид цацсылауы; дети подняли ~ бала-
лар yy-myv болды.
ВИЗГЛИВЫЙ прил. шыцгырган, ашшы
дауыслы, уу-шуулы, бадырауыд; цацсыла-
гыш; ~ голос ашшы дауыс; ~ поросёнок
бадырауыд торай.
ВИЗЖАТЬ несов. шыр етиу, ашшы дауыс
шыгарыу, шырылдау, уу-шуу болыу;
шууылдау; кацсылау.
ВИЗИГА ж. кул. визига (бекире бальщ-
ларыньщ омыртцаларынан таярланату-
/ын азьщ).
ВИЗИРОВАНИЕ I с- визалау, виза бериу,
виза цойыу;~ паспорта паспортты визалау.
ВИЗИРОВАНИЕ II с. нышанага тууры-
лау, нэзерлеу, багдарлау; ~ с помощью оп-
тических инструментов оптикалык дурал-
ларыныд жэрдеми ар калы багдарлау.
ВИЗИРОВАТЬ I сов. и несов. что виза-
лау, виза бериу, виза дойыу; ~ документ
документти визалау.
ВИЗИРОВАТЬ II сов. и несов. что ныша-
нага туурылау, нэзерлеу, багдарлау; ~
какую-л. точку бир точканы нышанага
туурылау.
ВИЗЙРЬ м. уэзир.
ВИЗЙТ м. 1. визит (рэсмий турде ушы.
расыу, жолыпысыу); ~ вежливости сыпайы-
лыд визит; нанести ~ визит ислеу; 2. ауы-
рыуга барыу, науцасда барыу; ~ врача
врачтыц ауырыуга барыуы.
ВИЗЙТНЦЫЙ прил. визит..., визитке
арналган; ~ая карточка визит карточ-
касы.
ВЙКА ж. с.-х. вика (буриищлы жем
есимлик).
ВИКТОРЙНА ж. викторина (сауалларт
жууап берип ойнайтувын ойын); литератур-
ная ~ эдебий викторина.
ВЙЛКА ж. 1. вилка, шанышкы; 2. тех.
вилка; велосипедная ~ велосипед вилкасы.
ВЙЛЛА ж. вилла (/;ала сыртына салын-
ган бае-шарбак,лы жай).
ВИЛОК м. домалац капуста, капуста-
нын. басы.
ВИЛООБРАЗНЫЙ прил. жаба сыядлы,
айыр сыядлы, ашалы.
ВЙЛЦЫ только мн. жаба; железные ~ы
темир жаба; <> это ещё ~ами на воде
писано погов. куры гэп, иске аспайтугын
нэрсе (соотв. уйдеги сауданы базардагы
нырк бу зады).
ВИЛЬНУТЬ сов. и однокр. см. вилять.
ВИЛЯНТЬ несов. 1. чем кыйсацлау, был-
гацлатыу, былгау, былгацлатып койыу;
~ть хвостом 1) куйрыгын былгацлатыу;
2) прост. (заискивать) айланшыцлау,
жагыныу, жагымпазланыу; 3) прост, (хит-
рить, лукавить) дийле цылыу, жегилениу;
2. (извиваться) айланыу, айланыш болыу;
дорога ~ет жол айланыш болып тур; 3.
перен. разг, кыйсацлау, жегилениу; не~й,
а говори прямо кыйсацламай шынынды айт.
ВИНЦА ж. 1. (проступок) гуна, айып,
жазык; загладить ~у айыпты жууып
шайыу; признать свою ~у ез айыбын мой-
нына алыу; свалить ~у на кого-л. гунаны
басищ биреуге аударыу; 2. себеп, кесир;
по чьей-л. биреудиц себебинен; это не
по моей ~ё бул мениц себебимнен емес.
ВИНЕГРЕТ м. 1. винегрет (турли овощ-
тан исленген аук,ат); 2. перен. разг, был-
гасык, былыд.
ВИНИТЕЛЬНЫЙ прил.'. ~ падёж грам.
табыс сеплеуи.
ВИНИТЬ несов. кого-что, в чём гуналау,
айыплау.
виниться несов. в чём, уст. гуналаныу,
айыбын мойнына алыу, кеширим copay.
ВЙННЦЫЙ прил. шарап..., шарапца
арналган, вино..., винога арналган; ~ый
запах виноийиси; О ~ый камень 1) вино
тасы (жузам сууын ашытцандасы шегинди);
2) (отложения на зубах) тистеги тас; ~ая
ягода енжир.
ВИНО с- шарап, вино; молодое ~ жас
вино; красное ~ Кызыл шарап; десертное ~
десерт шарап, мазалы вино; сухое ~ жузим
шарап; креплёное ~ кушейтилген вино;
выдержанное ~ кеп сацланган вино.
ВИНОВАТЦЫЙ прил. 1. (виновный) гу-
налы, гунакар, айыплы, жазалы; быть
~ым в чём-л. бир нэрседе айыплы болыу;
быть~ым перед кем-л.* биреудиц алдын-
вин
— 92 —
да гунакар болыу; он не ~ в том, что слу-
чилось усы болтан нэрсе ушын ол гунакар
емес; кто в этом ~? бутан ким айыплы?;
2. айыбын сезген, гуналы болтан; ~ое лицо
гунасысезилиптуртантур; (извините)
кеширициз!, кеширерсиз!
ВИНОВНИК м. 1. гунакар, айыпкер, жа-
зыдлы; ~ преступления дылмыстыц айып-
кери; 2. себепкер; ~ торжества салта-
наттыц себепкери.
ВИНОВНИЦА женск. от виновник.
ВИНОВНОСТ ||Ь ж. гунакарлык, айыпкер-
лик, айыплылыц; степень ~и гунакарлык
дережеси; установить ~ь кого-л. биреудин,
гунакарлыгын аныклау.
ВИНОВНЫ ||Й прил. 1. гуналы, айыплы,
жазыдлы; признать кого-л. ~м биреуди
гуналы деп табыу; чувствовать себя ~м
в чём-л. бир исте езинин. айыплы екенин
сезиу; 2. в знач. сущ. м. виновный и ж.
виновная гуналы адам, айыплы киси.
ВИНОГРАД м. жузнм (есимлик уем
мийуе); дикий ~ жабайы жузим; сбор ~а
жузимди жыйнау.
ВИНОГРАДАРСКИЙ прил. жузимши-
лик.
ВИНОГРАДАРСТВО с. жузимшилик,
жузим егиушилик, жузим есириуши-
лик.
ВИНОГРАДАРЬ м. жузимши, жузим
егиуши.
ВИНОГРАДИНА ж. разг, бир дана жу-
зим.
ВИНОГРАДНИК м. жузим баты, жузим-
лик.
ВИНОГРАДНЦЫЙ прил. жузим...; жу-
зимнен исленген, жузимнен шыгарыл-
ган; ~ая лоза жузим урканы; ~ая гроздь
жузим солдымы; ~ое вино жузимнен ис-
ленген вино.
ВИНОДЕЛ м. вино ислеуши, шарап ис-
леуши, вино таярлаушы.
ВИНОДЕЛИЕ с. вино ислеу, вино ислеп
шыгарыу, виношылык, шарап ислеуши-
лик.
ВИНОДЕЛЬЧЕСКИЙ прил. виношылык,
вино ислеп шыгаратугын, шарап таярлай-
тугын; ~ район вино ислеп шыгаратугын
район.
винокур м. винокур (спирт, арац
ислеп шыгарыушы).
ВИНОКУРЁНИЕ с. винокурение (спирт,
арак, ислеп шыгарыу).
ВИНОКУРЕННЫЙ прил. спирт, арак
ислеп шыгаратугын; ~ завод спирт, арак
ислеп шыгаратугын завод.
ВИНОТОРГОВЛЯ ж. вино саудасы,
арад-шарап сатыу.
ВИНТ м. 1. винт; головка ~а винттнц
басы; 2. (судна или самолёта) пэрк, винт;
воздушный ~ хауа пэриги; 3. в знач. нареч.
винтом разг, бурандалы болып, ийрети-
лип, буудадланып, тауланып.
ВИНТОВКА ж. мылтыд; малокалиберная
~ киши калиберли мылтыд.
В ИНТ ОВЦОЙ прил- 1. (снабжённый вин-
том) винтли, бурамалы, тауламалы; ~бй
стул винти бар стул; 2. (спиральный) бу-
ранда сыядлы, тауланба сыядлы, айлан-
балы, ийретилген; ~ая лестница айланбалы
басдыш; 3. (приводимый в движение вин-
том) винтли, винт ардалы.
ВЙНТОВОЧНЫЙ прил. мылтыд..., мыл-
тыдтыц; ~ патрон мылтыд патроны.
ВИНТООБРАЗНЫЙ прил. винтли, бу-
рандалы, тауланбалы.
ВИНТОРЕЗНЫЙ прил. тех. вннтли жол
кесетугын, буранда кесетугын, шегеге
буранда кесетугын; ~ станок буранда кесе-
тугын станок.
ВИНЬЕТКА ж. виньетка (китапларды,
альбомларды безеуге жасалган кишкене
су у рет).
ВИОЛОНЧЕЛИСТ м. виолончелист, ви-
олончельши.
, ВИОЛОНЧЕЛЬ ж. виолончель (музы-
кальна асбап).
ВИР||АЖ I м. 1. вираж (самолёттыц, не-
мении,, автомобильдиц, велосипедтиц кела-
тырган багытынан цырынлап бурылып
кетиуи); делать ~ажй виражлар ислеу;
2. бурылыу, айланыу; крутой ~аж тик
бурылыу.
ВИРАЖ II м. фото вираж (фото!,агазга
тусирилген сууретти жууыу ушын арнал-
ган еритинди).
ВИРТУОЗ м. 1. (музыкант) виртуоз
(ез енерин шебер ийелеген музыкант);
2. перен. (мастер своего дела) ез енеринид
асдан шебери, ез енериниц устасы.
ВИРТУОЗНОСТЬ ж. 1. виртуозлыд;
~ исполнения атдарыудыц виртуозлыгы;
2. перен. (в каком-л. деле) аса шебер-
лик, асдан усталый.
ВЙРТУОЗНЦЫЙ прил. 1. виртуоз..., вир-
туозлыЧ; ~ая игра на скрипке скрипкада
виртуозлы ойнау; 2. перен. (чрезвычайно
искусный) аса шебер, асдан уста.
ВИРУС м. мед. вирус (журналы
ауырыуды крздыратугын кишкене микро-
организм); ~ гриппа грипптиц вирусы.
ВИСЕЛИЦА ж. дар, дар агашы.
ВИС||ЁТЬ несов. 1. асылып турыу, или-
нип турыу; над столом ~йт лампа лампа
стол устинде илиули тур; 2. (быть выве-
шенным) илиу, жабыстырыу, дагыу; на сте-
не ~йт объявление дийуалда дагаза дысты-
рыулы тур; 3. (нависать) ентерилиу;
скала ~йт иад морем тециз устинде жар
тас ецтерилип тур; 4. долбырап турьп
(об одежде); урпейип турыу (о волосах);
<> -~ёть в воздухе 1) (находиться в неопре-
делённом положении) белгисиз жагдайда
болыу; 2) (быть необоснованным) тийкар-
сыз болыу.
ВИСКОЗА ж. вискоза (1. целлюлозадан
алынатугын зат; 2. жасалма жипек).
ВИСКОЗНЫЙ прил. вискоза...; вискоза-
дан исленген.
ВИСЛОЗАДЫЙ прил. салпы дуйрыд;
мэлши (о баране).
ВИСЛОУХЙЙ прил. салпы дулад; ~
щенок салпы дулад кушик.
ВИСМУТ м. висмут (химия лык, элемент}.
ВИСНУТЬ несов. 1. (свисать) салбырап
турыу, урпейип турыу; 2. перен. разг.
асылыу; ~ на кбм-л. биреуге асылыу;
~ на шее у кого-л. 1) биреудин, мойнына
___________________-93~_________________вкл
асылыу; 2) мойнына асылып ыкласын бил-
дириу.
ВИСОК м. шеке.
ВИСОКОСНЫЙ прил.: ~ год артык
кунли жыл (февраль айында 29 кун бала-
ту сын жыл).
ВИСОЧНЦЫЙ прил. шеке...; ~ая кость
шеке суйек.
ВИСЮЛЬКА ж. разг, аспа (керкемлик
ушын койылатурын нэрсе).
ВИСЯЧЦИЙ прил. аспа, аспалы, асылып
туратугын; ~ая лампа аспа лампа, аспа
шыра; ~ий замок аспалы кулып; ~ий
мост аспа кепир.
ВИТАМИНИЗИРОВАННЫЙ прил. вита-
минли, витамин косылган.
ВИТАМИНИЗИРОВАТЬ сов. и несов. что
витаминлеу, витамин косыу, витамин ара-
ластырыу.
ВИТАМИННЫЙ прил. витамин...
ВИТАМИНОЗНЦЫЙ прил. витаминге
бай; ~ая пища витаминге бай аукат.
ВИТАМИНЫ мн. (ед. витамин м.) витамин-
лер (адамныц уэ/i ^айуанлардыц тиришили-
гине пайдалы зат).
ВИТАЦТЬ несов. 1. (предаваться меч-
таниям) эрманга берилиу, кыялга кетиу,
цыялланыу; мысли его ~ли далеко онын.
ойы аспаны кыялга кетти; 2. (незримо
присутствовать) елеслетиу, кез алдына
келтириу, айланып журиу; смерть ~ет над
ним онын. устинде елим айланып жур;
~ть в облаках бос кыялларга берилиу.
ВИТИЕВАТО нареч. кетерилип, копсы-
тып, мэнерли; говорить ~ допсытып сей-
леу.
ВИТИЕВАТОСТЬ ж. кетерилицкилик,
цопсытыушылык, сейлеушилик, мэнер-
лилик.
ВИТИЕВАТЫЙ прил- кетерицки, коп-
сытылган, мэнерли; ~ слог мэнерли сез.
ВИТ1|ОЙ прил. айналмалы, буралмалы;
~ая лестница айланбалы баскыш.
ВИТОК м. орам.
ВИТРЙНА яс. витрина, кергизбе (дукэн-
дагы).
ВИТЬ несов. что 1. есиу, ериу, шыйырыу;
~ верёвки 1) арканлар есиу; 2) из кого-л.
биреуди ез айтканына кендириу; 2. салыу;
~ гнездо уя салыу.
ВЙТЬСЯ несов- 1. (о растениях) оралыу,
шырматылыу, есилиу, оралып есиу;
2. (о волосах) буйраланыу, буйра болыу;
3. (круясшпься) айланыу, айланып ушып
журиу; над нами вьётся птица бизин. усти-
мизде кус айланып ушып жур; 4. (о реке,
дороге) ийрецлеу, ийретилиу, айланыш-ай-
ланыш болыу; 5. (около кого-чего-л.) айлан-
шыдлау, айланшыклап шыкпау; собака
вилась около моих ног ийт мениц аягым-
ныц касынан айланшыклап шыкпады;
<> пыль вьётся шан. уйриледи.
ВИТЯЗЬ м- ист., поэт, батыр, март.
ВИХОР м. урпейген шаш.
ВИХРАСТЫЙ прил. урпейген.
ВИХРЕВОЙ прил. дубелейленген,
куйынлы, боранлы.
ВЙХРЕМ нареч. дубелейдей, куйындай
агыу.
ВИХРЬ м. 1. дубелей, куйын, боран;
снежный ~ карлы боран; 2. перен. тез
етип атырган, дубелейдей араласкан;
в вихре событий тез етип атырган уакыя-
ныц ишинде.
ВИЦЕ- К'оспа сезлердиц «орынбасар,
жэрдемши» деген мэнини билдиретуеын
биринши белеги, мыс.: ~-губернатор вице-
-губернатор.
ВИЦЕ-АДМИРАЛ м. воен.-мор. вице-ад-
мирал.
ВИЦЕ-АДМИРАЛ ЬСК|| ИЙ прил. воен.-
-мор. вице-адмираллык, вице-адмирал-
дыц; ~ое звание вице-адмираллык атак.
ВИЦЕ-КОНСУЛ м. вице-консул.
ВИЦЕ-ПРЕЗИДЕНТ м. вице-президент.
ВИЦМУНДЙР м. уст. вицмундир (рево-
люциядан бурынры чиновниклер кийетугын
кийимниц бир тури).
ВИШНЕВЫЙ прил. 1. шийе..., шийеден,
шийели; ~ сад шийе багы; 2. (о цвете)
шийе рен.ли, кызыл-кекшил.
ВИШНЯ ж. шийе (агат хрм мийуе).
вишу, висишь наст. вр. от висеть.
ВКАЛЫВАТЬ несов. см. вколоть.
ВКАПЫВАТЬ несов. см. вкопать.
ВКАТИТЬ сов. что домалатыу, жумала-
тып киргизиу; ~ бочку в сарай бочканы
сарайга жумалатып киргизиу.
ВКАТЙЦТЬСЯ сов. кириу. домаланып
кириу; мяч ~лся в ворота топ дэруазага
домаланып кирди.
ВКАТЫВАТЬ несов. см. вкатить.
ВКАТЫВАТЬСЯ несов. см. вкатиться.
ВКИДЫВАТЬ несов. см. вкинуть.
ВКИНУТЬ сов. что, во что ылактырыу,
ишине тусириу.
ВКЛ ||АД м. 1. (действие) пул салыу,
акша салыу; сделать ~ад в сберкассу ама-
нат кассасына акша салыу; 2. (сумма)
вклад, аманат; срочные~ады сроклывклад-
лар; 3. перен. косылган табыс, коскан
улес; ~ад в науку илимге косылган улес.
ВКЛАДКА яс. 1. (действие) салып койыу,
тыгып койыу; 2. (лист) косымша бет;
цветная ~ рецли косымша бет.
В КЛАДИ ЦОЙ прил. 1. вклад, салынган;
~ая сумма салынган акшанын. жэми;
2. косымша; ~бй лист в книге китаптагы
косымша бет.
ВКЛАДЧИК м. вкладчик (аманат касса-
сына пул салып цойыушы).
ВКЛАДЫВАТЬ несов. см. вложить.
ВКЛАДЫШ м. 1. см. вкладка 2; 2. тех.
дастыкша.
ВКЛЕИВАТЬ несов. см. вклеить.
ВКЛЕИТЬ сов. что, во что желимлеп
жабыстырыу, желимлеу, жабыстырыу;
~ лист в книгу бир бет кагазды китапка
желимлеп жабыстырыу.
ВКЛЕЙКА яс. 1. (действие) желимлеу,
жабыстырыу; 2. (лист) желимленген бет.
вклепать сов. что, тех. кепсерлеп
шегелеу.
ВКЛЁПЫВАТЬ несов. см. вклепать.
ВКЛИНИВАТЬ несов. см. вклинить.
ВКЛИНИВАТЬСЯ несов. см. вклинйться.
ВКЛИНИТЬ сов. что, во что сыналау,
сына цагыу, сыналап киргизиу; ~ доску
ВКЛ_________________-ы-_____________________
в щель досканы цууысца сыналап кир-
гизиу.
ВКЛИНЙЦТЬСЯ сов. во что 1. (войти
клином) кысылып кириу; 2. перен. жарып
кириу, цуусырылып кириу; отряд ~лся
в расположение противника отряд душ-
панныц турган жерине жарып кирди.
ВКЛЮЧАТЬ несов. см. включить.
ВКЛЮЧАТЬСЯ несов. см. включиться.
ВКЛЮЧАЯ предлог с вин. п. коса есап-
ларанда, коса алганда; собрались все,
~ стариков гаррыларды коса есаплаганда
хэммеси жыйналды.
ВКЛЮЧЕНИЕ с. 1. киргизи^, цосыу,
тиркеу; ~ вопроса в повестку дня мэселени
кун тэртибине киргизиу; 2. цосыу, тутас-
тырыу; жагыу; жургизиу; ~ электриче-
ского тока электр тогин тутастырыу; ~
мотора моторды жургизиу.
ВКЛЮЧЙТЕЛ ьно нареч. езин коса,
езин косып есаплаганда; по двадцатое
февраля ~ езин косып есаплаганда жи-
гирмаланшы февральга шекем.
включить сов. 1. кого-что, во что
киргизиу, косыу, тиркеу; ~ кого-л. в спи-
сок учащихся оцыушылардыц дизимине
тиркеу; ~ новый пункт в договор келисимге
таза пункт киргизиу; 2. что цосыу, ту-
тастырыу, жарыу; жургизиу; ~ мотор
моторды жургизиу; ~ свет свет жагыу,
жарык бериу; ~ телефон телефонды тутас-
тырыу.
ВКЛЮЧИТЬСЯ сов. во что досылыу,
косылып кетиу; ~ в соревнование жарыс-
ца цосылыу.
ВКОЛАЧИВАТЬ несов. см. вколотйть.
ВКОЛОТИТЬ сов. что, во что цагыу,
цагып киргизиу; ~ гвоздь в стену шегени
дийуалга цагыу.
ВКОЛОТЬ сов. что, во что дадау, дадап
киргизиу, шаншыу, туйреп киргизиу.
ВКОНЕЦ нареч. разг, эбден, акыр-аягы;
он ~ измучил меня своими расспросами
- ол езиниц сораулары менен эбден мени
шаршатты.
ВКОПАННЫЙ прич. от вкопать; -О
он стоит как ~ кол-аягын байлагандай
козгалмайды; он остановился как ~
ол карып тастагандай турып калды.
ВКОПАТЬ сов. что, во что казып орна-
тыу, тикке кемиу, кемип койыу; ~ столб
в землю баганды жерге тикке кемиу.
ВКОРЕНЙТЬ сов- что синдириу, эдетке
айландырыу, кэлиплестириу.
ВКОРЕНИТЬСЯ сов. сициу, эдет болып
кетиу, кэлиплесип кетиу.
ВКОРЕНЯТЬ несов. см. вкоренить.
ВКОРЕНЯТЬСЯ несов. см. вкорениться.
ВКОСЬ нареч. кыясына, кыйыгына; сло-
жить платок ~ шаршыны кыясына жый-
нау; вкривь и ~ см. вкривь.
ВКП(б) [Всесоюзная Коммунистическая
партия (большевиков)] ВКП(б) [Путкил
Союзлык Коммунистлик (болыневиклер)
партиясы] (Советлер Союзыныц Комму-
нистлик партиясыныц XIX съездге
дейинги аты).
ВКРАДЧИВО нареч. жагымпазлы турде,
хийлекерлик пенен, эбжиллик пенен.
ВКРАДЧИВОСТЬ ж. жагымпазлык, хий-
лекерлик, эбжиллик.
ВКРАДЧИВЫЙ прил. жагымпаз, жагым-
пазлы, дийлекерли, эбжил, эбжилли;
~ голос жагымпазлы дауыс.
ВКРАДЫВАТЬСЯ несов. см. вкрасть-
ся.
ВКРАПИТЬ сов. что, чего дак тусириу,
тусин езгертиу.
ВКРАПЛЕНИЕ с. 1. (действие) дак
тусириу, тусин езгертиу; 2. косынды;
золота алтынныц косындысы.
вкрАпливать несов. см. вкрапить.
ВКРАПЛЯТЬ несов. см. вкрапить.
ВКРА цсться сов. 1. (незаметно проник-
нуть) жасырын кириу, билдирмей кирип
кетиу, елеусиз кириу; 2. перен. кэте кетиу,
галет кетиу, елеусиз кетип калыу; в вы-
числение ~лась ошибка есаплауда кэте
кетип калды; ~сться в доверие иши-
-баурына кириу.
ВКРАТЦЕ нареч. кыскаша; рассказать ~
кыскаша айтып бериу.
ВКРИВЬ нареч. кыйсык, уйкы-туйкы;
~ и вкось 1) (во все стороны) уйкы-туй-
кы, тэртипсиз, кыйсык-кыйсык; 2) перен-
(превратно — толковать, судить и т. п.)
калай болса солай.
ВКРУГ нареч. и предлог см. вокруг.
ВКРУГОВУЮ нареч. разг, айнала, айка-
ла дегерек.
ВКРУТУЮ нареч. кайнап пискен, каи-
нап писирилген; сварить яйцо ~ мэйекти
кайнатып писириу.
ВКУПЕ нареч. уст. бирге, бирлесип,
биригип.
ВКУС м. 1. дэм, татым, маза; на вкус
дэми; горький на вкус ашшы дэми бар;
пробовать на вкус дэмин кериу, дэмин
татыу; 2. (чувство красивого) жарасыклы,
унамлы; одеваться со вкусом жарасыклы
кийиниу; 3. (склонность, интерес) укып,
укыплылык, кызыгыу шылык; иметь
~ к научной работе илимий жумыска
укыбы болыу; 4. (манера, стиль) дэстур;
танец в восточном вкусе шыгыс дэстурин-
деги аяк ойын; войти во ~ дэмигиу;
прийтись по вкусу унау, кеулине жатыу.
ВКУСИТЬ сов. 1. чего (отведать) жеу,
жеп койыу; 2. что, чего бастан кеширип
кериу; ~ славы дацкты бастан кеширип
кериу,.
ВКУСНО нареч. дэмли, мазалы, татлы;
иштейленип (с аппетитом)', это очень ~
бул жудэ мазалы.
ВКУСНЫЙ прил. дэмли, мазалы, татлы.
ВКУСОВЦОЙ прил. дэм, мазалы; ~ые
качества пищи аукаттыц дэми жагынан
сапасы.
ВКУШАТЬ несов. см. вкусить.
ВЛАГА ж. суу, ыгал, ызгар, хел, лэм.
ВЛАГАЛИЩЕ с. 1. анат. влагалище;
2. бот. есимликтиц кабыршагы, кыны.
ВЛАГАТЬ несов. см. вложйть.
ВЛАДЕЛЕЦ м. ийелеуши, ийе, ийелик
етиу ши.
ВЛАДЕЛИЦА женск. от владелец.
ВЛАДЁНИЦЕ с. 1. (обладание) ийелеу,
ийе болыу; ~е имуществом мулкти ийелеу;
— 95 —
вли
2. мулк, жер, ускене, дэске; ~я колхоза
колхоздыц жери.
ВЛАДЕТЕЛЬ м. уст. 1. (правитель)
эмир; 2. (владелец) ийелеуши.
ВЛАДЕ ЦТ Ь несов. 1. чем (иметь, обла-
дать) ийелик етиу, ийе болыу, баскарыу,
бийлеу; ~ть землёй жерге ийе болыу;
2. кем-чем (управлять, подчинять себе)
баскарыу, ийелеу; 3. чем билиу, пайдалана
билиу, ислете алыу; ~ть русским языком
рус тилин билиу; ~ть речью сейлей билиу;
~ть пером укыплы жаза билиу; плотник
хорошо ~ет топором уста балтаны шебер
пайдалана биледи; не ~ть левой рукой
шеп долын ислете алмау, шеп колын пайда-
лана алмау; ~ть собой езин тута
билиу.
ВЛАДЫКА м. патша, хэким, эмир, бий;
<> своя рука ~ дазаншыныц ерки бар,
дайдан кулак шыгарса.
ВЛАДЫЧЕСТВО с. хэкимлик, бийшилик,
устемлик.
ВЛАДЫЧЕСТВОВАТЬ несов. хэкимлик
етиу, бийлик етиу, устемлик етиу.
ВЛАЖНЕТЬ несов. ыгалланыу, хелле-
ниу, ызрарланыу, лэмлениу.
ВЛАЖНОСТЬ ж. ыгалланыулык, ыгал-
лыц, хеллениулик, ызгарлык, лэмгерши-
лик, лэмлик; ~ воздуха хауаныц ыгаллыгы.
ВЛАЖНЫЙ прил. ыраллы, хелли, ыз-
гарлы, л ©мл и.
ВЛАМЫВАТЬСЯ несов. см. вломиться.
ВЛАСТВОВАТЬ несов. над кем-чем
и без доп. устемлик етиу, хуким суриу.
ВЛАСТЕЛИН м. патша, хэким, эмир.
ВЛАСТИТЕЛЬ м. см. властелин.
ВЛАСТНОСТЬ Ж. ХЭКИМЛИК, бийлик,
дукимлик, эмирлик, шерлик.
ВЛАСТЦНЫЙ прил- хэким, бий, хуким-
шил, эмиршил, шер; ~ный человек хуким-
шил адам; ~ный голос эмирли дауыс;
ф я не ~ен это сделать мениц бугаи
бийлигим журмейди.
ВЛАСТОЛЮБИВЫЙ прил. ХЭКИМЛИКТН
суйетугын, бийлик кумар, хукимшйл,
эмир кумар, шер.
ВЛАСТОЛЮБИЕ с. хэкимликти суйиу,
бийлик кумарлык, хукимшилик, эмир-
шилик, шерлик.
ВЛАСТЬ ж. 1. власть, хукимет; Совет-
ская ~ Совет власты; государственная ~
мэмлекетлик власть; прийти к власти ху-
кимет басына келиу; захватить ~ власты
басып алыу; 2. мн. власти хукимет; мест-
ные власти жергиликли хукиметлер; 3.
(право распоряжаться) тэсир, куш, бийлик;
родительская ~ ата-ананын бийлиги;
быть во власти чего-л. бир нзрсениц тэсири
астында болыу; иметь ~ над кем-л. биреу-
диц устинен бийлик етиу; сделать это
не в моей власти буны ислеуге мениц бий-
лигим жетпейди; <> ваша ~ сизиц ыц-
тыярыцызша.
ВЛАЧЙТЬ несов. что, уст. суйреу,
тартыу, аянышлы аухалда калыу; <> ~
жалкое существование елмес аукат пенен
кун кериу.
ВЛЕВО нареч. солга, сол жакка, шеп
жакка; пойти ~ шеп жакка журиу; дом
находится ~ от дороги жай жолдыц сол
тэрепинде тур.
ВЛЕЗАТЬ несов. см. влезть.
ВЛЕЗТЬ сов. 1. на что устине шыгы^,
ермелеп шыгыу, миниу; ~ на дерево агаш-
тыц басына шыгыу; 2. во что кириу;
~ в нору инге кириу; ~ в окно эйнектен
кириу; 3. во что, разг, (уместиться) сы-
йыу, сыйысыу; все вещи влезли в чемодан
барлык затлар чемоданга сыйды; 4. разг,
(подойти по размеру) шак келиу, болыу;
<• ~ в долги карызга батыу, карызга
шумиу; ~ в душу иши бауырына кириу.
ВЛЕПЙТЬ сов. что безеу, хэсемлеу;
< ~ выговор сегис бериу; ~ пощёчину
жакка берип жибериу.
ВЛЕПЛЯТЬ несов. см. влепить.
ВЛЕТАТЬ несов. см. влететь.
ВЛЕТЁЦТЬ сов. 1. во что ушып кириу;
пчела ~ла в окно бал хэрреси айнадан
ушып кирди; 2. перен. разг, (вбежать)
жууырып кириу, асыгып кириу; 3. кому,
за что, безл. разг, (достаться) сез еси-
тиу, сазайын тартыу, сегис еситиу; ему
~ло за опоздание ол кешиккени ушын сез
еситти.
ВЛЕЧЕНИЕ с- умтылыу, хэуес болыу,
куштар. болыу, берилиу, кызыксыныу;
~ к науке илимге кызыксыныу; иметь ~
к кому~л. биреуге куштар болыу.
ВЛЕЧЦЬ несов. 1. кого-что (увлекать)
кызыктырыу, куштар етиу, хэуес етиу;
его ~ёт искусство оны искусство кызык-
тырады; 2. что, перен. апарып согыу; этот
поступок ~ёт за собой наказание бул
кылыктыц акыры жазага апарып согады.
ВЛИВАНИЕ с. 1. (действие) куйылыу;
2. мед. куйыу, жибериу; ~ глюкозы глюко-
за жибериу.
ВЛИВАТЬ несов. см. влить.
ВЛИВАТЬСЯ несов. см. влиться.
ВЛИПАТЬ несов. см. влипнуть.
ВЛИПНУТЬ сов. 1. (во что-л. липкое)
жабысып калыу; 2. прост, (попасть
в неприятное положение) кыйын жагдайга
тусиу, колайсыз аухалга тусиу; ~ в исто-
рию жаман иске араласыу.
ВЛИТЬ сов. 1. что, чего, во что куйыу,
салыу; ~ лекарство в стакан дэрини ста-
канга куйыу; 2. что, перен. (добавить) ко-
сыу, тартыу; ~ новые кадры в промыш-
ленность санаатка жаца кадрлар косыу;
3. в кого, во что, перен. косыу, бериу; это
влило в него бодрость бул оган гайрат
КОСТЫ.
ВЛЙТься сов. 1. во что (втечь) куйылыу;
2. во что, перен. (добавиться) келип
косылыу; в наш коллектив влились свежие
силы бизиц коллективимизге жаца кушлер
косылды; 3. в кого, во что, перен. (войти
в состав) кириу, жайгасыу.
ВЛИЯНИЕ с. 1. тэсир, тэпси; оказывать
~ на кого-л. биреуге тэсирин тийгизиу;
подпасть под чьё-л. ~ биреудиц тэсириниц
астына тусиу; 2. (авторитет) аброй, ина-
бат; пользоваться ~м абройы журиу.
ВЛИЯТЕЛ ЬНЫЙ прил. абройлы, ина-
батлы, тэсири кушли; ~ человек абройлы
адам.
ВЛИ_________________-96~___________________
ВЛИЯТЬ несов- на кого-что тосир етиу,
тэсирин тийгизиу.
ВЛКСМ (Всесоюзный Ленинский Ком-
мунистический Союз Молодёжи) ВЛКСМ
(Путкил Союзлык Лениншил Коммунист-
лик Жаслар Союзы).
ВЛОЖбНИЦЕ с. 1. (действие) салыу,
салып койыу; 2. косып салынган; письмо
с ~ем ишине косып салынганы бар
хат; 3. (денежная сумма) белип шыгарыу,
ажыратыу; капитальные ~я ири каржы
белип шыгарыу.
вложить сов- что, во что 1. салыу,
ишине салыу, салып койыу, тыгып койыу;
~ письмо в конверт хатты конвертке салып
койыу; 2. фин., эк. белип шыгарыу, ажы-
ратыу; ~ капитал во что-л. ири каржы
ажыратыу; 3. перен. жумсау, сицириу;
~ всю душу в любимое дело суйикли иске
барлык кушти жумсау.
вломйт ься сов. басып кириу, зорлап
кириу; ~ ej чужой дом биреудиц уйине
басып кириу; ~ в амбицию арын кел-
тириу.
ВЛЮБИТЬ сов. кого ашык болдырыу,
суйдириу.
ВЛЮБИТЬСЯ сов. в кого, во что ашык
болыу, суйиу.
ВЛЮБЛЕННОСТЬ ж. ашыклык, суйиу-
шилик.
ВЛЮБЛЁНЦНЫЙ прил. 1. ашык бол-
ган, суйип калган; ~ный юноша ашык
болган жас жигит; 2. (выражающий лю-
бовь) ашыклык, суйиушилик; ~ный взгляд
ашыклык кез карас; 3. (увлечённый чем-л.)
суйген, эбден берилген, кызыккан; он ~
в свою работу ол ез жумысына эбден берил-
ген; 4. в знач. сущ. м. влюблённый и ж.
влюблённая ашык, ашык болган.
ВЛЮБЛЯТЬ несов. см. влюбить.
ВЛЮБЛЯТЬСЯ несов. см. влюбиться.
ВЛЮБЧИВОСТЬ ж. тез ашык болыушы-
лык, тез суйиушилик.
ВЛЮБЧИВЫЙ прил. тез ашык болыушы,
тез суйиуши.
ВМАЗАТЬ сов. что, во что Киргизии
сыбау, тыгып сыбау.
ВМАЗЫВАТЬ несов. см. вмазать.
ВМЕНИТЬ сое. кому жуклеу, жуклеп
койыу; ~ в обязанность миннет етип жук-
леп койыу; ~ в вину айыпты жуклеу.
ВМЕНЯЕМОСТЬ ж. юр. жууапкер-
шиликти билиушилик, ез исине жууап бе-
риушилик.
ВМЕНЯЕМЫЙ прил. юр. жууапкерши-
ликти билетугын, ез исине жууап берету-
гын.
ВМЕНЯТЬ несов. см. вменйть.
В МЕРУ в знач. предлога халына карай,
шамасыныц келгенинше, шамасына карай,
шектен шыкбай.
ВМЕСТЕ нареч. бйрге, бирликте, бирле-
сип; ~ с братом агасы (иниси) менен бирге;
работать ~ бирге ислеу; ~ с тем соныц
менен бирге.
ВМЕСТИЛИЩЕ с- орын, жай.
ВМЕСТИМОСТЬ ж. сыйымлылык, иши-
не кететугынлылыгы; ~ бочки бочканыц
сыйымлылыгы.
ВМЕСТИТЕЛЬНОСТЬ ж. см. вмести-
мость.
ВМЕСТИТЕЛЬНЫЙ прил. кец, улкен»
иши кец.
ВМЕСТЙТЬ сов. 1. кого-что сыйдырыу,
жайгастырыу, орналастырыу; зал может
~ пятьсот человек залдыц ишине бес жуз
адам сыяды; 2. что, во что сыйдырыу,
жайгастырыу; ~ все книги в шкаф китап-
лардыц барлыгын шкафка сыйдырыу.
ВМЕСТИТЬСЯ сов. во что и без доп.
сыйыу, жайгасыу, орнасыу.
ВМЕСТО предлог с род. п. орын; ~ одной
книги взять другую бир китаптыц орнына
екиншисин алыу; он поедет ~ меня мениц
орныма ол барады.
ВМЕТАТ Ь сое. что кеклеу, кеклеп ти-
гну; ~ рукава жецлерди кеклеу.
ВМЁТЫВАТЬ несое. см. вметать.
ВМЕШАТЕЛЬСТВО с. араласыушылыц,
кол сугыушылык, катнасыушылык, су-
еылысыушылык; ~ в чужие дела биреудиц
исине кол суиыушылык; хирургическое ~
хирургиялык араласыушылык-
ВМЕШАТЬ сов. 1. что (примешать)
араластырыу, карыстырыу; 2. кого-что,
во что, перен- (впутать) араластырыу,
былгастырыу, шатастырыу.
ВМЕШАТ ЬСЯ сое. во что и без доп. ара-
ласыу, сугылысыу; ~ в разговор гэпке сугы-
лысыу; пришлось чтобы предотвратить
ссору жэнжелдиц алдын алыу ушын гэпке
араласыуга туура келди.
ВМЕШИВАТЬ несое. см. вмешать.
ВМЕШИВАТЬСЯ несое. см. вмешать-
ся.
ВМЕЩАТЬ несое. см. вместить.
ВМЕЩАТЬСЯ несов. см. вместиться.
ВМИГ нареч. разг, кезди ашып жум-
ганша, кирпик какканша, шаккан; ребя-
тишки ~ разбежались балалар кезди
ашып жумганша кашып кетти.
ВМУРОВАТЬ сов. что беккем орнатыу,
орнатып койыу; ~ котёл казан орнатыу.
ВМУРОВЫВАТЬ несов. см. вмуровать.
ВМЯТИНА ж. ойык, жыпырык-
ВНАЁМ, ВНАЙМЫ нареч. кирейге;
жаллауга (о транспорте)', сдать ~ кирей-
ге бериу; взять ~ кирейге алыу; сдаётся ~
кирейге бериледи.
ВНАКИДКУ нареч. желбегей, жамылып,
жецин сукпай; носить пальто ~ пальтоны
желбегей кийиу.
ВНАКЛАДКУ нареч.: пить чай ~ кант
салып чай ишиу.
ВНАЧАЛЕ нареч. басында, эуелде, эуел
баста, дэслеп.
ВНЕ предлог с род. п. 1. (за пределами
чего-л.) сыртында, шетте, тыс, тыскары;
~ города каланыц сыртында; ~ опасности
кэуиптен тыс, кэуипсиз; ~ закона законнан
тыс; 2. перен. (не считаясь ни с чем) кара-
май, санаспай; пройти ~ очереди рет пе-
нен санаспай етип кетиу; <> быть ~ себя от
радости кууанышы койнына сыймау; ~
времени и пространства уакыттан хэм ара-
лыктан тыскары; ~ плана планнан тыс.
ВНЕ* бир нзрседен тьищары, артьщ деген
мэнини билдиретугын, цоспа сезлердиц
— 97 —
вни
биринши белеги, мыс.: внеслужебный хыз-
меттен тыс, хызметтен тысцары.
ВНЕБРАЧНЫЙ прил. некесиз; ~ ребёнок
некесиз тууылган бала.
ВНЕВОЙСКОВ]|бЙ прил. воен.: ~ая подго-
товка эскерликтен тысцары таярлыц.
ВНЕДРЕНИЕ с. орнатыу, киргизиу,
колландырыу, енгизиу, таратыу, ендириу,
сидистириу; передового опыта алдын,-
FH тэжирийбени енгизиу.
ВНЕДРИТЬ сов. что киргизиу, енгизиу,
ендириу, таратыу; ~ опыт передовиков
в производство алдагылардын, тежирийбе-
син ендириске ендириу.
ВНЕДРИТЬСЯ сое. ениу, ен жайыу, си-
ди у, тар алыу.
ВНЕДРЯТЬ несов. см. внедрить.
ВНЕДРЯТЬСЯ несов. см. внедриться.
ВНЕЗАПНО нареч. цепелимде, ацсызда,
тосаттан, бирден, кутпеген жерден.
ВНЕЗАПНОСТЬ ж. цэпелимде болган-
лыц, ацсызда болганлыц, тосаттан бол-
ганлык,, кутпегенлик.
ВНЕЗАПНЫЙ прил. цепелимде, ацсызда,
тосаттан, бирден, кутпеген жерден; ~
приезд кутпеген жерден келип цалыу.
ВНЕКЛАССНЦЫЙ прил. класстан тыс-
цары, класстан сыртта; ~ое чтение класс-
тан тысцары оцыу.
ВНЕКЛАССОВЫЙ прил. класслардантыс.
ВНЕМАТОЧНЦЫЙ прил.: ~ая бере-
менность мед. бойга жатырдан тысцары
жерге бала питиу_.
ВНЕОЧЕРЕДНЦОЙ прил. гезектен
тысцары, гезексиз; ~ая сессия Верховного
Совета СССР СССР Жоцаргы Советиниц
гезексиз сессиясы.
ВНЕПАРТИЙНЫЙ прил. партиядан тыс.
ВНЕПЛАНОВЦЫЙ прил. планнан тыс,
планда жоц; ~ая работа планнан тыс
жумыс. _
ВНЕСЕНИЕ с. 1. (денег и т. п.) салыу;
еткериу, телеу; 2. (представление, предло-
жение) усыныу, усыныс киргизиу; ~ зако-
нопроекта законопроект усыныу; 3. (вклю-
чение) киргизиу, цосыу; ~ в спйски дизим-
ге киргизиу.
ВНЕСЛУЖЁБНЦЫЙ прил- хызметтен
тыс, хызметтен тысцары; ~ое время хыз-
меттен тыс уадыт.
ВНЕСТЙ сов. 1. кого-что киргизиу, алып
кириу; ~ стол в комнату столды ежиреге
киргизиу; 2. кого-что (включить) кирги-
зиу, косыу, Киргизии койыу; ~ фамилию
в спйски дизимге фамилиясын киргизиу;
3. что (уплатить) еткериу, телеу; ~
деньги в кассу кассага ацша еткериу;
4. что (предложить) киргизиу; ~ пред-
ложение усыныс киргизиу; 5. что, перен.
(вызвать, причинить) туудырыу; ~ ожив-
ление жанландырыу, кеуиллендириу; ~
разлад в семью семьяда ала ауызлыц туу-
дырыу.
ВНЁШКОЛЬНЦЫЙ прил. мектептен тыс-
кары, мектептен сырт; ~ая работа мек-
тептен тысдары ис.
ВНЕШНЕ нареч. сырттан Караганда; ~
он спокоен сырттан Караганда ол тыныш
керинеди.
7 Русско-каракалпакский сл.
ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКИЙ прил. сырт-
цы сиясатлы, тысды сиясатлы.
ВНЕШНЕТОРГОВЫЙ прил. сырткы
сауда.
ВНЁШНЦИЙ прил. 1. (наружный) сырт-
цы; ~ий вид сыртцы керинис; ~ее сход-
ство сыртцы уцсаслыц; 2. (кажущийся)
жузеки, кезеба..., кезебалыц; ~ее спо-
койствие кезеба сабырлылыц; 3. сыртцы,
тыс; ~яя полйтика сыртцы сиясат; ~ие
сношения сыртцы цатнасыцлар; ~ий
угол мат. сыртцы муйеш; ~ий враг сырт-
цы душпан.
ВНЕШНОСТИ Ь ж. сырткы керинис,
сыртцы тур; судить по ~и сырткы Турине
карай бака бериу.
ВНЕШТАТНЫЙ прил. штаттан тыс, штат-
тан тыскары; ~ сотрудник штаттан тыс-
кары хызметкер.
ВНИЗ нареч. 1. темен, теменге карай,
песке; спускаться ~ теменге тусиу; ле-
жать лицом бетин темен каратып жа-
тыу, ет бетинен тусип жатыу; 2. (по напра-
влению к устью) теменге карай, ыкка
карай; плыть по течению реки дэрья-
ныц ыгына карай жузиу.
ВНИЗУ 1. нареч. теменде, песте; он
живёт вон там ~ ол анау жерде теменде
турады; 2. в знач. предлога с род. п. астында,
акырыида, аяшнда; ~ письма стояла
дата хаттын, акырында уакыты керсетил-
ген еди.
ВНИКАТЬ несов. см. вникнуть.
ВНЙКНУТЬ сов. во что терец ойлау,
тусиниу, таллап тексериу, угыныу; ~
в существо вопроса мэселениц туп тамы-
рын тусиниу.
В НИМАН ИЦЕ с. 1. дыццат, ыцлас,
кеуил; читать со ~ем дыццат цойып оцыу;
обращать ~е на что-л. кеуил белиу;
сосредоточить ~е на чём-л. бир нэрсеге
кеуил цойыу; принять во ~е еске алыу,
незерде тутыу; принимая во ~е еске алып;
оставить что-л- без ~я дыццатсыз цал-
дырыу; не обращайте ~я кеуил белмециз;
2. (предупредительность) итибар, хур-
мет, иззет; оказать ~е кому-л. биреуге
иззет керсетиу; оказаться в центре ~я
цэммениц дыццатын езине аударыу.
ВНИМАТЕЛЬНО нареч. 1. (сосредото-
ченно) дыццат пенен, ыцлас пенен, зийрек,
кеуил цойып; слушать ~ дыццат пенен
тыцлау; 2. (предупредительно) кеуил бе-
лип, кеуил цойып, хурметли турде, иззет-
ли турде, итибарлыц пенен; отнестйсь ~
к кому-л- биреуге итибарлыц пенен
царау.
ВНИМАТЕЛЬНОСТЬ ж. 1. (сосредото-
ченность) дыццатлылык, ыцласлылыц,
кеуил цойыушылыц, зийреклик; 2. (пре-
дупредительность) кеуил белнушилик,
кеуил цойыушылыц, хурметлилик, из-
зетлилик, итибарлыц.
ВНИМАТЕЛ ЬНЦЫЙ прил. 1. дыццатлы,
ыцласлы, кеуил цоятугын, зийрек; ~ый
ученйк дыццатлы оцыушы; 2. (предупре-
дительный) кеуил белгиш, кеуил цойгыш,
хурмет керсеткиш, иззет керсеткиш, ити-
барлы; ~ое отношение итибарлы царау.
вни
— 98 —
ВНИМАТЬ несов. см. виять.
ВНИЧЬЮ нареч. еки жадта тец, хеш
кимдикн емес; сыграть ~ ойында утыса
алмау; партия окончилась ~ бул долда
хеш ким ута алмады.
ВНОВЬ нареч. 1. (снова) кайта, дай-
тадан, жацадан, тэты, тагыда; увидеться
~ тагыда керисиу; 2. (только что) жаца-
дан, жаца тана, тазадан; ~ назначенный
жацадан тайынланган; ~ прибывший та-
задан келген.
ВНОСИТЬ несое. см. внести.
ВНУК м. адлыд.
ВНУТРЕННЕ нареч. иштен, езинше,
ойынша.
ВНУТРЕННЕЙ прил. 1. (находящийся
внутри) ишки, иштеги; ~яя обстановка
дома жайдыц ишки безелиуи; ~ие органы
человека адамныц ишки органлары; 2. (от-
носящийся к психической деятельности)
ншки; ~ий мир человека адамныц ишки
дуньясы; 3. (в пределах государства, учре-
ждения и т. п.) ишки; ~яя политика ишки
сиясат; ~яя торговля ишки сауда; ~ий
распорядок дня кунделикли ишки тэртип;
<> ~ие болезни ишки ауырыулар; ~ие
причины ишки себеплер; ~ий враг ишки
душпан.
ВНУТРЕННОСТИ Ь ж. 1. иш, ишки, иш
бет, ишки керинис; ~ь дома уйдиц ишки
кериниси; 2. мн. внутренности анат. ишки
агзалар; ~и животных хайуанлардыц иш-
ки агзалары.
ВНУТРИ 1. нареч. иште, ишинде, ишки
жаты; находиться ~ ишинде болыу; 2.
предлог с род. п. ишинде; ~ города цала-
ныц ишинде.
ВНУТРИ’ «ишки, ортасында, арасында,
ишинде» деген мэнини билдиретусын крепа
сезлердиц биринши белими, мыс.: вну-
тризаводской завод ишиндеги.
ВНУТРИАТОМНЫЙ прил. атом ишин-
деги.
ВНУТРИВЁННЦЫЙ прил. кек дан та-
мыры ишиндеги; ~ое вливание мед. кек
тамырта дан жибериу.
ВНУТРИГОСУДАРСТВЕННЫЙ прил.
мэмлекегтиц ишиндеги.
ВНУТРИПАРТИЙНЫЙ прил. партия-
ныц ишиндеги; ~ая демократия партия-
ныц ишиндеги демократия.
ВНУТРИСОЮЗНЫЙ прил. союздыц
ишиндеги, ауцамныц ишиндеги.
ВНУТРЬ 1. нареч. ишине; принять ле-
карство ~ дэрини ишине жутыу; 2. пред-
лог с род. п. ишке, ишине; войти ~ дома
уйдиц ишине кириу.
ВНУЧАТА мн- собир. ацлыцлар.
ВНУЧКА ж. ацлык цыз.
ВНУШАТЬ несов. 1. см. внушить; ~
уважение хурметлеуге исендириу; ~ опа-
сение цэуипке кендириу; 2. что и без
доп. (поучать, наставлять) нэсийхатлеу,
адыл бериу, кецес бериу.
ВНУШЕНИЕ с. 1. (воздействие) тесир
етиу; исендириу; лечить ~м исендириу
усылы менен емлеу; 2. (наставление, выго-
вор) нэсийхат, адыл, кецес; сделать строгое
~ цатац турде нэсийхат бериу.
ВНУШИТЕЛЬНО нареч. тэсирли .турде,
исенимли турде; его слова звучали ~ оныц
сезлери тэсирли еситилип турды.
ВНУШЙТЕЛ ЬНЦЫЙ прил. 1. тэсирли,
исенимли, айбатлы; ~ый тон айбатлы
дауыс; 2. (значительный) кеп улкен,
тайнапыр; ~ая фигура келбети тайна-
пыр.
ВНУШИТЬ сов. что, кому инандырыу,
исендириу, кендириу; кому-л. чувство
жалости биреуди аяушылык сезимге кен-
дириу.
ВНЯТНО нареч. анык, анык етип, ашык,
тусиникли, тусиникли етип; читать ~
туси никл и етип окну.
ВНЯТНОСТЬ ж. аныклык, тусиникли-
лик; ~ произношения айтылыудын, ту-
синиклилиги.
ВНЯТНЫЙ прил. анык, ашык, анык
еситилетутын, тусиникли.
внять сов. кому-чему дулад салыу,
тыцлау, дыддат дойыу; ~ чьим-л. мольбам
биреудин, етинишин дулад салып тыц-
лау.
ВО предлог см. в; во всеоружии 1) толыд
дураллы; 2) перен. толыд таярланып, то-
лыд ийелеп; во имя чего-л. бир нэрсе
ушын; во что бы то ни стало дандай бол-
маса да.
ВО’ приставка «в»ныц орнына темен-
деги жасдайларда крлланылады: 1) «й, о»~
ныц алдында, мыс.: воодушевить рухлан-
дырыу; 2) еки хрм оннан да кеп дауыс-
сызлардыц алдында, мыс.: вобрать ишине
алыу.
ВОБЛА ж. даракез, торта шабад.
ВОБРАТЬ сов. что 1. езине тартып
алыу, сорып алыу; ишине жыйнау, ишине
алыу, ишке тартыу; растения ~ли всю
влагу есимликлер барлык ызгарды езине
тартып алды; 2. перен. (воспринять, ус-
воить) цабыл етиу, кабыллау.
ВОВЕК, ВОВЕКИ нареч. 1. (всегда,
вечно) бэрцулла, бэрха, хэр цашан, мэцги;
2. (никогда) хеш кашан, хеш уадытта, мэц-
гиликке, мэцги; мне этого ~ не забыть
мен буны мэцгиликке умытпаспан, мен буны
Хеш уадытта умытпаспан.
ВОВЛЕКАТЬ несов. см. вовлечь.
ВОВЛЕКАТЬСЯ несов. во что тартылыу,
катнасыу; ~ в общественную работу же-
мийетлик жумыска тартылыу.
ВОВЛЕЧЕНИЕ с. тартыу, тартылыу,
катнастырыу, катнасыу.
ВОВЛЕЧЬ сов. кого-что, во что тартыу,
косыу, катнастырыу; ~ в игру ойынга
катнастырыу.
ВОВЛЕЧЬСЯ сов. см. вовлекаться.
ВОВНЕ нареч. сыртында.
ВОВРЕМЯ нареч. уадытында, ез уацы-
тында, тап уадытында; урожай сняли ~
зурээт ез уадытында жыйнап алынды;
приходить~ уадытында келиу; прийтй не
~ нацолай уадытта келиу; биймезгил келиу
(не в урочное время).
ВОВСЕ нареч. хеш, хеш дандай, пут-
киллей, хеш бир; ~ не нужно хеш ке-
реги жок; я ~ этого не говорйл мен
бундай нэрсени хеш айтданым жод.
— 99 —
вод
ВОВСЮ нареч. разг. халыныц барынша,
жаныныц барынша, аянбай; барлык ку-
шин салып; бежать ~ жаныныц барынша
жууырыу.
ВО-ВТОРЫХ вводн. сл. екиншиден.
ВОГНАТЬ сов. разг. 1. кого-что (за-
гнать) айдап киргизиу, цамау, ишине
киргизиу; 2. что, разг, цагып киргизиу,
урып киргизиу; ~ гвоздь в стену дийуалга
мыйыцты кагып киргизиу; ~ в краску
цызартыу, уялтыу;~ в гроб елимге экелиу.
ВОГНУТОСТЬ ж. батыццылыц.
ВОГНУТЦЫЙ 1. прич. от вогнуть;
2. прил. батыц, батыццы, букиш; ~ое
зеркало батыцкы айна.
ВОГНУТЬ сов- что ийиу, майыстырып
иЛбериу, ишине батырыу.
ВОГНУТЬСЯ сов. ийилиу, майысыу,
ишине батынцы етиу.
’ВОД цоспа сезлердщ цандай да бир
тараудыц кгнигесин керсететугын екинши
белеги, мыс.: садовод багман; овцевод
цой есириуши.
ВОДЦА ж. 1. в разн. знач. суу; питье-
вая ~а ауыз суу, ишетугын суу; кипя-
чёная ~а цайнаган суу; проточная ~а
агын суу; стоячая ~а ацпайтуГын суу;
пресная ~а душшы суу; родниковая ~а
булац суу; дождевая ~а жауын суу; фрук-
товая ~а жемис сууы; 2. мн. воды суулар;
грунтовые воды жер асты суулары; в во-
дах Советского Союза Советлер Союзы-
иыц сууларында; 3. мн. воды (целебные
источники) суулар; минеральные воды
минерал суулары; 4. перен. (многословие)
суу! туйирсиз; в статье много ~ы маца-
ланыц сууы кеп; 5. (чистота драгоценного
камня) суудай таза; бриллиант чистой ~ы
мелдиреген суудыц шашыраган гэухары;
6. в знач. нареч. водой (водным путём)
суу менен, суу арцалы; доставка леса
~бй агашларды суу арцалы жеткериу;
тёмная ~а мед. соцырлыц, кезден
айырылыушылыц; как в воду опущенный
сууга тусип сумирейгендей (соотв. сууга
тускен тышцандай); толочь воду в ступе
сууды келиге туйиу (соотв. елек пенен
суу елеу); быть похожим как две капли
~ы мурнынан тускендей уцсас болыу;
их ~6й не разольёшь олардыц арасынан
цыл отпейди; много ~ы утекло кеп за-
манлар етти; вывести кого-л. на чистую
воду биреудиц айыбын ашып таслау; он~ы
не замутйт ол жаманлыц ислемейди (соотв.
ол цой аузынан шеп алмайды); чувство-
вать себя как рыба в ~ё езин суудагы
балыцтай сезиу; выйти сухим из ~ы суу
жуцтырмай шыгыу; быть тише ~ы, ниже
травы погов. цойдай жууас болыу; он
как в воду глядел ол тан керип тургандай
(соотв. тебесинде кези бардай).
ВОДВОРЕНИЕ с. 1. (вселение, поселение)
орналасыу, орналастырыу, жаиласыу, жай-
ластырыу; 2. перен. орнатыу; ~ порядка
тэртип орнатыу.
ВОДВОРИТЬ сов. 1. кого-что (вселить,
поселить) орналастырыу, жайластырыу;
2. что, перен. орнатыу; ~ тишину ты-
нышлыц орнатыу.
ВОДВОРИ ЦТ ЬСЯ сов- 1. (поселиться,
поместиться) орналасыу, жайгасып алыу;
2. перен. орнау; ~лся порядок тэртип
орнады.
ВОДВОРЯТЬ несов. см. водворйть.
ВОДВОРЯТЬСЯ несов. см. водвориться.
ВОДЕВЙЛЬ м. театр, водевиль (цосыц
пенен араласцан кулкили шыгарма).
ВОДИТЕЛЬ м. айдаушы, жургизиуши
(шофёр); ~ автобуса автобус айдаушы.
ВОДЙТЕЛЬСКИЙ прил. айдаушы, жур-
гизиуши; ~ состав айдаушылар составы.
ВОДИТЕЛЬСТВО с. басшылыц; под ~м
партии партияныц басшылыгы астында.
ВОДИТЬ несов. 1. кого-что жетелеп
журиу, жетелеп апарыу; ~ детей гулять
балаларды ойнауга жетелеп апарыу; ~
слепого соцырды жетелеп журиу; 2. кого-
-что (идти во главе) басшылыц етиу, ал-
дында журиу; ~ в бой басшылыц етип
урысца тусириу; 3. что айдау, жургизиу;
~ автобус автобус айдау; 4. чем, по чему
(двигать) керсетиу, жургизиу, устинен
етиу; ~ карандашом цэлем менен керсе-
тиу; 5. что, с кем-чем жасау; ~ знаком-
ство таныслык жасау; ~ за нос алдау,
адастырыу.
водиться несов. 1. (иметься) еси-
рилиу, мэкэн болыу, жайылыу, бар болыу,
жасау; в лесах водятся медведи тогайларда
айыулар мэкэн басады; 2. с кем-чем (дру-
жить) цатнасыц жасау, араласыу; <> за
ним это водится оныц усындай эдети
бар; как водится в знач. вводн. сл. эдет-
тегидей; так водится эдет сондай.
ВОДКА ж. арак.
ВОДНИК м. суу жолынын, хызметкери,
суу хожалырынын. хызметкери.
ВОДИЦЫЙ прил. суу...; ~ое простран-
ство суу кецислиги; ^ая'поверхность суу
бети; - ые пути суу жоллары; ~ый транс-
порт суу транспорты; ^ый спорт суу
спорты.
-ВОДНЫЙ цоспа. сезлердиц сууга тийисли
болган екинши белеги, мыс.: глубоковод-
ный терец суулы.
В ОДО’ цоспа сезлердиц сууга тийисли
екенин керсететугын биринши белеги,
мыс.: водолечение суу менен емлеу усылы.
ВОДОБОЯЗНЬ ж. мед. цутырыу кесели.
ВОДОВОЗ м. суушы, суу тасыушы.
водовознцый прил. суу тасыйтугын;
~ая бочка суу тасыйтугын бочка.
ВОДОВОРОТ м. 1. ийрим; попасть в ~
ийримге тусип кетиу; 2. перен. усти-устине
рауажланыу; ~ событий уакыялардыц
усти-устине рауажланыуы.
ВОДОЕМ м. суу саклатыш, суу сакла-
натутын жер, хауыз.
ВОДОИЗМЕРЙТЕЛ ЬНЫ 1!Й прил. суу
елшейтутын; приборы суу елшейтутын
эсбаплар.
ВОДОИЗМЕЩЕНИЕ с. мор. кеме сал-
маты; судно в десять тысяч тонн сал-
магы он мын. тонна лык кеме.
ВОДОКАЧКА ж. водокачка, суу тарт-
кыш.
ВОДОЛАЗ м. водолаз (суу астында
ислейтугын адам).
вод
— 100 —
ВОДОЛАЗНЫЙ прил. водолаз...; ~ кос-
тюм водолаз кийими.
ВОДОЛЕЧЕБНИЦА ж. суу менен ем-
лейтугын кеселхана.
ВОДОЛЕЧЕБНЫЙ прил, суу менен ем-
лейтурын.
ВОДОЛЕЧЕНИЕ с. суу еми, суу менен
емлеу усылы.
ВОДОМЕР м. суу елшеуиш, водомер.
ВОДОМЕРНЫЙ прил. суу елшейтугын,
суудыц мугдарын бацлайтугын; ~ кран
суу елшейтугын кран.
ВОДОНАПОРНЦЫЙ прил.: ~ая башня
суу шыгаратугын минара, cyv минарасы.
ВОДОНЕПРОНИЦАЕМОСТЬ ж. суу
етпеушилиц.
ВОДОНЕПРОНИЦАЕМ||ЫЙ прил. суу
етпейтугын, суу еткизбейтугын; ~ая
ткань суу етпейтугын гезлеме.
ВОДОНОС М. суушы, суу тасыушы.
ВОДОНОСНЫЙ прил. суулы, суу сац-
лайтугын; ~ пласт суу сацлайтугын жер
цатламы.
ВОДООТВОД м. суу кашыргыш.
ВОДООТВОДНЫЙ прил. суу цашыра-
тугын; ~ канал суу цашыратувын канал.
ВОДООТЛИВ м. суу шыгарып тегиу.
ВОДООТЛЙВНЦЫЙ прил. суу шыгарып
тегетугын; ~ое отверстие суу шыгарып
тегетугын тесик.
ВОДООЧИСТИТЕЛЬ м. тех. суу та-
зартдыш (эсбап).
ВОДООЧИСТИТЕЛЬНЫМИ прил. суу
тазартдыш, суу тазалайтугын; ~е при-
боры суу тазартцыш эсбаплар.
ВОДОПАД м. сарцырама.
В ОДО ПЛАВАЮЩИЙ Й прил. сууда
журетурын, сууда жузетугын; ~ая птица
сууда журетурын цуслар.
ВОДОПОДЪЁМНЫМИ прил. суу кете-
ретугын, суу шыгаратурын; ~е машйны
суу кетерип шыгаратурын машиналар.
ВОДОПОЙ м. сууат.
ВОДОПРОВОД м. водопровод.
ВОДОПРОВОДНIIЫИ прил. водопровод...;
~ая труба водопровод трубасы.
ВОДОПРОВОДЧИК м. водопроводшы.
ВОДОПРОНИЦАЕМОСТЬ ж. суу етки-
зиушилик.
ВОДОПРОНИЦАЕМЫЙ прил. суу ет-
керетугын, суу еткизетугын.
ВОДОРАЗБОРНЦЫЙ прил. суу белету-
гын; ~ая колонка суу белип шыгаратурын
колонка.
ВОДОРАЗДЕЛ м. геогр. аша, суу белгиш
(су уды еки жацца апызып турпан бийиклик).
ВОДОРЕЗ м. мор- суу айыргыш (ке-
мениц тумсыпыныц теменги бети).
ВОДОРОД м. водород (химиялыц эле-
мент).
ВОДОРОДИСТЫЦЙ прил. хим. водороды
бар; ~е соединения водороды бар бирик-
пелер.
ВОДОРОДНЫЙ прил. водород..., водо-
родлы.
ВОДОРОСЛЬ ж. бот. суу есимлиги,
шалац.
ВОДОСБОР м. суу сацлагыш.
ВОДОСБОРНЫЙ прил. суу сацлайтугын.
ВОДОСБРОС м. суу аццыш, суу жи-
бергиш, суу катыргыш.
ВОДОСЛИВ м. суу агар (плотинаныц
жоцарры жапындагы артыц сууды жибе-
риу ушын ар налган тесик).
ВОДОСЛЙВНЦЫЙ прил. суу агар; ~ая
плотина суу агар плотина.
ВОДОСНАБЖЕНИЕ с. суу менен тэмий-
инлеу.
ВОДОСПУСК м. тех. суу жибергиш (суу
цашыррыш, сацласыштан плотина ареалы
суу агатугын труба).
ВОДОСТОК м. суу агызгыш (жыйнал-
пан сууды цашырып жиберетугын труба-
лар системасы).
ВОДОСТОЧНЦЫЙ прил. суу агып ете-
тугын, суу агатугын; ~ая труба жауын
суу агатугын труба.
ВОДОУПОРНЫ ||Й прил. суу етпейту-
гын, суу еткермейтугын; слой землй
жердин, суу еткермейтугын дабатлары.
ВОДОХРАНИЛИЩЕ с. суу садлагыш,
хауыз, суу сацлайтугын жер.
водочный прил. арад..., араклы.
ВОДРУЖАТЬ несов. см. водрузить.
ВОДРУЗИТЬ сое. что орнатыу, цыс-
тырыу; ~ знамя байрацты орнатыу.
’РОДСТВО хожалыцтыц бир тарауын
керсететупын цоспа сезлердиц екинши
белеги, мыс.: животноводство мал шар-
уашылыгы; садоводство багманшылыц.
ВОДЯНИСТЫ II й прил. 1. суулы, сууы
кеп, суйык, сууга усаган; ~й кисель
суйыд кисель; 2. (бесцветный) рецсиз,
туссиз, реци кашцан; ~е глаза рецсиз
кезлер.
ВОДЯНКА ж. мед. сэры суу кесели,
сарсыц кесели.
ВОДЯНЦОЙ I прил. в разн. знач. суу...;
^ая капля суу тамшысы; ~ой паук суу
ермекшиси; ~ые растения суу есимлик-
лери; ^6е колесо суу дегершиги; ^бе
отопление суу менен жылытыу.
водяной II м. народно-поэт. суу
жини.
ВОЕВАТЬ несое. с кем-чем, против кого-
-чего и без доп. 1. (вести войну) урысыу,
сауаш етиу; 2. перен. разг, жэнжеллесиу,
шатацласыу.
ВОЕВОДА м. воевода (1. ист. ески Рос-
сияда эскер баслыпы; 2. Польшада вое-
водствоныц баслыпы).
ВОЕВОДСТВО с. воеводство (1. ист.
воевода атагы; 2. ист. воевода басцара-
турын область, округ; 3. Польшадапы
цэкимшилик цэм территориялыц белим).
ВОЕДИНО нареч. бириктирип, бирге;
собрать всех ~ хеммесин бириктирип бир
жерге жыйнау.
ВОЕН’ цоспа сезлердиц «эскерий» деген
мэнисин билдиретурын биринши белеги,
мыс.: военврач эскерий врач.
ВОЕНАЧАЛЬНИК м. сардар, эскер бас-
шысы.
ВОЕНИЗАЦИЯ ж. эскерийлестириу,
эскерий тэртипке айландырыу, урыс исине
уйретиу, урыс исине бейимлестириу.
ВОЕНИЗИРОВАТЬ сов. и несов. кого-что
эскерийлестириу, эскерий тэртипке айлан-
— 101 —
ВОЗ
дырыу, ескерий иске уйретиу, урысда
бейимлеу.
ВОЕНИЗЙРОВАТ ВСЯ сов. и несов.
эскерийлестирилиу, зскерий тэртипке ай-
ланыу, зскерий иске бейимлениу, урыс
исине бейимлениу.
ВОЕНКОМ м. (военный комиссар) воен-
ком (зскерий комиссар).
ВОЕНКОМАТ м. (военный комиссариат)
военкомат (зскерий комиссариат).
ВОЕНКОР м. (военный корреспондент)
зскерий корреспондент.
ВОЕННО®, ВОЕННО- цоспа сезлердиц
у рысца, зскерий жагдайларга, зскерий хыз-
метке тийисли екенин билдиретугын би-
ринши белеги, мыс.', военно-политический
зскерий сиясий.
ВОЕННО-ВОЗДУШНЫ||Й прил. зскерий
х,ауа; ~е силы зскерий хауа кушлери.
ВОЕННО-ИНЖЕНЕРНЫЙ прил. эске-
рий инженерлик.
ВОЕННО-МОРСКОЙ прил. зскерий те-
циз; ~ флот зскерий тециз флоты.
ВОЕННООБЯЗАННЫЙ м. зскерий хыз-
метке миннетли.
ВОЕННОПЛЕННЫЙ м. зскерий тутцын,
зскерий бенде.
ВОЁННО-ПОЛ ЕВОЙ прил. зскерий да-
ла; ~ суд зскерий дала суды.
ВОЁННО-ПОЛИТЙЧЕСКИЙ прил. эс-
керий сиясий.
ВОЕННО-ПРОМЫШЛЕННЫЙ прил. эс-
керий санаат, урыс санааты.
ВОЁННО-РЕБОЛЮЦИОННЫЙ прил.
эскерий революцияльщ; ~ комитет ист.
зскерий революциялыц комитет.
ВОЕННО-САНИТАРНЫЙ прил. эскерий
санитарльщ.
ВОЕННОСЛУЖАЩИЙ м. эскер, эскерий
хызметкер, жауынгер.
ВОЁННО-СТРАТЕГЙЧЕСКИЙ прил.
эскерий стратеги ял ьщг
ВОЁННО-УЧЁБН |1ЫЙ прил. эскерий
оцыу; ~ое заведение эскерий оцыу орны.
ВОЁНЩЫЙ прил. 1. (относящийся к
войне) урыс...; <^ые события урыс уацыяла-
ры; ^ые действия урыс х.эрекетлери; <^ое
время урыс уацты; ~ый преступник урыс
жинаяткери; 2. (относящийся к армии)
эскерий; ~ый врач эскерий врач; ~ое
училище эскерий училище; ~ая выправка
эскерий тур, эскерий керинис; ~ая при-
сяга эскерий ант; 3. в знач. сущ. м. воен-
ный эскер, эскерий хызметкер, жауынгер.
ВОЕНЩИНА ж. собир. урыс цумарлар.
ВОЖЦАК м. 1. (руководитель, органи-
затор) басшы, жетекши, шелкемлестириу-
ши; быть ~акбм масс массаныц жетекшиси
болыу; 2. (проводник, поводырь) жетекши;
~ак у слепого соцырдыц жетекшиси;
3. (животное или птица) баслаушы, баста
журиуши.
ВОЖАТАЯ женск. от вожатый 1.
ВОЖАТЫЙ м. 1. (пионерского отряда)
вожатый; 2. см. вожак 2; 3. разг, (трам-
вая) трамвай айдаушы.
ВОЖДЁНИЦЕ с. айдау, жургизиу, бас-
карыу; искусство ~я самолёта самолёт
айдаудыц шеберлиги.
ВОЖДЬ м. кесем, жолбасшы.
ВОЖЖИ мн. (ед. вожжа ж.) дизгин,
жылау, телбе; отпустить ~ 1) жылауды
жибериу; 2) перен. босац тутыу; натя-
нуть ~ 1) жылауды тартыу; 2) перен. кат-
ты тутыу.
вожу I, водишь и т. д. наст. вр. от во-
дить.
вожу II, возишь и т. д. наст. вр. от во-
зить.
вожусь I, водишься и т. д. наст. вр. от
водиться.
вожусь II, возишься и т. д. наст.вр. от
возиться.
ВОЗ м. 1. (повозка) жукли арба; 2. (ко-
личество груза) арба; восемь ~ов торфа
сегиз арба торф; 3. перен. разг, (множе-
ство) кеп; ~ новостей кеп жацалык; <
что с возу упало, то пропало погов. тегил-
ген табак кайта толмас.
ВОЗ= (ВОС=) приставка 1) цзрекеттиц
жоцареа царай басытланпанын керсетеди,
мыс.: вознести жокары кетериу, жокары
шыгарыу; 2) цэрекеттиц цайталанванын
керсетеди, мыс.: возродить кайта тиклеу;
3) бир нэрсеге жууап болган цэрекетти
керсетеди, мыс.: вознаградить сыйлау,
наградлау.
ВОЗБРАНЯ ЦТЬСЯ несов. токтатылыу,
тыйым салыныу; это никому не ~ется бул
нэрсеге хеш кимге тыйым салынбагап.
ВОЗБУДИМОСТЬ ж. херекетке келти-
риушилик, сездириушилик, кыздырыушы-
лык, коздыргышлык.
ВОЗБУДИМЫЙ \прил. сездиретугын,
келтиретугын, коздыратугын, коздыргыш,
хэрекетке кыздыратугын.
ВОЗБУДИТЕЛЬ ксздырыушы, де-
ретиуши, пайда етиуши; ~ болезни ауы-
рыуды пайда етиуши. \
ВОЗБУДИТЬ сов. U. что (вызвать)
туудырыу, козгау, пайда етиу; ~ интерес
кызыгыушылык туудырыу; ~ любопыт-
ство билиуге кумарлык туудырыу; ~
аппетит иштейин ашыу; 2. что кетериу,
козгау; ~ судебное дело жинаят исти
козгау; ~ вопрос мэселе кетериу; 3. (взвол-
новать) кыздырыу, апыуын келтириу;
4. кого-что, против кого-чего (настроить,
восстановить) карсы ^ойыу; ~ против
себя окружающих касындагыларды езине
карсы койыу.
ВОЗБУДИТЬСЯ сов. кызыу, ашыуланыу.
ВОЗБУЖДАЕМОСТЬ ж. см. возбуди-
мость.
ВОЗБУЖДАТЬ несов. см. возбудить.
ВОЗБУЖДАТЬСЯ несов. см. возбудиться.
ВОЗБУЖДАЮЩИ || Й 1. прич. от воз-
буждать; 2. прил. коздырыушы, кызды-
рыушы, хэрекетке келтириуши; ~е сред-
ства мед. коздырыушы дэрилер.
ВОЗБУЖДЕНИЕ с. 1. (действие) хэре-
кетке’келиу, козыу, кызыу, кетерилиу, ке-
териу, сезими ояныу; ~ любопытства кызы-
гыушылык сезиминиц ояныуы; ~ пресле-
дования куудолауды кетериу; 2. (нервный
подъём) кызый, «шыуы келиу, тэсир-
лениу; чувствовать радостное ~ кууаныш-
лы тэсирди сезиу.
воз
— 102 —
ВОЗБУЖДЁННОСТЬ ж. цызыушылык,
цозыушылыц, сезими ояныушылык, хэ-
рекетке келиушилик.
ВОЗБУЖДЁННЦЫЙ 1. прич. от воз-
будить; 2. прил. (взволнованный) кызган,
козган, кетерилген; ~ое состояние кете-
рилген жагдай.
ВОЗВЕДЕНИЕ с- 1. (строительство)
салыу, курыу, кетериу; зданий жайлар
салыу; 2. мат. кетериу; ~ в степень
дэрежеге кетериу.
ВОЗВЕЛИЧИВАТЬ несов. см. возвели-
чить.
ВОЗВЕЛИЧИТЬ сов. кого-что давдын
шыгарыу, дацкын кетериу, атарын шы-
гарыу.
ВОЗВЦЕСТЙ сов. 1. что (воздвигнуть)
салыу, курыу, кетериу; ~естй фунда-
мент тырнак салыу; 2. что, к чему жатыу,
жатцарыу; 3. что, мат. кетериу; ~естй
в степень дэрежеге кетериу; 4. что жабыу,
тагыу; ~естй обвинение айып тагыу;
~естй клевету жала жабыу; 5. кого-что,
во что, уст. (в сан, в должность и т. п.)
кетериу, улкейтиу, атак бериу.
ВОЗВЕСТИТЬ сов. кого-что, о чём ха-
барландырыу, хабар етиу, билдириу.
ВОЗВЕЩАТЬ несое. см. возвестить.
ВОЗВЦОДЙТЬ несов. см. возвести; воз-
никновение валунов ~6дят к ледниковому
периоду жумыры сыйцац таслардын. пайда
болыуы муз дэуирине жатады.
ВОЗВРАТ м. 1. (взятого) цайтарыу,
кайтарып бериу; ~ ссуды карызды кай-
тарып бериу; 2. (возобновление) кайталау,
кайтадан басланыу; ~ болезни кеселдиц
кайталаныуы; <>без ~а кайтарып берместей.
ВОЗВРАТИТЬ сов. 1. кого-что кайтарып
бериу, кайтып бериу; ~ книгу китапты
кайтарып бериу; 2. что (восстановить)
цэддине келтириу. кэлпине келтириу; ~
здоровье ден саулыкты кэлпине келтириу;
3. кого-что (заставить вернуться) кай-
тарыу, кейин кайтарыу, кайтарып жибе-
риу, кайтарып алыу; ~ с дороги жолдан
кайтарып алыу; О ~ к жизни 1) (привести
в чувство) есине келтириу; 2) (вылечить)
тэуир етиу, жазыу.
ВОЗВРАТЙЦТЬСЯ сов. 1. (вернуться)
Кайтып келиу, кейин кайтыу; ~ться домой
уйине кайтып келиу; ~ться на родину
елине кайтып келиу; ~ться на работу
жумыска кайтып келиу; 2. (восстано-
виться) кэлпине келиу; к нему ~лись
прежние силы оныц куши бурынгы кэл-
пине келди; ~ться к рассказу эцгимени
Кайта дауам етиу.
ВОЗВРАТИ ЦЫЙ прил. 1. кейин кай-
татугын; ~ый путь кайтатугын жол;
2. (подлежащий возврату) кайтарылату-
гын, кайтып берилетугын; ~ая ссуда
кайтып берилетугын карыз; 3. грам.
езлик; ~ый глагол езлик ' фейил; ~ое
местоимение езлик алмасык; ~ый залог
езлик дэрежеси; ~ый тиф кайталама
сузек.
ВОЗВРАЩАТЬ несов. см. возвратить.
ВОЗВРАЩАТЬСЯ несов. см. возвратить-
ся.
ВОЗВРАЩЕНИЕ с. 1. см. возврат;
2. цайтыу, кайтып келиу; домой уйине
кайтып келиу, уйине кайтыу.
ВОЗВЫСИТЬ сов. 1. кого-что (возвели-
чить) дацкын шыгарыу, дацкын кетериу,
атагын шыгарыу; ~ кого-л. в глазах дру-
гих баскалардыц алдында биреудиц дац-
кын кетериу; 2. что, уст. (цену, стои-
мость) бахасын арттырыу, бахасын кете-
риу; <> ~ голос дауысын кетериу.
ВОЗВЫСИТЬСЯ сов. жокарыга кетери-
лиу, жокарылау.
ВОЗВЫШАТЬ несов. см. возвысить.
ВОЗВЫШАЦТЬСЯ несов. 1. см. возвы-
ситься; 2. над кем-чем кетерилип турыу,
жокары шыгыу; над озером ~лись го-
ры келдиц устинен таулар кетерилип тур-
ДЫ.
ВОЗВЫШЕН ИЦЕ с. 1. (действие) кете-
рилиу; 2. (высокое место) бини клик, бэ-
лентлик, доц, устурт; стоять на ~и бийик-
ликте турыу-
ВОЗВЫШЕННОСТЬ ж. 1. геогр. бийик-
лик, бэлентлик, устуртлик, тебе, дец-
лик; 2. перен. кетерицкилик; мацызлылык,
мэнилилик; ~ идей идеяныц кетериц-
килиги.
ВОЗВЫШЕННЦЫЙ 1. прич. от воз-
высить; 2. прил. (высоко расположенный)
бийик, дец; бэлент; ~ая местность
дец жер; 3. прил. перен. кетерицки; ма-
нызлы, мэнили; ~ая цель мацызлы мак-
сет.
ВОЗГЛАВИТЬ сов- кого-что баслау, бас-
шылык етиу, басцарыу, бас болыу; ~
делегацию делегацияга басшылыц етиу.
ВОЗГЛАВЛЯТЬ несов. см. возглавить.
ВОЗГЛАС м. катты дауыс, катты сес.
ВОЗГОРДИТЬСЯ сов. чем и без доп.
тэкаббирлениу, мурнын кетериу, мацта-
ныу.
ВОЗДАВАТЬ несов. см. воздать.
ВОЗДАТЬ сов. что бахалау, ылайыклы
бахалау, тийисрнше баха бериу; ~ по
заслугам еткен'мийнетине карай бахалау;
~ должное тийисли бахасын бериу.
ВОЗДВИГАТЬ несов. см. воздвигнуть.
ВОЗДВИГНУТЬ сов. что салыу, дузе-
тиу, куры^-
ВОЗДЕВАТЬ несов. см. воздеть.
ВОЗДЕЙСТВИЕ с. тэсир, тэсир етиу,
илаж кериу; физическое ~ куш пенен
тэсир етиу; оказать моральное ~ на кого-л.
биреуге^ моральлык жактан тэсир етиу.
ВОЗДЕЙСТВОВАТЬ сов. и несов. на
кого-что тэсир етиу, илаж кериу; ~ на
кого-л. силой биреуге куш пенен тэсир
етиу./
ВОЗДЕЛАТЬ сов. см. возделывать.
ВОЗДЕЛЫВАТЬ несов. что ислеу, таяр-
лау, бежериу; землю жерди егиске
таярлау.
ВОЗДЕРЖАВШИ || ЙСЯ 1- прич. от воз-
держаться; 2. в знач. сущ. м. воздержавший-
ся бийтэреп адам; при голосовании ~хся
не оказалось дауысда койганда бийтэреп
болган адам болмады.
ВОЗДЕРЖАНИЕ с. сабырлык, тыйыу,
езин тутыу, ~ в пище аукат жеуди тыйыу.
— 103 —
ВОЗ
ВОЗДЕРЖАННОСТЬ ж. сабырлылыц,
шыдамлылыц, езин тыйыушылыц, езин
тутыушылыц.
ВОЗДЕРЖАННЫЙ прил. сабырлы,
шыдамлы, езин тыйыушы, езин тутыу-
шы.
ВОЗДЕРЖАТЬСЯ сов. 1. (отказаться)
сабырлы болыу, езин тутыу, езин тыйыу;
~ от еды ауцат жемеу; 2. (уклониться)
бермеу, цатнаспау, бийтэреп далыу; ~
от ответа жууап бермеу; ~ от голосова-
ния дауыс бериуге цатнаспау.
ВОЗДЕРЖИВАТЬСЯ несое. см. воздер-
жаться.
ВОЗДЕТЬ сов. что'. ~ руки уст. долын
жайыу.
ВОЗДУХ м. в разн. знач. дау а; свежий
~ таза хауа; спёртый ~ бузылган хауа;
жидкий ~ физ. суйыд хауа; давление ~а
хауанын, басымы; на открытом ~е таза
хауада; дышать ~ом хауа жутыу; выйти
иа ~ кешеге шыгыу, далага шыгыу; под-
няться в ~ аспанга кетерилиу, хауага ке-
терилиу; не бывать на~е бэрхэ уйде оты-
рыу; воздух! воен, хауа цэупи!
ВОЗДУХО’ крепа сезлердиц spy ага ти-
йисли болван биринши белеги, мыс.', воз-
духоочиститель хауа тазартыушы-
ВОЗДУХОДУВКА ж. тех. хауа бериу-
ши машина, хауа жеткизиуши машина.
ВОЗДУХОНАГНЕТАТЕЛЬНЫЙ прил.
хауаны дысып айдайтугын; ~ насос тех.
Хауаны дысып айдайтурын насос.
ВОЗДУХОНАГРЕВАТЕЛЬ м. хауа жы-
лытдыш, хауа цыздыргыш.
ВОЗДУХООХЛАДИТЕЛЬ м. хауа сууыт-
Хыш, хауа салдынлатдыш.
ВОЗДУХОПЛАВАНИЕ с. хауада ушыу.
ВОЗДУХОПЛ АВАТЕЛ Ь м. хауада ушь$-
шы.
ВОЗДУХОПЛАВАТЕЛЬНЫЙ прил. хауа-
да ушатурын.
ВОЗДУХОПРОВОД м. тех. хауа жу-
ретугын труба, хауа ететугын тутик.
ВОЗДУХОПРОНИЦАЕМОСТЬ ж. хауа
еткериушилик, хауа еткизиу шили к.
В О ЗД УХО ПР ОН И ЦАЕМЫ Й прил. хауа
ететугын, хауа еткизетугын.
ВОЗДУШНЦЫЙ прил. 1. хауа, хауалы;
~ая волна хауа толцыны; ~ое охлаждение
Хауа арцалы сууыйтугын; ~ое сообщение
хауа цатнасы; ~ый десант хауа десанты;
2. перен. (лёгкий) илбирек, женил, жудэ
жуца; ~ое платье жудэ жуца кейлек; &
~ый шар 1) (аэростат) хауа шары;
2) (детская игрушка) ойыншыц шар;
строить ~ые замки аспаный цыялларга
батыу.
ВОЗЗВАНИЕ с. ундеу, шацырыц, ша-
цырыу; ~ сторонников мира парахатшы-
лыц тэрепдарларынын, ундеуи.
ВОЗЗРЕНИЕ с- кез царас, пикир, ой.
ВОЗЗРИТЬСЯ сов. на кого-что-, тесирейип
царау.
ВОЗЙТЬ несое. см. везтй 1; ~ зерно
на заготпункт гэллени таярлау пунктине
тасыу.
ВОЗИТЬСЯ несое. 1. (беспокойно во-
рочаться) тынышсызланыу, машацатланыу;
2. с кем-чем и без доп. (играть, резвиться)
жууырысып ойнау; ребята ~лись на бе-
регу балалар жагада жууырысып ойнап
журди; 3. с чем хэлеклениу, эуереле-
ниу; ~ться с укладкой вещей затларды
жайгастырыу менен хэлеклениу; 4. с кем-
-чем и без доп. машацатланыу, бэнт
болыу; с этим учеником мне пришлось
долго ~ться усы оцыушы менен маган
кеп уадыт машацатланыуга туура келди;
5. (медленно делать что-л.) асыцпай ислеу,
эсте ислеу; что ты там так долго возишься?
сен ол жерде усы уацытца дейин асыцпай
не ислеп атырсац?
ВОЗКА ж. разг, тасыу; ~ дров отын
тасыу.
ВОЗЛАГАТЬ несов. см. возложить.
ВОЗЛЕ 1. нареч. жацын, цасында, жа-
нында; стоять ~ цасында турыу; 2. пред-
лог с род. п- цапталында, жанында, цасын-
да, дегерегинде; он живёт ~ школы ол
мектептин, цасында турады-
ВОЗЛИКОВАТЬ сов. цатты цууаныу,
масайрау, шад болыу.
ВОЗЛОЖИТЬ сов. что, на кого-что
1. устине цойыу; ~ венки иа могилу цэбир-
диц устине гул цойыу; 2. жуклеу, тап-
сырыу; ~ ответственность на кого-л. жууап-
кершиликти биреуге жуклеу; ~ вину на
кого-л. айыпты биреуге жуклеу.
ВОЗЛЮБЛЕННЫЙ прил. 1. (горячо лю-
бимый) кутэ жацсы керетугын, суйикли;
2. в знач. сущ. м. возлюбленный и ж. воз-
любленная ашыц, сэудик.
ВОЗМЕЗДИЕ с. еш, кек.
ВОЗМЕСТЙТЬ сов. что, кому-чему орнын
толтырыу, телеу, етеу; ~ убытки келтир-
ген зыянды етеу.
ВОЗМЕЧТАТЬ сов. уст.: ~ о себе аса
мацтанып кетиу, езимсиниу.
ВОЗМЕЩАТЬ несов. см. возместить.
ВОЗМЕЩЕНИЕ с- 1. (действие) орнын
толтырыу, телеу, етеу; ~ расходов царжы-
ларды телеу; 2. (деньги за ущерб) телем;
получить ~ за убытки келтирилген зыян-
лардын, орнын толтыргызыу.
ВОЗМОЖНО 1. нареч. бэлким, мумкин,
мумкиншилигинше, болганша; приходи ~
скорее мумкин болганша тезирек кел;
2. безл. в знач. сказ, мумкин; очень ~
кутэ мумкин; 3. в знач. вводи, сл. мумкин,
бэлким, итимал; ~, он здесь бэлким, ол
усы жерде шыгар.
ВОЗМОЖНОСТИЬ ж. 1. мумкиншилик,
мумкинлик, имкаиият; есть ~ь мумкин-
шилик бар, имканият бар; нет ~и мум-
киншилиги жоц; превратить ~ь в действи-
тельность мумкиншиликти иске асырыу;
по мере ~и мумкин болганынша, мумкин-
шилиги болганынша; 2. (удобный случай)
мумкиншилик; дать ~ь проявить себя
езин керсетиуге мумкиншилик бериу;
3. мн. возможности мумкиншиликлер;
производственные ~и ислеп шыгарыу
мумкиншиликлери, ендирип шыгарыу мум-
киншиликлери.
ВОЗМОЖН11ЫЙ прил. мумкин, имканият-
лы, болыуы мумкин, болатугын, мумкин
болган; ~ый исход дела истин, мумкин
воз
— 104 —
болган шешими; сделать всё ~ое мумкин
болатугын нэрселердиц барин ислеу.
ВОЗМУЖАЛОСТЬ ж. ер жеткенлик,
жигит болганлык, бой жеткенлик, камалга
келгенлик.
ВОЗМУЖАЛЫЙ прил. ер жеткен, жигит
болган, бой жеткен, камалга келген.
ВОЗМУЖАТЬ сов. 1. (достигнуть
зрелости) ер жетиу, жигит болыу, бой
жетиу, камалга келиу; 2. (физически окреп-
нуть) улкейиу, кушине кириу.
ВОЗМУТИТЕЛЬНЫЙ прил. ашыуды кел-
тиретугын, жанга тийетугын, тан. цалдыра-
тугын, шыдап болмайтугын; ~ поступок
шыдап болмайтугын кылык-
ВОЗМУТИТЬ сов. кого-что 1. (привести
в негодование) ашыуландырыу, ашыуын
келтириу, кэцэрлендириу; 2. уст. (побу
дить к мятежу) кетерилиске турткилеу,
кетерилиске шакырыу.
ВОЗМУТИТься сов. 1. кем-чем и без доп.
(прийти в негодование) датты ашыуланыу,
ашыуы келиу, кетерилиу, цахэрлениу;
2. уст. (восстать) кетерилис жасау, коз-
галац табыу, бас кетериу.
ВОЗМУЩАТЬ несов. см. возмутить.
ВОЗМУЩАТЬСЯ несов. см. возмутйть-
ся.
ВОЗМУЩЕНИЕ с. 1. (негодование) ашыу-
ланыу, ашыуы келиу, кэхерлениу, цадэри
келиу; 2. уст. (мятеж) кетерилис, цозга-
лыс, козгалан,.
ВОЗМУЩЕННО нареч. ашыуланып,
цэхэрленип.
ВОЗМУЩЕННЫЙ 1. прич. от возмутйть;
2. прил. ашыуланган, дэхэрленген, ызалы;
~ голос цэхэрли дауыс.
ВОЗНАГРАДИТЬ сов. кого-что, чем
сыйлау, сыйлыдлау, сыйлык бериу, наград-
лау, байраклау, байрак бериу-
ВОЗНАГРАЖДАТЬ несов. см. вознагра-
дйть.
ВОЗНАГРАЖДЕНИЕ с- 1. (действие)
сыйлау, сыйлыклау, наградлау, байраклау;
2. (награда) сыйлык, байрак; денежное ~
адшалай сыйлык-
ВОЗНАМЕРИВАТЬСЯ несов. см. возна-
мериться.
ВОЗНАМЕРИТЬСЯ сов. с неопр. нийет-
лениу, нийет етиу.
ВОЗНЕГОДОВАТЬ сов. на кого-что ашыу-
ланыу, кэхэрлениу, ашыуы келиу.
ВОЗНЕНАВИДЕТЬ сов. кого-что, за что
жаман кериу, жек кериу.
ВОЗНЕСТИ сов. кого-что жокары кетериу,
жокары шыгарыу; кетериу, аса мацтау,
марапатлау; тариплеу; ~ до небес кекке
кетериу.
ВОЗНЕСТИСЬ сов. 1. (подняться вверх)
жоцары кетерилиу, жокары шыгыу;
под облака булттын, астына кетерилиу;
2. разг, (возгордиться) тэкаббирлениу,
мурнын кетериу, мацтаныу.
ВОЗНИКАТЬ несов. см. вознйкнуть.
ВОЗНИКНОВЕНИЕ с. келип шыгыу,
тууылыу, пайда болыу; ~ жйзии иа Земле
Жерде тиришиликтиц пайда болыуы.
ВОЗНЙКЦНУТЬ сов. пайда болыу, жузеге
келип шыгыу; тууылыу; пожар ~ ночью
ерт тунде пайда болды; у меня ~ла мысль
менде бир ой пайда болды; ~ вопрос сауал
тууылды.
ВОЗНЙЦА м. арбакеш, арбашы.
ВОЗНОСИТЬ несов. см. вознестй.
ВОЗНОСИТЬСЯ несов. см. вознестйсь.
ВОЗНЦЯ ж. 1. шаукым, топалац, уу-шуу;
дети подняли ~ю балалар шаукым кетер-
ди; 2. (хлопоты) машацат.
ВОЗОБЛАДАТЬ сов. над кем-чем басым
болыу, артык болыу, жециу.
ВОЗОБНОВИТЬ сов. что кайта баслау,
кайтадан баслау, кайта тиклеу, жацартыу,
жацадан баслау; ~ занятия англййским
языком англичан тилин уйрениуди кайта
баслау; ~ договор питимди кайта тиклеу;
~ знакомство таныслыкты кайтадан баслау;
~ спектакль спектакльди сакнага койыуды
кайта баслау.
ВОЗОБНОВЙЦТЬСЯ сов. кайта басланыу,
кайтадан басланыу, жацартылыу; занятия
~лись сабак кайта басланды.
ВОЗОБНОВЛЕНИЕ с. кайта баслау, кай-
тадан баслау, кайта тиклеу, жацарыу,
жацадан баслау.
ВОЗОБНОВЛЯТЬ несов. см. возобновить.
ВОЗОБНОВЛЯТЬСЯ несов. см. возобно-
виться.
ВОЗОМНИТЬ сов.: ~ о себе езин зор деп
есаплау.
ВОЗРАЖАПТЬ несов. см. возразить; вы
не ~ете? сиз карсы емессиз бе?
ВОЗРАЖЁНИЦЕ с. карсылык, карсылык
билдириу, карсылык керсетиу, карсы сез,
карсылык етиу; ~й нет карсылык жок;
пожалуйста, без~й! хеш карсылык керсет-
пестен!
ВОЗРАЗИТЬ сов. кому-чему, на что,
против кого-чего карсылык билдириу,
карсылык керсетиу, карсы шыгыу, карсы
болыу, карсы сез айтыу; ~ товарищу жол-
дасына карсы шыгыу; ~ на замечание айтыл-
ган ескертиуге карсы шыгыу; ~ против
чего-л. бирнгрсеге карсы болыу.
ВОЗРАСТ м. жас; шак; школьный ~ мек-
теп жасы; призывной ~ эскерге шакырыу
жасы; зрелый ~ ер жеткен жас; неопреде-
лённого ~а белгисиз жаста; в молодом ~е
жаслык шагында; в ~е двадцати лет жигар-
ма жаста; быть одного ~а курдас болыу;
<> быть в ~е эдеуирге шыгыу, эдеуир жаска
барыу; выйти из ~а жасы егин кетиу.
ВОЗРАСТАНИЕ с. есиу, кебейиу, артыу.
ВОЗРАСТАТЬ несов. см. возрастй.
ВОЗРАСТАЮЩЦИЙ 1. прич. от возра-
стать; 2. прил. есиуши, кебейиуши, артыу-
шы; ~ая скорость артып баратырган тез-
лик; ~ая прогрессия мат. есиуши прогрес-
сия.
ВОЗРАСТЙ сов. есиу, есе бериу, кебейиу,
артыу.
ВОЗРАСТИ ЦОЙ прил. жас; шак; ~ые
изменения жас жагыныц езгерислери.
ВОЗРОДИТЬ сов. 1. что кайта тикле^,
жацартыу, кайта рауажландырыу; ~ про-
мышленность санаатты кайта тиклеу;
2. кого-что (придать сил) куш бери\\
гайратбериу, кайта жанландырыу; к жиз-
ни емирге кайта жанландырыу.
— 105 —
ВОЛ
ВОЗРОДИТЬСЯ сов. кайта тиклениу,
жацарыу, кайта рауажланыу, цайта тууы-
лыу.
ВОЗРОЖДАТЬ несов. см. возродить.
ВОЗРОЖДАТЬСЯ несов. см. возродиться.
ВОЗРОЖДЕНИЕ с. 1. цайта тиклеу,
цайта рауажландырыу, жацадан рауажла-
ныу; ~ народного хозяйства халыц хожа-
лыгыныц цайта тиклениуи; 2. (прилив сил)
таза куш, жаца гайрат; <> эпоха Возрожде-
ния ист. Ояныу дэуири.
ВОЗЧИК м. кирейкеш, арбакеш, тасыу-
шы.
ВОЗЫМЕТЬ сов- что сезиу, билдириу; ~
намерение нийет етиу; ~ желание тилек
билдириу; ~ действие тэсир етиу.
возьму, возьмёшь буд. вр. от взять,
возьмусь, возьмёшься буд. вр. от взяться.
ВОИН м. жауынгер, эскер.
ВОИНСКЦИЙ прил. эскер..., эскерий;
~ая обязанность эскерий миннет; ~ий
долг эскерий уазыйпа.
ВОИНСТВЕННО нареч. урыспазлыц пе-
нен, урыспазлыц турде; быть ~ настроен-
ным урыспазлыц турде болыу.
ВОИНСТВЕННОСТЬ ж. урыспазлык,
урысшацлыц, жауынгерлик.
ВОИНСТВЕННЫЙ прил. урыспаз, урыс-
шац, жауынгер, жауынгерлик; ~ вид
урыспаз тур.
ВОИНСТВО с. собир. уст. эскер, жауын-
гер; русское ~ рус эскери.
ВОИНСТВУЮЩИЙ прил. гуресшен.,
тайсалмай гуресиуши; ~ материализм
гуресшен, материализм.
ВОЙСТИНУ нареч. хацыйцатында, шы-
нында, расында, дурысында.
ВОЙ м. 1. (животных) улыу; ~ собаки
ийттиц улыуы; 2. (громкий плач) бацырып
жылау; 3. перен. хууилди, шууылды; ~
ветра самалдыц хууилдиси.
ВОЙЛОК м. кийиз, текиймент.
ВОЙЛОЧНЫЙ прил. кийиз...; кийизден
жасалган, кийизден исленген.
ВОЙН||А ж. 1. урыс; Великая Отечествен-
ная ~а Уллы Уатандырлыц урыс; нацио-
нально-освободительная ~а милли азат-
лыц урысы; гражданская ~а гражданлыц
урыс; империалистическая ~а империа-
листлик урыс; мировая ~а жер жузилик
урыс, дунья жузилик урыс; войны спра-
ведливые и несправедливые эдил хэм эдил-
сиз урыслар; находиться в состоянии ~ы
с кем-л. урысыу жагдаиында болыу; объя-
вить ~у урыс жарыялау; развязать ~у
урыс баслау; быть на ~ё урыста болыу;
2. перен. (состояние вражды) гурес, жэн-
жел; < холодная ~а салцын урыс.
ВОЙСКО с. эскер, лэшкер; регулярные
войска турацлы эскерлер.
ВОЙСКОВОЦЙ прил. эскерий; ~е соеди-
нение эскерий бирлеспе.
ВОЙТЙ сов. во что и без доп. 1. кириу,
кирип келиу; они вошли в дом олар жайга
кирди; корабль вошёл в гавань кеме га-
ваньга кирди; 2. кирип кетиу; гвоздь вошёл
в дерево мыйыц агашца кирип кетти;
3. (быть включённым) кириу; ~ в список
дизимге кириу; ~ в состав комиссии комис-
сияныц составына кириу; 4. (уместиться)
жайгасыу, сыйыу; все вещи вошли в че-
модан затлардыц хэммеси чемоданга сый-
ды; 5. (вникнуть) тусиниу, тусинип алыу,
негизине тусиниу; ~ в суть дела истиц
негизине тусиниу; ~ в роль ролине туси-
ниу; ~ в положение жагдайын тусиниу;
6. (представить на рассмотрение) усыныс
пенен барыу, усыныу, усыныс киргизиу;
~ с предложением усыныс пенен барыу;
~ в привычку эдетке айланыу; ~ в дове-
рие исенимли болыу; ~ в употребление
цоллана басланыу; ~ в моду модага кириу;
~ в азарт кума р га кирну; ~ в жизнь тур-
мысца кириу ; ~ в соглашение с кем-л. биреу
менен келисимге келиу.
ВОКАЛИЗМ м. лингв, вокализм (тилдеги
дауыслы сеслер системасы).
ВОКАЛИСТ м. вокалист, косы к айтыу-
шы.
ВОКАЛ ЬНЦЫЙ прил. косык айтыу; ~ая
музыка косые, айтыу музыкасы.
ВОКЗАЛ м. вокзал.
ВОКЗАЛЬНЦЫЙ прил. вокзал--.; ~ое
помещение вокзал жайы.
ВОКРУГ 1. нареч. дегерек, дегерекке,
дегерегинде; оглянуться ~ дегерекке
царау; 2. предлог с род. п. этрапында, айла-
насында; ~ этого события было много раз-
говоров усы уацыяныц айланасында кеп
эцгимелер болды; ходйть ~ дома уйдиц
айналасында журиу; <- ~ да около айлан-
шьщлап тоц етерине келмеу.
ВОЛ м. егиз.
ВОЛАН м. етек бурме.
ВОЛДЫРЬ м. исик, торсыд.
ВОЛЕВОЙ прил. жигерли, гайратлы;
~ характер жигерли минез.
ВОЛЕИЗЪЯВЛЕНИЕ с. кеуил билдириу,
тилек билдириу.
ВОЛЕЙБОЛ м. спорт, волейбол.
ВОЛЕЙБОЛИСТ м. спорт, волейболшы.
ВОЛЕЙБОЛИСТКА женск. от волейбо-
лист.
ВОЛЕЙБОЛЬНЫЙ прил. волейбол...;
~ мяч волейбол тобы.
ВОЛЕЙ-НЕВОЛЕЙ нареч. ыктыярсыз,
илажсыз, мэжбурий турде, ериксиз турде;
мие ~ пришлось согласиться маган мэж-
бурий турде келисиуге туура келди.
ВОЛК м. каскыр, бери; О морской ~
барлыц нэрсени керген тецизши; ~ в овечь-
ей шкуре ези бери, жамылганы кой тери;
смотреть волком жеп цоятугындай болып
царау, кезди аларта царау; и волки сыты
и овцы целы погов. цасцырларда тоц, цой-
ларда тууел; ~6в бояться — в лес не хо-
дйть погов. цасцырдан цорыццан тогайга
бармас; как волка ни корми, он всё в лес
смотрит поел, цаецырды цанша бацсацда
еки кези тогайда болады.
ВОЛКОДАВ м. бери басар.
ВОЛНА ж. в разн. знач. толцын; морская
~ тециз толцыны; взрывная ~ жарылыу
толцыны; звуковая ~ физ. сес толцыны;
электромагнйтные волны физ. электро-
магнитлик толцынлар; иа коротких —х ра-
дио цыеца толцында; ~ рабочего движения
рабочий цозгалысыныц толцыны.
вол
— 106 —
ВОЛНЕНИЕ с. 1. толдын, толдынланыу;
~ на море тециздиц толдыны; 2. перен.
(тревога, беспокойство) тынышсызланыу,
мазасы кетиу, хэулигиу, дысыныу; прийтй
в ~ тынышсызланыу;3. мн. волнения перен.
(массовый протест) дозгалыс.
ВОЛИЙСТЦЫЙ прил. ийрек; буйра
(о волосах)', ~ая линия ийрек сызыд.
ВОЛНЦОВАТЬ несов. 1. что (вызывать
волны) толдынландырыу, шайпалтыу;
2. кого-что, перен. тынышын алыу, тыныш-
сызландырыу, дысындырыу; меня ~ует
отсутствие писем хат келмегенлиги мени
тынышсызландырады.
ВОЛНЦОВАТЬСЯ несов. 1. толдынланыу,
толдынланып турыу, шайпалыу; море ду-
ется тециз толдынлайды; 2. перен. тыныш-
сызланыу, сабырсызланыу, шыдамсызла-
ныу, дысыныу; ~оваться на экзамене экза-
менде дысыныу.
ВОЛНОВОЦИ прил. толдынлы; ~е дви-
жение физ. толдынлы хэрекет.
ВОЛНОЛОМ м. см. волнорез.
ВОЛНОМЕР м. радио волномер (толцын
елшеуши гсбап).
ВОЛНООБРАЗНЫЙ прил. толкын сыяд-
лы, пэсли-бэлент.
ВОЛНОРЕЗ м. волнорез (кемелер тура-
тупын цолтыцты толцыннан сацлау ушын
исленген цашы).
ВОЛНУЮЩИЦЙ 1. прич. от волновать;
2. прил- тынышсызландыратугын, тыныш-
сызланган, хэуликтиретугын; /~е события
тынышсызландыратугын уадыялар; ~й голос
тынышсызланган дауыс.
ВОЛОВЦИЙ прил. егиздиц, егиз...;
~ья шкура егиз териси.
ВОЛОКИТА I ж. исти шубалацдылыдда
салыу, былыдпа, бастылыд; бумажная ~
дагазпаразлыд, дагаз бастылыд.
ВОЛОКИТА II м. уст. (любитель поуха-
живать) датынпараз, ышдыпаз.
ВОЛОКИТЧИК м. разг, исти былыдты-
рыушы.
ВОЛОКНИСТЫЙ прил. талшыдлы, дыл-
шыдлы; ~ хлопок талшыдлы пахта.
ВОЛ II окно с. 1. талшыд, мамыд; ~бкна
хлопка пахтаныц талшыгы; искусственное
~окнб жасалма талшыд; 2. биол. волокно,
тарамыс (цайуанат хрм есимликлер ткань-
лериниц тарамыслары).
ВОЛОКОМ нареч. суйреп, суйретип;
тащить лодку ~ дайыдты суйреп тар-
тыу.
ВОЛОС м. шаш (человека); дыл, жун,
тук (животных); седой ~ агарган шаш;
конский ~ аттыц дылы; расчесать ~ы
шашты тарау; <> ~ы встали дыбом тебе
шашы тикке турды; краснеть до корней
волос дулагына шейин дызарыу, жудэ
уялыу; рвать на себе ~ы ауыр дайгыдан
ез шашын ези жулыу; дожить до седых
волос эбден дартайганша жасау.
ВОЛОСАТЫЙ прил. шашлы (о человеке);
жунли, жуни кеп, жун басдан, тукли,
тук басдан (о животных).
ВОЛ ОСН ЦОЙ прил. дылдан жицишке;
~ые сосуды физ. жудэ жицишке тутиклер,
дылдай тутиклер.
ВОЛОСЦОК м. 1. уменыи. от волос;
2. бот. (ворсинка) тук, дылшыд; 3. дыл,
сым; ~бк электрической лампочки электр
лампочкасыныц сымы; висеть на ~кё
дэйип астында болыу; жизнь его висит на
— кё оныц емири хал устинде тур, оныц
емири дылга илинип тур.
ВОЛОСТНОЙ прил. уст. болыслыд.
ВОЛОСТЬ ж. уст. болыс (патшалыц
Россияныц уацтындапы цэкимшилик бе-
лими).
ВОЛОСЯНОЙ прил. 1. (состоящий из
волос) жунли, тукли, дыллы; ~ покров
тукли дене, денедеги тук; 2. (сделанный
из волос) жуннен исленген, дылдан ислен-
ген, туктен исленген; ~ матрас дылдан
исленген матрас.
ВОЛОЧЕНИЕ с- 1. (действие) суйреу,
суйретиу; 2. тех. созып ислеу, созыу;
~ проволоки металлдан сым ислеу.
ВОЛОЧИЛЬНЫЙ прил. созатугын,
ислейтугын; ~ стан сым созатугын стан.
волочйть несов. 1. кого-что суйреу,
суйретиу; ~ по земле суйреп алып барыу;
2. что, тех. созып ислеу, созыу; ~ прово-
локу сымды созып ислеу.
волочиться несов. 1. по чему и без
доп. (тащиться, тянуться) суйрелиу,
суйретилиу; 2. за кем-чем, разг, (ухажи-
вать) датынпаразлыд етиу, ышдыпазлыд
етиу.
ВОЛЧIIИЙ прил. 1. дасдыр..., дасдыр-
дыц; — ья шкура дасдырдыц териси; 2.
перен. жыртдышлардыц; ~ьи законы жырт-
дышлардыц законлары; <> ~ий аппетит аш
дасдырдай, кушли иштей; ~ья ягода бот.
ашшы жабайы тогай жемиси; ~ья пасть
мед. дасдыр тумсыд.
ВОЛЧИХА, ВОЛЧИЦА ж. цаншыц
цасцыр, уррашы цасцыр-
ВОЛЧКОМ нареч. уршыцтай айланып;
вертеться ~ уршыцтай айланып турыу.
ВОЛЧОК м. (игрушка) шырылдауыд.
ВОЛЧОНОК м. белтирик, дасдырдыц
баласы, дасдырдыц кушиги.
ВОЛШЕБНИК м. тилсимши, кез байлау-
шы, дууахан, дууалаушы, сыйдыршы.
ВОЛШЕБНИЦА женск. от волшебник.
ВОЛШЁБНЦЫЙ прил. 1- тилсимли,
дууалы, сыйдырлы; ~ые сказки тилсимли
ертеклер, сыйдырлы ертеклер; 2. перен.
тэсирли, эжайып; ~ая музыка эжайып
музыка, тэсирли музыка.
ВОЛШЕБСТВ||О с. 1. (колдовство) тил-
симлик, дууаханлыд, сыйдырлыд, кез бай-
лаушылыд; 2. перен. (очарование) тэсир-
лилик, эжайыплылыд; <z как по ~у кез
байлагандай.
ВОЛБ1НКЦА ж. 1. (музыкальный инстру-
мент) волынка; 2. прост, (затягивание
дела) былыдшылыд, кешиктириушилик;
тянуть ~у исти кешиктире бериушиликке
салыу.
ВОЛЫНЩИК м. (музыкант) волынка
шертиуши-
ВОЛЬГОТНО нареч. разг, еркин, емин-
-еркин.
ВОЛЬГОТНЫЙ прил. разг, еркин, емин-
-еркин.
— 107 —
BOO
ВОЛЬНАЯ ж. ист. вольная (крепостной
дийханларды азат еткенде берилген ца-
саз).
ВОЛЬНИЧАТЬ несов. разг, ез билдигин
ислеу, ойындагысын ислеу, кэлегенин
етиу.
ВОЛЬНО нареч. еркин, ерикли турде,
ез еркинше; стоять~! (команда) еркицизше
турыц!, ерикли турде турыц!
ВОЛьно в знач. сказ, с неопр., разг, ез
ер кинде, ез тилеги; ~ тебе было не слу-
шаться! тыцламаганыц ушын езин, айыплы!
ВОЛЬНОДУМЕЦ м. уст. еркин пикирли,
еркин ойлы.
ВОЛЬНОДУМНЫЙ прил. уст. еркин
пикирли, еркин ойлайтугын.
ВОЛЬНОДУМСТВО с.' уст. еркин пи-
кирлилик, еркин ойлаушылык (басцарыу-
шы сиясий, диний кез цараслареа критика-
лыц цатнас жасау).
В О Л ЬН ОД У METIS О ВАТ ь несов. уст.
еркин пикирлик етиу, еркин ойлылык
билдириу.
ВОЛЬНОНАЁМНЫЙ прил. ерикли жал-
ланган (эскерий хызметтен тыс, эскерий
мэкемеде ислеуши адам).
ВОЛЬНООПРЕДЕЛЯЮЩИЙСЯ м. уст.
ыдтыярлы, ерикли (патша армиясында
орта ямаса жоцары маелыумат ал/аннан
соц ез цэлеуи бойынша хызмет етиуши
эскер).
ВОЛЬНООТПУЩЕННИК м. азат етил-
ген крепостной, ерик берилген кул.
ВОЛЬНОСЛУШАТЕЛЬ м. еркин тыц-
лаушы (студент болып есапланбастан,
лекцияеа цатнасып журиуге рухсат ал/ан
адам).
ВОЛЬНОСЛУШАТЕЛЬНИЦА женск. от
вольнослушатель.
ВОЛЬНОСТЬ ж. 1. уст. (свобода, неза-
висимость) еркинлик, азатлык; 2. (раз-
вязность, нескромность) еркпншилик,
бийэдеплик; ~ в обращении мэмледеги
болган еркиншилик; 3. (отступление от
правил) еркинлик, бостанлык; поэтическая
~ шайырлык еркинлиги.
ВОЛЬН"ЫЙ прил. 1. азат, еркин, ерик-
ли; ~ый народ ерикли халык; 2. (ничем
не стеснённый) даркан, ез еркинше, езин-
ше, ез тплегинше; ~ое житьё даркан тур-
мыс; ~ая продажа хлеба гэллени ез еркинше
сатыу; -~ая цена езинше койылган бада;
3. ыктыярлы, ыктыяры бар, ез еркинде;
я волен делать, что мне угодно не кэлесем
соны ислеуге ыктыярлыман; 4. (развязный,
нескромный) бийэдеплик; ~ая шутка
бийэдеплик дэлкек; <> на ~ом воздухе таза
хауада; ~ый перевод еркин аударма; ~ая
птица ез еркинде.
ВОЛЬТ I м. вольт (электр тоеыныц
кушин елшейтугын бирлик).
ВОЛЬТ II м. спорт, вольт (1. атты айла-
на шауып уйретиудиц тури; 2. цылышлас-
цандат душпанныц соццысыныц цайтары-
лыуы).
ВОЛЬТА ж. текст- вольта (гезлеме).
ВОЛЬТАЖ м. вольтаж (электр тосыныц
вольт пенен керсетилген кушиниц ески
аты).
ВОЛЬТАМЕТР м. вольтаметр (электр
тогыныц кушин елшейтутн эсбап).
ВОЛЬТИЖЁР м. спорт, вольтижёр (ат
спортыныц шебери).
ВОЛЬТИЖИРОВАТЬ несов. спорт, воль-
та жир л еу.
ВОЛЬТИЖИРОВКА ж. спорт, вольти-
жировка (ат устинде ойнайтуеын гим-
настикалыц шынытулар).
ВОЛЬТМЕТР м. вольтметр (еки аралыц-
тагы электр тогыныц кушин елшейтугын
эсбап).
ВОЛЬФРАМ м. вольфрам (химиялык,
элемент).
ВОЛЬФРАМОВЦЫЙ прил. вольфрамлы;
~ая соль вольфрамлы дуз.
ВОЛЦЯ ж. 1. жигер, гайрат, ерик, ер-
кинлик; он человек большой ~и ол жигер-
ли адам; сйльная ~ я кушли жигер; ~ я к по-
беде жециске умтылыу; воспитание ~и
жигерлиликти тэрбиялау; иметь силу ~и
жигерли болыу; 2. (желание, хотение,
требование) ерик, талек, кэлеу; ~я народа
халыктыц тилеги, халыктыц дэлеуи;
по доброй ~е ез ерки менен, ез кэлеуи ме-
нен; не по своей ~е ез ерки менен емес;
против ~и тилегине карсы; исполнять
чью-л. ~ю биреудиц тилегпн канаатлан-
дырыу; 3. (свобода) ерик, еркинлик, азат-
лык; вырваться на~ю еркинликке шыгыу;
отпустить на ~ю еркине жибериу; <> это
в вашей ~е бул сизиц еркицизде; ~я ваша
ерик сизики, кейпициз геллецизде; ~я ваша,
но я с вами не согласен кейпициз геллециз-
де, бирак мен сизиц менен келисе алмай-
ман; дать ~ю чему-л. бир нэрсеге ерик
бериу; дать ~ю слезам кезинен жас агып
жылау.
ВОН I 1. нареч. сыртка, тыска, далага;
вынести вещи ~ затларды сыртка шыга-
рыу; выйти ~ шыгып кетиу; выгнать ~
Кууып жибериу, шыгарып жибериу; из го-
ловы ~ мийдан шыгып кетти, умытый
кетти; 2. в знач. межд. кет!, жогал!,
шык!; ~ отсюда! бул жерден жок бол!;
<> из рук ~плохо кутэ жаман, дым жаман;
лезть из кожи ~ тырысып хэрекет етиу,
бар гайратын салыу.
ВОН II частица указ, эне, анау, эне
кэрада, анау жерде; ~ там ол жерде;
~ он идёт эне ол киятырыпты; <> ~ оиб что!
енди тусиникли!; ~ он какой! ол бундай
екен даты!
ВОНЗАТЬ несов. см. вонзить.
ВОНЗАТЬСЯ несов. см- вонзиться,
вонзйть сов. что кадау, шаншыу,
тырыу, сурыу, батырып алыу, шарыу; ~
кинжал канжарды сугыу; ~ когти тырнац-
ларын батырыу; ~ жало тумсыгы менен
шарыу.
ВОНЗИТЬСЯ сов. во что кадалыу, шан-
шылыу, тыгылыу, сугылыу, батырылыу.
ВОНЬ ж. сасык ийис, жаман ийис.
ВОНЮЧИЙ прил. сасык. ийисли, жаман
ийисли.
ВОНЙТЬ несов. чем сасыу, сасытыу,
муцкиу, анкыу.
ВООБРАЖАЁМ”ЫЙ 1. прич. от вообра-
жать; 2. прил. (мнимый) кез алдына кел-
BOO
— 108 —
тиретугын, елеслететугын; ~ая линия геом.
кез алдына келтиретурын сызык.
ВООБРАЖАТЬ несов. см. вообразить.
ВООБРАЖЕНИЕ с. кыял, кыял етиу;
~ его разыгралось онын, кыялы гужип
кетти.
ВООБРАЗИТЬ сов. 1. кого-что (предста-
вить себе) кез алдына келтириу, кыял
етиу; 2. кем-чем (счесть) елеслетиу, ойлау;
~ себя поэтом езин шайыр деп ойлау.
ВООБЩЕ нареч. 1. (в общем, во всех
отношениях) улыума алганда, жалпы ал-
ганда; ~ это вас ие касается улыума ал-
ганда бул сизге тийисли емес; 2. (всегда,
постоянно) хэр дайым, хэр кашан, борка,
бэркулла; он ~ такой весёлый ол бэрха
усындай кеуилли; 3. разг, (совсем) жалпы,
дурысын айтданда; я ~ никуда не пойду
мен дурысын айтканда кеш жакка бар-
майман; ~ говоря в знач. вводн. сл.
жуумаклап айтканда.
ВООДУШЕВИТЬ сов. кого, чем жанлан-
дырыу, жигерлендириу, рухландырыу,
рухын кетериу.
ВООДУШЕВИТЬСЯ сов. чем и без доп.
жанланыу, жигерлениу, рухланыу.
ВООДУШЕВЛЕНИЕ с. 1. (действие) жан-
ланыу, жигерлениу, рухланыу; 2. (увле-
чение, вдохновение) жигер, рух, пэт; рабо-
тать с ~м жигер менен жумыс етиу.
ВООДУШЕВЛЯТЬ несов. см. воодушевить.
ВООДУШЕВЛЯТЬСЯ несов. см. вооду-
шевиться. •
ВООРУЖАТЬ несов. см. вооружить.
ВООРУЖАТЬСЯ несов. см. вооружиться-
ВООРУЖЁННОЕ с. 1. (действие) курал-
ланыу, куралландырыу, карыу-жараклан-
дырыу; ~е армии армпяны куралландырыу;
2. (военное снаряжение) курал-жарак;
сокращение ~й курал-жаракты кыскартыу;
гонка ~й аса куралланыу; 3. (оснащение)
ускене.
ВООРУЖЁННОСТЬ ж. 1. (армии, флота)
куралланганлык. цурал-жарак пенен тэ-
мийин етилгенлик; 2. куралланганлык;
техническая ~ сельского хозяйства ауыл
хожалыгыныц техникалык жактан курал-
ланганлыгы.
ВООРУЖЁННЦЫЙ 1. прич. от вооружить;
2. прил. кураллы, карыу-жараклы; ~ый
отряд кураллы отряд; ~ая борьба кураллы
гурес; ~ые силы кураллы кушлер; -ф>
~ым глазом оптикалык кураллар аркалы;
~ый до зубов кемиссиз куралланган.
ВООРУЖИТЬ сов. 1. кого-что, чем курал-
ландырыу, карыу-жаракландырыу; 2. ко-
го-что, чем куралландырыу, тэмпйин етиу;
~ промышленность новой техникой сана-
атты жаца техника менен куралландырыу;
3. кого-что, чем, перен. куралландырыу;
~ теорией марксизма-ленинизма марксизм-
-ленинизм теориясы менен куралландырыу;
4. против ксго-чего, перен. карсы койыу,
аразластырыу.
ВООРУЖИТЬСЯ сов. 1. чем куралла-
ныу, курал-жарадланыу; 2. чем куралланыу,
тэмийин етилиу; 3. чем, перен. курал-
ланыу; ~ передовой теорией алдыцгы
теория менен куралланыу; 4. против кого-
-чего, перен. кетерилиу, кетерилис шыга-
рыу; <> ~ терпением сабырлылык пенен
Куралланыу.
ВООЧИЮ нареч. ез кези менен керип,
басында болып, кезбе кез; убедиться
в чём-л. ~ ез кези менен керип исениу.
ВО-ПЕРВЫХ вводн. сл. бириншиден,
дэслеп, эуели, баслап.
ВОПИТЬ несов. разг, бакырыу, екирип
жылау, шаукым салыу.
ВОПИЮЩИЦЙ прил. шыдауга болмай-
тугын, жол койылмайтугын; ~е противо-
речия шыдауга болмайтугын карама-кар-
сылыклар.
ВОПЛОТИ ||ТЬ сов. кого-что, в ком-чём
иске асырыу, жузеге асырыу; керсетиу,
керсете алыу; скульптор ~л свою идею в
мраморе скульптор езинин, ойлаганын мра-
мор ардалы керсете алды; < ~ть в жизнь
тур мыска асырыу; ~ть в себе ез ишине
алыу.
воплотйться сов. в ком-чём иске
асыу, жузеге асыу.
ВОПЛОЩАТЬ несов. см. воплотить.
ВОПЛОЩАТЬСЯ несов. см. воплотйться.
ВОПЛОЩЕНИЕ с. 1. (осуществление}
иске асыу, жузеге асыу; керсетилиу; эмелге
асырылыу; 2. (олицетворение) нагыз ези.
нац ези, дал ези; она ~ здоровья ол топла-
ган ден саулыдтын. дал ези.
ВОПЛОЩЁНН11ЫЙ 1. пр/ич. от воплотить;
2. прил. (олицетворённый) нагыз, нак ези,
дал ези; он ~ая храбрость ол батырлык-
тыц нагыз улгпеи.
ВОПЛЬ м. катты дауыс.
ВОПРЕКИ предлог с дат. п. карсы,
керисинше, карамастан; ~ желанию тилек-
ке карсы; ~ приказу буйрыкка карамастан.
ВОПРОС м. 1. copay, cayал; задать ~
сауал бериу; обратиться с ~ом сауал
берип кериу; осаждать ~ами усти‘¥стине
сауаллар таслау; 2. (проблема) мэселе;
национальный ~ миллет мэселесп; эконо-
мический ~ экономикалык мэселе; круг
~ов бир катар мэселелер; поставить ~ на
обсуждение мэселени додалауга койыу;
оставить ~ открытым мэселени ашык кал-
дырыу, мэселени сол турысында калдырыу;
3. разг, (дело, обстоятельство) ис, шаруа,
мэселе; это ~ времени бул ис уакытда бай-
ланыслы; больной ~ ауыр мэселе, кыйын
мэселе; это ~ спорный бул талас мэселе;
~ в том, чтобы... мэселе сонда...; обра-
титься к кому-л. по личному ~у биреуге
езинпц жеке шаруасы бойынша жолыгыу;
4. мн. вопросы (название научных журналов)
мэселелери; «Вопросы философии» «Фило-
софия мэселелери»; <> что за ~? оган
сездик кереги жок!; ~ жизни и смерти
емирдиц хэм елимниц мэселеси; быть под
~ом шешилмеу, шек койылыу; поставить
под ~ шек койыу, толык исенбеу.
ВОПРОСЙТЕЛЬНЦЫЙ прил. 1. copay...,
сораган сымацлы; ~ый взгляд сораган
сымаклы кез карас; 2. грам. copay; ~ый
знак copay белгиси; ~ое предложение
copay гэп.
ВОПРОСНИК м- сораулар, сораулар
жыйнагы, сораулар дизими.
— 109 —
ВОС
ВОПРОСНЫЙ прил. copay, сораулар...;
~ лист сораулар бети.
ВОПРОШАТЬ несов. кого-что, уст.
етиниу, сораныу, сорап билиу.
вопьюсь, вопьёшься и т. д. буд. вр. от
впйться.
ВОР м. уры, каракшы, газзап; на воре
шапка горит поел, урыныц малакайы жа-
иып баратыр (соотв. сезикли секирер).
ВОРВАТЬСЯ сов. во что и без доп. басып
кириу, жарып кириу; ~ в окопы против-
ника душпанныц окопына басып кириу.
ВОРКОВАНЬЕ с. 1. (голубей) кокырлау,
сайрау; 2. перен. шуцкилди.
ВОРКОВАТЬ несов. 1. (о голубях). ко-
кырлау, сайрау; 2. перен. шуцкилдесип
сейлесиу.
ВОРКОТНЯ ж. разг, мыадылды, гуд-
ки лд и .
ВОРОБЕЙ м. шымшык; стреляный ~
кепти керген, тис наддан адам.
ВОРОБЬЙН(|ЫЙ прил. шымшыц...; ~ое
гнездо шымшык уясы.
ВОРОБЬИХА ж. мэкийен шымшык-
ВОРОВАННЫЙ прил. урлык, урлап
алынган.
ВОРОВАТЫЙ прил. урысымак, жалатай-
сымак; взгляд урысымак кез карас.
ВОРОВАТЬ несов- кого-что урлау, ур-
лыкшылык етиу, каракшылык етиу-
ВОРОВКА женск. от вор.
ВОРОВСКОЙ прил. уры..., урылардыц;
~ язык урылардын. тили.
ВОРОВСТВО с. урлык, урлыкшылык,
каракшылык-
ВОРОЖБА ж. пал ашыу, курра таслау,
кумалак салыу (гадание)', кез байлау (кол-
довство).
ВОРОЖЕЯ ж. палшы хаял, кумалак
таслаушы хаял (гадалка)', тэупп кемпир
(знахарка).
ВОРОЖИТЬ несов. кому и без доп. пал
ашыу, курра таслау, кумалак салыу (га-
дать); кез байлау (колдовать).
ВОРОН м. кузгын, гарга.
ВОРОНЦА ж. 1. гарга; 2. перен. разг,
(зевака) гедек, ацкау;<> белая ~а шыррык;
-~а в павлиньих перьях тауыстыц пэрине
безенген гарга (езин жоцары керсепгкиси
келетугын адам); пуганая ~а куста боится
погов. уРиккен гарга путактан коркар
(соотв. жылан шаккан ала жиптен кор-
дады); ворон считать аузы ацкайы^.
ВОРОНЕНИЕ с. кара рец берилиу, карай-
тылыу (полатты).
ВОРОНЁНОК м. 1. (птенец ворона)
гарганыц баласы; 2. (птенец вороны)
шеже гарга.
ВОРОНЕНЦЫЙ прил. кара рецли, карай-
тылган; ~ая сталь кара реп, берилген полат.
ВОРОНЦИЙ прил. гарга..., гарганыц;
~ье гнездо гарганыц уясы.
ВОРОНЙТЬ несов. что кара рец бериу,
царайтыу (полатты).
ВОРОНКА ж. 1. (для переливания) шар-
-шар; 2. (от бомбы, снаряда) казынды,
шукыр.
ВОРОНКООБРАЗНЫЙ прил. шар-шар
сыяклы, шар-шарга усаган.
ВОРОНОВ прил. гарганыц; -ф> цвета
~а крыла кара кекшил рец.
ВОРОН ЦОЙ прил. 1. кара торы; ~ой
конь кара торы ат; 2. в знач. сущ. м. вороной
кара торы ат; пара ~ых еки кара торы ат,
кос кара торы ат.
ВОРОНЬЁ с. собир. 1. (стая ворон) гар-
галар; 2. перен. разг, кузгынлар (iapi-адай
тасыйтугын адамлар тууралы).
ВОРОТ I м. (одежды) жага, жагалык;
схватить за ~ жагасынан алыу.
ВОРОТ II м. тех. ворот (ауыр затларды
жоцары квтеретуеын машина).
ВОРОТА только мн. 1. дэруаза; 2. спорт.
дэруаза, ворота; <> триумфальные ~ же-
цис дэруазалары.
ВОРОТИЛА м- разг, ис кумар.
ВОРОТЙТЬ сов. кого-что, прост, см.
вернуть, возвратить.
ВОРОТИТЬСЯ сов- кайтыу, цайтып айла-
нып келиу.
ВОРОТНИК м. жага, жагалык; круглый
~ децгелек жага; стоячий ~ тик жага;
отложной ~ кайырма жага.
ВОРОХ м. уйим, уйинди, буудак-
В ОРОЧА ЦТ Ь несов. 1. кого-что айланды-
рыу, думалатыу, козгалтыу; ~ть брёвна
берене агашты козгалтыу; 2. чем, перен.
разг, баскарыу; араласыу, айналысыу;
он ~ет всеми делами ол барлык ислерди
баскарады.
ВОРОЧАТЬСЯ несов. разг. 1. (с боку на
бок) аударылыу, аунау; 2. (двигаться,
шевелиться) кыймылдай бериу, козгала
бериу.
ВОРОШИТЬ несов. что козгау, аударыу,
аударыстырыу, актарыу; ~ сено пишенди
аударыстырыу, пишенди жайып аударыу.
ВОРС м. тук, кылшык; ткань с ворсом
туги бар гезлеме.
ВОРСЙНКА ж. бир тал тук, кылшык-
ВОРСЙСТЦЫЙ прил. тукли, кылшыклы;
~ая ткань тукли гезлеме, кылшыклы гез-
леме.
ВОРЧАНИЕ с. 1. (собаки и др. животных)
ырылдау; 2. (человека) бажылды, быжылды,
тоцкылды, мыцгырлы.
ВОРЧАТЬ несов-1. (о собаке и др. живот-
ных) ырылдау; 2. (о человеке) бажылдау,
быжылдау, тоцкылдау, мыцгырлау.
ВОРЧЛИВОСТЬ ж. бажылдаушылык,
быжылдаушылык, тоцкылдаушылык, мыц-
гырлаушылык.
ВОРЧЛИВЫЙ прил. бажылдак, быжыл-
дак, тоцкылдак, мыцгырлауык-
ВОРЧУН м. разг, урыскак, бажылдак,
быжылдак, мыцгыр.
ВОРЧУНЬЯ женск. от ворчун.
BOCS приставка (см. воз=) унсиз дауыссыз-
лардыц алдында «воз-» приставкасыныц
орнына цолланылады, мыс.; воспеть мактау,
жырлау.
ВОСВОЯСИ нареч. разг, ез жолы менен,
ез уйине; отправиться ~ ез жолы менен
кетиу-
ВОСЕМНАДЦАТЫЙ числ. он сегизинши.
ВОСЕМНАДЦАТЬ числ. он сегиз.
ВОСЕМЬ числ. сегиз.
ВОСЕМЬДЕСЯТ числ. сексен.
ВОС
— по —
ВОСЕМЬСОТ числ. сегиз жуз.
ВОСЕМЬ ||Ю нареч. сегиз жер де; ~ю
— шестьдесят четыре сегиз жердеги
сегиз — алпыс терт.
воск м. ац мум.
ВОСКЛИКНУТЬ сов. и однокр. что и без
доп. бакырып жибериу, кышкырып жибе-
риу.
ВОСКЛИЦАНИЕ с. цатты дауыс, цатты
сес; цатты ун шыгарыу; радостное ~
цууанышлы цатты дауыс.
ВОСКЛИЦАТЕЛЬНЫЙ прил. ундеу;
~ый знак грим, ундеу белгиси; ~ое пред-
ложение гром. ундеу гэп.
ВОСКЛИЦАТЬ несов. см. воскликнуть.
восковоцй прил. 1. (из воска} ак
мумлы; ак мумнан исленген; 2. перен.
агарган, цууарган; ~е лицо кууарып агар-
ган бет.
ВОСКРЕСАТЬ несов. см- воскреснуть.
ВОСКРЕСЕНИЕ с. 1. рел. тирилиу,
дуньяга цайтадан келиу; 2. перен. (возро-
ждение) кайта тууылыу, ояныу.
ВОСКРЕСЕНЬЕ с. екшемби.
ВОСКРЕСИТЬ сов. 1. кого-что, рел.
тирплтиу, дуньяга кайтадан келтириу;
2. что, в ком-чём, перен. кайта туудырыу,
умытканын кайта тиклеу; ~ в ком-л.
надежду бирецде кайта умит туудырыу.
ВОСКРЕСНИК м. воскресник, екшем-
билик.
ВОСКРЕС || Н УТЬ сов. 1. рел. тирилтпу,
дуньяга кайта келтириу; 2. перен. кайта
тууылыу; больной после пребывания в са-
натории ~ санаторияда болганнан соц
кесел кайта тууылгандай болды.
ВОСКРЁСНЦЫЙ прил. екшемби...; ~ая
прогулка екшемби кунги кыдырыу, екшем-
бидеги кыдырыу.
ВОСКРЕШАТЬ несов. см. воскресить.
ВОСПАЛЕНИЕ с. мед. исиу, исип шыгыу,
торсыцланыу, ауырыу; ~ лёгких екпе
исиу кесели.
ВОСПАЛИТЕЛЬНЫЙ прил. исиниу,
исинетугын, ауыратугын; ~ процесс иси-
ниу процесси.
ВОСПАЛИТЬСЯ сов. исиниу, куйип жа-
ныу, ауырыу.
ВОСПАЛЯТЬСЯ несов. см. воспалиться.
ВОСПЕВАТЬ несов. см. воспеть.
ВОСПЕТЬ сов. кого-что мактау, мактап
косык айтыу, жырлау, тэриплеу; ~ славу
Родине У атак и ын дацкын жырлау.
ВОСПИТАНИЕ с- 1. тэрбиялау, тэрбия
бериу, карап багыу; ~ детей балаларды
тэрбиялау; 2. тэрбия; физическое ~ дене
тэрбиясы; получить хорошее ~ жаксы
тэрбия алыу.
ВОСПИТАННИК м. 1. тэрбияланыушы,
тэрбия алыушы; ~ детского дома балалар
уйинде тэрбияланыушы; 2. окыушы, шэ-
кирт, тэрбияланыушы; ~ педагогического
института педагогикалык институттыц
тэрбияланыушысы.
ВОСПИТАННИЦА женск. от воспитан-
ник.
ВОСПИТАННОСТЬ ж. эдеплилик, тэр-
биялылык-
ВОСПИТАННЫЙ 1. прич. от воспитать;
2. прил- (умеющий себя вести) одепли,
тэрбия керген.
ВОСПИТАТЕЛЬ м. тэрбияшы, тэрбия-
лаушы.
ВОСПИТАТЕЛ ЬНИЦА женск. от воспи-
татель.
ВОСПИТАТЕЛЬНЦЫЙ прил. тэрбия...,
тэрбиялык, тэрбиялайтугын; ~ая работа
тэрбиялык жумыс.
ВОСПИТАТЕЛ ЬСКЦИЙ прил. тэрбия-
лаушылык, тэрбиялайтугын; ~ая деятель-
ность тэрбиялаушылык хызмет.
ВОСПИТАТЬ сов. 1. кого-что, кем-чем
тэрбиялау, тэрбия бериу, есириу; ~ детей
балаларды тэрбиялау; ~ борцами за сво-
боду азатлык ушын гуресшец етип тэрбия-
лау; 2. что, в ком тэрбиялау; ~ чувство
ответственности жууапкершилик сезимди
тэрбиялау; 3. что (растения, животных)
есириу.
ВОСПИТЫВАТЬ несов. см. воспитать.
ВОСПЙТЫВА цться несов. тэрбияла-
ныу, тэрбия алыу, тэрбиясында болыу;
он ~лся у деда ол атасыныц колында тэр-
бияланды.
ВОСПЛАМЕНЕНИЕ с. тутаныу, жаныу,
от алыу.
ВОСПЛАМЕНИТЬ сов. 1. что (зажечь)
тутандырыу, от бериу, жандырыу; 2. кого-
-что, перен. (воодушевить) рухландырыу,
кыздырыу.
ВОСПЛАМЕНИТЬСЯ сов. 1. (зажечься)
тутаныу, от алып кетиу, жаныу, алысып
кетиу; 2. перен. (воодушевиться) рухла-
ныу, кызыу.
ВОСПЛАМЕНЯЕМОСТЬ ж. тутангыш-
лык, от алгышлык, жангышлык.
ВОСПЛАМЕНЯТЬ несов. см. воспламе-
нить.
ВОСПЛАМЕНЯТЬСЯ несов. см. воспла-
мениться.
ВОСПОЛНИТЬ сов. что толыцтырыу,
жетистириу; ~ недочёты кемисин толыц-
тырыу.
ВОСПОЛНИТЬСЯ сов. толысыу, жетисиу.
восполнять несов. см. восполнить.
ВОСПОЛНЯТЬСЯ несов. см. воспол-
ниться.
ВОСПОЛЬЗОВАТЬСЯ сов. кем-чем пай-
даланыу, пайдаланып цалыу; ~ случаем
рети келгенде пайдаланып цалыу-
ВОСПОМИНАНИ||Е с. 1. еске тусириу,
есте калдырыу, ядца алыу; ~я детства ба-
лалыц шагынын, еске тусиулери; 2. мн.
воспоминания лит. еске тусириулер.
ВОСПРЕПЯТСТВОВАТЬ сов. кому-чему
тосцынлыц жасау, царсылыц етиу, ирки-
ниш цылыу.
ВОСПРЕТИТЬ сов. кому, что и с неопр.
тыйым салыу, цадаган етиу, рухсат етпеу.
ВОСПРЕЩАТЬ несов. см. воспретить.
ВОСПРЕЩА ЦТЬСЯ несов. тыйым салы-
ныу, цадаган етилиу, рухсат етилмеу;
курить —ется темеки шегиу цадаган етил-
ген.
ВОСПРЕЩЕНИЕ с. тыйым, тыйым салыу,
цадаган етиу, рухсат етпеу.
ВОСПРИИМЧИВОСТЬ ж. L (способ-
ность быстро усваивать) зейинлилик, тез
— Ill —
ВОС
уйрениушилик, пэмлилик, угымлылык;
2. (предрасположенность к чему-л.) ца-
былларышлыц, бейимленгишлик.
ВОСПРИИМЧИВЫЙ прил. 1. (способ-
ный быстро усваивать) зейинли, тез уйрен-
гиш, пэмли, угымлы; 2. (предрасположен-
ный к чему-л.) цабылларыш, бейимленген;
~ к болезням кеселлерди цабылларыш.
ВОСПРИНИМАТЬ несов. см. воспри-
нять.
ВОСПРИНЯТЬ сов. что езлестириу,
уйрениу, тусиниу, угыу, урынып алыу.
ВОСПРИЯТИЕ с. езлестириу, уйрениу,
тусиниу, цабыл етиу, угыу, урыныу.
ВОСПРОИЗВЕДЕНИЕ с. 1. (возобновление)
жацадан ендириу, жацадан ислеп шыра-
рыу; 2. (воссоздание) ядына тусириу, елесле-
тиу, кез алдына келтириу.
ВОСПРОИЗВЕСТИ сов. что 1. (возобно-
вить) жацадан ендириу, жацадан ислеп
шыгарыу; 2. (воссоздать) ядына тусириу,
елеслетиу, кез алдына келтириу.
ВОСПРОИЗВОДИТЬ несов. см. воспро-
извести.
ВОСПРОИЗВОДСТВО с. эк. цайтадан
ендириу, узликсиз ислеп шырарыу; про-
стое ~ эпиуайы цайта ендириу; расширен-
ное ~ кецейтилген цайта ендириу.
ВОСПРОТИВИТЬСЯ сов. чему царсы бо-
лыу, царсы шыгыу.
ВОСПРЯНУТЬ сов.-. ~ духом рух кете-
рплиу.
ВОСПЫЛАТЬ сов. чем цатты ашыуы ке-
лиу, ашыу цысыу, цатты берилпу, ашыура
миииу; куйпп кетиу (гневом); ~ любовью
ашыцлыцца цатты берилиу.
ВОССЕДАТЬ несов. уст. салтанатлы
отырыу.,
ВОССЕСТЬ сов. см. восседать.
ВОССОЕДИНЕНИЕ с. цосылыу, бири-
гиу.
ВОССОЕДИНИТЬ сов. что, с чем косы/,
бириктириу.
ВОССОЕДИНИТЬСЯ сов. с кем-чем цо-
сылыу, биригпу.
ВОССОЕДИНЯТЬ несов. см. воссоеди-
нить.
ВОССОЕДИНЯТЬСЯ несов. см. воссоеди-
ниться.
ВОССОЗДАВАТЬ несов. см. воссоздать.
ВОССОЗДАНИЕ с. жацадан ислеу, жа-
цадан деретиу, елеслетиу-
ВОССОЗДАТЬ сов. кого-что жацадан
ислеу, жацадан деретиу, дайта тиклеу,
елеслетиу.
ВОССТАВАТЬ несов. см. восстать.
ВОССТАНАВЛИВАТЬ несов. см. вос-
становить.
ВОССТАНАВЛИВАТЬСЯ несов. см. вос-
становиться.
ВОССТАНИЕ с. кетерилис, дозгалыс;
вооружённое ~ дураллы кетерилис.
ВОССТАНОВИТЕЛЬ м. шаш бояу.
ВОССТАНОВИТЕЛЬНЫМИ прил. дайта
тиклеу; работы дайта тиклеу жумыс-
лары; ~й период дайта тиклеу дэуи-
ри.
ВОССТАНОВИТЬ сов. 1. что цайта тик-
леу, цайта салыу, цэлпине келтириу;
~ разрушенный город цыйралган цаланы
цайта тиклеу, цыйралран цаланы цайта
салыу; ~ хозяйство хожалыцты цайта
тиклеу; 2. что, перен. (в памяти) еске ту-
сирпу; 3. что, перен. кетериу, дузеу; ~
здоровье ден саулыцты кетериу; 4. кого-что,
в чём цайтып алыу, цайтып цойыу; ~ кого-л.
в должности бурынгы орнына цайтып
цойыу; 5. кого-что, против кого-чего (вра-
ждебно настроить) царсы цойыу; ~ всех
против себя хэммени езине царсы цойыу.
ВОССТАНОВЙ||ТЬСЯ сов. 1. (принять
прежний вид) цайта тиклениу, бурынгы
цэлпине келиу; 2. перен. тиклеу, кетериу;
здоровье ~лось ден саулыц кетерилди;
3. в чём цайтып цойылыу, цайтып алыныу;
~ться в правах бурынгы правосын цай-
тып алыу; 4. перен. (в памяти) еске тусири-
лиу.
ВОССТАНОВЛЕНИЕ с. 1. цайта тикле-
ниу, цайта салыныу, бурынгы цэлпине
келтирилиу; ~ народного хозяйства халыц
хожалыгын цайта тиклеу; 2. перен. (в па-
мяти) еске тусприлиу; 3. цайта тиклениу,
цайтып алыныу, цайтып цойылыу; ~ в пра-
вах праволарын цайтадан алыу; 4. перен.
кетериу, тиклеу; ~ здоровья ден саулыц-
ты кетериу.
ВОССТАТЬ сов. против кого-чего кете-
рилиу, кетерилис шыгарыу, дарсылыд кер-
сетиу, карсы шыгыу-
восток м. 1. (одна из четырёх стран
света) шырыс, кун шырыс; 2. (направле-
ние) шыгыс, кун шырыс; окна выходят на
~ айналар шырысца царап тур; 3. Восток
Шырыс; Дальний Восток Узац Шырыс;
Ближний Восток Жацын Шырыс.
ВОСТОКОВЕД м. шырыс бойынша дэни-
ге, шырысты изертлеуши, шырысты тек-
сериуши.
ВОСТОКОВЕДЕНИЕ с. шырысты изерт-
леу и л ими, шырысты тексериу или ми.
ВОСТОКОВЕДЧЕСКИЙ прил. ШЫРЫСТЫ
изертлеу---, шырысты тексериу..., шы-
рысты изертлейтугын, шырысты тексерету-
ГЫН.
ВОСТОРГ м. улкен шадлык, зор цууа-
ныш; тан, цалыушылыц, хайран цалыу-
шылыц; приводить в ~ цатты кууантыу;
приходить в ~ жудэ шад болыу; быть в ~е
тан, цалыу, цайран цалыу.
ВОСТОРГАТЬСЯ несов. кем-чем кутэ
цууаныу, шад болыу, тебесп кекке жетиу,
Хайран цалыу, тан, цалыу.
ВОСТОРЖЕННО нареч. дууанып, кууа-
ныш пенен, шадланып, дайран далып,
тан, далып.
ВОСТОРЖЕННОСТЬ ж. дууаныушылыд,
шадлылыд, дайран далганлыд, тан. дал-
ранлыд.
ВОСТОРЖЕННЫЙ прил. дууанышлы,
шадлы, огада дууанган, дайран далган,
тан. далган.
ВОСТОРЖЕСТВОВАТЬ сов. над кем-чем
жецип шыгыу, устем болып шыгыу.
востбчнцый прил. ШЫРЫС..., ШЫРЫС-
тын., шыгыстагы, шыгыстан ескен; ~ый
ветер шыгыстан ескен самал; ~ая граница
шырыстары шегара.
ВОС____________________- 112 -______________________
ВОСТРЕБОВАННОЕ с. талап етиу; ~е
грузов жуклерди талап етиу; <> до ~я
сорап алынатугьш етип жиберилген.
ВОСТРЕБОВАТЬ сов. что сорап алыу,
талап етип алыу.
ВОСТРО нареч.'. держать ухо ~ сад
болыу, бийгам болмау.
ВОСХВАЛЕНИЕ с. эбден мактау, мац-
тауын жеткизиу, артыдмаш мактау, аса
мадтау.
ВОСХВАЛИТЬ сов. см. восхвалять.
ВОСХВАЛЯТЬ несов. кого-что эбден
мацтау, мактауын жеткизиу, артыкмаш
мактау, аса мактау.
ВОСХИТИТЕЛЬНО нареч. огада жаксы,
эжайып, дайран цалгандай, тан. $алган-
.дай.
ВОСХИТЙТЕЛ ьный прил. огада жак-
сы, эжайып, дайр ан калатугын, тан. кала-
тугын.
ВОСХИТИТЬ сов. кого-что, чем кызыц-
тырыу, тацландырыу, дайран далдырыу.
восхититься сов. см. восхищаться.
ВОСХИЩАТЬ несов. см. восхитить.
ВОСХИЩАТЬСЯ несов. кем-чем дызы-
гыу, тан. калыу, дайран калыу.
ВОСХИЩЁНИЦЕ с. дызыгыу, тан, калыу,
цайран далыу; быть в ~и от кого-чего-л.
тан, далыу.
ВОСХОД м. 1. шыгыу; ~ солнца
куннин, шыгыуы; 2. (на высоту) шытыу,
кетерилиу; 3. (восток) шыгыс.
ВОСХЦОДЙТЬ несов. 1. (о светилах)
тууыу; 2. (на высоту) шыгыу, кетерилиу;
3. (вести начало) келип шыгыу, туп тамы-
ры барып тацалыу; многие обычаи ~бдят
к глубокой древности кеп урип эдетлердиц
туп тамыры эййемги заманларга барып
тадалады.
ВОСХОДЙЩЦИЙ 1. прич. от восходить;
2. прил. жокары кетерилиуши, жокары
кетерилип киятырган, жокары ерлеуши,
жодары цозгалыушы; ~ее солнце жоцары
кетерилип киятырган кун; ~ая звезда
1) шыгып киятырган жулдыз; 2) перен.
жулдыздай жарцырап даццы жайылган.
ВОСХОЖДЕНИЕ с. басына шыгыу, жо-
кары кетерилиу; ~ на гору таудыц басына
шыгыу.
ВОСШЕСТВИЕ с.: ~ на престол тацка
миниу, патша болыу.
ВОСЬМЕРКА ж. 1. (цифра) сегиз; 2.
(группа) сегиз, сегизден цуралган топар,
сегизлик; ~ самолётов сегиз самолёттен
цуралган топар; 3. карт, сегизлик; 4. (лод-
ка) сегиз ескекли цайыц.
ВОСЬМЕРО числ. сегиз.
ВОСЬМИ’ цоспа сезлердиц 1) сегиз бир-
ликли белгилерин билдиретурын, мыс.-.
восьмивесёльный сегиз ескекли; 2) сегиз
белектен цуралган деген мэнини билдире-
турын белеги, мыс.: восьмиэтажный сегиз
этажлы.
ВОСЬМИГРАННИК м. сегиз цырлы.
ВОСЬМИГРАННЫЙ прил. сегиз цыр-
лы.
ВОСЬМИДЕСЯТИЛЕТИЙ прил. сексен-
деги, сексенге шыццан.
ВОСЬМИДЕСЯТЫЙ числ. сексенинши.
ВОСЬМИДНЕВНЫЙ прил. сегиз кун-
лик, сегиз кун; ~ срок сегиз кунлик
мэулет.
ВОСЬМИКЛАССНИК м. сегизинши
класста окыушы.
ВОСЬМИКЛАССНИЦА женск. от вось-
миклассник.
ВОСЬМИЛЁТНИЙ прил. 1. (о сроке)
сегиз жыллыц; 2. (о возрасте) сегиз жасар,
сегизге шыццан.
ВОСЬМИСОТЫЙ числ. сегиз жузинши.
ВОСЬМИЧАСОВОЙ прил. сегиз саат-
лыц; ~ рабочий день сегиз саатлыд ис
куни.
ВОСЬМЦОЙ числ. 1. сегизинши; 2. в
знач. сущ. ж. восьмая сегизден бир; одна
~ая сегизден бир.
ВОСЬМУШКА ж. он еки мысцал; ~ чаю
он еки мысцал чай.
ВОТ частица 1. указ, мине, эне, мине-
кей, энекей; ~ наш дом мине бизиц уй;
~ этот человек эне бул адам; ~ идёт поезд
эне поезд келатыр; дайте мне ~ это
мынаны маган бериц; 2. (употребляется
с указ, и относ, местоимениями) мине;
я была ~ такая мен мине усындай едим;
3. (усиливает значение последующего слова)
эне, тап, дэл, мына, мине; ~ вас-то мне
и надо тап сизиц езициз маган керек еди-
циз; <> вот тебе! мине саган керек болса!;
~ тебе и на! ийне цалас!; ~ так так! мине
солай де! ~ ещё! эне усындайы бар!; ~
как! солай де!; ~ что! астапыралла!
ВОТ-ВОТ нареч. хэзир, мине цэзпр;
мине-мине; ~ пойдёт дождь мине хэзир
жауын жауады; поезд ~ отойдёт поезд
мине-мине кетейин деп тур.
ВОТИРОВАТЬ сов- и несов. что, за кого-
-что, против кого-чего цабыл етиу, дауыс-
ца цойып мацуллау; ~ кредиты дауысца
цойып кредптти мацуллау.
ВОТКНУТЬ сов. и однокр. что, во что
тыгып алыу, туйреп алыу, цадау, шан-
шыу, шаншып цойыу, кагыу, цагып цойыу;
~ кол в землю цазыцты жерге цагып цойыу.
ВОТУМ м. вотум, царар, билдириу
(дауыс бериудиц нгтийжеси); ~ доверия
исеним билдириу; ~ недоверия исеним-
сизлик билдириу.
ВОТЧИНА ж. ист. вотчина (улкен жер
ийесиниц атадан балаеа мийрас болып
ететурын жери).
ВОТЧИННИК м- ист. вотчина пйеси.
ВОТЧИНН "ЫЙ прил. ист. вотчина...,
вотчпналыц; ~ое землевладение вотчиналыц
жер ийелеушплиги.
ВОЦАРЙЦТЬСЯ сов. орнау, хуким суриу;
~лось молчание тымтырыслыц орнады.
ВОЦАРЯТЬСЯ несов. см. воцариться.
вошёл, вошла и т. д. прош. вр. от войтй.
ВОШЬ ж. бийт.
ВОЩАНКА ж. мумлы кагаз, мумлы
мата.
ВОЩЁНЫЙ прил. мумлы, мумланган;
~ пол мумланган пол.
ВОЩЙНА ж. вощина (ишинде палы жок,
пал хярресинии, уясы).
ВОЩЙТЬ несов. что мумлау.
вою, воешь и т. д. наст. вр. от выть.
— 113 —
ВПО
воюю, воюешь и т. д. наст. вр. от вое-
вать.
. ВОЯКА м. шутл. батырсымак-
ВПАДАТЬ несов. 1. см- впасть; 2. (о
реке} куйыу.
ВПАДЕНИЕ с. 1. (действие) куйыу;
2. (место слияния рек) куйган жери.
ВПАДИНА ж. ойлык, ойпат, шукыр; <>
глазная ~ кездиц шанагы.
ВПАИВАТЬ несов. см. впаять.
ВПАЙКА ж. 1. (действие) дэнекерлеу,
цалайылау; 2. (впаянная часть) дэнекер-
ленген, цалайыланган жер.
ВПАЛЫ||Й прил. батывды, ойыц, у^и’
рек, шуцирейген, цуусыйган; ~е щёки
цуусыйган жацлар.
ВПАРХИВАТЬ несов. см. впорхнуть.
ВПАСТЬ сов. 1. ойылыу, шуцирейиу,
цу^сыйыу, уцрейип цалы^, цуусыйып
калыу, ишине кирип кетиу; щёки впали
жацлары цуусыйып кетти; глаза впали
кезлери шуцирейип кетти; 2. во что ушы-
рап калыу, тусиу, жетиу, тусип калыу;
~ в отчаяние умитсизликке тусиу; <> ~
в противоречие езине-ези кайшы келиу;
~ в детство балалыгы тутыу-
ВПАЯТЬ сов. что, во что дэнекерлеу,
цалайылау.
впейся, впейтесь повел, накл. от впиться.
ВПЕРВОЙ нареч. разг. см. впервые;
я вас не ~ вйжу мен сизди биринши рет
кериуим емес.
ВПЕРВЫЕ нареч. биринши рет, биринши
мэртебе, биринши сапар, дэслепки сапар;
он ~ пошёл в школу ол мектепке биринши
рет барды.
ВПЕРЕВАЛКУ нареч. талтацлап, тец-
селип, аудацлап; ходить ~ талтацлап
журиу.
ВПЕРЕГОНКИ, ВПЕРЕГОНКИ нареч.
кууаласып, жууырысып, жарысып; бежать
~ жарысып жууырысыу.
ВПЕРЁД нареч. 1. алга, илгери; идти ~
алга журиу; алга басыу; забегать ~ I) алга
кетиу; 2) перен. бурын ийелеу, бурын
ориаласыу; 2. (впредь) буннан былай; ~
будь осторожнее буннан былай сак болыц;
3. (авансом) алдан, алдын ала, баста,
эуели; заплатить ~ алдын ала телеу;
4. в знач. межд. алга; взвод, ~! взвод,
алга!; <> часы идут ~ саат алга кетип
баратыр; дать несколько очков ~ ана-
гурлым кеп билиу.
ВПЕРЕДИ 1. нареч. (перед кем-чем-л.)
алда, алдында; он идёт ~ ол алда бара-
тыр ыпты; ~ показался лес алда тогай
керинди; 2. нареч. (в будущем) келешекте,
алда;1 у него ещё вся жизнь ~ оныц еле
барлык емири алда; 3. предлог с род. п.
алда; идти ~ всех хэммеден алда журиу.
вперемежку нареч. аралас, гезекпе-
-гезек, бирииен соц бири, бириииц изинен
бири, гезеклесип.
ВПЕРЕМЕШКУ нареч. араластырып,
араласып, былгасып.
ВПЕРИТЬ сов. что, в кого-что тиги-
лип царау; ~ взор тигилип нэзерин са-
лыу.
ВПЕРЯТЬ несов. см. вперить.
ВПЕЧАТЛЁНИЦЕ с. 1. есте калыу,
еске тусириу, ядта калыу; детские ~я
балалык шагындагы еске тусиулер; 2.
(воздействие) тэсир; находиться под ~ем
чего-л. бир нзрсениц тэсири астында болыу;
3. (мнение) пикир, тэсир; произвестй хо-
рошее ~е жаксы пикир калдырыу, жаксы
тэсир тийгизиу.
ВПЕЧАТЛИТЕЛЬНОСТЬ ж. тез тэсир-
лениушилик.
ВПЕЧАТЛИТЕЛЬНЫЙ прил. тез тэсир-
лениуши.
ВПИВАТЬСЯ несов. см. впиться.
в ПЙКУ в знач. нареч. разг, жорта,
касакана.
ВПИСАННЫЙ 1. прич. от вписать;
2. прил. мат. ишине сызылган; ~ тре-
угольник ишине сызылган уш муйеш-
лик.
ВПИСАТЬ сов. 1. кого-что жазыу, ишине
жазыу, сыйгызып жазыу, жазып койыу;
2. что, мат. жазып койыу, ишине сызыу;
~ треугольник в окружность шецбердиц
ишине уш муйешликти сызыу.
ВПИСАТЬСЯ сов. жазылыу, жазылып
койылыу.
ВПИСЫВАТЬ несов. см. вписать.
ВПИСЫВАТЬСЯ несов. см. вписаться.
ВПИТАТЬ сов. что 1. (влагу) сицириу,
сорып алыу, тартып кетиу; 2. перен. (вос-
принять, усвоить) езлестириу.
В ПИТА ||Ться сов. сициу, сицип кетиу;
вода ~лась в землю суу жерге сицип
кетти.
ВПЙТЫВАНИЕ с. сицириу, сорыу.
ВПИТЫВАТЬ несов. см. впитать.
ВПИТЫВАТЬСЯ несов. см. впитаться.
ВПЙТЬСЯ сов. в кого-что, чем и без
доп. сорып турыу, кадалып турыу, баты-
рып турыу; ~ когтями тырнагын батырыу;
~ зубами тислерин батырыу; пиявка впи-
лась сулик сорып турды; <> ~ глазами
карап тигилип калыу.
ВПИХИВАТЬ несов. см. впихнуть.
ВПИХНУТЬ сов. кого-что, во что, разг.
ийтерип киргизиу.
ВПЛАВЬ нареч. жузип; ~ переправиться
через реку дэрьядан жузип ети^.
ВПЛЕСТЙ сов. что, во что цосып ериу;
~ ленту в косу бурымга лентаны цосып
ериу.
ВПЛЕТАТЬ несов. см. вплестй.
ВПЛОТНУЮ нареч. 1. тыгызлап, таяп,
такалып, жакын, кутэ жакыннан, дым
жакын; подойти ~ кутэ жакын келиу;
2. перен. разг, эбден кеуил койып, шынт-
лап; взяться за дело ~ иске шынтлап
кирисиу.
ВПЛОТЬ нареч- 1. шекем, дейин; ~ до
вечера тап кешке дейин; 2. шейин; сменйть
всё ~ до белья иш кийимге шейин алмас-
тырыу.
ВПОВАЛКУ нареч. катарласып, дизи-
лисип, калай болса солай; спать ~ катар-
ласып уйыклау.
ВПОЛГОЛОСА нареч. акырын дауыс
пенен, эстен, ярым дауыс пенен; напевать
~ акырын дауыс пенен косык айтыу.
ВПОЛЗАТЬ несов. см. вползти.
8 Русско-каракалпакский сл.
впо
— 114 —
ВПОЛЗТЙ сов. 1. во что (внутрь} суй-
ретилип кириу, жанбауырлап кириу, жы-
лысып барыу; 2. (наверх) ермелеп шыгыу,
ермелеп миниу, ермелеп кетерилиу.
ВПОЛНАКАЛА нареч. ярым накал...;
ярым накал менен; лампочка горит ~
лампочка ярым накал менен жанып тур.
ВПОЛНЕ нареч. толык, жетерлик, эбден;
этого ~ достаточно усынын. ези эбден
жеткиликли; он ~ справился с этим ол
буны толыгы менен мецгерди.
ВПОЛОБОРОТА нареч. кырынлап, бир
кырынлап.
ВПОПАД нареч. разг, ез уактында, мез-
гилинде, орынлы.
ВПОПЫХАХ нареч. 1. (запыхавшись)
ентигип, асыгып-албырап, саскалаклап;
прибежать ~ ентигип жууырып келиу;
2. (торопясь) асыгыста, асыгып; ~ ои
забыл книгу дома ол асыгыста китапты
уйинде умытып кетти.
ВПОРУ нареч. шак, ылайык, дегендей;
сапоги пришлись ему ~ оган етиги шак
болды.
ВПОРХНУЦТЬ сов. 1. ушып кириу;
ласточка ~ла в комнату карлыгаш ежире-
ге ушып кирди; 2. перен. (вбежать) кирип
келиу, ушып келиу.
ВПОСЛЕДСТВИИ нареч. акырында, со-
цыида, нэтийжесинде, кейнин ала; ~ всё
выяснилось акырында барлыгы аныклан-
Ды.
ВПОТЬМАХ нареч. разг, карацгыда, тас
тунекте, карацгылыдта; сидеть ~ карац-
гыда отырыу.
ВПРАВДУ нареч. разг, какыйкаттан да,
растай да, дурысында да; я и ~ ничего
не знал об этом мен хакыйкаттан да бул
тууралы хеш нэрсе билгеним жок еди.
ВПРАВЕ нареч. в знач. сказ, с неопр.
хакылы, хакысы бар, праволы, правосы
бар; он ~ требовать это оныц буны
талап етиуге правосы бар.
ВПРАВИТЬ сов. что салыу; ~ вывихну-
тую руку шыккан колды салыу.
ВПРАВЛЯТЬ несов. см. вправить.
ВПРАВО нареч. оц тэреп, оцга; свер-
нуть ~ оцга бурылыу.
В ПРАХ см. в пух.
ВПРЕДЬ нареч. буннан былай, алда,
алдагы уакытта, келешекте, ендиги рет,
буннан былай; ~ будь осторожнее буннай
былай абайлы бол.
В ПРИДАЧУ в знач. нареч. буныц устине,
косып, коса; дать ~ что-л. устине косып
бериу.
ВПРИКУСКУ нареч.-. пить чай ~ кант
тислеп чай иши}.
ВПРИПРЫЖКУ нареч. секирип-секирип,
ыргып-ыргып; бежать ~ секирип-секирип
жууырыу.
ВПРИСЯДКУ нареч. отырып-турып;
плясать ~ отырып-турып бийлеу.
ВПРИТЫК нареч. разг, беккем, берк.
ВПРОГОЛОДЬ нареч. аш, аш болып,
тояр-тоймас, шала тойып.
ВПРОК нареч. 1. (про запас) кеп, ке-
регинен артык, мол, алдын ойлап, гамын
жеп; заготовить ~ алдын ойлап таярлау;
2. пайда, жаксылык; учение пошло ему ~
окыу оган пайда келтирди.
ВПРОСАК нареч.: попасть ~ пэит жеу,
алданыу.
ВПРОЧЕМ союз противит. 1. (тем не
менее, однако) бирак, деген менен, лекин;
вот вам мой совет — ~ , как хотите менян
кецесим усы, бирак езициз билесиз; 2.
(выражает нерешительность) солай болса-
да; ~ нет, я не пойду солай болсада. жок,
мен бармайман.
ВПРЫГИВАТЬ несов. см. впрыгнуть.
ВПРЫГНУТЬ сов. во что, на что секи-
рип миниу, ыргыу, ыргып миниу.
ВПРЫСКИВАНИЕ с. 1. (действие) те-
риниц астына жибериу; 2. разг, (лекарство)
жиберилетугын дэри.
ВПРЫСКИВАТЬ несов. см. впрыснуть.
ВПРЫСНУТЬ сов. что жибериу, тери-
ниц астына жибериу.
ВПРЯГАТЬ несов. см. впрячь.
ВПРЯГАТЬСЯ несов. см. впрячься.
ВПРЯМЬ частица разг, шынында да,
дацыйцатында да, дурысында да; и~ следо-
вало давно за это взяться шынында да бул
нэрсени элле цашан долга алыу керек еди.
ВПРЯЧЬ сов. кого-что, во что жегиу,
Косыу; ~ лошадь в повозку атты арбара
жегиу.
ВПРЯЧЬСЯ сов. во что жегилиу, цосы-
лыу.
ВПУСК м. киргизиу, жибериу, ашып
жибериу; ~ пассажиров на перрон пасса-
жирлерди перронга жибериу.
В ПУСКА ЦТ Ь несов. см. впустить; ие
~йте сюда никого бул жерге хеш кимди
киргизбециз.
ВПУСКНОЙ прил. жиберилетугын, жи-
берилиуге тийисли, агызып жиэерилету-
гын.
ВПУСТИТЬ сов. кого-что жибериу, кир-
гизиу, кириуге рухсат етиу.
ВПУСТУЮ нареч. разг, куры, мази,
бийкарга, боска.
ВПУТАТЬ сов- кого-что шатастырыу,
шатыстырыу, араластырыу; ~ в историю
жэнжел иске шатастырыу.
ВПУТАЦТЬСЯ сов. шатасыу, шатысыу,
араласыу; я зря ~лся в это дело мен бул
иске бийкар шатыстым.
ВПУТЫВАТЬ несов. см. впутать.
ВПУТЫВАТЬСЯ несов. см. впутаться.
В ПУХ в знач. нареч. разг.: проиграться
~ эбден утылыу; разбйть ~ и в прах тас-
-талканын шьиар у.
ВПЯТЕРО нареч. бес есе.
ВПЯТЕРОМ нареч. бесеу болып, бе-
сеум (з.
в-пятых вводи, сл. бесинши, бесии-
шпден.
ВРАГ м. 1. душпан, кас; классовый ~
класслык душпан; злейший ~ барып тур-
ган душпан; язык мой — ~ мой погов.
ез тилиц — езице жау; 2. (противник
чего-л.) душпан, карсы; ~ курения темеки
шегиудиц душпаны.
ВРАЖДЦА ж. душпанлык, каслык; пи-
тать ~у к кому-л. биреуге душпанлык
ойлау.
— 115 —
ВРЕ
ВРАЖДЕБНО нареч. душпанлык пенен, ,
цаслыц пенен; относиться ~ к кому-л.
биреуге душпанлык пенен цатнасык жасау.
ВРАЖДЕБНОСТЬ ж. душпанлык, цаслыц.
ВРАЖДЕБНЫ || Й прил. душпан..., цас...,
душпанлык, душпаншылык, цаслыц; ~е
отношения душпанлык цатнасыцлар.
ВРАЖДОВАТЬ несов. с кем-чем душ-
панлык етиу, нас болыу.
ВРАЖЕСКИ || Й прил. душпан..., душ-
панныц, жау..., жаудыц; ~е войска душ-
панныц эскерлери.
ВРАЗБИВКУ нареч. хэр жеринен, ара-
ластырып, цэлеген жеринен; спрашивать
таблицу умножения ~ кебейтиу кестениц
хэр жеринен copay.
ВРАЗБРОД нареч. 1. шашылып, ыдырап,
тэртипсиз, калай болса солай; идти ~
калай болса солай журиу; 2. (не дружно,
врозь) пытырап, белек-белек, белинип-
-белинип; действовать ~ белинип-белинип
хэрекет етиу.
ВРАЗВАЛКУ нареч. аудацлап, талтац-
лап; ходить ~ талтацлап журиу.
ВРАЗНОБОЙ нареч. жеке-жеке, белек-
-белек, айрым-айрым; действовать ~ же-
ке-жеке хэрекет етиу.
ВРАЗНОС нареч. кетерип журип, колда
алып журип; торговать ~ к°лда алып
журип сауда етиу.
ВРАЗРЕЗ нареч.-. идтй ~ с чем-л. бир
нэрсеге карама-карсы келиу.
ВРАЗРЯДКУ нареч. полигр. ашык етип,
арасын сийреклетип; набрать ~ хэрипти
арасын сийреклетип териу.
ВРАЗУМИТЕЛЬНО нареч. анык етип,
айкын турде, туси никл и етип, дал и л лени п.
ВРАЗУМИТЕЛЬНЫЙ прил/ анык, ай-
кын, тусииикли; ~ ответ анык етип берил-
ген жууап.
ВРАЗУМИТЬ сов. кого-что тусиндириу,
угыидырыу, акылландырыу.
ВРАЗУМЛЯТЬ несов. см. вразумить.
ВРАКИ только мн. прост, жалган,
етирик, далп.
ВРАЛЬ м. разг, жалган сейлеуши, ети-
рикши, алдаушы.
ВРАНЬЁ с. 1. (действие) жалгаи айтыу,
етирик айтыу; 2. (ложь) жалган, етирик.
ВРАСПЛОХ нареч. кутпеген уакытта,
тосаттан, абайсызда, кэпелимде, кутпеген-
де, гапылда; застать ~ гапылда устные
барып калыу; напасть ~ тосаттан хужим
жасау. ,
ВРАССЫПНУЮ нареч. пытырап, тым-
-тыракай, бет-бетине, алды-алдына; бро-
ситься ~ тым-тыракай болып кетиу.
ВРАСТАНИЕ с. тамыр урыу, жайылыу,
есип жетилиу.
ВРАСТАТЬ несое. см. врасти.
ВРАСТИ сов. во что ишине карай есиу.
ВРАСТЯЖКУ нареч. 1. (растянувшись)
созылып, созыла, сулап; 2. (растягивая
слова, речь) созып.
ВрАтАРЬ м. спорт, вратарь, дэруаза-
шы, дэруазаман.
ВРАТЬ несов. кому-чему, что и без доп.
етирик айтыу, жалган сейлеу, етирик
сейлеу.
ВРАЧ м. врач; детский ~ балалар врачы;
зубной ~ тис врач; главный ~ бас врач;
лечащий ~ емлеуши врач; вызвать ~а
на дом уйге врачты шакырыу.
ВРАЧЁБНЦЫЙ прил. врачлык, врач-
тыц...; ~ая помощь врачтыц жэрдеми;
~ая практика врачлык практика, врач-
лык тэжирийбе.
ВРАЩАТЕЛ ЬНЦЫЙ прил. айланбалы,
айландырыушы; ~ое движение айланбалы
хэрекет.
ВРАЩАТЬ несов. что айландырыу, тау-
лау-
ВРАЩА ЦТ ЬСЯ несов. 1. айланыу, тау-
ланыу; Земля ~ется вокруг Солнца Жер
Кунниц дегерегинде айланады; 2. перен.
араласып журиу, катнасып журиу; ~ться
средй молодёжи жаслар арасында араласып
журиу.
ВРАЩЕНИЕ с. айланыу; ~ колеса дец-
гелектиц айланыуы; ~ Земли Жердиц
айланыу ы.
ВРЕД м. зыян, зэлел; во ~ кому-л.
биреуге зэлел келтирип; причинить ~
зыян келтириу.
ВРЕДИТЕЛЬ м. 1. с.-х. зыянлы же ил и к;
2. душпан, зыянкес, кастыян.
ВРЕДИТЕЛЬСКИЙ прил. душпанлык,
зыянкеслик, кастыянлык-
ВРЕДИТЕЛЬСТВО с. душпанлык, зыян-
кеслик, кастыянлык-
ВРЕДИТЬ несов. кому-чему, чем зыяи
тийгизиу, зыян келтириу, кастыянлык
етиу-
ВРЕДНО 1. нареч. зыянлы, зэлел л и;
2. безл. в знач. сказ, зыянлы; курить ~ шы-
лым шегиу зыяилы.
ВРЕДНОСТЬ ж. зыянлык, зэлеллик.
ВРЁДНЦЫЙ прил. зыянлы, зэлелли; ~ое
производство ден саулыкка зыянлы енди-
рис; ~ая привычка зыянлы эдет.
ВРЕЗАТЬ сов. что ойып орнатыу; ~
замок в дверь цулыпты есикке ойып орна-
тыу.
ВРЕЗАТЬ несов. см. врезать.
ВРЕЗА ЦТ ЬСЯ сов. 1. во что кирип кетиу,
соклыгып калыу; лодка ~лась в берег
кайык жагага барып соклыгып калды;
2. в кого-что, перен. жарып кириу, басып
кириу; ~ться в толпу кепшиликтиц орта-
сына жарып кириу; 3. во что, перен.
Катты орныгыу, ядта калыу; ~ться в па-
мять ядта катты орнап калыу.
ВРЕЗАТЬСЯ несов. см. врезаться.
ВРЕЗЫВАТЬ несов. см. врезать.
ВРЕЗЫВАТЬСЯ несов. см. врезаться.
ВРЕМЕНАМИ нареч. гейде, гей бир
уакытлары, ^акты-уакты.
ВРЕМЕННО нареч. уакытша, хэзирше.
ВРЕМЕНИ ЦОЙ прил. уакыт пенен бел-
гиленетугын; ~ая последовательность
уакыт пенен белгиленетугыи избе-излик.
ВРЕМЕНИ ЦЫ Й прил. уакытша, хэзир-
ше; ~ая работа уакытша жумыс; ~ое
жильё уакытша коныс, хэзирше коиыс;
~ое правительство ист. уакытша хукимет-
ВРЁМЦЯ с. 1. уакыт, мезгил; в любое
~я кэлеген уакытта; в ближайшее ~я
жакын уакытта; много ~ени кеп уакыт;
8»
ВРЕ____________________- ив -______________________
уехать на ~я уацытша кетиу; ~я истекло
уадыт етти; выиграть ~я уадытты утыу;
~я летит уакыт етип баратыр; 2. мн.
времена (период, эпоха) дэуир. заман,
мезгил, мэхэл; военное ~я урыс уадыты;
во времена Петра I Пётр 1 заманында;
четыре ~ени года жылдын, терт мэусими;
во все времена барлык уадытлары; не
отставать от ~енитурмыстан артта далмау,
заманнан далмау; 3. (определённая пора)
уадыт, уадытты; рабочее ~я жумыс уак-
ты; свободное ~я бос уадыт; ~я сева
егис уакты; дождливое ~я жауынлы уадыт;
вечернее ~я кешки уадыт; 4. (час, срок)
саат, уадыт; сколько ~ени? саат неше?;
5. филос. уадыт (материяныц цэрекеттен
айрылмайтуоын объективлик формасы);
пространство н ~я аралыд ком уадыт;
6. грам. мэхэл; настоящее ~я хэзирги
махал; прошедшее -~я еткен мэхэл; буду-
щее ~ я келер махал; ф ~я от ~ени гейде,
анда-санда; со ~енем бара-бара, уакты
келгенде. кейии ала; до того ~ени сол
уадытка дейин; тем ~енем сол уадыттыц
ишинде; до поры до ~ени уадты жеткенше.
уадытша; в одно прекрасное ~я бир уадыт-
та, бир гезде, бир куни; на ~я уадытша;
в своё ~я I) (в прошлом) банты уадытлары;
2) (в будущем, своевременно) келешекте, ез
у’адтында; до сего ~ени усы уадытда дейии;
~я терпит талай уадыт бар; ~я покажет
уадыт керсетеди; ~я ие ждёт уадыт кутип
турмайды.
ВРЕМЯИСЧИСЛЕНИЕ с. уадыт есабы.
жыл есабы.
ВРЕМЯНКА ж. 1. (переносная лестница)
кетерме зэцги; 2. (печь) уадытша ориа-
тылран печь.
ВРЕМЯПРЕПРОВОЖДЕНИЕ с. уадыт
еткериу, кун еткериу.
ВРОВЕНЬ нареч. теппе-тен., бирдей; ~
с краями ер неги меиеи теппе-тен,.
ВРОДЕ I. предлог с род. п. усагаи, удсас,
сыядлы, мегзес; он вроде меня ол меи
сыядлы; 2. частица шамасы; ~ стало
легче шамасы женил болтай сыядлы.
ВРОЖДЕННЫЙ прил. табийрый, жара-
тылыстан; ~ талант тэбийрый талант.
ВРОЗЬ нареч. айрым-айрым, белек, бас-
ка; жить ~ белек турыу.
вру, врёшь и т. д. наст. вр. от врать.
ВРУБ м. горн, дазба.
ВРУБАТЬ несов. см. врубить.
ВРУБАТЬСЯ несое. см. врубиться.
ВРУБЙТЬ сов. что, во что шабыу, тесиу,
ойыу, тесилгеи жерге орнатыу, ойылгаи
жерге орнатыу.
ВРУБИТЬСЯ сов. I. во что шауып кириу.
тесип жетиу, ойып барыу; ~ в каменную
породу тас жыиысларын казып, уигип
кириу; 2. в кого-что. перен. шауып кириу,
басып кириу; в неприятельские ряды
душпанныц ишиие басып кириу.
ВРУБОВ||ЫЙ прил. горн, тас унгий-
тугын, тас кемир дазатугын; ~ая машина
тас кемир дазатугыи машина.
ВРУКОПАШНУЮ нареч. иайзаласыу,
долма-дол алысыу; драться найзаласып
урысыу.
ВРУН м. етирикши, жалгаи сейлеУши.
ВРУНЬЯ женск. от врун.
ВРУЧАТЬ несов. см. вручить.
ВРУЧЕНИЕ с. тапсырыу, бериу, тап-
сырылыу, берилиу, услатыу; ~ дипломов
дипломларды тапсырыу; ~ наград награда*
ларды тапсырыу. сыйлыдларды тапсырыу.
ВРУЧИТЕЛЬ м. тапсырыушы, бериуши.
ВРУЧИТЬ сов. кого-что, кому-чему
1. тапсырыу, бериу, услатыу; ~ орден
орден тапсырыу; 2. перен. (доверить)
исеииу; ~ свою судьбу кому-л. езииин
тогдирии 6upeijze исениу.
ВРУЧНУЮ нареч. дол меиеи.
ВРЫВАТЬ несов. см. врыть.
ВРЫВАТЬСЯ I несов. см. врыться.
ВРЫВАТЬСЯ II несов. см. ворваться.
ВРЫТЬ сов. что, во что казып кемиу,
-дазып ориатыу; ~ столбы в землю жерди
казып столбаларды кемиу.
ВРЫТЬСЯ сов. во что дазыу, жерге
кирип кетиу, дазып орналасыу.
вряд ли нареч. гуманлы, иагумаи,
белгисиз; ~ он придёт оиыц келер-келмеси
гуманлы.
ВС= приставка (см. вз-) унсиз дауыссыз-
лардыц алдында «вз»дыц орнына жазыла-
ды, мыс.: вскипеть дайиау, дайнап кетиу.
ВСАДЙТЬ сов. что, во что шаишыу,
дадау, урып киргизиу; топор в бревно
балтаны агашда урып киргизиу.
ВСАДНИК м. атлы, салт атлы.
ВСАДНИЦА женск. от всадник.
ВСАЖИВАТЬ несов. см. всадить.
ВСАСЫВАНИЕ с. сорыу, сорып тартыу,
сицириу.
ВСАСЫВАТЬ несов. см. всосать.
ВСАСЫВАТЬСЯ несов. см. всосаться.
ВСЕ мест, опред. мн. см. весь.
ВСЕ* цоспа сезлердиц биринши белеги
цэм темендеги мэнилерди билдиреди:
I) цэрекеттиц ямаса белгиниц барлыеына
таралатуеынын, мыс.: всеядный хэмме-
син жейтугыи, барлыгыи жейтугыи; 2) бир
нэрсениц сапасыныц толыц екенин, мыс.:
всесильный жудэ дудиретли. жудэ кушлн.
ВСЕ нареч. разг. 1. (всегда, постоянно)
бэрдулла, мудамы, бэрхэма, хэрдайым;
он ~ болен ол мудамы ауырады; 2. (до
сих пор) еле, елеге шекем; дождь ~ ещё
идёт жауыи еле жауып тур; 3. при срав-
нит. ст. кем-кемнеи; ~ более и более
кем-кемнен ул гайки; погода ~ лучше и
лучше кем-кемнен хауа райы жацсы бола
баслады; 4. в знач. противит. союза (одна-
ко, тем не менее) бэри-бир, усыгаи кара-
мастан; как ни старался, ~ ничего не
получается цалай етип керсем де, бэри-
-бир хеш иэрсе шыдпайды; 5. (только,
исключительно) тек; ~ из-за тебя тек
сеииц ушын; -О ~ ж, ~ же сейтсе де,
бирад та.
ВСЕ мест, опред. с. см. весь.
ВСЕВЕДУЩИЙ прил. бэрин ези биле-
тугын, билгир.
ВСЕВИДЯЩИЙ прил. хаммесии керип
журетурын, хэммесии керетурыи.
ВСЕВОЗМОЖНЫЙ прил. турли, хэр
турли. мумкии болраи» хэр кыйлы.
117 —
век
ВСЕГДА нареч. хэр уакыт, мудамы,
барлык уадытта, хэрдайым, бэркулла,
бирдей; как ~ барлык уадыттагыдай.
ВСЕГДАШНИЙ прил. разг, мудамы болып
туратугын, хэрдайым болып турату-
гын, бирдейинги; ~ гость бирдейинги ко-
над.
ВСЕГО нареч. 1. (итого) барлыгы, гул-
лэни, бэри, хэммеси; ~ израсходовано сто
рублей барлыгы жуз сом жумсалган;
2. в знач. усил. частицы (только, лишь)
тек, тек болганы; работа началась ~ два
месяца назад жумыстыц басланганына тек
болганы еки ай-ад болды; <> ~-навсего
тек болганы; ~ хорошего! хош, сау болыц!
всего мест, опред. род. и вин. . от
весь, всё I.
В-СЕДЬМЫХ вводи, сл. жетинши, же-
тиншиден.
ВСЕЗНАЙКА м. и ж. разг, билгирсымад.
всей мест, опред. род., дат., твор. и
предл. п. от вся.
ВСЕЛЕНИЕ с. кеширип, киргизиу, ор-
наластырыу; ~ в новый дом жаца жайга
кеширип киргизиу.
ВСЕЛЁННАЯ ж. 1. (система миро-
здания) элем, дунья; 2. (вся земля) жер
жузи.
ВСЕЛИТЬ сов. 1. кого-что (поселить)
кеширип киргизиу, ориаластырыу; 2. что,
перен. (внушить) туудырыу; ~ надежду
умит туудырыу.
ВСЕЛЙЦТЬСЯ сов. 1. (поселиться)
кириу, орналасыу; 2. перен. пайда болыу;
страх ~лся в его сердце оныц журегннде
кордыныш пайда болды.
ВСЕЛЯТЬ несов. см. вселить.
ВСЕЛЯТЬСЯ несов. см. вселиться.
всем мест, опред. 1. твор. п. от весь,
всё; 2. дат. п. от все.
всём мест, предл. п. от весь, всё.
ВСЕМЕРНО нареч. барынша, хэр тэ-
реплеме, барлык илаж бенен; ~ помогать
хэр тэреплеме жэрдемлесиу.
ВСЕМЁРНЦЫЙ прил. хэр тэрепли, хэр
тэреплеме, барынша, барлык куш пенен,
барлык илаж бенен; оказывать ~ук>
помощь хэр тэреплеме жэрдем бериу.
ВСЕМЕРО нареч. жети есе.
ВСЕМЕРОМ нареч. жетеу болып, жетеу-
миз.
всеми мест, опред. твор. п. от все.
ВСЕМИРНО-ИСТОРИЧЕСКИЙ прил.
путкил дуньялык-тарийхий.
ВСЕМЙРНЫЙ прил. путкил дуньялык,
жер жузилик.
ВСЕМОГУЩЕСТВО с. бийлик, дудирет-
лилик.
ВСЕМОГУЩИЙ прил. бийликли, куди-
ретли.
всему мест, опред. дат. п. от весь, всё.
ВСЕНАРОДНЫЙ прил. улыума халыд-
лык, галаба халыдлык, путкил халык-
лык; ~ праздник пут кил 2 халыклык бай-
рам.
ВСЕОЫЦЦИЙ прил. улыума, улыумалыд,
галаба, галабалыд; ^ее избирательное пра-
во галабалык сайлау правосы; —ее обучение
галаба одыу.
ВСЕОБЪЕМЛЮЩИЙ прил. барлыгын
ез ишине алыушы, хэммесин тегис дам-
тыйтугын.
ВСЕОРУЖИЦЕ с.: во ~и 1) (в полной
готовности) таяр болып, так турып; 2) (в
совершенстве владея чем-л.) толык ийе
болып; быть во ~и знаний билимди толык
ийелеу.
ВСЕПОБЕЖДАЮЩЦИЙ прил. жецимпаз,
жецетутын; ~ая сила идей ленинизма лени-
низм идеяларыныц жецетутын куши-
ВСЕПОГЛОЩАЮЩИЙ прил. хэммесин
камтыйтугын; ~ восторг хэммесин кам-
тыйтушн цууаныш.
ВСЕПОЖИРАЮЩИЙ прил. хэммесии
куртатугын, бэрин жок кылатугын; ~
огонь бэрин жод кылып жиберетугын от.
ВСЕ РАВНО в знач. нареч. бэри бир,
айырмасы жод.
В СЕРДЦАХ в знач. нареч. зг. ашыу
устинде, катты ашыул
ВСЕРОССИЙСКИЙ прил. путкил рос-
сиялы;.
ВСЕРЬЕЗ нареч. разг, шыны менен,
шынлап, катты турде, расы менен; при-
нимать ~ рас деп тусиниу; ~ взяться за
дело иске шынлап кирисиу.
ВСЕСИЛИЕ с. Кудиретлилик, кушлилик.
ВСЕСИЛЬНЫЙ прил. кудиретли, жудэ
кушли.
ВСЕСОЮЗНЫЙ прил. путкил союзлыд;
Всесоюзный Ленинский Коммунистический
Союз Молодёжи Путкил Союзлыд Лении-
шил Коммунистлик Жаслар Союзы.
ВСЕСТОРОННЕ нареч. хэр тэреплеме,
барлык жагынан, хэр жагынан, толыгы
менен; ~ развитый человек хэр тэреплеме
билетугын адам.
ВСЕСТОРОННИМИ прил. хэр тэреплеме,
барлык жагынан, хэр жагынан, толыд;
~ее обсуждение хэр тэреплеме додалау.
ВСЕ-ТАКИ союз и частица сонда да,
дэйтсе де, не болса да, солай болса да,
сейтсе де, далай да; ~ я поеду кэйтсе де
мен кетемен; он болел, но ~ приехал ол
ауырыу еди, бирак сонда да келди.
ВСЕУСЛЫШАНИЕ с.: во ~ хэммеге
еситтирип, хэммеге мэлим етип, жарыя етип;
сказать во~ хэммеге еситтирип айтыу.
всех мест, род., вин. и предл. п. от
все.
ВСЕЦЕЛО нареч. путинлей, путкиллей,
тутасы менен.
всеЯднцый прил. хэммесин жейтушн,
жемхор, отшыл; ~ое животное хэммесин
жейтугын хайуан.
В.СЙЛУ в знач. предлога нэтийжесин-
де, себепли; ~ этого усыныц нэтийже-
синде.
ВСКАКИВАТЬ несов. см. вскочйть.
ВСКАПЫВАТЬ несов. см. вскопать.
ВСКАРАБКАТЬСЯ сов. на кого-что
ермелеу, тырмасып шытыу; ~ на скалу
жарта ермелеп шыгыу.
ВСКАРАБКИВАТЬСЯ несов. см. вска-
рабкаться.
ВСКАРМЛИВАНИЕ с. багыу, аукат-
ландырыу, асырау; искусственное ~ ре-
бёнка баланы колдан аукатландырыу.
век
— 118 —
ВСКАРМЛИВАТЬ несов- см. вскормить.
ВСКАЧЬ нареч. шауып, косая цлатып;
нестись ~ цосаяцлатып айдау.
ВСКИДЫВАТЬ несов. см. вскинуть.
ВСКИНУТЬ сов. что кетерип салыу,
цагып салыу, тез кетериу, тез царатыу;
что-л. на плечо ийинге каши салыу;
ружьё мылтыцты тез даратыу; ~ голову
басты тез кетериу.
ВСКИПАТЬ несов. см. вскипеть 1.
ВСКИПЁЦТЬ сов. 1. дайнау, цайнап
кетиу, писиу; молоко ~ло сут писти, сут
дайнады; 2. перен. разг, дызып кетиу,
дэхэри келиу, датты ашыуланыу; он вдруг
цэпелимде онын, цэх.эри келди.
ВСКИПЯТИТЬ сов. что кайнатыу, дай-
натып шыгарыу.
ВСКИПЯТЙТЬСЯ сов. 1. дайналых’,
дайнау; 2. см. вскипеть 2.
В СКЛАДЧИНУ в знач. нареч. разг.
биригиу, шыгарыспад етиу; устроить ве-
черйнку ~ шыгарыспад етип отырыспа
уй ымл астыр ыу.
' ВСКЛОКОЧЕННЫЦЙ 1. прич. от
всклокочить; 2. прил. уйпа-жуйпаланган,
урпейген, тозацланган; ~е волосы урпей-
ген шаш.
ВСКЛОКОЧИВАТЬ несов. см. вскло-
кочить.
всклокочить сов. кого-что уйпала-
иып далыу, урпейип кетиу. тозацланып
далыу.
всколыхну цть сов. 1. что шайдал-
тыу, ыргалтыу, ыргалтып турыу; ветер
~л траву самал шепти шайдалтып турды;
2. кого-что, перен. козгау, толдынлатыу,
хэрекетке келтириу; это событие -~ло
всю деревню бул уадыя ауылдыц барин
хэрекетке келтирди.
ВСКОЛЫХНУ цться сов. 1. шайдалыу,
ыргалыу, козгала баслау; рожь ~лась
дара бийдай шайдалып турды; 2. перен.
(прийти в волнение, в движение) дозга-
лыу, козгалыеда кирисиу, толцынланыу,
хэрекетке келиу.
ВСКОЛЬЗЬ нареч. устиртин, устин, же-
некей, жецил-желпи, болар-болмас, туура
келген жерде; упомянуть о ч'ём-л. ~ бир
нэрсе цацкында устиртин айта етиу.
вскопАть сов. что, чем дазыу,
дазып шыгыу; ~ грядки дарыдларды
дазып шыгыу.
ВСКОРЕ нареч. тез ар ада, жацыи ар ада,
жадында, кеп кешикпей, онша кешикпей,
егленбей, кеп гидирмей.
ВСКОРМИТЬ сов. кого-что 1. багыу,
тойдырыу, аудатландырыу; асырау; ~
ребёнка баланы аудатландырыу; 2. перен.
(воспитать) тэрбиялау.
вскочить сов. 1. во что, на кого-что
(вспрыгнуть) ыргып миниу, секирип миниу,
гаргып шыгыу; ~ на лошадь атка ыргып
миниу; 2. с чего (быстро подняться) се-
кирип турыу, ыргып турыу; ~ с постели
тесектен секирип турыу; 3. перен. разг,
(о шишке, нарыве и т. п.) шыгыу.
ВСКРИКИВАТЬ несов. см. вскрикнуть.
ВСКРИКНУТЬ сов. и однокр. бадырып
жибериу.
ВСКРИЧАТЬ сов. что и без доп. бады-
рып жибериу, дышдырыу.
ВСКРУЖИТЬ сов.: ~ голову басын
айландырыу.
ВСКРУЖИТЬСЯ сов.: у него ~лась
голова онын басы айланып кетти.
ВСКРЫВАТЬ несов. см. вскрыть.
ВСКРЫВАТЬСЯ несов. см. вскрыться.
ВСКРЫТИЕ с. 1. (распечатывание) ашыу,
ашып кериу; ~ писем датты ашыу; 2. мед.
жарыу; ~ нарыва жараныц ирицин жарыу,
исикти жарыу; 3. перен. (обнаружение)
ашып таслау; ~ недостатков кемшиликлер-
ди ашып таслау; 4. тусиу; ~ реки дэрья-
ныц тусиуи.
ВСКРЫТЬ сов. что 1. (распечатать,
открыть) ашыу, ашып кериу; 2. мед.
жарыу; ~ нарыв жаранын, ирицин жарыу;
3. перен. (обнаружить) ашып таслау;
~ недостатки в работе жумыстагы кем-
шиликлерди ашып таслау.
ВСКРЫТЬСЯ сов. 1. мед. жарылыу;
2. перен. (обнаружиться) ашылыу; 3. (о
реках) тусиу.
ВСЛАСТЬ нареч. разг, тойганша, мийри
данганша, хэз етип, рэхэтланып.
ВСЛЕД 1. нареч. изинен, изинше, арты-
нан, соцынан, кейнинен; ~ за ним олар-
дыц изинен; ~ за первой машиной двину-
лась вторая биринши машинаныц изинен
екиншиси журди; 2. предлог с дат. п.
изинен, артынан, кейнинен; смотреть ~
поезду поездыц изинен дарау.
ВСЛЕДСТВИЕ предлог с род. п. себеби-
нен, сол себепли, себепли, ардасында,
болганлыдтан, салдарынан, нэтийжесинде;
~ болезни кесел болганлыдтан, ауырыу
болганлыдтан.
ВСЛЕПУЮ нареч. 1. (не глядя) кермей,
керместен, карамастан; печатать на ма-
шинке ~ машинкада карамастан басыу;
2. перен. (наугад) кермей-билмей, ойлан-
бастан, шама менен; действовать ~ ойлан-
бастан хэрекет цылыу.
ВСЛУХ нареч. еситтирип, дауыслап;
читать ~ еситтирип оцыу.
ВСЛУШАТЬСЯ сов. во что тыцлау,
кеуил цойып тыцлау, кулак салыу; в
разговор эцгимеге кулак салыу.
ВСЛУШИВАТЬСЯ несов. см. вслушать-
ся.
ВСМАТРИВАТЬСЯ несов. см- всмотреть-
ся.
ВСМОТРЕТЬСЯ сов. в кого-что тигилип
царау, кезин айырмай царау; внимательно
~ дыццат пенен цаоап турыу.
ВСМЯТКУ нареч. шала пискен, шала
писирилген; сварить яйцо мэйекти шала
писириу.
ВСОВЫВАТЬ несов. см. всунуть.
ВСОСАТЬ сов- что емиу, сорыу, сорып
алыу; с молохом матери жастан
уйрениу, жастан эдетлениу.
всосАцться сов. во что сорылыу, си-
цип кетиу; вода ~лась в землю суу жерге
сицип кетти.
ВСПАИВАТЬ несов. см. вспоить.
ВСПАРХИВАТЬ несов. см. вспорхнуть.
ВСПАРЫВАТЬ несов. см. вспороть.
— 119 —
вст
ВСПАХАННЦЫЙ 1. прич. от вспахать;
2. прил. айдалган, шудигэрланган, сурил-
ген; ~ое поле сурилген жер.
ВСПАХАТЬ сов. что жер айдау; шуди-
гэрлау, сурип таслау, суриу; ~ поле под
озимые жерди гузлик егиу ушын суриу.
ВСПАХИВАТЬ несов. см. вспахать.
ВСПАШКЦА ж. жер айдау, шудигэрлау,
сурим суриу; глубина сурилген жер-
дин терецлиги.
ВСПЕНИВАТЬ несов. см. вспенить.
ВСПЕНИВАТЬСЯ несов. см. вспениться.
ВСПЕНИТЬ сов. что кепиртиу, кебик-
летип жибериу, кебигин шыгарыу.
ВСПЕНИТЬСЯ сов. кепириу, кебикле-
ниу, кебиги шыгыу.
ВСПЛАКНУТЬ сов. разг, жыламсырау,
жылап алыу.
ВСПЛЕСК м. шалпылды.
ВСПЛЁСКИВАТЬ несов. см. всплеснуть.
ВСПЛЕСНУТЬ сов. шалпылдатып жибе-
риу; <> ~ руками аладанына урыу.
ВСПЛЫВАТЬ несов. см. всплыть.
ВСПЛЫТЬ сов. 1. (подняться на поверх-
ность) далдыу, далдып шыгыу, жузине
шыгыу; 2. перен. (обнаружиться) били-
ниу, ашылыу, кетерилиу, дозгалыу.
ВСПОЙТЬ сов. кого-что 1. асырау; ~
телёнка молоком бузауды сут пенен асы-
рау; 2. перен. (воспитать) тэрбиялау,
есириу.
ВСПОЛОШИТЬ сов. кого-что, разг, хау-
лыдтырыу, сасдаладлатыу, састырыу, ты-
нышсызландырыу.
ВСПОЛОШИТЬСЯ сов. разг, хаулыгыу,
сасдаладлау, тынышсызланыу.
ВСПОМИНАТЬ несов. см. вспомнить.
ВСПОМИНАТЬСЯ несов- см. вспомнить-
ся.
ВСПОМНИТЬ сов. кого-что, о ком-чём
еске алыу, еске тусириу, ядга тусириу.
вспомницться сов. кому еске тусиу,
ядга тусиу; мне ^лась песня бир косые
мениц ядыма тусти.
ВСПОМОГАТЕЛ ьный прил. жардемши,
кемекши; ~ цех жэрдемши цех; <> ~ гла-
гол грам. кемекши фейил.
ВСПОМЯНУТЬ сов. прост, см. вспом-
нить; ~й моё слово мениц сезимди есице
тусир.
ВСПОРОТЬ сов- что, чем сегиу, жыр-
тыу, жарыу; ~ мешок капшыкты сегиу.
ВСПОРХНУТЬ сов. парр етип ушыу,
ушып цоныу; птичка ~ла и улетела кус
парр етип ушты да кетти.
ВСПОТЕТЬ сов. терлеу.
ВСПРЫГИВАТЬ несов. см. вспрыгнуть.
ВСПРЫГНУТЬ сов. на кого-что секирип
миниу, ыргып миниу, гаргып шыгыу; ~
на лошадь атка секирип миниу.
ВСПРЫСКИВАНИЕ с. 1. (водой) бур-
кну, себиу, себелеу; 2. (лекарства) жи-
бериу.
ВСПРЫСКИВАТЬ несов. см. вспрыснуть.
ВСПРЫСНУТЬ сов. 1. кого-что (смо-
чить) буркну, себиу, себелеу; ~ цветы
водой гуллерге суу себиу; 2. что, кому
жибериу; ~ лекарство дэри жибериу.
ВСПУГИВАТЬ несов. см. вспугнуть.
ВСПУГНУТЬ сов. кого-что дордытып
жибериу, уркитип жибериу, ушырып жи-
бериу; ~ птиц дусларды уркитип жибериу.
ВСПУХАТЬ несов. см. вспухнуть.
ВСПУХНУТЬ сов. исип кетиу, йену,
дабарыу.
ВСПУЧИВАТЬ несов. см. вспучить.
ВСПУЧИВАТЬСЯ несов. см. вспучиться.
ВСПУЧИТЬ сов. что, безл. разг, исип
кетиу, кеуип кетиу, кампайыу.
ВСПУЧИТЬСЯ сов. разг, исиниу, кеуип
кетиу, кампайыу.
ВСПЫЛЬЧИВОСТЬ ж. дызбалыд, ашыу-
шадлык, куйгелеклик.
ВСПБ1ЛЬЧИВЫЙ прил. кызба, ашыу-
шад, куйгелек.
ВСПЫХИВАТЬ несов. см. вспыхнуть.
ВС ПЫХНУ ЦТ ь сов. 1. (загореться) ту-
танып кетиу, от алыу, алысып кетиу;
порох ~л мылтык Дэри алысып кетти;
2. (внезапно возникнуть) пайда болыу,
басланыу; ~ла ссора тартыс басланды;
-~ла воина урыс басланды; 3. (о болезни,
эпидемии и т. п.) тез пайда болыу; 4. пе-
рен. (покраснеть) датты дызарып кетиу,
бирден кызарып кетиу; 5. перен. (прийти
в возбуждение) кызыу, ашыуланыу.
ВСПЫШКА ж. 1. (внезапное воспламе-
нение) тутаныу, от алыу, алысыу; 2. тез
пайда болыу; ~ эпидемии гриппа грипп
эпидемиясыныц тез пайда болыуы; 3. пе-
рен. ашыу кысыу, ашыу кернеу, бирден
дызыу; ~ гнева бирден ашыу кернеу.
вспять нареч. кейин басып, кеткеи-
шеклеп, артда дарап; повернуть ~ кейинге
тартыу.
ВСТАВАНИЕ с. турыу, тургелиу; почтить
память кого-л. ~м елгеннин. естелигин
орнынан турыу менен хурмет етиу.
ВСТАЦВАТЬ несов. 1. см. встать; 2.
тауир болыу; больной уже ~ёт кесел тауир
бола баслады; <> работать не ~вая тынбай
ислеу, дол узбей ислеу.
ВСТАВИТЬ сов. 1. что, во что койыу,
салыу, дондырыу, орнатыу, орналастырыу;
~ стекло кез салыу; двойные рамы
кос рама орнатыу; ~ зубы тис салдырыу;
2. что досыу; ~ слово в разговор гапке сез
досыу.
ВСТАВКЦА ж. 1. (действие) дойыу,
салыу, кондырыу, орнатыу; 2. (текст)
досымша, киргизбе; 3. арасына дурап
салынган, арасына дурап тигилген; платье
с кружевной ~ой арасына шилтер дурап
тигилген кейлек.
ВСТАВЛЯТЬ несов. см. вставить.
ВСТАВНЦОЙ прил. курама, дондырма,
алмалы-салмалы, жасалма; ~ые зубы дон-
дырма тислер, жасалма тислер.
В СТАРИНУ, ВСТАРЬ нареч. бурынгы
уадытта, ески уадытта, бурында.
ВСТА]|ТЬ сов. 1. турыу, тургелиу; ~ть
с места орнынан тургелиу; ~ть из-за стола
столдан турыу; ~ть с постели тесектен
тургелиу; ~ть рано утром азанда ерте
турыу; 2. (ступить на что-л.) устинде
турыу, шыгып турыу; он ~л на стул
ол стулга шыгып турды; ~ть на ковёр
гилемниц устинде турыу; 3. (о небесных
вст____________________- 120 -______________________
светилах) шыгыу; солнце встало кун шыц-
ты; 4. таяр болыу; ~ть на защиту Родины
Уатанды цоргауга таяр болыу; 5. перен.
(выздороветь) тэуир болыу, айырып кетиу,
турып кетиу; он ~л пбсле долгой болезни
узац ауырыудан кейин ол тэуир болды;
6. перен. (возникнуть) пайда болыу, тууыу,
турыу; ~ли новые трудности жаца цыйын-
шылыцлар пайда болды; 7. (поместиться)
жайгасыу, сыйыу; этот шкаф здесь не
встанет мына шкаф бул жерге жайгаспайды;
8. (приступить к чему-л.) турыу, кирисиу;
~ть на вахту вахтара турыу; 9. (остано-
виться) тоцтап цалыу; часы ~ли саат тоц-
тап цалды; <> ~ть грудью тац турыу;
река встала дэрья цатып цалды; ~ть на
учёт есапца турыу; ~ть на путь...жо-
лына тусиу, ... жолына шыгыу.
ВСТРЕВОЖИТЬ сов. кого-что тынышсыз-
ландырыу; тынышын алыу, дэуинлендириу.
ВСТРЕВОЖИТЬСЯ сов. тынышсызланыу,
тынышы кетиу, дэуиплениу.
ВСТРЕПЕНУТЬСЯ сов. 1. силкиниу,
цагыиыу; птица ~лась цус силкинди; 2.
перен. селк етиу, шоршып кетиу; сердце
~лось журегим селк ете цалды.
ВСТРЁПКЦА ж. прост, жаза, сегис
сазайы, сыбара; задать ~у сазайын тарт-
тырыу.
ВСТРЕТИТЬ сов. 1. кого-что (увидеть)
ушырасыу, гезлесип цалыу, ушыратыу,
ушырасып цалыу, жолыцтырыу; ~ кого-л.
в театре театрда ушырасып цалыу; 2. кого-
-что царсы алыу, кутип алыу; ~ родствен-
ников на вокзале жакын тууысцаиларын
вокзалда царсы алыу; ~ гостей цонацларды
кутип алыу; 3. что, перен. ушырау, ушырап
цалыу, тап болыу, гезлесиу; ийе болыу; ~
отпор царсылыцца ушырап цалыу; ~
радушный приём жыллы цабыл алыуга
ийе болыу; 4. что кутип турыу, кутип
алыу; ~ восход солнца куиниц шыгыуын
кутип алыу; <> ~ Новый год Таза жылды
кутип алыу.
ВСТРЁТИ"ТЬСЯ сов. 1. с кем-чем жолы-
гысыу, ушырасыу, гезлесиу, дус келиу,
ушырасып цалыу, тап болыу; ~ться с дру-
гом досты меиен ушырасып калыу; 2. с чем,
перен. ушырасыу, гезлесиу, тап болыу;
~ться с трудностями цыйыншылыцларга
ушырасыу; 3. с чем (обнаружиться, по-
пасться) ушырау, гезлесиу; это явление
~лось нам впервые бизлер бундай нэрсе
менен биринши рет гезлесип отырмыз;
4. спорт, ушырасыу.
ВСТРЕЧА ж. 1. ушырасыу, ушырасып
цалыу, гезлесиу; неожиданная ~ кутпе-
ген жерде ушырасып калыу; 2. (подготов-
ленный приём) кутип алыу, царсы алыу;
~ делегатов делегатларды кутип алыу; 3.
(празднество) царсы алыу; ~ Нового года
Жаца жылды царсы алыу; 4. спорт, ушыра-
сыу.
ВСТРЕЧАТЬ несов. см. встретить.
ВСТРЕЧАЦТЬСЯ несов. 1. см. встретить-
ся; 2. (бывать, случаться) ушырасыу, гез-
лесиу; 3. (поддерживать знакомство) ушы-
расып турыу, гезлесип турыу, керисип
турыу; 4. спорт, ушырасыу.
ВСТРЕЧИ ||ЫЙ прил. 1. ушырасцан, цар-
сы келген, царсы киятырган, алдынан
жолыццан, ушырайтугын; ~ый ветер царсы
ескен самал; -~ый поезд царсы киятырган
поезд; 2. (представленный в ответ) цосым-
ша алыиган; ~ый план цосымша алынган
план; 3. (происходящий при встрече) гезле-
сип цалгандагы, ушырасып цалгандагы;
~ый бой ушырасып цалгандагы урыс;
4. в знач. сущ. м. встречный и ж. встречная
жолыццан, гезлескен, ким керинген, ушы-
расцан; спрашивать дорогу у каждого ~ого
ким керингеннен жол copay; <> ~ый и по-
перечный ким керинген, ким болса сол.
В СТРУНКУ в знач. нареч. разг, кадшы-
йып турып; вытянуться ~ дацшыиып ту-
рып калыу.
ВСТРЯСКА ж. 1. (душевное потрясение)
цайгы, капа, цайгыдан шеккен азап; 2.
разг, (нагоняй) сегис, кейис.
ВСТРЯХИВАТЬ несов. см. встряхнуть»
ВСТРЯХИВАТЬСЯ несов. см. встряхнуть-
ся.
ВСТРЯХНУТЬ сов. 1. кого-что цагыу,
цагып силкиу, силкип таслау, силкип
жибериу; ~ть ковёр гилемди цагыу; 2.
кого-что, перен. (побудить к деятельно-
сти) цозгалтыу, оятыу, цэрекетке келти-
риу; 3. безл. силкип тастау, кетерип таслау;
машину сильно ~ло машинаны цатты сил-
кип таслады.
ВСТРЯХНУЦТЬСЯ сов. 1. цагыныу, ца-
гынып силкиниу, силкинип жибериу; со-
бака ~лась ийт силкинип жиберди; 2.
перен. разг, (ободриться) сергеклениу,
шаццанласыу; 3. перен. (развлечься) кеуил
кетериу.
ВСТУПАТЬ несов. см. вступить.
ВСТУПАТЬСЯ несов. см. вступиться.
ВСТУПЙТЕЛ ЬНЦЫЙ прил. кирну, ки-
рис; ~ый взнос кириу взносы; К/ое слово
кирис сез; ~ые экзамены кириу экзамен-
лери.
ВСТУПЙ ||ТЬ сов. 1. кириу, кирисиу.
тусиу; войска ~ли в город эскерлер цала-
га кирди; 2. (начать, приступить) кири-
сиу; ~ть в должность уазыйпалы иске кири-
сиу; новая электростанция ~ла в строй
жаца электростанция иске киристи; ~ть
в разговор эцгимеге кирисиу; 3. (стать
членом) кириу; ~ть в партию партияга ки-
риу; ф ~ть в брак уйлениу, куйеуге шы-
гыу; ~ть в силу кушине кириу; ~ть в бой
урысца тусиу; ~ть в свой права озиниц
правосына кириу; ~ть на путь.. жо-
лыиа тусиу, ... жолына шыгыу.
ВСТУПИТЬСЯ сов. за кого-что жацлау,
жацлап шыгыу, болысыу.
ВСТУПЛЕНИЕ с. 1. (действие) кириу,
кирисиу; 2. (введение) кирис, кирисиу; ~
к поэме поэмага кирис.
ВСУНУТЬ сов. что, во что сугыу, тыгыу,
тыгып койыу, салып цойыу; ~ ногу в сапог
аядты етикке тыгыу.
ВСУХОМЯТКУ нареч. разг, курмацлай;
питаться ~ цургадлай аудатланыу.
ВСУЧИВАТЬ несов. см. всучить.
всучйть сов. 1. что (сучением ввить)
есиу, шыйратыу; 2. кого-что, кому, перен.
— 121 —
ВТО
разг, алдап алдырыу, алдап сатыу; ~ пло-
хой товар жаман товарды алдап сатыу.
ВСХЛИПНУТЬ сое. и однокр. см. всхли-
пывать.
ВСХЛИПЫВАНИЕ с. ексиу, ексип жы-
лау # солдылдап жылау, ецкилдеп жылау,
ен.иреп жылау.
ВСХЛЙПЫВАТЬ несов. ексиу, ексип
жылау, солдылдау, ецкилдеп жылау, буй-
реп жылау.
ВСХОДИТЬ несов. см. взойти.
ВСХОДЫ только мн. егиннин, шыгыу ы,
егиннин кегериуи, егиннин. кетерилиуи;
ранние ~ егиннин. ерте кегериуи.
ВСХОЖЕСТЬ ж. с.-х. кегергишлик; ~
семян тукымныц кегергишлиги.
ВСХбЖИЦЙ прил. с.-х. кегергиш; ~е
семена кегергиш туцымлар.
ВСХРАПНУТЬ сов. разг, кез илдириу4
уйыдлап кетиу.
ВСХРАПЫВАТЬ несов. 1. (во сне) дурыл-
дау# дурылдап уйыдлау; 2. (о животных)
пыскырыу.
ВСЫПАТЬ сов. 1. что, во что (насыпать)
тегиу, кууыу, салыу; ~ зерно в мешок
дэиди цапка салыу; 2. кому, перен. разг.
сабау, урыу (отколотить); кейиу (от-
ругать).
ВСЫПАТЬ несов. см. всыпать.
всю мест. вин. п. от вся.
ВСЮДУ нареч. барлыц жерде, хэмме
жерде, хайда болса да; ~ и везде хэмме
жерде.
ВСЯ мест, опред. ж. см. весь.
всякими мест, опред. 1. (каждый,
любой) хэр, хэр бир, xsp кнм; ~ий раз
Хэр рет; во ~ое время хэр уадытта; 2.
(разный) хэр тур ли, хэр дыйлы; ~ие книги
хэр турли китаплар; без ~ого сомнения
хеш шек доймастан; без ~ой жалости хеш
дандай аяусыз; без ~ой цели хеш дандай
мацсетсиз; 3. в знач. сущ. м. всякий и ж.
всякая хэр ким; ~ий может ато сделать
буны хэр кимниц долынан келеди; 4. е
знач. сущ. с- всякое турли, хэр турли;
~ое бывает турли нэрсе бола береди; -ф>
во ~ом случае кандай болсада; на ~ий
случай керек болган жагдайда; ниже ~ой
критики хеш сыига жатпайтугыи, хеш
гэп етиуге турмайтугын.
всяко нареч. прост, тур-турли, турли-
-турли, хэр турли; ~ бывает тур-турли
нэрсе бола береди.
ВСЯЧЕСКИ нареч. разг, барынша, колы-
нан келгенше, шамасы жеткенше, хэр
кыйлы жол менен; он ~ помогал иам ол
бизлерге долынан келгенше жэрдем етип
турды.
ВСЯЧЕСКЦИЙ прил. разг, турли, ко-
лынан келгенше, шамасы жеткенше, хэр
кыйлы; оказывать ~ую поддержку цолы-
наи келгенше жэрдем етиу.
ВСЯЧИНА ж.: всякая ~ х.эр турли
нэрселер.
ВТАЙНЕ нареч. жасырын, астыртын,
билдирмей, купыя; держать что-л. ~ бир
нгрсени астыртын садлау.
ВТАЛКИВАТЬ несов. см. втолкнуть.
ВТАПТЫВАТЬ несов. см. втоптать.
ВТАСКИВАТЬ несов. см. втащить.
ВТАЧАТЬ сов. что жамау, жамау салыу,
жамау басыу.
ВТАЧИВАТЬ несов. см. втачать.
ВТАЩИТЬ сов. кого-что 1. (внутрь)
алып кириу, суйреп киргизиу, кушлеп
киргизиу; 2. (наверх) суйреп жодарыга
шыгарыу, кетерип шыгарыу.
ВТЕКАТЬ несов. см. втечь.
ВТЕРЕТЬ сов. что жагып сицдириу,
уудалап сицдириу, сылап сицдириу; ~
мазь майды жагып сицдириу; ~ очки
кому-л. кез бояушылыд ислеу.
ВТЕРЕТЬСЯ сов. во что 1. (впитаться)
жагылып сициу, сыланып сициу; мазь
хорошо втёрлась май жадсылап сицди;
2. сыгылысып кириу, тыгылысып кириу;
~ в толпу кепшиликке тыгылысып кириу;
С" ~ в доверие исенимине кириу.
ВТЕСАТЬСЯ сов. разг, сугылысып кириу,
суумацлап кириу; ~ куда не следует
бармайтугын жерге суумацлап кирип ке-
тиу.
ВТЁСЫВАТЬСЯ несов. см. втесаться.
ВТЕЧЬ сов. во что агыу, агып кетиу»
агып кириу.
В ТЕЧЕНИЕ в знач. нареч. уакыт ишин-
де; ~ месяца бир ай уадыт ишинде.
ВТИРАНИЕ с. 1. (действие) жагып сиц-
дириу, уудалап сицдириу, сылап сицди-
риу; 2. (лекарство) уудалап сицдирилету-
гын дэри.
ВТИРАТЬ несов. см. втереть.
ВТИРАТЬСЯ несов. см. втереться.
ВТИСКИВАТЬ несов. см. втиснуть.
ВТИСКИВАТЬСЯ несов. см. втиснуть-
ся.
ВТИСНУТЬ сов. что, во что басып кирги-
зиу, тыгыу, тыгып апарыу.
ВТИСНУТЬСЯ сов. во что басып кирги-
зилиу, тыгып апарылыу.
ВТИХОМОЛКУ нареч. разг, сездирмей,
жасырын, ундемей, билдирмей, билдирмес-
тен.
ВТОЛКНУТЬ сов. кого-что, во что ийте-
рип киргизиу, зорлап апарыу.
ВТОЛКОВАТЬ сов. что, кому, разг. t
айтып тусиндириу» айтып ацлатыу.
ВТОЛКОВЫВАТЬ несов. см. втолковать.
ВТОПТАТЬ сов. кого-что, во что басды-
лау, тепкилеп кемиу; <> ~ кого-л. в грязь
жала жабыу.
ВТОРГАТЬСЯ несов. см. вторгнуться.
ВТОРГЦНУТЬСЯ сое. басып кириу; враг
~ся в страну душпан елге басып кир-
Ди.
ВТОРЖЁНИЕ с. басып кириу, басцыи-
шылыд етиу; ~ неприятеля душпаниыц
басып кириуи.
ВТОРИЦТЬ несов. кому-чему 1. цайталау.
тэкрарлау; ахо ~ло грому жацгырыд гул-
дирмаманыц дауысын дайталады; 2. перен.
(поддакивать) досылыу, мадуллау, дай-
талап айтыу.
ВТОРИЧНО нареч. екинши рет, екинши
сапар, екиншилей, екинши мэртебе.
ВТОРЙЧШЫЙ прил. 1. (повторный) екин-
ши, екинши сапаргы, екинши мэртебе;
~ое извещение екинши хабарландырыу
ВТО
— 122 —
хат; 2. (являющийся результатом чего-л.)
екинши гезектеги; ~ое явление екинши
гезектеги кубылыс; 3. (второстепенный)
екинши орындагы, екинши дэрежели; ~ые
признаки биол. екинши дэрежели белгиле-
ри.
ВТОРНИК м. шийшемби.
ВТОРОГОДНИК м. классында калган,
класс атламай калган.
ВТОРОГОДНИЦА женск. от второгод-
ник.
ВТОРОГОДНИЧЕСТВО с. класс атла-
май далыушылыд, бир класста еки жыл
отырыушылыд.
ВТОРЦОЙ 1. числ. екинши; ~6й номер
екинши номер; ~6е января екинши ян-
варь; 2. прил. екинши, екинши дэрежели;
на ~ом плане екинши планда; ~ой сорт
екинши сорт; быть на ~ых ролях екинши
дэрежели рольлерде болыу; 3. прил. екин-
ши; ~ая родина екинши уатан; ~ая мать
екинши ана; 4. в знач. сущ. с. второе екин-
ши; приготовить на ~6е котлеты екиншиге
котлет таярлау;<> ~ая молодость жацадан
кушке кириу; узнать из ~ых рук екинши
биреулерден билиу.
ВТОРОКЛАССНИК м. екинши класс
одыушысы.
ВТОРОКЛАССНИЦА женск. от второ-
классник.
ВТОРОКУРСНИК м. екинши курс сту-
денты.
ВТОРОКУРСНИЦА женск. от второкурс-
ник.
ВТОРОПЯХ нареч. асыгып, асьныста,
албыраганда; ~ я забыл книгу дома асы-
гып журип мен китапты уйде умытып
кетиппен.
ВТОРОРАЗРЯДНЫЙ прил. екинши раз-
рядлы.
ВТОРОСОРТНЫЙ прил. екинши сортлы;
~ая мука екинши сортлы ун.
ВТОРОСТЕПЁНН ||ЫЙ прил. 1.(не основной,
не главный) екинши дэрежели, онша эхмийе-
ти жок; ~ое дело екинши дэрежели ис; 2.
(посредственный) екинши дэрежели, эпиуа-
йы; ~ый писатель екинши дэрежели жазыу-
шы; <> ~ые члены предложения грам. гэп-
тиц екинши дэрежели агзалары.
В-ТРЁТЬИХ вводн. сл. ушиншиден.
ВТРИДОРОГА нареч. разг, уш есе дым-
бат, огада дымбат; заплатить ~ огада
дымбат телеу.
ВТРОЕ нареч. уш есе, уш рет; ~ дороже
уш есе кымбат; увеличить ~ уш есе кебей-
тиу; уменьшить ~ уш есе азайтыу; сложить
лист ~ бир бет дагазды уш буклеу.
ВТРОЁМ нареч. ушеулеп, ушеу болып,
ушеуимиз.
ВТРОЙНЕ нареч. уш есе, уш есе артыд;
заплатить ~ уш есе артыд телеу.
ВТУЗ м. (высшее технйческое учебное
заведение) втуз (жодары техникалыд оцыу
орны).
ВТУЛКА ж. 1. тех. втулка (машинаныц
ортасы тесик белеги); 2. (пробка, затычка)
тыгын.
в тупик в знач. нареч.-. поставить кого-
-либо ~ бмре(/дмтунгыйыдка тадау, биреуди
ауыр жагдайга алып келиу; стать ~
ауыр жагдайга дус болыу.
ВТЫКАТЬ несов. см. воткнуть.
ВТЯГИВАТЬ несов. см. втянуть.
ВТЯГИВАТЬСЯ несов. см. втянуться.
ВТЯЖНОЙ прил. тех. езине тартатугын;
~ рукав насоса насостыц езине тартату-
гын шадабы.
ВТЯНУТЬ сов. 1. кого-что ишке тартып
киргизиу, суйреп киргизиу, алып келиу
(внутрь); кетерип шыгарыу, суйреп шыга-
рыу (наверх); 2. что (вобрать) ишине
тартыу, ишке тартыу, жутыу; ~ в себя воз-
дух хауаны езиниц ишине тартыу; 3.
кого-что, во что, перен. разг, (вовлечь)
араласыу, датнастырыу, тартыу; ~ в спор
тартысда датнастырыу; ~ в работу жумы-
сда тартыу.
ВТЯНУЦТЬСЯ сов. разг. 1. (впасть)
тартылып кетиу, дуусыйып кетиу; у него
щёки ~лись после болезни оныц ауырыу-
дан кейин шекеси дуусыйып кетипти; 2.
араласыу, тартылыу, досылыу; кенлигиу,
уйрениу; ~ться в разговор гуррицге ара-
ласыу; ~ться в работу жумысда кенлигип
кетиу.
ВУАЛИРОВАТЬ несов. что бастырып
дойыу, жасырыу; ~ плохое состояние дел
истиц жагдайыныц жаман екенин жасы-
рыу.
ВУАЛЬ ж. 1. (на шляпе) бет перде, тор;
2. (лёгкая ткань) жука жылтыр гезлеме.
ВУЗ м. (высшее учебное заведение)
вуз (жодары одыу орны).
ВУЗОВСКЦИЙ прил. вуздыц; ~ая про-
грамма вуздыц программасы.
ВУЛКАН м. вулкан, жанар тау; потух-
ший ~ сенген вулкан, ешкен жанар тау;
действующий ~ хэрекет етиуши жанар
тау; <> жить как на ~е тап жанар таудыц
басында жасагандай.
ВУЛКАНИЗАЦИЦЯ ж. тех. вулканиза-
ция (каучукке кукирт цосып ысытыу про-
цесса); метод горячей ~и ыссы вулкани-
зация усылы.
ВУЛКАНИЗИРОВАННЫЙ 1. прич. от
вулканизировать; 2. прил. вулканизация-
лангаи; каучук вулканизацияланган
каучук.
ВУЛКАНИЗИРОВАТЬ сов. и несов. что,
тех. вулканизациялау.
ВУЛКАНИЧЕСКИ ИЙ прил. вулкан, вул-
канлы, жанар таулы; ~ое землетрясение
вулканлы жер дозгалыу.
ВУЛЬГАРИЗАТОР м. вульгаризатор
(бир нгрсени турпайы турде бурмалап
керсетиуши адам).
ВУЛЬГАРИЗАЦИЯ ж. вульгаризация-
лау (бир нарсени турпайы турде бурма-
лау).
ВУЛЬГАРИЗИРОВАТЬ сов. и несов.
что вульгаризациялау.
ВУЛЬГАРИЗМ м. лингв, вульгаризм
(здебий тилде цолланылып журген турпайы
сез).
ВУЛЬГАРНО нареч. турпайы, эдепсиз;
вести себя ~ езин турпайы турде тутыу.
ВУЛЬГАРНОСТЬ ж. турпайылы^, эдеп-
сизлик.
— 123 —
ВЫБ
ВУЛЬГАРН ||ЫЙ прил. 1. (пошлый, грубый)
турпайы, эдепсиз; ~ое выражение турпайы
айтылган сез; 2. (грубо упрощённый) бур-
маланылган, турпайы турде эпиуайыласты-
рылган, мэниси бузылган; ~ый материа-
лизм бурмаланылган материализм.
В УПОР в знач. нареч.-. смотреть ~ тиги-
лип царау, кезин тигип царау; выстре-
лить ~ жацын келип атыу.
ВХОД м. 1. (действие) кириу; ~ разре-
шён кириуге рухсат етилген; 2. кирерлик,
киретугын ауыз, кирер цапы; главный ~
киретугын бас цапы.
ВХОДЙЦТЬ несов. 1. см. войти; 2. во что
(вникать) тусиниу, билиу; он сам входит
во все дела ол ези жумыстын. хэммесин
тусинип ислейди; 3. во что кириу, жатыу;
это не ~ло в мой расчёты бул мениц еса-
быма кирген жоц еди;<> ~ть во вкус дэмин
алыу, дэмигиу.
ВХОДИ ||ОЙ прил. 1. кириу, киретурын,
Киргизии цоятугын; ~6е отверстие Кирги-
зии цоятугын тесик; -~ая дверь кириу
цапысы; 2. (дающий право входа) кириу;
~ой билёт кириу билети.
ВХОДЯЩЕЙ 1. прич. от входить;
2. прил. кирис; ~е бумаги офиц. кирис
цагазлары.
ВХОЖДЕНИЕ с. кириу.
ВХОЖИ ИЙ прил. бурыннан келип кетип
журетурын; ез адамы, таныс адам; он ~
в этот дом ол бул уйге ез адамы.
ВХОЛОСТУЮ нареч. босца, бийкар, на-
тийжесиз; работать ~ бийкарра ислеу.
ВЦЕПИТЬСЯ сов. в кого, во что яибысыу,
асылыу.
ВЦЕПЛЯТЬСЯ несов. см. вцепиться.
ВЦСПС (Всесоюзный Центральный Совёт
Профессиональных Союзов) ВЦСПС (Кэсип-
шилер Союзларыныц Путкил Союзлыц Орай-
лыц Совети).
ВЧЕРА нареч. кеше; ~ утром кеше азан-
да; ~ вечером кеше кеште.
ВЧЕРАШНИЙ 1. прил. кешеги, кешеги
кунги; ~ день кешеги кун; 2. в знач. сущ.
с. вчерашнее кешеги.
ВЧЕРНЕ нареч. сулдери, жоспары, ша-
ла-шарпы, кам туринде; доклад написан
~ докладтын. тек жоспары жазылып пит-
кен; работа готова ~ жумыс дам туринде
таяр.
ВЧЕРТЙТЬ сов. что, во что ишине
сызыу, сызыу; ~ треугольник в круг
шецбердин, ишине уш муйешлик сызыу.
ВЧЕРЧИВАТЬ несов. см. вчертить.
ВЧЕТВЕРО нареч. терт есе, терт рет,
терт мэртебе.
ВЧЕТВЕРОМ нареч. тертеулеп, тертеу
болып, тертеумиз.
В-ЧЕТВЕРТЫХ вводн. сл. тертиншиден.
ВЧИСТУЮ нареч. разг, биротала; уволить
из армии ~ армиядан биротала жибериу.
ВЧИТАТЬСЯ сов. в кого-что, разг, одып
тусиниу, одып угыныу; ~ в текст тексте-
гини окып тусиниу.
ВЧИТЫВАТЬСЯ несов. см. вчитаться.
ВЧУЖЕ нареч. разг.: мне его ~ жаль
мен оны басца болсам да аяйман.
ВШЕСТЕРО нареч. алты есе члты рет.
ВШЕСТЕРОМ нареч. алтаулап, алтау
болып, алтаумыз; идти ~ алтау болып
журиу.
вши род. п. ед. и им. п. мн. от вошь.
ВШИВАТЬ несов. см. вшить.
ВШИВЕТЬ несое. бийтлеу, бийтлеп кетиу.
ВШИВНОЙ прил. ишинен коса тигил-
ген; ~ рукав тигилген жен..
ВШИВОСТЬ ж. бийтлилик, бийтлеуши-
лик.
ВШИВЫЙ прил. бийтли, бийтлеген.
ВШИРЬ нареч. енине, жалпайып, жайы-
лып; раздаться ~ жайылып кетиу.
ВШИТЬ сов. что цосып тигиу.
ВЪ= приставка (см. в=) бул «е»ниц ямаса
«яъньщ алдына жазылады, мыс.: въехать
кетиу, минип кетиу (атк,а, машинаеа
Хэм т. б. минип).
ВЪЕДАТЬСЯ несов. см. въесться.
ВЪЁДЛИВЦЫЙ прил. 1. тез сицетугыи,
сицгиш; ойып кететугын; ~ая краска тез
сицетугын бояу; 2. перен. (придирчивый,
дотошный) цыйцым, майда.
ВЪЕЗД м. 1. (действие) кириу; ~ запре-
щён кириу цадаган етилген; 2. (место)
кириу жолы, кирер ауыз, киретугын жер;
у ~а в город калага киретугын жерде.
ВЪЕЗЖАТЬ несов. см. въехать.
ВЪЕСТЬСЯ сов. ойып кириу, сициу.
ВЪЕХА[[ТЬ сов. 1. во что кириу, келип
кириу; ~ть во двор шарбацца кириу; 2.
на что шыгыу, минип шыгыу; ~ть на
гору тауга минип шыгыу; 3. (поселиться)
орналасыу, жайласыу; в дом ~ли новые
жильцы жайга жаца коцсылар келип ориа-
ласты.
ВЫ мест. личн. мн. (вас, вам, вами,
о вас) сиз, сизлер; мы ждём вас биз сизди
кутемиз; я вам очень благодарен мен сизге
жуда миннетдарман; вам надо торопиться
сизге асыгыу керек; моя очередь за вами
мениц нэубетим сизден кейин; я вами
доволен мен сизге разыман; мы помним
о вас биз сизди умытцанымыз жоц; <>
быть с кем-л. на вы бирсу менен «сиз» деп
сейлесиу.
ВЫ® приставка, бул твмендегилерди
билдиреди: 1) x3PeKemmuti иштен
сыртца^царай басдарланганын, мыс.: вы-
бежать жууырып шыгыу, цашып шыгыу;
2) бир заттыц белегиниц ямаса толыгы
менен екинши заттан алынып тасланеанын,
мыс.: вывинтить таулап шыгарыу, бурап
шыгарыу; 3) хзРекеттиИ толъщ питкенин,
мыс.: выварить цайнатып писириу; 4) бир
нэрсеге х^рекепгтиц жэрдеми менен жет-
кенди, мыс.: выпросить сорап алыу; 5) «=ся»
жанапайы менен бирге хэрекеттиц толык,
питкенин, мыс.: выспаться уйкысы цаныу.
ВЫБАЛТЫВАТЬ несов. см. выболтать.
ВЫБЕГАТЬ несов. см. выбежать.
ВЫБЕЖАТЬ сов. жууырып шыгыу, ка-
шып шыгыу.
ВЫБЕЛИТЬ сов. что 1. (сделать белым)
агартыу, хэклеу, хэклеп шыгыу, ацлау;
2. разг, (выпачкать белым) жагылыу, ак
жагылып патас болып цалыу.
ВЫБИВАТЬ несов. см. выбить.
ВЫБИВАТЬСЯ несов. см. выбиться.
ВЫБ
— 124 —
ВЫБИРАТЬ несов. см. выбрать.
выбираться несов. см. выбраться.
ВЫБИТЬ сов- 1. кого-что (вышибить) урып
сындырыу, урып бузыу, бузып сындырыу,
дыйратыу; дууып шыгарыу; урып дула-
тыу (из седла)', ~ стекло айнаны урып
сындырыу; ~ противника из города душпан-
ды даладан кууып шыгарыу; 2. что, разг,
(выколотить) дагыу, даддылау, силкиу,
урып дагыу; ~ пыль из ковра гилемниц
шацын дагыу; 3. что, с.-х. (уничтожить
посевы) жод дылыу, набыт етиу; 4. что
(вычеканить) ойып салыу, ойып басыу;
~ медаль медальдыц тамгасын ойып салыу;
~ дурь из кого-л. жаманлыгын дойдырыу;
~ дурь из головы адылга келтириу, адыл-
ландырыу; ~ из колей жолдан шыгарыу.
ВЫБИЦТЬСЯ сов. 1. (выбраться, освобо-
диться) жарып шыгыу; зордан шыгыу;
~ться из окружения доршауды жарып
шыгыу; 2. шыгып турыу, белекленип ту-
рыу; волосы ~лись из-под шапки шашла-
ры маладайыныц астынан шыгып турды;
< ~ться в люди адам датарына досылыу;
~ться из графика графиктен шыгып кетиу;
~ться из сил эбден шаршау, бодырыу.
ВЫБОИНА ж. дазганак, шукыр.
ВЫБОЛТАТЬ сов. что, разг, айтып салыу,
билдирип дойыу, аузына бек болмау;
~ тайну сырды билдирип дойыу.
ВЫБОР м. 1. (действие) тацлау, тацлап
алыу, сайлап алыу; ~ профессии дэни-
геликти тацлап алыу, кэсиптиц Турин
тацлап алыу, опер сайлап алыу; 2. сайлау,
тацлау; большой ~ товаров тацлап алыуга
арналган товарлардыц турлери; 3. см.
выборы; -ф> без ~а тацламай; на ~ дэлеге-
ииц, тацлаганын.
ВЫБОРКЦА ж. 1. (действие) сайлау,
сайлап алыу, тацлау, тацлап алыу; ~а
грунта топырадты сайлап алыу; 2. мн.
выборки (выписки) кеширме; статистичес-
кие ~и статистикалыд кеширме.
ВЫБОРНОСТЬ ж. сайлау, сайланыушы-
лыд; ~ руководящих органов басшы орган-
лардыц сайланыушылыгы.
ВЫБОРНЦЫЙ прил. 1. сайлау; ~ое
собрание сайлау жыйналысы; 2. сайлана-
тугын, сайланып дойылатугын, сайланыу-
га тийисли; ~ая должность сайланып дойы-
латугын хызмет орын; 3. в знач. сущ. м.
выборный сайланган адам.
ВЫБОРОЧНЦЫЙ прил. сайланды, сай-
ланылган, тацлап алып, сайлап алып;
~ая проверка сайлап алып жургизилген
тексериу, дэлегенин алып жургизилген
тексериу.
ВЫБОРЩИК м. сайлаушы, дауыс бериу-
ши.
ВЫБОРЫ только мн. сайлау, сайлаулар;
~ делегатов на конференции конференция-
га делегатлар сайлау; ~ в Верховный Совет
СССР СССР Жодаргы Советине сайлаулар.
ВЫБРАНИТЬ сов. кого-что сегиу, жа-
ман сез айтыу.
ВЫБРАСЫВАТЕЛЬ м. таслауыш, зыц-
гытдыш (мылтьщтыц писенин езинен-ези
шыгарыушы тетик).
ВЫБРАСЫВАТЬ несов. см. выбросить.
ВЫБРАСЫВАТЬСЯ несов. см. выбросить-
ся.
ВЫБРАТЬ сов. 1. кого-что тацлау, тацлап
алыу; сайлап алыу; книгу китапты тац-
лап алыу; ~ профессию дэнигеликти тац-
лау; 2. кого-что (избрать голосованием)
сайлау, керсетиу; ~ президиум президиум
сайлау; 3. что, разг, (извлечь) алыу, шыга-
рып алыу, тартып алыу, шыгарып алыу;
~ всё из коробки дутыныц ишиндегисиниц
дэммесин шыгарып алыу; 4. что (время,
день, вечер) уакыт табыу, уадыт белиу;
~ день для занятий одыу ушын бир кун
уадыт табыу.
ВЫБРАТЬСЯ сов. 1. в разн. знач. шыгыу,
шыгып кетиу, дутылыу, дыйыншылыд пе-
нен шыгыу; ~ из леса тогайдан шыгыу;
~ из нужды мутажлыдтан дутылыу; 2.
(найти возможность сделать что-л.) мум-
киншилик табылыу.
ВЫБРИВАТЬ несов. см. выбрить.
ВЫБРИТЬ ов. кого-что дырыу, кырып
алыу.
ВЫБРИТЬСЯ сов. кырылыу, кырылып
а л ыны v.
ВЫБРОСИТЬ сов. 1. кого-что ыладты-
рып таслау, зыцгытыу, шыгарып таслау;
~ мусор сыпырындыны шыгарып таслау;
~ что-л. в окно бир нэрсени эйнектен ылад-
тырып таслау; 2. что (исключить) алып
таслау; ~ лйшнюю цитату артыд цитатаны
алып таслау; 3. что, перен. (выпустить)
сатыуга шыгарыу; ~ товар на рынок товар-
ларды ^базарга сатыуга шыгарыу; <> ~
кого-л. на улицу 1) (выселить) кешеге шы-
гарып таслау; 2) (лишить средств сущест-
вования) кууып жибериу; ~ за борт сууга
ыладтырып таслау; ~ из головы ойга ал-
мау, естен шыгарыу.
ВЫБРОСИТЬСЯ сов. из чего, с чем секи-
рип тусиу, гаррып тусиу, езин таслау;
~ с парашютом парашют пенен секириу.
ВЫБЫВАТЬ несов. см. выбыть.
ВЫБЫТИЕ с. кетиу, шыгыу, шыгып ке-
тиу, журип кетиу.
ВЫБЫЦТЬ сов. 1. (выехать) кетиу, шыгыу,
шыгып кетиу; ~ть из города каладан шы-
гып кетиу; 2. шыгып кетиу, шыгып калыу,
тусип калыу; ~ть из школы мектептен
шыгып кетиу; команда ~ла из игры коман-
да ойыннан шыгып цалды; ~ть из строя
1) воен, катардан шыгып калыу; 2) перен.
истен шыгыу, дэртке астырмай тастау.
ВЫВАЛИВАТЬ I несов. см. вывалить.
ВЫВАЛИВАТЬ II несов. см. вывалять.
ВЫВАЛИВАТЬСЯ I несов. см. вывалиться.
ВЫВАЛИВАТЬСЯ II несов. см. выва-
ляться.
ВЫВАЛИТЬ сов. кого-что, из чего ауда-
рыу, аударып таслау, кулатыу, тегип тас-
лау, жыгыу.
ВЫВАЛИТЬСЯ сов. из чего тусип калыу,
копарылып тусиув аударылып тасланыу,
тегип тасланыу.
ВЫВАЛЯТЬ сов. кого-что, в чём, разг.
аунатыу, былгау; ~ в грязи батпадда
былгау.
вываляться сов. в чём, разг, аунау,
былганыу, былганып калыу.
— 125 —
ВЫВ
ВЫВАРИВАТЬ несов. см. выварить.
ВЫВАРИТЬ сов. что 1. (мясо, рыбу и
т. п.) кайнатып писириу; 2. (добыть)
кайнатыу, кайиатып шыгарыу, цайнатып
айырыу, цайнатып алыу; ~ соль из мор-
ской воды тециздин, сууын дайнатып дуз
алыу.
ВЫВАРКА ж. кайнатыу, дайнатып шы-
Fapbiy, дайнатып айырыу, дайнатып алыу;
сахара дант дайнатып шыгарыу-
ВЫВАРКИ только мн. далдыдлары;
медовые ~ бал далдыдлары.
ВЫВАРОЧНЫЙ прил. дайнатылып алы-
натугын, дайнатылып алынган.
ВЫВЕДАТЬ сов. что, у кого барластырып
бнлиу, сорап билиу, сорастырып билиу;
~ секрет сырын сорастырып билиу.
ВЫВЕДЕНИЕ с. 1. (выращивание) есириу;
~ новых пород скота маллардыц жаца
тудымларын есириу; 2. (искоренение, уни-
чтожение) жод етиу, кетириу; ~ пятен
дадты кетириу; <> ~ формулы мат. форму-
ланы шыгарыу.
ВЫВЕДЫВАТЬ несов. см. выведать.
ВЫВЕЗЦТИ сов. кого-что 1. алып барыу,
алып кетиу. тасып шьиарыу; ~ти детей
в лагерь балаларды лагерьге алып барыу;
~ти удобрения на поля атызларга тегин
шыгарыу; 2. (привезти с собой) ези менен
экелиу, ези менен экетиу; 3. перен. (выру-
чить) дутдарып жибериу; нас ~ счастли-
вый случай бизлердиц ыгбалымыз келип
дутылдыд; <> ~ти на свойх плечах барлыд
ауырманлыдты ези кетериу.
ВЫВЕРИТЬ сов. что салыстырып тексе-
риу, салыстырып кериу, туурылау, дурыс-
лау; ~ списки избирателей сайлаушы-
лардыц дизимлерин салыстырып тексерип
шытыу; ~ часы саатты туурылау, саатты
дурыслау.
ВЫВЕРНУТЬ сов. что 1. (вывинтить)
бурап шыгарыу, таулап шыгарыу; ~ винт
винтти таулап шыгарыу; 2. разг, шыгарыу,
шыгарып жибериу, шыгып кетиу; ~ руку
долды шыгарып алыу; 3. разг, (наизнанку)
терсине айландырыу, аударыу, ишин
сыртына аударыу, терис аударыу.
ВЫВЕРНУ ЦТЬСЯ сов. разг. 1. (вывинтить-
ся) буралып шыгыу, тауланып шыгыу;
2. разг, шыгып кетиу; нога ~лась аягы
шыгып кетти; 3. (наизнанку) аударылыу,
терсине айландырылыу, терсине ауда-
рылып кетиу, нши сыртына аударылыу;
4. (выскользнуть) тайсалып шыгып кетиу;
я ~лся и убежал мен тайсалып шыгып
даштымда кеттим; 5. перен. дутылыу, жол
табыу; ~ться из беды бэледен дутылыу.
ВЫВЕРТ м. разг. 1. бурацлау; отплясы-
вать с~ами бурацлап бийлеу; 2. бир турли
дылыд (причуда)- бурмалап сейлеу (вычур-
ный оборот речи).
ВЫВЕРТЫВАТЬ несов. см. вывернуть.
ВЫВЁРТЫВАТЬСЯ несов. см. вывернуть-
ся.
ВЫВЕРЯТЬ несов. см. выверить.
ВЫВЕСИТЬ I сов. что (повесить) дыс-
тырып дойыу, илип дойыу, асып цойыу;
~ бельё кийнмди асып дойыу; ~ объявле-
ние дагазаны илип дойыу.
ВЫВЕСИТЬ II сов. что (проверить взве-
шиванием) елшеу, елшеп кериу, тецлеп
кериу; ~ гири тасларды тецлеп кериу.
ВЫВЕСКЦА I ж. вывеска; <> под ~ой
чего-л. бир нгрсениц аты менен.
ВЫВЕСКА II ж. (проверка взвешиванием)
елшеу, елшеп кериу, тецлеп кериу.
ВЫВЕСТИ сов. 1. кого-что, прям, и перен.
шыгарыу, жетелеп шыгарыу, алып шы-
гыу; ~ детей на прогулку балаларды дала-
га ойнауга алып шыгыу; ~ на дорогу
1) жолга шыгарыу; 2) перен. тууры жолга
салыу; ~ из состава президиума президиум-
ныц составынаи шыгарыу; ~ из строя
1) воен, датардаи шыгарыу; 2) перен.
истен шыгарыу, дэртке астырмау; бузыу
(о машинах); 2. кого-что (вырастить)
есириу, шыгарылыу; табыу (растения);
~ цыплят шежелерди есириу; ~ новые
сорта хлопчатника пахтаныц жаца сорт-
ларын табыу; 3. кого-что (уничтожить)
кетириу, жод етиу, жойыу; ~ пятна дадты
кетириу; ~ мух шыбынларды жод етиу;
4. что (сделать вывод, заключить) жуумад-
лау, жуумад шыгарыу, натийже шыгарыу;
~ формулу формула шыгарыу; 5. что
(построить) салыу, тиклеу, кетериу, ку-
рыу; ~ стены здания жайдыц дийуалла-
рын тиклеу; 6. кого-что (изобразить в про-
изведении) сууретлеу, керсетиу; 7. что
(старательно написать) пухталап жазыу,
пухталап сызыу; ~ первую букву биринши
дэрипти пухталап жазыу; <> ~ кого-л. из
себя биреудиц ашыуына тийиу; ~ кого-л. на
чистую воду биреудиц айыбын ашыу; ~ из
затруднения кыйын жагдайдан дутдарып
алыу; ~ в люди адам датарына илиниу,
адам етиу.
ВЫВЕСТИСЬ сов. 1. есирилиу, шыгарылыу
(о птенцах, насекомых); табылыу (о расте-
ниях); 2. датардан шыгыу, жод болыу
(выйти из употребления); далмау (пере-
вестись).
ВЫВЕТРИВАНИЕ с. 1. (проветривание)
самаллатыу, самалга келтириу; 2. геол,
(разрушение) самалдыц тэсири менен уны-
рау, самалдан бузылыу; ~ горных пород
тау жынысларыныц самалдыц тэсири ме-
нен унырауы.
ВЫВЕТРИВАТЬ несов. см. выветрить.
ВЫВЕТРИВАТЬСЯ несов. см. выветрить-
ся.
ВЫВЕТРИТЬ сов. что, из чего 1. (провет-
рить) самаллатыу, самаллатып жод етиу,
самаллатып шыгарыу; ~ запах нафталйиа
нафталинниц ийисин самаллатып жод етиу;
2. геол, (разрушить) самал менен уныра-
тыу, самал менен бузыу; 3. перен. (изгла-
дить из памяти) умыттырыу, естен шыгар-
тыу.
ВБ1ВЕТРИТЬСЯ сов. 1. (проветриться)
самаллау, самаллатып кургатыу; 2. геол,
(разрушиться) самалдыц тэсири менен
бузылыу. самалдан унырау; 3. перен. разг,
(изгладиться из памяти) умытылыу, естен
шыгыу.
ВЫВЕШИВАТЬ I несов. см. вывесить I.
ВЫВЕШИВАТЬ II несов. см. вывесить
II.
выв
— 12b —
вывинтить сов. что тау л ап шыгарыу,
бурап шыгарыу; ~ гайку гайканы бурап
шыгарыу.
ВЫВ ИНТИ ЦТЬСЯ сов. тауланып шыгыу,
буралып шыгыу; лампочка ~лась лампоч-
ка буралып шыцты.
ВЫВИНЧИВАТЬ несов. см. вывинтить.
ВЫВИНЧИВАТЬСЯ несов. см. вывинтить-
ся.
ВЫВИХ м. 1. шыгып кетиу, шыгыу, мер-
тилиу; ~ руки колы шыгыу; 2. (место)
шыкцан жер, мертилген жер; 3. перен.
разг, узилис, ацсау, ацсаушылыц.
ВЫВИХНУТЬ сов. что шыгарып алыу,
майып болыу, шыгып кетиу, мертилиу;
~ ногу аягын шыгарып алыу.
ВЫВОД м. 1. (удаление) шыгарыу; ~
войск из населённого пункта аскерлерди
елатлы пункттен шыгарыу; 2. (заключение)
жуумац, нэтийже; прийти к какому-л. ~у
цандай да бир жуумацца келиу; 3. тех.
вывод (сыртка шыгып ту рангу сын провод).
ВЫВОДИТЬ несов. см. вывести,
выводиться несов. см. вывестись.
ВЫВОДИ ЦОЙ прил. сыртка шыгарыу,
шыгаратугын; ~ая трубка сыртка шыгарыу
трубкасы.
ВЫВОДОК м. бир уя, уялас; ~ цыплят
бир уя шежелер; волчий ~ бир уя белтирик,
цасцырдын. бир уя баласы.
ВЫВОЗ м. 1. (действие) тасып шыга-
рыу, шыгарыу; ~ имущества мулклерди
шыгарыу; ~ товаров за границу товарлар-
ды шет мэмлекетлерге шыгарыу, товарлар-
ды шет елге шыгарыу; 2. эк. (экспорт)
сартка шыгарып сатыу, экспорт (шет елге
шытрылеан товар); предметы ~а шыга-
рып сатыу затлары.
ВЫВОЗИТЬ сов. кого-что, чем, прост.
ыласлау, былгау, патаслау, ыласлап тас-
тау, патаслап тастау.
ВЫВОЗИТЬ несов. 1. см. вывезти; 2.
(экспортировать) сыртца шыгарып сатыу,
шет елге шыгарып сатыу.
ВЫВОЗИ НТЬСЯ сов. чем, в чём, прост.
ыласланыу, былганыу, былганып цалыу,
патасланыу; ребёнок ~лся в песке кишкене
бала кумга былганып цалды.
ВБ1ВОЗКА ж. тасыу, шыгарыу, апарыу;
~ древесины агашларды тасыу.
ВЫВОЗИ ||0Й прил. сырт мэмлекетлерге
шыгарылатугын, сырт мэмлекетлерге тасы-
латугын; ~ая пошлина сырт мэмлекетлер-
ге шыгарылатугын товарлардан алынату-
гын бажы.
ВЫВОЛАКИВАТЬ несов. см. выволочь.
ВЫВОЛОЧЬ сов. кого-что, разг, суйреп
шыгарыу, шыгарып тастау.
ВЫВОРАЧИВАТЬ несов. 1. см. вывер-
нуть; 2. см. выворотить.
ВЫВОРАЧИВАТЬСЯ несов. см. вывер-
нуться.
ВЫВОРОТИТЬ сов. что, разг. 1. аударыу,
аударып шыгарыу, тецкериу, тецкерип
шыгарыу; ~ камень из земли жерден тас-
ты аударып шыгарыу; 2. см. вывернуть 3.
ВЫ ГАДА ЦТ Ь сов. что 1. (получить выго-
ду) пайда табыу, пайда етиу, мэплеииу;
2. (сберечь) утыу; ~ть время уацытты утыу.
ВЫГАДЫВАТЬ несов. см. выгадать.
ВЫГИБ м. дуцки, ийик жер.
ВЫГИБАТЬ несов. см. выгнуть.
ВЫГИБАТЬСЯ несов. см. выгнуться.
ВЫГЛАДИТЬ сов. что утюглеу, утик-
леу, тегислеу, утик басыу.
ВЫГЛАЖИВАТЬ несов. см. выгладить.
ВЫГЛЯДЕТЬ несов. кериниу; хорошо ~
жацсы болып кериниу, тэуир болып кери-
ниу.
ВЫГЛЯДЫВАТЬ несое. см. выглянуть.
ВЫГЛЯНУЦТЬ сов. 1. во что (посмотреть)
басын шыгарып царау, созылып царау;
~ть в окно эйнектен созылып царау; 2.
перен. (стать видным) кериниу, керине
баслау; из-за тучи -~ло солнце кун булт-
тын. арасынан керинди.
ВЫГНАТЬ сов. 1. кого-что (прогнать)
шыгарып жибериу, цууыу, кууып жибе-
риу, цууып шыгарыу, айдап шыгарыу; ~
из дома уйден цууып жибериу; ~ с работы
жумыстан шыгарып жибериу; ~ скот в
поле малды далага айдап шыгарыу; 2.
что (добыть перегонкой) шыгарыу, айырыу.
ВЫГНУТ||ЫЙ 1. прич. от выгнуть;
2. прил. иймек, цайцыйган, дуцки, буки-
рейген; ~ая спинка кресла креслоныц дуц-
ки арцасы.
ВЫ ГН у ЦТ ь сов. что бугиу, ийиу, гужи-
рейтип жибериу; ~ть шею мойынын гужи-
рейтиу; кошка ~ла спину пышык арцасын
гужирейтип жиберди.
ВЫГНУТЬСЯ сов. бугилиу, ийнлиу, бу-
кирейиу, гужирейиу.
ВЫГОВАРИВАТЬ несов. 1. см. выгово-
рить; 2. кому-чему, разг, (делать выговор)
ескертиу, кейиу.
ВЫГОВОР м. 1. (произношение) айтыу,
сейлеу; чйстый ~ таза сейлеу; 2. (пори-
цание) кейис, сегис, выговор; ~ с преду-
преждением ескертиули сегис.
ВЫГОВОРИТЬ сов. 1. что (произнести)
айтыу, сейлеу; 2. что, кому-чему (огово-
рить) сорап алыу, рухсат алыу; ~ себе
два дня отсрочки езине еки кун мудетти
сорап алыу.
ВЫГОДНА ж. пайда, табыс, мэп; взаим-
ная ~а ез-ара тец пайда; извлечь ~у пайда
кериу, пайдаланыу.
ВЫГОДНО нареч. пайдалы, табыслы.
мэпли.
ВЫГОДНЦЫЙ прил. 1. (приносящий при-
быль) пайдалы, мэпли, табыслы; ~ая сделка
пайдалы келисим; 2. (благоприятный) оцай-
лы, цолайлы, ыцгайлы;~ая позиция цолай-
лы позиция; > представить что-л. в ~ом
свете бир нэрсениц жацсы жагын керсе-
тиу.
ВЫГОН м. 1. (действие) айдау, айдап
шыгарыу; 2. (пастбище) жайлау, ерис,
отлацлы жер.
ВЫГОНЯТЬ несов. см. выгнать.
ВЫГОРАЖИВАТЬ несов. см. выгоро-
дить.
ВЫГОРАТЬ несов. см. выгореть.
ВЫГОРЕЦТЬ сов. 1. (сгореть) ертенип
кетиу, жанып кетиу, жанып питиу, куйип
кетиу; вся деревня ~ла барлыц ауыл ерте-
нип кетти; 2. реци кетиу, оцыу, оцып кетиу,
— 127 —
выд
оцдырып жибериу; ситец ~л от солнца
шытты кун оцдырып жиберди.
ВЫГОРОДИТЬ сов. 1. что (отделить
изгородью) цоралау, цоршау, цоршап шы-
тыу, дийуал салыу; ~ сад багды цоршап
шытыу; 2. кого-что, перен. разг, цоргау,
кутдарыу, жацлау; ~ своего приятеля
ез достын жацлау.
ВЫГРАВИРОВАТЬ сов. что, кому ойып
жазыу, ойып суурет салыу.
ВЫГРЕБАТЬ несов. см. выгрести.
ВЫГРЕСТИ сов. 1. что, из чего сыпырып
шыгарыу, гуреп алыу, гуреп шыгарыу;
~ золу из печки печтиц кулин гуреп алыу;
2, (гребя, выплыть) ескек есип айдау.
ВЫГРУЖАТЬ несов. см. выгрузить.
ВЫГРУЖАТЬСЯ несов. см. выгрузиться.
ВЫГРУЗИТЬ сов. кого-что, из чего жук-
ти тусириу, жуктен босатыу.
ВЫ ГРУЗИ ЦТ ься сов. 1. из чего (выса-
диться с грузом) келип тусиу, тусирилиу;
2. (разгрузиться) жук тусирилиу, босаты-
лыу; судно ~лось у пристани кемениц
жуги жагыстыц цасында тусирилди.
ВЫГРУЗКА ж. 1. (высадка с грузом)
тусирилиу; 2. (разгрузка) жук тусириу,
босатылыу.
ВЫГРЫЗАТЬ несов. см. выгрызть.
ВЫГРЫЗТЬ сов. что, в чём кемириу,
кемирип жеу, кемирип алыу, гайзау, гайзап
кетиу.
ВЫДАВАТЬ несов. см. выдать.
ВЫДАВАТЬСЯ несов. 1. см. выдаться;
2. (выделяться) кезге тусиу, кериниу; ~
своим умом езиниц ацылы менен кезге
тусиу.
ВЫДАВИ ЦТ Ь сов. 1. что, из чего (выжать)
цысып шыгарыу, сыгып шыгарыу, сытый
шыгарыу, басып шыгарыу; ~ть сок из
лимона лимонды сыгып сууын шыгарыу;
2. что басып сындырыу; ~ть стекло айнек-
ти басып сындырыу; 3. что (оставить
след, отпечаток) ойып жазыу, тацба са-
лыу; ~ть знак на металле металлга ойып
тацба салыу; из него слова не ~шь
оган бир сезде айттыра алмайсац; ~ть
улыбку зорга кулдиртиу.
ВЫДАВЛИВАТЬ несов. см. выдавить.
ВЫДАИВАТЬ несов. см. выдоить.
ВЫДАЛБЛИВАТЬ несов. см. выдолбить.
ВЫДАНЬЕ с.: девушка на ~ уст. разг.
бой жеткен цыз, ер жеткен кыз.
ВИДА ЦТ Ь сов. 1. что (дать) бериу,
берип жибериу; ~ть деньги акша бериу;
~ть пропуск пропуск бериу; 2. кого-что
царауына бериу, цолына бериу, тутып
бериу, ашыу, ашып бериу, эшкэралау;
~ть перебежчика цашцынды тутып бериу;
~ть кого-л. с головой биреудиц сырын
ашып бериу, биреуди эшкэралау; ~ть
тайну сырды ашып бериу; он не ~л себя
ол езин тутып бермеди; 3. за кого-что
езин этап керсетиу, езин керсетиу; ~ть
себя за знатока езин билгиш деп керсетиу;
4. что бериу, шыгарыу; ~ть первую плавку
биринши еритиндини бериу; ~ть нефть
сверх плана планнан тыскары нефть шыга-
рыу; ~ть замуж куйеуге бериу.
ВЫДАЦТЬСЯ сов. 1. шыгып турыу, ецте-
рилип шыгып турыу; уступ скалы ~лся
вперёд таудыц тумсыгы ецтерилип шыгып
турды; 2. разг, болыу, болып цалыу, болып
шыгыу; ~лся солнечный день кун ашык
болды; ~лся удобный случай цолайлы
жагдай болып цалды.
ВЫДАЧА ж. 1. бериу, берип турыу;
~ пособия жэрдем акша бериу; ~ книг
китап бериу; ~ продукции сверх плана
планнан зыят еним бериу; 2. (разоблаче-
ние) устап бериу, 'тутып бериу; ~ пре-
ступника жинаяткерди тутып бериу.
ВЫДАЮЩЦИЙСЯ 1. прич. от выдавать-
ся; 2. прил. кернекли, айрыцша, белгили,
атацлы; ~ееся произведение атацлы шы-
гарма; ~аяся победа кернекли жецис.
ВЫДВИГАТЬ несов. см. выдвинуть.
ВЫДВИГАТЬСЯ несов. 1. см. выдви-
нуться; 2. (быть выдвижным) жылжымалы;
доска стола ~ется столдыц тахтасы жыл-
жымалы.
ВЫДВИЖЕНИЕ с. жодарылатыу, усы-
ныу, тартыу, кетериу, керсетиу; ~ канди-
датов в депутаты депутатлыцда кандидат-
лар керсетиу; ~ на руководящую работу
басшы жумысца тартыу.
ВЫДВИЖНЦОЙ прил. жылыспалы, тарт-
палы; ' шкаф с ~ыми ящиками тартпа
цутылы шкаф.
ВЫДВИНУТЬ сов. 1. что ийтерип шыга-
рыу, тартып шыгарыу; алга шыгарыу
(вперёд); ~ ящик стола столдыц цутысын
тартып шыгарыу; ~ стол на середину
комнаты столды белмениц ортасына тартып
шыгарыу; 2. что, перен. (предложить,
привести) усыныу, келтириу, козгау; та-
гыу (обвинение); ~ новые доказательства
жаца дэлиллер келтириу; 3. кого-что
(предложить к избранию) усыныу, кетериу,
керсетиу; ~ чью-л. кандидатуру биреудиц
кандидатурасын усыныу; ~ в кандидаты
кандидатлыкца керсетиу; 4. кого-что, пе-
рен. кетериу, тартыу, жоцарылатыу; ~ на
комсомольскую работу комсомол жумысына
кетериу.
ВЫДВИНУЦТЬСЯ сов. 1. (продвинуться
вперёд) алга шыгып турыу, алга козгалыу;
правый фланг несколько >~лся оц катар-
да гы фланг бир цанша алга шыгып турды;
2. (о ящике и т. п.) сууырылып алыныу,
сууырылып тартылыу, жылыстырып тар-
тыу; 3. кезге кериниу, кезге тусиу; та-
лантливый артист быстро ~лся талантлы
артист тез кезге керинди.
ВЫДВОРИТЬ сов. кого-что кууып шы-
гыу, кеширип жибериу.
ВЫДВОРЯТЬ несов. см. выдворить.
ВЫДЕЛ м. 1. белиу, белип бериу, белип
шыгарыу, енши бериу; ~ имущества мулк
белиу; 2. (выделенная часть) енши, белик.
ВЫДЕЛАТЬ сов- что ислеп шыгарыу,
ислеу; ийлеу (кожу).
ВЫДЕЛЁНИЦЕ с. 1. (действие) белиу,
белиниу, ажыратыу, айырыу, айырып шы-
гарыу; ~е имущества мулкти белиу;
2. физиол. шыгыУ; ~е пота тер шыгыу;
3. мн. выделения физиол. шыгыу, денеден
шыккан, денеден шыгарылган; гнойные
~я аккан ириц.
выд.
— 128 —
ВЫДЕЛИТЬ сов. 1. кого-что белиу,белип
шыгарыу, айырыу, ажыратыу, ай ырып
шыгарыу; ~ лучших учеников ец жацсы
оцыушыларды айырып керсетиу; 2. кого-
-что (отобрать) сайлап алыу; ~ команду
для участия в соревнованиях жарысца
цатнасатугын команданы сайлап алыу;
3. что белип шыгарыу, ажыратыу, ажы-
ратып шыгарыу, айырып шыгарыу; ~
средства на строительство цурылыс ушын
царжы белип шыгарыу; ~ землю под сад
багдыц астына жер ажыратып шыгарыу;
4. что айырыу, белиу; ~ цитату курсивом
цитатты курсив пенен айырыу; 5. что, фи-
зиол. шыгарыу.
ВЫДЕЛИТЬСЯ сов. 1. (отделиться) бе-
линиу, белинип шыгыу, ажыралыу, ажы-
ралып шыгыу; 2. (отличиться) белгили
болыу, кезге тусиу; 3. физиол. шыгыу.
ВЫДЕЛКЦА ж. 1. (действие) ислеу,
ислеп шыгарыу; ийлеу (кожи); ~а ткани
гезлеме ислеу; 2. (качество работы) сапа;
сукно хорошей ~и жацсы сапалы сукно.
ВЫДЕЛЫВАТЬ несов. 1. см. выделать;
2. что (производить, вырабатывать) ислеп
шыгарыу, жасау; ~ пуговицы садеп ислеп
шыгарыу; 3. что, перен. (изощряться в
выходках) хар нарсе етиу, Хар нарсе
ислеу.
ВЫДЕЛЯТЬ несов. см. выделить.
ВЫ ДЕЛ Я ЦТЬСЯ несов. 1. см. выделиться;
2. айырылып шыгыу, белинип шыгыу;
при кипячении воды ~ется пар суу цай-
наганда пуу айырылып шыгады.
ВЫДЕРГАТЬ сов. что, разг, жулып алыу,
сууырып алыу, тартып алыу; ~ гвозди
мыйыцты сууырып алыу.
ВЫДЁРГИВАТЬ несов. см. выдернуть и
выдергать.
выдержанность ж. 1. езин тута
билиушилик, сабырлылыц, шыдамлылыц,
ауыр минезлилик; ~ характера минездиц
ауырлылыгы; 2. турацлылыц, избе-из-
лик; идеологическая ~ идеологиялыц
жацтаи турадлылыд.
ВЫДЕРЖАНЫ ||ЫЙ 1. прич. от выдер-
жать; 2. прил. (умеющий владеть собой)
езин-ези тута билиуши, сабырлы, шыдам-
лы, ауыр минезли; ~ый человек сабырлы
адам; 3. прил. (последовательный) турадлы,
избе-изли; ~ый стиль избе-изли стиль;
4. прил. узац садланган, кеп турган; ~ое
вино узад садланган вино.
ВЫДЕРЖЦАТЬ сов. 1. кого-что шыдам
бериу, тетепки бериу; ~ать напор воды
суудын басым кушине шыдам бериу; лёд
~ит пешеходов муз пияда етиушилерди
кетереди; 2. что шыдау, шыдам бериу,
тетепки бериу, етиу; ~ать операцию опе-
рацияга шыдам бериу; ~ать осаду дор-
шауга шыдам бериу; наш народ ~ал боль-
шие испытания бизиц халдымыз ауыр
сынаулардан етти; 3. что бере алыу, етиу,
тапсырыу, тапсырып шыгыу; ~ать приём-
ные экзамены дабыл етиу экзаменлерин
тапсырып шыгыу; 4. (сдержаться) тута
билиу, услай билиу, садлай билиу; она
не ~ала и заплакала ол езин тута^билмей
жылап жиберди; 5. что кеп уацыт сацлау,
узад садлап турыу; ~ать вино шарапты
кеп уадыт сацлау; < ~ать несколько изда-
ний бир неше мартебе басылып шыгыу;
~ать характер езин тута билиу; ~ать роль
белгилеген жолынан тайсалмау.
ВЫДЕРЖИ ВА ЦТ Ь несов. см. выдержать;
<> это не ~ет критики бул критикалау-
гада турмайды.
ВЫДЕРЖКЦА I ж. 1. (умение владеть
собой) езин тута билиу, сабырлылыц,
шыдамлылыц, ауыр минез; проявить ~у
сабырлылыц керсетиу; 2. выдержка (фото-
аппараттыц объективиниц ашьщ тур-
сан уакрпы).
ВЫДЕРЖКИ А II ж. (цитата, выписка)
шьиармадан алынган узинди; привести
~у из книги китаптан узинди келтириу;
взять на ~у текстин. ишинен тацламай
мыса л етип алыу.
ВЫДЕРНУТЬ сов. что жулып алыу,
тартып алыу, сууырып алыу, цопарып
алыу; ~ зуб тисти сууырып алыу.
ВЫДИРАТЬ несов. см. выдрать I.
ВЫДОИТЬ сов. кого-что сауыу, сауып
алыу.
ВЫДОЛБИТЬ сов. 1. что, в чём тесип
шыгыу, ойып тесиу, тесип ислеу; ~ жёлоб
в доске тахтага ойма тесип ислеу; 2. кого-
-что, перен. разг, (вызубрить) ядлап алыу,
цуры ядлау.
ВЫДОХ м. дем шыгарыу; сделать ~
дем шыгарыу.
ВЫДОХНУТЬ сов. что и без доп. дем
шыгарыу, демин шыгарып жибериу.
ВЫДОХ ЦНУТЬСЯ сов. 1. ийиси кетиу
(о запахе); куши кетиу (о крепости);
табак ~ся темекиниц куши кетипти; 2. пе-
рен. разг, (потерять силу, ослабеть) куши
кетиу, куши цайтыу, халсиреу.
ВЫДРА ж. дама, цундыз (у, ай у ан хрм
териси).
ВЫДРАТЬ I сов. что, из чего, разг,
(вырвать) цопарып алыу, жулып алыу.
ВЫДРАТЬ II сов. кого-что, за что, разг,
(высечь, выпороть) сабап таслау, бурап
алыу.
ВЫДРЕССИРОВАТЬ сов. кого у й ретип
таслау, уйретиУ; ~ щенка кушикти уйре-
тиу.
ВЫДУБИТЬ сов. что ийлеуин жетириу,
жетире ийлеп шыгыу; ~ кожу терини же-
тире ийлеп шыгыу.
ВЫДУВАТЬ несов. см. выдуть.
ВЫДУМАННЦЫЙ 1. прич. от выдумать;
2. прил. ойлап шыгарылган, ядтан шыгар-
ган, ядтан алынган; ~ая история ядтан
шыгарган уадыя.
ВЫДУМА ЦТ Ь сов. что 1. (придумать)
ойлап табыу, ойлап шыгарыу; 2. (налгать)
цыялый шыгарыу, етирик айтыу, алдау;
< он пороха не ~ет ол илгир^емес, оныц
ацылы жетиспейди.
ВЫДУМКЦА ж. 1. разг, (изобретатель-
ность) ойлап табыу, ойлап шыгарыу; от-
личаться ~ой ойлап табыуга шебер болыу;
2. (затея) етирик, жалган нэрсе, ойын;
ойынан шыгарыуга шебер-ац; 3. (вымысел)
цыялый нарсе, алдау; всё это ~и буныц
бэри тек цыялый нарсе.
— 129 —
выз
выдумщик м. разг. 1. (затейник)
ойлап табыушы, ойлап шыгарыушы;
2. (лгун) етирикши, алдауыш.
ВЫДУМЩИЦА женск. от выдумщик.
ВЫДУМЫВАЦТЬ несов. см. выдумать;
не ядьщнан шыгарма, етирик
айтпа.
ВИДУ ЦТ ь сов. что 1. уплеп шыгарыу,
уплеп тазартыу; урлеп шыгарыу; ветер
~л всё тепло из комнаты ежиреден барлыц
ыссыны самая урлеп шыгарды; 2. (изгото-
вить дутьём) уплеп жасау, уплеп со-
гыу.
ВЫДЫХАНИЕ с. дем шыгарыу.
ВЫДЫХАТ ЕЛ ЬНЦЫЙ прил. дем шы-
гаратурын; ~ое движение дем шыгара-
турын хэрекет.
ВЫДЫХАТЬ несов. см. выдохнуть.
ВЫДЫХАТЬСЯ несов. см. выдохнуть-
ся.
ВЫЕДАТЬ несов. см. выесть.
ВЫЕДЕННЦЫЙ прич. от выесть; ф
яйца ~ого не стоит итибар бериуге турар-
сыз, хеш дандай эхмийети жод.
ВЫЕЗД м. 1. (действие) шыгыу, женеу,
барыу; 2. (место) шыгатугын жер, шыгар
ауыз, шыгар жер; на ~е из города цала-
дан шыгар жерде.
ВЫЕЗДИТЬ сов. кого миниске уйретиу;
~ лошадь атты миниске уйретиу.
ВЫЕЗДЫ||0Й прил. кешпели; ~ая сессия
суда судтыц кешпели сессиясы.
ВЫЕЗЖАТЬ I несов. см. выехать.
ВЫЕЗЖАТЬ II несов. см. выездить.
ВЫЕМ м. см. выемка.
ВЫЕМКА ж. 1. (действие) шыгарып
алыу, шыгарыу, алыу; ~ писем из почто-
вого ящика хатларды почта цутысынан
шыгарып алыу; 2. (углубление) ойыц,
шуцыр, ой; глубокая ~ терец шуцыр;
3. (вырез) ойыц, ойып алынган жер; ~
для рукава жец цойдырыу ушын ойып
алынган жер.
ВЫЕСТЬ сов. что 1. (выгрызть) ишин
геулеп жеу, ишин геулеп кемириу; 2.
безл. (о едких веществах) ойып кетиу,
ойып тусириу, жеп кетиу.
ВЫЕХАТЬ сов. 1. (куда-л., откуда-л.)
кетиу, женеп кетиу, журип кетиу, шыгып
кетиу; ~ из села ауылдан шыгып кетиу;
~ на дачу дачага кетиу; 2. шыгыу, минип
келиу, минип шыгыу; ~ на шоссейную
дорогу тас жолга шыгыу; 3. на ком-чём,
перен. разг, пайда табыу, ез мэпине пай-
даланыу, маплениу.
ВЫЖАТЬ I сов. что 1. цысып шыгарыу,
сыгыу, сыгып шыгарыу; ~ сок из граната
анардыц сууын сыгып шыгарыу; ~ бельё
кирди сыгыу; 2. перен. разг, аямай сыгып
алыу, цалдырмай алыу, цалдырмай пай-
даланыу; ~ из кого-л. все соки биреудиц
барлыц кушин цалдырмай алыу; 3. спорт.
кетериу (ауырльщты).
ВЫЖАТЬ II сов. что (снять жатву)
орып алыу; ~ два гектара клевера еки
гектар жодышцаны орып алыу.
ВЫЖДАТЬ сов. что, чего кутиу, кутип
турыу, пайтын кутиу; ~ удобного случая
цолайлы жагдайды кутиу.
9 Русско-каракалпакский сл.
ВЫЖЕЧЬ сов. 1. что (истребить огнём)
ертеу, куйдириу, ертеп жибериу, куйди-
рип жибериу; 2. что, чем (прожечь) куй-
дирип жибериу; ~ кислотой кислота менен
куйдирип жибериу; 3. что, на ком-чём
куйдирип басыу, куйдирип ойыу; ~ клей-
мо куйдирип тамга басыу; 4. что (очистить
обжиганием) куйдирип тазартыу, ертеп
тазартыу; ~ котёл цазанды ертеп тазартыу.
ВЫЖИВАТЬ I несов. см. выжить I.
ВЫЖИВАТЬ И несов. см. выжить II.
ВЫЖИГАТЬ несов. см. выжечь; ~
по дереву агашда куйдирип нагыс салыу.
ВЫЖИДАТЕЛ ЬН ||Ы Й прил. кутип ту-
рыу, кутип туратугын, садлыд; ~ая так-
тика кутип турыу тактикасы.
ВЫЖИДАТЬ несов. см. выждать.
ВЫЖИМАНИЕ с. 1. (действие) цысып
шыгарыу, сыгыу, сыгып шыгарыу; 2. спорт.
кетериу (ауырльщты).
ВЫЖИМАТЬ несов. см. выжать I.
ВЫЖИМКИ только мн. шебре, сыгынды;
льняные ~ зыгырдыц шебреси.
ВЫЖИНАТЬ несов. см. выжать II.
ВЫЖИ|)ТЬ I сов. 1. (остаться в живых)
аман цалыу, тнри цалыу, сау цалыу; боль-
ной еле ~л кесел зордан тири цалды, кесел
зордан аман цалды; 2. разг, (некоторое
время) турыу, болыу ;< ~ ть из ума ацылдан
айырылыу, алжыу.
выжить и сов. кого-что и без доп.,
разг, мэжбурлеп шыгарыу, цысып шыга-
рыу, кун бермей шыгарыу; ~ из квартйры
жайдан кун бермей шыгарыу.
ВЫЗВАТЬ сов. 1. кого-что шадырыу,
шацырып алыу, шадыртыу, шыгарыу; ~
врача врачты шадырыу; ~ товарища из
комнаты жолдасын белмеденшадырып алыу;
~ ученика к доске одыушыны тахта га шы-
гарыу; 2. на что или с неопр. шадырыу;
~ на соревнование жарысда шадырыу;
~ на откровенность ашыд эцгимелеси^ге
шадырыу; 3. что туудырыу, келтириу;
~ подозрение туман туудырыу; ~ смех
кулкисин келтириу; ~ слёзы жылатысын
келтириу; ~ аппетит иштейин ашыу;
~ к жизни турмысда асырыу, деретиу.
ВЫЗВАТЬСЯ сов. талабан болыу, ти-
легин билдириу, ыцтыярынша кетиу; ~
помочь кому-л. биреуге жардем бери' ге
тилегин билдириу; ~ пойти в разведку
ыцтыярынша разведкага кети^.
ВЫЗВЕЗДИТЬ сов.: вызвездило безл.
жулдызлар менен цапланды.
ВЫЗВОЛИТЬ сов. кого-что, разг, дут-
дарып алыу, жэрдем етиу; ~ кого-л. из
беды биреуди бэледен дутдарып алыу.
ВЫЗВОЛЯТЬ несов. см. вызволить.
ВЫЗДОРАВЛИВАТЬ несов. см. выздо-
роветь; ~й быстрее тезирек сауалып кет.
ВЫЗДОРОВЕ||ТЬ сов. сауалыу, сауалып
кетиу, тэуир болып кетиу, айыгып кетиу,
жазылыу, жазылып кетиу; больной ~л
кесел сауалып кетти.
ВЫЗОВ м. 1. шадырыу, алдырыу; ~
свидетелей в суд судца гууаларды шадырыу;
~ врача врачты шадырыу; ~ по телефону
телефон арцалы шадырыу; ~ на соревно-
вание жарысца шадырыу; 2. (документ)
выз
— 130 —
шакырык хат; получить ~ в суд судка
шакырык хат алыу; 3. шакырык, шацы-
рыу, жарысыу; бросить ~ куш сынасыуга
шацырыу; принять ~ шакырыкты кабыл
етиу; с ~ом бийэдеплик пенен.
ВЫЗОЛОТИТЬ сов- что алтынлау, алтын
жалатыу, алтын жагыу.
ВЫЗРЕВАНИЕ с. писиу# писип жетисиу,
кэмалра келиу.
ВЫЗРЕВАТЬ несов. см. вызреть.
ВЫЗРЕТЬ сов. писиу, писип жетисиу,
кэмалва келиу.
ВЫЗУБРИВАТЬ несов. см. вызубрить.
ВЫЗУБРИТЬ сов. кого-что, разг, ядлап
алыу, ядлап шытыу.
ВЫЗЫВАТЬ несов. см. вызвать.
ВЫЗЫВАТЬСЯ несов. см. вызваться.
ВЫЗЫВАЮЩЕ нареч. бийадеп; вести
себя ~ езин бийадеп тутыу.
ВЫЗЫВАЮЩ || ИЙ 1. прич. от вызы-
вать; 2. прил. бийадеп, бийадепли; ~ий
вид бийадеп тур; ~ее поведение бийадеп
тартип.
ВЫИГРАЦТЬ сов. 1. что утып алыу,
утыу; ~ть сто рублей жуз сом утып алыу;
2. от чего пайда кериу; население ~ло
от снижения цен бахалардыц кемиуинен
халык пайда керди; 3. что и без доп.
жецип шыгыу, озып шыгыу, устем болыу;
утыу; ~ть сражение сауашта жецип
шытыу; ~ть соревнование жарыста озып
шытыу; ~ть процесс процессти утыу; ~ть
партию в шахматы шахматта бир кол
утыу;<> ~ть время уакыттан утыу, уакыт-
тан пайдаланыу.
ВЫИГРЫВАТЬ несов. см. выиграть.
ВЫИГРЫШ м. 1. утыу; надеяться на ~
утыуды умит етиу; быть в ~е 1) (в какой-л.
игре) утып шытыу, жецип шытыу; 2)
(извлечь выгоду) маплениу; 2. утыс; ~ пал
на этот номер утыс бул номерге тусти; 3.
(выгода, польза, преимущество) пайда, та-
быс; 4. (победа) жецис, жециске жетиу;
добиться ~а в футбольном матче футбол
ойынында жециске ерисиу.
ВЫИГРЫШИЦЫЙ прил. 1. утыслы; ~ые
вклады утыслы вкладлар; 2. перен. пайда-
лы, колайлы; ~ое положение колайлы
аукал.
ВЫИСКАТЬ сое. кого-что, разг, излеп
табыу; ~ ошибку в расчётах есаптагы цате-
ни излеп табыу.
ВЫИСКАЦТЬСЯ сов. разг, табылыу, шы-
гыу; ~лось много желающих тилеушилер
кеп табылды.
ВЫИСКИВАТЬ несов. см. выискать.
ВЫЙСКИВАТЬСЯ несов. см. выискаться.
ВЫЙТИ сов. 1. шыгыу, кетиу, шыгып
кетиу, шыгып калыу; ~ из дому уйден
шыгып кетиу; ~ из машины машинадан
шыгыу; ~ на сцену сакнага шыгыу; ~ на
работу жумыска шытыу; ~ на улицу
кешеге шыгыу; 2. из чего, из-под чего
болмау; ~ из терпения шыдап болмау,
шыдауга болмау; ~ из себя езин бийлей
алмау; ~ из-под чьей-л. власти биреудиц
цол астынан шыгыу; 3. (о книге) шыгыу,
басылып шыгыу; ~ из печати баспадан
шытыу; ~ в свет жарыкка шыгыу; 4.
(стать, сделаться кем-л.) болыу, болып
шытыу, келип шыгыу; из него вышел хоро-
ший инженер ол жадсы инженер болып
шыкты; ~ победителем в соревновании
жарыста жецип шыгыу; 5. (получиться)
шытыу, болыу; плохо ~ на фотографии
фотографияда жаман болып шыгыу; до-
клад вышел слишком длинным доклад
огада улкен болыпты; вышла неприятность
жацпайтугын ис болды; из этого ничего
не вышло буннан хеш нарсе шыцпады;
6. из кого-чего (происходить, быть родом)
шытыу; он вышел из народа ол халык ара-
сынан шыкты; 7. (израсходоваться", закон-
читься) питиу, тауысыу, сарп етиу, те-
мам болыу, етиу; у меня вышла вся бумага
мениц барлык кагазым таусылды; вышел
срок уплаты за радио радио ушын телеу
мэулети етип кетти; 8. (выбыть) шыгып
калыу, жарамай калыу; ~ из игры 1) ойын-
нан шыгып калыу; 2) перен. катардан
шыгыу. катардан далыу; ~ из строя 1) воен,
катардан шыгып калыу, катардан жара-
май шыгыу; 2) перен. истен шыгыу, дартке
аспау; бузылып калыу (о машинах)", ~ из
боя сауашка жарамай шыгып калыу; ~ из
состава комиссии комиссияныц составы-
нан шытыу; -ф- ~ замуж куйеуге шытыу;
~ из употребления колланыудан калыу;
~ из моды модадан шытыу, модадан калыу;
~ в отставку отставкага шытыу; ~ иа пен-
сию пенсияга шыгыу; ~ из берегов тасыу,
жагадан шытыу; ~ из головы умытылыу,
ядтан шыгып кетиу; ~ из доверия исеним-
ди жогалтыу; ~ из положения есабын та-
быу, жолын табыу; ~ за пределы чего-л.
1) шектен шытыу; 2) аса кетиу, харден тыс
кетиу; ~ наружу билинип калыу, сезилип
калыу; не вышел чем-л. болмады; он ростом
не вышел ол бойшац болмапты.
ВЫКАЗАТЬ сов. что, разг, керсетиу;
~ храбрость батырлыд керсетиу.
ВЫКАЗЫВАТЬ несов. см. выказать.
ВЫКАЛЫВАТЬ несов. см. выколоть.
ВЫКАПЫВАТЬ несов. см. выкопать.
выкарабкаться сов. разг. 1. тырма-
сып шыгыу, ермелеп шыгыу; ~ из ямы
шукырдан ермелеп шыгыу; 2. перен. зор-
дан кутылыу, зордан шыгыу; ~ из затруд-
нений кыйыншылыктан зордан кутылыу.
ВЫКАРАБКИВАТЬСЯ несов. см. выка-
рабкаться.
ВЫКАРМЛИВАТЬ несое. см. выкормить.
ВЫКАТАТЬ сов. что устинен думалатып
тегислеу; ~ бельё жууылган кирди устинен
думалатып тегислеу.
ВЫКАТИЦТЬ сов. 1. что думалатып шы-
гарыу; ~ть бочку из подвала бочг^ны под-
валдан думалатып шыгарыу; 2. разг, (вы-
ехать) жылдам шыгыу. шыга келиу; из-за
угла ~л велосипед бурыштан велосипед
жылдам шыга келди.
ВЫКАТИ ЦТ ЬСЯ сов. 1. домалап тусип
кетиу, домалап кетиу; мяч ~лся иа дорогу
топ жолга домалап кетти; 2. разг, (появить-
ся, выехать откуда-л.) пайда болыу, шыгыу;
паровоз медленно ~лся из-за поворота
айналмадан паровоз астен шыкты.
ВЫКАТЫВАТЬ I несое. от выкатать.
— 131 —
ВЫК
ВЫКАТЫВАТЬ II несов. см. выкатить.
ВЫКАТЫВАТЬСЯ несов. см. выкатиться.
ВЫКАЧАТЬ сов. что, из чего сордырып
шыгарыу, далдырмай шыгарыу, тартып
алыу, тартып шыгарыу, тарттырып алы^;
~ воду су у ын тартып алыу; ~ воздух
хауаны тартып шыгарыу.
ВЫКАЧИВАТЬ несов. см. выкачать.
ВЫКАШИВАТЬ несов. см. выкосить.
ВЫКИДАТЬ сов. что, разг, ылацтырыи
таслау, биримлеп ылактырыу.
ВЫКИДЫВАТЬ несов. см. выкинуть и
выкидать.
ВЫКИДЫШ м. тусик.
ВЫКИНУТЬ сов. 1. см. выбросить; 2.
прост, (преждевременно родить) тусик
тусириу, бала тусириу; 3. что, разг,
(совершить, проделать) оцбаганлык ислеу;
~ номер оцбаганлык ис ислеу;~ из голо-
вы бастан шыгарыу, ойга алмау.
ВЫКИПАТЬ несов. см. выкипеть.
ВЫКИПЕЦТЬ сов- данная дурыу; вода
~ла суу дайнап цурыды.
выкипятить сов. что, разг, дайнатып
алыу; ~ бельё кир кийимди цайнатып алыу.
ВЫКЛАДКЦА ж. 1. разг, (действие)
бастырыу; 2. мн. выкладки (вычисления)
есаплау; статистические~и статистикалыд
есаплаулар; 3. воен, выкладка (атланыста
солдаттыц ези менен алып журетукын
затлары).
ВЫКЛАДЫВАцТЬ несов. см. выложить;
<> ~й всё по порядку дэммесин избе-из
айта бер.
ВЫКЛЕВАТЬ сов. что 1. (вырвать клю-
вом) шокып алыу, шокып шыгарыу; 2.
(склевать всё) шокып болыу, шодып жеп
болыу.
ВЫКЛЕВЫВАТЬ несов. см. выклевать.
ВЫКЛИКАТЬ несов. кого-что атын этап
шакырыу; ~ по списку дизим бойынша атын
этап шакырыу.
ВЫКЛИКНУТЬ сов. и однокр. см. вы-
кликать.
ВЫКЛЮЧАТЕЛ Ь м. выключатель.
ВЫКЛЮЧАТЬ несов. см. выключить.
ВЫКЛЮЧАТЬСЯ несов. см. выключить-
ся.
ВЫКЛЮЧЕНИЕ с. шыгарыу, сендириу,
ешириу, токтатыу; ~ мотора моторды
токтатыу; ~ тока токты сендириу.
ВЫКЛЮЧИТЬ сов. 1. кого-что (исклю-
чить) шыгарып жибериу, шетлетип жибе-
риу, шыгарып таслау; ~ из списка дизим-
нен шыгарып таслау; 2. что токтатыу,
токтатып таслау, иркип койыу, сендириу,
сендирип таслау, еширип таслау; ~ свет
светти сендирип таслау; ~ мотор моторды
токтатып таслау.
ВЫКЛЮЧИТЬСЯ сов. тодталыу, исле-
мей калыу, еширилиу, сендирилиу; свет
~лся свет сендирилди.
ВЫКЛЯНЧИВАТЬ несов. см. выклянчить.
ВЫКЛЯНЧИТЬ сов. что, у кого, разг.
тиленип алыу, жалбыранып алыу, тилем-
секленип алыу; ~ деньги акшаны тилем-
секленип алыу.
ВЫКОВАТЬ сов. 1. что согыу, жасау;
~ подкову тага согыу; 2. кого-что, перен.
деретиу, жетилистириу, таярлап шыгыу;
~ кадры кадрларды жетилистириу.
ВЫКОВАТЬСЯ сов. 1. (изготовиться
посредством ковки) согылыу, жасалыу; 2.
перен. дерелиу, жетилистирилиу, таяр-
ланып шыгылыу.
ВЫКОВЫВАТЬ несов. см. выковать.
ВЫКОВЫВАТЬСЯ несов. см. выковаться.
ВЫКОВЫРИВАТЬ несов. см. выковырять
и выковырнуть.
ВЫКОВЫРНУТЬ сов. и однокр. что
геулеп алып тастау, геулеп шыгарып тас-
тау.
ВЫКОВЫРЯТЬ сов. что, разг, геулеп
алыу, геулеп шыгарыу.
ВЫКОЛАЧИВАТЬ несов. см. в ы коло -
тить.
ВЫКОЛАШИВАТЬСЯ несов. см. выколо-
ситься.
ВЫКОЛОСИТЬСЯ сов. масадланыу, бас-
лау, бас шыгарыу.
ВЫКОЛОТИТЬ сов. что 1. дагып шыга-
рыу, урып шыгарыу; ~ гвоздь из доски
тахтадан шегени урып шыгарыу; 2. (вы-
бить) кагып алыу, кагып тазалау, кагып
шыгарыу; ~ пыль из ковров гилемлердиц
шацын кагып тазалау; 3. перен. разг, (по-
лучить с большим трудом) зордан алыу,
зордан ендирип алыу.
ВЫКОЛ ЦОТЬ сов. что, чем тесиу, туртип
тесиу, шокып алыу, шокып шыгарыу, шан-
шып алыу; < хоть глаз ~и дап-карацгы,
тас тунек, кезге туртсецде билмейсец.
ВЫКОПАЦТЬ сое. 1. что (вырыть) дазыу,
казып шыгыу, казып ойыу; ~ть колодец
куйыны казып шыгы^; 2. кого-что казып
алыу, аударып алыу, геулеу, геу-
леп шыгарыу; ~ть клад кемикти казып
алыу; ~ть картофель картошканы ауда-
рып алыу; 3. кого-что, перен. разг, (оты-
скать) тауып алыу, табыу; откуда ты ~л
такую книгу? бундай китапты сен кайдан
тауып алдыц?
ВЫКОРМИТЬ сов. кого-что багыу, багып
есириу, тойдырыу, тойгызыу, асырау; ~
грудью ребёнка баланы емшек берип багыу;
~ телёнка бузауды багып есириу.
ВЫКОРЧЕВАТЬ сов. что 1. допарып
алыу; ~ пни агаштын тубирлерин допарып
алыу; 2. перен. (искоренить, уничтожить)
жок етип жибериу, куртыу, туп-тамыры-
нан куртыу.
ВЫКОРЧЁВЫВАТЬ нессв. см. выкорче-
вать.
ВБ1 КОСИТЬ сов. чтоорып алыу; ~ клевер
жонышцаны орып алыу.
ВЫКРАДЫВАТЬ несов. см. выкрасть.
выкраивать несов. см. выкроить.
ВЫКРАСИТЬ сов. кого-что бояп алыу.
ВЫКРАСИТЬСЯ сов. 1. боялыу; 2. (выкра-
сить себе волосы) шашын бояу.
ВЫКРАСТЬ сов. кого-что, у кого-чего
урлап алыу, урлап алып кетиу.
ВЫКРАШИВАТЬ несов. см. выкрошить.
ВЫКРАШИВАТЬСЯ несов. см. выкрасить-
ся.
выкрик м. кышдырыу, КЫШДЫрЫК,
бакырган дауыс.
ВЫКРИКИВАТЬ несов. см. выкрикнуть.
9*
вык
— 132 —
выкрикнуть сов. кого-что и без доп.
дышдырьш жибериу, дауыслап шадырыу,
бадырып шадырыу; ~ чьё-л. имя биреудиц
атын бадырып шадырыу.
ВЫКРИСТАЛЛИЗОВАТЬСЯ сов. хим.
кристалланыу, кристалл цэлпине енип
бел и ни п шыгыу.
ВЫКРИСТАЛЛИЗОВЫВАТЬСЯ несов.
см. выкристаллизоваться.
ВЫКРОИТЬ сов. что 1. пишиу; ~ платье
кейлек пишиу; 2. перен. разг, табыу,
унемлеу, ауыстырыу; ~ средства даржы
унемлеу; ~ время уадыт табыу.
ВЫКРОЙКЦА ж. улги, пишим; снять
~у улгесин алыу, пишип алыу; шить по
~е улги бойынша тигиу.
ВЫКРОШИТЬ сов. что, разг, майдалау,
у у атыу, усадлау, туурау.
выкрошиться сов. разг, майдаланыу,
ууатылыу, усадланыу, ту у р алыу; кетилиу
(о зубе).
ВЫ КРУТА С ЦЫ только мн. разг. 1. турли
дэрекет; выделывать ногами ~ы аядлары
менен турли дэрекет ислеу; 2. перен.
дийле, тасил; мэнерли сезлер, астарлы сез-
лер (словесные); говорить с ~ами манерлеп
сейлеу.
ВЫКРУТИТЬ сов. что, разг. 1. (вывин-
тить) бурап алыу, таулап алыу; ~ лампоч-
ку лампочканы таулап алыу; 2. (выжать)
сыгыу; ~ мокрое бельё жууылган кирди
сыгыу.
ВЫКРУТИТЬСЯ сов. 1. (вывинтиться)
буралып алыныу, тауланып шыгыу; 2.
перен. (выпутаться) дутылып шыгыу, ду-
тылып кетиу.
ВЫКРУЧИВАТЬ несов. см. выкрутить.
ВЫКРУЧИВАТЬСЯ несов. см. выкрутить-
ся.
ВЫКУП м. 1. (действие) дун телеу,
сатып алыу; 2. (плата) дун, етеу, телеу.
ВЫКУПАТЬ сов. кого-что, в чём шомыл-
дырыу, сууга жууыу, сууга тусириу, жу-
уындырыу; ~ ребёнка в ванне баланы ван-
нада шомылдырыу.
ВЫКУПАТЬ несов. см. выкупить.
ВЫКУПАТЬСЯ сов. в чём и без доп.
шомылыу, шомылып шыгыу, сууга тусип
шыгыу, сууга жууыныу.
ВЫКУПИТЬ сов. 1. что (заложенные
вещи) дайта сатып алыу, дады телеп дут-
дарыу; 2. кого дады телеп дутдарыу, ду-
нын телеп алыу.
ВЫКУПИ ЦОЙ прил. сатып алынатугын;
~ые платежи кайта сатып алынатугын
телеулер.
ВЫКУРИВАТЬ несов. см. выкурить.
ВЫКУРИТЬ сов. 1. что (докурить)
шегип болыу, шегип тауысыу; ~ папи-
росу папиросты шегип болыу; 2. кого-что
(выгнать дымом) тутинлик пенен шыгарыу,
тутинлик пенен дууыу; ~ комаров пешшени
тутинлик пенен шыгарыу.
ВЫЛАВЛИВАТЬ несов. см. выловить.
ВЫЛАЗКЦА ж. 1. воен, дысда топылыс,
шыгып* дужим етиу (цамаудан шысып)\ 2.
перен. (враждебное выступление) дарсы
шыгыу, дарсы урыныу; ~и врага душпан-
ныц дарсы урыныулары; 3. спорт, шыгыс,
шыгыу; лыжная ~а лыжа менен шы-
гыу.
ВЫЛАКАТЬ сов. что жалап ишиу, ишип
дойыу, ишип тауысыу (ийт, пышыц женин-
де).
ВЫЛАМЫВАТЬ несов. см. выломать.
ВЫЛЕЖАТЬ сов. разг, жатый шыгыу;
~ месяц в больнице кеселханада бир ай жа-
тый шыгыу.
ВЫЛ ЕЖА ЦТ ЬСЯ сов. 1. кебирек жатып
дузелиу; жатып дем алыу; больному необ-
ходимо ~ться ауырыуга кебирек жатып
дузелиу керек; 2. (приобрести необходи-
мые качества) кеп турыу, кеп турып сапа-
сы жадсыланыу; табак ~лся темеки кеп
турып сапасы жадсыланды.
ВЫЛЕЖИВАТЬ несов. см. вылежат>.
ВЫЛЕЖИВАТЬСЯ несов. см. -выле-
жаться.
ВЫЛЕЗАТЬ несов. см. вылезти.
ВЫЛЕЗ"ТИ, ВЫЛЕЗЦТЬ сов. 1. (полз-
ком) шыгыу, ецбеклеп шыгыу, ермелеп
шыгыу, зордан шыгыу; ~ти из ямы шудыр-
дан ермелеп шыгыу; 2. разг, (показаться
наружу) сыртына шыгыу; из дивана ~ли
пружины диванныц серппе темирлери
сыртына шыгып кетипти; 3. (выпасть)
тулеу, тусиу; волосы ~ли шашлары тусип
далды; ~ти из кожи данасына сыймау,
кушиниц барынша тырысыу.
ВЫЛЕПИТЬ сов. кого-что жасап шыга-
рыу, согып шыгарыу, жабыстырып жасау;
~ бюст бюсты жасап шыгарыу.
ВЫЛЕПЛЯТЬ несов. см. вылепить.
ВЫЛЕТ м. ушып шыгыу, ушыу, ушып
кетиу; ~ самолёта с аэродрома аэродром-
ная самолётыц ушып кетиуи.
ВЫЛЕТАТЬ несов. см. вылететь.
ВЫЛЕТЕ ЦТ Ь сов. 1. (улететь) ушып шы-
гыу, ушып турыу, ушып кетиу, ушыу;
2. перен. (стремительно выбежать, вы-
ехать) жууырып шыгыу, бирден пайда бо-
лыу, атлыгып шыгыу; 3. разг, (выпасть)
тусип далыу, ушып кетиу; из книги ~л
листок китаптыц бир бети ушып кеттн;
4. прост, (быть выгнанным) дууылыу,
шыгарылыу, шыгарылып тасланыу, боса-
тылыу, босатылып тасланыу; ~ть с рабо-
ты жумыстан дууылыу; <>~ ть из головы
естен шыгып кетиу; ~ть в трубу жыйнап
тергенинен айырылыу.
ВЫЛЕЧИВАТЬ несов. см. вылечить.
ВЫЛЕЧИВАТЬСЯ несов. см. вылечиться.
ВЫЛЕЧИТЬ сов. кого-что, чем емлеу,
жазыу, сауалтыу, емлеп жазыу, емлеп
сауалтыу.
ВЫЛЕЧИТЬСЯ сов. чем и без доп. емле-
ниу, емленип жазылыу, емленип сауалыу-
ВЫЛИВАТЬ несов. см. вылить.
ВЫЛИВАТЬСЯ несов. см. вылиться.
ВЫЛИЗАТЬ сов. кого-что жалап тауы-
сыу, жалау.
ВЫЛИЗЫВАТЬ несов. см. вылизать.
ВЫЛИНЯТЬ сов. 1. (поблёкнуть) оцып
кетиу, оцыу; 2. (о животных, птицах)
тулеу.
ВЫЛИТЫЙ 1. прич. от вылить; 2.
прил. разг, (очень похожий) удсаган, мур-
нынан тускендей, дуйып дойгандай, дэл
— 133 —
ВЫМ
ези; мой брат — ~ отец мениц атам акем-
ниц дэл ези.
ВЫЛ ИТ II ь сов. что, из чего 1. тегиу,
тегип таслау; 2. (изготовить литьём) цу-
йыу; статуя ~а из бронзы статуя цел ад ан
цуйылган.
ВЫЛИЦТБСЯ сов. 1. из чего и без доп.
(вытечь) тегилиу; 2. во что, перен. айла-
ныу, айланып кетиу; протест ~лся в боль-
шую демонстрацию наразылыц улкен
демонстрацияга айланып кетти.
ВЫЛОВИТЬ сов. кого-что 1. услау,
тутыу, услап алыу, аулап алыу; ~ бревно
из воды берене агашты суудан тутып алыу;
2. (переловить) услап болыу, уулап тауы-
сыу, услап тамамлау, цалдырмай тутыу;
~ всю рыбу в пруду цауиздеги барлык
балыцты услап болыу.
выложить сов. 1. кого-что (вынуть)
шыгарыу, шыгарып дойыу; ~ вёщи из
чемодана чемоданнан затларды шыгарып
цойыу; 2. что, перен. разг, (высказать) ай-
тыу, айтып бериу, аныгын айтыу, дэмме-
син айтыу; ~ всю правду барлыц цацыйцат-
ты айтып бериу; 3. что, чем (покрыть)
тесеу; ~ мостовую булыжником кешеге
тас тесеу.
ВЫЛОМАТЬ сов. что сындырыу, цопа-
рыу, бузып алыу; ~ дверь есикти цопарып
алыу.
ВЫЛОЩЕННЫЙ 1. прич. от вылощить;
2. прил. перен. (щеголеватый) сырты жыл-
тыраган.
ВЫЛОЩИТЬ сов. 1. что (навести блеск)
жалтыратыу; 2. кого, перен. (придать
внешний лоск) сыртын жылтыратыу.
ВЫЛУДИТЬ сов. что цалайылау, дэне-
керлеу; ~ медную посуду мыс ыдысты
цалайылау.
ВЫЛУПИТЬ сов. что, прост.: ~ глаза
кези бацырайып царап цалыу.
ВЫЛУПИТЬСЯ сов. (о птенцах) жарып
шыгыу.
ВЫЛУПЛИВАТЬСЯ несов. см. вылупить-
ся.
ВЫЛУПЛЯТЬСЯ несов. см. вылупиться.
ВЫЛУЩИВАТЬ несов. см. вылущить.
ВЫЛУЩИТЬ сов. что 1. (очистить от
шелухи) цабыгын алыу, цауагын тазалау,
цабыгын аршыу; 2. мед. (опухоль, кость
и т. п.) кесип таслау, сылып таслау.
ВЫМАЗАТЬ сов. 1. что, чем (обмазать,
покрыть чем-л.) жагыу, суртиу; 2. кого-
-что, чем, разг, ыласлау, ыласлап таслау,
былгау, кирлетип таслау, патаслау.
ВЫМАЗАТЬСЯ сов. чем и без доп. был-
ганыу, кирлениу, патасланыу.
ВЫМАЛИВАТЬ несов. см. вымолить.
ВЫМАНИВАТЬ несов. см. выманить.
ВЫМАНИТЬ сов. 1. что алдап алыу,
цийле менен алыу; ~ деньги цийле менен
ацшасын алыу; ~ обещание алдап уэдесин
алыу; 2. кого-что (заставить выйти) ал-
дап шыгарыу, хийле менен шыгарыу; ~
врага из засады душпанды жасырынган
жеринен алдап шыгарыу.
ВЫМАРАТЬ сов. разг. 1. кого-что (выпач-
кать) былгап таслау, ыласлап таслау,
былгау, ыласлау, патаслау; ~ руки в краске
цолларды бояуга ыласлап таслау; 2. что
(зачеркнуть) ешириу, сызып таслау; ~
строку бир цатарын ешириу.
ВЫМАТЫВАТЬ несов. см. вымотать.
ВЫМАТЫВАТЬСЯ несов. см. вымотать-
ся.
ВЫМАЧИВАТЬ несов. см. вымочить.
ВЫМАЧИВАТЬСЯ несов. см. вымочить-
ся.
ВЫМЕНИВАТЬ несов. см. выменять.
ВЫМЕНЯТЬ сов. кого-что, на кого-что
алмаслау, алмастырып алыу, аумастырып
алыу.
ВЫМЕРцЕТЬ сов. 1. цырылып далыу,
жод болыу, елип сап болыу, цырылып пи-
тиу; этот вид животных ~ дайуанныц бул
тури цырылып питти; 2. перен. (обезлю-
деть, опустеть) цуурап цалыу, елсиз бо-
сап цалыу, адамсыз цалыу; город словно ~
дала адамсыз цалгандай.
ВЫМЕРЗАТЬ несов. см. вымерзнуть.
ВЫМЕРЗ||НУТЬ сов. сууыц урып кетиу,
елип цалыу; сад ~ багды сууыц урып кет-
ти.
ВЫМЕРИТЬ сов. что, чем елшеу, елшеп
шыгыу.
ВЫМЕРЯТЬ несов- см. вымерить.
ВЫМЕСИТЬ сов. что ийлеу; ~ тесто
цамыр ийлеу.
ВЫМЕСТИ сов. что, чем сыпырыу, сыпы-
рып цойыу, сыпырып таслау; ~ мусор
патаслыцты сыпырып таслау.
ВЫМЕСТИТЬ сов. что, на ком еш алыу,
ашыу алыу, кек алыу; ~ злобу на ком-
-либо биреуден ашыуын алыу.
ВЫМЕТАТЬ сов. что (петли) торлау.
ВЫМЕТАТЬ несов. см. вымести.
ВЫМЕТЫВАТЬ несов. см. выметать.
ВЫМЕШИВАТЬ несов. см. вымесить.
ВЫМЕЩАТЬ несов. см. выместить.
ВЫМИРАТЬ несов. см. вымереть.
ВЫМОГАТЕЛЬ м. цорцытып алыушы,
зорлап алыушы.
вымогАтел ЬНИЦА женск. от вымо-
гатель.
ВЫМОГАТЕЛЬСТВО с. цорцытып алыу-
шылыц, зорлап алыушылыц.
ВЫМОГАТЬ сов. что, у кого цорцытып
алыу, зорлап алыу.
ВЫМОИНА ж. сай, жыра.
ВЫМОКАТЬ несов. см. вымокнуть.
ВЫМОК ||НУТЬ сов. 1. (промокнуть) суу
етип кетиу, целленип цалыу; ~нуть до
нитки жети журегине дейин суу етиу;
2. жибиу, былжырап кетиу; селёдка ~ла
селёдка былжырап кетти; 3. (погибнуть)
порсып набыт болыу; хлеб на полях ~
даладагы галле ызгардан порсып набыт
болды.
ВЫМОЛАЧИВАТЬ несов. см. вымолотить.
ВЫМОЛВИТЬ сов. что и без доп. сез
айтыу, сез цосыу, ундеу; не ~ ни слова
бир сезде цоспау, аузын ашпау.
ВЫМОЛИТЬ сов. что, чего жалынып co-
pay, тиленип сорап алыу, тилениу; ~
прощение жалынып кеширим copay.
ВЫМОЛОТ м. с.-х. 1. (действие) туйек
айдау, цырманлау; 2. цырман, цызыл;
большой ~ улкен цырман.
вым.
— 134 —
вымолотить сов. что туйек айдау,
цырманлау; ~ пшеницу бийдайды туйек-
леу, бийдайды цырманлау.
вымораживать несов. см. выморозить.
ВЫМОРИТЬ сов. кого цуртыу, дырыу,
у ул ап дырыу» аштан дырыу.
ВЫМОРОЗИТЬ сов. 1. что (выстудить)
тоцдырыу, тоцдырып алыу, музлатып жи-
бериу; ~ помещение жайды музлатып жи-
бериу; 2. кого (истребить морозом) тоц-
дырып елтириу, тоцдырып жоц цылыу.
ВЫМОРОЧНЫЙ прил. юр. ийесиз кал-
ган; ~ое имущество ийесиз калган мулк.
ВЫМОСТИТЬ сов. что, чем тас тесеу;
дорогу жолга тас тесеу.
ВЫМОТАТЬ сов. кого-что, разг, (изну-
рить) дицкеси кетиу, дицкесин цуртыу,
кушин жумсау, кушин алыу; ~ все силы
барлыц кушин алыу; -ф- ~ душу абден
дицкесин цуртыу.
ВЫМОТАТЬСЯ сов. разг, дицкеси кетиу,
дицкеси дурыу, куши кетиу.
ВЫМОЧИТЬ сов. 1. кого-что (промо-
чить) сууга салыу, ызгарлау; 2. что жиби-
тиу; ~ солёную рыбу дузлы балыцты жи-
битиу.
ВБ1МОЧИТЬСЯ сов. разг. см. вымокнуть 1.
ВЫМПЕЛ м. вымпел (1. мор. корабль-
диц к,айсы елге тийисли екенлиги $ак;к;ын-
дат белей, флаг', 2. ав. самолёттан футляр-
га салынып тасланатукын турли газе-
талар з;эм жацалыь; хабар лар).
ВЫМУЧЕННЦЫЙ 1. прич. от вымучить;
2. прил. шаршаган, цыйналган, азаплан-
ган; ~ая улыбка цыйналып шыццан кулим-
сирегенлик.
ВЫМУЧИВАТЬ несов. см. вымучить.
ВЫМУЧИТЬ сов. что кыйналып шыга-
рыу, азапланып ислеу.
ВЫМУШТРОВАТЬ сов. кого-что азапда
салып уйретиу, датты тэртипке уйретиу.
ВЫМЫВАНИЕ с. шайыу; ~ солей из
почвы жердиц шорын суу менен шайыу.
ВЫМЫВАТЬ несов. см. вымыть.
ВЫМЫСЕЛ м. цыял (фантазия); етирик
ой, надурыс пикир, ойдан шыгарылган
(ложь).
ВЫМЫТЬ сов. 1. кого-что, чем жууыу,
жууып тазалау; 2. что (сделать вымоину)
ойып кетиу, жыралап кетиу.
вымыться сов. чем и без доп. жууыныу,
жууынып тазаланыу.
ВЫМЫШЛЕННЦЫЙ прил. етирик, бол-
маган, жалган, ядтан шыгарылган; ~ая
история болмаган уацыя; под ~ым именем
етирик ат пенен.
ВЫМЫШЛЯТЬ несов. что етирик айтыу,
жалган айтыу, ядтан шыгарыу.
вымя с. желин.
ВЫНАШИВАТЬ несов. см. выносить.
ВЫНАШИВАТЬСЯ несов. см. выносить-
ся.
ВЫНЕСЕНИЕ с. шыгарыу, сыртына шы-
гарыу; ~ числа за скобки мат. санды скоб-
каныц сыртына шыгарыу; ~ приговора
хуким шыгарыу.
ВЫНЕСЦТИ сов. 1. кого-что шыгарыу,
шыгарып тастау, кетерип шыгарыу, сырт-
ца шыгарыу, шыгарып таслау; ~ти мебель
из комнаты ежиреден мебельди шыгарыу;
~ти раненого с поля боя жарадарды са-
у-аш болып атырган жерден кетерип шы-
гарыу; 2. что, перен. цойыу, усыныу, тал-
цылауга цойыу; ~ти решение комиссии на
общее собрание комиссияныц усынысын
жалпы жыйналыстыц талцылауына цойыу;
3. что, кому, перен. шыгарыу; ~ти реше-
ние царар шыгарыу; ~ти приговор цуким
шыгарыу; 4. что, перен. басынан еткериу,
басынан кешириу; шыдау, шыдам бериу
(выдержать); ~ти горе цайгыны басынан
кешириу; ~ти сильную боль цатты ауырыу-
га шыдам бериу; 5. что (умчать, вывезти)
алып женеу, алып цашыу, алып кетиу,
шыга келиу, бирден шыгыу; лошади ~ли
сани на поляну атлар шананы далага ца-
рай алып цашып кетти; 6. что (извлечь,
получить) алыу; ~ти хорошее впечатление
жацсы тасир алыу; ~ти за скобки мат.
скобкадан сыртца шыгарыу; ~ти замеча-
ния на поля ескертиулерди цагаздыц ашыц
шетине шыгарыу; ~ти на своих плечах
барлыц ауырманлыцты ези кетериу.
ВЫНЕСЦТИСЬ сов. ала женелиу, ала
дашыу, шыга келиу, бирден шыгыу; из-за
угла ~ся мотоцикл жайдьщ муйешинен
мотоцикл шыга к ел ди.
ВЫНИМАТЬ несов. см. вынуть.
вынимАцться несов. шыгыу, алыныу,
ашылыу, шыгарып алыу; этот ящик
стола не ~ется столдыц бул цутысы алын-
байды.
ВЫНОС м. 1. (действие) кетериу (иши-
нен); 2. (тела покойника) жерлеу ушын
алып шыгыу.
ВЫНОСИТЬ сов. 1. кого, разг, (ребёнка)
бала кетериу (уакрпына дейин); 2. что,
перен. (обдумать) тыянацлы ойлау, абден
ойлау, тийкарынан ойлау; ~ идею идеяны
тийкарынан ойлап журиу.
ВЫНОСИТЬ несов. 1. см. вынести; 2. что
(выдерживать) шыдам бериу, шыдау; хоро-
шо ~ жару ыссылыцца шыдау; не ~
кого-л. биреуди жек кериу; не ~ сора из
избы айтылган сезди уйден шыгармау.
ВЫНОСИ цться сов. тозыу, тозып цалыу;
подкладка совсем ~лась астар дым тозып
далды.
ВЫНОСЙТЬСЯ несов. см. вынестесь.
ВЫНОСКА ж. 1. (действие) шыгарыу,
алып шыгыу; 2. (сноска) ескертиу.
ВЫНОСЛИВОСТЬ ж. шыдамлылыд,
беккемлилик.
ВЫНОСЛИВЫЙ прил. шыдамлы, беккем.
ВЫНУДИТЬ сов. 1. кого-что, к чему
(принудить) мажбурлеу, мэжбур етиу,
зорлау; ~ противника отступить душпан-
ды кейин шегиниуге мэжбур етиу; 2. что,
чего (добиться принуждением) мажбурлеу,
зорлап айттырыу, зорлап билип алыу;
~ согласие на что-л. бир нэрсеге келисим
бериуге мажбурлеу.
ВЫНУЖДАТЬ несов. см. вынудить.
ВЫНУЖДЕННЦЫЙ 1. прич. от выну-
дить; 2. прил. илажсыз, мажбурий, илаж-
сыздан болган; ~ое молчание илажсыз-
дан болган тымтырыслыц; ~ая посадка
илажсыз тусиу (самолёт тууралы).
— 135 —
вып
ВЫНУТЬ сов. кого-что, из чего шыгарыу, I
шыгарып алыу, сууырып алыу, ишинен
алыу; пенал из сумки пеналды сумкадан
алыу; ~ грунт топырацты шыгарыу; ~
занозу тикенди сууырып алыу.
ВЫНЫРИВАТЬ несов. см. вынырнуть.
ВЫНЬ! PH У ЦТ Ь сов. из чего и без доп. 1.
(из воды) суцгип шыгыу, шумип шыгыу;
2. перен. разг, (неожиданно появиться)
бирден пайда болыу, цапелимде пайда бо-
лыу; из темноты ~ла фигура пешехода
цапелимде царацгыда пыяда киятырган
адамныц сулдери пайда болды.
ВЫНЯНЧИВАТЬ несов. см. вынянчить.
вынянчить сов. кого тэрбиялау, тэр-
биялап есириу, алпешлеп есириу, тарбия-
лап жетистириу.
ВЫПАД м. 1. спорт, умтылыу, алга
умтылыу (аякрпы алга яки арпща шыгарып,
денениц ауырлыгын салыу)-, 2. перен. (враж-
дебное выступление) царсы шыгыу, душпан-
лыц царекет ислеу; ~ы агрессоров агрессор-
лардыц душпанлыц хэрекетлери.
ВЫПАДАТЬ несов. см. выпасть.
ВЫПАДЕНИЕ с. 1. (действие) тусиу, тусип
цалыу; ~ волос шаштыц тусиуи; 2. (осад-
ков) тусиу, жауыу; 3. мед. шыгыу; ~ пря-
мой кишки тоц ишектиц шыгыуы.
ВЫПАИВАТЬ несов. см. выпоить.
ВЫПАЛИВАТЬ несов. см. выпалить.
ВЫПАЛИТЬ сов. разг. 1. (выстрелить)
атып салыу, берип салыу; 2. что и без доп.,
перен. (быстро сказать) айтып салыу, цо-
йып салыу.
ВЫПАЛЫВАТЬ несов. см. выполоть.
ВЫПАРИВАНИЕ с. пуулау, пуу бериу,
парда тутыу.
ВЫПАРИВАТЬ несов. см. выпарить.
ВЫПАРИТЬ сов. что 1. (очистить паром)
пуудыц жэрдеми менен тазалау, пууга
цойыу, пууга тутыу; ~ бочку бочканы пуу-
га тутыу; 2. (удалить влагу) сууды пууга
айландырыу, пууын шыгарыу; ~ раствор
еритиндиниц пууын шыгарыу.
ВЫПАРЫВАТЬ несов. см. выпороть I.
ВЫПАС м. 1. (действие) багыу; ~ скота
малларды багыу; 2. (пастбище) ерис, жай-
лау.
ВЫПАСТИ сов. кого-что багыу; ~ жере-
бят цулынларды багыу.
ВЫПАЦСТЬ сов. 1. из чего (упасть) ту-
сиу, тусип кетиу; трубка ~ла из рук труб-
ка цолдан тусип кетти; 2. (об осадках)
жауыу, тусиу; ~л снег цар жауды; 3.
кому-чему (достаться) болыу, ушырау,
келиу, миясар болыу, тийиу; мне ~ла
честь познакомиться с ним оныц менен
танасыу хурметине мен миясар болдым;
ему ~ло счастье ол бахытца ушырады;
~сть на долю басынан етиу, улесине
тийиу; 4. (случиться, сказаться) болыу,
болып келиу; день ~л тяжёлый кун ауыр
болып келди.
ВЫПАЧКАТЬ сов. кого-что патаслау,
ыласлау, ылас етиу.
ВЫПАЧКАТЬСЯ' сов. чем, в чём и без
доп. патасланыу, патасланып цалыу, ылас-
ланыу, былганып цалыу; ~ чернилами
сыя жагылып цалыу.
ВЫПЕКАТЬ несов. см. выпечь.
ВЫПЕКАТЬСЯ несов. см. выпечься.
ВЫПЕРЦЕТЬ сов. кого-что, разг, цысып
шыгарыу; льдом ~ло баржу баржаны муз
цысып жоцарыга шыгарды.
ВЫПЕСТОВАТЬ сов. кого-что, уст. элпеш-
леп есириу, элпешлеп тэрбиялау, тэрбия-
лап жетистириу.
ВЫПЕЧКА 'ж. цатырыу, жабыу, писи-
риу; ~ хлеба нан жабыу.
ВЫПЕЧЦЬ сов. что 1. (изготовить)
жауып шыгарыу, писирип шыгарыу; ~ь
тонну хлеба бир тонна нан писирип шыга-
рыу; 2. (пропечь) жабылыу, цатырылыу,
писирилиу; хлеб хорошо ~ен нан жацсы
жабылган.
ВЫПЕ||ЧЬСЯ сов. цатырылыу, жауылыу,
писиу, писип шыгыу; хлеб ~кся нан писип
шыцты.
ВЫПИВАТЬ несов. 1. см. выпить; 2.
разг, (иметь склонность к спиртным напит-
кам) ишиушиликти тауир кериу.
ВЫПИВКА ж. разг. 1. (пирушка, по-
пойка) аса ишиушилик; 2. собир. ишки-
лик (вино).
ВЫПИЛИВАНИЕ с. 1. (отверстий) жар-
гылау, пышцы менен ойыу; 2. (изготовле-
ние) пышцы менен цырцып таярлау, пыш-
ны менен ислеу.
ВЫПИЛИВАТЬ несов. см. выпилить.
ВЫПИЛИТЬ сов. что 1. жаргылау, пыш-
цы менен ойыу; ~ отверстие в двери цапы-
га пышцы менен тесик ойыу; 2. (изгото-
вить) пышцы менен цырцып таярлау, пыш-
цы менен ислеу; ~ раму пышцы менен рама
ислеу.
ВЫ ПИРА ЦТ ь несов. 1. см. выпереть;
2. разг, (выдаваться вперёд) сыртца шы-
гып турыу, ^лга шыгып турыу, дуцкийип
турыу; У него живот ~ет оныц царны том-
пайып алга шыгып тур.
ВЫПИСАТЬ сов. 1. что, из чего кеширип
жазыу, кешириу. жазып цойыу; ~ из кни-
ги нужные цитаты китаптан керекли цита-
таларды кеширип жазыу; 2. кого-что аиыц
жазыу, асыцпай жазыу; тщательно ~
каждую букву цар бир хэрипти асыцпай
жазыу; 3. что (оформить документ) жа-
зып бериу; ~ счёт счёт жазып бериу; 4.
что жазылыу, жазылып алдырыу; ~ га-
зету газетага жазылыу; 5. кого-что (исклю-
чить) шыгарып алыу, шыгарыу; ~ кого-л.
из больницы биреуди кеселханадан шыга-
рып алыу; 6. кого-что (вызвать письмом)
шацыртып алыу, шацыртыу; ~ к себе
семью семьясын шацыртып алыу.
ВЫПИСАТЬСЯ сов. шыгыу; ~ из боль-
ницы кеселханадан шыгыу.
ВЫПИСКЦА ж. 1. жазыу, жазып алыу,
кеширип алыу, шыгарыу, шыгарып алыу;
~а цитат цитатаны кеширип жазыу; 2.
(оформление документа) жазыу, жазып
бериу; ~а квитанции квитанция жазыу;
3. (документ) кеширме; ~а из приказа
буйрыцтан кеширме; 4. жаздырып алыу;
~а газет газеталар жаздырып алыу; 5.
шыгарыу, шыгарып алыу; больной назна-
чен к ~е из больницы бийтап кеселхана-
дан шыгарыуга уйгарылды.
вып.
— 136 —
ВЫПИСЫВАТЬ несов. см- выписать.
ВЫПЙСЫВАТ ЬСЯ несов. см. выписаться.
ВЫПИСЬ ж. уст. кеширме; нотариаль-
ная ~ нотариальлык кеширме.
ВЫПИТЬ сов. 1. что, чего ишиу, ишип
койыу, ишип жибериу; ~ молока сут
ишиу; ~ лекарство дери ишиу; ~ залпом
бирден ишип жибериу; 2. что, чего и без
доп. (спиртного) ишкилик ишиу, ишиу;
~ лишнего артыгырац ишиу.
ВЫПИХИВАТЬ несов. см. выпихнуть.
ВБ!ПИХНУТЬ сое. кого-что, разг, ийте-
рип шыгарыу, туртип шыгарыу.
ВЫПЛАВИТЬ сов. что еритиу, еритип
шыгарыу; сталь полат еритиу.
ВЫПЛАВКА ж. 1. (действие) еритиу,
еритип шыгарыу; ~ чугуна шойын еритиу;
2. (количество выплавленного) еритилгени,
еритилип шыгарылганы; суточная ~ бир
суткада еритилгени.
ВЫПЛАВЛЯТЬ несов. см. выплавить.
ВЫПЛАКАТЬ сов. 1. что (излить в сле-
зах) жылап шерин тардатыу, кеп жылау;
~ своё горе езиниц цайгысын айтьш жылау;
2. что, у кого (вымолить) жалыньш алыу,
жылап алыу, жылап жалбарыньш алыу;
~ прощение жылап жалбарыньш кеширим
алыу; <> ~ все глаза огада кеп жылау,
узак уадыт жылау.
ВЫПЛАКАТЬСЯ сов. жылап шерин тар-
катыу, кеп жылау.
ВЫПЛАТА ж. телеу, бериу.
ВЫПЛАТИТЬ сое. что телеу, телеп болыу,
бериу; ~ заработную плату хызмет хады-
ны бериу, айлыд бериу; ~ долги дарызлар-
ды телеп болыу.
ВЫПЛАЧИВАТЬ несов. см. выплатить.
ВЫПЛЁВЫВАТЬ несов. см. выплю-
нуть.
ВЫПЛЁСКИВАТЬ несов. см. выплеснуть.
ВЫПЛЁСКИВАТЬСЯ несов- см. выплес-
нуться.
ВЫПЛЕСНУТЬ сое. и однокр. что, из
чего шайдап тегиу, шайдап тегип жибериу.
ВБ1ПЛ ЕСНУТЬСЯ сое. и однокр. из
чего шайдалып тегилип кетиу.
ВЫПЛЕСТИ сое. 1. что, из чего тардатып
алыу, жаздырып алыу; ~ ленту из косы
шаштагы лентаны тардатып алыу; 2. что
(изготовить) тодыу, тодып шыгарыу; ~
корзину корзина тодып шыгарыу.
ВЫПЛЕТАТЬ несов. ем. выплести.
ВЫПЛЫВАТЬ несов. см. выплыть.
ВЫПЛЫ||ТЬ сое. 1. (всплыть) бетке
шыгыу, жузине далдып шыгыу, жузип
суу бетине шыгыу, далдыу; 2. из-за чего
(появиться) пайда болыу, шыгыу; лодка
~ла из-за острова атаудыц аргы жагынан
бир кеме панда болды; 3. из-за чего, перен.
жузип шыгыу, далдып шыгыу; из-за туч
-~ла луна булттын аржагынан ай далдып
шыдты; 4. перен. разг, (обнаружиться)
келип шыгыу, тууыу; -~л ряд вопросов
бир датар мэселелер тууды.
ВЫПЛЮНУТЬ сов. что тукириу, туки-
рип таслау.
ВЫПЛЯСЫВАТЬ несов. что и без доп.,
разг, биплеу, аяд ойын ойнау.
ВЫПОИТЬ сов- кого-что суугарыу, I
цандырып суугарых; телёнка бузауды
цаидырып су у тар ыу.
ВЫПОЛАСКИВАТЬ несов. см. выполос-
кать.
ВЫПОЛЗАТЬ несов. см. выползти.
ВЫПОЛЗТИ сов. из чего и без доп. ерме-
леп шыгыу, ецбеклеп шыгыу, жылысып
шыгыу.
ВЫПОЛНЕНИЕ с. орынлау, орынлап
шыгыу, толтырыу, бежериу; ~ плана
плапды толтырыу; ~ решения дарарды
орынлау.
ВЫПОЛНЙМЦЫЙ прил. орынлауга
мумкиншилиги бар, орынлауга болату-
гып, орынланатугын, бежерилетугын; ~ое
задание орынлауга болатугын тапсырма.
ВБ!ПОЛН||ИТЬ сое. что 1. орынлау,
орынлап шыгыу, толтырыу, бежериу; ~ить
работу жумысты орынлау; ^ить план
планды толтырыу; ~ить приказание буй-
рыдты орынлау; ~ить обещание берген
сезин орынлау; ~ить свой долг ез минне-
тин орынлау; 2. (воспроизвести) ислеу,
ислеп шыгарыу; копия -~ена хорошим
художником копия жадсы сууретши терепп-
нен исленген.
выполнять несов. см. выполнить; ~
свой обязанности езкниц уазыйпаларын
орынлау-
ВЫПОЛНЯТЬСЯ несов. орынланыу.
ВЫПОЛОСКАТЬ сое. что шайыу, шайып
таслау, шайып алыу; ~ бельё жууган
кирди сууга шайып алых; ~ рот ауызды
шайыу.
ВЫПОЛОТЬ сов. что отау, отап шыгыу,
отап таслау, старый алыу; ~ огород огород-
ты отап шыгыу.
ВЫПОРОТЬ I сов. что сегиу* сетип
алыу; ~ воротник жаганы сетип алыу.
ВЫПОРОТЬ п сов. кого, разг, (высечь)
сабау, урыу.
ВБШОРХНУЦТЬ сое. 1. ушып кетиу,
пыр етиу; птица -~ла из клетки дус тордан
пыр етип ушып кетти; 2. перен. разг,
(быстро, легко выбежать) жууырып шыгыу.
ВЫПОТРОШИТЬ сое. кого-что ишин
алып тазалау, ишек-дарнын тазалау.
ВЫПРАВИТЬ I сов- что 1. (выпрямить)
дузетиу, дузелиу, туурылау; ~ согнув-
шийся гвоздь ийилген мыйыдты дузетиу;
2. (наладить) дузетиу, дузетип жибериу,
илестириу, женлеу, дурыслау, онлау; ~
положение жагдайды дузеу; 3. (внести
исправления) дузетиу, дузетиулер кирги-
зиу, дайта дузетип шыгыу; ~ рукопись
дол жазбаны дайта дузетип шыгыу.
ВЫПРАВИТЬ II сов. что (достать,
получить) алыу, бежериу, туурылау (до-
кцментти, билетти г, гм т. б.).
ВЫПРАВИ ЦТ ься сов. 1. (выпрямиться)
туурыланыу, дузиулениу; дерево ~лось
терек дузиу ести; 2. разг, дузелиу, илесиу,
женлениу, дурысланыу, оцалыу; отстаю-
щий ученик ^лся артта цалыу шы одыу-
шы илесип кетти; положение ~лось жар-
дай оцалды.
ВЫПРАВКА I ж. (осанка) дэдди боны,
дене тутыу; военная ~ дэдди бойын эскер-
ше тутыу.
— 137 —
вып
ВЫПРАВКА II ж. разг, (документов,
билетов и т. п.) алыу, бежериу, тууры-
лау.
ВЫПРАВЛЯТЬ I несов. см. выправить I.
ВЫ ПРАВД ЯТЫ1 несов. см. выправить II.
выправляться несов. см. в ы пра -
виться.
ВЫПРАШИВАТЬ несов. см. выпросить.
ВЫПРОВАЖИВАТЬ несов. см. выпро-
водить.
ВЫПРОВОДИТЬ сов. кого-что, разг, шы-
гарып жибериу, кууып жибериу.
ВЫПРОСИТЬ сов. кого-что, чего, у кого-
-чего сор ап алыу, етинип алыу, жалынып
сорап алыу; ~ денег адша сорап алыу.
ВЫПРЫГИВАТЬ несов. см. выпрыгнуть.
ВЫПРЫГНУТЬ сов. секирип тусиу, се-
кирип шыгыу, секириу, гаргып тусиу; ~
в окно терезеден секирип тусиу.
ВЫПРЯГАТЬ несов. см. выпрячь.
ВЫПРЯМИТЕЛЬ м. эл. выпрямитель
(ауыспалы токты тураклы токца айлан-
дыратуг-ын эсбап).
ВЫПРЯМИТЬ сов. что дузетиу, тууры-
лау, тикейтиу, жазыу, тегислеу; ~ про-
волоку сымды дузетиу, сымды жазыу; ~
спину ардасын жазыу; О ~ ток эл. токты
езгертиу.
ВЫПРЯМИТЬСЯ сов. дузиулениу, туу-
рыланыу, тикейиу, тегислениу.
ВЫПРЯМЛЕНИЕ с. дузелиу, дузиулениу,
туурыланыу, тегислениу.
ВЫПРЯМЛЯТЬ несов. см. выпрямить.
ВЫПРЯМЛЯТЬСЯ несов. см. выпря-
миться.
ВЫПРЯЧЬ сов. кого-что тууарыу, тууа-
рып тастау.
ВЫПУКЛО нареч. анык, айдын; в ро-
мане ~ даны портреты героев романда
геройлардыц подэтретлери анык берилген.
ВЫПУКЛ О-ВО ГН УТ ((ЫЙ прил. децки-
ли-ойык; ~ое стекло децкили-ойыц айна.
ВЫПУКЛОСТЬ ж. 1. (возвышение) дец,
децлик; 2. перен. (отчётливость) аныц-
лыц, айцынлыц; ~ художественного образа
керкем образдыц аныклыгы.
ВЫПУКЛ иый прил. 1. (выгнутый) бир
жагы томпац, бир жагы децки, бир жагы
дец; ~ые стёкла бир жагы томпак айна-
лар; 2. (выступающий вперёд) децки;
децкийген (о носе)-, тасырайган, адырайган
(о глазах)-, бажырайган (о буквах)-, ~ый
лоб децки мацлай; 3. перен. (отчётливый)
анык, айкын; ~ое изображение анык суу-
ретлениу.
ВЫПУСК м. 1. (действие) шыгарыу,
шыгарылыу; ~ продукции еним шыгарыу;
специальный ~ газеты газетаныц арнаулы
турде шыгарылыуы; ~ издания в свет
баспаныц жарыкка шыгыуы; 2. (из учеб-
ного заведения) питкериушилер, питириу-
шилер, окыуды тамамлаушылар, мектеп-
ти питкериушилер; в атом году большой ~
быйылгы жылы питкериушилер кеп;
3. (сокращение, пропуск) тусирилип калын-
ган жер, кысцартылып алынган жер, цал-
дырылган жер; пьеса шла с ~ами пьеса
кыскартылып алынып ойналды; 4. (часть)
белек, басылыу; книга издаётся отдель-
ными ~ами китап белек-белек болып
басылып шыгады.
ВЫПУСКАТЬ несов. см. выпустить.
ВЫПУСКАЮЩИЙ 1. прич. от выпус-
кать; 2. в знач. сущ. м. выпускающий
карап шыгарыушы (журналдыц, китап-
тыц ямаса газетаныц дурыс басылыуын
баклаушы баспа сез хызметкери).
ВЫПУСКНИК м. питкериуши, пити-
риуши, тамамлаушы.
ВЫПУСКНИЦА женск. от выпускник.
ВЫПУСКИ И прил. 1. {служащий для
выпуска чего-л.) сыртда шыгаратугын; ~ая
труба сыртда шыгаратугын труба; 2. пит-
керип шыгыу, питкериуши, тамамлаушы;
~6й экзамен питкерип шыгыу экзамени;
~6й класс питкериуши класс; ~бй вечер
питкериушилер кешеси.
ВЫПУСТИТЬ сов. 1. кого-что босатыу,
жибериу, шыгарып жибериу; ~ детей
погулять балаларды ойнауга жибериу; ~
птицу из клетки кусты тордан шыгарып
жибериу; 2. что (уронить) тусириу, туси-
рип жибериу, тусирип алыу; ~ чашку
из рук чашканы колдан тусирип жибериу; 3.
что (пустить в обращение) шыгарыу, ислеп
шыгарыу; ~ хорошие товары жаксы товар-
лар ислеп шыгарыу; 4. кого-что (издать,
опубликовать) шыгарыу, жарыялау; ~
книгу китап шыгарыу; 5. кого-что (под-
готовить) таярлап шыгарыу, питкертип
шыгарыу; ~ из института ипституттан
оцытыушыларды таярлап шыгарыу; 6. что,
из чего (исключить) шыгарып таслау, туси-
рип калдырыу; ~ главу из романа роман-
ныц бир бабын тусирип калдырыу; 7. что
(увеличить в длину или в ширину) узай-
тыу, созыу, тусириу, кецейтиу; ~ рукава
жецди узайтыу; 8. что шыгарыу, тусирип
жибериу, жаздырып жибериу; ~ когти
тырнагын жаздырып жибериу; ~ жало
тумсыгын шыгарып алыу; ~ снаряд
снаряд атыу; ~ йз виду естен шыгарыу,
умытый кетиу.
ВЫПУТАТЬ сов. кого-что 1. жаздырыу,
таркатыу, жаздырып алыу, шыгарыу; ~
ногу из стремени аякты зэцгиден шыгарып
алыу; 2. перен. куткарыу, куткарып алыу;
~ кого-л. из беды биреуди баледен КУТ'
карып алыу.
ВЫПУТАТЬСЯ сов. разг. 1. (осво-
бодиться от пут) шешилиу, шешилип
кетиу, кутылыу, босаныу, кутылып шы-
гыу, жаздырылып кетиу; 2. перен. куты-
лыу, куткарылыу; ~ из беды баледен
кутылыу.
ВЫПУТЫВАТЬ несов. см. выпутать.
ВЫПЫТЫВАТЬСЯ несов. см. выпутать-
ся.
ВЫПУЧИВАТЬ несов. см. выпучить.
ВЫПУЧИТЬ сов. что, разг, кайкайтыу,
кериу, керип турыу; ~ живот карынын
керип турыу; ~ глаза 1) кезин бакырайтыу;
2) перен. тац калыу, цайран калыу.
ВЫПЫТАТЬ сов. что, у кого, разг, аны-
гын айткызыу, билип алыу, байцау; ~
секрет сырды билип алыу.
ВЫПЫТЫВАТЬ несов. см. выпытать.
ВЫПЬ ж. кел буга.
ВЫГ1
138 —
выпятить сов. что, разг. 1. (выставить
вперёд) цайцайтыу, кериу, гужирейтиу;
шэррийиу; ~ грудь кекиректи кериу;
2. перен. улке11тип керсетиу; ~ недос-
татки произведения шыгармадагы кемши-
ликлерди улкейтип керсетиу.
выпятиться сов. 1. (выставиться впе-
рёд) цайкайыу, керилиу, шэррийиу; 2.
перен. илгерилеп шыгыу, белинип шыгыу,
айырылып шыгыу.
ВЫПЯЧИВАТЬ несов. см. выпятить.
ВЫПЯЧИВАТЬСЯ несов. см. выпятить-
ся.
ВЫРАБАТЫВАТЬ несов. см. вырабо-
тать.
ВЫРАБАТЫВАТЬСЯ несов. см. вырабо-
таться.
ВЫРАБОТАЦТЬ сов. 1. что (произвести)
ислеп шыгарыу, жетистириу; 2. что (соз-
дать, составить) жазып шыгыу, ислеп
шыгыу; ~ть резолюцию царар ислеп шы-
гыу; 3. кого-что (воспитать) шыныцты-
рыу, тэрбиялау, тэрбиялап шыгарыу; жизнь
~ла из него стойкого борца турмыс оны
турацлы гуресшец етип тэрбиялап шы-
гарды; ~ть характер минезди тэрбиялап
шыгарыу; 4. что (заработать) ислеп табыу;
оиа ~ла семьсот трудодней ол жети жуз
мийнет кун ислеп тапты.
ВЫРАБОТАЦТЬСЯ сов. шыныгып шы-
гыу, тэрбияланып шыгыу; у него ~лась
привычка к труду онда мийнетке эдетле-
ниушилик тэрбияланып шыцты.
ВЫРАБОТКЦА ж. 1. (производство че-
го-л.) ислеп шыгарыу; ~а продукции еним
ислеп шыгарыу; 2. (создание, составление)
ислеп шыгыу, дузип шыгыу; ~а законо-
проекта законный проектин ислеп шыгыу;
3. (количество выработанного) ислеп шыц-
цан еним; получать с ~и ислеп шыццан
енимине царай алыу; 4. (производитель-
ность) ислеп шыгарыу, ислеп шыгыу;
нормы ~и ислеп шыгарыу нормасы;
5. (воспитание) шыныцтырып уйретиу,
тэрбиялау; ~а навыков к труду мийнетке
шыныцтырып тэрбиялау; 6. мн. выработки
горн, шыгарылатугын жер, кэн; горные ~и
тау кэни.
ВЫРАВНИВАНИЕ с. 1. (сглаживание)
тегислеу; 2. туурылау, дузеу; ~ строя
цатарды туурылау, сапты дузеу.
ВЫРАВНИВАТЬ несов. см. выровнять.
ВЫРАВНИВАТЬСЯ несов. см. выров-
няться.
ВЫРАЖАЦТЬ несов. 1. см. выразить;
2. керсетиу, билдириу; ~ть собою бил-
дириу; его глаза ничего не ~ли оныц
кезлери хеш нэрсе билдирмеди.
ВЫРАЖАТЬСЯ несов. 1. см. выразиться;
2. прост, (произносить бранные слова)
жаман сез айтысыу, сегисиу.
ВЫРАЖЕН ИЦЕ с. 1. (действие) бил-
дириу, керсетиу, айтыу, тусиндириу; он
не находил слов для ~я своей радости
ол езиниц цууанышын билдириуге сез таба
алмады; 2. (оборот речи) сейлемше; айтыл-
ган сез; образное ~е образлы айтылган
сез, образлы сейлемше; идиоматическое
~е лингв, идиоматикалыц сейлем; 3. (глаз
и т. п.) шырай, тус, тур, келбет; ~е лица
беттиц тури, бет шырайы; 4. мат. (фор-
мула) цатнасыц; алгебраическое ~е алге-
бралыц цатнасыц; <> без ~я келисиксиз,
келистирмей, келистирип.
ВЫРАЖЕННЫЙ 1. прич. от выразить;
2. прил. керинип турган, билинип турган;
ярко ~ айцын керинип турган.
ВЫРАЗИТЕЛЬ м. жырлаушы, айтыушы*
билдириуши; ~ народных дум халыцтьщ
муцын жырлаушы.
ВЬЗРАЗЙТЕЛ ЬНИЦА женск. от выра-
зитель.
ВЫРАЗИТЕЛЬНО нареч. тусиникли,
анык, келистирип, тэсирли; читать ~
келистирип оцыу.
ВЫРАЗИТЕЛЬНОСТЬ ж. тусиниклилик,
аныцлыц, келисиклилик, тэсирлилик; ~
голоса дауыстын. аныцлыгы.
ВЫ РАЗИТ ЕЛ ЬНЦЫЙ прил. тусиникли,
аныд, келисикли, тэсирли; ~ый взгляд
тэсирли кез царас; ~ое чтение тусиникли
оцыу.
ВЫРАЗИТЬ сов. 1. что билдириу, ай-
тыу, ацлатыу, керсетиу, баян етиу; ~
радость цууанышты билдириу; ~ недо-
вольство наразылыц билдириу; ~ свою
мысль езиниц пикирин айтыу; я не могу
~ это словами буны мен сез бенен айта
алмайман; 2. что, в чём (в каких-либо
единицах) керсетиу, санын керсетиу, есап-
лау; ~ мощность в ваттах цууатлылыгын
ватт пенен керсетиу.
ВЫРАЗИ ЦТ ЬСЯ сов. 1. (высказаться)
билдириу, айтыу, сейлеу, баян етиу;
неудачно ~ться цолайсыз сейлеу; 2. есап-
ланыу, ибарат болыу; расходы ~лись в
сумме ста рублей шыгынлар жуз манат
суммасынан ибарат болды.
ВЫРАСТАТЬ несое. см. вырасти.
ВЫРЦАСТИ сов. 1. (стать больше, стар-
ше) есиу, есип кетиу, есириу; мальчик
~ос за лето бала бир жазда есип кетти;
2. из чего есиу, есип кетиу, улкейип кетиу;
девочка ~осла из платья цыз есип кетип
кейлегн келте болып цалды; 3. (где-л.)
есиу, болыу; он ~ос на Волге ол Волга-
ныц бойында ести; 4. перен. (увеличиться)
есиу, артыу, кебейиу; доходы населения
~осли халыцтын доходлары ести; ~осло
жилищное строительство турац жай цу-
рылысы ести; 5. (предстать перед взором)
улгайып кериниу; вдалй ~осли горы
алыстан таулар улгайып керинди; 6. (до-
стичь какой-л. степени) есиу; молодой
писатель заметно ~ос жас жазыушы эде-
уир ести; 7. (о растениях, волосах и т. п.)
есиу, есип кетиу; борода ~осла сацал
есип кетти; <> ~асти в чьих-л. глазах
биреудиц кез алдында кетерилиу.
ВЫРАСТИТЬ сов. 1. что есириу, багып
есириу, тэрбиялап есириу, есирип жетил-
дириу; ~ плодовое дерево мийуа агашла-
рын тэрбиялап есириу; 2. кого-что тэр-
биялау; ~ детей балаларды тэрбиялау;
<> ~ кадры кадрларды есириу.
ВЫРАЩИВАНИЕ с. есириу, жетилди-
риу, тэрбиялап есириу, тэрбиялау..
ВЫРАЩИВАТЬ несов. см. вырастить.
— 139 --
выс
ВЫРВАТЬ I сов. 1. что, из чего (вы-
дернуть) жулыу, цопарып алыу, узип
алыу, жулып алыу; ~ цветок гулди жу-
лып алыу; 2. что (удалить, извлечь) тар-
тып алыу, цопарыу; ~ зуб тисти цопарып
алыу; 3. кого-что, у кого-чего (отнять,
выхватить) тартып алыу, жулып алыу;
4. что, перен. (вынудить) мэжбур етиу;
~ признание мойынлауга мэжбур етиу.
ВЫРВАЦТЬ II сов. кого, безл. цусыу,
цайтарыу; егб ~ло ол цусып тастады.
ВЫРВА ||ТЬСЯ сов. 1. (оторваться) жу-
лынып калыу, жыртылып цалыу; в книге
~лась страница китаптыц бир бети жыр-
тылып цалды; 2. из чего жаздырылып кетиу,
шыгып кетиу, цутылып шыгыу; ~ться
из рук цолынан шыгып кетиу; ~ться из
вражеского окружения душпанныц цор-
шауынан цутылып шыгыу; 3. (выйти нару-
жу) бурыц етип шыгыу, атылып шыгыу;
из окна ~лось пламя терезеден жалын
бурыц етип шыцты; 4. перен. (о крике,
стоне и т. п.) шыгып кетиу; ~лось не-
осторожное слово ретсиз сез шыгып кетти;
5. (резко продвинуться вперёд) бирден
алга кетиу, бирден алга шыгыу.
ВЫРЕЗ м. 1. (то, что вырезано) кесинди,
цыйынды; 2. (у платья) жага.
ВЫРЕЗАТЬ сов. 1. что кесип алыу,
кесип таслау; ~ замётку из газеты газета-
дан мацаланы кесип алыу; ~ опухоль
исикти кесип таслау; 2. что кесип салыу,
кесип ислеу, цыйып жасау; ~ узоры из
бумаги цагаздан кесип нагыс салыу; 3. ко-
го-что (истребить) цырып кетиу, елти-
риу.
ВЫРЕЗАТЬ несов. см. вырезать.
ВЫРЕЗКА ж. 1. (действие) ойыу,
цыйыу, кесиу; 2. цыйынды, кесинди; га-
зетная ~ газетаныц кесиндиси.
ВЫРЕЗНОЙ прил. ойма, ойып исленген,
кесилип жасалган, цыйылып исленген.
ВЫРЕЗЫВАТЬ несов. см. вырезать.
ВЫРИСОВАТЬ сов. кого-что суурет са-
лыу, сууретин тусириу.
ВЙРИСОВА НТЬСЯ сов. кериниу, аныц
кериниу; на горизонте ~лись горы кез
ушында таулар аныц керинип турды.
ВЫРИСОВЫВАТЬ несов. см. вырисо-
вать.
ВЫРИСОВЫВАТЬСЯ несов. см. выри-
соваться.
ВЫРОВНЯТЬ сов. 1. что (сделать ровным)
тегислеу; 2. кого-что дузиулеу, тууры-
лау; ~ ряды цатарларды дузиулеу; <> ~
шаг адымды тец басыу.
ВЫРОВНЯ НТЬСЯ сов. 1. (стать ров-
ным) тегислениу; 2. (расположиться в
одну линию) дузиулениу, туурыланыу;
3. дузелиу, оцалыу; характер у него ~лся
оныц минези дузиуленди.
ВЫРОДИ НТЬСЯ сов. 1. (ухудшиться
в породе) бузылыу, айныу, езгериу, азгын-
лау, азгынланып кетиу; семена этой дыни
~лись бул цауынныц туцымы азгынланып
кетти; 2. в кого, во что, перен. теменлеу,
азгыныу, айныу.
ВЫРОДОК м. разг, айнып тууган, азгын.
ВЫРОЖДАТЬСЯ несов. см. выродиться.
ВЫ РОЖДЁН ИЦЕ с. 1. (ухудшение поро-
ды) бузылыу, айныу, азгынлау; признаки
~я азгыныудыц белгилери; 2. перен.
теменлеу, азгыныу, айныу.
ВЫРОНИТЬ сов. кого-что тусириу, ту-
сирип алыу, тусирип жибериу.
ВЫРОСТ м.: шить на ~ бойга жиберип
тигиу; покупать на ~ кийимниц узыиы-
рагын сатып алыу.
ВЫРУБАТЬ несов. см. вырубить.
ВЫРУБИТЬ сов. 1. что кесип пптке-
риу, шауып таслау; ~ кустарник пута-
лыцты шауып таслау; 2. что, в чём (окно,
дыру и т. п.) ашыу, тесиу.
вырубка ж. 1. (действие) кесип пит-
кериу, шауып алыу; 2. (место, где вы-
рублен лес) шабылган жер.
ВЫРУГАТЬ сов. кого-что, за кого-что
цатты сегиу, кейиу, цатты урысып таслау.
ВЫРУГАТЬСЯ сов. цатты сегиниу, кейи-
ииу.
ВЫРУЧАТЬ несов. см. выручить.
ВЫРУЧИНТЬ сов. 1. кого-что, чем
(помочь) цутцарыу, цутылдырыу, кемек-
лесиу, жэрдем бериу; он ~л товарища из
беды ол жолдасын ауыр жагдайдан цут-
царды; 2. что, за что пайда етиу, пайда
кериу, ацша ендириу; ~ть деньги за
товар сатылган товардан ацша енди-
риу.
ВЫРУЧКЦА ж. 1. цутцарыу, цутылды-
рыу, кемеклесиу, жэрдемлесиу; он пошёл
на ~у товарищу ол жолдасына жэрдем
керсетиуге кетти; 2. (вырученные деньги)
тускен пул, енген пул, табыс; дневная
~а бир кунлик табыс.
ВЫРЫВАТЬ I несов. см. вырвать I.
ВЫРЫВАТЬ II несов. см. вырыть.
ВЫРЫВА||ТЬСЯ несов. 1. см. вырваться;
2. жулцыныу; он ~лся, но его крепко
держали ол жулцынып еди, бирац оны
цатты тутып турды.
ВЫРЫТЬ сов. 1. что (сделать углубле-
ние) цазыу, ойыу; 2. кого-что (откопать)
цазып алыу, цазып шыгарыу; ~ камень
тас цазып шыгарыу.
ВЫРЯДИТЬ сов. кого-что, во что, разг.
жасандырыу, жацсы кийиндириу.
ВЫРЯДИТЬСЯ сов. во что и без доп.,
разг, жасаныу, жацсы кийиниу.
ВЫРЯЖАТЬ несов. см. вырядить.
ВЫСАДИТЬ сов. 1. кого-что тусириу,
тусирип кетиу, тусирип цалдырыу; ~
пассажиров пассажирлерди тусириу; ~
десант десант тусириу; 2. что (растения)
кешириу, кеширип тигиу, кеширип егиу,
кетерип отыргызыу; ~ рассаду нэлшелерди
кетерип тигиу; 3. что, разг, (выбить)
тайдырыу, бузыу; сындырыу (стекло); ~
дверь цапыны тайдырыу.
ВЫСАДИТЬСЯ сов. тусиу, тусирилиу;
~ на берег жагага келип тусиу.
ВБ1САДКА ж. 1. тусириу; ~ десанта
десант тусириу; ~ на берег жагага туси-
риу; 2. (растений) кеширип тигиу, ке-
ширип отыргызыу, кеширип егиу; ~ цве-
тов гуллерди кеширип егиу.
ВБ1САДКИ мн. (ед. высадка ж. и вы-
садок м.) сад., с.-х. тигилген есимликлер-
выс
— 140 —
ВЫСАЖИВАТЬ несов. см. высадить.
ВЫСАЖИВАТЬСЯ несов. см. высадить-
ся.
ВЫСАСЫВАТЬ несов. см. высосать.
ВЫСВЕРЛИВАТЬ несов. см. высверлить.
ВЫСВЕРЛИТЬ сов. что, в чём бураулап
тесиу, бургылап тесиу; ~ отверстие бу-
раулап тесик тесиу.
ВЫСВОБОДИТЬ сов. 1. что, из чего бо-
сатыу, куткарып алыу, жаздырыу, шыга-
рып алыу; ~ ногу из стремени аякты зецги-
ден шыгарып алыу; 2. что (освободить)
белип алыу, босатып алыу; ~ часть обо-
ротных средств фин. оборот царжьшыц
бир белегин босатып алыу.
ВЫСВОБОДИТЬСЯ сов. из чего и без
доп. босаныу, кутылыу, жаздырылыу, шы-
гып кетиу; ~ из объятий цушагынан
шыгып кетиу.
ВЫСВОБОЖДАТЬ несов. см. высвобо-
дить.
ВЫСВОБОЖДАТЬСЯ несов. см. высво-
бодиться.
ВЫСЕВ м. 1. (действие) егиу, себиу;
~ семян тукым себиу; 2. егилген тукымныц
мугдары, себилген тукымныц шамасы;
нормы ~а себилген тукымныц мугдарыныц
нормасы.
ВЫСЕВАТЬ несов. см. высеять.
ВЫСЕВКИ только мн. целбирден етпей
калган, елегеннен цалган цалдыц.
ВЫСЕИВАТЬ несов. см. вйсеять.
ВЫСЕКАТЬ несов. см. высечь I.
ВЫСЕЛЕНИЕ с. кешириу, шыгарыу.
ВЫСЕЛИТЬ сов. кого-что кеширип жи-
бериу, кеширип шыгарыу.
ВЫСЕЛИТЬСЯ сов. кешиу, кешип шы-
гыу, кешип кетиу.
ВЫСЕЛЯТЬ несов. см. выселить.
ВЫСЕЛЯТЬСЯ чесов, см. выселиться.
ВЫСЕЧЬ I сов. что, на чём ойыу, ойып
жазыу, кесип жазыу, шабыу, кесиу; ~
надпись на мраморе мрамор тасына ойып
жазыу; <> ~ огонь, ~ искру тастан ушцын
шыгарыу.
ВЫСЕЧЬ II сов. кого (выпороть) урыу,
сабау, урып таслау, сабап таслау.
ВЫСЕЯТЬ сов. что себиу, сеуип шыгыу,
егиу, егип таслау.
ВЫСИДЕТЬ сов. 1. что, до чего, разг.
шыкпастан отырыу, отырып калыу; ~
до конца собрания жыйналыстыц ацырына
шекем шыцпастан отырыу; ~ целый час
бир саат удайына шыкпастан отырыу;
2. кого-что (птенцов) курык басыу; ~
цыплят курык басып шеже шыгарыу.
ВЫСЙЖИВАТЬ несов. см. высидеть.
ВЫСИЦТЬСЯ несов. бийиклениу, бийик-
леиип кериниу, бийик болып турыу; вдали
~лась башня узацта минар бийик болып
керинип турды.
ВЫСКАБЛИВАТЬ несов. см. выскоб-
лить.
ВЫСКАЗАЦТЬ сов. что, кому пикирин
айтыу, айтып бериу, сейлеп бериу, баян
етиу; ~ть своё мнение езиниц пикирин
айтып бериу; ~ть предположение болжау
айтыу; он ему всё ~л ол оган хэммесин
баян етти.
ВЫСКАЗА ЦТЬСЯ сов. 1. о чём и без
доп. айтыу, сейлеу, шыгып сейлеу; ~лись
два человека еки адам пикирин айтты;
~ться по данному вопросу усы мэселе бойын-
ша пикирин билдириу; 2. жацлап сейлеу
(за кого-что-л.); карсы сейлеу (против
кого-чего-л.)-, ~ться за резолюцию резолю-
цияны жацлап сейлеу.
ВЫСКАЗЫВАНИ Е с. 1. (действие) ай-
тыу, сейлеу; 2. (мнение) айтцан пикир;
~я М. Горького о языке М. Горькпйдиц
тил хаццында айтцан пикири.
ВЫСКАЗЫВАТЬ несов. см. высказать.
ВЫСКАЗЫВАТЬСЯ несов. см. выска-
заться.
ВЫСКАКИВАТЬ несов. см. выскочить.
ВЫСКАЛЬЗЫВАТЬ несов. см. выскольз-
нуть.
ВЫСКОБЛИТЬ сов. что цырып тегислеу,
цырып кетириу, цырып тазалау; ~ стол
столды цырып тазалау.
ВЫСКОЛЬЗНУ ||ТЬ сов. 1. жылжып ту-
сип кетиу, сыпцанап тусип кетиу, тайып
кетиу; тарелка ~ла у меня из рук тарелка
мениц цолымнан жылжып тусип кет-
ти; 2. перен. (незаметно уйти) жылт
етип шыгып кетиу, билдирмей кетип ка-
лыу.
выскочирь сов. 1. секирип тусиу,
секирип шыгыу, атлыгып шыгыу; ~ть
из окна терезеден секирип тусиу; 2. (быстро
выбежать, выехать) жууырып шыгыу,
гаргып шыгыу; ~ть из-за угла бурыштан
жууырып шыгыу; 3. разг, (выпасть) тусип
цалыу, тусип кетиу, шыгып кетиу; винтик
~л из рук цолдан бурандалы шеге шыгып
кетти; 4. разг, (неуместно вмешаться)
сугылысыу, женсиз араласыу, орынсыз
арага тусиу; ~ть со своими замечаниями
езиниц пикирлери менен женсиз араласыу;
5. перен- разг, бирден пайда болыу, бирден
шыгып кетиу; у меня ~л чирей маган
бирден шыйцан шыгып кетти; <> ~ть
из головы ядтан шыгып кетиу, умытылып
кетиу; ~ть замуж асыгып куйеуге шы-
гыу.
ВЫСКОЧКА м. и ж. разг, шонтацлаушы,
сугылыушы.
ВЫСКРЕБАТЬ несов. см. выскрести.
ВЫСКРЕСТИ сов. что, разг, цырып
тазартыу, цырып тегислеу, цырып шыгыу.
ВБ1СЛАТ Ь сов. 1. что (послать) жибе-
риу, салыу; ~ деньги почтой почта ардалы
ацша жибериу; 2. кого-что аударып жибе-
риу, кеширип жибериу, шетлетип жибе-
риу, цууып шыгыу; ~ из города цаладан
кеширип жибериу.
ВЫСЛЕДИТЬ сов. кого-что излеп табыу,
изпне тусиу, из кесиу, ацлып журип та-
быу; ~ лисицу тулкини излеп табыу.
ВЫСЛЕЖИВАТЬ несов. см. выследить.
ВЫСЛУГЦА ж.: за ~у лет кег жыллар
хызмет еткени ушын.
ВЫСЛУЖИВАТЬ несов. см. выслужить.
ВЫСЛУЖИВАТЬСЯ несов. см. выслу-
житься.
ВЫСЛУЖИТЬ сов. 1. разг, (прослужить)
хызмет етип шыгыу, хызмет етип болыу;
~ двадцать лет жигирма жыл хызмет
— 141 —
выс
етип шытыу; 2. что (заслужить) мунэ-
сип болыу, ылайыц болыу; ~ пенсию
пенсия алыуга ылайыц болыу.
выслужиться сов. перед кем-чем,
разг, жалбарыныу, жагыныу, жагымпаз-
лыц етиу.
ВЫСЛУШАТЬ сов. кого-что 1. (про-
слушать до конца) тыцлау, ацырына ше-
кем тыцлау, цулац салыу; 2. мед. тыцлау,
тыцлап аныцлау, тыцлап кериу; ~ лёг-
кие у больного кеселдиц екпесин тыцлап
кериу.
ВЫСЛУШИВАТЬ несов. см. выслушать.
ВЫСМАТРИВАТЬ несов. 1. см. высмот-
реть; 2. разг, (выглядывать откуда-л.) ац-
лыу; 3. кого-что (подкарауливать) ацлып
царау, ацлып билиу, ацлып керип билиу.
ВЫСМЕИВАТЬ несов. см. высмеять.
ВЫСМЕЯТЬ сов. кого-что кулиу, мас-
царалау, масцаралап таслау, мазацлап
кулиу.
ВЫСМОРКАТЬ сов. что: ~ нос суцги-
рип таслау.
ВЫСМОРКАТЬСЯ сов. суцгирип таслау.
ВЫСМОТРЕТЬ сов. 1. что (всё разгля-
деть) керип шыгыу, бэрин тацлап шыгыу;
~ все подробности барлыц майда-шуйде-
сине дейин керип шытыу; 2. кого-что (най-
ти) царап табыу; ~ в толпе знакомого
кепшиликтиц ишинен танысын царап та-
быу; 3. кого-что (заметить, выследить)
ацлып керип алыу, ацлып керип билиу;
~ расположение сил противника душпан-
ныц жайгасцанын ацлып керип билиу.
ВЫСОВЫВАТЬ несов. см. высунуть.
ВЫСОВЫВАТЬСЯ несов. см. высунуться.
ВЫСОКЦИЙ прил. 1. бийик, жоцары,
бэлент; узын; ~ое дерево узын аташ, бийик
аташ; ~ий человек узын адам; ~ий дом
бийик жай; ~ая местность бэлент жер;
2. (большой, значительный) жоцаргы; ~ое
давление жоцаргы басым; ~ое напряже-
ние эл. жоцаргы напряжение; ~ая зара-
ботная плата жоцаргы хызмет цацы;
~ий урожай жоцаргы зурээт; ~ие цены
жоцаргы баха; 3. (отличный) жоцаргы,
сапалы, жудэ жацсы; артыцмаш; ~ое
мастерство артыцмаш шеберлик; ~ая оцен-
ка жоцарты баха алыу; 4. (почётный)
хурметли, цэдирли, жоцаргы; ~ая награда
жоцарты награда; ~ое звание хурметли
атац; ~ое положение жоцарты хызмет
орны; 5. перен. (возвышенный) кетериц-
килп, жоцары; ~ие стремления жоцары
умтылыулар; 6. (изысканный, торжест-
венный — о языке и т. п.) жоцаргы; ~ий
стиль жоцаргы стиль; 7. (о звуках, голосе
и т. п.) жицишке, жоцары, бэлент; <~ая
нота бэлент нота; ~ий лоб кец мацлай,
жазыц мацлай; ~ая грудь кетерицки
кекирек; быть ~ого мнения о ком-чём-л.
жудэ жацсы пикирде болыу.
ВЫСОКО, ВЫСОКО 1. нареч. жоцары,
бийик, бэлент; 2. в знач. сказ, бийик, бэлент;
окна от земли ~ эйнек жерден бийикте
тур.
ВЫСОКО’ цоспа сезлердиц темендеги мэ-
нилерди билдиретусын биринши белеги:
1) «жудэ, осада, дым», мыс.: высокоавто-
ритётный огада абройлы; 2) «бийик, жоца-
ры, бэлент, узын», мыс.: высокостволь-
ный узын тутели; 3) Россияда %эм
буржуазиялыц мэмлекетлерде жоцаргы
хызметтеги адамларды атау, мыс.: высо-
копревосходительство уллы дэрежели.
ВЫСОКОВОЛЬТНЫЙ прил. эл. жоцары
вольтлы.
ВЫСОКОГОРНЫЦЙ прил. бийик таулы,
бийик таулардагы; ~е пастбища бийик
таулардагы жайлаулар.
ВЫСОКОДОХОДНЫЙ прил. мол табыс-
лы, жоцары доходлы.
ВЫСОКОИДЁЙНЦЫЙ прил. жоцары
идеялы; ~ое художественное произведение
жоцары идеялы кер кем шыгарма.
ВЫСОКОКАЧЕСТВЕННЦЫЙ прил. жоца-
ры сапалы; ~ая продукция жоцары са-
палы еним.
ВЫСОКОКВАЛИФ И ЦЙ Р О В А Н Н ЬГ|Й
прил. жоцары квалификациялы; ~е кадры
жоцары квалификациялы кадрлар.
ВЫСОКОМЕРИЕ с. менменлик, тэкаб-
бирлик.
ВЫСОКОМЕРНЫЙ прил. менмен, тэкаб-
бир.
ВЫСОКОМЕХАНИЗИРОВАННЫЙ прил.
жоцары механизацияланган.
ВЫСОКООБРАЗОВАННЫЙ прил. терец
матлыуматлы, хэр тэреплеме билимли;
~ человек хэр тэреплеме билимли адам.
ВЫСОКООПЛАЧИВАЕМЫЙ прил.
жоцары хацы теленетувын; ~ труд жокары
хацы теленетуиын мийнет.
ВЫСОКОПАРНО нареч. лап урып, аса
кетерицкили етип; говорить ~ лап урып
сейлеу.
высокопАрн ||ЫЙ прил. лап урып ай-
тылван, аса кетерицкили; ~ая речь лап
урып айтылван сез.
ВЫСОКОПОСТАВЛЕННЫЙ прил. ул-
кен хызметтеги, жоцаргы орындагы; ~ое
лицо улкен хызметтеги адам.
ВЫСОКОПРЕВОСХОДИТЕЛЬСТВО с.
уллы дэрежели.
ВЫСОКО ПРОДУКТА ВНЦЫЙ прил. жо-
цары енимли; ~ое животноводство жоцары
енимли мал-шаруашылывы.
ВЫСОКОПРОИЗВОДИТЕЛЬНЫЙ прил.
жоцары ендиримли, артыцмаш ислеп шы-
тарыушы; ~ая работа жоцары енди-
римли жумыс.
ВЫС0К0РАЗВИТЦЫЙ прил. жоцары
рауажлантан; ~ая промышленность жо-
цары рауажланван санаат.
ВЫСОКОСОРТНЫ II й прил. жоцары сорт-
лы; ~е семена жоцары сортлы туцым-
лар.
ВЫСОКОТАЛАНТЛИВЫЙ прил. жоца-
ры талантлы, аса талантлы.
ВЫСОКОТОВАРНЫЙ прил. жоцары то-
варлы; ~ое хозяйство жоцары товарлы
хожалыц.
ВЫСОКОУВАЖАЕМЫЙ прил. (обычно
в обращении) жоцары хурметли.
ВЫСОКОУДОЙНЦЫЙ'прыл. сутли, кеп
сут беретугын; ~ая корова кеп сут бере-
ту тын сыйыр.
ВЫСОКОУРОЖАЙНЫ ||Й прил. жоцары
выс
— 142 —
енимли, жодары зурээтли, жодары ха-
сыллы; ~е сорта пшеницы бийдайдыц
жоцары зурээтли сортлары.
ВЫСОКОХУДОЖЕСТВЕННЫЙ прил. жо-
кары керкемли.
ВЫСОКОЦЕННЫЙ прил. жоцары баца-
лы, цымбат бахалы.
ВЫСОКОЧАСТОТНЫЙ прил. эл. жо-
царры частоталы.
ВЫСОСАТЬ сов. что, из чего сорып
алыу, сорып шыгарыу; ~ из пальца
жок, жерден шыгарыу, ядтан шыгарыу.
ВЫС II ОТА ж. 1. (вышина) бийиклик,
бэлентлик; ~ота дома жайдын, бийиклиги;
подняться на большую ~оту эдеуир жо-
цары кетерилиу; набрать ~оту ав. жо-
цары кетерилиу; 2. тебе, бийиклик; гор-
ные ~6ты таулардыц тебеси; занять ~оту
бийикликти ийелеу; 3. (величина) жоца-
рылыц; ~ота давления басымныц жоца-
рылыгы; 4. мат. бийиклик; ~ота тре-
угольника уш муйешликтиц бийиклиги; -ф-
командная ~ота воен, командалыц тебе-
шик; оказаться на ~отё ец жоцаргы та-
лапларга ылайыц болыу, ец жоцарры
талапларды цанаатландырыу.
ВЫСОТНИК м. бийикте ислеуши, бийик
цурылысларда ислеуши.
ВЫСОТНЫЙ прил. 1. жоцары, бийик,
бэлент, бийикликтеги; ~ дом бийик жай;
2. ав. улкен бийикликтеги; ~ полёт улкеи
бийикликтеги ушыу.
ВЫСОХ ПНУТЬ сов. 1. (стать сухим)
кебиу, кеуип цалыу, кеуип кетиу; цуурап
цалыу; бельё ~ло жууылган кирлер кеуип
цалды; 2. солып цалыу, цуурап цалыу;
цветы ~ли гуллер солып цалды; 3. перен.
разг, (сильно исхудать) азып кетиу, цор
болыу.
ВЫСОХШЦИЙ 1. прич. от высохнуть;
2. прил. (потерявший влажность) цуура-
ран, кепкен; ~ая земля кепкен жер;
3. прил. (увядший) солыган, цуураган;
~ий лист солыган жапырац; 4. прил.
перен. разг, (сильно исхудавший) азып
кеткен, цор болган.
ВЫСОЧЕСТВО с. жоцары мэртебели.
ВЫСПАТЬСЯ сов. уйцысы цаныу, уйык-
лап алыу, уйцыны цандырыу.
ВЫСПРАШИВАТЬ несов. см. выспросить.
ВЫСПРОСИТЬ сов. что, у кого, разг.
сорап билиу, сорастырып билип алыу.
ВЫСТАВИТЬ сов. 1. что (поставить
наружу) сыртца шыгарып цойыу, шыга-
рып цойыу, керсетип цойыу; ~ цветй
на воздух гуллерди хауара шыгарып цойыу;
~ шкаф в коридор шкафты дэлизге шыга-
рып цойыу; 2. что (вынуть) шыгарып
цойыу, алып цойыу; ~ рамы рамаларды
алып цойыу; 3. что (выдвинуть вперёд)
алга шыгарыу, алга цойыу; ~ ногу аягын
алга цойыу; 4. кого-что усыныу, усыныс
етиу; керсетиу; ~ кандидатуру кандидату-
расын керсетиу; ~ требования талаплар
усыныу; ~ доказательства делиллер кер-
сетиу; 5. кого-что (охрану и т. п.) цойыу,
цойып шыгыу; ~ часовых сацшыларды
цойып шыгыу; 6. кого-что (поместить
для обозрения) кериу ушын цойыу; ~
картины художника сууретшпниц суйрет-
лерин кериу ушын цойыу; 7. кого-что,
разг, (представить) керсетиу; ~ в смеш-
ном виде масцаралап керсетиу; 8. что
(проставить) цойып шыгыу; ~ отметки
бацаларын цойып шыгыу, баха цойыу;
9. кого-что, перен. разг, (выгнать) цууып
шыгыу.
ВЫСТАВИТЬСЯ сов. разг, созылып шы-
гыу.
ВЫСТАВКА ж. 1. (действие) шыгарып
цойыу, керсетип цойыу; 2. кергизбе;
сельскохозяйственная ~ ауыл хожалыц
кергизбеси; ~ картин сууретлер кергиз-
беси.
ВЫСТАВЛЕНИЕ с. усыныу, керсетиу;
~ кандидата кандидатты керсетиу.
ВЫСТАВЛЯТЬ несов. см. выставить.
ВЫСТАВЛЯТЬСЯ несов. см. выставиться.
ВЫСТАВИ ЦОЙ прил. алмалы-салмалы„
алынып салынатугын; ^ые рамы алынын
салынатугын рамалар.
ВЫСТАВОЧНЫЙ прил. кергизбе...; ~
зал кергизбе залы.
ВЫСТАИВАТЬ несов. см. выстоять.
ВЫСТАИВАТЬСЯ несов. см. выстояться.
ВЫСТЕГАТЬ I сов. что (простегать)
сырыу, сырып тигиу; ~ одеяло керпе
сырыу.
ВЫСТЕГАТЬ П сов. кого-что, прост,
(высечь) сабау, цамшылау, урыу.
ВЫСТЁГИВАТЬ несов. см. выстегать I.
ВЫСТИЛАТЬ несов. см. выстлать.
ВЫСТИРАТЬ сов. что жууыу, жууып
тазартыу, жууып цойыу; ~ бельё кир
жууыу.
ВЫСТЛАТЬ сов. что тесеп шыгыу, жа-
йып шыгыу; ~ пол изразцами полды изразец
пенен тесеп шыгыу.
ВЫСТОЦЯТЬ сов. 1. что и без доп. (про-
стоять на ногах) турыу; ~ять несколько
часов на дороге жолда бир неше саат
турыу; 2. бир цэлпинде турыу, цуламай
турыу; этот дом ~ит ещё много лет бул
жай еле кеп жыл цуламай турады; 3. про-
тив кого-чего, перен. (выдержать) берк
болыу, тетепки бериу, шыдап турыу, шы-
дам бериу; ~ять против врага душпанга
царсы шыдап турыу.
ВЫСТОЯ ЦТЬСЯ сов. 1. (приобрести ка-
кие-л. качества) кушине келиу, кеп турып
кушли болыу; вино ~лось вино кеп турып
кушли болган; 2. (отдохнуть — о лошади)
сууыу, дем алыу.
ВЫСТРАГИВАТЬ несов. см. выстрогать.
ВЫСТРАДАЦТЬ сов. 1. (испытать много
горя) кеп азап шегиу, цыйыншылыц кериу;
он много ~л в жизни ол турмыста кеп
цыйыишылыц керди; 2. что (достигнуть
страданиями) азап шегип жетисиу, цый-
налып жетисиу; она ~ла своё счастье ол
ез бахытына цыйналып жетисти.
ВЫСТРАИВАТЬ несов. см. выстроить.
ВЫСТРАИВАТЬСЯ несов. см. выстро-
иться.
ВЫСТРЕЛ м. 1. атылыу, атыу; ружей-
ный ~ мылтыцтыц атылыуы; произвести
~ атыу; 2. (звук) аткаи дауыс, атылган
дауыс; раздался^атылгаи дауысы еситилди;
— 143 —
выт
О. на ~ мылтыцтыц огы жететугьш жерге;
узацца.
ВЫСТРЕЛИТЬ сов. в кого-что, из чего
и без доп. атыу, атып жибериу, атып салыу.
ВЫСТРИГАТЬ несов. см. выстричь.
ВЫСТРИЧЬ сов. что цырцыу, кырцып
таслау.
ВЫСТРОГАТЬ сов. что жонып тегислеу,
цырып тегислеу, жонып ислеп шыгыу.
ВЫСТРОИТЬ сов. 1. что (построить)
цурыу, цурып шыгыу, цурып болыу, салыу,
салып болыу; ~ театр театрды салып бо-
лыу; 2. кого-что (поставить в строй)
сайда дузиу, цатарластырыу, цатарга ду-
зиу; ~ бойцов в одну шеренгу жауынгер-
лерди бир цатарга дузиу.
ВЫСТРОИТЬСЯ сов. сапца дузилип ТУ“
рыу, цатарга дизилиу, цатарга турыу.
ВЫСТУКАТЬ сов. разг. 1. что (передать
условными стуками) цагып билдириу,
цагып сездириу, тыцылдатып мэлимлеу;
2. кого-что, мед. цагып кериу, урып тын,-
лап кериу.
ВЫСТУКИВАТЬ несов. см. выстукать.
ВЫСТУП м. шыгып турган жер, дуц-
кийип турган жер; ~ стены дийуалдыц
шыгып турган жери.
ВЫСТУПА ЦТ Ь несов. 1. см. выступить;
2. (выдаваться вперёд) илгери шыгып
турыу, дуцкийип шыгыу; часть стены
~ет вперёд дийуалдыц бир белеги дуц-
кийип шыгып тур; 3. (ходить важной
поступью) кербазланып журиу, улкен-
синип журиу.
ВЫСТУПИЦТЬ сов. 1. (выйти) шыгыу,
шыгып кетиу, алга шыгыу, шыгып турыу;
он <~л вперёд ол алга шыцты; 2. (публич-
но) шыгыу, шыгып сейлеу; шыгып ойнау
(об артистах); жацлап шыгыу (в суде);
жазып шыгыу (в печати); ~ть с докладом
шыгып доклад етиу; ~ть на собрании
жыйналыста шыгып сейлеу; ~ть с пред-
ложением усыныс етип шыгып сейлеу;
~ть на сцене сацнада ойнау; ~ть в защи-
ту друга достын жацлап шыгыу; ~ть в
качестве кого-л. биреудин, атынан шыгып
сейлеу; ~ть в печати баспа сез бетинде
жазып шыгыу; 3. (отправиться) шыгыу,
шыгып кетиу, рауана болыу, журип кетиу;
~ть в поход атланысца шыгыу; 4. шыгып
кетиу, тасып кетиу; река ~ла из берегов
дэрья жагасынан тасып шыгып кетти;
5. (проступить) шыгыу, пайда болыу;
пот ~л на лбу мацлайынан тер шыцты;
слёзы ~ ли на глазах кезлеринен жас шыцты.
ВЫСТУПЛЁНИЦЕ с. 1. (отправление)
жол га шыгыу, журип кетиу; ~е войск
в поход эскерлердиц атланысца шыгысы;
получен приказ о~и журип кетиу хаццын-
да буйрыц алынды; 2. шыгыу, журип кетиу,
хэрекет; революционные ~я революция-
лыц хэрекетлер; 3. (публичное) шыгыу,
шыгып сейлеу; шыгып ойнау (артистов);
жацлап шыгыу (в суде); жазып шыгыу
(в печати); ~е с докладом доклад ислеп
шыгыу.
ВЫСУНУТЬ сов. что шыгарыу, созыу;
~ голову из окна терезеден басын шыга-
рыу; <> нельзй носу ~ (из дому) кешеге
шыгып болмайды, кешеде кериниуге бол-
майды.
ВЫСУНУТЬСЯ сов. из чего созылып ца-
pay, мойнын созып царау; ~ из окна
терезеден басын шагарыу, эйнектен мойнын
созып царау.
ВЫСУШИВАТЬ несов. см. высушить.
ВЫСУШИВАТЬСЯ несов. см. высушиться.
ВЫСУШИ ЦТ ь сов. 1. что (сделать сухим)
кептирип цойыу, цууратып таслау, цацлап
таслау; ~ть бельё жууылган кирди кепти-
рип цойыу; 2. кого-что, перен. разг, азды-
рып жибериу, жудетип жибериу; болезнь
~ла ребёнка кесел баланы аздырып жибер-
ди.
ВЫСУШИТЬСЯ сов. кептириниу, цур-
ганыу, цууратылыу, цацланыу.
ВЫСЧИТАТЬ сов. что 1. (подсчитать,
вычислить) есаплап шыгарыу, есаплап би-
лиу; ~ сумму расходов шыгынлардыц
жэмин есаплап шыгарыу; 2. (удержать,
вычесть) тутып цалыу, услап цалыу; ~
из зарплаты десять рублей айлыцтан он сом
услап цалыу.
ВЫСЧИТЫВАТЬ несов. см. высчитать.
ВЫСШ IIИ И прил. 1. превосх. ст. от
прил. высокий ец жоцары, ец жоцаргы,
ец бийик; ~ая награда ец жоцаргы награ-
да; ~ий сорт ец жоцаргы сорт; 2. (глав-
ный, руководящий) жоцаргы; ~ая судеб-
ная инстанция жоцаргы суд инстанциясы;
~ее командование жоцаргы командование;
3. жоцары; фигуры ~его пилотажа жо-
цары пилотаж фигуралары; 4. жоцары;
~ее учебное заведение жоцары оцыу ор-
ны; ~ая школа жоцары мектеп; <~ая ма-
тематика жоцары математика; <• в ~ей
степени жудэ, жудэ хэм.
высылать несов. см. выслать.
ВЫСЫЛКА ж. 1. (действие) жибериу,
салыу; 2. (ссылка) сургин, сургинге жи-
бериу, жер аударып жибериу.
ВЫСЬ! ПА ||ТЬ сов. 1. что, из чего тегиу,
босатыу; ~ть муку из мешка цалтадан унды
тегиу; 2. (появиться на коже) шыгыу,
пайда болыу; иа руках ~ла сыпь цолларда
эспи пайда болды; 3. перен. разг, (выйти
во множестве) топарласып шыгыу; уйме-
лесип шыгыу; народ ~л на улицу халыц
кешеге топарласып шыцты.
ВЫСЫПАТЬ несов. см. высыпать.
ВЫСЫПАТЬСЯ сов. тегилиу, босаты-
лыу.
ВЫСЫПАТЬСЯ I несов. см. высыпаться.
ВЫСЫПАТЬСЯ II несов. уйцысы дана
бериу.
ВЫСЫХАТЬ несов. см. высохнуть.
высь ж. шексиз жокары, шыц аспаи,
бийиклик, асцар; недосягаемая ~ жете
алмайтугьш шын. аспан.
ВЫТАЛКИВАТЬ несов. см. вытолкать
и вытолкнуть.
ВЫТАПЛИВАТЬ I несов. см. вытопить I.
ВЫТАПЛИВАТЬ II несов. см. вытопить II.
ВЫТАПЛИВАТЬСЯ I несов. см. выто-
питься I.
ВЫТАПЛИВАТЬСЯ II несов. см. выто-
питься II.
ВЫТАПТЫВАТЬ несов. см. вытоптать.
выт
— 144 —
ВЫТАРАЩИВАТЬ несов. см. вытара-
щить.
ВЫТАРАЩИТЬ сов. что, разг.: ~ глаза
кезин алартып жибериу, кезин адырайтып
жибериу.
ВЫТАСКИВАТЬ несов. см. вытащить.
ВЫТАЧИВАТЬ несов. см. выточить.
ВЫТАЩИТЬ сов. 1. кого-что шыгарыу,
суйреп шыгарыу, алыу, сууырып алыу,
тартып шыгарыу; ~ что-л. из-под стола
столдыц астынан бир нэрсе шыгарыу; ~
лодку на берег цайыцты жагага суйреп
шыгарыу; ~ мешок из амбара хамбардан
цапшыцты шыгарыу; 2. что ’сууырып
алыу; ~ зуб тисти сууырып алыу; ~ за-
нозу тикенди сууырып алыу; 3. что, из
чего сууырып алыу; ~ нож из ножен пы-
шацты цынынан сууырып алыу; 4. что,
разг, (украсть, похитить) урлап алыу, ур-
лап кетиу; 5. кого-что (заставить пойти)
мэжбурлеп алып барыу, зорлап алып ба-
рыу; ~ товарища в театр жолдасын театр-
га зорлап алып бары^.
ВЫТВЕРДИТЬ сов. что, разг, тэкрарлап
уйренип алыу, ядлап алыу; ~ заданный
урок тапсырылган сабацты тэкрарлап
уйренип алыу.
ВЫТВОРИТЬ сов. см. вытворять.
ВЫТВОРЯТЬ несов. что, разг, тентек-
лик етиу, булдириу.
ВЫТЕКАЦТЬ несов. 1. см. вытечь; 2. из
чего (брать начало) басланыу, алыу, агып
шыгыу; эта река ~ет из озера бул дэрья
келден агады; 3. перен. (являться след-
ствием) келип шыгыу; из этого -~ет,
что... буннан... келип шыгады.
ВЫТЕРЕТЬ сов. 1. кого-что суртиу,
суртип шыгыу, суртип кептириу, суртип
таслау; ~ руки цолларын суртиу; ~ пыль
шацды суртип шыгыу; 2. что, разг, (изно-
сить) тозыу, ысылып тоздырыу, цырылыу,
цырылып тозыу, тугин кетириу; ~ локти
на пиджаке пиджактыц шыганагын тоз-
дырыу.
ВЫТЕРЦЕТЬСЯ сов. 1. (вытереть себя)
суртпниу; 2. разг, (износиться) тозыу,
исцыланып тозыу, цырылыу, туги цыры-
лыу; ковёр ~ся гилемниц туги цырылып
болды.
ВЫТЕРПЕЦТЬ сов. 1. что (перенести)
шыдау, шыдам бериу, бастан кешириу;
~ть боль ауырыуга шыдам бериу; 2. разг,
(сдержаться, удержаться) тута билиу; я
не ~л и сказал ему об этом мен езимди
тута алмадым да оган бул ту у р алы айтып
салдым.
ВЫТЕСНЕНИЕ с. ориын басыу, орнына
келиу; ~ пара электричеством пуудыц
орнына электр цууатыныц келиуи.
ВЫТЕСНИ ЦТЬ сов. 1. кого-что цысып
шыгарыу, цысыу, цууып шыгарыу, оцыс-
тырмау; ~ть кого-л. из толпы биреуди
кепшиликтиц арасынан цысып шыгарыу;
~ть неприятеля из города душпанды ца-
ладан цууып шыгарыу; 2. что, чем (за-
менить собою) орнына келиу, орнын ба-
сыу; новая техника ~ла старую жаца
техника гене техииканыц орнына келди.
ВЫТЕСНЯТЬ несов. см. вытеснить.
ВЫТЕЦЧЬ сов. из чего и без доп. агыу,
агып шыгыу, агып питиу, агып кетиу,
тегиу; вода ~кла из бочки суу бочкадан
агып кетти; <> глаз ~к кез агып тусти.
ВЫТИРАТЬ несов. см. вытереть.
ВЫТИРАТЬСЯ несов. см. вытереться.
ВЫТКАТЬ сов. 1. что (соткать) тоцыу,
тоцып шыгыу; 2. что, на чём иагыс салыу,
кесте салыу; ~ узор на скатерти дастур-
цанныц жузине нагыс салыу.
ВЫТОЛКАТЬ сов. см. вытолкнуть.
ВЫТОЛКНУТЬ сов. кого-что ийтерип
шыгарыу, ийтерип шыгарып жибериу; ~
кого-л. из комнаты биреуди ежиреден
ийтерип шыгарып жибериу.
ВЫТОПИТЬ I сов. что жарып ысытыу,
от жарып цыздырыу; ~ печь печьке от
жарып цыздырыу.
ВЫТОПИТЬ II сов. что ерити^; ~ сало
тон, майды еритиу.
ВЫТОПИТЬСЯ I сов. (истопиться) жа-
гып ысытылыу, от жагып цыздырылыу.
вытопиться п сов. (о сале и т. п.)
еритилпу.
ВЫТОПТАТЬ сов. что басцылау, бас-
цылап таслау; ~ посевы егинди басцы-
лап таслау.
ВЫТОРГОВАТЬ сов. что, разг, сауда-
ласып бахасын кемитиу, саудаласып ар-
занлатыу.
ВЫТОРГОВЫВАТЬ несов. см. выторго-
вать.
ВЫТОЧЕННЫЙ прил.’. словно цолдан
ислегендей, цолдан соццандай.
ВЫТОЧИТЬ сов. что цыргылау, жоныу,
цыргылап ислеу, цыргылап шыгыу.
ВЫТРАВИТЬ сов. 1. что кетириу, жоц
етиу; ~ пятна дагалларды кетириу; 2. ко-
го-что ууландырып жоц етиу, зэхэрлен-
дирип жоц цылыу; ~ мышей тышцанларды
зэхэрлендирип жоц цылыу; 3. что, на
чём (сделать надпись, рисунок) ойып
суурет салыу, ойып нагыс салыу; 4. что
(произвести потраву) набыт цылыу; ~
посевы егинлерди набыт цылыу; 5. кого,
охот, (выгнать) цууып шыгыу, цууып
шыгарыу; ~ зверя йз лесу цайуанды то-
гайдан цууып шыгарыу; ~ из памяти
есте цалдырмау.
ВЫТРАВЛИВАТЬ несов. см. вытравить.
ВЫТРАВЛЯТЬ несов. см. вытравить.
ВЫТРЕБОВАТЬ сов. 1. что (получить
по требованию) талап етип алыу, талап
етип алдырыу; ~ нужные документы ке-
рек документлерди талап етип алдырыу;
2. кого-что шацыртып алдырыу, шацыртыу;
~ свидетеля в суд гууаны судца шацыртып
алдырыу.
ВЫТРЕЗВИТЕЛЬ м. айыцтырыу орны,
мэслик тарцатыу орны.
ВЫТРЕЗВИТЬ сов. кого айыцтырыу, мэс-
лигин тарцатыу.
ВЫТРЕЗВИТЬСЯ сов. айьнып кетиу,
мэслиги та рц алыу.
ВЫТРЕЗВЛЕНИЕ с. айьиыу, мэслиги
тарцау.
ВЫТРЕЗВЛЯТЬ несов. см. вытрезвить.
ВЫТРЕЗВЛЯТЬСЯ несов. см. вытрез-
виться.
— 145 —
ВЫХ
ВЫТРЯСАТЬ несов. см. вытрясти.
ВЫТРЯСТИ сов. 1. что, из чего силкип
таслау, царып таслау, царып тусириу,
силкип шыгарыу; ~ муку из мешка унды
цаптан кагып тусириу; 2. что силкип
шацын кетириу, кагып шацын кетириу;
~ ковры гилемлердин. кагып шацын ке-
тириу.
ВЫТРЯХИВАТЬ несов. см. вытряхнуть.
ВЫТРЯХНУТЬ сов. что силкиу, цагыу,
цагьш таслау, кагып тусириу.
ВЫТЬ несое. 1. (о животных) улыу;
шакалы воют шагаллар улыйды; 2. перен.
дуулеу, ысцырыу, гууилдеу; в трубе воет
ветер морыда самая дуулейди; 3. перен.
прост, (плакать в голос) екирип жылау,
бозлап жылау.
ВЫТЯГИВАТЬ несов. см. вытянуть 1—4.
ВЫТЯГИВАТЬСЯ несов. см. вытянуться.
ВЫТЯЖКА ж. 1. (действие) созыу,
тартыу; ~ газа газды тартыу; 2. хим.
сыгынды (органикалыц тканьлардан алы-
натусын зат).
ВЫТЯЖНЦОЙ прил. тартатугын, соза-
тугын; —ая труба тартатугын труба.
ВЫТЯНУТЫЙ 1. прич. от вытянуть;
2. прил. созган.
ВЫТЯНцУТЬ сов. 1. что (растянуть)
тартып созыу, тартып шыгарыу, сууырып
алыу, кериу, тартыу; ~уть проволоку
сымды тартып шыгарыу; 2. что (распря-
мить, протянуть) созып жибериу; -—уть
ноги аягын созып жибериу; 3. что, разг,
(удалить тягой) сууырып тартыу; весь
дым ~уло барлыц тутинди сууырып тар-
тып кетти; 4. что (всосать, впитать)
сорып алыу, тартып алыу; пластырь —ул
весь гной пластырь барлыц ирицди тар-
тып алды; 5. перен. разг, (вытерпеть, вы-
жить) шыдам бериу, шыдау; он долго
не —ет ол кепке шыдамас; '—уть всю
душу жанына тийиу, азап бериу; —уть
лошадь кнутом атты цамшы менен урыу.
ВЫТЯНУНТЬСЯ сов. 1. (выпрямиться)
тик турыу, созылып жатыу; —ться на
постели тесекте созылып жатыу; 2. (рас-
тянуться) керилиу, созылыу, тартылыу;
материя —лась шыт гезлеме созылып кет-
ти; 3. разг, (вырасти) есип кетиу; мальчик
за лето '—лея бала бир жаздыц ишинде
есип кетти; 4. (ио одной линии) созылып
кетиу, дизплип турыу; по берегу ~лись
колхозные дома жага бойлап колхоздыц
жайлары созылып кеткен еди; <> лицо
у него '—лось оныц жузп тац цалгандай
болды, онын. жузи дайран цалгандай
болды.
ВЫУДИТЬ сов. 1. что (выловить удоч-
кой) цармац пенен тутыу, цармац пенен
устау; 2. что, у кого, перен. разг, (выма-
нить) еплеп тусирип алыу, алдап цолга
тусириу.
ВЫУЖИВАТЬ несов. см. выудить.
ВЫУТЮЖИТЬ сов. что утпклеп шыгыу;
— брюки шалбарды утиклеп шыгыу.
ВЫУЧЕНИК м. разг, шэкирт; он —
физиолога Павлова ол физиолог Павлов-
дын, шэкирти.
ВЫУЧЕНИЦА женск. от выученик.
Ю Русско-каракалпакский сл.
ВЫУЧИВАТЬ несов. см. выучить.
ВЫУЧИВАТЬСЯ несов. см. выучиться.
ВЫУЧИТЬ сов. 1. что (запомнить,
усвоить) оцып билип алыу, ядлап алыу,
уйренип алыу; — стихотворение цосыцты
ядлап алыу; — уроки сабацты уйренип
алыу; 2. кого-что, чему или с неопр. уйре-
тиу; — ремеслу енерге уйретиу.
ВЫУЧцИТЬСЯ сов. 1. чему или с неопр.
уйренип алыу, уйрениу, оцып бнлип алыу,
эдетлениу; — иться писать жазыуды уйре-
нип алыу; ~ иться играть в шахматы
шахмат ойнауды уйрениу; 2. (закончить
обучение) оцыуды питкерип шыгыу; я —усь
и буду инженером мен оцыуды питкерген-
нен соц инженер боламан.
ВЫУЧКЦА ж. разг. 1. (действие) уйре-
ниу, шэкирт болыу; пройти — у шэкирт
болыуды етиу; 2. (умение) алган билим,
уйренген енер, усталыц; хорошая —а
жацсы уйренген енер.
ВЫХАЖИВАТЬ I несов. см. выходить I.
ВЫХАЖИВАТЬ II несов. см. выходить II.
ВЫХВАТИТЬ сов- 1. кого-что (вырвать,
отнять) жулып алыу, тартып алыу; —
книгу из рук китапты цолынан жулып
алыу; 2. что (извлечь, вынуть) бирден
шыгарып алыу, бирден сууырып алыу;
— саблю из ножен цылышты цынынан
бирден сууырып алыу; 3. что, перен. дус
келгенин алыу, узип алыу, жулып алыу;
— цитату из текста тек стен цитатаны жу-
лып алыу.
ВЫХВАТЫВАТЬ несов. см. выхватить.
ВЫХЛОПАТЫВАТЬ несов. см. выхло-
потать.
ВЫХЛОПОТАТЬ сов. что сорап алып
бериу, цууыныу, сораныу; — разрешение
на что-л. бир нэрсеге рухсат сорап алып
бериу.
ВБ1ХОД м. 1. шыгыу; — на работу жу-
мысца шыгыу; — книги в свет китаптыц
жарыцца шыгыуы;-— в отставку отставкага
шыгыу; — актёра на сцену актердиц сацна-
га шыгыуы; 2. (место) шыгыу орны, шы-
гатугын жер, шыгыу цапы; запасный —
запастагы шыгатугын цапы; 3. перен.
цутылыу жолы, жол, дэмел, усыл, илаж,
шара; найти — из трудного положения
цыйын аудалдан цутылыудыц илажын та-
быу; 4. (количество произведённого про-
дукта) ©ним, шыццан; — зерна с гектара
дэр гектардаи алынган дэннин. еними; <•
дать — гневу ашыуын шыгарыу; знать
все ходы и — ы дэмме нэрседен хабары
болыу.
ВЫХОДЕЦ м. 1. (переселенец из другой
страны) кешип келген; 2. уст. шыццан,
шыгысы; он — из крестьян дийханнан
шыццан.
ВЫХОДИТЬ I сов. что и без доп., разг,
(исходить) гезип шыгыу, аралап шыгыу.
ВЫХОДИТЬ II сов. кого-что 1. сауал-
тыу, багып тэуир етиу, багып сауалтыу;
— больного ауырыуды багып сауалтыу;
2. (вырастить) элпешлеп есириу, есирип
жетистириу.
ВЫХЦОДЙТЬ несов. 1. см. выйти;
2. (быть обращённым куда-л.) шыгыу,
вых
— 146 —
царау; окна ~6дят в сад терезелер барда
царайды; 3. 3 л. ед. ч. наст. вр. выходит
в знач. вводи, сл. демек, онда, ондай бол-
ганда, солай етип; ~6дит, что он был прав
демек, оныки дурыс болган рой; вывод
этот» ~6дит, был правилен демек, бул жуу-
мац дурыс болган деген сез; <> это не
~6дит у меня из головы бул мениц ядым-
нан шыцпайды, бул мениц ойымнан шыц-
пайды.
ВЫХОДКА ж. тэртипсиз цылыц, едеп-
сизлик, турпайылык; ребяческая ~ бала-
лыц цылыц.
ВЫХОДИ ||0Й прил. 1. шыгатугын; ~ая
дверь шыратугын капы; 2. байрамда кийе-
тугын, жыйынлыцца кийетурын; ~6й кос-
тюм жыйынлыцца кийетурын костюм;
3. дем алые; ~6й день дем алые кун; 4. в
знач. сущ. м. выходной (день отдыха)
дем алые кун; у меня сегодня ~ой бугин
менде дем алые кун; 5. в знач. сущ. м.
выходной и ж. выходная (тот, кто сво-
боден) дем алые кунли адам; <> ~6е посо-
бие шыгыу пулы, босау пулы; ~ая роль
шыгып кериниу роли; ~ые данные полигр.
китаптыц шыгыуы хаццындагы маглыу-
матлар.
ВЫХОЛАЩИВАТЬ несов. см. выхоло-
стить.
ВЫХОЛЕННЫЙ 1. прич. от выхолить;
2. прил. элпешлеп есирилген, элпешлеп
кутилген, элпешлеп тэрбияланран.
ВЫХОЛИТЬ сов. кого-что элпешлеп
есириу, элпешлеп кутиу, элпешлеп тэр-
биялау; ~ ребёнка баланы элпешлеп
есириу.
ВЫХОЛОСТИТЬ сов. 1. кого пишиу; ~
жеребца айгырды пишиу; 2. что, перен.
негизги мэнисин кетириу, мэниссиз етип
таслау; ~ идею идеяныц. негизги мэнисин
кетириу.
ВЫХУХОЛЬ м. выхухоль (хщйуан л;вм
териси).
ВЫЦАРАПАТЬ сов. 1. что тырнап жа-
зыу, тырнап сызыу; ~ надпись хатты
тырнап жазыу; 2. кого-что, разг, (извлечь
откуда-л.) тырнап алыу, жаралау, тыр-
нап жоц етиу; 3. кого-что, перен. разг,
(с трудом достать) еплеп алыу, зордан
алыу, зордан цутцарып алыу.
ВЫЦАРАПЫВАТЬ несов. см. выцара-
пать.
ВЫЦВЕЦСТИ сов. оцып кетиу, тусин
езгертиу, реци кетип калыу; материя ~ла
на солнце гезлеме куннен оцып кетти.
ВЫЦВЕТАТЬ несов. см. выцвести.
ВЫЦЕДИТЬ сов. что 1. (вылить) сузип
агызыу, сузип цуйыу, арызыу, сыр цып
цуйыу; ~ пиво из бочки бочкадан пивоны
сырцып цуйыу; 2. прост, (медленно вы-
пить) эстен ишиу.
ВЫЦЕЖИВАТЬ несов. см. выцедить.
вычеканивать несов. см. вычеканить.
ВЫЧЕКАНИТЬ сов. что, на чём басып
шыгарыу, ислеп шыгарыу; монету тецге
ислеп шыгарыу.
ВЫЧЕРКИВАТЬ несов. см. вычеркнуть.
ВЫЧЕРКНУТЬ сов. кого-что сызып тас-
лау Л сызып жибериу, еширип таслау; <
~ из памяти умытып кетиу, ядтан шыга-
рып таслау; ~ из своей жизни ези ушын
жоц деп есаплау.
ВЫЧЕРПАТЬ сов. что, из чего сузип
алыу, сырцып алыу, босатып таслау.
ВЫЧЕРПЫВАТЬ несов. см. вычерпать.
ВЫЧЕРТИТЬ сов. что сызып алыу,
сызып ислеу; ~ план чего-л. планды
сызып алыу.
ВЫЧЕРЧИВАТЬ несов. см. вычертить.
ВЫЧЕСАТЬ сов. 1. кого-что тарау. та-
ран айырыу, тарап болыу; ~ волосы шаш-
ты тарау; 2. что (очистить, обработать)
тарап тазартыу, тарап ислеп шыгыу; ~
лён зыгырды тарап тазартыу.
ВЫЧЕСТЬ сов. 1. что, из чего алыу,
алып таслау, кемитиу, шыгарып таслау;
из двадцати ~ десять жигирмадан онды
алып таслау; 2. что, с кого, из чего (удер-
жать при расчёте) услап цалыу, тутып
цалы^, шегирип цалыу.
ВЫЧЁСЫВАТЬ несов. см. вычесать.
ВЫЧЕТ м. 1. (действие) услап цалыу,
тутып цалыу, шегириу; произвести ~
есаплап услап цалыу; 2. (удержанная
сумма) шегирилген ацша, услап цалын-
ган ацша, тутылган пул; ~ составляет
два рубля тутылган пул еки манат болады;
<> за ~ом тутып цалынганнан басца, устап
цалынганнан басца.
ВЫЧИСЛЕНИЕ с. 1. (действие) есаплап
шыгарыу, есаплау; ~ стоимости бахасыц
есаплау; 2. (результат, подсчёт) есаплап
шыгарылган нэтийже.
ВЫЧИСЛЙТЕЛЬНЦЫЙ прил. есаплау...,
есаплаушы, есаплайтугын; <~ая таблица
есаплау таблицасы; ~ые машины есап-
лайтугын машиналар; ~ый центр есаплау
орайы.
ВЫЧИСЛИТЬ сов. что есаплау, есаплап
шыгарыу; ~ площадь посева егистин
келемин есаплап шыгарыу.
ВЫЧИСЛЯТЬ несов. см. вычислить.
ВЫЧИСТИТЬ сов. кого-что тазалау,
тазалап койыу, тазартыу; ~ сапогй етикти
тазалап цойыу; ~ лошадь атты тазалау;
~ посуду ыдысты тазалау.
вычиститься сов. разг, тазартылы},
тазаланыу; ~ после дороги жол журип
келгеннен кейин тазаланыу.
ВЫЧИТАЕМОЕ с. мат. кемитиуши,
алыныушы.
ВЫЧИТАНИ||Е с. мат. алыу, кемитиу,
шегириу; знак ~я алыу белгиси; про-
извести ~е алып тастау.
ВЫЧИТАТЬ сов. что 1. разг, (читая
узнать) оцып билиу; 2. (выправить) оцып
дузетиу; ~ гранки гранкаларды оцып
дузетиу.
ВЫЧИТАТЬ несов. см. вычесть.
ВЫЧИТКА ж. оцып дузетиу, оцып ду-
зетип шыгыу; ~ рукописи кол жазбаны
оцып дузетиу.
ВЫЧИТЫВАТЬ несов. см. вычитать.
ВЫЧИЩАТЬ несов. см. вычистить.
ВЫЧИЩАТЬСЯ несов. см. вычиститься.
ВЫЧУРНО нареч. аса эшекейлеп, бир
турли етип; ~ говорить аса эшекейлеп
сейлеу.
— 147 —
ВЬЮ
ВЫЧУРНОСТЬ ж. аса эшекейлилик,
бир турлилик; ~ языка тилдиц бир тур-
лилиги.
ВЫЧУРНЫЙ прил. аса эшекейли, бир
турли; ~ стиль бир турли стиль.
ВЫШАГИВАТЬ несов. разг, салмацлап
адым атыу, адымлап барыу.
ВЫШВЫРИВАТЬ несов. см. вышвырнуть.
ВЫШВЫРНУТЬ сов. кого-что, разг.
1. (выбросить, выкинуть) ылацтырып тас-
лау, ылацтырып жибериу, зыцгытып жи-
бериу; 2. перен. (выгнать) цууып жибе-
риу, шыгарып жибериу.
ВЫШЕ 1. сравнит, ст. от прил. высо-
кий и нареч. высоко жоцарырац, бийигирек,
бэлентирек; эта скамейка ~ той бул ска-
мейка оннан бийигирек; 2. нареч. (сверх
чего-л.) жоцары, бийик; дети от пяти лет
и ~ бес жастагы х.эм оннан жоцары бала-
лар; 3. предлог с род. п. (сверх чего-л.)
жоцары; температура ~ нуля температура
нульден жоцары; 4. предлог с род. п.
(вверх по течению реки) ерге царай; ~
города Горького Горький цаласынан ерге
царай; <> как говорилось ~ жоцарыда
айтылгандай.
ВЫШЕ9 1-;оспа сезлердиц «жоцарыда, бу-
рый» деген мэнини билдиретунын биринши
белеги, мыс.: вышесказанный жоцарыда
айтылган.
ВЫШЕИЗЛОЖЕННЫМИ прил. жоцарыда
баян етилген, жоцарыда айтылган; ~е
доводы жоцарыда келтирилген дэлиллер.
вышел, вышла, вышло, вышли прош.
вр. от выйти.
ВЫШЕСТОЙЩИЦЙ прил. жоцаргы;
инстанции жоцаргы инстанциялар.
ВЫШЕУПОМЯНУТЫЙ прил. жоцарыда
ескертилген.
ВЫШИБАТЬ несов. см. вышибить.
ВЫШИБИТЬ сов. разг. 1. что (выбить)
урып шыгарыу, Урып тусириу, цагып
тусириу; ~ дверь цапыны урып тусириу;
2. кого-что (выгнать) цууып шыгарыу,
цууып шыгыу, айдап шыгыу.
ВЫШИВАЛ ЬНЦЫЙ прил. нагыс сала-
тугын, кесте тигетугын; ~ая машина
кесте тигетугын машина.
ВЫШИВАЛЬЩИЦА ж. тигиуши хаял,
кесте тигиуши хаял.
ВЫШИВАНИ1|Е с. 1. (действие) нагыс
салыу, нагыслау, кесте тигиу; обучаться
~ю кесте тигиуге уйрениу; 2. (вышивае-
мая вещь) кестели зат, нагыслы зат.
ВЫШИВАТЬ несов. см. вышить.
ВЫШИВКА ж. 1. (действие) нагыс са-
лыу, нагыслау, кесте тигиу; 2. кесте, на-
гыс; нарядная ~ керкемли кесте.
ВЫШИН IIА ж. 1. (высота) бийиклик,
жоцарылыц, бэлентлик; ~бй в двадцать
метров бийиклиги жигирма метр; 2. (высь)
бийик аспан, диц аспан, шыц аспан; орёл
парил в ~ё буркит дин аспанда ушып
журди.
ВЫШИТЦЫЙ 1. прич. от вышить;
2. прил. кестели, нагыс салынган, кестелеп
тигилген; ~ая рубашка кестели кейлек.
ВЫШИТЬ сов. что нагыслау, кестелеу,
кестелеп тигиу.
ВЫШКА ж. минбар, вышка; наблюда-
тельная ~ бацлау минбары; буровая ~
бураулау вышкасы.
ВЫШКОЛИТЬ сов. кого-что, разг, цатац
тэрбиялау, цатты тэртипке уйретиу.
ВЫШЛИФОВАТЬ сов. что жылтыр етип
тегислеу.
ВЫШЛИФОВЫВАТЬ несов. см. вышли-
фовать.
ВЫШМЫГНУТЬ сов. разг, билдирмей
кетип цалыу, жылт етип шыгып кетиу;
~ в открытую дверь ашыц турган цапы-
дан жылт етип шыгып кетиу.
ВЫШТУКАТУРИВАТ Ь несов. см. вы-
штукатурить.
ВЫШТУКАТУРИТЬ сов. что сыбап шы-
гыу, сыбап болыу; ~ стены дома жайдыц
дийуалларын сыбап болыу.
ВЫШУТИТЬ сов. кого-что кулки етиу,
дэлкек етиу, дегишиу.
ВЫШУЧИВАТЬ несов. см. вышутить.
ВЫЩИПАТЬ сов. что жулып алыу,
жулып таслау, жулыу; ~ траву шепти
жулып таслау; ~ перья пэрлерди жулып
алыу.
ВЫЩИПЫВАТЬ несов. см. выщипать.
ВЫЯВИТЬ сов. 1. что (проявить) кер-
сетиу; ~ свой способности езиниц уцып-
лылыгын керсетиу; 2. кого-что (вскрыть,
обнаружить) ашып бериу, ашып керсетиу,
бетин ашыу; ~ недостатки в работе жу-
мыстагы кемшиликлерди ашып керсетиу,
жумыстагы кемшиликлердпн бетин ашыу.
ВЫЯВИТЬСЯ сов. керсетилиу, билиниу,
ашылыу.
ВЫЯВЛЯТЬ несов. см. выявить.
ВЫЯВЛЯТЬСЯ несов. см. выявиться.
ВЫЯСНЕНИЕ с. аныцлау; ~ вопросов
мэселелерди аныцлау, сауалларды аныц-
лау.
выяснить сов. что, у кого аныцлау,
аныц етиу, тексерип билиу, шешиу.
ВЫЯСНИ ||ТЬСЯ сов. аныцланыу, ше-
шилиу, белгили болыу; дело ~лось ис
аныцланды.
ВЫЯСНЯТЬ несов. см. выяснить,
выясняться несов. см. выясниться.
ВЬЕТНАМСКИЙ прил. Вьетнам..., вьет-
намлы.
ВЬЕТНАМЦЫ мн. (ед. вьетнамец м.,
вьетнамка ж.) вьетнамлылар, вьетнам-
шылар (Вьетнам халцы).
вьётся наст. вр. от виться.
вью, вьёшь и т. д. наст. вр. от вить.
ВЬЮГА :нс. боран, царлы боран, была-
гай боран.
ВЬЮК м. жук, тец.
ВЬЮН м. жыл ан балыц; < вертеться
~бм 1) тынбай айланыу, цозгалыу; 2) (уви-
ваться около кого-л.) айналшыцлау, жа-
гыныу.
вьюнок м. шырмауыц.
вьюсь, вьёшься и т. д. наст. вр. от
виться.
ВЬЮЧИТЬ несов. кого-что жуклеу,
артыу, тецлеу; ~ верблюда туйеге жук
артыу.
ВЬЮЧНЦЫЙ прил. жуклейтугын, ти-
йейтугын, артатугын, жук тасыйтугын;
10*
вью
— 148 —
~ое седло жук артылатутын ер; ~ое
животное жук тасыйтуьын келик.
ВЬЮШКА ж. тартпа (морыныц).
ВЬЮЩИЦЙСЯ 1. прич. от виться;
2. прил. ермелеуши, оралып есетугыя, шыр-
малатурын, шырмауыд; ~еся растения
шырмауыд есимликлер, ермелеп есетурын
есимликлер; 3. прил. буйра..., буйралан-
ран, шийралран; ~еся волосы буйра
шаш.
вяжет наст. вр. от вязать.
вяжется наст. вр. от вязаться.
вяжу, вяжешь и т. д. наст. вр. от
вязать.
ВЯЖУЩИЙ 1. прич. от вязать; 2. прил.
уйретурын, туршиктиретугын; ~ вкус тур-
ши ктиретурын дэм.
вяз м. вяз (араш).
ВЯЗАЛЬНЫМИ прил. байлау..., то-
кыу..., байлайтугын, тоцыйтугын; ~е спи-
цы тоцыу тебенлери.
ВЯЗАЛЬЩИК м. байлаушы, тоцыушы.
ВЯЗАЛЬЩИЦА женск. от вязальщик.
ВЯЗАНИЕ с. 1. байлау, баулау, тацыу;
2. тоцыу; ~ чулок шулыц тоцыу.
ВЯЗАНКА ж. бир бау, бир бууат; ~
дров бир бау отын.
ВЯЗАНЫ1|Й прил. тоцылган; ~е пер-
чатки тоцылган цолгап.
ВЯЗАНЬЕ с. тоцылган нэрсе; красивое
~ сулыу тоцылган нэрсе.
ВЯЗАТЬ несов. 1. кого-что байлау,
баулау; тацыу; ~ снопы дэстелерди баулау;
~ руки кому-л. цолын тацыу; 2. что тоцыу;
~ чулки шулыц тоцыу; 3. безл. (быть
вяжущим) туршиктириу, уйириу; вяжет
во рту аузымды уйирип тур.
ВЯЗАТЬСЯ несов. байланысыу, сэйкес
келиу, келисиу, ылайыц болыу; его слова
плохо вяжутся с его делами оныц сезлери
ислерине сэйкес келмейди; не вяжется
келиспей тур, алыспай тур.
ВЯЗКА ж. 1. (связывание) байлау, баулау;
тацыу; ~ снопов дэстелерди баулау; 2.
(крючком, спицами) тоцыу.
ВЯЗКЦИЙ прил. 1. (клейкий, тягучий)
жабысцац, жуццыш; ~ое вещество жабыс-
цац зат; 2. (топкий) уйма...; ~ое дно реки
дэрьяныц уйма туби.
вязкость ж. жабысцацлыц, жуццыш-
лыц; ~ глины ылайдыц жабысцацлыгы.
ВЯЗНУТЬ несов. батыу, батып цалыу;
~ в грязи батпацца батьгу.
вязь ж. лингв, бириктирип жазыу,
хэриплерди цосып жазыу; арабская ~
араблардыц хэриплерди цосып жа-
зыуы.
ВЯЛЕНЦЫЙ прил. дад, дадланран, кун-
ге кепкен, кептирилген; ~ое мясо дад-
ланган геш, дад ет.
вйлить несов. что цацлау, кунге кеп-
тириу; ~ рыбу балыцты цацлау.
ВЯЛИТЦ ься несов. цацланыу, кунге
кебиу; рыба ~ся балыц цацланып тур.
ВЯЛО нареч. хош жацпай; ~ говорить
хош жацпай сейлеу.
ВЯЛОСТЬ ж. 1. босацлыц, солып цал-
ганлыц, генерип цалганлыц; ~ мышц
булшыц еттиц босацлыгы; 2. (отсутствие
бодрости) хуждансызлыц, кеуилсизлик.
ВЯЛЦЫЙ прил. 1. солып цалган, солы-
ган; ~ые цветы солыган гуллер; 2. босац,
солып цалган, генерген; ~ая кожа генер-
ген тери; 3. хуждансыз, кеуилсиз; ~ое
настроение кеуилсиз кейип.
ВЯНУТЦЬ несов. солыу, семиу; листья
~ жапырацлар солыйды; уши ~ цу-
лацца жацпайды, еситкиц келмейди.
ГА с. нескл. см. гектар.
ГАБАРДЙН м. габардин (жун гезлеме).
ГАБАРДИНОВЫЙ прил. габардин...; га-
бардиннен исленген, габардиннен тигил-
ген.
ГАБАРИТ м. габарит (1. затлардыц
шекленген сыртцы келбети-, 2. ж.-д. рельс
жолынан цурылыс шегарасына дейинги ара-
лыц).
ГАВАН ь ж. гавань (самалдан хрм тол-
цыннан сацланран кемелер пгоцтауга арнал-
'ран орын).
ГАВКАТЬ несов. прост, уриу, шабала-
ныу, арсылдау.
ГАВКНУТЬ сов. и однокр. урип жибериу.
ТАГА ж. зоол. гага (арца тециз уйреги).
гл г Ард ж. зоол. гагара (цус).
ГАГАУЗСКИЙ прил. гагауз..., гагауз-
.-дыц; ~ язык гагауз тили.
ГАГАУЗЫ мн. (ед. гагауз л., гагаузка ж.)
гагаузлар (Украина ССРында, Молдавия
ССРында, тарыда Болгарияда хрм Румыния-
’да туры^шы халыц).
ГАГАЧИЙ прил. гага..., гаганыц; ~ пух
гага пэри, гага мамыгы.
ГАД м. 1. мн. гады баца-шаян (мыс.
жылан, цурбаца уэл т. б.); 2. перен. бран.
харамзада.
ГАДАЛКА ж. палкер хаял.
ГАДАНИЕ с. 1. (предсказание) пал ашыу,
цумалац салыу; ~ на картах соцтага царап
пал ашыу; 2. (предположение) болжау,
шамалау, жоспарлау.
ГАДАТЕЛ ЬНЫЦЙ прил. 1. (служащий
для гадания) пал ашыуга арналган; 2.
(основанный на догадках) болжауга тийкар-
ланган, шамалауга асасланган; гуманлы,
нагуман; ~е выводы болжауга тийкарлан-
ган жуумацлар.
ГАДА||ТЬ несов. 1. (предсказывать) пал
ашыу, цумалац салыу; 2. о ком-чём (стро-
ить предположения) болжау, жорыу, ша-
малау; он думал и ~л ол ойлады хэм ша-
мал ады.
ГАДИНА ж. разг, презр. харамы, сумы-
рай, иплас адам.
ГАДИТЬ несов. разг. 1. (о животных)
ыласлау, былгау, ипласлау; 2. кому-чему,
перен. (вредить) жаманлыц етиу, зыян
тийгизиу, исти бузыу.
— 149 —
ГАЛ
ГАДКИЙ прил. жеркенишли, харамы,
жарамас, пос; ~ человек жеркенишли адам.
ГАДКО нареч. жеркениш, харамы, жа-
рамас; ~ на душе журекте жеркениш.
ГАДЛЙВОСТЦЬ ж. жеркенишлилик,
жеркениушилик; чувство ~и жеркениш -
лилик сезими.
ГАДЛЙВЦЫЙ прил. жеркенишли; ~ое
чувство жеркенишли сезим.
ГАДОСТ(( Ь ж. разг. 1. (что-л., вызы-
вающее отвращение) жеркенишли нэрсе;
2. (подлость) харамылыд, жузи каралык;
делать ~и харамылыд етиу, жузи дара-
лык етиу.
ГАДЮКА ж. 1. (ядовитая змея) зэхэрли
дара жылан; 2. прост, бран. шагып сей-
лейтугын адам, жузи дара.
ГАЕЧНЫЙ прил. гайка...; ~ ключ гай-
ка ашары.
ГАЖЕ сравнит, ст. от прил. гадкий
и нареч. гадко жеркенишлирек, жарама-
сырад, пэсирек.
гажу, гадишь и т. д. наст. вр. от гадить.
ГАЗ I м. 3. газ; углекислый ~ кемир
турышлы газ; удушливые газы демик-
тириуши газлар, туншыцтыратугын газ-
лар; 2, мн. газы (в кишечнике) иштеги
жел;<> дать ~ тезлигин кебейтиу; сбавить
~ тезлигин пэсейтиу; на полном ец
жоцары тезликте.
ГАЗ II м. (ткань) газ, жуца жипек
гезлеме.
ГАЗГОЛ ЬДЕР л!, тех. газгольдер (газ
сацланатуеын, жыйналатуеын цурылыс).
ГАЗЁЛЬ I ж. зоол. газель, тау ешки.
ГАЗЕЛЬ II ж. лит. газзел.
ГАЗЕТА ж. газета; ежедневная ~ кун-
дел икл и газета; стенная ~ дийуалы газета.
ГАЗЁТНЦЫЙ прил. газета..., газеталыц;
~ая статья газета мацаласы.
ГАЗЕТЧИК м. 1. разг, (сотрудник газе-
ты) газета хызметкери, газетчик; 2. (про-
давец газет) газета сатыушы.
ГАЗИРОВАНИЕ с. газластырыу, газлау,
газ жибериу.
ГАЗИРОВАННЦЫЙ 1. прич. от газиро-
вать; 2. прил. газланган; ~ая вода газлан-
ган суу.
ГАЗИРОВАТЬ несов. что газландырыу,
газлау, газ жибериу; ~ воду сууды газ-
ландырыу.
ГАЗИФИКАЦИЯ ж. тех. 1. (снабже-
ние газом) газ бенен тэмийинлеу, газлан-
дырыу; 2. газификация, газга айландырыу,
газластырыу (цатты отынды жасалма
турде газга айландырыу)-, ~ каменного
угля тас кемирди газификациялау.
ГАЗИФИЦИРОВАННЫЙ 1. прич. от
газифицировать; 2. прил. газластырыл-
ган.
ГАЗИФИЦИРОВАТЬ сов. и несов. что 1.
газификациялау, газ бенен тэмийинлеу,
газландырыу; ~ дома жайларды газ бенен
тэмийинлеу; 2. газификациялау, газга ай-
ландырыу, газластырыу; уголь кемерди
газга айландырыу.
ГА 30s цоспа сезлердиц «газ, газы» деген
мэнини билдиретугын биринши белеги,
мыс.-, газоснабжение газ бенен тэмийинлеу.
ГАЗОВЩИК м. газовщик, газификация
хызметкери.
ГАЗОВ ||ЫЙ I прил. 1. газ..., газ бенен;
~ое отопление газ бенен жагыу; ~ая тур-
бина газ турбинасы; 2. газ долланган;
~ая атака газ долланган хужим.
ГАЗОВЫЙ II прил. газ..., жуда жипек-
тен; ~ шарф жуда жипек шарф.
ГАЗОГЕНЕРАТОР м. тех. газогенера-
тор (цатты ямаса суйыц отынды жагату-
гын, газга айландыратугын аппарат).
ГАЗОЛИН м. газолин (нефть газынан
я нефтьтиц езинен алынатугын суйыц зат).
ГАЗОМЁР м. тех. газомер, газ елшеуиш
(барлыц газды х,ам оныц цанша сарып етил-
генин керсететугын эсбап).
ГАЗОМЕТР м. тех. газометр (газды жый-
найтуеын, сацлайтугын, елшейтугын эс-
бап).
ГАЗОН л!, газон (цаладагы багларда,
майданшаларда есетуеын ушы цырцылган
екпели шеплер).
ГАЗОНЕПРОНИЦАЕМОСТЬ ж. газ ет-
пейтугынлыд, газ еткермейтугынлыд, газ
кирмейтугынлыд.
ГАЗОНЕПРОНИЦАЕМЫЙ прил. газ
етпейтугын, газ еткермейтугьш, газ кир-
мейтугын.
ГАЗОНОСНОСТЬ ж. газлылыц.
ГАЗОНОСНЫЙ прил. газлы.
ГАЗООБМЕН м. биохим. газ алмасыу
(организмниц бир газларды цабыл етиу,
екиншилерин сыртца шыгарыу процесса).
газообрАзнцый прил. газ тэризли,
газ туриндеги; ~ое вещество газ тэризли
зат; ~ое состояние газ туриндеги турысы,
газ туриндеги жагдайы.
ГАЗООБРАЗОВАНИЕ с. газ жагдайына
келиу, газга айланыу.
ГАЗОПРОВОД м. газопровод.
ГАЗОПРОВОДНЫЙ прил. гаэспроводлы,
газопроводлыц.
ГАЗОПРОНИЦАЕМОСТЬ ж. газ етету-
гынлыц, газ еткеретугынлыц, газ кириу-
шилик.
ГАЗОПРОНИЦАЕМЫЙ прил. газ ете-
тугын, газ еткеретугын, газ киретугын.
ГАЗОРАСПРЕДЕЛЕНИЕ с. газды мел-
шерлеу, газ белистириу.
ГАЗОСНАБЖЕНИЕ с. газ бенен тэми-
йинлеу.
ГАЗ'ОУБЁЖИЩЕ с. воен, газдорган (уу-
лы газдан сацланыу ушын арналган орын).
ГАЗОХРАНИЛИЩЕ с. газхана, газ сад-
лагыш.
ГАЙКЦА ж. гайка, буранда; <> подкру-
тить ~и таланты кушейтиу.
ГАЙМОРИТ м. мед. гайморит (мурын-
ныц ишиниц сууыцтан исиуи).
ГАК м. разг.: с гаком эдеуир асдан,
тэупрад артып кеткен; ему лет сорок с га-
ком оныц жасы дырыдтан эдеуир асдан. ,
ГАЛАКТИКА ж. астр, галактика (жул-
дызлардыц бирлескен системасы).
ГАЛАКТЙЧЁСКИЙ прил. астр, галак-
тикалыд, галактиканыц...
ГАЛАНТЕРЁЙНЦЫЙ прил. галантерея,
галантереялыц; ~ые товары галантерея-
лык товарлар-
ГАЛ
- 150 —
ГАЛАНТЕРЕЯ ж. собир. галантерея (та-
залыцца керекли майда затлардыц жалпы
аты, мыс.: айна, тарац, сабын %эм т. б.).
ГАЛАНТНОСТЬ ж. огада сыпайылыд,
элпайымлыд.
ГАЛАНТНЫЙ прил. огада сыпайы, эл-
пайым.
ГАЛДЁЖ -и. разг, шауцым, гауга, уу-
-шуу, бацырыспа.
ГАЛДЕТЬ несов. разг, шауцым етиу,
гауга шыгарыу, уу-шуу болыу, бацырысыу.
ГАЛЕРЕЯ ж. 1. галерея (узын дэлиз
ямаса жайдыц алды бетиндеги балкон)',
2. галерея; картинная ~ суурет галерея-
сы; 3. галерея (театрдыц ец жоцаргы
ярусы).
ГАЛЁРКА ж. разг. см. галерея 3.
ГАЛЕТА ж. галета (кептирилген шврек).
ГАЛИМАТЬЦЯ ж. разг, мэниссиз сез,
не болса сол, мылжыц гэп; нести ~ю мыл-
жыц гэп айтыу, не болса соны айтыу.
ГАЛИФЕ только мн. нескл. галифе
(шалбардыц айрыцша пишилген тури).
ГАЛКА ж. узацша.
ГАЛЛОН м. галлон (Англияда, АЦШта
суйыц ,\ам шубырма затлардыц елшеуи-
ши).
ГАЛЛЮЦИНАЦИЯ ж. галлюцинация,
елеслеушилик, кезге кериниушилик.
ГАЛЛЮЦИНИРОВАТЬ несов. галлюци-
нациялау, елеслеу, кезге кериниу.
ГАЛОГЕН м. галоген (химиялыц эле-
мент).
ГАЛОГЕННЫЙ прил. галогенлик, гало-
генли.
ГАЛОИД м. см. галоген.
ГАЛОП м. дос аядлап шабыу, дос аягына
жибериу, шодырадлатып шабыу.
ГАЛОПИРОВАТЬ несов. дос аядлап ша-
быу, дос аягына жибериу, шодырадлатып
шабыу.
ГАЛОПОМ нареч. 1. (вскачь) дос аядлап,
дос аядда жиберип, шодырадлап; 2. пе-
рен. (очень быстро) жудэ тез, эбден тез.
ГАЛОЧИЙ прил. узадша..., узадшаныц.
ГАЛОШ || И мн. (ед. галоша ж.) геуиш,
галош; сесть в ~у галошда отырыу,
долайсыз жагдайга тусиу; посадить кого-
-либо в ~у долайсыз жагдайга тусириу.
ГАЛС м- мор. галс (1. желцомлы кеме-
ниц самал менен салыстыргандагы жаг-
дайы; 2. желцомныц теменги муйешин бай-
лап цоятугын жууан жип).
ГАЛСТУК м. галстук; <> пионерский ~
пионер, галстуги.
ГАЛУН м. 1. (тесьма) зер жийек; 2.
(нашивка) галун (форма кийимлерине ти-
гилген жицишке алтын я гумис жипек).
ГАЛУШКИ мн. (ед. галушка ж.) узбен.
ГАЛЧОНОК м. узадшаныц палапа-
ны.
ГАЛЬВАНИЗАЦИЯ ж. физ. гальвани-
зация (турацлы электр тогын техника-
лыц я медициналыц мацсетте цолланыу).
ГАЛЬВАНИЗИРОВАТЬ сов. и несов. что,
физ. гальванизациялау.
ГАЛ ЬВАНЙЧЕСКИЙ прил. физ. гальва-
низациялыд; ~ элемент гальванизация-
лык элемент.
ГАЛ ЬВАНОМЕТР м. физ. гальванометр
(кушсиз электр токларын влшейтугын
эсбап).
ГАЛ ьваноплАстйка ж. тех. гальва-
нопластика (бир заттыц формасын алыу
мацсети менен оныц устине цэлип етип
металл цуйыу).
ГАЛ ЬКА ж. жумыры тас, майда сыйдад
тас, майда думалад тас.
ГАМ м. разг, шаудым, улы уагырлы,
уу-шуу; шум и ~ улы шаудым.
ГАМАК м. гамак (жатыу ушын агашца я
баганаларга керип байланган аспалы тор).
ГАМБИТ м. гамбит (шахмат ойынында
тезирек ууужимге етиу ушын бир пияданы
я бир фигураны бериу, жегизиу).
ГАММА I ж. 1. муз. гамма (сеслердиц
бир сазда я кетерицки, я теменлеп келету-
гын бир ямаса бир неше октавадагы цатар
тэртиби)-, мажорная ~ мажор гаммасы;
2. перен. гамма; ~ красок рецлер гаммасы.
ГАММА II ж. гамма (грек алфавитиниц
ушинши хррибиниц аты);-& ~-лучй физ.
гамма нурлары.
ГАНГРЕНА ж. мед. гангрена, ели ет
(цан айланыудыц бузылыуы себебинен дене-
ниц бир жериниц жансызланыуы).
ГАНГРЕНОЗНЫЙ прил. мед. гангреналы,
ели етли.
ГАНГСТЕР м. гангстер (бандит, баспа-
шы, талаушы—АЦШта).
гандикап м. спорт. 1. гандикап (жа-
рыста кушти тецлестириу ушын хрлсиз
жацца берилетугын тийимли шэртлер)',
2. (скачки) бэйги.
ГАНТЕЛИ мн. (ед. гантель ж.) спорт.
гантели (дене шыныцтырыу ушын арнал-
ган саптыц еки жагына орнатылган шойын
шар лар).
ГАОЛЯН м. бот. гаолян (цытай тары).
ГАРАЖ м. гараж.
ГАРАНТЙЙНЦЫЙ прил. гарантиялы, ке-
пил, кепилли; ~ое письмо гарантиялы
хат, кепил хат; ~ый ремонт гарантиялы
ремонт.
ГАРАНТИРОВАННЫЙ 1. прич. от га-
рантировать; 2. прил. гарантияланган, ке-
пилли.
ГАРАНТИРОВАТЬ сов. и несов. 1. что
гарантия бериу, кепил болыу; ~ качество
товаров товарлардыц сапалылыгына кепил
болыу; 2. кого-что, от чего доргау, садлау;
~ от всяких неожиданностей хэр дыйлы
дэуип-дэтерлерден садлау.
ГАРАНТИЦЯ ж. 1. (ручательство) гаран-
тия; часы с ~ей гарантиялы саат; 2. га-
рантия, кепиллик, исеним; в этом ~я
нашего успеха бизиц жетискенлигимиздиц
гарантиясы бунда.
ГАРДЕРОБ м. 1. (шкаф) гардероб, кий-
им шкафы; 2. (раздевальня) гардероб, ки-
йим шешиу ориы, кийим цыстырыу орны;
3. (одежда) гардероб, кийим-кеншек;
у него большой ~ оныц кийим-кеншеги
кеп.
ГАРДЕРОБНАЯ ж. см. гардероб 2.
ГАРДЕРОБЩИК м. гардеробшы, кийим
дыстырыушы.
ГАРДЕРОБЩИЦА женск.от гардеробщик.
— 151 —
ГВА
ГАРДЙНА ж. гардина, эйнек перде.
ГАРДИННЫЙ прил. гардина болатугын,
эйнек перде болатугын.
ГАРЁМ м. 1. (женская половина дома
у мусульман) ишкери; 2. собир. хорем
(мусылманнын цатынлары уам ойнаслары).
ГАРЁМНЫЙ прил. хэрем, хэремдеги,
хэремханадагы-
ГАРКАТЬ несов. см. гаркнуть.
ГАРКНУТЬ сов. и однокр. прост. 1. что
и без доп. цатты бацырып жибериу, кыш-
кырып жибериу; 2. на кого (припугнуть,
прикрикнуть) бацырып цорцытыу.
ГАРМОНИЗИРОВАТЬ сов. и несов. см.
гармонизовать.
ГАРМОНИЗОВАТЬ сов. и несов. что
гармонияластырыу, уйлестириу, сазлау
(музыкальщ шыгармалардьщ аккордларын
гармония зоны бойынша унлестириу).
ГАРМОНИКЦА ж. 1. гармоника, гар-
мон; 2. в знач. нареч. гармоникой, в гармо-
нику цатар майда буклеме; сложить лист
бумаги ~ой цагазды цатарлап буклемелеу;
> губная ~а ауыз бенен шертетугын
гармоника.
ГАРМОНЙРЦОВАТЬ несов. с чем сэйкес
релиу, жарасыу, уйлесиу; его слова ~уют
с его поступками оный, сези исине сэйкес
келеди.
ГАРМОНИСТ м. гармоншы, гармон шер-
тиуши.
ГАРМОНИЧЕСКИ || Й прил. 1. муз. гар-
мониялыц, унлесимлик; 2. см. гармонич-
ный 2; 3. (периодически повторяющийся)
избе-из, тец келген тезликли; ~е колеба-
ния избе-изли шайцалыу.
ГАРМОНЙЧНПЫЙ прил. 1. (благозвуч-
ный) гармониялы, унлес, жагымлы, унам-
лы; ~ое пение жагымлы цосыц; 2. (сораз-
мерный) сэйкес, сэйкесли; ~ое развитие
сэйкесли рауажланыу.
ГАРМОНИЯ ж. 1. (благозвучие) унлеслик,
келисиклик; 2. (согласованность) сэйкес-
лик, келнсимлик; 3. гармония (музыка
теориясыныц бир белими).
ГАРМОНЬ ж. разг. см. гармоника 1.
ГАРМОШКА ж. разг. см. гармоника 1.
ГАРНИЗОН м. воен, гарнизон (цалада
я корганда турган аскерий белим).
ГАРНИЗОННЦЫЙ прил. воен, гарнизон,
гарнизонлыд; ~ая служба гарнизонльщ
хызмет-
ГАРНЙР м. гарнир (гештен, балыщтан
исленген тамакща крсылатуеын татым-
льщ).
ГАРНИТУР м. гарнитур (бир заттыц
то лык, жыйнаеы, комплекта)', ~ мебели
мебель гарнитуры.
ГАРПУН м. мор. гарпун (тециздеги ири
цайуанларды хрм бальщларды атып шаны-
шатуеын узын баулы найза).
ГАРПУНЁР м. мор. гарпуншы (гарпун
атыушы адам).
ГАРПУНИТЬ несов. кого-что гарпунлеу,
гарпун менен аулау.
ГАРПУННЦЫЙ прил. гарпун...; ~ая
пушка гарпун тобы, гарпун ататугын
топ.
ГАРПУНЩИК м. см. гарпунёр.
ГАРТ м. гарт (типография шрифтин
руйыуга арналеан крреасын, калайы ,\ам
сурьманьщ росындысы).
ГАРУС м. гарус (жуннен ийирилген
жиптиц тури).
ГАРУСНЫЙ прил. гарус; гарустан ислен-
ген.
ГАРЦЕВАТЬ несов. атты шебер айдау,
атта жарасыцлы отырып айдау.
ГАРЬ ж. 1. (что-л. горелое) куйик, куй-
ген ийис; 2. (нагар) шор; 3. (в лесу) тогай-
дыц ертенген жери.
ГАСИТЬ несов. что 1. сендириу, ешириу;
~ огонь отты ешириу, отты сендириу; ~
лампу шыраны сендириу; 2. (погашать)
цутылыу, етеу; ешириу; устин сызыу
(марки); ~ задолженность царыздан цуты-
лыу; ~ известь хэкти ешириу, хэкти
сендириу.
ГАСН||УТЬ несов. 1. сениу, ешиу, сенип
цалыу; огонь ~ет от ешеди; 2. перен.
(слабеть) хелсиреу, куши цайтыу, цурыу;
силы ~ут гайрат цайтады.
ГАСТРИТ м. мед. гастрит (ас разан
ауырыуыныц бир тури).
ГАСТРОЛЁР м. 1. театр, гастролёр,
гастролыпы (ойын керсетиу ушын келген
артист); 2. перен. разг, гастролёр (бир
исти уадытша храм. уызьщпай ислейтуеын
адам).
ГАСТРОЛИ мн. (ед. гастроль ж.) гастроль
(шеттен келген артистлердиц цойган
ойынлары).
ГАСТРОЛИРОВАТЬ несов. гастрольга ба-
рыу.
ГАСТРОЛЬНЦЫЙ прил. гастроль..., га-
строльлыц, гастрольлы; <~ая поездка га-
строльга кетиу.
ГАСТРОНОМ м. гастроном (1, дукан;
2. мазалы тамауларды жацсы керетутн
адам).
ГАСТРОНОМИЧЕСКИЙ прил. гастро-
ном..., гастрономиялыд; ~ магазин гастро-
номиялыд магазин.
ГАСТРОНОМИЯ ж. гастрономия (тляр-
ланып цойылеан ямаса таярланыуды талап
ететугын азыц-ауцат затларынын, жалпы
аты, мыс.', колбаса, консервлер храм. т. б.).
ГАТИТЬ несов. что тесеу (батпацлы
жерден етиу ушын агашты я тахтаны
жайыу); ~ болото батпацлы жердн агаш
пеней тесеу.
ГАТЬ ж. тесек, жол тесек, агаш тесек
(батпацлы жерден етиу ушын аеаштан,
шептен исленеди).
ГАУБИЦА ж. воен, гаубица (артилле-
рия тобыныц бир тури).
ГАУБИЧНЫЙ прил. воен, гаубица...
ГАУПТВАХТА ж. воен, гауптвахта, да-
маухана.
гачу, гатйшьг« т. д. наст. вр. от гатйть.
ГАШЁН ||ЫЙ прил.: ~ая известь сенди-
рилген хэк, еширилген хэк, куйдирилген
Хэк.
ГАШЙШ м. бэц, нэше.
гашу, гасишь и т. д. наст. вр. от
гасйть.
ГВАЛТ м. разг, шаукым, бацырыспа,
уу-шуу.
ГВА
152 —
ГВАРДЕЕЦ м. гвардеец, гвардияшы
(гвардияда хызмет етидши эскер).
ГВАРДЕЙСКИЙ прил. гвардия..., гвар-
ди ял ьщ; ~ полк гвардия полки.
ГВАРДИЯ ж. гвардия; Красная ~ ист.
Кызыл гвардия; старая~ перен. ески гвар-
дия, сыналган гайраткерлер.
ГВОЗДИКА I ж. (цветок) гвоздика (гул).
ГВОЗДИКА II ж. собир. (пряность)
дэлемпир.
ГВОЗДИЛ ЬНЦЫЙ прил. mere..., мы-
ыд..., мыйыд шыгарыушы, шеге ислей-
тугын, шеге ислеп шыгарыу; ~ое произ-
водство шеге ислеп шыгарыу ендириси.
ГВОЗДИЧНЫЙ I прил. гвоздика...
ГВОЗДЙЧНЦЫЙ II прил. дэлемпир...;
дэлемпирден исленген; ~ое масло дэлем-
пир майы.
ГВОЗДЦЬ м. шеге, мыйыд; вбивать ~ь
шеге дагыу; <> ~ь сезона мэусимниц ец
баслысы; ~ём засесть хеш далмау, шыдпау;
эта мысль ~ём засела у него в голове
оныц басынан бул ой хеш шыдпады.
ГДЕ нареч. 1. вопр. дай жерде, дайда;
~ вы работаете? сиз дай жерде ислейсиз?;
2. места (обычно с частицей «вот») усы
жерде, сол жерде; вот ~ они! хе булар
усы жерде екен ау!; 3. относ, жерде; там,
~ я был мениц болган жерде; 4. в знач.
частицы дайда, оган дайда; ~ ему это
сделать! буны ислеу дайда оган!;<> ~, ~
уж, ~ (уж) только дай жерлерде, хэмме
жерде, барлыд жерде; ~ я только не бы-
вал мен дай жерлерде болмадым; ~ бы
ни... дайда болсын, дай жерде болсын;
~ бы то нй было дай жерде болмасын;
~ попало дай жер болса сол жерге, дус
келген жерге; ~ можно, ~ нельзя бир
жерде болады, бир жерде болмайды.
ГДЕ-ЛИБО нареч. дайда болса да, дайда
болмасын, бир жерде, дай жерде болса
да.
ГДЕ-НИБУДЬ нареч. см. где-либо.
ГДЕ-ТО нареч. бир жерде, элле дайда;
~ прозвучал гудок паровоза элле дайда
паровоздыц гудоги еситилди; он ~ рабо-
тает ол бир жерде ислейди.
ГЕГЕМОН м. гегемон, басшы, кесем,
жетекши; устем.
ГЕГЕМОНИЯ ж. гегемония, басшылык,
кесемлик, жетекшилик; устемшилик; ~
пролетариата пролетариаттын гегемониясы.
ГЕЙЗЕР м. геол, гейзер (уацты-уацты
фонтан болып атылып туратугын ыссы
су у хуэм. пуу).
ГЕКЗАМЕТР м. лит. гекзаметр (алты
стопалы дактильлик цосыцтыц тури).
гектар м. гектар (10 000 м2 тец жер
коле ми).
ГЕКТО® цоспа сезлердиц «жуз, жуз мэр-
тебе» деген мэнилерди билдиретугын бирин-
ши белеги, мыс.: гектолитр гектолитр,
жуз литр.
ГЕКТОГРАФ м. гектограф (цол жазбаны
ямаса машинкага басылган текстлерди
кебейтип басып шыгаратугын басыу эс-
бабы).
ГЕКТОГРАФИРОВАТЬ несов. что гекто-
графлау, гектографта басып кебейтиу
ГЕКТОГРАФИЧЕСКИЙ прил. гекто
графия..., гектографиялыц; гектографка
арналган.
ГЕКТОЛИТР ж. гектолитр, жуз литр.
ГЕЛИЙ м. гелий (химиялыц элемент)
ГЕЛИО® цоспа сезлердиц темендеги мэ-
нилерди билдиретугын биринши белеги: 1)
Цуяс, Цуясца тийисли, мыс.: гелиофизика
гелиофизика; 2) кун нурыныц жэрдеми
менен исленетугын, цэрекет ететугын,
мыс.: гелиотерапия гелиотерапия.
ГЕЛИОГРАФ м. гелиограф (1. астр,
фотоаппаратлы телескоп; 2. метеор, кун-
ниц цанша уацыт жарыц бергенин ези жаза-
тугын эсбап; 3. воен, цуястыц, куннин
сэулеси арцалы аралыцца, узацлыцца сиг-
нал беретугын аппарат).
ГЕЛИОТРОП м. гелиотроп (1. декора-
тивлик гулли есимлик; 2. цымбат бацалы
тас).
ГЕЛИОЦЕНТРИЗМ м. см. гелиоцентри-
ческий.
ГЕЛ ИОЦЕНТРЙЧЕСКЦИЙ прил.: ~ая
система мира астр, дуньяныц гелиоцентри-
калыд системасы.
ГЕММА ж. гемма (ойылып хат жазыл-
ган я суурет салынган тас).
ГЕМОГЛОБИН м. физиол. гемоглобин
(цанды бояушы зат, ко, ело род ты цэм ке-
мир цышцылтын таратыу уазыйпасын
атцарады).
ГЕМОРРОИДАЛЬНЫЙ прил. мед. гемор-
рой..., бабасырдан болган.
ГЕМОРРОЙ м. мед. геморрой, бабасыр
ГЕМОФИЛИЯ ж. мед. гемофилия, дан
кетиу (цанныц уйымай ага бериуи).
ГЕН® цоспа сезлердиц «бас» деген мэнисин
билдиретугын биринши белеги, мыс.: ген-
план генплан, бас план.
ГЕНЕАЛОГЙЧЕСКЦИЙ прил. генеало-
гиялыд, келип шыгыу, шыгысы бойынша,
~ое дерево шежире, келип шыгыу тараула-
ры; ~ая классификация языков тиллердин
генеалогиялыд классификациясы.
ГЕНЕАЛОГИЯ ж. генеалогия (1. урыу
тарийхы; 2. ^айуанат цэм есимлик тур-
лериниц келип шыгыу ы).
ГЕНЕЗИС л!, генезис, келип шыгыу,
пайда болыу.
ГЕНЕРАЛ м. генерал; ~ армии армия
генералы.
ГЕНЕРАЛ-ГУБЕРНАТОР м. генерал-
-губернатор (бурынгы Россияда х,эм гейпара
капиталистлик еллерде: губернияны басца-
ратугын ец жоцары эскерий администра-
тивлик куши бар адам).
ГЕНЕРАЛИССИМУС м. генералиссимус
(ец жоцаргы эскерий атац хэм сол атацца
ийе болган адам).
ГЕНЕРАЛИТЕТ м. собир. генералитет,
генераллар.
ГЕНЕРАЛ ЬН ЦЫЙ прил. 1. бас, гене
раль, тийкаргы, жетекши, негизги; ~ая
линия партии партияныц бас жолы; ~ый
штаб см. генштаб; 2. шешиуши, ец ке-
рекли, ец соцгы; ~ая репетиция ец соцгы
репетиция, шешиуши репетиция.
ГЕНЕРАЛЬСКИЙ прил. генерал..., гене-
раллык-
— 153 —
ГЕР
ГЕНЕРАТОР м. тех. генератор (механи-
калыц энергиями электр энергиясына айлан-
дыратуеын машина)', ~ переменного тока
ауыспалы токтыц генераторы.
ГЕНЕРАТОРНЫЙ прил. тех. генера-
тор..., генераторлы, генератордыц; ~ газ
генератор газы.
ГЕНЕТИКА ж. биол. генетика (организм-
ниц нэсиллилигин х;эм оньщ езгерип ту-
рыуын изертлейтугын биология илиминиц
бир тарауы).
ГЕНЕТИЧЕСКИЙ прил. генезислик.
ГЕНИАЛЬНОСТЬ ж. гениальлыд, дана-
лыд, данышпанлыд.
ГЕНИАЛ ЬНЦЫЙ прил. 1. гениаль...,
дана, данышпан; ~ый учёный данышпан
илимпаз; 2. гениальлылыд, данышпанлыд;
~ая мысль данышпанлыд пикир; 3. (твор-
чески совершенный) данышпан, данышпан-
лыд, жудэ айрыдша; ~ое произведение
данышпанлыд шыгарма.
ГЕНИЙ м. 1. (высшая степень одарённо-
сти) гений, дана, данышпан; 2. гений,
данышпан, аса талантлы; Ломоносов —
гений русской науки Ломоносов — рус
илиминиц данышпаны.
ГЕНШТАБ м. (генеральный штаб) ген-
штаб (бас штаб).
ГЕО’ цоспа сезлердиц, /Керге цатнасыц-
ларын билдиретугын биринши белеги, мыс.:
геосфера геосфера.
ГЕОБОТАНИКА ж. геоботаника (бота-
никаныц бир белими).
ГЕОГРАФ м. географ (география бойын-
ша цэниге).
ГЕОГРАФИЧЕСКИЙ прил. геогра-
фия..., географиялыц; ~ая карта гео-
графия картасы; ~ая широта география-
лыц кецлик; ~ая долгота географиялыц
узынлыц._
ГЕОГРАФИЯ ж. 1. география; физи-
ческая ~ физикалыц география; экономй-
ческая ~ экономикалыц география; 2. гео-
графия (бир нэрсениц жер устинде жай-
гасыуын изертлеу); ~ животных хайуа-
натлар географиясы.
ГЕОДЕЗИСТ м. геодезист (геодезия бо-
йынша цэниге).
ГЕОДЕЗИЧЕСКИЙ прил. геодезия...,
геодезиялыц; ~ инструмент геодезиялыц
эсбап.
ГЕОДЕЗИЯ ж. геодезия (жердин, форма-
сын, келемин изертлейтугын, оныц бетин
елшейтугын илим).
ГЕОЛОГ м- геолог (геология бойынша
цэниге).
ГЕОЛОГЙЧЕСКЦИЙ прил. геология...,
геологиялыц; ~ая разведка геологиялыц
барлау, геологиялыц изертлеу.
ГЕОЛОГИЯ ж. геология (жердин, цаба-
тыныц цурылысын, составын, тарийхын,
жерде органикалыц тиришиликтиц келип
шыгыу тарийхын, пайдалы жер асты бай-
лыцларын изертлейтугын илим).
ГЕОЛ ОГОРАЗВЁД ОЧНЫ || Й прил. гео-
логиялыц барлау...; ~е работы геология-
лыц барлау жумыслары.
ГЕОМЕТРИЧЕСКИ ИЙ прил. геомет-
рия..., гесметриялыц; ~ая задача гео-
метриялыц мэселе; ~ая фигура геометрия-
лыц фигура.
геометрия ж. геометрия; аналитиче-
ская ~ аналитикалыд геометрия; начер-
тательная ~ сызыу геометр и ясы.
ГЕОМОРФОЛОГИЯ ж. геоморфология
(физикалыц географияныц тарауы).
ГЕОРГИН м. георгин (гул).
ГЕОФИЗИКА ж. геофизика (жердин
физикалыц цэсийетлерин х,эм онда болату-
гын физикалыц процесслер цаццындагы
илимлер жыйнагы).
ГЕОФИЗИЧЕСКИЙ прил. геофизикалыц.
ГЕОХИМИЧЕСКИЙ прил. геохимия.. ,
геохимиялыд.
ГЕОХЙМИЯ ж. геохимия (жердиц хи-
маялыц составын, ондагы химиялыц эле-
ментлердиц таралыу нызамларын изерт-
лейтугын илим).
ГЕОЦЕНТРИЗМ м. см. геоцентрйческий-
ГЕОЦЕНТРЙЧЕСК’ИЙ прил.-. ~ая си-
стема мира астр, дуньяниц геоцентр и к а -
лыд системасы.
ГЕРАЛ ЬДИКА ж. геральдика (герблерди
изертлейтугын тарийх илиминиц жэрдем-
ши бир белеги).
ГЕРАЛЬДИЧЕСКИЙ прил. геральди-
ка..., геральдикалыд.
ГЕРАНЬ ж. герань, газ тамац.
ГЕРБ м. герб; Государственный ~ Совет-
ского Союза Совет Союзыныц Мэмлекетлик
герби.
ГЕРБАРИЗИРОВАТЬ несов. что герба-
рийлеу.
ГЕРБАРИЙ м. бот. гербарий (кептирил-
ген есимликлердиц жыйындысы).
ГЕРБИЦЙДЫ мн. (ед. гербицид м.) хим
гербицидлер (жабайы шеплерди елтире-
тугын зат).
ГЁРБОВЦЫЙ прил. герб..., гербли; ~ая
печать гербли печать; ~ый сбор герб
салыгы.
ГЕРКУЛЕС м. 1. (силач) геркулес, пал-
уан; 2. (крупа) геркулес (сулы жармасы-
ныц бир тури).
ГЕРМАНИЙ м. германий (химиялыц
элемент).
ГЕРМАНСКИЦЙ прил. герман..., герман-
лы; —е языки герман тиллери.
ГЕРМАФРОДЙТ м. цызтеке, гермафро-
дит.
ГЕРМЕТИЧЕСКИ нареч. герметик алы к
етип, сацладсыз етип; ~ закрыть что-л.
сацладсыз етип жабыу.
ГЕРМЕТЙЧЕСКЦИЙ прил. герметика-
лыц, сацлацсыз (х,ауа кирмейтугын); ~ая
кабина герметикалыц кабина.
ГЕРОИЗМ м. дах.арманлыд, ерлик, ба-
тырлыд; трудовой~ мийнет дах.арманлыгы;
проявлять ~ дах.арманлыд ис керсетиу-
ГЕРОИКА ж. цахарманлыц салт, ца-
харманлыц дэстур, батырлыц салт; ~
труда мийнеттиц цахарманлыц салты
ГЕРОИНЯ женск. от герой; -ф- мать-~
цахарман ана.
ГЕРОЙЧЕСКЦИЙ прил. дах.арман, да-
харманлыд, батыр, батырлыд; ^ий по-
ступок батырлыд ис; ~ая борьба дахар-
манлыд гурес.
ГЕР _________________ 154 -__________________________
ГЕРОЙ м. 1. герой, цадарман, батыр;
Герой Советского Союза Совет Союзыныц
Дадарманы; Герой Социалистического Тру-
да Социалистлик Мийнеттиц К,ах,арманы;
2. лит. герой, цадарман; ~ повести по-
вестки геройы.
ГЕРОЙСКИЙ прил. цадарманлыц, ер-
лик, батырлыц; ~ подвиг цадарманлыц ис.
ГЕРОЙСТВО с. дахарманльщ, ерлик,
батырлыц; проявить ~ цахарманлыц кер-
сетиу.
ГЕРЦ м. физ. герц (тербелиу тезлигиниц
бирлиги).
ГЕРЦОГ м. герцог (Батыс Европада
у.укимдар князьлардыц, жоцары. дэрежели
дворянлардыц атасы х,эм сол атацца ийе
болган киси).
ГЕРЦОГЙНЯ ж. герцогтиц даялыцьцзы.
ГЕРЦОГСКИЙ прил. герцог..., герцог-
лик, герцогтиц.
ГЕРЦОГСТВО с. 1. (феодальное госу-
дарство) герцоглик (герцог бийлеген фео-
даллыц мэмлекет); 2. (титул герцога)
герцоглик атац.
ГЕСТАПО с. нескл. гестапо (фашистлик
Германияда жасырын мэмлекетлик поли-
ция).
ГЕСТАПОВЕЦ м. гестаповшы.
ГЕТМАН я. ист. гетман (1. XVI—
XVII эсирлерде Украинада эскерлердиц
басшысы.; XVII—XVIII эсирлерде Украи-
наныц басшысы; 2. XVI—XVII эсирлерде
Польша — Литва мэмлекетиниц цураллы
кушлериниц эскер басшысы).
ГЕТТО с. нескл. гетто (расалыц жэбирлеу
сиясатын цолланатугын гейбир капита-
листлик еллердиц улкен цалаларында еврей-
лерге, негрлерге х,эм т. б. сол сыяцлы улт-
ларга арналеан кварталлар); негритянское
~ негрлер геттосы.
ГИАЦЙНТ м. 1. бот. гиацинт, сумбил;
2. (драгоценный камень) гиацинт (цымбат
бахалы тас).
ГИББОН м. зоол. гиббон (адам тэризли-
лерге жацын маймыл).
ГЙБЕЛ || Ь ж. 1. опат болыу, набыт бо-
лыу, царап болыу, цурыу, елим; ~ь само-
лёта самолёттыц опат болыуы; идти на
верную ~ь аныц елимге кетиу; 2. в знач.
сказ. разг, (несметное множество) огада
кеп, эбден кеп; <> быть на краю ~и улкен
цэуиптиц алдында туры?.
ГЙБЕЛ ЬНЫпЙ прил. опат болыуга алып
келетугын, елимге алып келетугын, набыт
цылатугын, царап ететугын; Хэлекли; ~й
ураган булгиишиликке ушырататугыи да-
уыл; ~е последствия опатца алып келе-
тугын нэтийжелер.
ГЙБКЦИЙ прил. 1. ийилгиш, бугилгиш,
цайысцац; ~ая ветка ийилгиш шаца; 2.
перен. епшил, шебер, ийкемли, алгыр;
~ий ум алгыр ацыл; ~ая политика шебер
снясат.
ГИБКОСТЬ ж. 1. ийилгишлик, бугил-
гишлик, цайысцацлыц; 2. перен. епшиллик,
шеберлик, ийкемлик, алгырлыц.
ГЙБЛЦЫЙ прил. елимге алып келету-
гын, опатца ушырататугыи; ~ое дело
умитсиз ис, болмайтугын ис.
ГЙБНУТЬ несов. за кого-что и без доп
елиу, опат болыу, жоц болыу, набыт бо
лыу, цыйрау.
ГИБРЙД м. гибрид, цоспац (еки турли
есимлик я хайуанларды шагылыстырыудыц
нэтийжесинде алынган таза туцым).
ГИБРИДИЗАЦИЯ ж. гибридлестириу,
цоспацластыры?.
ГИБРИДНЫ Й прил. гибрид..., гибрид-
ли, цоспацлы; ~е семена гибридли туцым-
лар.
ГИГАНТ м. 1. (великан) гигант, нэдэн,
алп, аса ири, ец улкен; 2. перен. гигант,
уллы; ~ науки илимниц гиганты.
ГИГАНТСКИЦЙ прил. 1. (огромный) ги-
гант..., нэдэн, аса ири, ец улкен; 2. перен.
(исключительный) ец зор, ец эхмийетли,
ец уллы; ~е задачи ец уллы уазыйпалар;
<•> идти вперёд ~ми шагами тез хэм табыс -
лы рауажланы?.
ГИГИЕНА ж. гигиена (ден саулыцты
сацлау илажлары цаццындагы илим}; ~
труда мийнет гигиенасы; ~ жилища турату-
гын орынныц гигиенасы.
ГИГИЕНЙЧЕСКИ |Й прил. гигиена...,
гигиеналыц; правила гигиеналыц цэ-
делер.
ГИГИЕНИЧНЫЙ прил. гигиена..., гигие-
налыц.
ГИГРОМЕТР м. физ. гигрометр (хауа-
ныц лэмлигин елшеу ушын цурал).
ГИГРОСКОПЙЧЕСКЦИЙ прил. лэм тарт-
цыш, лэм сициргиш; ~ая вата лэм тарт-
цыш пахта.
ГИГРОСКОПИЧНОСТЬ ж. лэм тар-
тыушылыц; лэм сицириушилик; ~ почвы
топырацтыв, лэм сицириушилиги.
ГИД м. гид (туристлерге цаланыц кеуил
аударарлы жерлерин керсетиуши адам).
ГЙДРА ж. гидра (душшы су уда жасайту-
гын цабыртцасыз майда жэнлик).
ГИДРАВЛИКА ж. гидравлика (суйыц-
лыцтыц тецликти сацлау хэм оныц уа-
рекетлери х,аццындагы, оларды ис жузинде
цолланыу х,аццындагы илим).
ГИДРАВЛИЧЕСКИЙ прил. гидравли-
ка..., гидравликалыц; ~ пресс гидравлика-
лыц пресс.
ГИДРАНТ м. гидрант (ертти ешириу,
кешеге суу себиу ушын цолланылатурын
суу краны).
ГИДРАТ м. гидрат (металлардыц окись-
лери менен суудыц химиялыц бирикпеси).
ГИДРО; сууга ямаса суу цуЦатына цат-
насы бар тусиникти билдиретурын цоспа
сезлердиц биринши белеги, мыс.-, гидробио-
логия гидробиология.
ГИДРОАКУСТИКА ж. гидроакустика
(акустиканыц бир тарауы).
ГИДРОАКУСТИЧЕСКИЙ прил. гидро-
акустика..., гидроакустикалыц.
ГИДРОГЕОЛОГИЯ ж. гидрогеология
(геологияныц бир тарауы).
ГИДРОГРАФ м. гидрограф (1. суу агысы-
ныц тезлигин влшейтурын цурал; 2. гидро-
графия бойынша цэниге).
ГИДРОГРАФЙЧЕСКИЦЙ прил. гидро-
графия..., гидрографиялыц; ~е работы
гидрографиялыц жумыслар.
— 155 —
гип
ГИДРОГРАФИЯ ж. гидрография (гео-
графияныц бир белими).
ГИДРОДИНАМИКА ж. гидродинамика
(гидромеханиканыц бир белими).
ГИДРОД ИНАМЙЧ ЕСК ч ИЙ прил. гидро-
ди намикалы к;; ^ое исследование гидроди-
намикалыц изертлеу.
ГИДРОЛИЗ м. хим. гидролиз (цоспалы
затларды суудыц куши менен ажыратыу).
ГИДРОЛОГ м. гидролог (гидрология
бойынша цэниге).
ГИДРОЛОГИЧЕСКИЙ прил. гидроло-
гия..., гидрология л ыц.
ГИДРОЛОГИЯ ж. гидрология (суу
кецислигин хрм суудыц табияттагы хр-
рекетин изертлейтугын илим).
ГИДРОМЕТРИЧЕСКИЙ прил. гидро-
метрия..., гидрометрия л ыц.
ГИДРОМЕТРИЯ ж. гидрометрия (гид-
рологияныц бир тарауы).
ГИДРОПЛАН м. гидроплан, гидросамо-
лёт (сууга цонатугын хрм суудан ушату-
гын самолёт).
ГИДРОПОННЫЙ прил. гидропонлы, гид-
ропонлыц; ~ способ выращивания ово-
щей овощларды гидропонлыд усылы ме-
нен есириу.
ГИДРОСТАНЦИЯ ж. гидростанция,
cyv электростанциясы.
ГИДРОСТАТИКА ж. гидростатика (гид-
ромеханиканыц бир белими).
ГИДРОТЕРАПИЯ ж. мед. гидротерапия
(кеселди суу менен емлеу).
ГИДРОТЕХНИК м. гидротехник (гид-
ротехника бойынша цэниге).
ГИДРОТЕХНИКА ж. гидротехника (тех-
никаныц табийгый суу запасла рын канал
цазыу, плотина салыу арцалы пайдаланыу-
ды изертлейтугын тарауы).
ГИДРОТЕХНИЧЕСКИ || И прил. гидро-
техника..., гидротехникалыц; ~е соору-
жения гидротехникалыц цурылыслар.
ГИДРОТУРБИНА ж. гидротурбина
(агын суудыц куши менен айланатугын
двигатель).
ГИДРОУЗЕЛ м. гидроузел (гидротех-
никалыц цурылыслардыц жыйындысы).
ГИДРОХИМИЯ ж. гидрохимия (суудыц
химиялыц составы х,аццындагы илим).
ГИДРОЭЛЕКТРОСТАНЦИЯ ж. суу
электростанциясы.
ГИДРОЭНЕРГЕТИКА ж. гидроэнерге-
тика (суудыц кушин электр цууатын ислеп
шыгыу ушын пайдаланыу менен шугылла-
натугын илимниц х;эм техниканыц бир
тарауы).
ГИДРОЭНЕРГЕТИЧЕСКИ ||Й прил. гид-
роэнергетикалыц, суу цууатыныц; ~е ре-
сурсы страны елдиц гидроэнергетикалык
байлыцлары.
ГИЁНА ж. зоол. гиена (тусликте жа-
сайтугын жыртцыш х, ай у ан).
ГИКАНЬЕ с. разг, цыйцыулау, цыйцыу.
ГЙКАТЬ несов. разг, цыйцыулау, цый-
дыу салыу.
ГЙКНУТЬ сов. и однокр. разг, цыйцыу-
лап жибериу.
ГИЛЬДИИ Я ж. 1. ист. гильдия (орта
эсирлерде Батые Европада: купецлердиц
jpM енерментлердиц ауцамы)-, 2. уст.
гильдия (бурынгы Россияда купецлердиц
капиталына царай дэрежеге белиниуир,
купец первый ~и биринши гильдия купеци.
ГЙЛ ЬЗА ж. 1. (в огнестрельном оружии)
писен; 2. (папиросная) найша.
ГИЛ ЬОТЙНА ж. ист. гильотина (елим
жазасына ууким етилгенлердиц басын кесе-
тугын машина).
ГИЛЬОТИНИРОВАТЬ сов. и несов.
кого-что, ист. гильотина менен басын
алыу.
ГЙМН м. 1. гимн; Государственный ~
Советского Союза Совет Ауцамынын. Мэм-
лекетлик гимни; 2. поэт. (хвалебная
песнь) тэрип.
ГИМНАЗЙСТ м. гимназист, гимназия
оцыушысы.
ГЙМНАЗЙСТКА женск. от гимназист.
ГИМНАЗИЧЕСКИЙ прил. гимназия...,
гимназиялыд.
ГИМНАЗИЯ ж. гимназия (гейпара еллер-
де улыума орта билим беретугын оцыу
орны).
ГИМНАСТ м. гимнаст.
ГИМНАСТЁРКА ж. гимнастёрка, эске-
рий кейлек.
ГИМНАСТИКА ж. гимнастика; лечебная
~ емлеу гимнастикасы.
ГИМНАСТИЧЕСКИЙ прил. гимнастика...,
гим насти к алы ц; ~ зал гимнастика залы.
ГИМНАСТКА женск. от гимнаст.
ГИНЕКОЛОГ м. гинеколог (хаяллардыц
аурыуын емлейтугын цэниге).
ГИНЕКОЛОГИЧЕСКИЙ прил. мед. гине-
кология..., гинекологиялыц.
ГИНЕКОЛОГИЯ ж. мед. гинекология
(цаяллардыц организминиц айрыцшалыцла-
рын, олардыц жыныс органларыныц ауырыу-
ларын цэм емлеу жолларын изертлейтугын
илим).
ГИПЕРБОЛА I ж. лит. гипербола, асыра
керсетиу, лап.
ГИПЕРБОЛА II ж. мат. гипербола
(конусты тегислик пенен цыйып еткенде
келип шыгатугын цыйсыц сызыц).
ГИПЕРБОЛЙЧЕСКЦИЙ I прил. лит.
гиперболалыц, асыра керсететугын; ~ое
сравнение гиперболалыц тецлеме.
ГИПЕРБОЛИЧЕСКИЙ II прил. мат.
гипербол алыц.
ГИПЕРБОЛОИД м. мат. гиперболоид
(гиперболаныц айланыуыныц нэтийжесинде
келип шыццан тегислик).
ГИПЕРТОНИК м. разг, гипертония менен
ауырыушы, гипертоник.
ГИПЕРТОНЙЧЕСКЦИЙ прил. гиперто-
ния..., гипертониялыц; ~ая болезнь ги-
пертония кесели.
ГИПЕРТОНИЯ ж. мед. гипертония (цан-
ныц басымыныц артыуы).
ГИПЕРТРОФИРОВАННЫЙ прил. гипер-
трофияга ушыраган, гипертрофия менен
ауырган.
ГИПЕРТРОФИРОВАТЬСЯ сов. и несов.
гипертрофияга ушырау, гипертрофия менен
ауырыу.
ГИПЕРТРОФИЯ ж. мед., биол. гипер-
трофия (бир мушениц я денениц тканыныц
гип
— 156 —
келеминиц улкейиуи)', ~ сердца журек
гипертрофиясы.
ГИПНОЗ л!. 1. гипноз; впасть в~ гипноз-
ланыу; лечить ~ом гипноз бенен емлеу;
2. перен. (сила влияния) тэсир; ~ личности
жеке адамныц тэсири.
ГИПНОТИЗЁР л;, гипнозшы, гипнозлау-
шы.
ГИПНОТИЗИРОВАТЬ несов. кого-что
1. (усыплять посредством гипноза) гипноз-
лау, гипнозландырыу; 2. перен. езтэсири-
не алыу, езине багындырыу; ~ взглядом
нэзери менен езине багындырыу.
ГИПНОТИЗМ м. гипнотизм (гипноз цу-
былыслары раццы.ндагы тэлимат).
ГИПНОТИЧЕСКИЙ прил. гипнозльщ,
гипнозами,; ~ сон гипнозлык у йк;ы.
ГИПОТЕЗ|[А ж. гипотеза, илимий бол-
жау, шамалау; строить ~ы гипотезалар
курыу-
ГИПОТЕНУЗА ж. мат. гипотенуза (тик
муйешли уш муйешликтиц тик муйешине
царсы тэрепи).
ГИПОТЕТИЧЕСКИЙ прил. гипотеза...,
гипотезальщ, гипотезага суйенген, бол-
жауга суйенген, шамалауга суйенген.
ГИПОТЕТИЧНЫЙ прил. см. гипотети-
ческий.
ГИПОТОНИЯ ж. мед. гипотония (цан
басымыныц теменлеуи).
ГИПОФИЗ л;, гипофиз (ишки секреция-
ныц безлери).
ГИППОПОТАМ м. зоол. гиппопотам (бе-
гемот).
ГИПС м. 1. (минерал) гипс; 2. (скульп-
турный слепок) гипс (гипстен исленген
скульптуралыц cyijnem)-, 3. мед. гипс;
наложить ~ гипслеп тацыу, гипслеу; по-
ложить руку в ~ цолды гипске салыу.
ГИПСОВАНИЕ с. 1. мед. гипслеу, гипс са-
лыу; 2. с.-х. гипс цосыу, гипс тегиу;
солончаковых почв кебир жерге гипс тегиу.
ГИПСОВАТЬ несов. что 1. мед. гипслеу,
гипс салыу; 2. с.-х. гипс цосыу, гипс тегиу;
~ почву жерди гипс тегип кушейтиу.
ГЙПСОВЦЫЙ прил. гипс...; гипстен ис-
ленген; ~ая повязка гипстен исленген
тацыу.
ГИПЮР м. гипюр (нагыслы шилтердиц
бир тури).
ГИПЮРОВЫЙ прил. гипюрден исленген.
ГИРЛЯНДА ж. гирлянда, гул дизбеги;
~ цветов гул дизбеги.
ГЙРОСКОП м. гироскоп (тез айланып
туратунын эсбап).
ГЙРЯ ж. 1. (для весов) тэрези тас; 2.
спорт, спорт тасы; 3. гиря, тас; стенные
часы с ~ми тасы бар дийгалы саат.
ГИСТОЛОГ м. гистолог (гистология
бойынша цэниге).
ГИСТОЛОГИЯ ж. гистология (адам
рям х.айуанныц дене тканьлары цурылысы
х^аццындаеы илим).
ГИТАРА ж. гитара.
ГИТАРИСТ м. гитаршы, гитар тартыу-
шы, гитар шертиуши.
ГИТАРИСТКА женск. от гитарист.
ГЙЧКА ж. мор., спорт, гичка (кишкене
жуйрик цайыц).
ГЛАВ» цоспа сезлердиц темендеги мэни-
лерди билдиретугын биринши белеги: 1)
«бас», мыс.: главврач бас врач; 2) «бас бас-
царма», мыс.: главкинопрокат кинопрокат
тыц бас басцармасы.
ГЛАВ||А I 1. ж. уст. (голова) бас, гелле;
2. м. и ж. жол басшы, басшы; ~а пра-
вительства хукумет басшысы; ~а семьи
семьяныц басшысы, хожалыцтыц басшысы;
3. ж. (купол) гумбез; во ~ё алдында,
басында, бас болып; ученики во ~ё с учи-
телем мугаллим оцыушыларга бас болып;
ставить во ~у угла бир нэрсени жудэ
эхмийетли деп есаплау.
ГЛАВЦА II ж. (раздел) бас, бап, белек;
в первой ~ё книги китаптыц биринши
бабында.
ГЛАВАРЬ м. басшы; ~ шайки царацшы-
лардыц басшысы.
ГЛАВБУХ м. (главный бухгалтер) бас
бухгалтер.
ГЛАВВРАЧ м. (главный врач) бас врач.
ГЛАВЁНСТВО с. басшылыц, бийлик.
устемлилик.
ГЛАВЕНСТВОВАТЬ несов- в чём, над
кем-чем басшылыц етиу, басшы болыу,
бийлик етиу, устемлилик етиу.
ГЛАВК м. главк (министр ликлерде.
ведомстволыцларда басцарыу органы).
ГЛАВНЕЙШИЙ превосх. ст. от прил
главный ец баслы.
ГЛАВНОКОМАНДУЮЩИЙ м. бас коман-
дующий; Верховный ~ Жоцаргы бас коман-
дующий-
глАвнцый прил. 1. (самый важный,
основной) бас, негизги, ец бас, ец керекли,
ец мацызлы, ец эхмийетли, тийкаргы,
~ая идея книги китаптыц тийкаргы идея-
сы; ~ое дело негизги жумыс; ~ое управлё-
ние бас басцарма; ~ая улица бас кеше,
2. (старший) бас; ~ый врач больницы
кеселхананыц бас врачы; 3. в знач. сущ.
с. главное ец баслысы, ец тийкаргысы;
~ого не забудь ец баслысын умытпа; 4.
в знач. вводн. сл. главное бэринен бурый,
хэммесинен бурый, биринши нэрсе; пишите
скорей и, ~ое, присылайте свой адрес
тезирек жазыцыз хэм, бэринен бурын.
езициздиц адресицизди жиберициз;<> ~ое
предложение грам. бас гэп; ~ым образом
ец алды,менен, кебинесе.
ГЛАГОЛ м. грам. фейил; ~ы совершен-
ного вида фейиллердиц питкен тури, фейил-
лердиц аяцланган кериниси.
ГЛАГОЛ ЬНЦЫЙ прил. грам. фейил.
фейилден болган; ~ые приставки фейил
цосымталары; ~ое сказуемое фейил баян-
лауыш, фейилден болган баянлауыш.
ГЛАДЙЛ ЬНЦЫЙ прил. утик..., утюг...;
утик басыуга арналган, утюг басыуга
арналган; ~ая доска утик басыуга арнал-
ган тахта.
ГЛАДИОЛУС м. гладиолус (гул).
ГЛАДИТЬ несов. 1. что (утюжить) утик-
леу, утюглеу, утик басып тегислеу, утюг
басып тегислеу; 2. кого-что сыйпау;
собаку ийтти сыйпау; ~ по головке кого-л
1) элпешлеп мацнайынан сыйпау, басынан
сыйпау; 2) перен. (потакать) мийримли
— 157 —
г ли
цатнас жасау; ~ против шерсти 1) жунин
терсине сыйпау; 2) перен. (делать кому-л.
неприятное) биреудин кеулине тийиу.
ГЛАДКЦИЙ прил. 1. тегис, тегисленген;
~ая дорога тегис жол; ~ая доска тегис
тахта; 2. перен. (плавный) бир тегис, бир
кэлипте; ~ая речь бир тегис сез; ~ая
материя турсиз гезлеме, рецсиз гезлеме;
с него взятки ~и оннан хеш нэрсе тамбай-
ды, оннан хеш нэрсе шыдпайды.
ГЛАДКО нареч. 1. (ровно) тегислеп, тегис
етип; ~ выстругать доску тахтаны тегис
етип жоныу; 2. перен. бир тегис, бир дэлип-
те; ~ говорить бир тегис сейлеу; 3. перен.
(легко, без осложнении) шаудымсыз, ац-
сат; собрание прошло ~ жыйналыс шаудым-
сыз етти.
ГЛАДКОСТВбЛ ЬНЦЫЙ прил. иши тегис
тутели, иши тегис стволлы; ~ое ружьё
иши тегис тутели мылтыд.
ГЛАДЬ I ж. уст, тегислик, айдын;
морская ~ тециз айдыны; ~ озера келдиц
айдыны, тегис бети; <> тишь да ~ тып-
-тыныш, жым-жырт.
ГЛАДЬ II ж. (вышивка) кесте.
ГЛАЖЕНЦЫЙ прил. утикленген, утик
басылган, утюгленген, утюг басылган;
~ое бельё утикленген жууылган кийимлер.
ГЛАЖЕНЬЕ с. тегислеу, утик басыу.
ГЛАЗ м. 1. кез; правый ~ оц кез; отвести
~а 1) нэзерин баска жадда царатыу;
2) перен. биреудин, дыддатын басда жадда
аударыу; 2. (зрение) кериу; хорошие ~а
жадсы керетугын кезлер; острый ~ ет-
кир кез; 3. разг, (присмотр, надзор) дарау,
кериу, бас-кез болыу, бадлау; хозяйский
~ хожайынлыд кез; тут нужен ~да ~ бас-
-кез болыу керек, кез айырмау керек;
дурной ~ жаман кез, датты кез; темно,
хоть ~ выколи тас дар ад гы, кезге туртсе-
де билмейсец; смотреть во все ~а аныдлап
дарау, дыддат пенен дарау; смотреть на
что-л. чужими ~ами басданыц кези менен
дарау; не спускать глаз с кого-л. I) (любо-
ваться) биреуден кезин айырмау; 2) (не
выпускать из виду) кезден тайсалдырмау,
кезден жибермеу; не смыкать глаз кирпик
дадпай шыгыу; открыть ~а кому-л. биреу-
дин, кезин ашыу, санасын киргизиу; закры-
вать ~а на что-л. бир нэрсеге кезин ,жумып
дарау; попасться на ~а кезге тусиу, кери-
нип калыу; не попадаться на ~а кезге
тусбеу, кезге керинбеу; бросаться в ~а
кезге тусе бериу; на ~ах кез алдында;
упасть в чьих-л. ~ах биреудин, кезинше
езиниц абройын тегиу; сказать правду в
~а хадыйдатты жузине айтыу; смеяться в
~а кез алдында масдара етиу, кез алдын-
да мазад етиу; говорить за ~а сыртынан
гэп етиу; за ~а довольно аузы мурныцнан
асып кетеди; увидеть невооружённым глазом
дуралсыз кез бенен кериу; сделать боль-
шие ~а тац калыу, ац тац болыу; с глазу
на глаз кезбе-кез; куда ~а глядят басы ау-
ган жадка; с глаз долой — из сердца вон
поел, кезден таса, кеуилден тыс, кези жод-
тыц ези жод; попасть не в бровь, а (прямо)
в ~ погов. устинен тускендей туура айтыу;
у страха ~а велики погов. дорыкканга кос
керинеди; у семи нянек дитя без глазу
поел, шопан кеп болса, кой харам следи.
ГЛАЗАСТЫЙ прил. разг. 1. (большегла-
зый) адырак кез; 2. перен. (зоркий) еткир
кезли, кергиш, дырагы.
ГЛАЗЁТЬ несов. на кого-что, разг, кез
салып дарау, кезин айырмау, кез жибе-
риу; ~ по сторонам дегерекке кез жиберип
дарау.
ГЛАЗИРОВАННЫЙ 1. прич. от глазиро-
вать; 2. прил. (покрытый глазурью) жылты-
ратылган, сырланган; 3. прил. (покрытый
глянцем) жылтыр, сыйдад-
ГЛАЗИРОВАТЬ сов. и несов. что 1. (по-
крыть глазурью) жылтыратыу, сырлау;
2. (сделать глянцевым) жылтыратыу, сып-
-сыйдад етиу.
ГЛАЗНИК м. разг, кез врачы.
ГЛАЗНИЦА ж. анат. кез ханасы, кез
у ясы.
ГЛАЗНЦОЙ прил. кез...; ~ые болезни
кез кеселлери; <> ~6е яблоко анат. кез
алмасы; ~ое дно кездиц туби.
ГЛАЗ ЦОК м. 1. (мн. глазки) уменыи.-
-ласк. от глаз 1; 2. разг. (мн. глазки)
(небольшое отверстие в двери) кишкене те-
сик, кез тесик (царау ушын); 3. (мн. глазки)
бот. кез, буртик; <> взглянуть одним ~кбм
кездиц дырын салып калыу; на ~бк шама
менен.
ГЛАЗОМЁР м. кез шамасы, кез мелше-
ри, кез елшеуи; у него хороший ~ ол кез
бенен шамалагыш.
ГЛАЗОМЁРНЦЫЙ прил. кез шамасы,
кез елшеуи; <> ~ая съёмка кез бенен шама-
лап елшеу жургизиу.
ГЛАЗЕНЬЯ ж. мэйек дуймад.
ГЛАЗУРЬ ж. 1. (д ля керамических
изделий) сыр; 2. кул. глазурь, дайнатдан
думшекер, дант жылтыр.
ГЛАНДЫ мн. (ед. гланда ж.) анат.
гландалар, ал дым безлери.
ГЛАС м. уст. поэт, дауыс, хауаз, сес;
~ народа халыдтыц хауазы.
ГЛАСИТ || Ь несов. айтыу, билдириу, ха-
бар л ау; этот параграф устава ~ следую-
щее... уставтыц бул параграфы темендеги-
ни айтады.
ГЛАСНОСТ |1Ь ж. жарыя етиушилик,
мелим етиушилик, ашыдлыд; суда
судтын, ашыклыгы; предать мэлим етиу.
ГЛАСНЫЦЙ I прил. лингв. 1. дауыслы;
~й звук дауыслы сес; 2. в знач. сущ. м.
гласный и ж. гласная дауыслы; ~е русско-
го языка рус тилиндеги дауыслылар.
ГЛАСНЫЙ II прил. (открытый, пуб-
личный) жарыя, ашык; ~ суд ашык суд.
“ГЛАСНЫЙ дауысца тийисли цоспа сезлер-
диц екинши белеги, мыс.-, громогласный
катты дауыслы.
ГЛАУБЕРОВ прил.'. ~а соль глаубер
дузы.
ГЛАУКОМА ж. мед. глаукома (кез ау-
рыудыц бир тури).
ГЛАШАТАЙ м. ист. жаршы, хабаршы.
ГЛЁТЧЕР м. глетчер, музлыд.
ГЛИНА ж. саз (почва); саз ылай (строи-
тельный материал); красная ~ кызыл саз;
огнеупорная ~ отка шыдамлы саз ылай.
гли
- 158 —
ГЛЙНИСТЦЫЙ прил. сазлы, сазы бар,
саз араласцан; ~ая почва сазлы топырац.
ГЛИНОБЙТНЫЦЙ прил. ылайдан салын-
ган; ~е стены ылайдан салынган пацса.
ГЛИНОЗЁМ м. хим. глинозём (алюминий-
диц окиси).
ГЛИНЯНЫЙ прил. саз...; саз ылайдан
исленген, ылайдан исленген; ~ кувшин
саз ылайдан исленген кум.
ГЛЙССЕР м. мор. глиссер (тез журету-
рын моторлы кемё).
ГЛИСТ м., ГЛИСТА ж. ишек цурт.
глист огбннный прил. мед. ишек
куртты тусиретугын; ~ое средство ишек
куртты тусиретугын дэри.
ГЛИЦЕРИН м. глицерин (майдан алы-
натурын дзми татлы ширеге усаран су-
йы-цлык,).
ГЛИЦЕРИНОВЫЙ прил. глицерин...,
глицеринли; глицериннен исленген.
ГЛОБУС м. глобус.
ГЛОДАТЬ несов. 1. что кемириу, мужиу;
собака гложет кость ийт суйек кемиреди;
2. кого-что, перен. азап 6epnV; его гложет
тоска оган сагыныушылыц азап береди.
ГЛОТАТЬ несов. что и без доп. 1. жутыу;
мне больно ~ жутынсам ауырады, маган
жутыныу цыйын; 2. (жадно есть или пить)
герцауланып жеу, герцауланып ишиу;
< ~ слова тусиниксиз тез сейлеу; ~ слёзы
кез жасын иркиу; ~ воздух ишине дем тар-
тыу; ~ слюнки кунлеу.
ГЛОТКЦА ж. анат. жутцыншац; О
заткнуть ~у кому-л. унин шыгартпау;
драть ~у бацырып сейлеу.
ГЛОТНУТЬ сов. и однокр. что, чего
жутып жибериу.
ГЛОТ||0К м. 1. (глотательное движение)
жутыу, жутыныу; 2. бир жутым, бир урт-
лам; выпить два ~ка еки уртлам жутыу;
они третьи сутки были без ~ка воды олар
уш сутка бойына бир уртлам суусыз болды.
ГЛОХНИУТЬ несов. 1. (становиться глу-
хим) герен. болыу, еситпей цалыу; 2.
(затихать — о звуках) пэсецлеу, басылыу,
еситилмеу; 3. (дичать) шеп шар басыу,
отац басыу; сад без ухода ~ет кутпесец
бацты отац басады; 4. сениу, ешиу; мотор
~ет мотор ешип цалды.
ГЛУБИН ||А ж. 1. терецлик; терец жер;
большая ~а озера келдиц улкен терецли-
ги; 2. тупкир, тер, дэл орта; в ~ё сада
бацтыц тупкиринде; 3. перен. терец мани-
ли, терецлик; <~а замысла ой терецлиги;
~а чувств сезим терецлиги; в ~ё души
журегиниц теринде; до ~ы души жудэ
кушли, огада кушли, журектиц тупкирине
шекем; в ~ё веков ерте заманларда.
ГЛУБИННЫЙ прил. терецликтеги, терец-
лик; ~ лов рыбы балыцты терецликтен
аулау.
ГЛУБОКIIИЙ прил. 1. терец; ~ая река
терец дэрья; ~ий колодец терец цудыц;
~ая тарелка терец тарелка; ~ая вспашка
с.-х. терец етип суриу; ~ие корни терецге
кеткен тамырлар; 2. перен. (серьёзный,
значительный) терец, зор, кушли; ~ие
познания терец билим, кушли билим;
~ая идея терец идея; 3. (сильный) терец,
шексиз; ~ое чувство терец сезим, 4.
(достигший высшего предела) жудэ терец,
туцгыйыц; ~ий кризис капитализма капи-
тализмниц туцгыйыц кризиси; <> <~ая ста-
рость жудэ цаусап цартайганлыц; ~ая
осень аныц гуз; до ~ой ночи жети тунге
шейин; держать в ~ой тайне сырды беккем
сацлау; ~ая печать полигр. батып тускен
баспа; ~ий взгляд терец нэзер; ~ий по-
клон ийилип берген салем.
глубцОко, глубцокО нареч. 1. те-
рец; зарыть ~окб терец кемиу; 2. (сильно)
эбден, жудэ цатты; ~окб уважать эбден
Хурметлеу; 3. безл. в знач. сказ, терец,
шуцгил; здесь ~бкб бул жер терец.
глубоковОднцый прил. 1. (полно-
водный) терец суулы; ~ая река терец суу-
лы дэрья; 2. (для больших глубин) улкен
терецликтеги, терецликке арналган; ~ый
термометр терецликке арналган термометр;
3. улкен терецде жасаушы; ~ ые рыбы улкен
терецде жасаушы балыцлар.
ГЛУБОКОМЫСЛЕННЫЙ прил. терен, ой-
лы, терен, пикирли, терен, мэнили; ~ вид
терен, ойлы тур.
ГЛУБОКОМЫСЛИЕ с. терен, ойлылык,
терен, пикирлик, терен, мэнилилик.
ГЛ У Б О К О У В АЖ А ЕМЫ Й прил. ДурМеТ-
ли, кэдирден, кэдирли, эдиули, эзиз;
профессор хурметли профессор.
ГЛУБЬ ж. см. глубина.
ГЛУМЙТЬСЯ несов. над кем-чем масца-
ралау, цорлау, азап бериу, мазац етиу.
ГЛУМЛЁНЙЕ с. масцаралау, цорлау.
жэбирлеу, мазацлау.
ГЛУПЕТЬ несов. ацылсызланыу, ацыл-
-есинен айырыла баслау.
ГЛУПЕЦ м. ацылсыз, ацмац, самсам,
есалац.
ГЛУПЙТЬ несое. разг, ацылсызлыц етиу,
ацмацлыц етиу, самсамлыц цылыу, жа-
рамаслыц етиу.
ГЛУПО 1. нареч. ацылсыз турде, орынсыз;
~ ухмыляться ацылсыз турде кулиу; 2.
безл. в знач. сказ, ацмацлыц, жарамаслыц;
~ так волноваться из-за пустяка ешейин
нэрсеге усындай куйгелеклениу жарамас-
лыц болады.
ГЛУПОВАТЫЙ прил. акылсызлау, еси
кирели-шыгарлы, есалацлау, самсамлау.
ГЛУПОСТЦЬ ж. 1. ацылсызлыц, ацмац-
лыц, ойсызлыц, самсамлык; 2. (глупый
поступок, глупое слово) ацылсызлыц, ацмац-
лыц, ойсызлыц, самсамлыц; делать и
ацылсызлыц етиу; ~и, никогда этого
ие будет бэри бийкар, бундай нэрсе хеш
уацытта болмайды.
ГЛУПЫЙ прил. 1. ацылсыз, ацмац. ой-
сыз, самсам; ~ человек ацылсыз адам; 2.
мэниссиз, мазмунсыз; ~ роман мазмунсыз
роман.
ГЛУХАРЬ м. зоол. глухарь (цг/с).
ГЛУХЦЙЙ прил. 1. (лишённый слуха)
герец, сацырау, цулагы ауыр; 2. перен.
кэрине келмейтугын, цулац салмайтугын,
тыцламайтугын, итибарсыз, итибар цыл-
майтугын; он ~ ко всяким просьбам ол
цандай етиниш болса да тынламайды;
3. (незвонкий) елпец, гуцгирт, пэс; ~бй
— 159 —
ГНЕ
голос елпец сес, гуцгирт сес; 4. (заросший)
шеп басып кеткен, цалыц; <~ая тропинка
шеп басып кеткен соцпац; 5. (захолустный)
тупкирдеги, узацта, жудэ шетте жатцан;
~ая деревня шетте жаткан ауыл; 6. (пус-
тынный, безлюдный) адамсыз, жан мац-
луцсыз; ~ая улица адамсыз кеше; 7. перен.
(глубокий, поздний) кешки, соцгы, ацыр-
гы; ~ая осень цара гуз; ~6е время, ~ая
пора алга илгерилеушилик болмаган уа-
цыт; <~ая ночь царацгы тун; 8. в знач. сущ.
м. глухой и ж. глухая герец, сацырау; <
~6й согласный звук лингв, унсиз дауыссыз
сес, ызыцсыз дауыссыз сес; ~ая дверь
кезебага исленген цапы.
ГЛУХОНЕМЦ0Й прил. 1. гуц, гуцелек;
~6й ребёнок гуцелек бала; 2. в знач. сущ.
м. глухонемой и ж. глухонемая гуц; шко-
ла для ~ых гуцлер мектеби.
ГЛУХОНЕМОТА ж. гуцлик, гуцелеклик.
ГЛУХОТЦА ж. герецлик, сацыраулыц,
кулагы ауырлыц, еситпеушилик; страдать
~6й герец болыу, еситпеушиликтен азап
кериу.
ГЛУШИТЕЛЬ м. тех- глушитель (дви-
гательдиц сесин пэсецлететуеын эсбап).
ГЛУШЦЙТЬ несов. 1. кого-что (оглушать)
еситтирмеу; 2. что (заглушать) еситтир-
меу, ешириу; ~йть мотор моторды ешириу;
3. что (о растениях) есирмеу, ерлетпеу,
рауажлындырмау; сорняки ~ат хлопок
отац пахтаны есирмейди; 4. что, перен.
жол бермеу, жузеге шыгармау, ерлет-
пеу; <~йть хорошее начинание жацсы бас-
ламаны ерлетпеу;О ~йть рыбу сууга жа-
рылгыш нэрсе тастап балыцтыц мийин ай-
ландырыу.
ГЛ УШ || Ь ж. 1. дут, тупкир, алые жер;
лесная ~ь дут тогай; 2. (захолустье) туп-
кир, алые жер; жить в ~й алые жерде
турыу.
ГЛЫБА ж. улкен бир белек; каменная
~ тастыц улкен бир белеги.
ГЛЮКОЗА ж. биохим. глюкоза (жузим
цанты).
глядиёть несов. 1. на кого-что (смот-
реть) царау, сер салыу; кериу; ~ёть в оба
1) еки кезин айырмау; 2) (быть настороже)
цырагы болыу, сац болыу, цабардар болыу;
2. за кем-чем, разг, (присматривать) царап
турыу; байцау, кез жиберип турыу; ~ёть
за детьми балаларга царап турыу; 3.
разг, (быть обращённым в какую-л. сторо-
ну) царау, царап турыу; окна ~ят на юг
эйнеклер цублага царап тур; 4. разг,
(выглядывать) кериниу; из-за туч уже
~ёло солнце бултлардыц арасынан кун
керинип турды; < ~ёть в гроб елиуге
жацынлау; ~еть косо на кого-что-л. нара-
зылыц билдириу; ~ёть не на что керету-
гын жери жоц; ~ёть смерти в глаза елим
цэупинде болыу; на ночь глядя тунге царай,
тун ишинде; того и ~й цапелимде, кутпе-
ген уацытта.
глядеться несов. во что, разг, цараныу,
царау, езин царау; ~ в зеркало айнага
цараныу.
ГЛЯДЬ межд. разг, цапелимде; цара,
эне; а он идёт дара, эне, ол киятыр.
ГЛЯНЕЦ м. жалтырац, жылтырац; на-
вести ~ жылтыр атыу.
ГЛЯНУТЬ сов. и однокр. разг, царап
жибериу, сер салып жибериу.
ГЛЯНЦЕВАТЬ несов. что жалтыратыу.
жылтыр етиу.
ГЛЯНЦЕВЦЫЙ прил. жалтыр, жылтыр.
жылтырац; ~ая бумага жылтырац цагаз.
ГМ межд. хе, мм.
ГНАТЬ несов. 1. кого-что (прогонять,
выгонять) цууыу, цууалау, цууып жибе-
риу, цууып шыгыу, айдау; 2. кого-что
айдау; ~ коров на пастбище сыйырларды
падага айдау; 3. кого-что (торопить) асыц-
тырыу, цыстау; ~ лошадей во весь опор
атларды жаныныц барынша айдау; 4. что
(добывать перегонкой) ислеп шыгарыу;
~ спирт спирт ислеп шыгарыу; 5. кого-
-что (преследовать, травить зверя) изинен
цууыу, изинен цалмау, изине тусиу.
ГНАТЬСЯ несов. 1. за кем-чем (пресле-
довать) изинен цууыу, изинен цалмау,
изинен тусиу; ~ по пятам изинен цууыу,
изинен цалмау; ~ за зверем жыртцыш
хайуанныц изинен цууыу; 2. за чем, разг,
(добиваться) изинен цууыу, изине тусиу;
~ за славой дацыцтыц изинен цууыу.
ГНЕВ м. цэхэр, ашыу, ыза, гэзеп; вспыш-
ка гнева ашыуы келиу.
ГНЕВАТЬСЯ несов. на кого-что и без
доп., уст. цэцэрлениу, ашыуланыу, ашы-
уы келиу, ызаланыу, гэзеплениу.
ГНЕВИТЬ несов. кого-что, уст. цэхэр-
лендириу, ашыуын келтириу, ашыуына
тийиу.
ГНЕВНЫЙ прил. цэцэрли, ашыулы, ыза-
лы, Еэзепли; ~ взгляд цэцэрли нэзер,
ашыульр кез царас.
ГНЕДОЙ прил. торы; конь ~ масти
торы ат.
ГНЕЗДЙЦТЬСЯ несов. 1. (о птицах) уя
салыу, уялау, уя басыу; 2. перен. (ютить-
ся — о людях) тыгылысып турыу, тыгы-
лысып отырыу; 3. перен. (корениться)
тамыр жайыу, беккем орналасыу, беккем
орын тутыу; разные мысли ~лись в его
голове хэр цыйлы ойлар оныц басынан
беккем орын тутты.
ГНЕЗДО с. 1. (птичье) у я; вить ~ уя
салыу; 2. (выводок, семья животных) бир
уя, уялас;' волчьи гнёзда цаецырлардыц
уялас белтириклери; оейное ~ хэррениц
уясы; 3. (растений, ягод, грибов) бир топ
есимлик; 4. (углубление, отверстие) орын,
жай, шуцыр, тесик, уя; гнёзда для патро-
нов цатардыц оц салатугын уялары; <>
свить (себе) ~ 1) уй-хожалыцлы болыу;
2) (утвердиться, укорениться) беккем ор-
наласыу.
ГНЕЗДОВАНИЕ с. мэйек шыгарыу, пала-
панлау, палапан шыгарыу.
ГНЕЗДОВОЙ прил. уялы, уя...; < —
посев уялы егиу-
ГНЕЙС м. геол, гнейс (may жынысы).
ГНЕЦСТЙ несов. кого-что езиу, цапа
етиу, басыу; его ~тёт тоска оны ууайым
басып тур.
ГНЁТ м. 1. (пресс) ауырлыц, тас; поло-
жить творог под ~ иримшикти ауырлыц-
ГНЕ
— 160 —
тын, астына цойыу; 2. (угнетение) езиу,
кыйнау, жэбирлеу; колониальный ~ коло-
ниальный езиу.
ГНЕТУЩИ ||Й 1. прич. от гнести; 2.
прил. (тягостный, мрачный) ауыр, азап-
лы; кыйнайтугын; ~е мысли ауыр ой-
-пикирлер.
ГНЙДА ж. сирке.
ГНИЕНИЕ с. 1. шириу, порсыу, бузы-
лыу, сасыу; 2. перен. ирип-шириу, рухый
жагынан бузылыу.
ГНИЛ ||ОЙ прил. 1. ширик, шириген,
бузылган; ~6е дерево ширик аташ; 2.
перен. (сырой, дождливый) лэмли, жауын-
-шашынлы; ~ая погода жауын-шашынлы
цауа райы; 3. перен. (порочный) ширик,
дэртке аспайтугын.
ГНИЛОСТНЫ II й прил. 1. (вызывающий
гниение) шириткиш, ширитетугын; ~е бак-
терии шириткиш бактериялар; 2. (вызывае-
мый гниением) шириген, порсыган, бузыл-
ган, сасыган; ~й запах болота батбацлы
жердин, сасыган ийиси.
ГНИЛУШКА ж. разг, ширик, шириген
зат.
ГНИЛЬ ж. 1. собир. ширик, ширинди;
2. (плесень) кегерген, кегерип кеткен, баз
басцан.
ГНИЛЬЁ с. собир. разг. см. гниль 1.
ГНИТЬ несов. 1. (разлагаться, подвер-
гаться гниению) ширну, порсыд, сасыу,
бузылыу; 2. перен. ирип-шириу, рухый
жагынан бузылыу.
ГНОЕНИЕ с. ирицлеу, ириц агыу, ириц
басыу; ~ раны жараныц ирицлеуи.
ГНОИТЬ несов. 1. что (доводить до гни-
ения) ирицлеу, ириц агыу, ириц басыу;
2. кого-что, перен. ширитиу; ~ в тюрьме
тюрьмеде ширитиу.
ГНОЙТЦЬСЯ несов. ирицлениу, ириц
агыу; рана ~ся жара ирицленеди.
ГНОЙ м. ириц.
ГНОЙНИК м. ирицленген жер.
ГНОЙНЦЫЙ прил. ирицли, иринленген;
~ое воспаление брюшины карыннын, кек
етиниц ирицлеп ауырыуы.
ГН ОСЕОЛ О ГЙЧ ЕСКИ Й прил. гносеоло-
ГИЯЛЫК-
ГНОСЕОЛОГИЯ ж. филос. гносеология
(илимий дунъя таныудыц тегин мумкин-
шиликлерин, 1'уралын тексеретуеын филс-
софияныц бир тарауы).
ГНУ м. и ж. нескл. зоол. гну (туслик
Африкада жасайтуеын $айуан).
ГНУСАВИТЬ несов. мурнынан сейлеу,
мурнынан айтыу.
ГНУСАВЫЙ прил. мурнынан сейлейту-
гын, мурнынан айтатугын.
ГНУСНОСТЬ ж. 1. (мерзость) бузацы-
лыц, харамзадалыц, бузыцлыц, жаман-
лыц; ~ поведения минезиниц бузыклыгы;
2. (гнусный поступок) бузык ис, бузацылыц
ис; сделать ~ бузацылыц ис етиу.
ГНУСНЫЙ прил. бузъщ, жаман нийетли,
Харамы; ~ поступок бузыц ис, бузакылык
ис.
ГНУЦТЬ несов. 1. что (сгибать) ийиу,
ийилдириу, буклеу, бугиу, майыстырыу,
цайыстырыу; ~ть проволоку сымды ийиу;
ветер ~ л деревья самал агашларды ийилдир-
ди; 2. к чему и без доп., перен. разг, (кло-
нить) бурыу, айландырыу, женлеу; ~ть
своё ез пикирин женлеу; ~ть спйну перед
кем-л. жарамсакланыу.
ГНУТЬСЯ несов. 1. (наклоняться, при-
гибаться) ийилиу,ецкейиу, бугилиу, майы-
сыу, кайысыу; 2. (обладать гибкостью)
ийилиу, ийилгиш болыу, майысцыш болыу;
проволока гнётся сым ийиледи.
ГНУШАТЬСЯ несов. кого-чего, кем-чем
и с неопр. жеркениу, жек кериу, жийре-
HHV-
ГОБЕЛЕН м. гобелен (1. крлдан тоцыл-
еан сууретли гилем; 2. насыслы гезлеме).
ГОБОЙ м. гобой (музыка эсбабы).
ГОВЁТЬ несов. рел. ет жемеу (христиан
дининдегилердин, гешли, майлы тамацлар-
еа тутъщ болып ширкеуге цатнауы).
ГОВОР м. 1. (звучание устной речи)
сейлеу, гэп; тихий ~ эсте сейлеу; 2. перен.
шауцым, гууилди; ~ волн толцын шау-
кымы; 3. лингв, говор (сейлеу езгешеликлери).
ГОВОРЦЙТЬ несов. 1. что и без доп.
сейлеу, айтыу; ~йть по-русски русша сей-
леу; ребёнок начал ^йть жас бала сейлей
баслады; ~йть быстро тез сейлеу; ~йть
правду дурысын айтыу; 2. (беседовать,
разговаривать) сейлесиу, гэплесиу, гур-
рицлесиу; ~йть между собой ез-ара сейле-
сиу; ~йть по телефону телефон арцалы
сейлесиу; 3. о чём, перен. (свидетельство-
вать) дэлиллеу, керсетиу, билдириу; фак-
ты ~ят не в вашу пользу фактлер сизиц
пайдацызды керсетип отырган жок; это
~йто вашей добросовестности бул сизиц
хак нийетлигицизди билдиреди; < ~йть
на разных языках бир-бирин тусинбеу;
~ят вам!, ~ят тебе! сизге айтады!; и не
~й!, и не ~йте! элбетте!, ауа!; иначе ~я
баскаша айтканда; не ~я худого слова
жаман сез айтпай-ац, сез алыспай-ак;
самб за себя ~йт езинен-ези айтып тур;
что и ~йть! дурыс элбетте!; что ни ~й не
айтсацда; по правде ~я хакыйкатын айт-
канда, расын айтканда; собственно ~я
аныгын айтканда.
ГОВОРИТ II ься несов. баян етилиу, гэп
етилиу; в этой кнйге ~ся о жйзни живот-
ных бул китапта хайуанлардыц турмысы
хаккында гэп етиледи; <> как ~ся в знач.
вводи, сл. дегендей, айтылгандай, айткан-
дай.
ГОВОРЛИВЫЙ прил. 1. (разговорчивый)
сейлемпаз, сез кумар, кеп сейлегиш, бы-
жык; 2. перен. (журчащий — о воде, ручье)
сылдырлаган.
ГОВОРУН м. разг, сейлемпаз, сез ку-
мар, сейлемшек, быжык-
ГОВОРУНЬЯ женск. от говорун.
ГОВЯДИНА ж. кара малдын, геши.
ГОВЯЖйИЙ прил. кара мал гешинен;
кара малдын, гешинен исленген; ~ье сало
кара малдын, тон, майы.
ГОГОЛЬ м. зоол. сунгигир.
ГОГОТ м. 1. (гусей) ганкылды; 2. перен.
разг, (хохот) катты кулки.
ГОГОТАНЬЕ с. 1. (гусей) гацкылды;
2. перен. разг, катты кулки, уахаха.
— 161 —
гол
ГОЛЕНЬ ж. анат. балтыр, сыйрац.
ГОЛЛАНДКА ж. разг, (печь) гуцгира
печь.
ГОЛЛАНДСКИЙ прил. Голландия...,
голландиялыц, голланд...; ~ сыр голланд
сыры.
ГОЛЛАНДЦЫ мн. (ед. голландец At.,
голландка ж.) голландиялылар (Голлан-
дияныц тийкаргы халк,ы).
ГОЛ НОВА 1. ж. бас, гелле; повернуть
голову басты бурыу; поднять голову 1)
бас кетериу; 2) перен. ке^иллениу; 2. ж.
(единица счёта скота) бас; сорок <~6в
рогатого скота цырц бас цара мал; 3.
ж. перен. бас, ацыл, ес, мий; человек с
~овой ацыллы адам; 4. At. разг, (началь-
ник, руководитель) баслыц, басцарыушы,
басшы; он всему делу ~ова ол бутин иске
басшы; городской ~ова уст. цала басшысы;
5. ж. (передовой отряд) бас; ~ова колонны
колоннаныц басы; 6. ж. (пищевой про-
дукт) гелле, думалац; ~ова сахара гелле
цант; ~ова сыра бир думалац сыр; <>
в ~овах бас ушында; в первую голову
биринши рет, алды менен; на свежую голо-
ву таза мий менен; на свою голову езиниц
басына боле болыу; с ~овы (с каждого)
хор биринен; действовать через голову
басцаны цоя берип хэрекет етиу; вешать
голову муцайыу, цапаланыу; намылить
кому-л. голову цатты урысыу, кейиу; сло-
жйть голову цурбан болыу, жанын цыйыу;
выдать себя с ~овой езиниц айыбын ези
ашыу; заплатйть ~овбй за кого-что-л.
басынан кешиу; отвечать ~овбй за кого-
-что-л. басы менен жууап бериу; вбить
себе в голову бир пикирден цайтпау; вы-
бросить из ~овы умытыу, бастан шыгарыу;
выйти из ~овы естен шыгып кетиу; не
выходйть из ~овы бастан шыцпау; ломать
голову над чем-л. кеп ойланыу, бас цаты-
рыу; голову давать на отсечение басы ме-
нен кепил болыу; иметь голову на плечах
басы ислеу; быть на ~ову выше кого-л.
анагурлым артыц болыу; с ~овбй погру-
зйться во что-л. жан-тони менен берилиу,
цызыгып ислеу; ходйть на ~овё жудэ
тентекшилик етиу; свалйться как снег на
~ову цопелимде болып цалыу, кутпеген
жерден ушырап цалыу.
ГОЛОВАСТИК At. зоол. ийт балыц.
ГОЛОВЕШКА ж. шала, шала жанран
отын.
ГОЛОВИНА ж. 1. уменыи. от голова
1, 6; 2. (плод или соцветие) туйир, туп,
бир дана, бас; ~а лука бир туп пияз, бир
дана пияз; 3. мн. головки баслыц; сапож-
ные ~и етик баслыцлары.
ГОЛОВИНОЙ прил. 1. бас; ~6й убор
бас кийим; ~ая боль бас ауырыу; ~бй
мозг мий; 2. (передовой) бастагы, алдагы.
алдыцгы; ~бй отряд алдагы отряд.
ГОЛОВНЯ Ж. 1. см. головешка; 2. с.-х.
куйе бас, кара бас, куйик бас.
ГОЛОВОКРУЖЕНИЕ с. прям, и перен.
бас айланыу, мий айланыу; испытывать
~ бас айланыу, бас айланыуга ушырау;
~ от успехов жетискенликлерден басы ай-
ланып кетиу.
ГОГОТАТЬ несов. 1. (о гусях) гаццыл- ।
дау; 2. прост, (хохотать) катты кулисиу,
\гах.ах.алап кулиг.
' год м. 1. жыл; в будущем ~у келеси
жылы; через два года еки жылдан соц;
~ тому назад буннан бир жыл бурын; круг-
лый ~ жыл бойы; четыре времени года
жылдыц терт мэусими; учебный ~ оцыу
жылы; сельскохозяйственный ~ ауыл хожа-
лыц жылы; бюджетный ~ бюджетлик
жыл; 2. (при определении возраста) жас,
жасар; ему три года ол уш жасца шыцты;
3. мн. годы (период времени) уацыт, шац,
гез; молодые годы жаслыц шагы; 4. мн.
годы (для обозначения десятилетия) жыл-
тар; восьмидесятые годы сексенинши жыл-
лар; -> Новый ~ Таза жыл; не по ~ам
жасына ылайыц емес; с ~ами уацыттыц
етиуи менен; ~ от ~у жылдан жылга;
из года в ~ жыл сайын; без ~у неделя
шутл. кеше гана; ты здесь работаешь без
~у неделя сен бул жерде жацыннап бери
ислейсец (соотв. ислегенице еки кун бол-
май атырып); ~ на ~ не приходится жыл
жылга уцсамайды, алдан болжау цыйын.
ГОДИНА ж. уацыт, заман, жыл; ~
испытаний ауыр жыллар.
ГОД ИТ ЬСЯ несов. кому-чему, на что,
для чего иске асыу, болыу, жарау, дэртке
асыу, ылайыц келиу; эти ботинки мне не
~ятся бул ботинкалар маган болмайды;
-> в отцы ~йтся жасы жагынан экесиндей;
куда это ~йтся? бул не деген?; никуда не
~йтся хеш жарамайды; так поступать не
~йтся олай етиуге жарамайды.
ГОДИЧНЫ || И прил. 1. (длящийся год)
жыллыц, бир жыллыц; ~й срок бир жыл-
лыц мэулет; 2. (рассчитанный на год) бир
жылга есапланган, бир жылга дузилген,
бир жыллыц; ~й план бир жылга дузилген
план; ~е курсы бир жыллыц курслар.
ГОДНОСТЬ ж. жарамлылыц, болатугын-
лыц, ылайыцлылыц; ~ семян для посева
туцымныц егиуге жарамлылыгы.
ГОДЦНЫЙ прил. жарамлы. болатугын,
ылайыцлы; вода, ~ная для питья ишиуге
жарамлы суу; он ни к чему не ~ен ол хеш
нэрсеге жарамайды.
ГОДОВАЛЫЙ прил. бир жасар, бир
жыллыц, бирге шыццан; ~ ребёнок бир
жасар бала.
ГОДОВ |ЮЙ прил. жыллыц, бир жыл-
лыц, жыл бойылыц; ~6й доход жыллыц до-
ход, жыллыц табыс, жыллыц кирис; ~бй
план жыллыц план; ~ая оценка жыл бойы-
лыц баха.
ГОДОВЩИНА ок. жыллыц; пятидесятая
~ Великой Октябрьской социалистйческой
революции Уллы Октябрь социалистлик
революциясыныц елли жыллыгы.
гожусь, годишься и т. д. наст. вр.
от годйться.
ГОЛ м. спорт, гол; забйть~ топ еткериу,
топ еткизиу.
ГОЛЕНАСТЫЙ прил. сыйрацлы, узын
аяцлы.
ГОЛЕНИЩЕ с. цоныш.
ГОЛЕНОСТОПНЫЙ прил.'. ~ сустав анат.
табан менен балтырдыц цосылган жери.
11 Русско-каракалпакский сл.
гол
— 162 —
ГОЛОВОКРУЖИТЕЛЬНЦЫЙ прил. бас
айландыратугын, мий айландыратугын;
~ая высота бас айландыратугын бийик-
лик.
ГОЛОВОЛОМКА ж. жумбад, дыйын
мэселе.
ГОЛОВОЛОМНЫЙ прил. бас цатыра-
тугын, кеп ойландыратугын; ~ вопрос кеп
ойландыратугын маселе.
ГОЛОВОРЕЗ л. разг, гелле кесер, бас
кесер.
ГОЛОВОТЯП м. разг, лэмсер, олац,
епсиз, ебетейсиз.
ГОЛОВОТЯПСТВО с. разг, лэмсерлик,
олацлыц, епсизлик, ебетейсизлик.
ГОЛОВУШКА ж. ласк, от голова 1;
буйная ~ есерсод, алацгасар.
’ГОЛОВЫ й крепа сезлердиц, темендеги
мгнилерди билдиретугын екинши белеги:
1) бастьщ санын, мыс. двухголовый еки
баслы; 2) бастын, шурин, мыс.: желтоголо-
вый сэры баслы.
ГОЛ ОД .и. 1. ашлыц, ашаршылыц; утолить
~ журегин жалгау; 2. (недостаток про-
дуктов питания) азыц-ауцат жетиспеу, аш
болыу; 3. перен. (острый недостаток
чего-л.) жетиспеушилик, кемтарлыц; книж-
ный ~ китап жетиспеушилик.
ГОЛОДАТЬ несов. аш болыу, ашаршы-
лыцца ушырау, ашырцау.
ГОЛОДАКИЦИЦЙ 1. прич. от голодать;
2. в знач. сущ. м. голодающий и ж. голо-
дающая аш, аш болган; оказать помощь
~м ашларга жэрдем керсетиу.
ГОЛОДНЦЫЙ прил. 1. аш, аш болган;
на ~ый желудок разг, аш царынга; быть
~ыы аш болыу; я голоден парным аш; 2.
(вызванный голодом) аш, аштан; ~ая смерть
аштан елиу; 3. (скудный) аз, кем, жетки-
ликсиз, кемтар; ~ый паёк аз паёк; 4. в
знач. сущ. м. голодный и ж. голодная аш.
ГОЛОДОВКЦА ж. 1. аш болыу, ауцат
жемеу, ашлыц жарыялау; объявить ~у
ашлыц жарыялау; 2. (голод) ашлык.
ГОЛОЛЁД м- см. гололедица.
ГОЛОЛЕДИЦА ж. муз цала.
ГОЛОС м. 1. сес, дауыс, ун! высокий
~ жицишке дауыс; низкий ~ жууан дауыс;
надорвать ~ дауысы царлыгыу; 2. (во-
кальные данные) дауыс, дау аз; иметь ~
хауазы болыу; потерять ~ дауыстан айы-
рылыу; 3. перен. шацырыц, хуким> буй-
рыц; ~ рассудка ацылдыц шацырыгы; ~
крови тегилген каннын. буйрыгы; 4. (мне-
ние, суждение) пикир, сез; прислушивать-
ся к ~у масс кепшиликтиц пикири менен
санасыу; 5. дауыс; решающий ~ шешиуши
дауыс; совещательный ~ кецесши дауыс;
право ~а дауыс бериу хуцуды; подсчитать
голоса дауыс санау; избрать большинст-
вом голосов кепшилик дауыс пенен сай-
лау; <• в один ~ бир дауыстан мацуллау,
бир аУыздан цабыллау.
ГОЛОСИСТЫЙ прил. дауыслы, хауазлы.
ГОЛОСИТЬ несов. разг, жоцлау айтыу.
ГОЛОСЛОВНО нареч. дэлилсиз, цур-
гац; утверждать что-л. ~ дэлилсиз сейлеу.
ГОЛОСЛОВН1|ЫЙ прил. дэлилсиз, цур-
гац; ~ое обвинение дэлилсиз айыплау.
ГОЛОСОВАНИ||Е с. дауыс бериу, да-
уысца цойыу; тайное ~е жасырын дауыс
бериу; участвовать в ~и дауыс бериуге
цатнасыу; поставить на ~е дауысца цойыу.
ГОЛОСОВАТЬ несов. 1. за кого-что (по-
давать свой голос) дауыс бериу; 2. что
(ставить на голосование) дауысца цойыу;
~ предложение усынысты дауысца цойыу-
ГОЛОСОВЦОЙ прил. дауыс...; ~ые связ-
ки анат. дауыс перделери.
ГОЛУБЕ ЦТ Ь несов. 1. (становиться го-
лубым) кегериу, кекшиллениу, кек тар-
тыу; нёбо ~ет аспан кекшилленеди; 2.
(виднеться — о голубом) кегерип кериниу.
ГОЛУБИЗНА ж. кек рец, кек.
ГОЛУБЙНЦЫЙ прил. кептер..., кептер-
диц; ~ая стая кептерлер топары; ~ая поч-
та кептер почтасы.
ГОЛУБИТЬ несов. кого-что элпешлеу.
сылап сыйпау-
ГОЛУБКА ж. 1. (самка голубя) мэкийен
кептер; 2. разг, (ласковое обращение) цара-
гым, шырагым, жаным.
ГОЛУБОГЛАЗЫЙ прил. кек кез, кек
кезли.
ГОЛУБО ||Й прил. кек, аспан рец; ~е
нёбо кек аспан.
ГОЛУБУШКА ж. см. голубка 2.
ГОЛУБЦЫ мн. (ед. голубёц .и.) кул
голубцы (капуста жапырагына орап писи-
рилген туурама геш).
ГОЛУБЧИК м. разг, дарагым, шырагым,
жаным.
ГОЛУБЬ м. кептер; почтовый ~ почта
кептери, хат тасыйтугын кептер; ~ мира
парахатшылыц кептери.
ГОЛУБЯТНИК м. 1. (любитель голубей)
кептерпаз; 2. зоол. цыргый, лашын, цар-
шыга.
ГОЛУБЯТНЯ ж. кептерхана.
ГОЛЦЫЙ прил. 1. жалацаш, ашыц;
~ая шёя ашыц мойын; 2. (лишённый расти-
тельного покрова) есимликсиз, цуу, ашыц;
~ые скалы есимликсиз жарлар; ~ая степь
цуу дала; 3. (ничем не покрытый) ашыц,
тесексиз; спать на ~ом полу тесексиз полда
жатыу; ~ые стёны хеш нэрсе цагыл маган
дийуал; 4. перен. разг, цуры; ~ые факты
цуры фактлар; < ~ый провод жалацаш
сым; брать ~ыми руками цыйыншылык
кермен алыу, цуры цол менен алыу.
ГОЛЫШ м. 1. (голый ребёнок) жалацаш
бала; 2. (камень) жумыры тас, кишкене
домалац тас.
ГОЛЬ ж. собир. уст. гедейлер.
ГОМЕОПАТ м. гомеопат (гомеопатия
усыллары менен емлейтисын врач).
ГОМЕОПАТИЧЕСКИ || Й прил, гомеопа-
тиялыд, гомеопатиялы; ~е средства гомео-
патиялыд дэрилер.
ГОМЕОПАТИЯ ж. гомеопатия (кеселлер-
ди дари менен емлеудиц усылы).
ГОМЕРИЧЕСКИЙ прил.: ~ смех жудэ
датты кулки.
ГОМОН м. шауцым, бацырыс, уу-шуу.
ГОМОСЕКСУАЛИЗМ м. гомосексуализм
(бир жыныстасы адамныц крсылыуы).
ГОНГ м. гонг (урып шертетусын саз
цуралы)-, ударить в ~ гонг цагыу.
— 163 —
ГОР
ГОНЁНЙЦЕ с. цуугын, сургин, цууда-
лау; подвергнуть ~ ям цуугынга ушыратыу,
цуудалау.
ГОНЕЦ м. хабаршы, шабарман, айтыу-
шы.
ГОНЙТЕЛЬ м. дысым етиуши, жэбир
бериуши, зулым, цуудалаушы.
ГОНИТЕЛЬНИЦА женск. от гонитель.
ГОНКИ А ж. разг. 1. (действие) айдау,
датты журиу; 2. разг, (суета, спешка)
асыгыслыц; 3. разг, (перегонка) ислеп шы-
гарыу (мыс. арацты); 4. мн. гонки спорт.
жарыс, бэйги; автомобильные ~и автомо-
бильлер жарысы; ~а вооружений аса
дуралланыу, дурал-жарадларды кебейтиу.
ГОНОКОКК м. мед. гонококк (гонорея
цоздыреыш микроб).
ГОНОР м. тэкаббир, менмен; человек с
~ом менмен адам.
ГОНОРАР м. гонорар, колем хады;
авторский ~ авторлыд гонорар, авторлыд
дэлем хады.
ГОНОРЕЯ ж. мед. гонорея, соз кесели.
ГОНОЧНЫЙ прил. спорт, жарыс, жары-
сатугын, тез журетугын...; ~ автомобиль
жарыс автомобили.
ГОНЧАР м. гузеши, гулалшы.
ГОНЧАРНЫМИ прил. гузешилик, гулал-
шылыд; гул ал дан исленген; ~е изделия
гулалдан исленген затлар.
ГОНЧ"ИЙ прил. 1. жууыргыш, цайын.;
~ая собака дайын, ийт; 2. в знач. сущ. ж.
гончая дайын, ийт.
ГОНЩИК м. спорт, жарысыушы, жарыс-
ца тусиуши.
гоню, гонишь и т. д. наст. ер. от
гнать.
гонюсь, гонишься и т. д. наст. вр. от
гнаться.
ГОНЯТЬ несов. 1. см. гнать 1, 2; 2. разг,
(посылать с поручениями) бир жадда жи-
бериу; лодыря ~ хеш нэрсе ислемеу.
ГОНЯТЬСЯ несов. разг. см. гнаться.
ГОП межд. хон.
ГОПАК м. гопак (украин аяк, ойыны у;эм
оныц музыкасы).
ГОРЦА ж. 1. тау; идти в гору 1) (вверх
по склону) жодары кетерилиу, жодары
шыгыу; 2) перен. (преуспевать) жодары-
лау, хэмели улкейиу; идти под ~у 1) (вниз
по склону) темен тусиу; 2) перен. пэсецлеу,
теменлеп кетиу, хэмели киширейиу; 2.
(из снега, льда) тау, думпек, думпешик;
снежная ~а дар думпешик; 3. перен. разг,
(большое количество) таудай уйилген, тебе-
-тебе, тау-тау; горы книг таудай уйилип
жатдан китаплар; 4. мн. горы таулар; врачи
посылают меня в горы врачлар мени тау-
ларга жибермекши; 5. в знач. нареч. горой
уйилип, тау болып; подушки лежали <~6й
кепшиклер уйилип жатты; < не за ~ами
узад емес, жадын; гору своротить кеп нэр-
се ислеу; как ~а с плеч свалилась устинен
зил тускендей болыу; надеяться на кого-л.
как на каменную гору биреуге таудан тиреги
бардай исениу; стоять ~бй за кого-чпго-л.
биреуди %гм бир нзрсени барлыд куши ме-
нен жадлау, куш салып дууатлау.
ГОРАЗДО нареч. анагурлым, эдеуир,
эдеуирад; он ~ выше брата ол агасынан
эдеуир узын.
ГОРБ м. 1. еркеш (верблюда); букир,
дуныш (человека)-, 2. (выпуклость, возвы-
шенность) еркеш; 3. в знач. нареч. горбом
еркештей, ортасы дампыйып; шинели на
бойцах вздулись <~бм эскерлердиц шинел-
лериниц ортасы дампыйып кетти; гнуть
~ ауыр ис етиу, ауыр жумыс ислеу; своим
~6м ез мийнети менен.
ГОРБАТЫЙ прил. 1. букир, дуныш; ~
человек букир адам; 2. букир, дуныш, дуд-
ки; ~ нос дудки мурын; 3. в знач. сущ. м.
горбатый и ж. горбатая букир, дуныш.
дудки.
ГОРБЙНКЦА ж. дудки; нос с ~ой дудки
мурын.
ГОРБИТЬ несов. что букирейтиу, бук-
шийтиу, бугиу, ийиу; ~ спину ардасын
бугиу.
ГОРБИТЬСЯ несов. букирейиу, букши-
йиу, бугилиу, ийилиу. "
ГОРБОНОСЫЙ прил. дудки мурын...,
дудки мурынлы.
ГОРБИН м. букир, дуныш.
ГОРБУНЬЯ женск. от горбун.
ГОРБУША ж. горбуша (балыц).
ГОРБУШКА ж. наннын, цыры, нанныц
цыртысы.
ГОРБЫЛЬ м. цыртыс тахтай, шет тах-
тай (аеашты тилгенде еки шетинде цалеа-
ны).
ГОРДЕЛИВ ||ЫЙ прил. шердей; ~ая по-
ходка шердей болып журиу.
ГОРДЕЦ м. менмен, додырайган.
ГОРДИТЬСЯ несов. 1. кем-чем (испыты-
вать гордость) мацтаныу; 2. разг, (ки-
читься) менменсиниу, шер болыу.
ГОРДО нареч. 1. мацтаныш пенен; 2.
(высокомерно) менменсинип, менменлик пе-
нен, шер болып.
ГОРДОСТЬ ж. 1. (чувство собственного
достоинства) ар, аршыллыд, намыс; 2.
(чувство превосходства) мацтаныш, артыц-
машлыц, кекиреклик; 3. (высокомерие)
менменлик.
ГОРДЫЙ прил. 1. арлы, аршыл, намыслы;
~ человек аршыл адам; 2. (испытываю-
щий чувство превосходства) мактанышлы,
мацтанган, артыцмашлы, кекирек; ~ сво-
ими успехами езиниц табыслары менен мад-
танган; 3. (высокомерный) менмен.
ГОРДЫНЯ ж. уст. см. гордость 3.
ГОРДЯЧКА женск. от гордец.
ГОРЦЕ с. 1. цайгы, ууайым, азап, хэсирет.
дэрт; помочь ~ю дэртине дауа болыу; при-
чинить ~е кому-л. дэрт салыу; хлебнуть
<~я ауырманлыцты басынан кешириу; она
перенесла много ~я ол кеп азапты шекти;
2. (беда, несчастье) цайгылы ис, бахытсыз-
лыц, бэле; его постигло большое ~е ол
улкен бахытсызлыцца ушырады; 3. в знач.
сказ. разг, (плохо, нехорошо, беда) дым
жаман, оцбаган; <> с ~ем пополам елдим
азарда, зорга.
ГОРЕВАТЬ нессв. о ком-чём и без доп.
цайгырыу, ууайымлау, хэсирет шегиу.
ГОРЁЛКА ж. горелка; ~ газовой пли-
ты газ плитасыныц горелкасы.
11*
ГОР
— 164 -
ГОРЕЛЫ ||Й прил. 1. куйгеп, жанган,
ертенген; ~й хлеб куйип кеткен нан; 2.
(истлевший, прелый) ширик, шириген;
~е кожи шириген телетин; 3. в знач. сущ. с.
горелое куйген, куйик; пахнет ~м куйик-
тиц ийиси келеди.
ГОРЕЛЬЕФ м. горельеф (бир тегисликке
с алы нс ан суурет).
ГОРЕМЫКА м. и ж. разг, сорлы, бахыт-
сыз, бийшара.
ГОРЕМЫЧНЦЫЙ прил. разг, сорлы, ба-
хыты ашылмаган, бахытсыз, бийшара; ~ая
доля сорлы мацлай.
ГОРЕНИЕ с. жаныу, алысыу. к\йиу,
ертениу; ~ гйза газдыц жаныуы.
ГОРЕСТНЫЙ прил. цайгылы, ууайымлы,
муцлы, зарлы, хэсиретли, цапалы, дортли.
ГОРЕСТЬ ж. 1. (печаль, скорбь) цайгы,
ууайым, муц, зар, хэсирет, дэрт; 2. мн. го-
рести (несчастья) бахытсызлыцлар.
ГОРЦЁТЬ несов. 1. жаныу; дрова хорошо
~ят отын жа^сы жанады; 2. (давать свет)
жаныу; лампочка ~йт ярко лампочка жац-
ты болып жанады; 3. перен. (о больном)
куйиу, цызыу, жаныу; 4. перен. (краснеть)
цызарыу, цып-дызыл болыу; щёки ~ят
еки бети цып-дызыл болды; 5. перен. (бле-
стеть) жарцырау, жаныу, жайнау; глаза
~ят от радости цууанганынан кезлери
масаладай жанды; 6. (гнить) дызыу, ши-
ри^, куйиу; мокрое сено ~йт в стогах кеп-
тирилмеген пишен гудиде цызып кетеди;<>
~ёть желанием жудэ куштар болыу; у не-
го дело ~йт в руках ол жумысда жан енди-
риди; не ~йт! асыгыуга хеш тийкар жод!
ГОРЕЦ м. таулы, тау адамы, тауда
жасаушы адам.
ГОРЕЧЬ ж. 1. (горький вкус, запах)
ашшы, ап-ашшы; 2. перен. (горькое чувство)
дайгы, уайым, хэсирет, дэрт; ~ одиночества
жеккешиликтиц уайымы, жалгызлыдтыц
дэрти.
ГОРИЗОНТ м. 1- горизонт, кек жийек,
кез жетер; солнце скрылось за ~ом кун кек
жийектен асып кезден таса болды; 2. (всё
видимое пространство) горизонт, кез же-
тер жер; на ~е ни облачка кез жетер жерде
хеш булт жод; 3. перен. (круг знаний, идей)
ой ериси, билим шеги; он человек с широ-
ким ~ом ол ой ериси кец адам; 4. (уровень)
горизонт (суу бетиниц пасли бзлентлиги);
в июле ~ воды в Аму-Дарье резко подни-
мается июльде Эму дэрьяда суудыц гори-
зонты бирден кетериледи; < появйться на
чъём-л. ~е арага келиу, арада пайда болыу;
исчезнуть с чьего-л. ~а кезден гайып бо-
лыу, жод болып кетиу.
ГОРИЗОНТАЛЬ ж. горизонталь (гори-
зонт тегислигине параллель тартылган
сызьщ).
ГОРИЗОНТАЛ ЬНЦЫЙ прил. горизон-
таль..., горизонтальлыд; ~ая лйния гори-
зонталь сызыд.
ГОРЙЛЛА ж. горилла (ири маймыл).
ГОРИСПОЛКОМ м. (городской испол-
нйтельный комитет) горисполком (далалыд
атдарыу комитети).
ГОРЙСТЦЫЙ прил. таулыд, таулы; ~ая
•местность таулы жер.
ГОРКА ж. 1. уменьш. от гора 1; 2.
(шкафчик) айналы шкаф (ыдыс ушын).
ГОРКИПУТЬ несов. от чего и без доп
ашыу, ашып кетиу; от жары масло быстро
~ет ыссыдан май тез ашып кетеди.
ГОРКОМ м. (городской комитет) горком
(далалыд комитет); ~ партии далалыд
партия комитети.
ГОРЛАНИТЬ несов. разг, бадырыу, дыш-
цырыу, _уагырлау.
ГОРЛАСТЫЙ прил. разг, бадырауыд,
шаудымшыл; шацырауыц (о петухе).
ГОРЛИНКА ж. см. горлица.
ГОРЛИЦА ж. кумиры.
ГОРЛ ЦО с. 1. тамад, алдым; дыхательное
~о кегирдек; 2. (верхняя часть сосуда)
мойын; ~о кувшина гузениц мойыны, гузе-
ниц аузы; 3. (узкий выход из залива) бугаз;
~о Белого моря Ад тециздиц бугазы;
О по ~о 1) (ростом) алдымына дейин;
2) (очень много) жудэ кеп, басынан асып;
дел по ~о жумыслар басыцнан асады; сыт
по ~о 1) (очень сыт) жудэ тойыу; 2) (вполне
достаточно) аса кеп, эбден бийзар болыу;
стать кому-л. поперёк ~а кесент келтириу;
взять за ~о, схватить за ~о мэжбурлеу,
жагадан алыу; кричать во всё ~о цатты
бацырыу; промочйть ~о азырац ишиу;
пристать с ножом к ~у изинен цалмай
талап етиу; слёзы подступйли к ~у жыла-
гысы келиу.
ГОРЛОВИНА ж. мойын, ауыз, тамак;
~ вулкана вулканный, аузы.
ГОРЛ ОВЦОЙ прил. тамак...; ~ые болез-
ни тамак ауырыулары.
ГОРМОН м. физиол. гормон (ишки без-
лердиц секрециясынан жасалып сеанса щосы-
латусыч зат).
ГОРН I м. 1. (кузнечный) керик; 2. (часть
доменной печи) ошац (домна печиниц от
жагатусын жери).
ГОРН II м. муз. горн-
ГОРНЙЛЦО с. 1. см. горн 1 1; 2. уст.
перен. цыйыншылыц, ауырлыц; закалйть-
ся в ~е войны урыстыц цыйыншылыцла-
рында шыныгыу.
ГОРНИСТ м. горнист.
ГОРНИЦА ж. 1. уст. (комната) белме,
ежире; 2. обл. (в крестьянской избе) мий-
манхана (дийханньщ жайыныц таза бел-
ме си).
ГОРНОДОБЫВАЮЩЦИЙ прил. тау кен-
лерин казып шыгаратурын; ~ая про-
мышленность тау кенлерин казып шыгара-
турын санаат.
ГОРНОЗАВОДСКИЙ прил. тау кен-
лери.
ГОРНОЛЫЖНЫЙ прил. спорт, таулык
жерлерде лыжада журиу...; ~ спорт тау-
лык жерлерде лыжада журиу спорты.
ГОРНОПРОМЫШЛЕННЫЙ прил. та}
санааты...; ~ район тау санааты районы.
ГОРНОРАБОЧИЙ м. тау кен жумысшысы,
тау кен рабочийси.
ГОРНОРУДНЦЫЙ прил. кен рудасы,
тау кен рудасы; ~ое предприятие тау кен
рудасынын, кэрханасы.
ГОРНОСТАЕВЫЙ прил. ак суусар; ак.
суусар терисинен исленген.
— 165
ГОР
ГОРНОСТАЙ м- ац суусар (мыртцыш
\айуан узм оныц териси).
ГОРНЦЫЙ прил. 1. тау, таулы; ~ое уще-
лье тау сайы, таудыц уцгири; ~ая цепь
тау дизбеклери; ~ый житель тауда жасау-
шы, таулы; 2. (гористый) таулы; ~ая стра-
на таулы ел; 3. тау кен...; ~ые работы тау
кен жумыслары;<> ~ая болезнь тау кесели;
~ый хрусталь мин. тау хрустали.
ГОРНЯК м. тау кенши (жумысшысы ;>;зм
инженера).
ГОРНЯЦКИЙ прил. тау кенши, тау
кеншилик.
ГОРОД /л. нала; главный ~ бас нала;
областной ~ областьлыд цала; города-ге-
рои дахарман дал ал ар; выехать за город
даланын сыртына шытыу; -О вольный ~
гэрезсиз дала; ни к селу ни к ~у орынсыз,
женсиз.
ГОРОДЙТЬ несов. что, разг. 1. (огоражи-
вать) цоршау, цоралау, айландырыу; 2.
разг, (говорить вздор) пэтиуасыз сейлеу;
<> огород ~ питпейтугын исти баслау.
ГОРОДИЩЕ с. археол. гене цаланын
орны.
ГОРОДКИ мн. (ед. городок м.) городки
(ойын узм усы ойында урып шыгарыу
ушын тигилетугын кеспелтек шулликлер).
ГОРОДНИЧИЙ м. уст. дала дэкими.
ГОРОДОВОЙ м. уст. городовой (патша
Россиясында полицияда хызмет етиуши
адам).
ГОРОДОК м. 1. уменьш. от город; 2.
далаша, кишкене дала; военный ~ эске-
рий далаша; студенческий ~ студентлер
дал атасы.
ГОРОДОШНИК м. городки ойнагыш
адам.
ГОРОДСКО ПЙ прил. 1. цала..., цала-
лыц; ~е население цала халцы; ~й театр
цалалыц театр; 2. в знач. сущ. м. городской
и ж. городская разг, цалалы.
ГОРОЖАНИН м. далалы, далалы адам,
дал ада турыушы.
ГОРОЖАНКА женск. от горожанин.
ГОРОНО м. (городской отдел народного
образования) гороно (цалалыц билимдириу
шацабы).
ГОРООБРАЗОВАНИЕ с. геол, таудыц
пайда болыуы, таудыц келип шыгыуы,
таудыц дереуи.
ГОРОСКОП м. гороскоп (орта эсирлер-
диц астрологлары тэрепинен адамныц тае-
дирин болжау ушын дузилген жулдызлар
кестеси).
ГОРОХ м. буршац; -О как об стену ~
цулагына цум цуйгандай, цанша айтсацда
кэрине келмейди.
ГОРОХОВ||ЫЙ прил. 1. буршац, буршац-
лы, буршацтан; ~ое поле буршац егилген
атыз; ~ый суп буршац шорба; 2. (о цвете)
боз рец; < чучело ~ое, шут~ый 1) (о сме-
шно одетом человеке) цууыршацтай кийин-
ген; 2) (посмешище) ерси адам, кулки бол-
ган адам.
ГОРОШЕК м. 1. уменьш. от горох; 2.
(название растений) буршац; душистый ~
хош ийисли буршац; 3. (крапинка) шым-
шык кез; ситец в ~ шымшык кез шыт.
ГОРОШИНА ж. бир дана буршац.
ГОРСКИ IIЙ прил. таулы, тауда жасаушы;
~е племена тауда жасаушы цэуимлер.
ГОРСОВЕТ м. (городской совет) гор-
совет (цалалыц совет).
ГОРСТЬ ж. 1. цысым, ууыс; взять в —
цысымлау; 2. (количество чего-л.) бир
цысым, бир ууыс; ~ муки бир цысым ун;
3. перен. (незначительное количество) дым
аз, азгана, жудэ аз; ~ храбрецов азгана
цахармаплар.
ГОРТАННЫ1|Й прил. 1. лингв, кемей; ~е
согласные кемей дауыссызлары; 2. тамац...,
кемекей, кегирдек, кемекейли, кегирдекли;
говор кемекейден шыгатугын сез.
ГОРТАНЦЬ ж. анат. тамад, кемекей,
кегирдек; О у него язык прилип к ~и
онын, аузына дум дуйылды.
ГОРЧЙТЦЬ несов. ашшы дэми шыгыу;
ашцылтым дэми болыу; масло ~ майдыц
ашшы дэми бар, майдыц ашцылтым дэми
бар.
ГОРЧЙЦА ж. горчица (асца крсатугын
ашшы тапгымлыц).
ГОРЧИЧНИК м. мед. горчичник (емле-
ниу ушын крлланылатуеын бир бетине
горчица жасылеан цаеаз)-, поставить ~
горчичник тартып цойыу.
ГОРЧИЧНИЦА снс. горчица ыдысы.
ГОРЧЙЧНЦЫЙ прил. горчица...~ое
масло горчица майы. «к
ГОРШЕЧНИК м. гузешиЛГГ
ГОРШОК м. гузе, горшок; цветочный
~ гул гузеси.
ГОРЬК||ИЙ прил. 1. ашшы; ~ое лекар-
ство ашшы дэри; 2. перен. цайгылы, ауыр,
ашшы; ~ие слёзы цайгылы кез жас; 3.
перен. разг, (несчастный) сорлы, кара мац-
най, бахытсыз; ~ий пьяница дузелмес
мэскунем; горе ~ое ауыр цайгы; испить
'-. ую чашу ауырманшылыцты кериу; пить
~ую аса мэс болыу.
ГОРЬКО 1. нареч. ашшы; 2. безл. в знач.
сказ, ашып кетти; во рту было ~ от если
дуздан аузым ашып кетти; З.’безл. в знач.
сказ, перен. цыйын, ауыр; ему ~ в этом
сознаться буны оган мойынлау жудэ кы-
йын.
ГОРЮЧЕСТЬ ж. жангышлыц, алысцыш-
лыц, тутангышлыц.
ГОРЮЧ И || Й I прил- 1. жанатугын, жан-
гыш; ~е газы жанатугын газ; 2. в знач.
сущ. с. горючее жанар май (нефть, бензин
хрм т. б.).
ГОРЮЧИЦЙ II прил.: ~е слёзы наредно-
-поэт. кездиц ашшы жаслары.
ГОРЯНКА женск. от горец.
ГОРЯЧ ИЙ прил. 1. ыссы, цызып тур-
ган, цайнап турган; ~ая пища ыссы ау-
цат; 2. перен. (пылкий, страстный) цумар
лы, цызбалы, цызба, цызгынлы, жалыь
лы; ~ий охотник цызбалы ацшы; ~ий спср
цатты дау, цатты тартыс; 3. перен. (пла-
менный) жалынлы, цызгынлы; ~ая лю-
бовь жалынлы суйиушилик; 4. перен.
(напряжённый) цызгынлы, гажжа-гаж; ~ая
работа цызгынлы жумыс; 5. перен. (вспыль-
чивый) цызба; он человек ~ий ол цызба
адам; < ~ая кровь цызбалы; по ~им еле-
ГОР
— 166 —
дам 1) (по свежим следам) таза из бенен}
таза из кууып; 2) (тотчас) изин сууыт-
пай, кешиктирмей; попасть под ~ую руку
ашыу устине тап келиу, ашыу устине гез
келиу.
ГОРЯЧИТЕЛЬНЫ || Й прил. уст. дыздыр-
гыш, дыздыратугын; ~е напйткн дыздыр-
гыш ишимликлер.
горячить несов. 1. кого-что (нагревать,
согревать) цыздырыу, ысытыу, жылытыу;
2. кого, перен. цыздырыу; ~ коня атты
цыздырыу.
горячи цться несов. цэхэрлениу, цы-
зыу; ты напрасно ~шься сен бийкар цэхэр-
ленесец; не ~сь в споре тартысцанда цызба.
ГОРЯЧКнА ж. 1. уст., разг, (лихорадка)
ысытпа, безгек, цыздырма; белая ~а ишки-
лик цыздырмасы; 2. перен. разг, (спешка)
асыгыу, асыгыслыц; ~а перед отъездом
женеп кетиу алдындагы асыгыслыц; пороть
~у жудэ асыгып хэрекет етиу; 3. перен.
(азарт) аса шугылланыушылыц, машцул;
биржевая ~а биржалыц машцул.
ГОРЯЧНОСТЬ ж. 1. (вспыльчивость)
цызбалыц; 2. (увлечение) машцул болыу,
хэуес болыу, цызыгыушылыц; он с боль-
шой ~ю принялся за дело ол жумысца
улкен цызыгыушылыц пенен киристи.
ГОРЯЧО 1. нареч. (пылко) цызгын, цыз-
гынлы турде; 2. безл. в знач. сказ, ыссы,
цызыу; рукам ~ цолта ыссы.
ГОС= цоспа сезлердиц «.мэмлекетлик» деген
мэнисин билдиретугын екинши белеги, мыс.:
госторговля мэмлекетлик сауда.
ГОСБАНК м. (государственный банк)
мэмлекетлик банк.
ГОСБЮДЖЕТ м. (государственный бюд-
жет) мэмлекетлик бюджет.
ГОСПИТАЛИЗАЦИЯ ж. кеселханага
жатдарыу.
ГОСПИТАЛИЗИРОВАТЬ сов. и несов.
кого кеселханага жатцызыу.
ГОСПИТАЛЬ м. госпиталь, эскерий ке-
селхана; полевой ~ дала госпиталы; тыло-
вой ~ тыл госпиталы.
ГОСПИТАЛ ЬНЫЙ прил. госпиталь.
ГОСПЛАН (Государственная плановая
комиссия СССР) м. Госплан (СССРдиц
Мэмлекетлик планластырыу комиссиясы).
ГОСПОДИН м. (мн. господа) 1. уст.,
офиц. господин, мырза, таре; 2. (хозяин,
повелитель) хожайын, цэмир; < быть ~ом
своего слова айтцан сезин орынлау; сам
себе ~ езине-ези хожайын, езине-ези бий.
ГОСПОДСКИЙ прил. уст. мырзаныц,
терениц; ~ дом мырзаныц жайы.
ГОСПОДСТВО с. устемшилик, езиуши-
лик, хуким суриушилик, басым болыушы-
лыц; политическое ~ сиясий устемшилик;
~ в воздухе хауада басым болыушылыц.
ГОСПОДСТВОВАТЬ несов. 1. над кем-чем
(обладать властью) устемлик етиу, устем
болыу, езиу, хуким суриу; басымырац бо-
лы^; ~ на море тецизде устем болыу; 2.
над чем (возвышаться) бэлент кетерилип
турыу, бэлент шыгып турыу.
ГОСПОДСТВУЮЩ 1|ИЙ 1. прич. от гос-
подствовать; 2. прил. (имеющий власть)
устемлик етиуши, езиуши, хуким суриу-
ши; ~ие классы устемлик етиуши класс-
лар; 3. прил. (преобладающий) басым,
кебирек таралган; ~ее мнение басым пи-
кир; 4. прил. (возвышающийся над чем-л.)
бэлент кетерилип турган, бэлент шыгып
турган.
ГОСПОДЬ м. цудай, алла, жаратцан,
тэцир.
ГОСПОЖА женск. от господин.
ГОССТРАХ м. (государственное страхо-
вание) мэмлекетлик цамсызландырыу.
ГОСТЕПРИИМНЫ [|Й прил. мийманкеш,
миймандос, мийманшыл, донадшыл; ~е
хозяева миймандос уй ийелери.
ГОСТЕПРИИМСТВО с. мийманкешлик,
миймандослыд, мийманшыллыд, донад-
шыл л ыд.
ГОСТИНАЯ ж. гостиная, мийманхана,
донад жай.
ГОСТИНЕЦ м. разг, базарлыц.
ГОСТИНИЦА ж. мийманхана.
ГОСТИНЫЙ прил.: ~ двор уст. датар
салынган сауда жайлары.
ГОСТИТЬ несов. мийман болыу, цонац
болыу.
ГОСТЦЬ м. мийман, цонац; редкий ~ь
сийрек келетугын цонац; быть в ~ях цонац-
та болыу; пойти в гости цонацца барыу.
гостья женск. от гость.
ГОСУДАРСТВЕНН ОСТ Ь ж. мэмлекетли-
лик.
ГОСУДАРСТВЕННЫЙ прил. мэмлекет...,
мэмлекетлик; ~ый строй мэмлекетлик ду-
рылыс; ~ый деятель мэмлекет искери;
~ая граница мэмлекет шегарасы; ^ая
тайна мэмлекетлик сыр; дело ~ой важно-
сти мэмлекетлик эхмийети бар ис; ~ые
экзамены мэмлекетлик имтиханлар.
ГОСУДАРСТВО с. мэмлекет; Советское ~
Совет мэмлекети.
ГОСУДАРЫНЯ женск. от государь.
ГОСУДАРЬ м. ист. (царь) патша; <
милостивый ~ уст. хурметли мырза.
ГОТИКА ж. готика (Европада орта эсир-
диц аяеындагы архитектура стили).
ГОТИЧЕСКИЙ прил. готикалыц; ~ стиль
архит. готикалыц стиль.
ГОТОВАЛЬНЯ ж. готовальня (сызыуга
керекли эсбаплардыц жыйнаеы).
ГОТОВИТЬ несов. 1. кого-что, в разн.
знач. таярлау, хэзирлеу; ~ рукопись к
набору цол жазбаны териуге таярлау; ~
специалистов по сельскому хозяйству ауыл
хожалыгы бойынша цэнигелер таярлау;
~ уроки сабац таярлау; ~ встречу кому-л.
биреуди царсы алыуга таярланыу; ~ удар
соццы бериуди таярлау; 2. что (стряпать)
писириу, хэзирлеу, таярлау; ~ обед туски
ауцат таярлау.
ГОТОВИТЬСЯ несов. к чему и с неопр.
таярланыу, хэзирлениу; ~ к докладу до-
кладка таярлау.
ГОТОВНОСТИ Ь ж. 1. таярлыц, хэзирлик;
боевая ~ь эскерий таярлыц; быть в полной
~и толыц таярлыцлы болыу; 2. (что-л.
сделать) тилек билдириу, цуштар болыу.
ГОТОВ "ЫЙ прил. 1. таяр, таяр болып
турган; ~ое платье таяр кийим; обед ~
туски ауцат таяр; 2. (подготовленный)
— 167 —
ГРА
таяр болган; отряд ~ к выступлению отряд
женеп кетиуге таяр; 3. {выражающий согла-
сие) дайыл болтан; быть~ым на всё барлы-
тына дайыл болыу; < жить на всём ~ом
мусаллат болыу, тайын тамац пенен кийим-
нин. жауы болыу-
ГОФРИРОВАНН ЦЫЙ 1. прич. от гофри-
ровать; 2. прил. гофрирленген, дат-дат
букленген, бурмеленген; ~ое железогофрир-
ленген темир, бурмеленген темир.
ГОФРИРОВАТЬ несов. что гофрирлеу,
дат-дат етип буклеу, бурмелеу.
ГОФРИРОВКА ж. гофрирлеу, дат-дат
етип будлеу, бурмелеу.
гощу, гостйшь и т. д. наст. вр. от
гостить.
ГРАБ м. бопг. граб (агаш).
ГРАБЁЖ м. 1. талау, талаушылыд,
гонаушылыд, баспашылыд; 2. перен. (вы-
могательство) ауыр салыд салыу, пара-
хорлыд.
ГРАБЙТЕЛ Ь м. 1. талаушы, тонаушы,
баспашы; 2. перен. ауыр салыд салыушы,
парахор.
ГРАБЙТЕЛЬСКЦИЙ прил. талаушылыд,
тонаушылык, езип талаушылыд; ~ая поли-
тика езип талаушылыд сиясаты.
ГРАБИТЬ несов. кого-что 1. талау, то-
нау, тартып алыу, басып алыу; 2. перен.
ауыр салыд салыу, парахорлыд етиу.
ГРАБЛИ только мн. тырма.
ГРАВЁР м. ойып натыс салыушы; зергер
{по металлу).
ГРАВЁРНцЫЙ прил. ойып натыс салыу-
шылыи; зергершилик; ~ое искусство
зергершилик енери.
ГРАВИЙ м. гравий, майда таслы шеге.
ГРАВИРОВАЛьныцй прил. ойып нагыс
салатугын; ~е инструменты зергершилик
эсбаплары.
ГРАВИРОВАТЬ несов. что ойып нагыс-
лау; зерлеу, зер салыу (по металлу).
ГРАВИРОВКА ж. ойып нагыслау; зерлеу,
зер салыу (по металлу).
ГРАВИРОВЩИК м. ойып нагыс салыу-
шы; зергер (по металлу).
ГРАВИТАЦИЯ ж. гравитация (путкил
злемниц тартыу куши).
ГРАВЮРА ж. ойып салынган натыс; зер
(на металле); ~ на дереве аташца ойып
салынган натыс.
ГРАД м. 1. буршад; выпал ~ буршад
жауды; 2. перен. толып жатдан, жудэ кеп,
буршадтай жауган; ~ писем жудэ кеп
хатлар; под градом пуль буршадтай жау-
ган одлардын. астында.
ГРАДАЦИЯ г нс. градация (бир нэрседен
екинши нэрсеге еткендеги избе-излик).
ГРАДЙРНЯ ж. тех. градирня (1. дуз
алыу ушын сууды пууландыратусын орын;
2. ыссы сууды сууыу ушын бийикке орнатыл-
ган цурылыс).
ГРАДИРОВАТЬ сов. и несов. что, тех.
градирлеу (дуз алыу ушын сууды пууланды-
рыу).
ГРАДОВ ЦОЙ прил. буршадлы, буршад
жаудыратугын; ~ая туча буршадлы булт.
ГРАДОМ нареч. буршадтай, буршадлап,
'буршадда удсап, моншаклап; пот лил с не-
го ~ оннан тер моншадтай адты, оннап тер
моншадлап агып турыпты.
ГРАДОНАЧАЛЬНИК м. уст. дала бас-
лыгы, дала хэкими.
ГРАДОСТРОЙТЕЛ Ь м. цала салыушы,
цала курыушы.
ГРАДОСТРОЙТЕЛ ЬСТВО с. кэла куры-
лысы, кала салыушылык-
ГРАДУЙРОВАТЬ сов. и несов. что гра-
дуслау, градусда белиу; ~ шкалу термо-
метра термокгетрдатг шкаласын градуслар-
га белиу.
ГРАДУС м. в разн. знач. градус; угол
в сорок пять ~ов дырд бес градуслы му-
йеш; мороз был ~ов пятнадцать сууыд он
бес градус шамасында болды; коньяк в
шестьдесят ~ов алпыс градуслы коньяк.
ГРАДУСНИК м. градусник.
ГРАДУСНЫЙ крепа сезлердиц цанша
«.градус» екенин билдиретурын екинши беле-
си, мыс.: сорокаградусный дырд градуслы.
ГРАЖДАНЙН м. граждан, гражданин,
азамат; ~ Советского Союза Совет Союзы-
ныц гражданы.
ГРАЖДАНКА женск. от гражданин.
ГРАЖДАН СК II ИЙ прил. 1. граждан...,
гражданлыд; ~ие законы гражданлыд
законлар; ~ий долг гражданлыд миннет;
~ий брак гражданлыд неке; 2. (не военный,
штатский) гражданлыд; <>• ~ая война
гражданлар урысы; ~ая панихида жерлеу
алды жыйналыс.
ГРАЖДАНСТВ ЦО с. гражданлыд; совет-
ское ~о совет гражданлыгы; права ~а
гражданлыд худудлары; получить права
~а 1) гражданлыд хукукларды алыу;
2) перен. (получить всеобщее признание)
кецнен таралыу, кепшиликке танылыу;
дать права ~а 1) гражданлыд худудлар
бериу; 2) перен. (признать) таныу, мойын-
лау.
ГРАМЗАПИСЬ ж. (граммофонная запись)
граммофонлыд жазыу? (граммофон пластин-
касына жазып алыу).
ГРАММ м. грамм.
ГРАММАТИКА ж. 1. грамматика; срав-
нительная ~ салыстырмалы грамматика;
2. (учебник) грамматика китабы.
ГРАММАТЙЧ ЕС КIIИ Й прил. граммати-
ка, грамматикалык; ~ие правила грамма-
тик алы к кэделер; ~ая ошибка граммати-
калык кэте.
ГРАММОФОН м. уст. граммофон.
ГРАММОФОННЫЙ прил. граммофонлыд.
ГРАМОТЦА ж. 1. (умение читать и пи-
сать) сауат; выучиться ~е сауатын ашыу;
2. (официальный документ) грамота; почёт-
ная ~а хурмет грамотасы; верительные ~ы
дип. исеним грамоталары; ратификацион-
ные ~ы ратификациялыд грамоталары;
филькина ~а сауатсыз жазылган документ.
ГРАМОТНО нареч. сауатлы, дэтесиз; ~
писать сауатлы жазыу.
ГРАМОТНОСТЬ ж. 1. сауатлылыд; всеоб-
щая ~ улыума сауатлылыд; 2. сауатлы-
лыд, билимлилик; политическая ~ сиясий
сауатлылыд.
ГРАМОТНЫЙ прил. 1. сауатлы; 2. (напи-
санный без ошибок) сауатлы, дэтесиз; 3.
ГРА
168 —
перен. (знающий) билгир, билетугын, би-
лип ислейтугын; ~ инженер билетугын
инженер; 4. перен. (умело выполненный)
шеберлик пенен исленген, билип исленген,
билип орынланган; ~ чертёж шеберлик
пенен орынланран сызба.
ГРАМПЛАСТИНКА ж. (граммофонная
пластинка) грампластинка (граммофон
пластинкасы).
ГРАН м. уст. гран (0,062 граммга бара-
бар аптекарлыц елшеу бирлиги).
ГРАНАТ I м. бот. анар (агаш Цам мийуе).
ГРАНАТ II м. мин. гранат (цасыл тас).
ГРАНАТА ж. воен, граната; ручная — цол
гранатасы.
ГРАНАТНЫЙ прил. воен, граната...
ГРАНАТОВЦЫЙ I прил. 1. бот. анар...;
~ое дерево анар агашы; 2. (о цвете) ашыц
цызыл, цырмызы.
ГРАНАТОВЦЫЙ II прил. мин. гранат
тасынан исленген; ~ое ожерелье гранат
тасынан исленген моншад.
ГРАНАТОМЁТ м. воен, гранатомёт (гра-
ната ататуеын цурал).
ГРАНАТОМЁТЧИК м. воен, гранатомёт-
чик, граната атыушы, граната ыладтырыу-
шы.
ГРАНДИОЗНОСТЬ ж. орасан улкенлик,
жудэ улкенлик, огада улкенлик; ~ замыс-
лов ой-пикирлердиц орасан улкенлиги.
грандиозном й прил. орасан улкен,
жудэ улкен, огада улкен, нэхэн; ~ое стро-
ительство жудэ улкен курылыс.
ГРАНЕНИЕ с. *дырлау, кыр шыгарыу.
ГРАНЁНЫЙ прил. дыр ланган, дыры шы-
гарылган, дырлы; ~ стакан дырлы стакан;
~ алмаз дырланган алмаз.
ГРАНИЛЬНЫЙ прил. кырлайтугын,
дыр, шыгаратугын, тарашлау; ~ круг
дырлау децгелеги.
ГРАНИЛЬНЯ ж. дырлау устаханасы.
ГРАНИЛЬЩИК м. дырлаушы.
ГРАНИТ м. гранит (may жынысы).
ГРАНЙТН,|ЫЙ прил. гранит..,., гранит-
тиц; ~ая глыба граниттиц улкен белеги;
~ая набережная гранит пенен цапланган
жага.
ГРАНИТЬ несов. что дырлау, дыр шыга-
рыу; ~ алмаз ал мазды дырлау, алмаздыц
дырын шыгарыу.
ГРАНЙЦЦА ж. 1. шегара; ~а колхоза
колхоздыц шегарасы; охрана государствен-
ных ~ мэмлекетлик шегараны цоргау; 2.
мн. границы перен. (предел) шек; перейти
все ~ы шектен тысцары кетиу, хэдден асып
кетиу; за ~ей шет елде, шет еллерде;
за ~у шет елге; из-за ~ы шет еллерден.
ГРАНИЧИТ || Ь несов. с чем 1. (при-
мыкать) цоцсылас болыу, шегараласыу,
шегаралас болыу, сыбайлас болыу; Иран
~ с СССР Иран СССР менен шегералас;
2. перен. жацын болыу, уцсас болыу,
мегзеу; его мастерство ~ с искусством
оныц шеберлиги искусствога мегзейди.
ГРАНКА ж. полигр. гранка.
ГРАНУЛИРОВАТЬ сов. и несов. что
усацлау, майдалау; ~ удобрения с.-х.
тегинлерди усацлау, туйирлеу, туйирлеп
майдалау.
ГРАНУЛЯЦИЯ ж. 1. (размельчение}
усацлау, майдалау; ~ химических удобре-
ний химиялыц тегинлерди майдалау; 2.
мед. (новая ткань) грануляция (жазыла
басла/ан жираныц таза териси).
ГРАНЬ ж. 1. (граница) шек, шегара.
айырма/ на грани двух веков еки эсирдин
шегарасында; стирание граней между ум-
ственным и физйческим трудом ацыл мий-
нети менен куш мийнетиниц арасындагы
айырмашылыцлардыц сапластырылыуы; 2.
цыр; грани куба кубтыц цырлары; ~
драгоценного камня цымбат бацалы тастын
цыры.
ГРАФ м. граф (дворянлыц атак;).
ГРАФА ж. графа, цана.
ГРАФИК I м. график; ~ движения поез-
дов поездлардыц цатнау графиги; ~ заня-
тий на январьянварь айыныц оцыу графиги,
работа по часовому ~у саатлы графит
бойынша ислеу.
ГРАФИК II м. (художник) графика
сууретшиси.
ГРАФИКА ж. графика (1. иск. сызыц-
лар цэм штрихлер арцалы бояу цолланбай
суурет салыу; 2. лингв, жазыу тацба
лары).
ГРАФИН м.. графин (ыдыс).
ГРАФИНЯ женск. от граф.
ГРАФИТ м. графит (1. минерал', 2. цэлем-
ниц езеги).
ГРАФИТНЫЙ прил. графит...; графит-
тен исленген.
ГРАФИТОВЫЙ прил. см. графитный.
ГРАФИТЬ несов. что еызыу, графала\.
графалап еызыу.
«ГРАФ ИЯ цоспа сезлердиц темендеги
мэнилерди билдиретукын екинши белеги-.
1) илимниц тарауын, мыс.: география гео-
графия; 2) графикалыц сууретлердиц тур-
лерин, мыс.: литография литография.
ГРАФЛЕНИЕ с. еызыу, графалау.
ГРАФЛЁННЫЙ прил. графаланган; ~ая
бумага графаланып сызылган цагаз.
ГРАФОЛОГ м. графолог (графология
цэнигеси).
ГРАФОЛОГИЯ ж. графология (адамнын
цол жазбасына царай минез-цулцын, уцып-
лылыгын айырыуеа урынатуеын илимге
царсы теория).
ГРАФОМАН м. графоман (графомания
менен шутлланыушы адам).
ГРАФОМАНИЯ ж. графомания (бийдэ-
рек жазыушылыц пенен кеп шу вилланы у).
ГРАФСКИЙ прил. граф...; ~ титул
граф атагы.
ГРАФСТВО с. 1. (титул) графлыц атац,
2. графлыц (гейпара мэмлекетлерде адми-
нистратив-территориялыц бирлик).
ГРАЦИОЗНЫЙ прил. назлы, сэнли,
келбети келген.
ГРАЦИЯ ж. назлыд, сэнлид, келбетли-
лик.
ГРАЧ м. узадша.
ГРАЧЙН11ЫЙ прил. узадшаныц; ~ое
гнездо узадшаныц уясьр
ГРЕБЕНКЦА ж. тара£; <> стричь всех
под одну ~у парыдламастан хэммени бир
дэлипке тецеу.
169 -
ГРИ
ГРЁБЦЕНЬ м. 1. тарад; частый ~ень
майда тарад; прядильный ~ень тех. ур-
шыд тарагы; 2. кекил, таж; петушиный
~ень дораздыц кекили; 3. (верхушка) тебе,
еркеш, жал, дыр; ~ень горы таудыц тебеси;
~ни волн толдынлардыц еркешлерп.
ГРЕБЕЦ м. ескекши.
ГРЕБЛЯ ж. есиу; парная кос ескек
пенен есиу.
ГРЕБНОЦЙ прил. 1. ескекли; ~е судно
ескекли кеме; ~й спорт есиу сперты; 2.
тех. ескиш; ~й винт ескиш винты.
ГРЕБОК я. ескек дулашы, ескектиц
бир сермелиуи.
ГРЁЗА ж. 1. (мечта) дыял, эрман; 2.
(сновидение) тус, сандырад, сейлениу.
ГРЕЗИТЬ несов. 1. о ком-чём и без доп.
(мечтать) дыял етиу, эрман етиу;
наяву оцында дыял етиу; 2. (видеть во сне)
тусинде кериу, сандырадлау, сейлениу.
ГРЕЗИТЬСЯ несов. 1. (представляться
в воображении) дыялына келиу, эрман етиу;
2. (сниться) тусине ениу, сандырадлау,
сейлениу.
ГРЕЙДЕР м. грейдер (жол тегислегиш
машина).
ГРЕКИ мн. (ед. грек м., гречанка ж.)
греклер (Грецияныц тийкарт халцы).
ГРЕЛКА ж. грелка (денениц бир жерин
цыздырыу ушын арналван зат).
ГРЕМ'|ЁТЬ несов. 1. гулдиреу, гуркиреу,
дацгырлау, салдырлау; гром ~йт кек
гуркирейди; 2. чем и без доп. салдырлау;
не ~й посудой ыдысларды салдырлатпа;
3. перен. дацды шыгыу; слава о нём ~йт
по всему краю оныц дацды путкил елге
жайылган.
ГРЕМУЧ || ИЙ прил.'. ~ая ртуть хим.
жарылгыш сынап; ~ий газ хим. жарылгыш
газ.
ГРЁНА ж. собир. наудан дуртыныц
мэйеги, на_удан ту дым.
ГРЕНАДЕР м. ист. гренадер (патша
Россиясында цэм гейпара шет мэмлекет-
лерде сайланды эскердин солдаты, офи-
цера).
ГРЕНАДЁРСКИЙ прил. ист. гренадер...;
~ полк гренадер полкы.
ГРЕНКЙ мн. (ед. гренок м.) дууырылган
нан белеклери.
ГРЕСТЙ несов. 1. чем и без доп. (вёслами)
есиу; 2. что, чем жыйнау; ~ сено лишен
жыйнау.
ГРЕТЬ несов. кого-что и без доп. 1. (со-
гревать) дыздырыу, жылытыу, ысытыу;
солнце греет кун дыздырады; ~ воду сууды
жылытыу; 2. (об одежде, обуви) жылытыу;
шуба греет постын жылытады.
ГРЁЦТЬСЯ несов. цыздырыныу, жылы-
ныу, ысыныу; ~ться на солнце кун шууак-
та ысыныу; вода ~ется суу жылыйды.
ГРЕХ м.. 1. рел. гуна; 2. уст. (предосуди-
тельный поступок) айып, дэтелик; ~й
молодости жаслыдтыц дэтеликлери; как
на грех жортага еткендей, жортага исле-
гендей; от ~а подальше бэледен алысырад
болыу; бэледен аулад болыу; с~бм пополам
зорга, еплеп, зордан.
ГРЕХОВНЫЙ прил. рел. гуналы.
ГРЕХОВОДНИК м. разг. уст. бузыд,
керсе дызар.
ГРЁЦКИЙ прил.'. — орех юз.
ГРЁЧА ж. 1. см. гречйха; 2. (крупа)
гречадан тартылган жарма.
ГРЕЧЕСКИЙ прил. грек..., гректиц;
~ язык грек тили.
ГРЕЧЙХА ж. гречиха (дэнли егин).
ГРЕЧИШНЫЙ прил. гречиха...; ~ мёд
гречиха балы.
ГРЁЧНЕВЦЫЙ прил. гречиха...; гречи-
хадан исленген; ~ая крупа гречиха жар-
масы.
ГРЕШЙТЬ несов. 1. уст. (совершать
грех) гунага батыу, гуналы болыу; 2.
против чего, чем (ошибаться, противоре-
чить чему-л.) жацылысыу, дэтелесиу; ~
против йстины хадыйдатлыдда дарсы дэте-
лесиу.
ГРЁШНИК м. уст. гунакор, айыплы,
гуналы.
ГРЕШНИЦА женск. от грешник.
ГРЕШНО в знач. сказ, с неопр. разг, уяг,
айып, гуна; ~ вам так говорйть сизиц усы-
лай айтыуыцыз уят.
ГРЕШНЫ у Й прил. уст. гунакор, гуналы,
айыплы; ~м делом в знач. вводи, сл. ра-
сын айтыу керек, мойынлау керек, мойын-
га алыу керек.
ГРИБ м. замаррыд; белый ~ ад замаррыд.
собирать ~ы замаррыд терну; ф расти
как ~ы гаулап есиу, тез есиу.
ГРИБКОВЫ || Й прил. биол. дара бас;
~е заболевания дара бас кеселлери.
ГРИБНИК м. замаррыд териуши, замар
рыкшы.
ГРИБНО1|Й прил. замаррыдлы; замар
рыдтан исленген; ~е место замаррыдлы
жер; ~й суп замаррыдтан исленген шорба;
~й дождь еткинши жауын.
ГРИБЦОК м. 1. уменыи. от гриб; 2.
биол. (микроорганизм) дара бас; пилис;
зерно поражено ~ком дэнге пилис кесели
жуддан.
ГРЙВА ж. жал; лошадиная ~ аттыц
жалы.
ГРИВЕННИК м. разг, он тыйын, ярым
тецге.
ГРИМ м. 1. грим (сацнада ойнаванда
артистлердиц бетине салынатувын рец)',
играть в гриме гримленип ойнау; 2. (спе-
циальная краска) грим, бояу.
ГРИМАС||А яс. тус, тур, шырай; сде-
лать ~у тусин бузыу.
ГРИМАСНИЧАТЬ несов. бет-аузын дый-
сайтыу, тусин бузыу, тусин езгертиу.
ГРИМЁР м. театр, гримши, грим жа-
гыушы.
ГРИМЁРША женск. от гример.
ГРИМИРОВАТЬ несов. кого-что грим-
леу, грим жаныу.
ГРИМИРОВАТЬСЯ несов. гримлениу.
ГРИМИРОВКА ж. гримлеу, гримлениу
ГРИПП ж. грипп, тумау.
ГРИППОЗН'|ЫЙ прил. грипп, тумау;
-~ое воспаление лёгких грипп кеселинен
екпениц исиуи.
ГРИФ I м. дара дус.
ГРИФ II м. муз. сап, дзете.
ГРИ
— 170 —
ГРИФ III м. гриф, печать, мер (биреу- I
диц тасца басылган цолы).
ГРИФЕЛЬ м. грифель, тас цэлем (аспид
тахтасына жазыу га арналган).
ГРЙФЕЛЬНЦЫЙ прил. грифель...; ~ая
доска грифель тахтасы.
ГРОБ м. табыт, табыт цуты; <> до гроба
елгенше; вогнать в ~ елимге алып келиу;
стоять одной ногой в ~у бир аягы менен
герде турыу.
ГРОБНИЦА ж. цэбир, мазар.
ГРОБОВЦОЙ прил. табыт..., табыт дуты;
< ~6й голос дауысы герден шыццандай;
~бе молчание аузын ашпау; ~ая тишина
жым-жырт, тым-тырыс; до~бй доскй елген-
ше.
ГРОБОВЩИК м. табытшы.
ГРОЗА ж. 1. гулдирмама, гулдирмамалы
жауын; 2. перен. цэуип, цорцыныш; над
ним нависла ~ оныц устинен дэйип тууып
тур.
ГРОЗДЬ ж. бир солдым; ~ винограда
бир солдым жузим.
ГРОЗИ ЦТ Ь несов. кому-чему 1. (угрожать)
цорцытыу, абай етиу, айбат етиу, дыр
керсетиу; 2. дордытып силтеу; ~ть паль-
цем бармадлары менен дордытып силтеу;
3. (предстоять — о чём-л. плохом) цэуип
тууыу, дэуип болыу; ему ~ла гибель
оган елим цэупи тууып еди.
ГРОЗЙТься несов. разг. 1. (угрожать)
дордытыу, абай етиу, айбат етиу, дыр
керсетиу; 2. (делать угрожающий жест)
дордытып силтеу.
ГРОЗНЦЫЙ прил. 1. (угрожающий) айбат-
лы, дэуипли, цэуетерли, цордынышлы;
~ый взгляд дэуетерли кез дарас, айбатлы
кез дарас; 2. (внушающий страх) айбатлы,
дордынышлы, цэцэрли; ~ая сила цэцэрли
куш; 3. (жестокий, суровый) мейримсиз.
ГРОЗОВ ЦОЙ прил. гулдирмамалы; ~ая
туча гулдирмамалы булт; ~6е лето гулдир-
мамалы жаз.
ГРОМ м. 1. гулдирмама, кек; ~ гремйт
кек гуркирейди; послышались раскаты
грома гулдирмаманыц гуркирегени еситил-
ди; 2. (сильный шум, гул) гурсилди, гурил-
ди, тарсылды; ~ пушек топлардын. гурсил-
диси, топлардын. гурпилдиси; ~ аплодис-
ментов дол шаппатлаулардыц гурилдиси;
<> как громом поражённый жасыл тускен-
дей; как ~ среди ясного нёба топпа-торыс-
тан, кутпеген жерден; метать громы и
молнии дэдорленип аузынан от шашыу.
ГРОМАДА ж. огада улкенлик, нэхэнлик,
зор, тайнапырлыд.
ГРОМАДИНА ж. разг, огада улкен зат,
нэхэн зат, жудэ тайнапыр зат.
ГРОМАДНЦЫЙ прил. огада улкен, нэ-
хэн, жудэ кеп, гидиман; ~ое здание огада
улкен жай; ~ое удовольствие огада улкен
рэдэт.
ГРОМЙЛА м. разг, талаушы, уры.
ГРОМЙТЬ несов. кого-что цыйратыу,
тас-талцан етиу, ойран етиу; ~ врага
душпанды цыйратыу.
ГРОМКЦИЙ прил. 1. цатты, кушли; ~ие
крики катты бацырыулар; 2. перен. (извест-
ный) атацлы, белгилн, танымалы; ~ое
имя атацлы адам; 3. перен. (напыщенный)
дэбдебели, цургац; ~ие фразы цургац
сезлер.
ГРОМКО нареч. цатты, кушли.
ГРОМКОГОВОРИТЕЛЬ я. громкогово-
ритель (репродуктор).
ГРОМОВ ЦОЙ прил. 1. гулдирмамалы;
~ые раскаты кек гуркиреулер; 2. перен.
цатты, кушли, гуркиреген; ~6й голос
гуркиреген дауыс.
ГРОМОГЛАСНО нареч. дэммеге еситти-
рип. ашыдтан-ашык; ~ заявйть ашыдтан-
-ашык жарыялау.
ГРОМОГЛАСНЫЙ прил. цатты дауыслы,
кушли дауыслы.
ГРОМОЗДИТЬ несов. что, на что уйиу,
усти-устине басыу.
ГРОМОЗДИТ ься несов. на что и без
доп. уйили^, усти-устине басылыу.
ГРОМОЗДКИИЙ прил. улкен, цолайсыз,
жайгаспайтугын, ауыр; ~ая мебель улкен
мебель.
ГРОМООТВОД м. жылдырым цайтаргыш,
жасыл цайтаргыш.
ГРОМОПОДОБНЫЙ прил. кектей, гур-
киреген.
ГРОМЧЕ сравнит, ст. от прил. громкий
и нареч. громко цаттырац, кушлирек.
ГРОМЫХАНЬЕ с. разг, гурилди, улы
салдырлы, та дыр л ы.
ГРОМЫХАТЬ несов. разг, гурилдеу, сал-
дырлау, тацырлау.
ГРОССМЕЙСТЕР м. гроссмейстер (шах-
мат ойыны шеберлигиниц атагы .\ам сол
атагы бар адам).
ГРОТ I м. (пещера) уцгир, цууыс.
ГРОТ II м. мор. грот (кемениц ортасын-
дагы ец бийик ерликтиц теменги желцо-
мы)', <> ~-мачта грот-мачта.
ГРОТЁСК м. гротеск (1. керкем эдебий
шыгармаларда х,эм искусствода асыра суу-
ретлеу; 2. полигр. шрифттиц бир тури).
ГРОХНУТЬ сов. и однокр. разг. 1. (издать
грохот) гуре етиу, таре етиу; 2. кого-что
(уронить, поставить и т. д.) гуре еттирип
цойыу, таре еттириу.
ГРОХНУТЬСЯ сов. и однокр. разг, гуре
етип цулау, жыгылыу; ~ с лестницы бас-
цыштан гуре етип цулау.
ГРОХОТ I м. (шум) гурсилди, гурилди,
тарсылды.
ГРОХОТ II м. (решето) цэлбир.
ГРОХОТАНЬЕ с. гурсилдеу, гурилдеу,
тарсылдау.
ГРОХОТАТЬ несов. гурсилдеу, гурил-
деу, тарсылдау-
ГРОШ м. 1. (старинная денежная едини-
ца) ярым тыйын; 2. мн. грошй разг, (ничтож-
ная сумма) жудэ арзан бах,а, аз мугдар;
я купил эту вещь за ~й мен бул затты жудэ
арзан сатып алдым;<> у меня нет с собой ни
~а мениц жанымда бир тыйында жоц;
~а ломаного не стоит цара пулга-да тур-
майды; ни в ~ не ставить кого-л. биреу
менен путкиллей санаспау.
ГРОШОВЫЙ прил. разг, огада арзан.
мут дерлик, кара пул.
ГРУБЁЦТЬ несов. 1. (утрачивать мяг-
кость) жарылыу, гедир-будыр болыу; руки
— 171 —
ГРУ
~ют цоллар жарылып баратыр; 2. (ста-
новиться неделикатным) турпайыланыу.
ГРУБЙТЬ несов. кому и без доп. эдепсиз-
лик етиу, турпайылыц ислеу, катты сез
айтыу, бийэдеплик етиу.
ГРУБИЯН м. эдепсиз адам, турпайы
адам, гудибузар, бийадеп.
ГРУБИЯНИТЬ несов. разг, эдепсизлик
-етиу, турпайылыц етиу, цатты сез айтыу,
гудибузарлыц етиу, бийэдеплик ислеу.
ГРУБИЯНКА женск. от грубиян.
ГРУБО нареч. турпайы турде, ерески
турде, эдепсиз турде, гудибузарлыц етип;
обращаться ~ с кем-л. эдепсиз турде цат-
нас жасау; ответить ~ турпайы турде
жууап бериу.
ГРУБОСТ II ь ж. 1. (напр. работы) олац
исленгенлнк; 2. турпайылыц, бийэдеплик,
ерескилик, эдепсизлик, гудибузарлыц; го-
ворить ~и эдепсиз сезлер айтыу.
ГРУБОШЁРСТНЦЫЙ прил. ири жунли,
ири жуннен тоцылгаи; ~ое сукно ири
жуннен тоцылган мауыты.
ГРУБЦЫЙ прил. 1. (простой, без изя-
щества) эйтеуир исленген, калай болса со-
лай исленген, эпиуайы; ~ая обувь эйтеуир
тигилген аяк кийим; ~ая мебель эйтеуир
исленген мебель; 2. перен. (недостаточно
искусный) олак, олад исленген; ~ая рабо-
та олак исленген жумыс; 3. (жёсткий)
датты, тегис емес, гедир-будыр; ~ая кожа
гедир-будыр былгары; 4. (неприятный на
слух) жагымсыз; ~ый голос жагымсыз да-
уыс, жагымсыз хауаз; 5. (неучтивый, мало-
культурный) турпайы, эдепсиз, бийэдеп;
~ый человек турпайы адам; 6. (недопусти-
мый) хэдден тыс; ~ая ошибка хэдден тыс
дэте; <> ~ый подсчёт шамалап есаплау;
~ая пища эпиуайы ауцат.
ГРУДА ж. уйин-уйин, уйим, уйинди,
уймешик-уймешик; ~ камней таслардыц
уйиндиси.
ГРУДЙНА ж. 1. анат. тес суйек; 2. см.
грудинка.
ГРУДЙНКА ж. тес, тес ети, тес геши;
копченая ~ цацланган тес ети.
ГРУДНЙЦА ж. мед. емшек исиу.
ГРУДН'ОЙ прил. 1. тес--., кекирек...;
~ая клетка анат. кекирек клеткасы; 2.
емшек...; ~6е молоко емшек сути; 3. емизиу-
ли, емшектеги; ~бй ребёнок емизиули бала;
<> ~6й голос толык сесли, терец дауыслы.
ГРУДОБРЮШНЦЫЙ прил.'. ~ая преграда
анат. тес пенен карынныц арасындагы ет
перде.
ГРУД1) Ь ж. 1. кекирек, тес, геуде; ши-
рокая ~ь кец геуде; дышать полной грудью
бутин геудеси менен дем алыу, терец дем
алыу; 2. (женская) емшек; кормить ребён-
ка грудью баланы емизиу; отнять от ~й
емшектен шыгарыу, суттен шыгарыу; 3.
(рубашки, одежды) кекирек (кейлектин,,
кийимниц алды); <> грудью проложить
себе дорогу кеп кыйыншылыцлар менен
жетисиу; грудью стать иа защйту родины
уатанды барлыц жан-тэни менен цоргау.
ГРУЖЁНЫЙ прил. тийелген, жуклен-
ген, жук тийелген, жуги бар; ~ вагон
жук тийелген вагон-
ГРУЗ м. 1. (тяжесть) жук, салмац,
ауырлыц; 2. (для перевозки) жук; вагон
с грузом жуги бар вагон; 3. перен. (бремя)
салмак, ауырлыц, ауырманлыц; ~ забот
лёг на его плечи гамхорлыцтыц ауырман-
лы'ы оныц мойнына шекти.
ГРУЗДЬ м. груздь (замаррьщ).
ГРУЗЙЛО с. рыб. батыргы, шумдиргиш.
ГРУЗИНСКИЙ прил. грузин..., грузин-
ииц; ~ язык грузин тили.
ГРУЗЙНЫ мн. (ед. грузйн м., грузинка
ж.) грузинлер (Грузия ССРныц тийкар-
кы халкы).
ГРУЗЙТЬ несов. что, чем жуклеу, ти-
йеу; ~ хлеб в вагоны вагонларга гэлле
тийеу.
ГРУЗЙТЬСЯ несов. жуклениу, тийелиу.
ГРУЗНЫЙ прил. 1. (тяжеловесный)
жуги ауыр, ауыр жукли; 2. (о человеке)
ауыр, салмацлы.
ГРУЗОВЙК м. жук машина.
ГРУЗОВ ЦОЙ прил. жук..., жук тийеле-
тугын, жук тасыйтугын; ~бй транспорт
жук транспорты; ~ые перевозки жук та-
сыу.
ГРУЗООБОРОТ м. грузооборот (белгили
бир уацыттыц ишинде тасылсан жуктиц
мугдары).
ГРУЗОПОДЪЁМНИК м. тех. жук кетер-
гиш.
ГРУЗОПОДЪЁМНОСТЬ ж. тех. жук
кетеримлилик, жук кетергишлик; судно
~ю в трйста тонн жук кетергишлиги уш
жуз тонналыц кеме.
ГРУЗОПОДЪЁМНЫЙ прил. жук кете-
ретугын.
ГРУЗОПОТОК м. жук хэрекети, жук
журиси.
ГРУЗЧИК м. жук тусириуши, жук та-
сыушы, жук тийеуши, жукши.
ГРУНТ м. 1. топырац, жер; песчаный ~
шегели топырац; 2. жив. (нижний слой
краски) грунт (суурет салыуеа арналган
кенептин, усти бетине жаеылеан бояудыц
биринши работы).
ГРУНТОВАТЬ несов. что грунтлау.
ГРУНТОВКА ж. грунтлау.
ГРУНТОВ 1|0Й прил. жер асты; гузар,
тас теселмеген; ~ые воды жер асты суулар;
~ая дорога гузар жол.
ГРУППА ж. в разн. знач. группа, топар;
оператйвная ~ воен, оперативлик топар;
~ спортсменов спортсменлер топары; пар-
тийная ~ партиялыц топар.
ГРУППИРОВАТЬ несов. кого-что топлау,
топарлау, топарларга бириктириу.
ГРУППИРОВАТЬСЯ несов. топланыу,
топарланыу.
ГРУППИРОВКА ж. 1. (действие) топлау,
топарланыу, топарларга белиниу; ~ фак-
тов фактларды топарларга белиу; 2. (груп-
па, объединение) топар; южная ~ войск
эскерлердиц туслик топары.
ГРУППОВОД м. топар басшысы.
ГРУППОВЦОЙ прил. группа, топар, то-
пар-топар; ~ые занятия топарга белиннп
оцыу, топар-топар болып оцыу.
ГРУППОВЩИНА ж. топарпазлыц, тэреп-
шилнк.
ГРУ
— 172 -
ГРУСТЙТЬ несов. о ком-чём и без доп.
цайгыланыу, цапаланыу, муцайыу, ууайым-
лау.
ГРУСТНО 1. нареч. цайгыланып, цапа-
ланып, муцайып, ууайымлап; 2. безл.
в знач. сказ, цайгылы, цапалы, муцлы;
мне ~ мен цапаман.
ГРУСТНЦЫЙ прил. кайгылы, капа...,
цапалы, муцлы, ууайымлы; ~ый взгляд
цапалы нэзер; ~ая музыка муцлы саз.
ГРУСТЬ ж. цайгы, цапа, муц, зар, ууа-
йым, кеуилсизлик.
ГРУША ж. алмурт (агаш х;эм мийуе).
ГРУШЕВИДНЫЙ прил. алмурт тэризли,
алмуртца уцсаган.
ГРУШЕВЫЙ прил. алмурт...; алмурттан
исленген, алмурттан таярланган.
ГРЫЖА ж. мед. цуяц кесели.
ГРЫЗНЦЯ ж. разг. 1. таласыу, шайнасыу;
собаки затеяли ~ю ийтлер таласа баслады;
2. перен. (мелочная ссора, склока) жэнжел,
тартыс, дау, шатац.
ГРЫЗЦТЬ несов. 1. что мужиу, цайзау,
кемириу; шагну (орехи)-, ~ть кость суйек
кемириу; 2. кого, перен. разг, (докучать
придирками, бранью) адырет бериу, азап
бериу, шудылап цоймау; 3. кого, перен.
разг, (мучить, тревожить) кун бермеу,
изине тусиу; его ~ут сомнения оган исен-
беушилик кун бермейди.
ГРЫЗТЬСЯ несов. 1. (о животных) тала-
сыу, шайнасыу; 2. перен. разг, (ссориться)
жэнжеллесиу, тартысыу, дауласыу, шатад-
ласыу-
ГРЫЗУН м. зоол. кемириуши.
ГРЯДА ж. 1. (на огороде) дарыд; 2. (ряд)
дизбек; ~ облаков булт дизбеклери.
ГРЯДКЦА ж. уменьш. от гряда 1; копать
~ и дарыдшаларды цазыу.
ГРЯДКОВЫЦЙ прил. с.-х. царыцлы,
царыцлап; ~е культуры царыцлап егилету-
гын егин л ер.
ГРЯДУЩИ ||Й прил. 1. (будущий) бола-
жад, келешектеги; ~е поколения келешек-
теги эулатлар; 2. в знач. сущ. с. грядущее
келешек.
ГРЯЗЕВ’ОЙ прил. уйыд..., уйыдлы;
~ые ванны мед. уйыд ваннасы.
ГРЯЗЕЛЕЧЕБНИЦА ж. уйыц пенен
емлейтугын мэкеме.
ГРЯЗЕЛЕЧЕНИЕ с. кеселди уйыц пенен
емлеу-
ГРЯЗНИТЬ несов. кого-что 1. (пачкать)
ыласлау, кирлетиу, былгау, патаслау;
2. перен. (порочить) масдара етиу, жаман
атда далдырыу, намысына тайну.
ГРЯЗНИТЬСЯ несов. ыласланыу, кир-
лениу, былганыу, патасланыу.
ГРЯЗНО 1. нареч. ылас, кир, патас;
2. безл. в знач. сказ, батпад, ылай, патас;
на улице ~ кеше батпад.
ГРЯЗНУЛЯ м. и ж. разг, ылас адам,
патас, паспанда.
ГРЯЗНУХА м. и ж. см. грязнуля.
ГРЙЗНЦЫЙ прил. 1. (покрытый грязью)
батпад, батпадлы, ылайлы, балшыдлы;
кирли, патас (запачканный)-, ~ая дорога
батпадлы жол; ~ый двор патас шарбад;
~ая одежда патас кийим; ~ые руки кирли
дол; 2. (мутный — о цвете) гуцгурт; 3-
перен. (вызывающий отвращение) харамы
бузыд, иплас; ~ая история иплас уацыя.
ГРЯЗЦ Ь ж. 1. (слякоть) батпад, бал-
шыд; непролазная ~ь адам журе алмайту-
гын батпад; 2. кир, патас; ~ь на руках
долдыц кири; 3. (нечистоты, мусор) иплас,
тасланды, патаслыд; 4. перен. (грязные
поступки) дарамылыд, бузыдлыд, иплас
лыд; 5. мн. грязи мед. уйыд; лечйться
~ями уйыд пенен емлениу; месйть ~ь
батпадтан журиу; не ударить лицом в ~ь
абройды долдан бермеу; смешать кого-л.
с грязью, втоптать кого-л. в ~ь нахадтан
жаманлау, жала жабыу.
ГРЯНУЦТЬ сов. 1. (загреметь, зазвучать)
гуре ете цалыу, торс ете цалыу, гурилдеи
жибериу; ~л гром гулдирмама гуре ете
цалды; ~ла музыка музыка бирден жацгы-
рып кетти; 2. перен. (внезапно разразиться)
бирден басланып кетиу, дэпелимде бас-
ланыу; ~ла война урыс бирден басланып
кетти.
ГУАНО с. нескл. цус дэрис.
ГУБА I ж. ерин; тонкие губы жицишке
ерин;<> заячья ~ мед. жырыц ерин; у него
губа не дура аузы ас биледи; у него мо-
локо на ~х не обсохло оныц аузынан са
рысы кеткен жоц; надуть губы аузын бул
тыйтыу.
ГУБА II ж. геогр. шыганац, цолтыц;
Онежская ~ Онега долтыгы.
ГУБАСТЫЙ прил. разг, еринли, ерини
улкен.
ГУБЕРНАТОР м. губернатор (1. патша
Россиясында губерния баслыеы; 2. гейпара
шет мэмлекетлерде уэлиаттыц баслыеы).
ГУБЕРНАТОРСКИЙ прил. губернатор-
лыц, губернатордыц.
ГУБЕРНАТОРСТВО с. губернаторлыд.
ГУБЕРНИЯ ж. ист. губерния (бурынгы
Россияда хэм СССРды районластырыудын
дэслепки дэуиринде административлик
бирлик).
ГУБЕРНСКИЙ прил. ист. губерния....
губерниялыц; ~ город губерниялыц дала.
ГУБЙТЕЛЬ м. цуртыушы, цыйратыушы,
цырыушы, харап етиуши, ойран салыушы,
набыт етиуши.
ГУБЙТЕЛ ЬНЫЙ прил. цуртатугын, цый-
ратыушы, цыратугын, харап ететугын.
ойран ететугын, набыт ететугын; жагымсыз
(о климате); ~ огонь артиллерии артилле-
рияныц ойран етерлик атыуы.
ГУБЙТЬ несов. кого-что куртыу, цыйра-
тыу, дырыу, харап етиу, ойран етиу, на-
быт етиу; саранча губит посевы шегиртке
егинлердн набыт етеди.
губка ж. губка (1. зоол. рауажланба-
сан суу .\айуаны; 2. резичадан исленген
суу сициргиш зат).
ГУБНЦОЙ прил. 1. ерин...; ~ая помада
ерин бояуы; 2. лингв, ерин..., еринлик;
~ые согласные ерин дауыссызлары.
ГУБОШЛЁП м. разг, салпы ерин, салпы
ауыз.
ГУБЧАТ'|ЫЙ прил. тесик-тесик, кез-кез;,
~ая резйна тесик-тесик резина.
ГУВЕРНАНТКА женск. от гувернер.
________________________________________ - 173 -____________________________________________ГЯУ
ГУВЕРНЁР м. уст. гувернёр (дворян
я буржуазия семьяларында б а лаг а тэрбия
беретугын адам).
ГУГУ: ни ~ в знач. сказ, ундеме, аузыц-
ды ашпа, сейлеме, сестицди шыгарма.
ГУДЕНИЕ с. гурилди, гууилди.
ГУДЦЁТЬ несов. 1. гурилдеу, гууилдеу;
ветер ~йт самал гууилдейди; 2. цышцырыу,
бацырыу; гудок ~йт гудок цышцырады;
3. прост, (ныть, ломить) сырцырау, цац-
•сау; голова ~йт бас сырдырайды.
ГУД ЦОК м. гудок; пароходный ~6к
пароход гудоги; выходить по ~ку гудок
бойынша шыгыу,
ГУДРОН м. тех. гудрон (нефть цалдыц-
ларынан алынатугын мумга у саган май).
ГУДРОНИРОВАТЬ сов. и несов. что
гудронлау, гудрон куйыу; ~ шоссе тас
жолды гудронлау.
ГУЖ м. дамыт бау; взялся за —
не говорй, что не дюж поел, дамыт бауга
асылган соц — арбаны жек.
ГУЖЕВОЙ прил.: ~ транспорт арба,
шана транспорты.
ГУЖОМ нареч. арбалы, шаналы, арба
менен, шана менен; возйть ~ арбалы тасыу.
гужу, гудишь и т. д. наст. вр. от гудеть.
ГУЛ м. гууилди, гурилди, шауцым; ~
голосов дауыстыц шауцымы.
ГУЛКИ ||Й прил. 1. (громкий) цатты,
кушли; ~й звук кушли сес; 2. (с сильным
резонансом) жацлаган, жацгырган; ~е сво-
ды жацгырган гумбезлер.
ГУЛЯКА м. и ж. разг, гезбе, цыдырауыц.
ГУЛЯНЬЕ с. цыдырыспац, сейил.
ГУЛЯТЬ несов. 1. (прогуливаться) цыды-
рыу, сайран етиу, сейил етиу; 2. разг,
(быть свободным от работы) бос болыу,
цыдырыу; ~ два дня еки кун бос болыу;
3. (веселиться) кеуил кетериу, отырысыу;
~ на свадьбе уйленген тойында отырысыу.
ГУЛЯШ м. гуляш (гешли ауцаттыц
тури).
ГУМАНИЗМ м. гуманизм, адамгершилик;
социалистйческий ~ социалистлик гума-
низм.
ГУМАНЙСТ м. гуманист (гуманизмшщ
тэпепдары).
ГУМАН И СТЙЧ ЕСКИ || Й прил. гуманист-
лик, гуманизмлик; в ~х целях гуманист-
лик мацсет пенен.
ГУМАНИТАРНЫ||Й прил. гуманитарлыц;
науки гуманитарлыц илимлер.
ГУМАННО нареч. адамгершилик пенен,
адамгершиликли турде.
ГУМАННОСТЬ ж. адамгершилик; про-
являть ~ адамгершилик етиу.
ГУМАННЫЙ прил. адамгершиликли;
'поступок адамгершиликли цылыц.
ГУМНО с. цырман.
Г^МУС ж. гумус, ширинди.
ГУРИЯ яс. хур, геззал.
ГУРМАН м. тамад талгагыш адам.
ГУРТ м. cvpny, пада; ~ы овец бир сурну
дой, бир цора цой.
ГУРТОВЩИК м. 1. (погонщик, пастух)
паданы айдаушы, мал айдаушы; 2. уст.
паданьщ ийеси (владелец гурта)-, мал сауда-
тери (торговец скотом).
ГУРТОМ нареч. разг. 1. (оптом) суриу-
леп, падалап; 2. (совместно, гурьбой) бир
цосып, бир топар етип.
ГУРЬБА ж. бир топ адам, бир топар
адам, аламан.
ГУРЬБОЙ нареч. бир топ болып, бир
топар болып, топарласып; идтй ~ топарла-
сып барыУ, топарласып журиу.
ГУСАК м- цораз газ.
ГУСАР м. воен. уст. гусар (бурынгы
Россияда атлы эскер).
ГУСАРСКИЙ прил. воен. уст. гусар...»
гусадэлар...; ~ полк гусарлар полки.
ГУСЕНИЦА ж. 1. зоол. губелек цурт;
2. гусеница; ~ танка танктиц гусеницасы.
ГУСЕНИЧНЫЙ прил. 1. зоол. губелек
цурты; 2. тех. гусеницалы; ~ трактор
гусеницалы трактор.
ГУСЁНОК м. газдын. палапаны.
ГУСЙН ЦЫЙ прил. газ..., газдыц; <> ~ая
кожа газ ет.
ГУСЛИ только мн. гусли (музыка эсба-
бы).
ГУСЛЯР м. гусляр (гусли шертетугын
сазанде).
ГУСТЕТЬ несов. цойыуланыу, цойылыу.
ГУСТО нареч. 1. цойыу, цалыц, тыгыз;
пшенйца взошла ~ бийдай цалыц болып
кегерди; 2. цатты; замеейть тесто ~ цамыр-
ды цатты етип ийлеу; 3. безл. в знач. сказ,
разг, (много) кеп, кэнапат; у меня денег
не ~ мениц ацшам аз.
ГУСТЦОЙ прил. 1. (частый) цалыц, ты-
гыз; ~6й лес цалын тогай; ~ые волосы
цалыц шаш; 2. (не жидкий) цойыу; ~ая
сметана цойыу цаймац; 3. (плотный) цалыц;
~6й туман цалыц думай; <- ~6й бас жууан
дауыс.
ГУСТОЛИСТВЕННЫЙ прил. цалын. жа-
пырацлы.
ГУСТОНАСЕЛЁННЫЙ прил. тыгыз жай-
ласцан.
ГУСТОТА ж. цалыцлыц, цойыулыц, ты-
гызлыц; ~ населения халыцтьщ тыгызлыгы.
ГУСЫНЯ ж. ана газ.
ГУСЦ Ь м. газ;<> ~ёй дразнить мэзи ашы-
уын келтириу; как с гуся вода погов. устине
суу жуцпайды, кеш нэрсе тэсир етпейди.
ГУСЬКОМ нареч. тиркесип, бир-бири-
ниц изинен, бириниц изинен бири; идтй ~
бир-бириниц изинен журиу.
ГУСЯТИНА ж. газ геши.
ГУТАЛЙН м. етик май, гуталин.
ГУТТАПЕРЧА ж. гуттаперча (каучукке
у 1,саг ан созылгыш зат).
ГУТТАПЕРЧЕВЫЙ прил. гуттаперча...;
гуттаперчадан испенген.
ГУЩ^Аяс. 1. (осадок) цоцым;кофёйная~а
кофениц цоцымы; 2. (чаща) цалыц; ~а
леса тогайдыц цалыц жери; 3. перен. орта-
сы; в самой ~е толпы аламанныц ортасын-
да; в ~е событий уацыяныц дэл ортасында.
ГУЩЕ соавнит. ст. от прил. густой
и нареч. густо цалыцрац (о лесе, о волосах)-,
цойыурац (о жидкости).
ГЭС ж. (гидроэлектростанция) гидроэлек-
тростанция (суу куши менен ислейтугын
электпостанция).
ГЯУР м. кэпир.
ДА
— 174 —
ДА I частица 1. у тверд, ауа; все пришли?
— Да барлыгы келди ме?— Ауа; да, конеч-
но ауа, элбетте; 2. вопр. (разве) солай ма,
доя, распа, шын ба; он уехал, да? ол
кетип цалды, солай ма?; говорят, приехал
его отец.— Да ну? онын, экеси келипти де-
седи.— Доя?; да неужели? распа?; 3. (от-
клик на обращение) ха; Нагмёт!—Да!
Нагмет!— Х,а!; 4. усил. дым, го, хеш,
тук; да не может быть! хеш бундай болыуы
мумкин емес!; ты знаешь об этом деле?—
Да ведь это я написал о нём в газету сен
бул ис тууралы билесен. бе?—Усыны ол
тууралы газетага жазган мен го; да ну
его! цойса соны!; да что вы! мумкин емес!;
да скажйте же! айтсацызшы енди!; это что-
-нибудь да значит бул бир нэрсени билдире-
ди го; 5. (кстати) айтцандай, айтпашац;
да, я и забыл: у меня есть для вас письмо
айтцандай, умытып баратырган екенмен:
менде сиз ушын бир хат бар; да, ещё одна
новость айтпашац, тагы бир таза хабар;
6. (пусть) ’сын, =син; да здравствует Первое
мая! жасасын Биринши май!; вот это
да! эне бул жарайды!
да II союз 1. соед. хэм, жэне, тагы; он да я
ол хэм мен; 2. присоед. (ещё, притом)
оныц устине, тагы; шёл я ночью один, да
ещё лесом мен тунде жалгыз хэм онын,
устине югайдыц иши менен журдим; 3.
противит. бирац, лекин; он охотно сделал
бы это, да у него нет времени ол буны
жудэ ислер еди, бирац оньщ уацыты жоц’,<>
дай... союз 1) соед. цапелимде; думал, думал
да и надумал ойлай, ойлай цапелимде ойлап
таптым; 2) присоед. (притом) оныц устине;
да и только тек болганы; смеётся, да и
только тек болганы куле береди; нет-нет
да и... жоц десец де бирац...
ДАБЫ союз уст. см. чтобы.
ДАВ А ЦТ Ь несов. 1. см. дать; 2. повел,
разг, давай, давайте цэне, цэнекей, кел;
~йте я вам помогу цэне, мен сизге жэрдем-
лесейин; ~й споём кел, цосыц айтайыц;<> а
я ~й кричать ал мен бацырысты кур-
дым.
ДАВАЦТЬСЯ несое. см. даться; математи-
ка ~лась ему с трудом ол математикадан
цы клан ату рык еди. *
ДАВЕЧА нареч. прост, баягыда; эне
куни, багана.
ДАВЕШНИЙ прил. прост, баягы, бурын-
гы; эне кунги, баганагы.
ДАВЙТЬ несов. 1. на кого-что (тяжестью)
басыу, салмагын салыу, ауырын салыу;
цысыу; снег давит на крышу цар жайдыц
тебесине салмагын салады; 2. что (жать,
выжимать) сыгыу, цысыу, женшиу, езиу;
~ виноград жузимди сыгыу; 3. кого-что
(душить) алцымынан бууыу, цысыу, та-
мацлау, бууып елтириу, алцымлау; лиса
давит кур тулки тауыцларды тамацлап ел-
тиреди; 4. что (стискивать, сжимать)
цысыу; сапог давит ногу етик аяцтг»! цыса-
ды; 5. кого-что, перен. (угнетать) езиу,
жэбирлеу; цорлау; <> мне давит грудь
мениц кекирегим цысып тур.
ДАВИТЬСЯ несов. 1. чем туйилиу,
цацалыу, шацалыу; ~ костью суйекке ца-
цалыу; 2. разг, (есть жадно, торопливо}-
цацалыу, шацалыу, асыгып жеу; ~ от
смеха ишек-силеси цатып кулиу.
ДАВКА ж. баса-бас, тыгылыс; у входа,
образовалась ~ кирер ауызда тыгылыс
болды.
ДАВЛЕНИЕ с. 1. цысым, басым; атмо-
сферное ~ хауа басымы; кровяное ~ цав
басымы; 2. перен. (принуждение) мэжбур-
леу, цысыу, зорлау; тэсир; оказать ~ мэж-
бур етиу; под ~м тэсири астында, цысыуы
астында; под ~м общественного мнения
жэмийетшиликтиц пикириниц тэсири астын-
да- .
ДАВНИ || И прил. бурынгы, ески, эййем-
ги, кептенги, элле цашангы; с ~х пор»
бурынгы уацтан бери, кептен бери, элле
цашаннан.
ДАВНЙШНИЙ прил. разг, гене, ески,
эййемги, кептен берги, элле цашангы;
~ приятель кептен таныс адам.
ДАВНО нареч. 1. (много времени тому
назад) элле цашан, кептен берли; это было
~ бул элле цашан болып еди; он ~ приехал?
ол элле цашан келди; 2. (с давних пор)
кептен бери, бурыннан; я ~ его не видел
мен оны кептен бери кермедим.
ДА В Н О П Р ОШ Ё ДШ || И Й прил. баягы, бу-
рынгы етип кеткен; ~ие времена бурынгы
етип кеткен уакытлар; <> ~ее время грам.
бурынгы еткен мэхэл.
ДАВНОСТИь ж. 1. (отдалённость вс
времени) элле цашангылыц, ескилик, гене-
лик, ертеде болганлыц; ~ь событий уа-
цыялардыц элле цашан болып еткенлиги;
дело большой ~и кеп ертеде болган ис;
2. юр. уацты еткен, мезгили еткен, генер-
ген; исковая ~ь мезгили етип кеткен, ха-
цылы ис; срок ~и муддеттиц генергенлиги.
ДАВНЫМ-ДАВНО нареч. элле цашан,
атам заманда, кептен бери, бурында, эййем
заманда.
ДАГЕСТАНСКИ ||Й прил. дагстанлы...,
дагстанлыц; ~е обычаи дагстанлылардын
урп-эдетлери.
дадим, дадйте и т. д. буд. вр. от
дать.
дадймся, дадитесь и т. д. буд. вр. от
даться.
ДАЖЕ частица усил. хэтте, цэттеки, да
(де, та, те) керек десе; и подумать ~ ие
могу об этом хэттеки ол хаццында ойлауым
да мумкин емес; я ~ представить себе это-
го не мог мен буны бундай екен деп ойла-
ганым да жоц едим; ~ если хэттеки, егер;
~ если он придёт егер де ол келсе; ~ я не
знаю хэттеки мен де билмеймен.
дай повел, от дать.
ДАКТИЛОЛОГИЯ ж. дактилология (са-
цаулардыц бармак, пенен хэрекет етип
сейлесиу усылы).
— 175 —
ДАР
ДАКТИЛОСКОПИЯ ж. дактилоскопия
(айыплы адамды аныцлау ушын бармацтыц
терисиниц сууретин алыу).
ДАКТИЛЬ м. лит. дактиль (пяти бирин-
ши бу уындагы уш бууынлы крсыц стопасы).
дал прош. вр. от дать.
ДАЛАЙ-ЛАМА м. далай-лама (Тибеттиц
жоцаргы басцарыушысы цэм Тибет шир-
кеуиниц басшысы).
ДАЛЕЕ нареч. 1. (дальше) узад, алые,
артыд; до города не ~ километра далага
дейин бир километрден артыд емес; 2.
(затем) оннан кейин, оннан соц; ~ перей-
дём ко второму вопросу оннан кейин екин-
ши мэселеге кешемиз; ф и так ~ (и т. д.)
тагы-тагылар (т. т.), тагы басдалар (т. б.),
дэм басдалар (д. б.).
ДАЛЁК || И И прил. 1. узад, алые, дашыц;
~ие страны алыстагы еллер; ~ий путь
узад жол; 2. (отдалённый временем) ертеде,
бурын; ~ое прошлое ертеде етип кеткен;
~ое будущее алыстагы келешек; 3. перен.
(чуждый) жат, дашыд; онй ~ие друг другу
люди олар бир-бирине жат адамлар; 4.
перен. аулад, алые; его слова далеки от
истины оныц сезлери дадыйдатлыдтан
алые; я ~ от мысли, что... мен... деген
пикирден ауладпан;<> он не очень ~ий че-
ловек ол онша адыллы адам емес.
ДАЛЕКО, ДАЛЁКО 1. нареч. уза к,
алые, цашык; 2. безл. в знач. сказ, эдеуи-
рац, алые, узац; фронт отсюда ~ фронт
бул жерден алые; <> далеко за... 1) (спустя
много времени) кеп уадыт еткеннен сон., кеп
уадыттан кейин; 2) (много больше) эдеуи-
рад артыд; ему далеко за сорок ол дырыд-
таи эдеуир артдан; далеко зайтй хэдден тыс
кетиу, шектен шыгыу; далеко не... жудэ...
емес, оншелли... емес; он далеко не глуп ол
жудэ адылсыз емес; далеко пойти есиу,
кетерилиу; мне до него далеко мениц оган
жетиуиме кеп уакыт бар.
ДАЛЬ ж. 1. (ширь, простор) узадлыд,
алыслыд, дашыдлыд; голубая ~ поэт.
кек болып керинген узадлыд; 2. (отдалён-
ное место) узад, алые жер, жырад, да-
шыд; идти в такую ~! сондай алыеда ба-
рыу!
ДАЛЬНЕЙШИМИ прил. буннан былай,
келешектеги, алдагы уадытта, соцгы, ке-
йинги: ~ие события соцгы уадыялар; ~ее
развйтие народного хозяйства халыд хо-
жалыгыныц буннан былайгы рауажланыуы;
<> в ~ем буннан былай, келешекте.
ДАЛЬНИ ИЙ прил. 1. узад, алыстагы,
узадтагы, алые жердеги, узак, жердеги,
алые, жырад, дашык; ~ий район алые
район; ~ее плавание кеме менен узадда
сапар етиу; поезд ~его следования алые-
да датнайтугын поезд; 2. алые, алысырад,
немере; ~ие родственники алые агайинлер,
немере агайинлер; <> без ~их слов гапти
созбай, уадытты босда еткермей.
ДА Л ЬНОБОЙН ||ЫЙ прил. воен, узадда
ататугын, алыеда уратугын; ~ое орудие
узадка ататугын топ.
ДАЛЬНОВЙДНОСТЬ ж. алдын ала би-
лиушилик, алдын болжай билиушилик,
алдан болжайтугынлыд.
ДАЛЬНОВИДНЫЙ прил. алдын ала би-
лиуши, алдын болжай билетугын, алдан
болжаушы; ~ руководйтель алдын ала
билетугын басшы.
ДАЛЬНОЗОРКИЙ прил. алыстан кер-
гиш, узадтагын керетугын, узадтан кериу-
ши, алыстан кериуши.
ДАЛЬНОЗОРКОСТЬ ж. алыстан кер-
гишлик, узадтан кергишлик, алыстан ке-
риушилик, узадтан кериушилик.
ДАЛ ЬНОМЁР м. физ. дальномер (узац-
лыцты елшейтусын цурал).
ДАЛЬНОСТЬ ж. узадлыд, алыслыд; ~
расстояния араныц узадлыгы; ~ полёта
пули одтыц барып жетер узадлыгы.
ДАЛЬТОНИЗМ м. мед. дальтонизм (кез-
диц гейпара ренлерди айыра билмейтусын
кесели).
ДАЛЬШЕ 1. сравнит, ст. от прил
далёкий и нареч. далеко, далёко узагырад-
та, алысырадта, узагырад, алысырад; я
живу ~ вас мен сизден узагырадта тура-
ман; 2. нареч. (затем, потом) соцынан.
оннан соц, оннан кейин, тагыда, дауамы;
а ~ что было? оннан соц не болды?; ~
дорога идёт через поле оннан соц жол атыз-
дыц иши менен кетеди; ф дальше! (про-
должайте) дауамлай берициз!; читайте ~
дауамын одыцыз; рассказывать ~ дауа-
мын айтыу.
дам, дашь и т. д. буд. вр. от дать.
ДАмА ж. 1. дама, ханым, бийке, хаял;
пожилая ~ жасы дайтцан хаял; 2. (в тан-
цах) дама (еркек пенен пэр болып ойнаушы
х,аял, цыз); 3. (в картах) гулдэсте, метке;
-О- ~ сердца шутл. суйгиликли хаял.
ДАМБА ж. цашы, ыраш.
ДАМКЦА ж. (в шашках) дамка; пройти
в ~и дамкага шыгыу.
ДАМСКИЦЙ прил. хаял-дызлар...; хаял...,
~й портной хаяллар кийимин тигиуши;
-V- ~е пальчики (сорт винограда) келнн
бармад.
дамся, дашься и т. д. буд. вр. от дать-
ся.
ДАННЫЕ мн. 1. (сведения) маглыумат-
лар; анкетные ~ анкеталыд маглыуматлар;
цифровые ~ цифрлы маглыуматлар; 2.
(свойства, качества) удыплылыд, удып,
тийкар, белги; хорошие голосовые ~ хауаз-
дыц жадсы белгилери.
ДАННЦЫЙ 1. прич. от дать; 2. прил.
(этот, настоящий) усы, бул, хэзирги;
в ~ый момент хазирги уадытта; в ~ом
случае усы жагдайда; при ~ых условиях
хезирги шараятларда; <> ~ая величина
мат. берилген шама.
ДАНЬ ж. ист. салыд, салгырт; взимать
~ балык алыу, салыд ендириу; ф отдать
~ кому-чему-л. биреуди уем бир нэрсени
дэдирлеу, бахалау-
ДАР м. 1. (подарок) сый, сыйлык, сауга;
принести что-л. в ~ бир затты сыйлыдка
экелиу; 2. (способность) удып, удыплылыд.
зейин, талант; ~ слова, ~ речи шешенлик.
сезге шеберлик.
ДАРВИНИЗМ м. дарвинизм.
ДАРВИНЙСТ м. дарвинист (дарвинизмниц
тэрепдары).
ДАР__________________- 176 -___________________
f ДАРЕНЦЫЙ прил. сыйлыцца алынган,
сыйлыцца берилген, саугага берилген,
инам етилген; ~ая вещь сыйлыцца берил-
ген зат.
ДАРЙТ Ь несов. кого-что, кому босца бе-
риу, ешейинге бериу, сыйлау, сарпай жа-
быу; < ~ вниманием кеуил белиу, нэзе-
рин салыу; ~ улыбкой кулимсиреп царау.
ДАРМОЕД м. разг, харам та мац, жатып
ишер.
ДАРМОЕДКА женск. от дармоед.
ДАРОВАНИЕ с. уцып, уцыплылыц, зейин,
зейинлилик, талант; природное ~ тебий-
ГЫЙ у цып.
ДАРОВАТЬ сов. и несов. что, кому, уст.
бериу, кешиу, сыйлау; ~ свободу цутца-
рыу, азатлыц бериу; ~ жизнь елимнен алып
цалыу, бир цасыц цаннан кешиу.
ДАРОВИТОСТЬ ж. уцыплылыц. зейин-
лилик, талантлылыц.
ДАРОВЙТЫЙ прил. удыплы, зейинли,
талантлы.
ДАРОВОЙ прил. разг, мут, мутда тускен,
пулсыз, тегин, ешейин.
ДАРОВЩЙНЦА, ДАРОВЩИН’ КА ж.
прост.', на ~у, на ~ку мутца, пулсыз,
биреудиц есабынан.
ДАРОМ нареч. 1. (бесплатно} мут, тегин,
пулсыз, ешейин; и ~ не нужно мутца бер-
сец де керек емес; получйть что-л. ~
тегин алыу; 2. (дёшево) арзан, мут; купить
почти ~ жудэ арзан алыу, мутца тусириу;
3. (бесполезно, напрасно) бос, босца, нэтий-
жесиз, бийкар; весь день пропал ~ бир кун
босца кетти; > это тебе ~ не пройдёт бул
саган жазасыз етпейди.
ДАРСТВЕНН ЦЫЙ прил.: ~ая запись
юр. мулкти сыйлыцца бериу тил хаты.
ДАТЦА ж. дата, уацыт (кун, ай, жыл)', по-
ставить ~у датасын цойыу, уацтын цойыу.
ДАТЕЛЬНЫЙ прил.: ~ падёж грам.
барыс сеплеуи.
ДАТЙРОВАННЫЙ 1. прич. от датйро-
вать; 2. прил. датасы цойылган, даталан-
ган, уацты цойылган; ~ документ датасы
цойылган документ.
ДАТИРОВАТЬ сов. и несов. что датасын
койыу, даталау, уацтын койыу; ~ сегодняш-
ним числом усы бугинги кун менен уацтын
дойыу.
ДАТСКИЙ прил. Дания..., даниялы,
дат...; ~ язык дат тили.
ДАТЧАНЕ мн. (ед. датчанин м., датчанка
ж.) даниялылар (Данияньщ тийкареы хал-
цы).
ДАТЬ сов. 1. кого-что, кому-чему, в разн.
знач. бериу; ~ кнйгу китап бериу; ~ руку
цол бериу; ~ задание тапсырма бериу;
~ лекарство дэри бериу; ~ взаймы царыз
бериу; ~ телеграмму телеграмма бериу;
~ дорогу жол бериу; ~ согласие келисим
бериу, ыразылыц бериу; ~ отчёт есап бе-
риу; ~ волю еркине жибериу, ерик бериу;
~ зиать хабар бериу, хабар етиу;~ разре-
шение рухсат бериу; ~ слово 1) (на собра-
ний) сез бериу; 2) (обещать) уэде бериу;
~ клятву ант бериу; ~ пощёчину шекесине
бериу; ~ подзатыльник ецсесине бериу,
ецсесине урыу; ~ концерт концерт бериу;
~ отпор врагу жауга соццы бериу, душ-
панга дэкки бериу; ему нельзя ~ больше
тридцатй лет оган отыз жастан артыц бе-
риуге болмайды; земля дала богатый уро-
жай жер мол зурээт берди, жерден мол
зурээт алдыц; 2. (позволить) рухсат етиу,
рухсат бериу; цэне; дайте я вам помогу
цэне, мен сизге жэрдемлесип жиберейин;
<> ~ началочему-л. баслап бериу; ~ повод
к чему-л. себеп тауып бериу; ~ понять
пэмине салыу; ~ течь агызып цоя бериу,
агызып жибериу; ~ трещину жарыла бас-
лау; ~ ход делу исти жургизип жибериу;
~ занавес пердени тусириу; ~ свет электр
нурын жагыу; ни дать ни взять айнымаган
дал ези, нац ези; я тебе дам! мен саган
керсетемен!
ДАТЬСЯ сов. кому 1. чаще с отриц.
(поддаться) тусиу, берилиу; не ~ в обман
алдауга тусип цалмау; ~ в руки цолга
тусиу; 2. (легко усвоиться) ацсат билиниу,
оцай езлестирилиу; грамота далась ему
легко ол сауатын ацсат ашты; эта исто-
рия дорого ему далась бул уацыя оган цым-
батца тусти.
ДАЧА I ж. 1. юр.: ~ показаний жууап
бериу; 2. (порция) бир салым; ~овса бир
салым сулы.
ДАЧЦА II ж. дача; снимать ~у кирейге
дача алыу.
ДАЧНИК м. дачада турыушы, дачаны
кирейге алыушы.
ДАЧНИЦА женск. от дачник.
ДАЧНЦЫЙ прил. дача..., дачалыц; ~ая
местность дачалыц орын.
даю» даёшь и т. д. наст. вр. от давать.
ДВА числ. м., с. 1. еки; 2. см. двойка 2; <
сказать в двух словах еки ауыз сез бенен
айтыу; в ~ счёта х.э дегенше, дэрхэл, дэр-
риу, жудэ тез.
ДВАДЦАТИЛЕТИЕ с. 1. (срок) жигирма
жыл; истёкшее ~ еткен жигирма жыл; 2.
(годовщина) жигирма жыллыц.
ДВАДЦАТИЛЁТН'|ИЙ прил. 1. (опродол-
жительности) жигирма жыл дауамындагы,
жигирма жылга созылган; ~яя дружба
жигирма жыл дауамындагы дослыц; 2.
(о возрасте) жигирма жасар, жигирмага
шыццан; ~ий юноша жигирма жасар жи-
гит; 3. (о сроке) жигирма жыллыц, жигир-
ма жылга толган; ~ий юбилёй жигирма
жыллыц юбилей.
ДВАДЦАТИПЯТИЛЕТИЕ с. 1. (срок) жи-
гирма бес жыл, жигирма жыллыц муддет;
2. (годовщина) жигирма бес жыллыц.
ДВАДЦАТИПЯТИЛЁТНИЙ прил. 1.
(о сроке) жигирма бес жыллыц; 2. (о воз-
расте) жигирма бес жасар, жигирма
бестеги.
ДВАДЦАТЫЙ числ. жигирмаланшы.
ДВАДЦАТЬ числ. жигирма.
ДВАЖДЫ нареч. 1. еки рет, еки мэртебе,
еки сапар, еки жола, еки цайтара; я ~
был у него мен оныкинде еки рет болдым;
2. еки жердеги; ~ пять — десять еки жер-
деги бес — он.
ДВЕ ж. см. два.
ДВЕНАДЦАТИПЁРСТНЦЫЙ прил.: ~ая
кишка анат. буйен.
______________- 177 -_______дво
ДВЕНАДЦАТЫЙ числ. он екинши.
ДВЕНАДЦАТЬ числ. он еки.
* ДВЕРИ ||ОЙ прил. цапы..., цапыныц; ~ая
ручка цапыныц тутцасы.
ДВЕРЦА ж. цацпац, кишкене цапы,
есикше; ~ автомобиля автомобильдиц есик-
шеси.
ДВЕРЦ Ь ж. цапы, есик; входная ~ь кирер
цапы; стоять в ~ях цапыньщ аузында ту-
рыу; запереть ~ь цапыны жабыу; <- у ~ёй
жудэ жацын; при закрытых ~ях жабыц
турде; жасырын; при открытых ~ях ашыц
турде; ломйться в открытую ~ь хэммеге
белгили нэрсени дэлиллеу; показать на ~ь
кому-л. шыц деп цапыны керсетиу.
ДВЕСТИ числ. еки жуз.
ДВИГАТЕЛЬ м. 1. двигатель; реактив-
ный ~ реактивлик двигатель; 2. перен.
рауажландырыушы куш, ерлетиуши куш;
~ прогресса прогрессти ерлетиуши куш.
ДВЙГАТЕЛЬН |ЫЙ прил. хэрекетке кел-
тиретугын, хэрекет ететупын; ~ая сйла
хэрекет ететугын куш.
ДВИГАТЬ несов. 1. кого-что (переме-
щать) цозгау, жылыстырыу, ийтериу; ~-
гать мебель мебельди жылыстырыу; 2.
чем (шевелить) цыймылдатыу; -~гать паль-
цами бармацларды цыймылдатыу; 3. кого-
-что (направлять) царсы жибериу, жыл-
жытыу; ~гать войска на неприятеля эскер-
лерди душпанга царсы жибериу; 4. что
(приводить в движение) хэрекетке келтириу;
пружйна ~жет часовой механйзм пружина
сааттыц механизмин хэрекетке келтиреди;
5. что, перен. (содействовать развитию)
есириу, ерлетиу, рауажландырыу, илгери-
летиу; ~гать науку вперёд илимди илгери-
летиу; 6. кем, перен. (побуждать) оятыу,
ийтермекши болыу, себеп болыу; им ~жет
чувство сострадания оган себепкер болган
аяушылыц сезими; <0> еле ~гать ногами
аягын зорга кетерип басыу.
ДВЙГА||ТЬСЯ несов. 1. (быть в движе-
нии) журип келиу, жылжыу; ~ться впе-
рёд алга илгерилеу; 2. разг, (отправлять-
ся) женеу, атланыу, шыгыу; ~ться в путь
жолга шыгыу; 3. (шевелиться) цыймылдау,
цозгалыу; руки не ~ются цолларым цоз-
галтпайды; не ~йся! орныцнан цозгалма!;
~ться по службе хызметте кетерилиу.
ДВИЖЁНИ || Е с:- 1. хэрекет, цыймыл;
прийтй в ~е хэрекетке келиу; ~е небесных
тел аспан денелериниц хэрекети; вольные
~я спорт, ыцтыярлы хэрекет; 2. (общест-
венное) хэрекет, цозгалыс, цыймыл; рево-
люционное ~е революциялыц хэрекет; ~е
за мир парахатшылыц ушын хэрекет; 3.
(езда, ходьба) цатнау, журиу, хэрекет;
трамвайное ~е трамвайдыц цатнауы; пра-
вила уличного ~я кешедеги хэрекеттиц
цэделери.
ДВИЖИМОСТЬ ж. юр. цозгалмалы мал
мул к.
ДВЙЖИМЦЫЙ 1. прич. от двйгать; 2.
прил. юр. цозгалмалы, цозгап болатугын;
~ое имущество цозгалмалы мал мулк.
ДВИЖУЩИ 1!Й 1. прич. от двйгать; 2.
прил. (направляющий) жургизиуши, хэ-
рекетлендириуши, цозгалтыушы, цыймыл-
12 Русско-каракалпакский сл.
датыушы; ~е силы революции революция-
ныц хэрекетлендириуши кушлери.
двйнуть сов. 1. и однокр. кого-что
(привести в движение) хэрекетке келтириу,
жылжытыу; 2. чем (шевельнуть) цыймыл-
датыу, цозгалтыу; 3. кого-что (направить)
жибериу; 4. что, перен. (содействовать
развитию ) есириу, рауажландырыу, илге-
рилетиу.
ДВЙНУЦТЬСЯ сов. 1. (прийти в дви-
жение) цозгалыу, журиу, шыгыу; ~ться
в поход журиске шыгыу; 2. (пошевель-
нуться) цозгалыу, жылысыу, жылжыу;
он не ~лся с места ол орнынан цозгалмады.
ДВОЕ числ. еки, екеу; ~ суток еки сутки;
нас было ~ бизлер екеу едик; < на свойх
(на) двойх шутл- пыяда, жаяу.
ДВОЕБОРЬЕ с. спорт, еки турдеги жа-
рыс.
ДВОЕВЛАСТИЕ с. цос хукимет, цос ху-
ки метлик.
ДВОЕДУШИЕ с. еки жузлилик, жузе-
гейлик.
ДВОЕДУШНЫЙ прил. еки жузли, жузе-
гей.
ДВОЕЖЕНЕЦ м. еки хаяллы, кос ца-
ты н л ы.
ДВОЕЖЁНСТВО с. еки хаял алыуты-
лы к, кос катынлыц.
ДВОЕТОЧИЕ с. грам. цос точка, еки
точка, цос ноцат.
ДВОЙТЬСЯ несов. безл.: ~ в глазах
кезине екеу болып кериниу.
ДВОЙКЦА ж. 1. (цифра) еки; 2. (отмет-
ка) еки бахасы; получйть ~у еки бахасыи
алыу; 3. спорт, (лодка) еки адамлыц кайыц;
4. карт, екилик.
двойнйк м. уцсас, мегзес.
ДВОЙНЦОЙ прил. 1. (состоящий из двух
частей) еки, цос, еки цабат; ~бе зеркало
цос айна; ~ые рамы цос рамалар; 2. (вдвое
больший) еки есе артыц, еки есе кеп; ~ая
плата еки есе артыц телеу; 3. (двоякий)
еки, цос; ~бе значение еки манили; <>
вестй ~ую игру еки жузлилик етиу, жу-
зегейлик етиу.
двойня ж. егиз, егизек.
ДВОЙСТВЕННОСТЬ ж. 1. (противоре-
чивость) царама-царсылыцлыц, кайшы
келиушилик; ~ характера минездиц цара-
ма-царсылыцлыгы; 2. (двуличность) еки
жузлилик, жузегейлик, еки тэреплилик.
ДВОЙСТВЕННЦЫЙ прил. 1. (противо-
речивый) царама-царсылыцлы; ~се реше-
ние царама-царсылыцлы шешиу; ~ый ха-
рактер царама-царсылыцлы минез; 2. (дву-
личный) еки жузли, жузегей; ~ая полй-
тика жузегейлик сиясат; 3. (двусторонний)
еки тэрепли, еки жацлы; ~ое соглашение
еки тэрепли келисим.
ДВОР I м. 1. хэули, шарбац, цора; про-
ходной ~ цэлеген адам киретугын хэули;
колхозный ~ колхоз шарбагы; 2. (кре-
стьянское хозяйство) хожалыц, уй; в кол-
хозе сто ~бв колхозда жуз хожалыц бар;
3. (помещение для скота) цора, малхана;
скотный ~ мал цора;<> монетный ~ тецге
шыгаратугын орын; на ~ё кешеде, далада;
не ко ~у (быть, прийтись) ылайыцсыз,
ДВО__________________- r/s -____________________
орынсыз; ни кола ни ~а погов. хадалдан
тауыгы, харамнан пышьиы жод; ишер
асы жод, YPeP ийти жод.
ДВОР II ж. (царский, княжеский) са-
райлылар (патша цэм оныц жацынла-
ры).
ДВОРЕЦ м. 1. патша сарайы; 2. сарай;
Дворец Съездов Съездлер Сарайы; Дворец
Пионеров пионерлер сарайы; Дворец Куль-
туры мэденият сарайы.
ДВОРЕЦКИЙ м. уст. уй хызметкерлер
басшысы.
ДВОРНИК м. дворник, х.эулиман, сипсе-
кеш, шарбац сыпырыушы.
ДВОРНИЧИХА женск. от дворник.
дворня ж. собир. ист. уй хызметкери
(помещиктин,).
ДВОРНЯГА, ДВОРНЯЖКА ж. разг, ке-
пек ийт.
ДВОРОВЫ ]]Й прил. 1. шарбац...; ~е
постройки шарбацтагы жайлар; 2. в знач.
сущ. м. дворовый и ж. дворовая ист. уй
хызметкери, малай.
ДВОРЦОВ ЦЫЙ прил. сарай...; ~ая стра-
жа сарай сацшысы; <> ~ый переворот
патша сарайындагы аударыспац.
ДВОРЯНИН м. дворянин, дворян.
ДВОРЯНКА женск. от дворянин.
ДВОРЯНСКЦИЙ прил. дворян...; дворян-
лар...; ~ое сословие дворянлар датламы.
ДВОРЯНСТВО с. собир. дворянлыд, дво-
рянлар.
ДВОЮРОДНЦЫЙ прил. немере, жакын,
аталас, немере агайин, дайылы-жийенли;
~ый брат аталас ata (старший)', аталас ини
(младший); ~ая сестра аталас цыз апа
(старшая); аталас царындас (младшая).
ДВОЯКЦИЙ прил. еки турли, еки дыйлы,
еки жадлы, еки тэрепли; ~ое значение
еки турли мэни; еки мэнисли; ~ая выгода
еки жадлы пайда.
двояко нареч. еки турли, еки турли
етип; эту задачу можно решить ~ бул мэ-
селени еки турли етип шыгарыуга болады.
ДВОЯКОВОГНУТЫЙ прил. еки жаты
батыц.
ДВОЯКОВЫПУКЛЫЙ прил. еки жагы
томпад.
ДВУ* см. двух?.
ДВУБОРТНЫЙ прил. еки жагына цау-
сырылатугын; ~ пиджак еки жагына цау-
сырылатугын пенжек.
ДВУГЛАВ ЦЫЙ прил. еки баслы, еки
геллели; <> ~ая мышца анат. еки баслы
булшыц ет.
ДВУГЛАСНЫЙ прил. лингв. 1. цосарлы
дауыслы сес; 2. в знач. сущ. м. двугласный
цосарлы дауыслы.
ДВУГОРБЫЙ прил. айыр, дос еркешли,
еки еркешли; ~ верблюд еки еркешли
туйе.
ДВУГРИВЕННЫЙ м. разг, бир тецгелик,
жигирма тийин.
ДВУДОЛЬНЫ||Й прил. бот. дос дэнели;
~е растения дос дэнели есимликлер.
ДВУЖЙЛЬНЫЙ прил. 1. прост, (вынос-
ливый, крепкий) шыдамлы, берик; 2. (из
двух нитей) еки сымлы, дос сымлы; ~ про-
вод еки дабат сым.
ДВУЗНАЧНЫЙ прил. дос белгили, еки
белгили, еки санлы; ~ое число мат. екн
белгили сан, дос белгили сан.
ДВУКОЛКА ж. еки дегершикли арба.
ДВУКРАТНЦЫЙ прил. еки есе, еки мэр-
тебе, еки дайтара; в ~ом размере еки есе
мугдарында.
ДВУЛЙЧИЕ с. еки жузлилик, жузегей-
лик.
ДВУЛЙЧНОСТЬ ж. см. двуличие.
ДВУЛЙЧНЫЙ прил. еки жузли, жузе-
гей; ~ человек еки жузли адам.
ДВУНОГИЙ прил. еки аядлы.
ДВУОКИСЬ ж. хим. КОС дышдыл.
ДВУПАЛУБНЦЫЙ прил. мор. еки палу-
балы; ~ое судно еки палубалы кеме.
ДВУПОЛЫЙ прил. биол., бот. дос жы-
ныслы.
ДВУПОЛЬЕ с. с.-х. алмастырып егиу
(у,эр жылы жердин, жартысы шудигэрла-
нып к,алдырылыудан ибарат болван жерди
ислеу усылы).
ДВУПОЛЬНЫЙ прил. с.-х. алмастырып
егилген.
ДВУРОГИЙ прил. еки шадлы, дос
муйизли.
ДВУРУЧНЦЫЙ прил. еки саплы, еки
тутдалы; ~ая пила еки саплы жаргы.
ДВУРУШНИК м. еки жузли адам, жузе-
гей адам.
ДВУРУШНИЧАТЬ несов. еки жузлилик
етиу, жузегейлик етиу.
ДВУРУШНИЧЕСТВО с. еки жузлилик,
жузегейлик.
ДВУСВЕТНЫЙ прил. еки датар айналы,
дарама-дарсы айналы; ~ зал еки катар
айналы зал.
ДВУСКАТНЦЫЙ прил. еки жагы жатыд,
ийт арда; ~ая крыша ийт арда тебе.
ДВ У СЛОЖИ ||ЫЙ прил. лингв, еки бууын-
лы, дос бууынлы; ~ое слово еки бууынлы
сез.
ДВУСМЫСЛЕННО нареч. астарлы, гу-
милжи, эдепсиз; ~ усмехнуться астарлы
етип мыйыгын тартып кулиу.
ДВУСМЫСЛЕННОСТЬ ж. 1. (неясность)
еки мэнилилик, астарлылыд, гумилжилик;
2. (непристойное выражение) турпайы,
эдепсизлик.
ДВУСМЫСЛЕННЫЙ прил. 1. (неясный)
еки манили, астарлы, гумилжи; 2. (не-
пристойный) турпайы, эдепсиз.
ДВУСМЫСЛИЦА ж. разг, еки мэнили
нэрсе, астарлы, гумилжи сез.
ДВУСПАЛ ЬН ЦЫЙ прил.: ~ая кровать
еки адамлыд кэт.
ДВУСТВОЛКА ж. разг, доша, дос ауыз
мылтыд.
ДВУСТВОЛ ЬН ЦЫЙ прил. доша, досауыз-
лы; ~ое ружьё доша, дос ауыз мылтыд.
ДВУСТВОРЧАТ[(ЫЙ прил. жарма, еки
жадлы, еки жагына ашылатугын; ~ая
дверь жарма дапы; <> ~ый клапан анат.
еки жадлы клапан.
ДВУСТИШИЕ с. лит. еки датарлы досыд.
ДВУСТОПНЫЙ прил. лит. еки стопалы.
ДВУСТОРОННИМИ прил. 1. еки жадлы,
иши сырты бирдей; ~ее сукно ищи сырты
бирдей мауыты; (обоюдный) еки тэрепли,
________________________________ ~ 179 - ______________ДЕБ
еки жацлы; ~ее соглашение еки тэрепли
келисим.
ДВУУГЛЕКЙСЛ||ЫЙ прил.: ~ая сода
хим. дос кемир цышцыллы сода.
двух, двум и т. д. род., дат. п. от
два, две.
ДВУХ? (ДВУ?) цоспа сезлердиц, темендеги
мэнилерди билдиретугын биринши белеги:
1) еки бирдей белгини, затты $эм т. б.,
мыс.: двугорбый еки еркешли; 2) еки белим-
нен ямаса еки елмеу бирликлеринен турату-
гынды, мыс.: двухтомный еки томлы; двух-
метровый узынлыгы еки метр.
ДВУХАКТНЫЙ прил. еки актлы.
ДВУХВАЛЕНТНЫЙ прил. хим. еки ва-
лентли.
ДВУХВЕСЁЛ ЬНЫЙ прил. еки ескекли,
дос ескекли (дсйыд).
ДВУХГОДИЧНЫ II й прил. еки жыллыд;
~е курсы еки жыллыд курслар.
ДВУХГОДОВАЛЫЙ прил. еки жасар,
еки жыллыд; ~ ребёнок еки жасар бала.
ДВУХДНЕВНЫЙ прил. еки кунлик; ~
срок еки кунлик мэулет.
ДВУХКОЛЁЙНЦЫЙ прил. ж.-д. еки ко-
леялы, еки цатарлы; ~ая железная дорога
еки колеялы темир жол.
ДВУХКОЛЁСНЦЫЙ прил. еки децгелек-
ли, еки дегершикли; ~ая повозка еки
дегершикли арба.
ДВУХКОМНАТНЦЫЙ прил. еки белмели,
еки ежирели; ~ая квартира екн белмели
квартира.
ДВУХЛЕМЕШНЫЙ прил. еки пазналы,
дос пазналы; ~ плуг еки пазналы плуг.
ДВУХЛЕТНИ||Й прил. 1. еки жыл дауам
еткен; ~е странствования еки жыл дауам
еткен саяхат; 2. еки жыллыд, еки жасар,
еки жастагы; ~й ребёнок еки жасар
бала.
ДВУХМАЧТОВЦЫЙ прил. мор. еки мач-
талы, еки мачта агашлы; <~ое судно еки
мачта агашлы кеме.
ДВУХМЁСТН |]ЫЙ прил. еки орынлы,
еки адамлыд; ~ое купе еки орынлы купе.
ДВУХМЕСЯЧНЫЙ прил. еки айлыд;~
отпуск еки айлыд отпуск.
ДВУХМОТОРНЫЙ прил. еки моторлы,
дос моторлы; ~ самолёт еки моторлы са-
молёт.
ДВУХНЕДЕЛЬНЫЙ прил. еки дэптелик;
~ отпуск еки хэптелик отпуск.
ДВУХПАЛАТН ||ЫЙ прил. полит, еки
палаталы; ~ая парламентская система еки
палаталы парламент системасы.
ДВУХСМЁНН ||ЫЙ прил. еки сменалы;
-~ая работа еки сменалы жумыс.
двухсот, двумстам и т. д. род., дат. п.
от двести.
ДВУХСОТЛЕТИЕ с. еки жуз жыллыд;
~ основания города цаланыц салынганына
еки жуз жыл толыуы.
ДВУХСОТЛЁТНИЙ прил. еки жуз жыл-
лыд.
ДВУХСОТЫЙ числ. еки жузинши.
ДВУХТАКТН||ЫЙ прил. 1. муз. еки
тактлы; ~ая пауза еки тактлы пауза; 2.
тех. еки тактлы; ~ый двйгатель еки такт-
лы двигатель.
ДВУХТОМНИК м. еки томлыд; ~ сочи-
нений Пушкина Пушкинниц шыгармалары-
ныц еки томлыгы.
ДВУХТБ1СЯЧНЫЙ 1. числ. еки мьщыншы;
2. прил. еки мынлыд, еки мыцнан турган,
еки мыцнан ибарат; ~ отряд еки мыц адам-
нан ибарат отряд.
ДВУХФАЗНЫЙ прил. эл. еки фазалы;
~ ток еки фазалы ток.
ДВУХЦВЕТНЫЙ прил. еки рецли, еки
тусли.
ДВУХЧАСОВОЙ прил. 1. (длитель-
ностью в два часа) еки саатлыд, еки саат
дауамланган, еки саат созылган; 2. разг,
(назначенный на два часа) саат екидеги.
ДВУХЭТАЖНЫЙ прил. еки этажлы.
ДВУЧЛЕН м. мат. ^ос агза, кос агзалы,
еки агза.
ДВУЧЛЕННЫЙ прил. мат. еки агзалы,
дос агзалы.
ДВУЯЗЫЧНЦЫЙ прил. 1. еки тилде
сейлейтугын, еки тилди бирдей пайдала-
натугын; ~ое население еки тилде бирдей
сейлейтугын халыд; 2. еки тилде жазыл-
ган, еки тиллик, еки тилде дузилген; ~ый
словарь еки тиллик сезлик.
-ДЕ частица =мыш, =миш, =мыс, «мне;
он-де не может прийти ол келе алмайды-
мыс.
ДЕ- приставка темендеги мэнилерди бил-
диреди: 1) бийкар етилгенди, тоцталып
цалеанды, керсинше тэсирди, мыс.: демо-
рализовать демор ал изациялау; 2) ^гре-
ке/птиц теменге кеткенин, теменлеуди,
мыс.: деградация теменлеу, пэсейиу.
ДЕБАТИРОВАТЬ несов. что и без доп.
додалау, талкылау, пикир айтысыу; ~ во-
прос мэселени талкылау, мэселени дода-
лау.
ДЕБАТЫ только мн. додалау, талкылау,
пикир алысыу, жарыс сезлер; горячие ~
кызгынлы жарыс сезлер.
ДЕБЁЛЫЙ прил. разг, толык, семиз.
ДЕБЕТ м. бухг, дебет, кирис.
ДЕБЕТОВАТЬ сов. и несов. что, бухг.
дебетлеу, кириске жазыу.
ДЕБИТ м. дебит (белгили бир уацыттыц
ишинде булацтан шыццан нефтьпшц, суу-
дыц я газдыц муедары).
ДЕБИТОР м. бухг, дебитор, царыздар.
ДЕБОШ м. жэнжел, тебелес.
ДЕБОШИР м. жэнжелши, тебелесхор.
ДЕБОШИРИТЬ несов. жэнжел салыу,
тебелес цурыу.
ДЕБРИ только мн. 1. цалыц тогай, пы-
шыц мурны батпайтугын тогай; лесные ~
огада цалыц тогайлар; 2. (глухое место)
узац жер, тупкир; 3. перен. дым кыйын
жагы, тусинбеслик жагы; залезть в ~
дым цыйын жагына кетиу.
ДЕБЮТ м. дебют (1. театр, сацнаеа
биринши шыгыу-, 2. шахмат х,гм шашки
ойыныныц басы).
ДЕБЮТАНТ м. театр, дебютант (сацна-
да биринши рет ойнаушы).
ДЕБЮТАНТКА женск. от дебютант.
ДЕБЮТИРОВАТЬ сов. и несов. театр.
дебют етиу, дебютлеу (car,нага биринши
рет шыгыу).
12*
ДЕВ __________________- 180 ~____________________
ДЕВА ж. поэт, кыз; <> старая ~ Fap-
ры кыз.
ДЕВАЛЬВАЦИЯ ж. эк. девальвация
(бурынгы ацшаныц бацасыныц кемиуи
я оныц толыц бау,алы ацша менен алмас-
тырылыуы).
ДЕВАТЬ несов. см. деть.
ДЕВАТЬСЯ несов. см. деться; <> не
знать, куда ~ не ислерин билмеу, кирерге
жер таппау.
ДЁВЕРЬ м. цайын аса (старший брат
мужа); цайын (младший брат мужа).
ДЕВИАЦИЯ ж. девиация (1. физ. темир
массасыныц тасири арцасында компостыц
тилиниц меридиан сызыеынан алыслауы;
2. ав., воен, басдардан шыгыу).
ДЕВИЗ м. девиз, уран; ~ пионеров
«Всегда готов» пионерлердиц ураны «Х,ар-
дайым таярмыз».
ДЕВИЦА ж. уст., ДЕВИЦА ж. народно-
-поэт. кыз; девица-красавица геззал кыз,
сулыу кыз; красная девица уялшац
жас жигит.
ДЕВИЧЕСКИЙ прил. см. девичий.
ДЕВИЧИЙ, ДЕВИЧИЙ прил. кыз...;
девичья красота кыз уацтындагы сулыу-
лыц; девичья память шутл. умытшац.
ДЕВОЧКА ж. кыз бала, жас кыз.
ДЕВСТВЕННИЦА ж. абройлы кыз, бузыл-
маган кыз.
ДЕВСТВЕННОСТЬ ж. 1. (целомудрен-
ность, непорочность) кыз абройлылыгы,
кыздыц бузылмаганлыгы; 2. перен. (нетро-
нутость, невозделанность) кол тиймеген-
лик, адам аягы баспаганлыц.
ДЕВСТВЕННЫЙ прил. 1. (целомудрен-
ный, непорочный) абройлы, бузылмаган;
2. перен. (нетронутый, невозделанный)
калыц, адам аягы тиймеген; ~ лес пышыц
мурны батпайтугын тогай.
ДЕВУШКА ж. кыз, бой жеткен кыз.
ДЕВЧАТА только мн. собир. разг, цыз-
лар.
ДЕВЧОНКА ж. разг, жас кыз, цызалак-
ДЕВЯНОСТО числ. тоцсан.
ДЕВЯНОСТОЛЁТНИЙ прил. 1. (о сро-
ке) тоцсан жыллыц; 2. (о возрасте) тоцсан
жасар, тоцсан жыллыц, тоцсанга шыццан;
~ старик тоцсан жасар гарры.
ДЕВЯНОСТЫЙ числ. тоцсаныншы.
ДЕВЯТИЛЁТНИЙ прил. 1. (о сроке)
тогыз жыллыц; 2. (о возрасте) тогыз жасар,
тогызга шыццан, тогызга келген.
ДЕВЯТИСОТЫЙ числ. тогыз жузинши.
ДЕВЯТКА ж. 1. (цифра) тогызлыц;
2. карт. то<ызлыц; ~ бубен тогызлыц
цыйыц.
ДЕВЯТНАДЦАТЫЙ числ. он тогызыншы.
ДЕВЯТНАДЦАТЬ числ. он тогыз.
г ДЕВЯТЦЫЙ числ. тогызыншы; ~ое число
айдыцтогызы; половина ~ого сегиз жарым.
ДЕВЯТЬ числ. тогыз.
ДЕВЯТЬСОТ числ. тогыз жуз.
ДЁВЯТЫ1Ю нареч. тогыз жердеги; ~ю
~ — восемьдесят один тогыз жердеги то-
гыз — сексен бир.
ДЕГАЗАЦИЯ ж. дегазация, газдан таза-
лау; ~ местности белгили бир жерди газ-
дан тазалау.
ДЕГАЗИРОВАТЬ сов. и несов. что дега-
зациялау, газдан тазалау, уулы газдыц
калдыгын жок етиу.
ДЕГЕНЕРАТ м. дегенерат, азгын.
ДЕГЕНЕРАЦИЯ ж. дегенерация, пэсец-
леу (организмниц биологиялыц у,эм психо-
логиялыц белгилериниц теменлеуи).
ДЕГЦОТБ м. цара май; смазать колёса
~тем дегершиклерди цара май менен май-
лау; <> ложка ~тя в бочке мёда погов. бир
царын майды бир цумалац ширитеди.
ДЕГРАДАЦИЯ ж. деградация, пэсец-
леу, теменлеу (ба^алы цэсийетлерин у,эм.
сапаларын жойылтыу).
ДЕГРАДИРОВАТЬ сов. и несов. деградир-
лениу, пэсецлеу, теменлеу.
ДЕГТЯРИ ||ЫЙ прил. кара май шыгыра-
тугын; каРа май...; каРа майдан исленген;
~ое мыло кара майдан исленген сабын.
ДЕГУСТАТОР м. дегустатор (дегустация
бойынша цэниге).
ДЕГУСТАЦИЯ ж. дегустация (азыц-
- а у цат затларыныц сапасын дэмине царай
аныцлау).
ДЕГУСТИРОВАТЬ сов. и несов. что
дегустациялау.
ДЕД м. 1. (дедушка) ата, баба; 2. разг,
(старик) гарры, царт; 3. мн. деды (предки)
ата-бабалар; дед-мороз аяз-баба.
ДЕДОВ СК ИII й прил. 1. атаныц, бабаныц;
2. ата-бабалардыц, бурыннан цалган; ~е
времена ата-бабалардыц заманлары.
ДЕДУКТИВНЫЙ прил. дедуктив (дедук-
цияга тийкарланган); ~ метод дедуктив
усылы.
ДЕДУКЦИЯ ж. дедукция (жалпы жуу-
мацтан жеке бир нэтийжеге келиу).
ДЕДУШКА м. 1. ата, баба; 2. (старик)
гарры, царт; 3. (в обращении) ата, баба.
ДЕЕПРИЧАСТИЕ с. грам. хал фейил.
ДЕЕПРИЧАСТНЫЙ прил. грам. хал
феииллик, хал фейилли; ~ оборот хал
фейиллик сейлемше.
ДЕЕСПОСОБНЫЙ прил. 1. (способный
к деятельности) искер, ислегиш, иске
уцыплы, хэрекетшил; ~ая организация
ислегиш мэкеме; 2. ыцтыярлылыц (юри-
дикалыц цэрекетлерди ислеуге провесы бар
цэм ислегенлери ушын жууап бериуши).
ДЕЖУРИТ || Ь несов. дежурный болыу, гу-
зетиу; кто сегодня ~? бугин ким дежурный?
ДЕЖУРНЫЙ 1. прил. дежурный, гузет-
ши; ~ врач дежурный врач; 2. в знач. сущ.
м. дежурный и ж. дежурная дежурный;
~ по станции станция бойынша дежурный.
ДЕЖУРСТВО с. дежурныйшылыц, гузет-
шилик; ночное ~ тунги дежурныйшылыц.
ДЕЗАВУИРОВАТЬ сов. и несов. кого-что,
дип. цайтып исенбеушилик билдириу; бий-
карга шыгарыу, бас тартыу.
ДЕЗЕРТИР м. прям, и перен. дезертир,
кашкын
ДЕЗЕРТИРОВАТЬ сов. и несов. прям,
и перен. дезертирлик етиу, кашыу-
ДЕЗЕРТИРСТВО с. прям, и перен. дезер-
тирлик, кзшыушылык-
ДЕЗИНСЁКЦИЯ з чс. дезинсекция (зыян-
лы жэнликлерди арнаулы дэрилер менен
жоц етиу).
— 181 —
ДЕК
ДЕЗИНФЕКТОР м. дезинфектор (дезин-
фекция жургизетутн адам).
ДЕЗИНФЕКЦИОННЦЫЙ прил. дезин-
фекция..., дезинфекциялыц; ~ая камера
дезинфекциялыц камера.
ДЕЗИНФЕКЦИЯ ж. дезинфекция (жуц-
палы кеселлердиц микробларын жок, етиу
илаж-лары).
ДЕЗИНФИЦИРОВАТЬ сов. и несов. что
дезинфекциялау, дезинфекция етиу, дэри-
леу; ~ одежду кийимди дезинфекциялау.
ДЕЗИНФИЦЙРУЮЩИЦЙ 1. прич. от
дезинфицировать; 2. прил. дезинфекция-
лаушы; ~е средства дезинфекциялаушы
затлар.
ДЕЗИНФОРМАЦИЯ ж. дезинформация,
надурыс хабар.
ДЕЗОРГАНИЗАТОР л;, тэртип бузыушы,
кесент келтириуши.
ДЕЗОРГАНИЗАТОРСКИ ||Й прил. тэртип
бузыушылыц, кесент келтириушилик; ~е
действия тэртип бузыушылыц хэрекет-
лер.
ДЕЗОРГАНИЗАЦИЯ ж. тэртип бузыу-
шылыц, кесент келтириушилик.
ДЕЗОРГАНИЗОВАННЫЙ 1. прич. от
дезорганизовать; 2. прил. тэртипсиз, ке-
сент келтириуши.
ДЕЗОРГАНИЗОВАТЬ сов. и несов. кого-
-чпю тэртип бузыу, кесент келтириу.
ДЕЗОРГАНИЗОВЫВАТЬ несов. см. дез-
организовать.
ДЕЗОРИЕНТАЦИЯ ж. дезориентация,
багдардан адасыу.
ДЕЗОРИЕНТИРОВАТЬ сов. и несов. ко-
го-что дезориентациялау, багдардан адас-
тырыу.
ДЕЙСТВЕННОСТЬ ж. хэрекетлилик, тэ-
сирлилик; ~ самокритики ез-ара критика-
ныц тэсирлилиги.
ДЕЙСТВЕННЫ ||Й,грыл. дэрекетли, тэсир-
ли, тэсир ететугын; ~е меры тэсир етету-
гын_ шаралар.
ДЕЙСТВ И "Е с. 1. (деятельность, рабо-
та) хэрекет, ис, журис; ~е машины маши-
наныц хэрекети; привести в ~е хэрекетке
келтириу, ислетиу; находиться в ~и хэре-
кет етиу, ислеу; 2. (сила, действенность)
уадыт, хэрекет, куш; продлить ~е дого-
вора питимниц уацтын созыу; соглашение
вошло в ~е с первого января келисим би-
ринши январьдан баслап кушине кирди;
3. мн. действия (поступки) хэрекет, ис;
самовольные ~я ез басына ислеген хэре-
кетлер; предоставить свободу ~й хэрекет
бостанлыгын бериу; 4. (воздействие) тэсир;
тэсир етиу; оказать своё ~е ез тэсирин
тийгизиу; быть под ~ем чего-л. тэсири
астында болыу; 5. (в повествовании) уадыя,
хэрекет; ~е происходит в Москве уацыя
Москвада болып етеди; 6. театр, перде,
белим; пьеса в четырёх ~ях терт бели-
мли пьеса; 7. мат. жол, хэмел; четыре
арифметических ~я арифметикалыц терт
Хэмел; военные ~я урыс хэрекетлери.
ДЕЙСТВИТЕЛЬНО 1. нареч. расында
да, шынында да, дурысында да; он ~ забо-
лел ол расында да ауырып цалды; 2. в знач.
вводи, сл. (в самом деле) расында, шынында,
хацыйцатында, дурысында; он оказался
прав хацыйцатында, оныки дурыс болып
шыцты.
ДЕЙСТВЙТЕЛ БНОСТЦ Ь ж. 1. (реаль-
ность) хацыйцатлыц, шынлыц; современная
~ь хэзирги заман хацыйцатлыгы; 2. (сила
действия) кушинде болыуы; ~ь паспорта
паспорттыц кушинде болыуы; <> в ~и ха-
цыйцатында да.
ДЕЙСТВЙТЕЛ И ЬНЫЙ прил. 1. (досто-
верный, подлинный) хацыйцый, рас,
шын болган, дурас болган; ~ьный факт
рас факт; это его ~ьные слова бул оныц
хацыйцат сезлери; 2. (имеющий силу, год-
ный) жарамлы, кушинде; билёт ~ен на
трое суток билеттиц уш суткага дейин
куши бар; <> ~ьный залог грам. аныцлыц
дэреже; ~ьный член Академии наук
Илимлер Академиясыныц хацыйцый агза-
сы; ~ьная служба воен, хацыйцый эскерий
хызмет.
ДЁЙСТВЦОВАТЬ несов. 1. (поступать)
хэрекет етиу, ислеу; ~овать сообща бири-
гип хэрекет етиу; ~овать сообразно закону
зацга мууапыц ислеу; 2. (функционировать)
ислеу, хэрекет етиу; телефон не ~ует
телефон ислемейди; у меня не ~ует правая
рука мениц оц целым хэрекеттен цал-
ган; 3. чем хэрекет етиу; тэсир етиу;
,~овать ножом пышац пенен хэрекет етиу;
~овать убеждением исеним менен тэсир
етиу; 4. (воздействовать, влиять) тэсир
етиу, тийиу; ~овать на нервы нервлерге
тийиу; слова на него не ~уют оган сез
тэсир етпейди; лекарство хорошо ~ует дэри
жацсы тэсир етеди; 5. (иметь силу) куши-
не кириу, кушине ениу; закон ~ует со дня
его опубликования закон жарыяланган
куннен баслап кушине киреди.
ДЕЙСТВУЮЩИМИ 1. прич. от действо-
вать; 2. прил. хэрекет етиуши, хэрекетте-
ги, кушиндеги, куши бар; хэзирги холла-
нылыпатырган; ~ие законы хэзирги дол-
ланылыпатырган зацлар, кушиндеги закон-
лар; <> ~ие лица театр, хатнасыушылар,
ойнаушы адамлар; ~ая армия хэрекет
етиуши армия; ~ий вулкан хэрекет етиу-
ши жанар тау.
ДЕКА ж. муз. дека (тарлы музыка эсба-
быныц астынеы уэж устинги цацпасы).
ДЕКАБРЙСТЫ мн. (ед. декабрист м.)
ист. декабристлер (Россияда 1825 жылы
14 декабрьде царизмге цзм крепостной-
шылыцца царсы цураллы гуреске шыццан
дворян-революционерлер).
ДЕКАБРЬ м. декабрь.
ДЕКАБРБСКИЦЙ прил. декабрь..., де-
кабрьдиц;~е морозы декабрьдиц сууыцла-
ры, декабрь аязлары.
ДЕКАДА ж. декада, он кунлик; ~ кара-
калпакской литературы и искусства в
Ташкенте царацалпац эдебиятыныц хэм
искусствосыныц Ташкенттеги декадасы.
ДЕКАДЕНТ м. лит., иск. декадент (дека-
дентствоныц тэрепдары).
ДЕКАДЕНТСКИЙ прил. лит., иск. дека-
дент..., декадентлик.
ДЕКАДЕНТСТВО с. лит., иск. декадент-
ство (XIX эсирдиц аяяында пайда болган
ДЕК_________________ ~ 182 ~__________________
буржуазиялыц эдебиятта цэм искусствода
болван реакцияшыл агым).
ДЕКАЛИТР м. декалитр (он литрге тек,
суйыцлыц елшеу).
декан м. декан (жоцары оцыу орнында
факультет баслывы).
ДЕКАНАТ м. деканат (факультеттиц
административ оцыу басцармасы).
ДЕКАТИРОВАТЬ сов. и несов. чпю дека-
тировкалау (жун гезлемени тиккенде отыр-
мау ушын сууга я nyyia салыу).
ДЕКАТИРОВКА ж. декатировка, декати-
ровкалау.
ДЕКАЭДР м. мат. декаэдр» он кырлы-
лыд.
деквалификация ж. квалификация-
сызланыу, цэнигелигинен айырылыу.
ДЕКВАЛИФИЦИРОВАТЬСЯ сов. и несов.
квалификациясызланыу, цэнигелигинен
айырылыу-
ДЕКЛАМАТОР м. декламатор, тацмац-
шы, керкем етип оцыушы.
декламация ж. декламация, такмац,
керкем окыу.
ДЕКЛАМИРОВАТЬ несов. кого-что и без
доп. декламациялау, тадмаклап одыу, кер-
кем етип окыу;~ стихи косыдты тадмаклап
одыу, досыдты декламациялау.
ДЕКЛАРАТИВНЫЙ прил. декларатив,
рэсмий турде айтылган, салтанатлы турде
жарыяланган; ~ое заявление декларатив
баянлама.
ДЕКЛАРАЦИЯ ж. 1. декларация (бир
нэрсе женинде рэсмий баянлама); Деклара-
ция прав народов России ист. Россия халыд-
ларыныц праволарыныц декларациясы; 2.
(документ) декларация (ишинде керекли
маелыуматлары бар гейпара документлер-
диц аты).
ДЕКЛАРИРОВАТЬ сов. и несов. что
декларациялау, жарыялау, билдириу, мэ-
лимлеу.
ДЕКЛАССИРОВАННЫЙ прил. классыз-
лангац, ез классынан белинген; ~ эле-
менты ез классынан белинген адамлар.
ДЕКОЛЬТЕ с. нескл. декольте (кец ецир-
ли ,\аял кейлек).
ДЕКОЛ ЬТИРОВАННЫ И прил. декольт-
ленген (жагасы кеч ашылган).
ДЕКОРАТИВНЫ || И прил. 1. (служащий
для украшения) безеу, декоративлик; ~е
растения декоративлик есимликлер; 2. (жи-
вописный, эффектный) сулыу, саулатлы.
ДЕКОРАТОР м. 1. (художник) декора-
тор (театр сууретшиси); 2. безеуши; садо-
вбд-~ декоратор багман.
декорАципя ж. 1. театр, декорация
(сацнада цэрекеттиц орнын цэм жавдайын
керсетиу ушын орналган жасалма керинис);
2. перен. кезабашылыд; перемена ~й
жагдайдын, жалпы керинистиц езгериуи.
ДЕКОРИРОВАТЬ сов. и несов. что деко-
рациялау, безеу.
ДЕКОРУМ м. декорум (жагдайына
ямаса уазыйпасына ылайыцлы сыпайылыц).
ДЕКРЕТ м. декрет (жоцаргы цукимет-
тиц царары); Декрет о мире ист. Парахат-
шылыд хаддында декрет.
ДЕКРЕТИРОВАТЬ сов. и несов. что декрет
шыгарыу, декретлестириу, декрет арцалы
цабыллау-
ДЕКРЕТНЫЙ прил. декрет..., декретлик,
декрет пенен белгиленген; ~ отпуск
декретлик отпуск.
ДЕЛАНН ||ЫЙ 1. прич. от делать; 2.
прил. (искусственный, неестественный) жа-
салма, етирик; ~ая улыбка етирик кул-
ки.
ДЕЛА ЦТ Ь несов. 1. что (действовать, по-
ступать) ислеу, хэрекет етиу; что мне
~ть? мен не ислесем екен?; ~йте, как знаете
ез билгеницизше ислециз; 2. что (произво-
дить) жасау, хэзирлеу, согыу, таярлау,
шыгарыу; ~ть мебель мебель согыу; 3. жол
журиу, дозгалыу; поезд ~ет семьдесят
километров в час поезд саатына жетпис
километр жол журеди; ~ть сто оборотов
в минуту минутына жуз айланып шыгыу;
4. что, разг. (напр. одежду) тигиу; я ~ю
себе костюм мен езиме костюм тигип атыр-
ман; 5. что (выполнять) ислеу, орынлау,
таярлау; ~ть гимнастику гимнастика ис-
леу; ~ть уроки сабад, таярлау; 6. что
шыгарыу; ~ть вывод нэтийже шыгарыу;
7. кого-что, кем-чем етиу;~ть своим помощ-
ником езине жэрдемши етиу; ~ть счастлй-
вым бахытлы етиу; <> —ть выбор сайлап
алыу; ~ть сообщение хабар етиу; ~ть по-
пытку урынып кериу; ~ть подарок сауга
етиу; ~ть обход (о враче) айланып шыгыу;
~ть распоряжения буйрыд бериу; ~ть
ошибки дэтелесиу; ~ть вид, что... болыу,
болып кериниу; ~ть по-своему ез билди-
гинше етиу, езинше ислеу;~ть стойку охот.
алдынгы аягын кетерип турыу (ийт тура-
лы); что ~ть? ие ислеу керек?; нечего ~ть
эмел жод, шара жок; от нечего — ть
ислеуге ис таппаганнан, иси еригип; это
~ет ему честь бул ис оны хурметке ийе
етеди; ~ть из мухи слона туймедейди туйе-
дей етиу.
ДЕЛА ЦТЬСЯ несов. 1. (становиться) бо-
лыу; погода ~ется лучше хауа райы тэуир
болып киятыр; ~ется темно дарангЬ
тарта баслады, геугим тусе баслады; 2.
(происходить, совершаться) болыу, болып
атыу; что с ним ~ется? оган не болып
атыр?; 3. разг, (появляться) пайда болыу;
в стене ~ются трещины дийуалда жарыд-
лар пайда бола баслады;<> чтоему~ется!
оган хеш нэрсе болмайды!, оган хеш бэле
келмейди!
ДЕЛЕГАТ м. делегат, уэкил; ~ы съезда
съездиц делегатлары.
ДЕЛЕГАТКА женск. от делегат.
ДЕЛЕГАТСКИЙ прил. делегат..., деле-
гатлыд.
ДЕЛЕГАЦИЯ ж. делегация; делегатлар;
иностранная ~ шет ел делегациясы.
ДЕЛЕГИРОВАТЬ сов. и несов. кого де-
легат етип жибериу.
ДЕЛЕЖ м. разг, белисиу, пайласыу,
ул есиу.
ДЕЛЁЖКА ж. см. делёж.
ДЕЛЁНИЦЕ с. 1. белиу, белистириу; ~е
на части белеклерге белиу; 2. мат. белиу,
белинип кебейиу, ершиу; 3. биол. бели-
ниу; ~е клетки клеткалардыц белиниуи;
— 183 —
ДЕМ
4. (на шкале) белик, дэреже; ~я на шкале
термометра термометрдиц шкаласындагы
дэрежелери.
ДЕЛЁЦ м. пайдахор, пайдакунем, сау-
дагер.
ДЕЛИКАТЕС м. сайланды талад, наше-
ли ауцат.,
ДЕЛИКАТНИЧАТЬ \несое. разг, сыпайы-
сыныу, назланыу, элпайымлыц етиу, му-
лэйим болыу.
ДЕЛИКАТНОСТЬ ж. сыпайылыц, аса
эдеплилик, элпайымлыц, мулэйимлик.
ДЕЛИКАТНЫЙ прил. 1. (вежливый)
сыпайы, эдепли, мулэйим; ~ человек сы-
пайы адам; 2. разг, (щекотливый) кыйын,
ауыр; ~ вопрос кыйын мэселе.
ДЕЛИМОЕ с. мат. белиниуши.
ДЕЛЙМОСТЦЬ ж. мат. белиниушилик;
признаки ~и белиниушилик белгилери.
ДЕЛИТЕЛЬ м. мат. белиуши; общий
наибольший ~ ец улкен ортац белиу-
ши.
ДЕЛИ ЦТ Ь несов. 1. кого-что белиу; ~ть
на группы топарларга белиу; ~ть поровну
тец белиу; 2. что, мат. белиу; 3. что, с кем
белисиу, улесиу; он ~л с товарищем по-
следнюю копейку ол жолдасы менен ен. соц-
гы тийинына дейин белисетугын еди; 4.
что, с кем, перен. ортацласыу, шерик бо-
лыу; ~ть с кем-л. горе и радость бирсу
менен цайгыга да, цууанышца да шерик
болыу; <> нам ~ть нечего бизде ала ауыз-
лыц жоц.
ДЕЛИТЬСЯ несов. 1. (на части) белиниу;
2. мат. белиниу; десять делится на пять
он беске белинеди; 3. чем, с кем белисиу;
4. чем, перен. пикир алысыу, ойласыу,
алмасыу; ~ опытом работы ис тэжирий-
бесин менен алмасыу; 5. с кем, юр.
(производить раздел имущества) белисти-
риу, белиу.
ДЁЛЦО с. 1. (работа, занятие) ис, жу-
мыс, кэр, талап; общественные дела жэми-
йетлик ислер; между ~ом истиц арасында;
приняться за ~о иске кирисиу; сидеть без
~а иссиз отырыу; он ворочает делами ол
жумысларды апарып атыр; ~у время,
потехе час погов. иске кеп уакыт, ермекке
бир майдан; 2. (поступок) ис; доброе ~о
жацсы ис; 3. (цель, задача) ис; правое ~о
цац ис; это ~о всей его жйзни бул оныц
емир бойыныц иси; ~о укрепления мира во
всём мире путкил дуньяда парахатшылыц-
ты беккемлеу иси; 4. (круг ведения) ийги-
ликли ис; уазыйпа, ис, жумыс; это ~о
прокурора бул прокурордыц жумысы; это
не его ~о бул оныц жумысы емес; это его
личное ~о бул оныц жеке иси; это ~о его
рук бул оныц цылган иси; моё ~о малень-
кое мен жууап бермеймен; 5. (область зна-
ний, работы) ис, жумыс; горное ~о тау-
-кен жумысы; издательское ~о китап басып
шыгарыу иси; 6. юр. ис; уголовное ~о жи-
наятлы ис; возбудить ~о против кого-либо
биреуге царсы ис цозгау; 7. мн. дела (поло-
жение вещей, обстоятельства) жагдай,
ауцал, ис; как ваши дела? ауцалыцыз ца-
лай?; дела плохи ауцал шатац; 8. канц.
дело; дела хранятся в папках делолар
папкаларда сацланады; 9. (событие) уацыя,
ис; это ~о случилось давно бул уацыяныц
болганына кеп уацыт етти; 10. уст. (пред-
приятие) кэрхана; открыть своё ~о ези-
ниц кэрханасын ашыу;<> ~о делать 1) (за-
ниматься чем-л.) жумыс ислеу, мийнет
етиу; 2) (делать что-л. полезное) керек-
ли нэрсе ислеу; пайдалы нэрсе ислеу;
говорить ~о орынлы сейлеу; другое ~о
бул басца; первым ~ом дэслеп, алды ме-
нен, эдеп; алды бурын, ец дэслеп; на ~е
ис жузинде; на самом ~е (в действитель-
ности) цацыйцатында да, шынында да;
не у дел жумыссыз, бос; иметь ~о с кем-л.
жумысы болыу; то и ~о мудамы, бирде-
йине; ~о стало за кем-чем-л. иркиниш...
себебинен болып тур; ~о за вами мэселе
сизде; за малым ~о стало иркиниш ешейии
нэрседен ац болды; пустить в ~о цолланыу,
иске асырыу; ’ в чём ~о? не болды?, не
гэп?; за ~о! 1) (поделом) цылыгыц ушын;
2) (за работу}) иске кирисиу, жумысца
кирисиу; персональное ~о жеке ис.
ДЕЛОВИТО нареч. искерлик пенен, ис-
тиц кезин танып, истиц женин билип.
ДЕЛОВИТОСТЬ ж. искерлик, искеукып-
лылык, истиц кезин таныушылык, истин,
женин билиушилик.
ДЕЛОВИТЫЙ прил. искер, иске укып-
лы, истин кезин танытыш, истин женин
билгиш; ~ человек искер адам.
ДЕЛОВОЦЙ прил. 1. (связанный с делом)
иске байланыслы, жумысца байланыслы;
ис женинде; ~е письмо иске байланыслы
хат; 2. (толковый, дельный) искер, иске
уцыплы; ~й человек искер адам; ~й подход
к работе жумысца искерлик пенен царау.
ДЕЛОПРОИЗВОДИТЕЛЬ м. ис журги-
зиуши, ис алып барыушы (мжемеде).
ДЕЛОПРОИЗВОДСТВО с. ис апары^шы-
лыц, ис жургизиушилик.
ДЁЛЬНО нареч. женли, орынлы; дурыс;
ты говоришь ~! разг, сениц айтцаныц орын-
лы*
ДЁЛ ЬНЦЫЙ прил. 1. (способный, тол-
ковый) исшец, искер, иске пуцта; ~ый
работник искер хызметкер; 2. (практи-
чески полезный) пайдалы, керекли, эх.ми-
йетли; ~ое предложение пайдалы усыныс.
ДЁЛЬТА ж. геогр. дельта, цуйган жери;
дэрьялыц; ~ Волги Волганыц цуйган жери.
ДЕЛЬФИН м. дельфин (тециз цайуаньь).
ДЕЛЯНКА ж. ажыратылган жер (агаш
кесиу я цурылыс ушын).
ДЕЛЯЧЕСКЦИЙ прил. жекке дэмелли,
жекке дэмелдарлы (принципсиз, жэмийет-
лик-сиясий жары кезде тутылмаган); ~ое
решение вопроса мэселениц жекке \эмелий
турде шешилиуи.
ДЕЛЯЧЕСТВО с. жекке х,эмелдарлыц
(истиц жэмийетлик-сиясий жагын тусин-
бей ислеушилик).
ДЕМАГОГ м. демагог (етирик уэде берип
алдаушы адам).
ДЕМАГОГИЧЕСКИЙ прил. демагогия-
лык; ~ приём демагогиялыц усыл.
ДЕМАГОГИЯ ж. демагогия (сиясий жа-
еынан артта калган халыц массаларын
%эр турли узделер берип алдау усылы).
ДЕМ_________________- 184 —_________________
ДЕМАРКАЦИОННЦЫЙ прил.'. ~ая линия
демаркациялыц сызык (1. воен, урыс тоц-
татылган уацытта бир-бирине царсы
урысцан эасерлердиц шегарасы; 2. жецил-
ген мэмлекеттиц территориясыныц окку-
пация зоналарына белиниу шегарасы-, 3.
мед. де не ниц jjgju кесел жердин, шегарасы).
ДЕМАРКАЦИЯ ж. 1. воен, демаркация,
шегара белгиси; 2. мед. демаркация (де-
нениц cat] жерин аурыу жеринен айрату-
гын сызыц).
ДЕМАСКИРОВАТЬ сов. и несов. кого-что,
воен, маскировканы ашыу, буркеуди алып
таслау.
ДЕМАСКИРОВКА ж. воен, маскировка-
сызлыц.
ДЕМИЛИТАРИЗАЦИЯ ж. демилитариза-
ция, куралсызланыу.
ДЕМИЛ ИТАР ИЗОВАТ Ь сов. и несов. кого-
-что демилитаризациялау, цуралсызлан-
дырыу.
ДЕМИСЕЗОННЫМИ прил. гузли-бэх.эрли,
гузли-бэцэрли кийетугын; ~ое пальто гуз-
ли-бэцэрли кийетугын пальто.
ДЕМОБИЛИЗАЦИОННЫЙ прил. демоби-
лизацияланган, демобилизация цылынган.
ДЕМОБИЛИЗАЦИЯ ж. 1. демобилиза-
ция, эскерден цайтарыу; 2. демобилизация
(цураллы кушлерди цэм халыц хожалыгын
парахатшылыц жардайына еткериу)', ~ про-
мышленности санаатты демобилизациялау.
ДЕМОБИЛИЗОВАННЫЙ 1. прич. от
демобилизовать; 2. прил. демобилизация-
ланран, эскерден цайтарылган; 3. в знач. сущ.
м. демобилизованный демобилизациялан-
ган, эскерден цайтарылган адам.
ДЕМОБИЛИЗОВАТЬ сов. и несов. кого-
-что демобилизациялау, демобилизация
етиу, эскерден цайтарыу.
ДЕМОБИЛИЗОВАТЬСЯ сов. и несов.
демобилизацияланыу, эскерден цайтарылыу;
~ из армии армиядандемобилизацияланыу.
демократ м. демократ (1. демократия-
ныц тэрепдары; 2. демократиялыц партия-
сыныц аезасы).
демократизация ж. демократиза-
циялау; ~ общественного строя жэмийет-
лик стройды демократизациялау.
ДЕМ0КРАТИЗЙР0ВАТ Ь сов. и несов.
кого-что демократияластырыу.
ДЕМОКРАТИЗМ м. демократизм (йелго-
кратияныц иске асыуы).
ДЕМОКРАТИЧЕСКИ ИЙ прил. 1. демо-
кратиялыц, демократиялы. демократияра
тийкарланран; ~ий централйзм демокра-
тиялыц централизм; ~ий строй демократия-
лыц строй; ,~ая республика демократия-
лыц республика; 2. уст. демократиялыц (ха-
лыцтыц кец цатламларына тэн).
ДЕМОКРАТИЧНЫЙ прил. демократия...,
демократиялыц.
ДЕМОКРАТИЕЙ ж. 1. (форма правления)
демократия (мэмлекетти басцарыудыц бир
формасы, бунда цукимет халыцтыц цолын-
да болады); страны народной ~и халыц
демократия еллери; 2. демократия (коллек-
тив турде басцарыу, басшылыц етиу)',
внутрипартийная ~я партиялык ишки де-
мократия.
ДЕМОН м. демон (христианлардыц ми-
фологиясында: шайтан, жин).
ДЕМОНИЧЕСКИЙ прил. бэрин бийкар-
лайтугын, цатты минезли, хукимшил.
ДЕМОНСТРАНТ м. демонстрант, демон-
страцияшы, демонстрацияга цатнасыушы.
ДЕМОНСТРАТИВНО нареч. цыр керсе-
тип, жорта.
ДЕМОНСТРАТИВНЫЙ прил. 1. (вызыва-
ющий) цыр керсетип, жортага; ~ уход
цыр керсетип шыгып кетиу; 2. (наглядный)
керсетпели, керсетпе; ~ метод преподава-
ния оцытыудыц керсетпели усылы.
ДЕМОНСТРАТОР м. демонстратор, кер-
сетиуши, кергизиуши.
ДЕМОНСТРАЦИЯ ж. 1. демонстрация;
Первомайская ~ Биринши май демонстра-
циясы; 2. (показ) керсетиу, кергизиу;
~ научного фильма илимий фильмди керсе-
тиу; 3. (проявление, свидетельство чего-л.)
демонстрация; ~ дружбы и сплочённости
советского народа совет халцыныц дослыд
х,ам тырыз жэмлениушилигиниц демон-
стр аци ясы.
ДЕМОНСТРИРОВАНИЕ с. керсетиу, кер-
гизиу.
ДЕМОНСТРИРОВАТЬ сов. и несов. (.
(принять участие в демонстрации) демон-
страцияра цатнасыу; 2. кого-что керсетиу,
кергизиу; ~ новый фильм жана фильмди
керсетиу.
ДЕМОНТАЖ м. тех. демонтаж (ускене-
лерди орнынан цозгау ямаса белеклеу).
ДЕМОНТИРОВАТЬ сов. и несов. что,
тех. демонтажлау, демонтаж етиу.
ДЕМОРАЛИЗАЦИЯ ж. 1. (моральное
разложение) деморализация, бузылыу, аз-
гыныу; 2. (упадок духа) рухы тусиу, тэр-
тиби теменлеу; ~ войск протйвника душ-
панныц эскериниц тэртибиниц теменле-
ниуи.
ДЕМОРАЛИЗОВАТЬ сов. и несов. кого-
-что деморализациялау, рухсызландырыу,
бузыу, аздырыу-
дЕмпинг м. эк. демпинг (капиталист
лик еллерде басцаларды бетен елдиц базар-
ларынан цысып шыгарыу ушын сол базар-
ларда товарларды арзан бах,а менен сатыу).
ДЕНАТУРАТ м. денатурат (ишине уу
ямаса жаман ийисли нэрсе цосылсан спирт).
ДЕНАТУРИРОВАТЬ сов. и несов. что
деиатурлеу, ишиуге жарамайтувыи етиу.
ДЕНАЦИОНАЛИЗАЦИЯ ж. денационали-
зация (1. миллетлик белгилерин жойыу,
ултлыц белгилеринен айырылыу; 2. мэм-
лекетлестирилген мулклерди бурынгы ийе-
лерине цайтып бериу).
ДЕНАЦИОНАЛИЗИРОВАТЬ сов. и несов.
что денационализациялау.
ДЕНАЦИФИКАЦИЯ ж. денацификация
(нацизмниц, фашизмниц цалдыгын жойыу).
ДЕНДРАРИЙ м. дендрарий (ишинде цэр
турли агашлардыц коллекциясы егилген баг).
ДЕНДРОЛОГИЯ ж. дендрология (бота-
никаныц белими).
ДЁНЕЖНЦЫЙ прил. ацша..., ацшалы,
ацшалай, пул...; ~ое обращение ацша ай-
ланыуы; ~ая реформа ацша реформасы,
ацша аумасыуы; ~ый перевод ацша етке-
— 185 —
ДЕР
риу, ацша жибериу (почта арцалы); ~ая
помощь адшалай жэрдем; ~ые затрудне-
ния адша жагынан дыйыншылыд кериу.
ДЕННИЦА ж. поэт. уст. 1. (утренняя
заря) тан, сэдэри, тан, дызылы; 2. (утренняя
звезда) тац жулдызы.
ДЕННО нареч.: ~ и нощно разг, куни-
-туни, тынбай.
ДЕНОНСИРОВАНИЕ с. дип. бийкар етиу,
бийкарлау.
ДЕНОНСИРОВАТЬ сов. и несов. что,
дип. бийкар етиу, бийкарлау; ~ договор
келисимди бийкар етиу.
дену, денешь и т. д. буд. вр. от деть.
денусь, денешься и т. д. буд. вр. от
деться.
ДЕНЩИК м. уст. денщик, аткошшы
(офицерге хызмет етиу ушын оныц жа-
нында болатурын солдат).
ДЕНЬ м. 1. кун; солнечный ~ ашыц
кун; рабочий ~ жумыс куни; праздничный
~ байрам куни; выходной ~ дем алые куни;
целый ~ азаннан кешке дейин; узад кун;
~ путй бир кунлик жол; три часа дня
кундизги саат уш; на другой ~ ертецине;
несколько дней тому назад буннан бир неше
кун бурын; он зарабатывает три рубля в ~
ол бир кунде уш сом табады; в году
365 дней бир жылда 365 кун бар; 2. (дата)
кун; День печати Баспа сез куни; Между-
народный женский ~ Халыц аралыд даял-
-дызлар куни; ~ рождения тууылган куни;
3. мн. дни (время, пора) уадыт, дэуир, шад,
кун; дни юности жаслыд шагы; это про-
изошло в наши дни бул бизлердиц уадты-
мызда болып етти; <> ~-деньск6й куни
бойы, куи узад; изо дня в день куннен-
-кунге, кун сайын; со дня на ~ 1) (с одно-
го дня надругой) бугиннен ертецге; не откла-
дывать дело со дня на ~ жумысты бугин-
нен ертецге соза бермеу; 2) (в ближайший
день) бугин ертец; ~ ото дня куннен-
-кунге; ~ ото дня ему становится лучше
куннен-кунге ол тэуир болып киятыр;
третьего дня кешегиниц алдындагы куни;
на днях жадын арада; жадын кунлерде;
добрый ~! дайырлы кун!; ~ в ~ тап айт-
цан куни; средь бела дня куппе-кундиз;
~ и ночь куни-туни; считанные дни санау-
лы кунлер, аз уакыт; остались считанные
дни санаулы кунлер далды; не по дням,
а по часам кун сайын емес, ал саат сайын;
~ на ~ не приходится бир кун олай, бир
кун булай.
ДЕНЬГИ только мн. адша, пул; налйч-
ные ~ над адша; бумажные ~ дагаз пул;
мелкие ~ усад адша; быть без денег адша-
сыз болыу; ~ на школу уже отпущены мек-
теп ушын адша элле дашан берилген;
<> ни за какйе дызыл берсецде болмайды!;
быть при деньгах адшасы болыу.
ДЕПАРТАМЕНТ м. департамент (1. Фран-
цияда административлик округ-, 2. бурынгы
Россияда у;зм шет мэмлекетлерде ми-
нистрликлердиц бвлимлери; 3. АКШта
цгм Швейцарияда министрликлердиц аты).
ДЕПЁША ж. 1. дип., воен, (спешное
уведомление) асыгыс хабар; 2. уст. (теле-
грамма) депеша.
ДЕПО с. депо (паровозлар менен вагон-
лар туратуеын орын х;эм оларды ремонт-
лайтурын устахана).
ДЕПОЗИТ м. фин. депозит (белгили
уацытта алыу ушын кредит мжемелерине
сацлауеа берилген ацша я бах;алы зат).
ДЕПОНЕНТ м. фин. депонент (бахвалы
царазларды ямаса ацшаны депозитива тап-
сырыушы).
ДЕПОНИРОВАТЬ сов. и несов. что 1.
фин. депозит тапсырыу; 2. юр. садлап
дойыуга бериу.
ДЕПРЕССЙВН ЦЫЙ прил. 1. мед. депрес-
сиялыд (цайры басып рух;ы тусиу); ~ое
состояние депрессиялыд жагдай; 2. эк.
депрессиялыд.
ДЕПРЕССИЯ ж. 1. (угнетённое состоя-
ние) депрессия (рухы тускен психикалыц
жардай); 2. эк. депрессия (капиталистлик
еллерде хожалыц турмысыныц бир жерде
турып цалыуы ямаса теменлеуи); эконо-
мйческая ~ экономикалыд депрессия.
ДЕПУТАТ м. депутат; ~ Верховного Со-
вета Жодаргы Советтиц депутаты; Советы
~ов трудящихся мийнеткешлер депутат-
ларыныц Советлери; палата ~ов депутат-
лар палатасы.
ДЕПУТАТКА женск. от депутат.
ДЕПУТАТСКИЙ прил. депутат..., де-
путатлыд; ~ мандат депутатлыд мандат.
ДЕПУТАЦИЯ ж. депутация (коллектив-
тиц я уйымныц атынан у,грекет етиуши
уакиллер топары).
ДЁРБИ с. нескл. спорт, дерби (уш, терт
жасар атлардыц жарысы, бгйгиси).
ДЁРВИШ, ДЕРВИШ м. долейдер.
ДЕРГАЦТБ несов. 1. кого-что (за что-л.)
жулдыу, тартыу, силкиу, сууырыу, жу-
лыу; ~ть за рукав жецинен тартыу; 2. что,
разг, (выдёргивать) сууырыу; ~ть зуб тисти
сууырыу; 3. кого-что, перен. разг, (беспо-
коить) мазасын алыу, тынышын бермеу;
4. безл. солдылдау, туршигиу; у меня
~ет палец мениц бармагым солкылдайды;
его всего ~ет оныц туда бойы туршигеди.
ДЕРГА ЦТЬСЯ несов. тартыу, тартылыу,
сууырылыу, далтыраныу; ~ться всем
телом барлыд денеси туршигиу; у него
,~ется глаз оныц дабагы тартады.
ДЕРГАЧ м. дызыл аяд (цус).
ДЕРЕВЕНЁЦТЬ несов. силейип дата бас-
лау, дадайып цалыу; ноги -~ют от холода
сууыдтан аядлар силейип дата басланды.
ДЕРЕВЕНСКИЙ прил. ауыл..., ауыл-
лыц; ~ житель ауылда турыушы.
ДЕРЕВНИЯ ж. 1. ауыл; 2. собир. (мест-
ность и сельское население) ауылда турыу-
шылар, ауыл адамлары, ауыл халды;
уничтожение разницы между городом
и ~ей дала менен ауылдыц арасындагы
айырмашылыдтыц жод болыуы.
ДЕРЕВО с. 1. агаш; хвойное ~ тикенек-
ли агаш; лйственное ~ жапырадлы агаш;
2. (материал) агаш; красное~ дызыл агаш;
<> родословное ~ шежире.
ДЕРЕВООБДЕЛОЧНИК м. агаш уста.
ДЕРЕВООБДЁЛОЧНЫ11Й прил. агаштан
буйым ислейтугын; ~е работы агаштан
буйым ислеу жумыслары.
ДЕР__________________- 186 —____________________
ДЕРЕВООБРАБАТЫВАЮЩИМИ прил.
агаш ислеп таярлау. агаш ислеп шыгарыу;
~ая промышленность агаш ислеп шыгарыу
санааты.
ДЕРЕВЯНЙСТЦЫЙ прил. агаш сыяклы,
агашка усаган, агаш тэризли; ~ое строе-
ние вещества заттын агаш тэризли куры-
лыс ы.
ДЕРЕВЙНЩЫЙ прил. 1. агаш, агаштан
исленген; ~ый дом агаш жай; 2. перен.
(невыразительный) сыцылсыз, келисиксиз;
цорекетсиз; ~ый язык келисиксиз етип
сейлеу; с ~ым лицом сыцылы келиспеген;
<> ~ое масло агаш май (олив майыныц пес
цыйлы).
деревяшка ж. 1. кесинди агаш, бир
белек агаш; 2. разг, (деревянная нога) агаш
аяц.
ДЕРЖАВЦА ж. 1. (государство) мэмле-
кет, держава; Советская ~а Совет мэмлеке-
ти, Совет державасы; велйкие ~ы уллы
мэмлекетлер, уллы державалар; 2. ист.
(эмблема власти) держава (бийлик бел-
гисй).
ДЕРЖАВНЫЙ прил. 1. ист. (обладаю-
щий верховной властью) жоцаргы цукимли,
цудиретли, устемли; 2. поэт, (могуществен-
ный, величественный) цудиретли, цууатлы.
ДЕРЖАТЕЛЬ м. 1. (владелец) бах,алы
цагазлардыц ийеси; 2. (приспособление)
устауыш, тутып тургыш; ~ для бумаг ца-
газ устауыш.
ДЕРЖАТЬ несов. кого-что 1. устау, ту-
тыу; устап турыу, алып турыу; ~ за руку
цолынан устау; ~ книгу в руках китапты
цолда устап турыу; 2. в разн. знач. сацлау;
плотина держит воду плотина сууды сац-
лап турады; ~ под арестом цамауда сацлау;
~ под замком 1) цулыплаулы сацлау;
2) перен. сацлау; ~ продукты в холодном
месте азыц-ауцатларды салкын жерде сак-
лау; ~ деньги в сберкассе ацшаны аманат
кассасында саклау; ~ квартирантов квар-
тирантлар садлау; ~ корову сыйыр садлау;
~ путь жол журиу, жолга шыгыу, сапар
етиу; ~ ухо востро сад болыу, абайлы бо-
лыу; ~ оборону воен, цорганыу; ~ кого-л.
в руках биреуди ез цолында услап турыу;
~ в своей власти ез бийлигинде сацлау;
~ в повиновении айтданына кендириу;
~ пари бэсекилесиу; ~ экзамен экзамен
тапсырыу, имтихан тапсырыу; ~ язык за
зубами аузына бек болыу, тистен шыгар-
мау; ~ себя езин тута билиу; не уметь ~ се-
бя езин тута билмеу; ~ курс на север багыт-
ты арцага царай алыу; ~ речь сез сейлеу,
сезге шыгыу; ~ в памяти ядта сацлау, яд-
та тутыу, умытпау;~ чью-л. сторону биреу-
диц торепин тутыу; ~ что-л. в тайне
дупыя сацлау, жасырын сацлау; ~ (своё)
слово сезинде турыу, бийкарга айытпау;
держи вора! урыны тут!, урыны уела!
ДЕРЖА 1|Т ЬСЯ несов. 1. за кого-что уста-
сып турыу, тутысып турыу, жабысыу,
асылып турыу; ~ться за руку цолынан ус-
тасыу; ребёнок держится за мать бала ана-
сына асылып турады; 2. на чём и без доп.
(быть укреплённым) турыу, илинип турыу;
пуговица держится иа одной нитке илгек
бир сабацта гана илинип тур; крышка не
держится цацпац турмайды; 3. перен. (ве-
сти себя) езин тута билиу; ~ться скромно
киши пейил болыу; ~ться уверенно езин
исенимли тутыу; 4. (не сдаваться, сопро-
тивляться) шыдау, шыдам бериу, царсыла-
сыу; ,~ться до прибытия подкрепления
жэрдем келгенше царсыласып турыу; 5.
(сохраняться) сацланыу, турыу, цалыу;
привычки могут ~ться долго эдет узац
уакыт сацланыуы мумкин; 6. разг, (сдер-
живаться) шыдау, кениу, сацланыу; она
долго ~лась, но наконец расплакалась
ол узац уацытца дейин шыдады, бирац
ец ацырында жылап жиберди; 7. за что,
перен. (дорожить) жабысып алыу, алдына
тутыу; 8. чего, за кем-чем (придерживаться)
журиу, шыцпау; турыу, цалыу; -~ться пра-
вой стороны оц жацтан журиу; ~ться
в стороне 1) шетлениу, шетке шыгыу; 2) пе-
рен. цатнаспау, сыртта цалыу; ~ться опре-
делённого мнения аныц бир пикирде турыу,
бир пикирден цайтпау; ~ться намеченной
цели цойылган мацсеттен шыцпау; <> едва
~ться на ногах аягында зорга турыу;
~ться в воздухе ав. цауада ушып журиу;
~ться на воде суудыц устинде жузип ту-
рыу; ~ться прямо багдарды тууры тутыу;
~ться вместе бирге болыу.
ДЕРЗАНИЕ с. талпыныу, умтылыу.
ДЕРЗАТЬ несов. талпыныу, умтылыу.
ДЕРЗЙТЬ несов. разг, эдепсиз сез айтыу,
турпайы сез айтыу, ерескилик етиу.
ДЕРЗКИЙ прил. 1. (грубый, наглый)
эдепсиз, бийэдеп, турпайы, ересни; ~ ответ
турпайы жауап; 2. (смелый) батырлыд,
мэртлик, таймас; ~ поступок мэртлик ис.
ДЕРЗКО нареч. 1. (грубо, нагло) эдепсиз
турде, турпайы турде; отвечать ~ эдепсиз
турде жууап бериу; 2. (смело) батырлыд
пеиен, мэртлик пенен, таймай.
ДЕРЗНОВЕНИЕ с. поэт, умтылыушы-
лыд, тайсалмаушылыц, гайрат керсетиу-
шилик.
ДЕРЗНОВЕННЫЙ прил. поэт, батыр,
мэрт, батыл.
ДЕРЗНУТЬ сов. см. дерзать.
ДЕРЗОСТИЬ ж. эдепсизлик, турпайылыц,
ерескилик; говорить ~и эдепсиз сез
айтыу.
ДЕРИВАЦИЯ ж. 1. воен, деривация
(тутеси цырлы жарацтыц оеыныц атцан
багытынан бурылып кетиуи)-, 2. (отвод
воды) деривация, бурые (дэрьяныц тий-
каргы жолынан суудыц бурылып аеыуы).
ДЕРМАТЙН м. дерматин (жасалма те-
летин).
ДЕРМАТИНОВЫЙ прил. дерматин...;
дерматиннен исленген.
ДЕРМАТОЛОГ м. дерматолог (тери ке-
селлери бойынша врач).
ДЕРМАТОЛОГИЯ ж. дерматология (ме-
дицинаныц бир белими).
ДЕРН м. ажырыц, шым.
ДЕРНОВ|(ЫЙ прил. ажырыцлы, шымлы;
~ая земля с.-х. шымлы топырац, ажырыц-
лы жер.
ДЁРНУ ЦТ Ь сов. и однокр. кого-что тартып
жибериу, жулцып жибериу, силкип жибе-
— 187 —
ДЕТ
рпу;О ~ло меня, ~ламеня нелёгкая мени
кии айдады, неге гана бардым.
деру, дерёшь и т. д. наст. вр. от
драть.
дерусь, дерёшься и т. д. наст. вр. от
драться.
ДЕРЮГА ж. кенеп гезлеме.
ДЕСАНТ м. воен. 1. (высадка войск)
десант (душпанныц территориясына эскер
тусириу); высадить ~ десант тусириу;
2. (войска) эскер, десант (душпанныц
территориясына тусирилген эскер лер);
воздушный ~ цауа десанты; морской ~
тециз десанты.
ДЕСАНТНИК м. десантшы.
ДЕСАНТНЦЫЙ прил. воен, десант..., де-
сантлык; ~ая операция десант операциясы,
десант тусириу хэрекети.
ДЕСЕРТ ж. десерт (туски ауцаттыц
соцынан берилетурын мазалы затлар).
ДЕСЁРТН ЫЙ прил. десерт..., десертли;
~ая ложка десерт цасыц (орташа темир
цасыц); ~ое вино десерт виносы (мазалы
шарап).
ДЁСКАТЬ вводи, сл. разг. »мыш, ’миш,
«мыс, ’мис гой, деседи, айтысады; ты, ~,
сам виноват сен езин. айыплы деседи.
ДЕСНА ж. тис ети, тистиц ети.
ДЕСПОТ м. 1. деспот (эййемги шысыстыц
щ/л ийелеушилик монархияларында шексиз
устемлик ететугын жоцарры цэким); 2. пе-
рен. (самодур, тиран) залым, зулым,
жауыз.
ДЕСПОТИЗМ м. деспотизм, шексиз х,у-
кимлик.
ДЕСПОТИЧЕСКИ ИЙ прил. 1. деспотлыц;
~ий образ правления басцарыудыц деспот-
лыц усылы; 2. перен. залым, зулым, залым-
лыд, зулымлыц; ~ая натура залым адам,
зулым минезли адам.
ДЕСПОТИЧНЫЙ прил. см. деспотйче-
ский 2.
ДЕСПОТИЯ ж. деспотия (шексиз цэким-
шиликтиц басцарыу формасы).
ДЕСЯТИ’ цоспа сезлердиц темендеги мэ-
нилерди билдиретурын биринши белеги-.
1) бирдей он белгини, бирдей он затты,
мыс.: десятигранный он цырлы; 2) он бе-
лектен, он бирликтен цуралганын, мыс.:
десятиградусный он градуслы; десятимет-
рбвый он метрлик.
ДЕСЯТИДНЕВКА ж. он кунлик.
ДЕСЯТИДНЕВНЫЙ прил. он кунлик;
~ срок он кунлик мэулет.
ДЕСЯТИКЛАССНИК м. оныншы класс
оцыушысы (ер бала).
ДЕСЯТИКЛАССНИЦА женск. от десяти-
классник.
ДЕСЯТИКОПЁЕЧН ||Ы Й прил. он тий-
инлыц; ~ая монета он тийинлыд усак
ацша.
ДЕСЯТИКРАТН 5|ЫЙ прил. он есе; в ~ом
размере он eye артыгы менен.
ДЕСЯТИЛЕТИЕ с. 1. (срок) он жыл, он
жыллык; прошло целое ~ толык он жыл
етти; 2. (годов щи на) он жыллык, он жыл-
Fa толыуы.
ДЕСЯТИЛЕТКА ж. (школа) он жыллыц
мектеп.
ДЕСЯТИЛЁТНЦИЙ прил. 1. (о сроке)
он жыл дауамындагы, он жыл дауам еткеи;
~ее отсутствие он жыл дауамында болмау-
шылыц; 2. (о возрасте) он жасар, онга
шыццан; ~ий мальчик он жасар бала.
ДЕСЯТИМЕСЯЧНЫЙ прил. он айлыц.
ДЕСЯТЙНА ж. уст. десятина (жер май-
даныныц 1,09 гектарына барабар бурын-
ры рус елшеу бирлиги).
ДЕСЯТИРУБЛЁВЫЙ прил. он сомлыц,
бир шыруанлыц.
ДЕСЯТИУГОЛ ьник м. мат. он муйеш-
лик.
ДЕСЯТЙЧНЦЫЙ прил. онлык; ~ая дробь
мат. онлык белшек; ~ая система мер
и весов елшеулердин. хэм тэрезилердин.
онлык системасы.
ДЕСЯТКА ж. 1. (цифра) онлыц; 2. разг,
(денежный знак) онлыц, он манатлыц,
бир шыруанлыц; 3. мор. (шлюпка) он
адамлыц цайыц; 4. карт, он цал; ~ червей
туйениц он цалы.
ДЕСЯТНИК м. десятнин, он басы.
ДЕСЯТЦОК м. 1. (единица счёта) он; ~ок
тетрадей он дана дэптер; 2. мн. десятки
онлар; ~ки, сотни, тысячи... онлар, жуз-
лер, мыцлар...; 3. мн. десятки (о множест-
ве) онлаган; болота тянулись на ~ки
километров батпацлыц онлаган километрге
шекем созылды; < он не робкого ~ка ол
цорцацлардан емес; ему пошёл шестой ~ок
ол еллиден етип кетти.
ДЕСЙТЦЫЙ числ. оныншы; ~ая стра-
ница оныншы бет; ~ое февраля оныншы
февраль; одна~ая оннан бири;<> с пятого
на ~ое бас-аяцсыз, ретсиз, тэртипсиз; это
дело ~ое эхмийетли емес, эцмийети жоц.
ДЕСЯТЬ числ. он.
ДЕСЯТЬЮ нареч. он-да, он жердеги;
~ десять — сто он жердеги он — жуз.
ДЕТАЛИЗАЦИЯ ж. майдалап аныклау-
шылык, таллап тексериушилик.
ДЕТАЛ ИЗЙРОВАТЬ сов. и несов. что
майдалап аныклау, таллап тексериу.
ДЕТАЛ II ь ж. 1. тех. белек, белекше,
деталь; ~ь машины машинаныц белекше-
си; 2. (подробность) майда-шуйде; вда-
ваться в ~и майда-шуйдесине дейин аныц-
лау.
ДЕТАЛЬНО нареч. майда-шуйдесине
дейин калдырмай, толык турде.
ДЕТАЛЬНЫЙ прил. майда-шуйдесине
дейин цалдырмай, толыц; ~ анализ толыц
анализ.
ДЕТВОРА ж. собир. разг, бала-шага,
бала-шагалар.
ДЕТДОМ м. (дётсний дом) детдом (бала-
лар уйи).
ДЕТЕКТИВ м. детентив (1. капиталистлик
еллеринде полицияныц агенти; 2. тыц-
шылардыц ис цэрекети жазылган шыеар-
ма).
ДЕТЕКТИВНЫЙ прил. детентив, детек-
тивлик (тыцшылар, ацлыушылар тууралы
жазылган); ~ роман детентивлик роман.
ДЕТЁКТОР м. радио детентор (жоцарры
частотадаеы толцынларын теменги ча-
стотадары толцынларра айландырыушы
эсбап).
— 188 —
ДЕТЕКТОРНЫЙ прил. радио детектор...,
детекторлы; ~ приёмник детекторлы при-
ёмник.
ДЕТЁНЫШ м. хайуан баласы.
ДЕТЕРМИНИЗМ м. филос. детерминизм
{себепли шэртлерди цом барлык, цубылыс-
ларды илимий тусиниу).
ДЕТЕРМИНИСТ м. детерминист {детер-
минизмниц тврепдары).
ДЕТЕРМ ИНЙСТСКИ Й прил. филос. де-
терминистлик.
ДЕТИ мн. {ед. дитя с. и ребёнок м.)
балалар, бала-шага, бала-шагалар.
ДЕТИНА м. разг, турбатлы, тулгалы
жигит.
ДЕТИЩЕ с. 1. уст. бала, перзент; 2.
перен. {создание) ез мийнети менен дерел-
ген зат, мийнеттиц нэтийжеси; любимое
~ ез мийиетиииц суйикли дерендиси.
ДЁТКА ж. ласк, балам, цызым.
ДЕТОНАТОР м. тех. детонатор {бир
запгты жарганда цолланылапгуеын жам).
ДЕТОНАЦИЯ ж. тех. детонация {бир
жарылгыш заттыц екинши заттыц жары-
лыуыныц тэсиренен ямаса соцлыеысыуынан
жарылыуы).
ДЕТОНИРОВАТЬ I несов. тех. детон а-
цияньщ тэсири менен жарылыу.
ДЕТОНИРОВАТЬ II несов. муз. наманы
бурмалау, дурыс шертпеу.
ДЕТОРОЖДЕНИЕ с. бала тууыу, кез
жарыу.
ДЕТОУБИЙЦА м. и ж. бала елтириуши.
детская ж. балалар белмеси.
ДЁТСКЦИЙ прил. 1. бала..., балалар...,
балалардыц; ~ий дом балалар уйи; ~ий
сад балалар бацшасы; 2. перен. бала сыяк-
лы, бала тэризли; ~ий почерк баланыц
цол жазбасы, сайыз; ~ие рассуждения сайыз
ой, сайыз пикир;<> ~ое место анат. бала
жатар, жатарлыц.
ДЁТСТВЦО с. балалыц, балашылыц;
счастливое ~о бахытлы балалыц; в ран-
нем ~е ерте балалыц уацтында; <> впасть
в ~о бала сыяцлы болыу.
ДЕТЬ сов. разг. 1. что {засунуть, поло-
жить) цойыу; куда ты дел книгу? сен ки-
тапты цайда цойдыц?; 2. что {употребить,
истратить) жумсау; он не знает, куда ~
свой деньги ол езиниц.ацшасын цайда жу-
мысауын билмейди; 3. кого-что {поме-
стить) орналастырыу, жайластырыу; ку-
да ~ столько народу? усынша адамды цай
жерге жайластырыуга болады?;<>— некуда
жудэ кеп, огада кеп.
ДЁТЬСЯ сов. разг. 1. {исчезнуть) кетиу,
жоц болыу; куда он делся? ол цайда кетти'?;
2. орналасыу, жайгасыу, барыу; куда он
теперь денется? ол енди цай жерге ба-
рады?; <> он не знал, куда ~ от стыда ол
уялганынан цайда тыгыларын билмеди.
ДЕ-ФАКТО нареч. де-факто, цацый-
цатында, ис жузинде, дурысында.
ДЕФЕКТ м. дефект, кемшилик, жетиспес-
лик.
ДЕФЕКТИВНЫЙ прил. мэцгур, мэж-
гун, мецреу; ~ ребёнок мецреу бала.
ДЕФЕКТНЫЙ прил. дефектли, кемши-
ликли.
ДЕФИЛЁ с. нескл. воен, дефиле, цыспац
сай, тар еткел, цыспац жер.
ДЕФЙЛЙРОВАТЬ несов. салтанатлы
турде журип етиу, саулат цурып етиу.
ДЕФИС м. дефис, сызыцша, еткерме.
ДЕФИЦИТ м. 1. эк. дефицит {киристен
шыеыстыц кеп болыуы)-, 2. {нехватка) жет-
песлик, жетиспеушилик.
ДЕФИЦИТНОСТЬ ж. 1. эк. дефицитли-
лик; 2. кемлик; жетиспеушилик.
ДЕФИЦИТНЫЙ прил. 1. эк. {убыточ-
ный) дефицитли, зыянлы, пайдасыз; 2.
дефицитли, кем, жеткиликсиз; ~ товар
жеткиликсиз товар.
ДЕФЛЯЦИЯ ж. эк. дефляция {цунын
кетериу ушын цараз ацшалардыц санын
азайтыу).
ДЕФОРМАЦИЯ ж. деформация {заттыц
келеминиц цгм формасыныц езгериуи).
ДЕФОРМИРОВАТЬ сов. и несов. что
деформациялау, езгертиу {келемин, форма-
сын).
ДЕФ ОРМЙР ОВАТ ЬСЯ сов. и несов. де-
формацияланыу.
ДЕХКАНИН м. дийхан.
ДЕХКАНКА женск. от дехканин.
дехканский прил. дийхан..., дийхан-
ныц.
ДЕЦЕНТРАЛИЗАЦИЯ ж. децентрали-
зация {орайлыц органлардыц гейпара уа-
зыйпаларын жергиликли органлареа тап-
сырыу системасы).
ДЕЦЕНТРАЛИЗОВАТЬ сов. и несов. что
децентрализациялау, децентрализация ет-
кериу.
ДЕЦИ? цоспа сезлердиц оннан бир белеги,
деген мэни билдиретурын белеги, мыс.
дециметр дециметр.
ДЕЦИГРАММ м. дециграмм {граммньщ
оннан био белеги).
ДЕЦИЛИТР м. децилитр (литрдиц
оннан бир белеги).
ДЕЦИМЕТР м. дециметр {метрдщ
оннан бир белеги).
ДЕШЕВЕТЬ несов. арзанлау, бацаем
цайтыУ.
ДЕШЕВИЗНА ж. арзаншылыц, арзанлыц,
мут.
ДЕШЁВКЦА ж. разг. 1. арзан, тегин; ку-
пить по ~е арзан сатып алыу; 2. перен.
{безвкусица) босца алгысыз, ешейинге алгы-
сыз.
ДЁШЕВО нареч. 1. арзан, мут; ~ запла-
тить арзан бах,а телеу; ~ стоит 1) арзан
турады; 2) перен. эхмийети жоц, дузы жоц;
его слова ~ стоят оныц сезиниц дузы жоц;
2. перен. {легко) ацсат, оцай, жецил; ~ отде-
латься ацсат цутылыу.
ДЕШЕВ"ЫЙ прил. 1. арзан; ~ая ткань
арзан гезлеме; 2. перен. ацсат, оцай, жецил;
~ый успех жецил табыс; ~ое остроумие
жецил шешенлик.
ДЕШИФРИРОВАТЬ сов. и несов. что
шифрды оцыу.
дешифровка ж. шифрды оцыу.
ДЕ-ЮРЕ нареч. де-юре, закон бойынша,
зац бойынша.
ДЕЯТЕЛЬ м. гайраткер, искер; госу-
дарственный ~ мэмлекет гайраткери;
___________________________________________- 189 -_________________________________ див
общественный ~ жэмийетлик искер; за-
служенный ~ науки илимге мийнети сиц-
ген гайраткер.
ДЕЯТЕЛЬНОСТЬ ж. 1. ис, хызмет,
хэрекет; общественная ~ь жэмийетлик
хызмет; революционная ~ь революциялыц
хызмет; научная ~ь илимий хызмет; поле
~и хэрекет майданы; 2. (каких-л. орга-
нов) хэрекет; ~ь сердца журектиц хэре-
кети.
ДЁЯТЕЛ ЬН ЦЫЙ прил. искер, хэрекет-
шил, жигерли, гайратлы; ~ый человек
искер адам; принимать ~ое участие в чём-
-либо жигерли турде цатнасыу-
ДЖАЗ м. муз. джаз (эстрад алы/;, оркестр
хрм сосан арналган музыка).
ДЖАЗОВ ЦЫЙ прил. джаз...; ~ая музыка
джаз музыкасы, джаз сазы.
ДЖЕМ лк джем, мурабба.
джемпер м. джемпер,
джигит м. жигит.
ДЖИГИТОВАТЬ несов. шабандозлыц
пенен шугылланыу, ат устинде ойын кер-
сетиу.
ДЖИГИТОВКА ж. шабандозлык, ат
устинде ойын керсетиушилик.
ДЖЙУ-ДЖЙТСУ с. нескл. спорт, жиу-
-житсу (япон гуреси).
ДЖОУЛЬ м. физ. джоуль (энергияныц
елшеу бирлиги).
ДЖУГАРА ж. жууери.
ДЖУНГЛИ только мн. джунгли, цалыц
тогай, цалыц тогайлыц, дут тогай (тропи-
клик еллерде).
ДЖУТ м. кендир.
ДЖУТОВЫЙ прил. кендир...; кендирден
исленген.
ДЗОТ м. (дерево-земляная огневая точка)
воен, дзот (жерди цазып устине агашлар
салынган атыу орны).
ДИАБЕТ м. мед. диабет (цант кесели).
ДИАГНОЗ м. диагноз (кесел адамды тек-
серип ауырыуын билиу)' ставить ~ диагноз
цойыу.
ДИАГНОСТ м. диагност, диагнозшы
(диагноз цойыу шы врач).
ДИАГНОСТИКА ж. диагностика (кесел-
лерди айырыу э;?м оларды емлеу усылы
.^аццындагы илим).
ДИАГОНАЛЕВЫЙ прил. текст, диаго-
наль...; диагональдан исленген.
ДИАГОНАЛ || Ь ж. 1. мат. диагональ
(сызыц); 2. текст, диагональ (цыйыц жол-
лы гезлеме); -ф- по ~и цыялап.
ДИАГОНАЛ ЬНЦЫЙ прил. цыйыц; в ~ом
направлении мат. цыйыц багдарда.
ДИАГРАММА Ж- диаграмма.
ДИАДЕМА ж. диадема (цаяллардыц таж
формасына уцсасан цымбат бах,алы зше-
кей).
ДИАКРИТИЧЕСКИЙ прил.: ~ знак
лингв, диакритикалыц белги.
ДИАЛЕКТ м. лингв, диалект; местный ~
жергиликли диалект.
ДИАЛЕКТАЛЬНЫЙ прил. лингв, диа-
лектлик.
ДИАЛЕКТЙЗМ м. лингв, диалектизм
(белгили бир тилдиц сейлеудеги я айтылыу-
дагы езгешелиги).
ДИАЛЕКТИК м. диалектик (диалектика-
лыц философияныц тзрепдары).
ДИАЛЕКТИКА ж. филос. диалектика;
~ природы тэбияттыц диалектикасы.
ДИАЛЕКТИЧЕСКИЙ I прил. филос. диа-
лектикалыц; ~ метод диалектика лык ме-
тод; ~ материализм диалектикалыц мате-
риализм.
ДИАЛЕКТЙЧЕСКИЙ II прил. уст. см.
диалектный.
ДИАЛЕКТНЫ ||Й прил. лингв, диалект-
лик; ~е особенности речи сейлеудиц
диалектлик езгешиликлери.
ДИАЛЕКТОЛОГ м. диалектолог (диа-
лектология бойынша цэниге).
ДИАЛЕКТОЛОГИЧЕСКИЙ прил. лингв.
диалектологиялыц; ~ атлас диалекто-
логиялыц атлас.
ДИАЛЕКТОЛОГИЯ ж. лингв, диалекто-
логия (тил билиминиц жергиликли ез-
гешиликлерин изертлейтугын бир белими).
ДИАЛОГ м. диалог, эцгимелесиу (еки я
бир неше адамныц вз ара сейлесиуи); вестй
~ эцгимелесиу.
ДИАЛОГИЧЕСКИЙ прил. диалог...,
диалоглыц.
ДИАМА ГНЙТНЫЙ прил. физ., диамаг-
нит, диамагнитли (магнит полюсларын кел-
тирмейтусын).
ДИАМАТ м. (диалектический материа-
лизм) диамат (диалектикалыц материа-
лизм).
ДИАМЕТР м. мат. диаметр; ~ окруж-
ности дегерегиниц диаметри; иметь в ~е
десять сантиметров диаметрдиц он санти-
метр болыуы.
ДИАМЕТРАЛЬНО: ~ противополож-
ный путкиллей царама-карсы; ~ противо-
положные взгляды путкиллей царама-царсы
кез цараслар.
ДИАМЕТРАЛ ЬН"ЫЙ прил. 1. мат.
диаметрал; 2. перен. путкиллей; ~ая про-
тивоположность путкиллей царама-царсы-
лыц.
ДИАПАЗОН м. 1. диапазон; ~ радио-
волн радиотолцынларыныц диапазоны; 2.
перен. ерис, келем. мелшер; ~ знаний
билим келеми.,
ДИАПОЗИТЙВ м. фото диапозитив (про-
екцией фонары ушын плёнкага я айн.ага ту-
сирилген сууоет).
ДИАТЕРМЙЯ ж. мед. диатермия (электр
тогы менен денени цыздырып емлеу усы-
лы).
ДИАТОНЙЧЕСКЦИЙ прил. муз. диатония-
лы; ~ая гамма диатониялы гамма (бир не-
ше путин хрм ярым пгонлардан ибарат
болган дауыслар).
ДИАФРАГМА ж. диафрагма (1. анат.
кекирек пенен царынныц арасындасы бауыр
епг; 2. физ. оптикалыц цураллардыц объ-
екпшвинде сгуле еткериу ушын орнатыл-
сан пластинка).
ДИВАН I м. (мебель) диван.
ДИВАН II м. диван (1. ист. ески Турция-
да: турк султаныныц угзирлер кецеси; 2.
лит. шысыс гдебиятында лирикалыц шы-
сармалар жыйнагы).
ДИВЕРСАНТ м. диверсант.
див
— 190 —
ДИВЕРСИОННЫЙ прил. диверсиялык;
~ акт диверсиялыц хэрекет.
ДИВЕРСИЯ ж. диверсия (душпанлык,
Хэрекеттиц бир тури).
ДИВЕРТИСМЕНТ м. дивертисмент
(негизги спектакльге крсымша ретинде
турли эстрада номерлеринен к,уралсан
театр ойыны).
ДИВИДЕНД м. эк. дивиденд (капита-
листлик еллерде: пайшылардыц а^шасына
царай бвлинепи/вын пайда).
ДИВИЗИОН м. дивизион (1. воен, артил-
лерияда атлы эскер ле рде $эм т. б. эскерий
белимшелер; 2. мор. бир неше корабльлер-
дин, бирикпеси).
ДИВИЗИОННЫЙ прил. воен, дивизион...,
дивизионлыц; ~ командир дивизионлык
командир.
дивйзия ж. воен, дивизия; бронетан-
ковая ~ бронетанклы дивизия; стрел-
ковая ~ атцышлар дивизиясы; пехотная
~ пыяда эскер дивизиясы.
ДИВЙТЬСЯ несов. кому-чему, разг, тан,
цалыу, тацланыу, хайран болыу.
дйвно нареч. геззал, эжайып, жудэ
сулыу.
ДИВНЫЙ прил. геззал, эжайып, жудэ
сулыу; ~ голос эжайып дауыс, жагымлы
дауаз.
ДЙВЦО с. разг, тамаша, дайран цалды-
рарлыц, тан, цалдырарлыц, эжайып; что
за ~о! бул кандай эжайып зат!;<> на ~о
жудэ жацсы; сделано на ~о! жудэ жацсы
исленген!; ~у даваться тац цалыу, дайран
болыу.
ДИДАКТИКА ж. 1. (отдел педагогики)
дидактика (оцытыудыц мазмуны, усылы
Хэм формасы тууралы айтатугын педаго-
гиканыц бир белими); 2. (поучительность,
наставительность) нэсийхатлыц, уэсият-
лыц.
ДИДАКТЙЧЕСКИЦЙ прил. 1. дидакти-
калыц; ~е принципы дидактикалыц прин-
циплер; 2. (поучительный, наставитель-
ный) нэсийхатлыц, уэсиятлыц; ~й тон
нэсийхатлыц дауыс.
ДИЕЗ м. муз. диез (дауы.сты ярым тон
кетериу белгиси).
ДИЁТЦА ж. диета, ауцатланыу тэртиби;
молочная ~а сут диетасы, сут пенен ауцат-
ланыу; соблюдать ~у диетаны сацлау;
быть на ~е диета болыу.
ДИЕТЙЧЕСКЦИЙ прил. диеталыц, дне-
талы; ~ое питание диеталы аукат.
ДИЗЕЛЬ м. дизель (суйыц жанар май
менен ислейтувын двигатель).
ДЙЗЕЛЬНЫЙ прил. дизель..., дизелли.
ДИЗЕНТЕРИЙНЫЙ прил. мед. дизеи-
териялы, дизентериялыц.
ДИЗЕНТЕРИЯ ж. мед. дизентерия (жур-
налы иш ауры у).
ДИКАРКА женск. от дикарь.
ДИКАРЬ м. 1. жабайы адам; 2. перен.
(застенчивый человек) уялшац, тартыншак.
жатырцауыш.
ДИКЦИЙ прил. 1. (о животных) жабайы,
уйретилмеген, асау; ~ая лошадь жабайы
ат; ~ие звери жабайы хайуанлар, жабайы
аклар; 2. (о растениях) жабайы, цодирец;
~ий виноград цодирец жузим; ~ая яблоня
цодирец ескен алма агаш; жабайы ал-
ма агашы; 3. перен. (нелюдимый) уялшац,
тартыншац, жатырцауыш; ~ий ребёнок
жатырцауыш бала; 4. перен. (грубый,
необузданный) жабайы, тэртипсиз, жарам-
сыз, унамсыз; ~ие нравы жарамсыз цылыц-
лар; 5. перен. (странный, нелепый) жен-
сиз, ереси, ерси; ~ая выходка женсиз
цылыц; ~ая мысль ерси пикир; 6. (пустын-
ный, глухой) шелстан, адам бармаган, цуу
дала; ~ие горы адам бармаган таулар; <>
~ое мясо жараныц дегерегиндеги ели
ет.
дико нареч. 1. жабайы; ~ расти жа-
байыдай болып есиу; 2. (испуганно) кор-
кынышлы, цоркынышлы турде; ~ ози-
раться по сторонам дегерегине коркы-
нышлы турде царау.
ДИКОБРАЗ м. дикобраз (тикенек бастан
сут емизиуши цайуан).
ДИКОВИНА ж. разг, тац цаларлыц
нэрсе, дайран калдыратугын тамаша; что
за ~! бул кандай тац каларлык нэрсе!
ДИКОВИНКЦА ж. см. диковина; в ~у
разг, тац цаларлыц, дайран цаларлыц,
тамаша; это ему не в ~у бул оныц ушын
тац каларлык нэрсе емес.
диковинный прил. разг, тац калар-
лык, дайран цаларлыц тамаша, эжайып.
ДИКОРАСТУЩИЙ прил. цодирец есе-
тугын, жабайы есетугын; ~ виноград
жабайы жузим.
ДИКОСТЬ ж. 1. жабайылыц (живот-
ных); цодирецлик (растительности); адам
аягын баспаганлыц, елсизлик '(местно-
сти); 2. перен- (нелюдимость) уялшац-
лыц, жатырцаушылыц; 3. перен. разг,
(вздор) ацылсызлыц, ацмацлыц, ойсыз-
лыц, турпайылыц; это совершённая ~
бул нагыз турпайылыц.
ДИКТАНТ м. диктант; писать ~ дик-
тант жазыу-
диктАт м. диктат, буйрыц, мэтибий-
лик, буйырыу; политика ~а мэтибийлик
сиясаты.
ДИКТАТОР м. 1. диктатор, устем, х,эмир;
2. перен. мэтибий.
ДИКТАТОРСКЦИЙ прил. 1. диктатор-
лыц, устемлик, хэкимшилик, цэмирлик;
~ая власть диктаторлыц хукимет; 2. перен.
(властный) мэтибийли; ~ий тон мэтибийли
дауыс.
ДИКТАТОРСТВО с. 1. (пребывание дик-
татора у власти) диктаторшылыц, устем-
лилик, хэкимшилик, цэмирлик; 2. перен.
мэтибийлик.
ДИКТАТОРА ж. диктатура (кушке су-
йенген х,еш нэрсе менен шекленбеген хуки-
мет); ~ пролетариата пролетариат дикта-
турасы.
ДИКТОВАТЬ несов. что 1. айтып жаз-
дырыу; 2. перен. (предписывать) мэжбур-
леу, зорлап кендириу, ериксиз цабылла-
тыу, буйырыу, айтцанын ислетиу; ~ свой
условия езиниц тилегин орынлатыуга
мэжбурлеу.
ДИКТОВКЦА ж. диктовка, айтып жаз-
дырыу; писать под ~у айтцанын жазыу;
— 191 —
дис
<> делать что-л. под чью-л. ~у биреудиц .
буйрыгы бойынша ислеу.
ДИКТОР м. диктор (микрофон алдында
радио хабарларын оцыушы адам).
ДИКТОФОН м. диктофон (ай тыле ан
сезди жазып алатугын цгм цайтарып сейле-
тетугын аппарат).
ДЙКЦИЯ ж. дикция (сезлердиц аныц
айтылыуы).
ДИЛЕММА ж. дилемма (1. бир-бирине
царама-царсы еки тусиниктиц, ишинен би-
реуин алыу\ 2. бир-бирине царсы еки пикир-
диц биреуин тацлап алыудыц цыйынлыеы).
ДИЛЕТАНТ м. дилетант (илимниц я
искусствоныц тарауы менен устиртин
таныс адам).
ДИЛЕТАНТСКИЙ прил. дилетант...,
дилетантлыд, устиртин, шала.
ДИЛЕТАНТСТВО с. дилетантлыц, устир-
тинлик, шалалыц.
ДИЛИЖАНС м. уст. дилижанс (атлар
жеги лету сын кеп орынлы карета).
ДЙНА ж. физ. дина (механикада кушпш
елшеу бирлиги).
ДИНАМИЗМ м. динамизм, хэрекет.
ДИНАМИК м. радио динамик.
ДИНАМИКИА ж. 1. физ. (отдел меха-
ники) динамика (механиканыц белими)-, 2.
(ход развития) динамика, есиу жолы,
рауажланыу жолы; ~а исторических собы-
тий тарийхый уацыялардын, динамикасы;
3. перен. хэрекет; отсутствие ~и в романе
романда хэрекеттиц болмауы.
ДИНАМЙТ м. динамит (кушли жарыл-
ныш зат); взрывать ~ом динамит пенен
жарыу.
ДИНАМИТНЫЙ прил. динамит..., ди-
намитли.
ДИНАМИЧЕСКИ ИЙ прил. 1. физ. дина-
микалыц, козгалыслы, хэрекетли; ~ое раз-
витие динамикалыц есиу; 2. (богатый
движением, действием) кеп хэрекетли.
ДИНАМИЧНОСТЬ ж. динамикалыд, хэ-
рекетлилик.
ДИНАМИЧНЫЙ прил. см. динамичес-
кий 2.
ДИНАМО с. нескл. см. динамо-машина.
ДИНАМО-МАШЙНА ж. динамо-машина
(электр пгосын ислеп шыеарыуса хызмет
ететугын машина).
ДИНАМОМЕТР м. тех. динамометр (м.е-
ханикалыц кушти елшейтуеын гсбап).
ДИНАР м. динар (Иракта цгм Югосла-
вияда пул бирлиги).
ДИНАСТИЧЕСКИЙ прил. династиялыц,
туцым, урим-путацлыц.
ДИНАСТИЯ ж. династия, урим-путад
(уаслы бир туцымнан болып бир-бириниц
изинен патшалардыц журт сорауы).
ДИНОЗАВР м. палеонт. динозавр (цэ-
зир елип жоц болып кеткен жер бауырлау-
шы улкен цайуан).
динь-динь-дйнь межд. зыц-зыц,
жыц-жыц.
ДИОПТРЙЯ ж. диоптрия (оптика ай-
наларыныц бурылыушы кушин елшеу
бирлиги).
ДИПКУРЬЕР м. (дипломатйческий курь-
ер) дипкурьер (дипломатиялыд курьер).
ДИПЛОМ м. 1. диплом; получить~ с от-
личием айрыдшалыд диплом алыу; 2. (рабо-
та) дипломлыд жумыс; 3. диплом; ~
сельскохозяйственной выставки ауыл хожа-
лыд кергизбесиниц дипломы.
ДИПЛОМАНТ м. см. дипломник.
ДИПЛОМАТ м. 1. дипломат; 2. перен.
дипломат, дайым, иске шебер.
ДИПЛОМАТИЧЕСКИ нареч. см. дипло-
матично.
ДИ ПЛ ОМАТЙЧ ЕСК || И Й прил. 1. дипло-
матиялыд; ~ие отношения дипломатия-
лыц датнасыклар; ~ий корпус дипломатия-
лыд корпус; ~ая нота дипломатиялыд нота;
2. перен. см. дипломатичный.
ДИПЛОМАТИЧНО нареч. дипломатша,
орынлы турде, шеберлик пенен, ретин
билип; действовать ~ дипломатша хэре-
кет етиу.
ДИПЛОМАТИЧНЫЙ прил. ийкемли, ди-
пломатлы, орынлы шебер; ~ ответ шебер
берилген жууап.
ДИПЛОМАТИИ Я ж. 1. дипломатия
(цукиметтиц халыц аралыц сиясатты алып
барыудагы цэрекетй); 2. перен. диплома-
тия, хийлекерлик; пускать в ход
хийлекерликти долланыу; хийлекерлик
ислеу.
ДИПЛОМИРОВАННЫЙ прил. дипломлы,
дипломы бар; ~ инженер дипломлы инже-
нер.
ДИПЛОМНИК м. дипломник, дипломшы.
ДИПЛОМН ||ЫЙ прил. диплом..., диплом-
лыц; ~ая работа диплом жумысы, диплом-
лыд жумыс.
ДИРЕКТЙВЦА ж. директива; ~ы съезда
КПСС КПСС съездиниц директивалары.
ДИРЕКТИВНЫ |Й прил. директивалыц;
~е указания директивалыц керсетпелер;
~е органы директивалыц органлар.
ДИРЕКТОР м. директор.
ДИРЕКТОРСКИЙ прил. директор..., ди-
ректорльщ.
ДИРЕКЦИЯ ж. дирекция.
ДИРИЖАБЛЬ м- дирижабль (цауада
жецил газ ямаса мотор арцалы ушатунын
аппарат).
ДИРИЖЁР м. дирижёр (оркестрды бас-
царыушы).
ДИРИЖЁРСКИ ИЙ прил. дирижёр..., ди-
рижёрлык; ~ая палочка дирижёр шы-
быгы.
ДИРИЖИРОВАТЬ несов. чем и без доп.
дирижёр лиц етиу; ~ оркестром оркестрге
дирижёрлыц етиу.
ДИСГАРМОНЙРОВАТЬ несов. 1. муз.
гармонияны бузыу, сазласиау, унлесиеу;
2. перен. келиспеу, жараспау.
ДИСГАРМОНИЯ ж. 1. муз. дисгармо-
ния, сазласпаушылыц, унлеспеушилик
(гармонияныц яений сазласыудыц бузы-
лыуы, сестиц бир-бирине цосылмауы); 2.
перен. дисгармония, келиспеушилик, жа-
распаушылыд.
ДИСК м. 1. диск; пилы жаргыныц
диски; для метания спорт, ылацтырыу
диски; 2. децгелек; ~ луны ай децгелеги.
ДЙСКАНТ м. муз. дискант (баланыц
жицишке дауысы).
дис___________________- 192 -___________________
ДИСКАНТОВ ||ЫЙ прил. муз. дискант...;
жицишке дауыслы; ~ая партия жицишке
дауысца арналган партия.
ДИСКВАЛИФИКАЦИЯ ж. 1. (лишение
или потеря квалификации) дисквалифика-
циялау, квалификациядан айырыу, цэни-
гелигин бийкарлау; 2. торт, дисквали-
фикациялау (торт жарысларына цапгна-
сыу цуцуцынан айырыу).
ДИСКВАЛИФИЦИРОВАТЬ сов. и несов.
кого-что 1. (лишить квалификации) дисква-
лификациялау, цэнигелигин бийкарлау;
2. спорт. дисквалификациялау.
ДИСКВАЛИФИЦИРОВАТЬСЯ сов. и не-
сов. дисквалификацияланыу, цэнигелиги-
нен айырылыу.
ДИСКОБОЛ м. спорт, дискобол, диск
ыладтырыушы.
ДИСКОВ "ЫЙ прил. диск сыяцлы, дец-
гелек; — ая пила децгелек жарен.
ДИСКРЕДИТАЦИЯ ж. абройын тегиу,
масдара етиу.
ДИСКРЕДИТИРОВАТЬ сов. и несов. ко-
го-что бийаброй етиу, абройын тегиу,
масцара етиу.
ДИСКРИМИНАЦИЯ ж. дискриминация
(праволарын кемсипгиу, тец праволыцтан
айырыу); расовая ~ расалыд дискрими-
нация.
ДИСКРИМИНИРОВАТЬ сов. и несов. ко-
го-что дискриминациялау.
ДИСКУССИОНН || ЫЙ прил. дискуссия,
дискуссиялыц, тартыслы; в ~ом порядке
дискуссия тэртибинде.
ДИСКУССИЯ iте. дискуссия, тартыс.
ДИСКУТИРОВАТЬ сов. и несов. что,
о чём дискуссия етиу, тартысыу.
ДИСЛОКАЦИЯ ж. дислокация (1. воен,
зскерлердиц ез елинде орналасцан орны;
2. геол, жер цабыныныц цатламларыныц
ауысыуы; 3. мед. сынсанда суйектиц орны-
нан жылжыцы).
ДИСЛОЦИРОВАТЬ сов. и несов. что,
воен, дислокациялау, орынластырыу.
ДИСЛОЦИРОВАТЬСЯ сов. и несов. 1.
воен, дислокацияланыу, орналасыу; 2. геол.
орнын езгертиу.
ДИСПАНСЕР м. диспансер (емлеу цэм
ауырыудыц алдын алыу менен шугыллана-
тугын мжеме); противотуберкулёзный ~
екпе ауырыуыныц царсы диспансери.
ДИСПАНСЕРИЗАЦИЯ ж. диспансериза-
ция, диспансерлеу (ден саулыцты сацлау
бойынша диспансер арцалы эмелге асыры-
латугын шаралар системасы).
ДИСПАНСЕРНЫЙ прил. диспансер...,
диспансерлик.
ДИСПЕПСИЯ ж. мед. диспепсия (ас
цазанныц бцзылыуы).
ДИСПЕРСИЯ ж. физ. дисперсия, пыты-
рау, шашылыу; ~ света жарыдтыц тур-
ленип шашылыуы.
ДИСПЕТЧЕР м. диспетчер.
ДИСПОЗЙЦИЯ ж. воен, диспозиция
(гскерлердиц, флоттыц урыс ушын жай-
/асыйы).
ДИСПРОПОРЦИЯ ж. диспропорция,
сэйкесленбеу (бир заттыц белеклериниц
бир-бирине ылайыц келмеуи).
ДИСПУТ м. 1. диспут, тартыс, айтыс;
литературный ~ эдебий диспут; 2. уст.
(публичная защита диссертации) диспут
(кепшилик алдында диссертация жац-
лау).
ДИСПУТИРОВАТЬ сов. и несов. диспут-
ца цатнасыу, тартысыу, айтысыу.
ДИССЕРТАНТ м. диссертант (диссерта-
ция жацлауна пгаярланыушы адам).
диссертАци || Я ж. диссертация (или-
мий дзрежени алыу ушын жазылган мий-
нет); кандидатская ~я кандидатлыц дис-
сертация; защищать ~ю диссертация
жацлау.
диссимиляция ж. 1. лингв, дисси-
миляция, уйлеспеушилик, сазласпаушы-
лыц; 2. биол. дэретке айланыу.
ДИССОНАНС м. 1. муз. диссонанс, саз-
ласпау (музыкалыц сеслердиц унлеспеуи);
2. перен. (разлад, несогласованность) уйлес-
пеушилик, келиспеушилик, тусинбеуши-
лик.
ДИССОНИРОВАТЬ несов. муз. диссонанс-
ланыу, сазласпау, унлеспеу.
ДИСТАНЦИОННЫЙ прил. дистанция...,
диета нциялыц.
дистАнциця ж. 1. (расстояние) дис-
танция, аралыц, узаклыц; 2. ж.-д. (учас-
ток) дистанция; 3. спорт, дистанция, ара-
лыц; заплыв на короткую ~ю жадын ара-
лыцца жузиу.
ДИСТИЛЛ ИРОВАНН ЦЫЙ 1. прич. от
дистиллировать; 2. прил. дистилляниялан-
ган, тазартылган; ~ая вода тазартылган
суу.
ДИСТИЛЛИРОВАТЬ сов. и несов. что
дистилляциялау, тазартыу; ~ воду сууды
тазартыу.
дистилляция ж. дистилляция, тазар-
тыу.
ДИСЦИПЛЙНпА I ж. тэртип; трудовая
мийнет тэртиби; соблюдать ~у тэртип-
ти сацла^; внутренняя ~а ишки тэртип.
ДИСЦИПЛИН ||А II ж. (отрасль науки)
илим, пэн, сабац; технические ~ы техни-
калыц илимлер.
ДИСЦИПЛИНАРНПЫЙ прил. тэртип,
тэртиплик; ^ое взыскание тэртип женин-
де жаза; ~ый устав тэртип уставы.
ДИСЦИПЛИНИРОВАННОСТЬ ж. тэр-
типлилик.
ДИСЦИПЛИНИРОВАННЫЙ 1. прич. от
дисциплинировать; 2. прил. тэртипли.
ДИСЦИПЛИНИРОВАТЬ сов. и несов. ко-
го-что тэртипке салыу, тэртипке уйретиу.
ДИТЯ с. бала, жас бала, беке.
ДИФИРАМБ м. дифирамб, тэрип мад-
тау цосыц; А петь ~ы асыра мацтау.
ДИФТЕРЙЙН |ЫЙ прил. мед. дифтерия...,
дифтерияга царсы, дифтериялыд; ~ая при-
вивка дифтерия кеселине карсы шаншыу.
ДИФТЕРИТ м. разг. см. дифтерия.
ДИФТЕРИТНЫЙ прил. разг. см. дифте-
рийный.
ДИФТЕРЙЯ ж. мед. дифтерия (кебинесе
балаларда болады).
ДИФТОНГ м. лингв, дифтонг (еки да-
уыслы сестин, цатар келип бир бууын
цурауы).
— 193 —
ДО
ДИФФАМАЦИЯ ж. юр. диффамация
(биреуди масцара ететугын маглыумат-
ларды баспада жарыялау).
ДИФФЕРЕНЦИАЛ ль дифференциал
(1. мат. гзрессиз езгермели санныц еркин-
ше есиуи; 2. тех. автомоб ильдиц, трактор-
дыц цэм т. б. децгелеклерине хрр турли
тезлик беретугын механизм).
ДИФФЕРЕНЦИАЛ ЬНЦЫЙ прил. 1. мат.,
тех. дифференциаллы, дифференциаллыц;
~ое исчисление дифференциаллыц есаплау;
2. эк. дифференциаллы, хэр турли, хэр
цыйлы; ~ый тариф дифференциаллы
тариф.
ДИФФЕРЕНЦИАЦИЯ ж. дифференциа-
ция (бир нэрсени %эр турли элементлерге
белиу, ажыратыу).
ДИФФЕРЕНЦИРОВАНИЕ с. мат. диф-
ференциациялау, дифференциацияланыу,
белиу, дара-даралау, ажыратыу.
ДИФФЕРЕНЦЙРОВАННЦЫЙ прил. диф-
ференциациялы, белиу, дара-дара, ажы-
рататугын; ~ая оплата труда мийнетке
дифференциациялы турде телеу.
ДИФФЕРЕНЦИРОВАТЬ сов. и несов. что
1. (разграничивать) дифференциаллау, бе-
лну, дара-даралау, ажыратыу; 2. мат.
дифференциаллау, дифференциалды табыу,
есаплап шыгыу.
ДИФФУЗИЯ ж. физ. диффузия (бир
заттыц атомларыныц екинши заттыц
атомларыныц арасына жайгасыуы); ~ газов
газлардыц диффузиясы.
ДИФФУЗНЫЙ прил. физ. диффузиялан-
ган.
ДИЧАТЬ несов. жабайыланыу, жабайы
болыу.
дичиться несов. кого-чего и без доп.,
разг, жатырцау, цашыу; ~ посторонних
басца адамларды жатырцау.
ДИЧОК м. 1. бот. жабайы, цодирец;
2. перен. разг, тартыншац, уялшац.
ДИЧЬ ж. 1. собир. жабайы цуслар (дикие
птицы); жабайы хайуанлар (дикие звери);
2. (мясо диких птиц и животных) ац ети;
3. разг, (глухое место) цула дуз; 4. разг,
(вздор, нелепость) етирик, жал ран, бол-
маган сез; нести ~ болмаган нэрсени ай-
тыу.
ДЛИНЦА ж. е разн. знач. узынлыц, бойы;
~6й в четыре метра узынлыгы терт метр;
~а волны радио толцынныц узынлыгы;
меры ~ы узынлыц елшеулери; во всю ~у
узын бойына; $> растянуться во всю ~у
разг, созылып жатыу.
ДЛИННО» цоспа сезлердиц узын деген
мгнисин билдиретурын биринши белеги,
мыс.: длинношёрстный узын жунли.
ДЛИННОНОГИЙ прил. узын аяц, узын
сыйрац.
ДЛИННОНОСЫЙ прил. узын мурынлы,
мурынлы.
ДЛИННОПОЛЫЙ прил. узын етекли.
ДЛЙННЦЫЙ прил. в разн. знач. узац,
узын; ~ое платье узын кийим; ~ый путь
узац жол; ~ый рассказ узын гурриц;
~ый день узац кун; <> у него ~ый язык
оныц тили узын, оныц аузында хеш нэрсе
турмайды.
13 Русско-каракалпакский сл.
ДЛИТЕЛЬНОСТЬ ж. узацлыц, узацца
созылыушылыц; ~ рабочего дия мийнет
кунниц узацлыгы.
ДЛЙТЕЛЬНЦЫЙ прил. алые, узац, узац
уацыт, узац дауамда, кеп уацыт; ~ое отсут-
ствие узац дауамда болмау.
длйцться несов. созылыу, дауам етиу;
сеанс ~лся полтора часа сеанс бнр ярым
саат дауам етти.
ДЛЯ предлог с род. п. 1. (в пользу, ради)
ушын; всё ~ победы бери жецис ушын;
я это делаю только ~ вас мен буны тек
сизиц ушын гана ислеймен; 2. (при обозна-
чении цели) ушын; он приехал сюда~ отды-
ха ол бул жерге тек дем алыу ушын келди;
3. ушын, арналган; ~ того, чтобы соныц
ушын; книга ~ детей балалар ушын китап;
ящик ~ писем и газет хат хэм газеталар
ушын ящик; вагон — курящих темеки тар-
тыушыларга арналган вагон; 4. (по отно-
шению к кому-чему-л.) ушын, цараганда;
это было ~ него полезным уроком бул
оныц ушын пайдалы сабац болды; это вред-
но ~ здоровья бул ден саулыц ушын зыян-
лы; ~ своих лет ребёнок очень развит ез
жасына цараганда бала жудэ тусинимпаз;
не ~ чего кереги жоц, гэжети жоц; не ~
чего торопиться асыгыудыц кереги жоц;
инструмент ~ резки кесиу асбабы; ведро
~ воды суу шелек.
ДНЕВАЛИТЬ несов. дневальный болыу.
ДНЕВАЛ ЬНЫЙ м. воен, дневальный
(эскерий белимниц жайындагы кундизги
дежурный).
ДНЕВАТЬ несов.: ~ и ночевать разг.
кун-тун болыу.
ДНЕВКА ж. воен, бир кунлик дем алые.
ДНЕВНИК м. кунделик дэптер; школь-
ный ~ кунделик мектеп дэптери; вести ~
кунделик дэптерди алып барыу.
ДНЕВНЦОЙ прил. 1. кундиз..., кундиз-
ги; ~6й свет кундизги жарыц; ~ая смена
кундизги смена; ~ые часы кундизги уа-
кыт; 2. (за день) бир кунде, бир кунлик;
~бй заработок бир кунлик ис хацы; ~ая
выработка бир кунлик ислеп шыгарыу;
~6й переход бир кунлик жол.
ДНЕМ нареч. кундиз.
ДНЙЩЕ с. см. дно 2; ~ бочки бочканыц
туби.
ДНО с. 1. туп, ултан; на дне моря тециз-
диц тубинде; ~ оврага сайдыц туби; идтй
ко дну 1) (тонуть) батып кетиу, гарыц
болыу; 2) перен. терецге батыу, тубине ту-
сиу; 2. (мн. донья) туп; ~ стакана стакан-
ный туби; золотое ~ табыслы жер
пайдалы жер (соотв. майлы быламыц);
пить до дна дым цалдырмай ишиу; перевер-
нуть всё вверх дном астан кестенин шыга-
рыу, ойран етиу.
днюю, днюешь и т. д. наст. вр. от
дневать.
дня, дню и т. д. род., дат. п. от день.
ДО 1с. нескл. муз. до (музыка гаммасыныц
биринши сеси х^м нотисы).
ДО II предлог с род. п. 1. (при указании
расстояния, промежутка времени) шекем,
дейин; до гброда осталось пять километров
цалага шекем бес километр цалды; до
ДО __________________,_____________ - 194 -_________________________________________________________
отхода поезда осталось полчаса поездиц
кетиуине дейин ярым саат бар; ждать до
вечера кешке дейин кутиу; 2. (при указа-
нии предела, степени) ®ша, -ше, дейин,
шейин; до полной победы толык жецген-
ше; до особого распоряжения айрыцша
буйрыц болганга дейин; 3. (прежде, рань-
ше) бурын, шейин, дейин, шекем; до рево-
люции революцияга шейин; до наступле-
ния холодов сууыц туспестен бурын; 4.
(приблизительно, около) шамалы, жацын,
шенли, дейин, шейин, ’дай, ’дей; зал
вмещает до тысячи человек залга бир
мыцга жацын адам сыяды; мороз доходит
до сорока градусов сууыц цырц градусца
дейин барады; 5. (меньше, не больше)
дейинги, шейинги, жетпеген, шыцпаган,
толмаган; дети до десяти лет он жасца
дейинги балалар; весом до пяти килограм-
мов бес килограммга дейинги ауырлыц;
6. (при указании на лицо или предмет,
которого что-л. касается) ’га, ’ге, ’да, ’де,
тугын, маган салсацыз, маган десециз, не
деген сонша; мне нет дела до этого мениц
онда исим жоц; что до... разг. ... царасац;
...салсац; что до меня, то я согласен маган
салсацыз, мен цайылман; <> до свидания
хош, кергенше хош; ему не до вас оныц
сиз царауга халы жоц; до чего... 1) (как)
не деген, цандай; до чего жарко не деген
ыссы; 2) (какой) цандай, соншелли; до чего
интересная книга цандай цызыц китап;
промокнуть до костей жауынга огада жа-
уырау; я удивлён до крайности мен жудэ
тац цаламан; до сих пор 1) (о месте) усы
жерге дейин, усыган шекем; 2) (о времени)
усы уацытца шекем, цэзирге дейин; до то-
гб, как 1) (Зо тех пор) ’ша, ’ше; ждите
до того, как он приедет ол келгенше кути-
циз; 2) шекем, дейин, гша, ’ше; они будут
готовы до того, как он придёт ол келемен
дегенше, олар тояр болады; до тех пор,
пока шейин, дейин; до того, что... 1) (так
долго, что) ’ша, ’ше, дейин, соншелли; он
кричал до того, что охрип оныц бацырганы
соншелли, хэтте царлыгып цалды; 2) (до
такой степени, что) соншелли, сондай хал-
га дейии...; ои до того устал, что не может
двинуться оныц шаршаганы соншелли,
хэттеки орнынан да цозгала алмады.
ДО’ приставка 1. 1) уэрекеттиц ацырына
дейин апарылатуеынын керсетеди, мыс.-.
дочитать оцып болыу; 2) устине толыцты-
рыуын билдиреди, мыс.: докупить цосыц-
цырап сатып алыу; 3) «ся» жанапайы менен
хррекеттиц керекли я керексиз нзтийжеге
жеткенин билдиреди, мыс.: добудиться
зорга оятыу; 2. шейинги, шекемги, дейинги,
бурынгы деген мгнилерди билдиреди, мыс.:
довоенный урыстан бурынгы.
ДОБАВИТЬ сов. что, чего и без доп.
1. устеу, цосыу, салыу, арттырыу; ~ муки
ун цосыу; 2. цоса айтыу; мне нечего ~ к
сказанному айтылып етилгенге цосату-
гыным жоц.
ДОБАВКА ж. разг, цосымша, устеме.
ДОБАВЛЁНИЦЕ с. 1. (действие) цосыу,
арттырыу; 2. цосымша, устеме; приме-
чания и ~я ацлатыулар хэм цосымша-
лар; ~е к сказанному айтылганга цо-
сымша.
ДОБАВЛЯТЬ несов. см. добавить.
ДОБАВОЧНЫЙ прил. цосымша, устеме.
ДОБЕГАТЬ несов. см. добежать.
ДОБЕГАТЬСЯ сов. до чего, разг, жууы-
рыу; ~ до изнеможения хэлсирегенше
жууырыу.
ДОБЕЖАТЬ сов. до кого-чего жууырып
жетиу, жууырып барыу; ~ до дома уйге
дейин жууырып барыу, уйге жууырып
барып цалыу.
ДОБЕЛА нареч. 1. (до белизны) агарган-
ша, эбден тазарганша, аппац болганша;
отмыть ~ агарганша жууыу; 2. (до белого
каления} цызып агарганша; раскалённый ~
цызып агарганша цыздырылган.
ДОБИВАТЬ несов. см. добить.
ДОБИВАТЬСЯ несов. см. добиться.
ДОБИРАТЬ несов. см. добрать.
ДОБИРАТЬСЯ несов. см. добраться.
ДОБЙТЬ сов. 1. кого-что (прикон-
чить) елтириу, цуртыу, тубине жетиу;
~ раненого волка жарадар цасцырды елти-
риу; 2. кого-что (разгромить, уничто-
жить) жоц етиу, цыйратыу, кул талцан
етиу; 3. что (разбить до конца) цыйратып
тастау, гул опат етиу.
ДОБИТЬСЯ сов. 1. чего ерисиу, жетиу;
~ своего езиниц дегенине жетиу; 2. чего,
от кого (узнать, допытаться) билиу,
айтцызыу; от него ничего не добьёшься
оннан хеш нэрсени биле алмайсац.
ДОБЛЕСТИ ||ЫЙ прил. гайратлы, март, ца-
харман; ~ая Советская Армия март Совет
Армиясы; ~ый труд цахарманлыц мийнет.
ДОБЛЕСТЬ ж. гайрат, ерлик, мэртлик,
цахарманлыц; воинская ~ жауынгер
мэртлик; трудовая ~ мийнет цахарман-
лыры; проявить ~ мэртлик керсетиу.
ДОБРАСЫВАТЬ несов. см. добросить.
ДОБРАТЬ сов. что, чего жыйып болыу,
терип болыу.
добрцАться сов. до кого-чего 1. жетиу,
барып жетиу, цайтып жетиу; мы едва
~алйсь до дому бизлер зордан уйге жет-
тик; 2. перен. разг, (постепенно узнать,
понять) тусиниу; наконец ~алйсь мы до
сути дела ацыр-соцы истиц мэнисине тусин-
дик; <> я до него доберусь! мен оныц исин
апараман!
ДОБРЕДАТЬ несов. см. добрестй.
ДОБРЕЦСТЙ сов. до кого-чего и без доп.,
разг. 1. (дойти с трудом) зордан барып
жетиу, цыйыншылыц пенен барыу; мы
ёле-ёле ~лй зордан барып жеттик; 2.
(медленно дойти) эсте-ацырын журип же-
тиу, жай журип жетиу, асыцпай жетиу;
гуляя, мы ~лй до рекй сайранлап
журип, асыцпай дэрьяга жетип цалыппыз.
ДОБРЕТЬ I несов. (становиться добрее)
кеуилшек болыу, рейимли болыу, сацый
болыу.
ДОБРЕТЬ II несов. разг, (толстеть)
семириу, етке шыгыу, толысы^.
ДОБРЧО I с. 1. (хорошее, полезное) жац-
сылыц, цайыр, ийгилик; желать ~а ко-
му-л. биреуге жаксылык тилеу; делать
много ~а людям адамларга кеп жацсылыц
_________________________________________- 195 —______________________________________ДОБ
етиу; из Зтого ~а не выйдет буннан жацсы-
лыц шыцпайды; 2. разг, (имущество) мул к,
байлыц; беречь колхозное ~о колхоз мул-
кин сацлау; <> поминать ~бм жацсылыц
пенен еске алыу; нет худа без ~а поел, жа-
ман айтпай жацсы жоц, кемликтиц кэма-
лы бар.
ДОБРО II в знач. у слоен, союза разг.:
~ бы он сам сделал, а то на других перело-
жил ези ислеп цойса не жацсы, ал басца-
ларга аударып отыр; <> ~ пожаловать!
хош келдициз!
ДОБРОВОЛ ||ЕЦ м. ыцтыярлы, еркли,
ез тилеги менен; пойти в армию ~ьцем
эскерге ез тилеги бойынша кетиу.
ДОБРОВОЛЬНО нареч. ез ыцтыяры ме-
нен, ез ерки менен, ез тилеги менен.
ДОБРОВОЛЕН ЫЙ прил. ыцтыярлы, ерк-
ли, еркин; ~ое общество ыцтыярлы жэ-
мийет; иа ~ых началах еркли тийкарда.
ДОБРОВОЛЬЧЕСКИЙ прил. ыцтыярлы,
ез ерки менен, еркли; ~ отряд ыцтыярлы
отряд.
ДОБРОДЕТЕЛЬ ж. рейимли, адамгер-
шиликли, жацсылыц етиуши.
ДОБРОДЁТЕЛ ЬНЫЙ прил. рейимшил,
адамгершиликли, жацсылыцшыл.
ДОБРОДУШИЕ с. ад кеуиллик, мейир-
манлыц, рейимлик, элпайымлыц.
ДОБРОДУШНЫЙ прил. ад кеуил, мейир-
ман, реймли, элпайым; ~ человек ад
ке< л адам.
доброжелатель м. тилеклес, жацсы-
лыц тилеуши, дац нийетли адам, ац кеу-
илли.
ДОБРОЖЕЛАТЕЛЬНО нареч. тилеклес-
ли турде, дац нийетлилик пенен, ац кеуил-
лик пенен; относиться к кому-л. ~ хац
нийетлилик пенен цатнас тасау.
ДОБРОЖЕЛ АТЕЛ ЬН ОСТ Ь ж. тилек-
леслик, жацсылыц тилеуши, хац нийетли-
лик, ац кеуиллик.
доброжелАтел ЬН ЦЫЙ прил. тилек-
лес, жацсылыц тилеуши, хац нийетли, ак
кеуилли; ~ое отношение ац кеуилли цат-
насыц.
ДОБРОКАЧЕСТВЕННОСТЬ ж. сапалы-
лыц, дасыллыц; ~ продуктов енимнин.
сапалылыгы.
доброкАчественнцый прил. 1. (вы-
сокого качества) жоцаргы сапалы, сапасы
жацсы, хасыл; 2. мед. зэлелсиз, зыянсыз;
~ая опухоль зыянсыз исик.
ДОБРОМ нареч. разг, ез ерки менен, ез
ыцтыяры менен, жацсылыц пенен.
ДОБРОПОРЯДОЧНОСТЬ ж. дурыслыц,
дузиулик, ©деплилик, унамлылыц.
ДОБРОПОРЯДОЧНЫЙ прил. дурыс, ду-
зиу, эдепли, унамлы.
ДОБРОСЕРДЕЧИЕ с. ац нийетлик, да-
дал нийетлилик, рейимлилик, мейирман-
лылыц, жылльу жузлик.
ДОБРОСЕРДЕЧНОСТЬ ж. см. добросер-
дечие.
ПОБРОСЕРДЁЧНЫЙ прил. ац нийетли,
хаДал нийетли, рейимли, мейирманлы,
жыллы жузли.
ДОБРОСИТЬ сов. что, до чего шыцгы-
тып жеткизиу, ылацтырып жеткизиу; ~
палку до черты таяцты ылактырып сызыцца
жеткизиу.
ДОБРОСОВЕСТНО нареч. дак нийетлик
пенен, хадал нийет пенен, шын кеуиллилик
пенен;~ относиться к своим обязанностям
ез уазыйпаларына хак нийет пенен царау.
ДОБРОСОВЕСТНОСТЬ ж. хац нийетли-
лик, хадал нийетлилик, шын кеуилли-
лик.
ДОБРОСОВЕСТН]|ЫЙ прил. хац нийет-
ли, хадал нийетли, шын кеуилли; ~ый
работник шын кеуилли хызметкер; ~ая
работа сапалы жумыс.
ДОБРОСОСЕДСКИ || Й прил. татыу, дос-
лыц; ~е отношения дослыц царым-цатна-
сыцлар.
ДОБРОТА ж. жацсылыц, сацыйлыц,
мейирманлыц, рейимлилик, мейримлилик,
ац кеуиллик.
ДОБРОТНОСТЬ ж. бериклик, тезимлик,
беккемлик.
ДОБРОТНЦЫЙ прил. берик, тезимли,
беккем; ~ое сукно берик мауыты.
ДОБРЦЫЙ прил. 1. (отзывчивый) мырза,
сацый, цац нийет, мейирман, рейимли,
мейримли, ац кеуил; ~ый человек мейрим-
ли адам; ~ое сердце кеуилшек; 2. (хороший,
полезный) жацсы, ийгиликли; ~ые дела
жацсы ислер; 3. (незапятнанный, честный)
абройлы, хац, ылайыцлы; ~ое имя аброй-
лы атац; 4. разг, (целый, полный) толыц,
кем емес; ему ~ых пятьдесят лет оныц
жасы елиуден кем емес; <> ~ый малый ац
кеуил адам; ~ый молодец народно-поэт.
гошмац жигит; люди ~ой воли цац нийет-
ли адамлар; по ~ой воле ез тилеги менен,
ез ерки менен; ~ое утро! тац цайырлы бол-
сын!; ~ый вечер! кеш цайырлы!; ~ый день!
кун цайырлы!; всего ~ого! хош!; жолыцыз
болсын!; чего ~ого мумкин, бэлким, айтып
болмайды; чего ~ого он обидится мумкин
оныц кеулине келиуи; будьте добры хыз-
мет болмасын, берекет табыцыз, мырза
болыцыз; будьте добры, дайте книгу бере-
кет табыцыз, китапты берип жибериц.
ДОБРЯК м. разг, ац кеуил, ац пейил,
ац кекирек, ашыц, рейимли.
ДОБУДИТЬСЯ сов. кого зорга оятыу.
ДОБЫВАНИЕ с. 1. табыу, тауып алыу,
тауып келиу; ~ средств к жизни кун ке-
риу ушын цэрежет табыу; 2. горн, цазып
шыгарыу, шыгарыу; ~ каменного угля
тас кемир шыгарыу.
ДОБЫВАТЬ несов. см. добыть.
ДОБЫВАЮЩЦИЙ 1. прич. от добывать;
2. прил. шыгарыушы, таярлаушы, цазып
шыгарыушы; ~ая промышленность цазып
шыгарыу санааты, таярлау санааты.
ДОБЫТЬ сов. 1. кого-что, чего (достать,
приобрести) табыу, тауып келиу; ~ необ-
ходимые кнйги керекли китапларды табыу;
~ денег ацша табыу; 2. что, горн, (руду,
золото и т. п.) цазып шыгарыу.
ДОББ1ЧЦА ж. 1. (действие) шыгарыу,
табыу, цазып шыгарыу; ~а каменного
угля тас кемир цазып шыгарыу; 2. олжа,
табыс, ац; охотники вернулись с богатой
~ей ацшылар кеп ац менен цайтып келди,
ацшылар улкен олжалы болып цайтты;
13*
ДОВ _________________- 196 -___________________
3. перен. олжа болыу, набыт болыу; дом
стал ~ей огня уй ерттен набыт болаы.
ДОВАРИВАТЬ несов. см. доварить.
ДОВАРИВАТЬСЯ несов. см. довариться.
ДОВАРЙТЬ сов. что жацсы писириу,
эбден писириу, жеткерип писириу.
ДОВАРИТЬСЯ сов. жацсы писиу, эбден
писиу, писип жетиу.
ДОВЕЗТИ сов. кого-что, до чего апарып
салыу, жеткизип салыу, жетириу; алып
барыу, жеткизиу; ~ до дома уйине дейин
апарып салыу.
ДОВЕИВАТЬ несов. см. довеять.
ДОВЕРЕННОСТИ Ь ж. исеним, исеним
хат; выдать ~ь исеним хат бериу; получать
деньги по ~и исеним хат бойынша ацша
алыу.
ДОВЁРЕННЦЫЙ 1. прич. от доверить;
2. прил. исенилген; ~ое лицо исенилген
адам; 3. в знач. сущ. м. доверенный исенил-
ген адам.
ДОВЁРИЦЕ с. исеним, исениу; оказывать
~е кому-л. исеним билдириу; питать ~е
к кому-л. исенимли деп билиу; пользовать-
ся чьим-л. ~ем биреудиц исениминен
пайдаланыу; оправдать чьё-л. ~е биреудиц
исенимин хацлау; заслуживающий ~я исе-
нимге ылайыц; его слова не заслуживают
~я оныц сезине исениуге болмайды; вкра-
сться в ~е исенимине кириу; злоупот-
реблять чьим-л. ~ем исенимнен пайдала-
иыу; •£> вотум ~я полит, исеним воту-
мы.
ДОВЕРИТЕЛЬ м. юр. исеним хат бериу-
ши, исеним бериуши.
ДОВЕРИТЕЛЬНЫЙ прил. 1. (выражаю-
щий доверие) исеним билдиретугын, исеним-
ли; ~ той исенимли дауыс; 2. офиц. исе-
ним, исенимли; ~ документ исеним до-
ку менти.
ДОВЁРИТЬ сов. 1. кого-что, кому-чему
исениу, инаныу, исенип ис тапсырыу;
тайну сырды исениу, сырды айтыу;
2. что и с неопр. тапсырыу, исеним бериу;
~ получить деньги ацша алыуга исеним
бериу.
ДОВЕРИТЬСЯ сов. кому-чему исениу,
инаныу.
ДОВЕРХУ нареч. устине дейин, ернегине
дейин, аузына дейин, бетлеме етип; напол-
нить ведро ~ шелекти бетине дейин тол-
тырыу.
ДОВЕРЧИВО нареч. исеним менен, исе-
нип, исенимли турде, инанып, аццаулыц
пенен.
ДОВЕРЧИВОСТЬ ж. исенимлик, инаныу-
шылыц, аццаушылыц.
ДОВЕРЧИВЫЙ прил. исенимшил, исен-
гиш, инангыш, аццау; ~ человек инан-
шш адам.
ДОВЕРШАТЬ несов. см. довершить.
ДОВЕРШЕНИЕ с. устине, цосымша; в ~
всего хэммесине цосымша, бурынгысыныц
устине.
ДОВЕРШИТЬ сов. что питириу, питке-
риу, болыу, тамам етиу; тамамлау; ~
начатое дело басланган исти тамам етиу.
ДОВЕРЯЦТЬ несов. 1. кому-чему (иметь
доверие) исениу, инаныу; ~ть во всём
хэмме жагынан исениу; он мне не ~ет ол
маган исенбейди; 2. см. доверить.
ДОВЕРЯТЬСЯ несов. см. довериться.
ДОВЕСИТЬ сов. что келтирип елшеу,
устине цосып елшеу, кем елшемеу.
ДОВЁСОК Л1. цосымта, устеме, белек,
кемеси (тгрезиге келмегенде).
ДОВЕСТИ сов. 1. кого-что, до чего (доста-
вить) жеткизиу, жеткизип салыу, апарып
салыу, шыгарып салыу; ~ до дому уйине
апарып салыу; 2. что, до чего (провести)
жеткериу, жеткизиу, апарыу; ~ железную
дорогу до города темир жолды цалага
дейин апарыу; 3. кого-что, до чего (до
какого-л. состояния) мэжбур етиу, алып
барыу, жеткериу, жеткизиу, дэрежесине
жеткериу; ~ до слёз жылауга дейин мэж-
бурлеу; ~ до нищеты дийуанашылыцца
алып барыу; ~ дело до конца исти ацыры-
на дейин алып барыу; 4. что (увеличить
или уменьшить) кебейтиу, азайтыу, жет-
кизиу, жеткериу; ~ надой молока с каж-
дой коровы до трёх тысяч литров хэр бир
сыйырдан алынатугын сутти уш мыц литр-
ге дейин жеткериу; ~ до сведения
хабар етиу, билдириу, мэлим етиу; ~ до
сознания санасына жетириу.
ДОВЕЦСТЙСЬ сов. безл. разг, туура
келиу, миясар болыу; нам ~лось встре-
титься ушырасыуга туура келдик; мне
ие ~лось там побывать маган ол жерде
болыуга туура келмеди.
ДОВЕШИВАТЬ несов. см. довёсить.
ДОВЁЯТЬ сов. что ацырына дейин
сууырыу (денди).
ДОВОД м. дэлил, себеп, боне, сылтау;
~ы за и против жацлау хэм царсылыц
дэл илл ер и; веский ~ аныц дэлил, орынлы
дэлил, керекли дэлил; приводить ~ы дэ-
лиллер келтириу, сылтау табыу.
доводйть несов. см. довести.
ДОВОДИТЬСЯ несов. 1. см. довестись;
2. кому кем, разг, (быть в родстве) болыу,
тууысцан болыу, агайин болыу; он мне до-
водится дядей ол мениц дайым болады.
ДОВОЕННЫЙ прил. урыстан бурынгы,
урысца дейинги, урыстан алдынгы; ~
уровень промышленности урыстан бурын-
гы санааттыц дэрежеси.
ДОВОЗЙТЬ несов. см. довезти.
ДОВОЛЬНО 1. нареч. цанаатланып, разы
болып, цууанып уацты хошлыц пенен;
он ~ улыбался ол цанаатланып кулимсире-
ди; 2. нареч. (порядочно) бираз, тэуирац,
эдеуир; прошло ~ много времени эдеуир
уацытлар етип кеттн; 3. безл. в знач. сказ, бо-
лар, жеткиликли, жетер,цойыц; с меня иэто-
го ~ маган усы-да жеткиликли; 4. нареч.
(до некоторой степени) эдеуир, бирталай,
кутэ, тэуирац, анагурлым, жудэ; было
уже ~ поздно жудэ кеш болып цалып еди;
он ~ молод ол тэуирац жас; 5. безл. в знач.
сказ, (хватит) болар, жетер; ~ слов!
усы айтцаныц да болар!;~ спорить! дауды
цойыц!
ДОВЙЛЬНЫЦЙ прил. цайыл, разы, ке-
уилли, цанаатлы; ~й вид кеуилли кери-
нис; быть ~м кеуилли болыу, цанаатлы
болыу.
__________________________________________- 197 -______________________________________ДОЕ
ДОВОЛЬСТВИЕ с. воен, тэмийнат, азыц-
-ауцат, кийим-кеншек; денежное ~ акша
тэмийнаты; зачислить на ~ азыц-ауцат
цатарына киргизиу
ДОВОЛ ЬСТВЦО с. 1. (достаток) молшы-
льщ, цургыншылыц, цургын, абатшылыц,
баршылыц; жить в ~е молшылыцта жасау,
цургын турмыста жасау; 2. (удовлетворе-
ние) цанаатлыц, разылыц; испытывать ~о
разы болыу.
ДОВОЛ ЬСТВОВАТЬнесов. кого-что (снаб-
жать довольствием) тийисли затлар менен
тэмийн етиу.
ДОВОЛ ЬСТВ ОВАТ ься несов. 1. кем-чем
цанаатланыу, разы болыу; ~ малым азгана
нэрсеге цанаатланыу; 2. воен, (быть на
довольствии) тийисли затларын алыу.
ДОВЫБОРЫ только мн. цосымша сай-
лаулар.
ДОГ м. дог (ийттиц бир тури).
ДОГАДАТЬСЯ сов. о чём и без доп. ойлап
табыу, ацлау, тусиниу, болжап билиу,
ангарыу, сезиу.
ДОГАДКЦА ж. 1. (мысль, предположение)
сезим, болжама, гуман, жорыу, кыял;
теряться в ~ах турли кыялга дениу;
2. разг, (сообразительность) сезгирлик,
тусинимпазлык, пэмлилик; у него ~и не
хватило оныц пэми жетпеди.
ДОГАДЛИВОСТЬ ж. сезгирлик, тусинпм-
пазлыц, пэмлилик.
ДОГАДЛИВЫЙ прил. сезгир, тусиним-
паз, пэмли.
ДОГАДЫВАЦТЬСЯ несов. 1. см. дога-
даться; 2. (подозревать) гуманланыу, сез-
гирлениу; я об этом давно ~лся мен бул
женинде кептен бери гуманланаман.
ДОГЛАДИТЬ сов. что утуклеп питириу,
утюглеп питириу, ацырына дейин утуклеу,
ацырына дейин утюглеу.
ДОГЛАЖИВАТЬ несов. см. догладить.
ДОГЛЯДЕТЬ сов. разг. 1. что (досмот-
реть) акырына дейин кериу; ~ пьесу
пьесаны ацырына дейин кериу; 2. за кем-
-чем и без доп. царап турыу, кез салы^,
сер салыу.
ДОГЛЯДЫВАТЬ несов. см. доглядеть.
ДОГМА ж. догма (тексериусиз, изертлеу-
сиз тек исенимге сана суйенген, дглиллен-
беген уагыйда).
ДОГМАТ м. рел. догмат (тек исенимге
тийкарлансан диний тглимат).
ДОГМАТИЗМ м. догматизм (тек догмаса
суйенген критикасыз пикир).
ДОГМАТИК м. догматик (догматизмге
исениуши).
ДОГМАТИЧЕСКИЙ прил. 1. (основанный
на догмах) догмалык, догмата тийкарлан-
ган; 2. (не допускающий возражений) кес-
кин, дэлилсиз; ~ тон кескин дауыс.
ДОГНАЦТЬ сов. кого-что 1. цууып жетиу,
изинен жетиу; я ~л его уже за деревней
мен оныц изинен ауылдыц аргы жагында
жеттим; 2. перен. изинен жетип алыу; ~ть
в учёбе оцыуда изинен жетип алыу.
ДОГОВАРИВАЦТЬ несов. см., договорить;
не ~ть (скрывать) ацырына дейин айтпау,
толык айтпау; ои чего-то не ~ет ол бир
нэрсени толыц айтпай турыпты.
ДОГОВАРИВАТЬСЯ несов. см. догово-
риться.
ДОГОВОР,ДОГОВОР м. в разн. знач. до-
говор, келисим, питим, шэрт; мирный ~
тынышлыц питими; ~ о дружбе и взаимной
помощи дослыц х©м ез-ара жэрдем туура-
лы питим; коллективный ~ коллективлик
келисим; ~ о социалистическом соревнова-
нии социалистлик жарыс хаццындагы ке-
лисим; заключить ~ питим жасау; рати-
фицировать ~ питимди ратификациялау,
питимди бекитиу; нарушить ~ питимди
бузыу.
ДОГОВОРЁННОСТИЬ ж. келисиушилик,
келисим, бир пикирге келгенлик, сейлесип
цойганлыц; действовать на основе ~н
келисим тийкарында хэрекет етиу.
ДОГОВОРИТЬ сов. что айтып питириу,
сейлеп болыу, ацырына дейин айтыу,
сейлесип аяцлау, сезин айтып болыу;
дать ~ ацырына дейин айтыуга мумкинши-
лик бериу.
ДОГОВОРИТься сов. 1. о чём и без
доп. (условиться) келисиу, бир пикирге
келиу, уэделесиу, мацулласыу; ~ о встре-
че ушырасыу тууралы уэделесиу; нам надо
с вами ~ бизлер сиз бенен келисиуимиз
керек; 2. до чего айтыу, сейлеу; ~ до
нелепости ацырында пэтиуасыз сезлерге
дейин айтыу.
ДОГОВОРИ ||ЫЙ прил. келисим, уэдели,
шэртли; ~ые обязательства шэртли мин-
нетлемелер; на~ых началах келисим тийка-
рында; ~ая цена келисимге тийкарланган
баха.
ДОГОЛА нареч. тыр жалацаш, цыппа-
-тайлац; раздеться ~ тыр жалацаш шеши-
ииу.
ДОГОНЯТЬ несов. см. догнать.
ДОГОРАТЬ несов. см. догореть.
ДОГОРЁЦТЬ сов. 1. (сгореть) жанып пи-
тиу, жанып болыу, ацырына дейин жаныу;
свеча ~ла шам жанып питти; дрова ~ли
отын жанып питти; 2. перен. (погаснуть)
батыу, ешиу; заря ~ла кунниц цызылы
батты.
ДОГРУЖАТЬ несов. см. догрузить.
ДОГРУЗИТЬ сов. что жуклеп болыу,
тийеп болыу, тийеп питириу.
ДОДАВАТЬ несов. см. додать.
ДОДАТЬ сов. что кемисин толтырыу,
цалганын бериу; ~ десять рублей цалган
он манатты бериу.
ДОДЕЛАТЬ сов. что ислеп питириу, ис-
леп болыу, исти тамамлау, цалганын пит-
кериу-
ДОДЕЛЫВАТЬ несов. см. доделать.
ДОДУМАТЬСЯ сов. до чего. разг, ойлап
табыу, ойлап бир нэтийжеге келиу, бел-
гили цуртындыга келиу.
ДОДУМЫВАТЬСЯ несое. см. додуматься.
ДОЕДАТЬ несов. см. доесть.
ДОЕЗЖАЦТЬ несов. см. доехать; он
сошёл с поезда, не~ядо города ол цалага
жетпей ац поездан тусти.
ДОЕНИЕ с. сауыу.
ДОЕСТЬ сов. кого-что жеп болыу, жеп
тауысыу, жеп питириу, ацырына дейин
жеу.
ДОЕ__________- 198 - ________
ДОЁХАЦТЬ сов. до кого-чего и без доп.
жетиу, келиу (колик пенен)', ~ть до места
назначения жиберилген жерине жетиу; он
<~л благополучно ол аман-сау барып
жеттп.
ДОЖАРИВАТЬ несов. см. дожарить.
ДОЖАРИВАТЬСЯ несов. см. дожарить-
ся.
ДОЖАРИТЬ сов. что эбден цууырыу,
пискенше цууырыу.
ДОЖАРИТЬСЯ сов. эбден цууырылыу,
пискенше цууырылыу.
ДОЖАТЬ I сов. что (окончить жатву)
орып питириу, орып тамамлау, калганын
орып таслау.
дожАть н сов. что (выжать) сыгыу,
эбден сыгып болыу.
ДОЖЦА цться сов. 1. кого-чего кутиу,
дарау, тосыу, кутип алыу, куткенине же-
тиу; ~ться двух часов саат екиге дейин
кутип турыу; ^ться поезда поезд келген-
ше кутиу; он ~лся своего сына ол езиниц
баласын келгенше кутип отырды; ~ться
лета жазды кутиу; он не ~лся конца спек-
такля ол спектакльдиц ацырына дейин
карамады; он ^лся, пока все ушли ол
хэммеси кетип болганша царап отырды;
2. чего и без доп., разг, (дойти до чего-л.)
кутиу, ец акырында тап болыу, ец соцында
дуушар болыу; он ~лся того, что получил
замечание ол ец соцында ескерти^ алды;
ждём не дождёмся куте-куте саргайдык-
ДОЖДЕВАЛЬНЫЙ прил. жаудырып суу-
гаратугын, сеуип суугаратугын; ~ ап-
парат сеуип суугаратугын аппарат.
ДОЖДЕВАНИЕ с. жаудырып суутарыу,
сеуип суугарыу (машинаньщ жэрдеми
менен).
ДОЖДЕВИК м. 1. (плащ) жауын плащ;
2. (гриб) жацбыршы (замаррьщ).
ДОЖДЕВЦОЙ прил. жамгыр..., жауын...,
жамгырлы, жауынлы; ~ая туча жамгыр
булты; ~ая вода жамгыр суу; ~бй плащ
жамгыр плащ; ~бй червь жауын курты-
ДОЖДЁМ нареч. жамгырдай, жауын
сыядлы; пули сыпались ~ оцлар жамгыр-
дай жауды.
ДОЖДЕМЕР м. метеор, дождемер (жа-
уын-шашынныц мугдарын елшейтугын
эсбап).
ДОЖДЙТЦЬ несов. безл. жауыу, силпилеу;
с утра ~ азаннан бери жауып тур.
дождлйвпый прил. жамгырлы, сил-
пили, жауынлы, жауын-шашынлы; ~ое
лето жауынлы жаз.
ДОЖДИЬ м- жауын, жамгыр; проливной
~ь нусер жауын; частые ~й жийи-жийи
жауган жауын; ~ь моросит жауын силпи-
леп тур; ~ь идёт жауын жауып тур; ~ь
льёт как из ведра жауын шелеклеп цуйып
туртандай, жауын аспан тесилгендей цуйып
тур; попасть под ~ь жауынныц астында
цалыу.
ДОЖИВА„ТЬ несов. см. дожить; мы ~ем
здесь последние дни бизлер бул жерде ец
соцгы кунлерди болып атырмыз.
ДОЖИДАТЬСЯ несов. см. дождаться.
ДОЖИМАТЬ несов. см. дожать II.
ДОЖИНАТЬ несов. см. дожать I.
ДОЖИТИЕ с. емирдин калган жагы;
страхование жизни на ~ юр. емирдиц
акырына дейин камсызландырыу.
ДОЖЙТЬ сов. 1. до чего емир суриу, же-
тиу, болыу, турыу; ~ до глубокой ста-
рости эбден цартайтанша емир суриу;
она не доживёт до весны ол бэцэрге дейин
жасай алмайды; они дожили в деревне до
осени олар ауылда гузге дейин турды;
2. что (окончить) емирин еткериу; ~ свой
век емирин ацырына дейин еткериу; <> до
чего он дожил! ол не деген ауцалга келди!
ДОЗ || А ж. мел шер, дэриниц мугдары;
уменьшить ~у лекарства дэриниц мелше-
рин азайтыу.
ДО ЗАРЕЗУ в знач. нареч. разг, жудэ,
огада, дым.
дозваниваться несов. см. дозвониться.
ДОЗВА цться сов. кого-чего шацырып
алыу, сейлесе алыу; я еле его >~лся мен
оны зордан шацырып алдым.
ДОЗВОЛЕННЫ цЙ 1. прич. от дозволить;
2. прил. рухсат етилген, ерик берилген,
ыцтыяр берилген, жол цойылган; ~е при-
ёмы борьбы спорт, гуресте рухсат етилген
хэмеллер.
ДОЗВОЛИТЬ сов. что, кому, уст. рухсат
етиу, ерик бериу, ыцтыяр, бериу жол
койыу.
дозволять несов. см. дозволить.
дозвонйться сов. кого-чего, до кого-
-чего, к кому-чему и без доп. телефон арца-
лы гэплесиу, сейлесиу (по телефону)',
цоцырауды цагып цапыны аштырыу (у две-
рей и т. п.).
ДОЗИРОВАТЬ сов. и несов. что мелшер-
леу; ~ лекарство дэрини мелшерлеу.
ДОЗИРОВКА ж. мелшерлеу.
ДОЗНАВАТЬСЯ несов. см. дознаться.
ДОЗНАНИЕ с. юр. терге^, тексериу, co-
pay; произвести ~ тергеу жургизиу.
ДОЗНАТЬСЯ сов. разг, таныу, билиу,
ажыратыу, айырыу; я не мог кто он
такой мен оныц ним екенин биле алмадым.
ДОЗОР м. 1. воен, дозор (барлау я гузетиу
ушын жиберилген кишкене отряд); вйслать
~ дозор жибериу; 2. уст. айланып шытыу;
обходить ~ом кезден еткериу ушын айла-
нып шыгыу.
ДОЗОРНЦЫЙ прил. воен. 1. дозор..., до-
зоршы, царауылшы; ~ое судно дозор ке-
меси; 2. в знач. сущ. м. дозорный дозоршы,
дозор, царауыл, гузетши; вйслать ~ых
дбзоршыларды жибериу.
дозревАние с. писип жетилиу, писип
жетиу; ~ зерна дэннпц писип жетилиуи.
ДОЗРЕВАТЬ несов. см. дозреть.
ДОЗРЕТЬ сов. писип жетилиу, писиу,
жетисиу. _
ДОИГРАТЬ сов. что ацырына дейин ой-
нау, ойнап питириу; ~ пьесу пьесаны ацы-
рына дейин ойнау; ~ партию в шахматы
шахматта бир партия ойнау, шахматта
бир цол ойнау.
доигрАцться сов. до чего, разг, ойнап-
-ойнап бир нэрсеге ушырау; дети ~лись до
драки балалар ойнап-ойнап мушласыута
дейин барысты; <> вот и ~лся! мине ацыры
усытан соцты!
— 199 —
ДОК.
ДОИГРЫВАТЬ несов. см. доиграть.
ДОИГРЫВАТЬСЯ несов. см* доиграться,
дойльник м. ауыз цабац, сут шелек.
ДОИЛЬНЫЙ прил. сут салату тын; ~
аппарат сут сауатутын аппарат.
ДОЙЛЫЦИЦА ж. caj/ыншы хаял.
ДОИСКАТЬСЯ сов. чего, разг, излеп та-
быу, жетиу, царап табыу; ~ правды шын-
лыцца жетиу; цацыйцатлыцты излеп та-
быу.
ДОИСКИВАТЬСЯ несов. 1. см. доискать-
ся; 2. чего, разг, (стараться разузнать
что-л.) билиуге умтылыу, уйрениуге ум-
тылыу, излениу.
ДОИСТОРИЧЕСКИЙ прил. тарийхтан
бурынгы, тарийхда дейинги, тарийх бас-
ланбастан бурынгы.
ДОЙКА ж. сауну; механическая ~ ма-
шина менен сауну.
дойму, доймёшь и т. д. буд. вр. от
донять.
ДОЙН ЦЫЙ прил. сауын, сауылатугын;
^~ая корова 1) сауын сыйыр; 2) перен. гембе.
ДОЙТИ сов. 1. до кого-чего и без доп.,
в разн. знач. жетиу, жетисиу, барыу, барып
жетиу; ~ до станции станцияга барып
жетиу; через час мы дошли до леса бир
сааттан сон, бизлер тогайга жеттик; вот
мы и дошли мине бизлер жеттик; письмо
дошло быстро хат тез барып жетти;
~ до крайности шегине жетиу; ~ до совер-
шенства аса шеберликке дейин жетисиу;
доменя дошёл слух, что... маган... деген сез
келип жетти; ~ до драки тебелеске дейин
барыу; ~ свойм умом ез адылы менен жетиу;
2. до чего (возрасти) ...дейин жетиу,...
шейин жетиу; счёт дошёл до тысячи рублей
есап мын сомга дейин жетти; ~ до колос-
сальных размеров жудэ улкен мугдарларга
жетиу; 3. (дозреть, стать готовым) писиу,
писип жетисиу; помидоры дошли на солнце
помидорлар кунде турып ппсти; < у меня
руки не дошли мениц цолым тиймейди.
док м. док (кемелерди ремонтлау ушын
арналган порттагы ь;урылыс)', плавучий
ыгып журиуши док; сухой ~ цургацтагы
Док.
ДОКА м. разг, билгир, ез исине пухта,
пэкене; он в этом деле ~ ол бул иске пэ-
кене.
ДОКАЗАТЕЛЬНЫЙ прил. дэлилли, се-
бепли, исендириуши; ~ пример дэлилли
мыса л.
ДОКАЗАТЕЛЬСТВ||О с. 1. (довод) дэлил;
в ~о дэлил ретинде; вещественное ~о зат
арцалы дэлил; приводить ~а дэлиллер кел-
тириу; 2. мат. дэлиллеу, дэлиллеп керсе-
тиу; ~о от противного керсинен баслап
дэлиллеу
ДОКАЗАТЬ сов. что дэлиллеу, дэлиллеп
бериу, себебин керсетиу; ~ свою правоту
езиниц хацлыгын дэлиллеп бериу; ~ тео-
рему теореманы дэлиллеу; что и требова-
лось ~ дэлиллени^ге кереклиси усы еди.
ДОКАЗУЕМЫЙ прил. дапиллениуши,
дэлилленген.
ДОКАЗЫВАТЬ несов. см. доказать.
ДОКАНЧИВАТЬ несов. см. докончить.
ДОКАПИТАЛИСТИЧЕСКИ || Й прил. ка-
питализмге дейинги, капитализмнен бурын-
гы; ~е формации капитализмнен бурынгы
формациялар.
ДОКАПЫВАТЬ несов. см. докопать.
ДОКАПЫВАТЬСЯ несов. см. докопаться.
ДОКАТЙ||ТЬ сов. 1. что, до чего домала-
тып апарыу, жумалатып апарыу; ~ть
бочку до сарая бочканы сарайга дейин
домалатып апарыу; 2. разг. (быстро
доехать) тез жетиу, тез барыу, тез келиу;
мы в полчаса ~ли до места бизлер бара-
тугын жеримизге ярым саатта-ац жет-
тик.
ДОКАТЙЦТЬСЯ сов. 1. до кого-чего дома-
лап барыу, жумалап жетиу; мяч ~лся до
забора топ дийуалга дейин домалап барды;
2. (донестись — о звуках) еситилиу, келип
жетиу; 3. перен. тусиу, жетиу, келиу;
вот до чего он ~лся! мине ол кандай жаг-
дайга келди!
докатывать несов. см. докатить.
ДОКАТЫВАТЬСЯ несов. см. докатиться.
докашивать несов. см. докосить.
ДОКЕР м. докер (капиталистлик еллер-
де портта жук тийеуши <;ам тусириуши
адам).
ДОКИДЫВАТЬ несов. см. докинуть.
ДОКЙНУТЬ сов. что, до чего ылацтырып
жетириу, зыцгытып жетириу.
ДОКЛАД м. 1. (публичное сообщение)
доклад, баянлама; отчётный ~ есаплы док-
лад; научный ~ илимий доклад; прения по
~у доклад бойынша жарыс сезлер; 2.
(сообщение руководителю) доклад бериу,
баянлама етиу.
ДОКЛАДНЦОЙ 1. прил. баянлама; ~ая
записка баянлама хат; 2. в знач. сущ. ж.
докладная баянлама хат.
ДОКЛАДЧИК м. докладшы, баянлама-
шы.
ДОКЛАДЫВАТЬ I несов. см. доложить I.
ДОКЛАДЫВАТЫI несов. см. доложить 11.
ДОКЛАССОВ ЦЫЙ прил. класслардыц
келип шыгыуына дейинги, класслар пайда
болмастан бурын; ~ое общество класслар-
дыц келип шыгыуына дейинги жэмийет.
ДОКОЛЕ, ДОКОЛЬ нареч. уст. 1. вопр.
(до каких пор) цашанга шейин, цашанга
дейин, цашангы; ~ я буду ждать? мен
цашанга дейин кутемен?; 2. относ, (пока)
хэзирше.
ДОКОНАЦТЬ сов. кого-что, разг, хэл-
сиретиу, эззилетиу, жудетиу; болезнь его
совсем ~ла кесел оны жудэ хэлсиретти.
ДОКОНЧИТЬ сов. что исти тамамлау,
исти питириу, жумысты аяцлау, ислеп
питкериу._
ДОКОПАТЬ сов. что 1. (кончить копать)
цазып питириу, цазып болыу; ~ ров
орды цазып питириу; 2. до чего цазып пи-
тириу; ~ яму до середины шуцырды жар-
тысына дейин цазып питириу.
ДОКОПАТЬСЯ сов. до чего 1. цазып жет-
кериу, цазып апарыу; ~ до воды сууга
дейин цазып жеткериу; 2. перен. разг.
аныгына жетиу; ~ до сути дела истиц
аныгына жетиу.
ДОКОСЙТЬ сов. что орып питириу, орып
аяцлау.
док_________________- 200 -__________________
докрасить сов. что бояп питириу, бояп
болыу, бояп тамамлау.
ДОКРАСНА, ДОКРАСНА нареч. 1. (до
красноты) цызарганша, цып-цызыл бол-
тании; растереть кожу ~ денени цызарган-
ша ысыу; 2. (до красного каления) цып-
-цызыл болганша; накалить железо ~ те-
мирди цып-цызыл болтанша цыздырыу,
темирди цызарганша цыздырыу.
ДОКРАШИВАТЬ несов. см. докрасить.
ДОКРИЧАЦТЬСЯ сов. разг. 1. кого-
-чего (дозваться) дауыслап шацырып алыу,
дауыслап жеткериу, цышцырьш жетке-
риу; наконец я вас ~лся ацыры мен сизге
даусымды жеткердим; 2. до чего бацырыу,
цатты бацырыу; ~ться до хрипоты даусы
царлыццанша бацырыу.
ДОКТОР м. 1. (учёная степень) доктор;
~ технйческих наук техника илимлериниц
докторы; удостоиться степени ~а доктор-
лыц дэрежени алыуга миясар болыу; 2.
(врач) доктор.
ДОКТОРАНТ м. докторант (докторлыь;
диссертацияны жацлауеа таярланыушы
илимпаз).
ДОКТОРСКИИЙ прил. доктор..., доктор-
лык; ~ая диссертация докторлыц диссер-
тация; получить ~ую степень докторлык
дэрежени алыу.
ДОКТРИНА ж. доктрина (илимий ямаса
философиялыц теория, система).
ДОКТРИНЕР м. доктринёр (турмыс
цацыйцатлыеына жатпайтуеын теорияны
крллаушы. адам).
ДОКТРИНЁРСКИЙ прил. доктринёр-
лыц, доктринёрра тон болтан.
ДОКТРИНЁРСТВО с. доктринёрлык,
доктринёрлык кез дарас.
ДОКУМЕНТ м. документ; оправдатель-
ный ~ хацлаушы документ; предъявить
~ы документлерди керсетиу.
ДОКУМЕНТАЛЬНО нареч. документли,
документке негизленип, документ тийка-
рында; ~ доказать документ тийкарында
долиллеу.
ДОКУМЕНТАЛЬНОСТЬ ж. документаль-
лылыц, документке негизленгенлик, доку-
ментке тийкарланганлык-
ДОКУМЕНТАЛ ЬН ||ЫЙ прил. докумен-
тальны, документке тийкарланган, доку-
ментке негизленген; ~ые данные доку-
ментальны маглыуматлар; ~ый фильм до-
кументальны фильм; ~ая точность доку-
менттегидей сэйкеслик.
ДОКУМЕНТАЦИЯ ж. 1. документация,
документлер менен далиллеу; 2. собир.
документлер.
ДОКУМЕНТИРОВАТЬ сов. и несов. что
документация ислеу, документлеу, доку-
ментлерге тийкарлау.
ДОКУПАТЬ несов. см. докупить.
ДОКУПЯТЬ сов. что, чего кемисин
сатып алыу, цосымша сатып алыу; ~ метр
шёлку цосымша бир метр жипек сатып
алыу.
ДОКУРИВАТЬ несов. см. докурить.
ДОКУРИТЬ сов. что шегип болыу, ше-
гип тауысыу, шегип питириу; ~ папиросу
папиросты шегип тауысыу.
ДОКУЧАТЬ несов. кому, чем, разг, маза-
сын алыу, тынышын алыу, бийзар етиу,
зериктириу, езиу, мыжыу.
ДОКУЧЛИВЫЙ прил. разг, мазасыз,
биймаза, зериктиргиш, бийзар етиуши,
езбе, мыж-мыж; ~ человек мыж-мыж адам.
ДОКУЧНЫЙ прил. см. докучливый.
ДОЛ м. поэт, ойпатлыц, тегислик; по
горам и ~ам та^ларда хам ойпатлыцларда.
ДОЛБЙЦТЬ несов. что 1. чем тесиу, ца-
шау, ойыу; ~ть долотом цашау менен ойыу;
2. разг, (повторять) цайта-цайта айтыу, ту»
синдириу; сколько ему ни не пони-
мает оган цанша айтсац да тусинбейди;
3. разг, (зубрить) тусинбей ядла^, кеп
цайталау.
долг' м. 1. (обязанность) уазыйпа, ца-
рыз, миниет; считать своим долгом
езиниц уазыйпасы деп санау; исполнить
гражданский ~ гражданлыц уазыйпаны
орынлау; 2. (взятое взаймы) царыз, бере-
сн, несийе; расплатиться с~ами царызлар-
дан цутылыу; взять в ~ царызга алыу;
дать в ~ царыз бериу; погасить ~ царыз-
ды етеу; <• первым долгом алды менен;
отдать последний ~ кому-л. марцум менен
хошласыу, цайтыс болган адам менен хош-
ласыу; быть в ~у перед кем-л. миниетдар
болыу; не остаться в ~у перед кем-л. биреу
цандай етсе, оган сондай етиу; ~ платежом
красен поел, беристицде алысы бар.
ДОЛГЦИЙ прил. 1. узац, кеп, бир талай;
~ое ожидание узац кутиу; 2. узын, узац;
~ий день узац кун; ~ое время узац уацыт,
кеп уацыт; ~ие годы бираз жыллар, кеп
жыллар;<> это ~ая песня бул кепке созы-
латугын ис; отложить в ~ий ящик истиц
орынланыуын кепке созыу; ~ий гласный
грам. созылыццы дауыслы.
ДОЛГО нареч. узац, узац уацыт, кеп
уацыт; пришлось ~ ждать узац уацыт
кутиуге туура келди; ~ ли до беды! бир
бэлеге ушырау цыйыи емес!; ~ ли, ко-
ротко ли... бираз уацыт етненнен соц, цан-
ша уацыт еткени белгисиз...
ДОЛГОВЕЧНЫЙ прил. 1. (многолет-
ний) узац емпрли, кеп уацыт; 2. (прочный)
емирлин, берц, беккем, бузылмайтугын.
ДОЛГОВОЦЙ прил. царыз, царыздарлыц,
царызлыц, несийе; <~е обязательство ца-
рыздарлыц Уэде хат.
ДОЛ ГОВРЁМЕНН ||ЫЙ прил. узац уацыт,
узац уацытлыц, кеп уацыт шыдайтугын;
~ое отсутствие узац уацыт болмау; ~ое
укрепление воен, узац уацытлыц бекинис.
ДОЛГОВЯЗЫЙ прил. разг, жудэ узын,
узын бойлы; ~ юноша узын бойлы бала
жигит.
ДОЛГОЖДАННОЙ прил. узац кутил-
ген, интизар болып кутилген, цеп цараган,
цеп цутилген, кептен берли кутилген; ~ая
встреча кеп кутилген ушырасыу.
ДОЛГОИГРАЮЩИМИ прил. узах ой-
найтугын, кеп ^ацыт ойнайтугын; ~ая
пластинка кеп уакыт ойнайтугын пластин-
ка.
ДОЛГОЛЕТИЕ с. узак емир, узак жас.
ДОЛГОЛЁТНЦИЙ прил. узак уакытлык»
узак емирли, кеп жыллык, кеп жылдан
-201 -_______________________дом
берги; ~яя дружба кеп жылдан берги
дослыд.
ДОЛГОНОСИК м. биз тумсыц (цоцыз).
ДОЛГОПОЛЫЙ прил. узын етекли,
кен, шабыулы (кийим).
ДОЛГОСРОЧНЫЙ прил. узац муддетли,
узац уацытлы; ~ кредит узац муддетли
кредит; ~ отпуск узац муддетли отпуск.
ДОЛГОТА ж. 1. (продолжительность)
узынлыд, узадлыд; ~ дня кунниц узадлы-
ры; 2. геогр. долгота, узынлыд.
ДОЛГОТЕРПЕНИЕ с. узад шыдам, са-
бырлылыд.
ДОЛГОУХИЙ прил. узын кулак, салпы
дулад.
ДОЛГУНЕЦ м. долгунец (узын таллы
зывыр).
ДОЛЕВОЙ прил. узынына, бойына;
~ разрез дерева агаштыц узын бойына ке-
силген кесиги.
ДОЛЕЕ нареч. буннан былай, енди; так
~ продолжаться не может буннан былай
усылайынша дауам етилиуи мумкин емес.
ДОЛЕЗАТЬ несов. см. долезть.
ДОЛЕЗТЬ сов. до кого-чего шыгыу, ерме-
леу.
ДОЛЕТАТЬ несов. см. долететь.
ДОЛЕТЁ||ТЬ сов. до кого-чего 1. ушып
жетиу, барып тусиу; 2. (донестись) барып
жетиу; до них ~л запах трав оларга шеп-
лердиц ийислери барып жетти.
ДОЛЖАТЬ несов. уст. царызланыу, бере-
си болыу, несийеге алыу.
ДОЛЖЕН (должна, должно, должны)
в знач. сказ. 1. кому-чему (обязан уплатить)
дарыздар, береси; я вам ~ десять рублей
мен сизге он сом царыздарман; 2. (обязан
сделать) керек, зэрур, тийисли, миннетли,
лазым; мы должны преодолеть все труд-
ности биз хэмме дыйыншылыдларды же-
цип шыгыуымыз керек; < должно быть
в знач. вводи, сл. (вероятно) болыу керек,
болыу тийис, болса керек, мумкнн, итимал;
должно быть, он уже не приедет ол енди
келмеуи тийис.
ДОЛЖЕНСТВОВАНИЕ с. миннетдар-
лыд, уазыйпалыд.
ДОЛЖНЙК м. карыздар, царызхор; я
ваш ~ прям, и перен. мен сизге царыздар-
ман; несостоятельный ~ прям, и перен.
телей алмайтугын дарыздар.
ДОЛЖНО в знач. сказ, керек, тийис, ла-
зым, зэрур; работать как ~ оцлап ислеу
керек; так не ~ поступать булай ислемеу
керек.
ДОЛЖНОСТНОII й прил. уазыйпалы, ул-
кен хызметтеги; ~е лицо улкен хызметтеги
адам; ~е преступление уазыйпага байла-
ныслы жинаят.
ДОЛЖНОСТЬ ж. хызмет орны, уазыйпа,
х,эмел; штатная ~ штатлыц хызмет орны;
занимать ~ заведующего баслыц уазый-
пасын атцарыу.
ДОЛЖНЦЫЙ прил. 1. тийисли, керекли,
ылайыцлы; на ~ой высоте тийисли дэре-
жеде; ~ым образом ылайыцлы турде; 2.
в знач. сущ. с. должное ылайыц, минасып,
царай; воздать ^ое кому-л. еткен хызметле-
рине ылайыц бах.а бериу; нужно отдать
~ое его уму оныц ацыллы екенин мойын-
лау керек.
ДОЛИВАТЬ несов. см. долить.
ДОЛЙНА ж. алап, ойпат, ойпатлыц.
ДОЛЙТЬ сов. что, чего толтырыу, устине
цуйыу, цуйып толтырыу; ~ стакан ста-
канды толтырыу.
ДОЛЛАР м. доллар (Америкада уэж
баск,а еллерде ацша бирлиги).
ДОЛЛАРОВЫЙ прил. доллар..., доллар-
лыц.
ДОЛОЖИТЬ I сов. 1. что, о ком-чём
хабарлау, баянлау, мэлимлеу, айтыу; ~
результаты наблюдений барлаулардыц
нэтийжесин баянлау; ~ обстановку жаг-
дайды мэлим етиу; 2. о ком (о посетителе)
билдириу, билдирип цойыу.
ДОЛОЖЙТЬ II сов. что, чего (добавить)
устине цосыу, цосымша салыу.
ДОЛОЙ нареч. разг, жоц болсын, жогал-
сын, жойылсын, жоц бол, жогал, кет;
с глаз ~! кезимниц алдынан жоц бол!
ДОЛОМИТ м. доломит (минерал).
ДОЛОТО с. цашау.
ДОЛЬКА ж. 1. уменыи. от доля I; 2. бир
тилим, белек, пай; ~ чеснока сарымсац-
тыц бир белиги.
ДОЛЬШЕ сравнит, ст. от прил. долгий
и нареч. долго кебирек; я ~ вас живу
в этом доме бул жайда мен сизден кебирек
тураман.
ДОЛ НЯ ж. 1. (часть) пай, улес, белек,
сыбага; пятая ~я бестен бир белеги; де-
лить иа равные ~и тец белеклерге белиу;
на мою ~ю пришлось десять рублей мениц
пайыма он манат тийди; входить в
с кем-л. биреу менен шерик болыу; 2.
(участь) тагдир, несийбе, ыгбал; счастлй-
вая ~я бахытлы тагдир; <> в этом есть ~я
истины бунда шынлыцтыц да туйири бар;
львиная ~я майлы жилик, ец кеби, бас
пай, ец улкени.
ДОМ м. 1. (здание) жай, там, уй; дере-
вянный ~ агаш жай; жилой ~ турак жай;
2. (жильё, квартира) уй; прислать врача
на~ врачты уйге жибериу; работать на~у
уйде ислеу; принимать на ~у уйде цабыл
етиу; разойтись по ~ам уйлерине тарап
кетиу; 3. (домашний очаг, хозяйство) уй,
хэули, хожалыц; хлопотать по дому уй-
диц пайдасын етиу, уйдиц гамын жеу; жить
своим домом уй-иши менен турыу; хозяин
~а 1) хожалыц басшысы; 2) уй йеси; 4. уй;
~ отдыха дем алыу уйи; Дом учёных Илим-
пазлар уйи; детский ~ балалар уйи; 5.
уст. (заведение, предприятие) уй; ночлеж-
ный ~ кеште цонатугын жай; торговый ~
сауда уйи; < сумасшедший ~ жиллихана;
дать задание на ~ уйге тапсырма бериу;
отказать кому-л. от дома уст. уйге цабыл-
лаудан бас тартыу, уйге цабыл етпеу.
ДОМА нареч. 1. (у себя в доме) уйде; как
~ (быть, чувствовать себя) езиниц уйин-
дей сезиу; будьте как ~! ез уйициздеги-
дей болыцыз!; в гостях хорошо, а ~ лучше
погов. цонацта болыу жацсы, бирац ез уйиц-
де жудэ жацсы (соотв. ез уйим, елец тесе-
гим); 2. (на родине) елде, журтта, жацта;
у нас~ уборка урожая давно началась бизин
ДОМ _________- 202 -________________
жакта егин жыйнау элле цашан басланды;
< у него не все оныц еси дурыс емес,
оган салцынын салып кеткен; оныц дени
cav емес.
ДОМАРКСЙСТСКИЙ прил. марксизм-
нен бурынгы.
ДОЛ1АШНЦИЙ поил. 1. уй..., уйдики;
~ее хозяйство уй хожалыгы; ~яя хозяйка
уй жумысы менен шугылланыушы хаял,
уй жумысындагы хаял; ~ее задание уй
тапсырмасы; ~яя одежда уй кийими; <~ий
адрес уй адреси; 2. (приручённый, не ди-
кий) уй...; ~ие животные уй хайуанлары;
~яя птица уй кусы; 3. (приготовленный
дома) уйде таярланган, уйде дэзирленген,
цолдан исленген; ~ий хлеб уйде исленген
нан; 4. в знач. сущ. мн. домашние (члены
семьи) уй-иши, уйдеги, семьядагы адамлар;
мой ~ие мениц уй-ишим, мениц уйимдеги
адамлар; но ~им обстоятельствам
уй жагдайлары бойынша; по-~ему уйде-
гише, уйдегидей.
ДОМБРА ж. см. домра.
ДОМЕННЦЫЙ прил. домна..., домнада;
~ая печь домна печи.
ДОМЕНЩИК м. домнашы (домна печин-
де ислецши).
ДОМИНАНТА ж. доминанта (негизги.
идея, бас пикир, тийкаргы белей).
ДОМИНИОН м. уст. доминион (Брита-
ния империясыньщ езин-ези басуырыушы
белеги, бурынгы колония).
ДОМИНЙРЦОВАТЬ несов. 1. над кем-
-чем (преобладать) устем болыу, негизги
болыу, тийкаргы болыу; 2. над чем (возвы-
шаться) бийик болып турыу, ецтерилип
турыу; гора ~ует над городом тау цала-
ныц устине ецтерилип тур.
ДОМИНО I с. нескл. домино (маскарад-
льщ кийимшщ тури х;эм сол кииимди кий-
ген адам).
ДОМИНО II с. нескл. (игра) домино
(ойын хрм ондаеы таслар).
ДОМКРАТ м. домкрат (ауыр затларды
кетериуге арналеан механизм).
ДОМНА ж. домна (июйын еритетуеын
печь).
ДОМОВЙТЫЙ прил. хожалыцца уцыплы;
уй шаруашылыгына уцыплы, шаруахор;
~ хозяин хожалыцца уцыплы уй бас-
ШЫСЫ.
ДОМОВЛАДЕЛЕЦ м. жай ийеси.
ДОМОВЛАДЕЛИЦА женск. от домо-
владелец.
ДОМОВЛАДЕЛЬЧЕСКИЙ прил. жай
ийелериниц.
ДОМОВОДСТВО с. уй хожалыгын апа-
рыушылыц.
ДОМОВОЙ м. народно-поэт. жин, эжп-
не, уй пери (славян х,зм. басца халыцларда
душпан ямаса дос рух).
ДОМОВЫЙ прил. уй..., уйдиц.
ДОМОГАТЕЛЬСТВО с. тиленшеклик,
сорамшацлыц.
ДОМОГАТЬСЯ несов. чего сорай бериу,
тилей бериу.
ДОМОЙ нареч. 1. (в свой дом) уйге, уйи-
не; он ушёл ~ ол уйине кетти; 2. (на роди-
ну, в родные места) елпне, уатанына, жур-
тына; съездить ~ на побывку елине барып
цайтыу.
ДОМОЛАЧИВАТЬ несов. см. домоло-
тить.
ДОМОЛОТЙТЬ сов. что айдап болыу,
туйеклеп болыу.
ДОМОНОПОЛИСТИЧЕСКИЙ прил. мо-
нополиядан бурынгы; ~ капитализм эк
монополиядан бурынгы капитализм.
ДОМОРОЩЕННЫЙ прил. 1. (выращен-
ный дома) уйде есирилген, цолда есирил-
ген; 2. перен. ирон, жарамсыз, уцыпсыз,
~ поэт уцыпсыз шайыр.
ДОМОСЕД м. ома л гы, у идеи шыцпай-
тугын адам.
ДОМОСЕДКА женск. от домосед.
ДОМОСТРОЕНИЕ с. жай салыушылык,
жай цурылысы.
ДОМОСТРОЙТЕЛ ьный прил. жай со-
гып шыгаратугын.
ДОМОСТРОЙТЕЛ ьство с. жай салыу-
шылыц.
ДОМОТКАНЦЫЙ прил. цолдан тоцыл-
ган; ~ое полотно цолдан тоцылган полот-
но.
ДОМОУПРАВЛЕНИЕ с. жай басцарма-
сы.
ДОМОХОЗЯИН м. хожалыц басшысы,
уй ийеси.
ДОМОХОЗЯЙКА ж. 1. женск. от домо-
хозяин; 2. (домашняя хозяйка) уй жумысы
менен шугылланыушы хаял.
ДОМОЧАДЦЫ мн. (ед. домочадец л)
уст. уй-иши, бала-шага, от басы.
ДОМРА ж. дуутар, домбыра.
ДОМРАБОТНИЦА ж. (домашняя работ-
ница) биреудин уйинде ислейтугын хаял,
жалланып ислеушп хаял.
ДОМРЙСТ м. дуУтаршы, домбырашы.
ДОМЧА||ТЬ сов. кого-что, разг, шабысы
менен жеткериу, шабысы менен апарыу, тез
жеткизиу, тез апарыу; лошади мигом ~.чи
меня атлар мени жудэ тез жеткерди.
ДОМЧАТЬСЯ сов. шауып жетиу, шабысы
менен барыу, тез жетиу.
ДОНАШИВАТЬ несов. см. доносить I
ДОНАШИВАТЬСЯ несов. см. доносить-
ся I.
ДОНЕЛЬЗЯ нареч. разг, жудэ, шамадан
тыс, цэдден артыц, айтарсыз; он ~ упрям
о л жудэ хэм ежет.
ДОНЕСЕНИЕ с. маглыумат, хабар, ме-
лимлеме, билдириу; сделать маглыумгт
бериу.
ДОНЕС]|ТЙ I сов. кого-что 1. (до места)
жеткериу, жеткизиу, кетерип барыу, алып
барыу; 2. (домчать) шабысы менен жетке-
риу, шабысы менен апарыу, тез жеткизиу,
тез апарыу; лошади ~лй нас за два часа
атлар бизлердц еки сааттыц ишинде тез
жеткерди.
ДОНЕСТЙ II сов. 1. очём (доложить, сооб- >
щить) билдириу, хабарландырыу, хабар
бериу; 2. на кого-что (сделать донос) |
устинен арза бериу, шагым етиу, молим
етиу.
ДОНЕСЦТЙСБ сов. 1. (до слуха) есити-
лиу, келип жетиу; издалека — лась песня
узацтан цосыцтыц сеси еситилди; 2. (дой-
_______________________________________- 2оз - ___________________________ДОП
ти до сведения) барып жетиу; весть о смер-
ти брата ~лась и до них агасыныц цайтыс
болтаны тууралы хабар оларта да барып
жетти.
ДОНИЗУ нареч. теменине дейин, тубине
дейин, теменге шейин, теменге бартанша;
сверху ~ жоцарыдан теменге дейин, басы-
нан аятына дейин.
ДОНИМАТЬ несов. см. донять.
ДОННИК м. бот. туйе буршац.
ДОНОР м. донор (ауырыуларга хрм
жарадарларга жибериу ушын к,ан бериуши
адам).
ДОНОРСКИЙ прил. донор...; донорлыц;
~ пункт донор пункты.
ДОНОРСТВО с. доноршылыц.
ДОНОС м. устинен берилген арза, ша-
тым, айтып барыу, сез жеткериу.
ДОНОСИТЬ I сов. 1. кого-что (окончить
носить) тасып питириу; 2. что (износить)
тоздырыу; ~ одежду кийимди тоздырыу;
3. кого (родить в срок) уацтында тууыу,
уацтында босаныу.
ДОНОСИТЬ II несов. см. донести I.
ДОНОСИТЬ III несов. см. донести II.
ДОНОСИТЬСЯ I сов. (износиться) то-
зыуы жетилиу, тоздырылыу, генериу.
ДОНОСИТЬСЯ II несов. см. донестись I.
ДОНОСЧИК м. уСтинен арза бериу-
ши, шагым арза жазыушы, сез жеткериу-
ши.
ДОНОСЧИЦА женск. от доносчик.
донья, доньев и т. д. им., род. п. мн. от
ДНО.
ДОНЫНЕ нареч. уст. усы кунге дейин,
цэзирге дейин, усы уацытца шейин.
ДОНЯТЬ сов. кого-чем, разг, патенте кел-
тириу, бийзар етиу, мазасын алыу; он
донял меня своими просьбами ол езиниц
етинишлепи менен мени бийзар етти.
ДООКТЯБРЬСКИЙ прил. Октябрьге
дейинги, Октябрьден бурынгы.
ДО ОТВАЛА в знач. нареч. разг, эбден
тойганша, кегирдегине келгенше; на-
есться ~ эбден тойганша жеу-
ДОПАХАТЬ сов. что сурип болыу, ай-
дап болыу, питириу; ~ поле атызды су-
рип болыу.
ДОПАХИВАТЬ несов. см. допахать.
ДОПЕВАТЬ несов. см. допеть.
ДОПЕКАТЬ несов. см. допечь.
допекаться несов. см. допечься.
ДОПЕТЬ сов. что айтып болыу, акы-
рына дейин айтыу; ~ песню цосыцты ай-
тып болыу.
ДОПЕЧАТАТЬ сов. что 1. (кончить пе-
чатать) басып болыу, басып питириу;
2. (напечатать дополнительно) досымша
басыу; ~ ещё несколько экземпляров кни-
ги жэне китаптыц бир неше данасын цосып
басып шыгарыу.
ДОПЕЧАТЫВАТЬ несов. см. допечатать.
ДОПЕЧЬ сов. 1. что (кончить печь)
писирип болыу, цатырып болыу, жауып
тамамлау; ~ пирог пирогти писирип бо-
лыу; 2. кого, чем, перен. разг, (донять)
бийзар етиу, мазасын алыу; он допёк меня
своими жалобами ол мени езиниц арызлары
менен бийзар етти.
ДОПЕЧЬСЯ сов. ппсиу, писип болыу;
хлеб допёкся нан писип жетти.
ДОПИВАТЬ несов. см. допить.
ДОПИСАТЬ сов. что жазып питириу,
ацырына дейин жазыу, цалганын жазып
болыу; салып болыу (картину); ~ письмо
хатты жазып питириу.
ДОПИСЫВАТЬ несов. см. дописать.
ДОПЙТЬ сов. что ишип питириу, изине
дейин ишиу, дым цалдырмай ишиу; ~ мо-
локо сутти ишип болыу.
ДОПЛАТ(|А ж. 1. (действие) цосымша
телеу, цосымша пул телеу, цосымша хацы
бериу; 2. (дополнительная плата) цосым-
ша телеу, цалганын телеу, цосымша пул,
цосымша хацы; письмо с ~ой ацша телеп
алатугын хат.
ДОПЛАТИТЬ сов. что, кому цосымша ац-
ша телеу, цосымша хацы бериу, телеп
болыу; ~ пять копеек цосымша бес тийин
телеу.
ДОПЛАЧИВАТЬ несов. см. доплатить.
ДО ПЛ НЕСТИСЬ сов. до кого-чего, разг.
суйрелип жетиу, зордан жетиу; он еле
~ёлся до дому о л уйине зорга жетти-
ДОПЛЫВАТЬ несов. см. доплыть.
ДОПЛЫЦТЬ сов. до кого-чего жузип
жетиу, жузип барыу; минип барыу (на
чём-л.); ~ть до берега жагага дейин жузип
барыу; мы ~ли на пароходе до Астрахани
бизлер Астраханьга дейин пароходца ми-
нип бардыц.
ДОПОДЛИННО нареч. уст. айдан аныц,
айкын, хацыйцат; мне это ~ известно
маган бул айдан аныц.
ДОПОДЛИННЫЙ И прил. уст. айдай
аныц, айцын, хацыйцат; ~е сведения
аныц маглыуматлар.
ДОПОЗДНА нареч. уллы жатарга дей-
ин.
ДОПОЛЗАТЬ несов. см. доползти.
ДОПОЛЗТЙ сов. до кого-чего ецбеклеп
жетиу, жер бауырлап барыу.
ДОПОЛНЕНИЕ с. 1. (действие) толыц-
тырыу, цосымшалау, устемелеу; 2. цосым-
ша, устеме; ~ к резолюции резолюцияга
цосымша; ~ статьи новыми материалами
мацаланы жаца материаллар менен то-
лыцтырыу; в ~ к чему-л. цосымша ретин-
де, цосымша туринде; 3. грам. толыцлауыш;
прямое ~ туура толыцлауыш; косвенное ~
цыя толыцлауыш.
ДОПОЛНЕННЦЫЙ 1. прич. от допол-
нить; 2. прил. толыцтырылган; исправ-
ленное и ~ое издание дузетилген хэм
толыцтырылган басылыуы.
ДОПОЛНИТЕЛЬНО нареч. цосымша тур-
де, цосымша етип, цосымша, устеме, усте-
ме ретинде, тагы, жэне.
ДОПОЛНЙТЕЛ ЬНЦЫЙ прил. 1. цосым-
ша, устеме; ~ая подписка на газеты га-
зетларга цосымша жазылыу; ~ый приказ
воен, цосымша буйрыц; 2. грам. толыцлау-
шы; ~ое придаточное предложение толыц-
лаушы багыныццы гэп.
ДОПОЛНИТЬ сов. кого-что, чем цосыу,
толыцтырыу, цосымшалау; ~ свой рассказ
новыми подробностями ез гуррицин жаца
майда-шуйделер менен толыцтырыу.
ДОП
— 204 —
ДОПОЛНЯТЬ несов. см. дополнить; ~
ДРУГ друга бириникин бири толыцтырыу,
биринин. айтпатанын бири айтыу.
ДОПОЛУЧАТЬ несов. см. дополучить.
ДОПОЛУЧИТЬ сов. что калганын алыу,
досып алы У; ~ разницу в зарплате мий нет
х,ацыныц далганын цосып алыу.
ДОПОТОПНЫ ||Й прил. разг, генерген,
ески, атам замангы; взгляды атам за-
мангы кез дараслар.
ДОПРАШИВАТЬ несов. см. допросить.
ДОПРИЗЫВНИК ж. допризывник (эскер-
ге шацырылыу жасына толган жигит).
ДОПРИЗЫВНЦЫЙ прил. эскерге дей-
инги, эскер алды, армияга шекемги; ~ый
возраст эскер алды жас; ~ая подготовка
эскер алды таярлыд.
ДОПРОС м. copay, copay алыу, жуУап
алыу, тергеу; перекрёстный ~ жэн-жадтан
copay алыу; подвергнуть ~у copay алыу;
снять ~ с подсудимого сотланыушыдан
тергеу алыу.
ДОПРОСИТЬ сов. кого copay алыу, тер-
геу алыу; ~ обвиняемого айыпланыушыдан
copay алыу.
ДОПРОСИТЬСЯ I сов. чего и с неопр.,
разг, сорап тилегине жетиу, кендириу,
дайыл ети^; его не допросишься пойти
куда-л. бир жацца барыуга оны кендире
алмайсыз.
ДОПРОСИТЬСЯ II сов. разг, (разузнать)
сорап билиу; мы не могли кто он та-
кой оныц ким екенин сорап биле алма-
дыц.
ДОПРЫГАТЬ сов. см. допрыгнуть.
ДОПРЫГАЕТ ЬСЯ сов. разг, ацырында
жаманлыцца ушырау, бир бэлеге ушы-
рау; что, ~лся? бир бэлеге ушырадыц
ба?
ДОПРЫГИВАТЬ несов. см. допрыгнуть.
ДОПРЫГНУТЬ сов. ыргып жетиу, секи-
рип жетиу.
ДОПУСК м. 1. (право входа) кириу рух-
саты; иметь ~ к чему-л. кириуге рухсаты
болыу; 2. тех. шек (техникалыц деталь-
ларды таярлаган уацытта керсетилген
нормадан шыцпау ушын белгиленген ец
жоцарны дгреже).
ДОПУСКА ||ТЬ несов. см. допустить; я
~ю, что это могло случиться бул нэрсе-
нин, болыуы да мумкин деп айта аламан;
я не ~ю этой мысли мен бундай деп ойла-
майман.
ДОПУСКА ||ТЬСЯ несов. рухсат етилиу,
жол цойылыу; ~ться к секретной работе
жасырын жумысда рухсат етиу; это не
~ется буган рухсат етилмейди.
ДОПУСТИМ 1|ЫЙ прил. мумкин, жол
цойылган, ыцтыяр берилген; это вполне
~о буныц болыуы мумкин.
ДОПУСТИТЬ сов. 1. кого-что, до кого-
-чего, к кому-чему жибериу, рухсат етиу;
жол цойыу; ~ к больному аурыуды кериу-
ге рухсат етиу; ~ к экзаменам экзаменлер-
ге жибериу; 2. что (предположить) ойлау,
айтыу, шамалау, болжау, уйгарыу; до-
пустим, что это так усындай деп-ац ай-
гайыц; допустим, что он прав айтайыц,
оныки дурыс-ац болсын; 3. что (позволить)
жол цойыу, рухсат етиу, ыцтыяр бериу;
этого ~ нельзя буган жол цойыута бол-
майды; < ~ ошйбку цэтелесиу, жацылы-
сыу, алжасыу, билмеслик етиу.
ДОПУЩЕНИЕ с. 1. (действие) рухсат
етиу, ыцтыяр бериу, жол цойыу; 2. (пред-
положение) шама, болжама.
ДОПЫТАТЬСЯ сов. разг, билиу, аныц-
лау; я~лся, где он был мен оныц цай жер-
де болганын билдим.
ДОПЫТЫВАТЬСЯ несов. см. допытаться.
ДОПЬЯНА, ДОПЬЯНА нареч. разг, мэс
болтанша, пьян болганша; напиться ~
мэс болтанша ишиу.
ДОРАБАТЫВАТЬ несов. см. доработать.
ДОРАБОТАТЬ сов. 1. (проработать)
ислеу; ~ до утра тац атцанша ислеу; 2.
что (доделать) дузетиу, ислеп питкериу,
кемисин питириу; этот проект необходимо
~ бул проектиц кемесин ислеп питириу
керек.
ДОРАБОТАТЬСЯ сов. до чего, разг, кеп
ислеп бир нэрсеге шатылыу.
ДОРАБ0ТКЦА ж. дузетиу, ислеп пит-
кериу, кемисин питириу; вернуть руко-
пись на ~у цол жазбаны кемисин питириу
ушын цайтып бериу.
ДОРАСТАТЬ несов. см. дорасти.
ДОРАСТЙ сов. до чего 1. есип жетиу;
дерево доросло до самой крыши тал жай-
дын, тебесине дейин есип жетти; 2. (до-
стичь какого-л- возраста) белгили жасца
жетиу; 3. перен. (развиться) есиу, есип
жетисиу; мы ещё не доросли до того, что-
бы... бизлер еле... дэрежесине есип жетис-
педик...
ДОРВАТЬСЯ сов. до чего, разг, мумкин-
шилик тууыу, мумкиншилик алыу, же-
тиу-
ДОРЕВОЛЮЦИОННЫЙ прил. револю-
циядан бурынгы, революцияга дейинги,
революцияга шекемги.
ДОРЕЗАТЬ сов. что кесип болыу, кесип
питириу.
ДОРЕЗАТЬ несое. см. дорезать.
ДОРЕФОРМЕННЫЙ прил. реформадан
бурынгы, реформага дейинги, реформата
шейинги.
ДОРИСОВАТЬ сов. кого-что сууретти
салып питириу.
ДОРИСОВЫВАТЬ несов. см. дорисо-
вать.
ДОРОГ|[А ж. 1. жол; шоссейная ~а тас
жол; просёлочная ~а ауыл арасындаты
жол, арба жол; железная ~а темир жол;
сбиться с ~и 1) жолдан адасыу; 2) перен.
жолдан шыгыу, жолдан адасыу, цэтеле-
сиу; у самой ~и жолдыц бойыида; при ~е
жолдыц цасында; быть в ~е жолда болыу;
2. (путешествие) сапар, саяцат, жол;
дальняя ~а узац жол; на половине ~и
(напр. остановиться) I) ярым жолда,
жолдыц жартысында; 2) перен. питкермей,
шала етип; прислать письмо с ~и жолдан
хат жибериу; отправиться в ~у сапарга
шыгыу; 3. (место прохода или проезда)
жол; уступить ~у жол бериу; ~у! жол
берин,!; идтй своей ~ой 1) ез жолы менен
журиу; 2) перен. ез ацылы менен болыу.
._______________________________________- 205 - ______________________________ДОС
езинше хэрекет етиу; стать кому-л. попе2
рёк ~и биреуге гедирги жасау, тосцынлыц
жасау; <> по ~е (попутно) жол-женекей,
жол-шубай; мне с вами по ~е сиз бенен
жолдас екенбиз; туда ему и ~а! оган
кереги сол еди!, сазайын тартыпты!; ска-
тертью ~а! келсец де кетсец де ыцтыяр
езицде!, келемен десен, ылашыц!, кетемен
десен, жол ашык!
ДОРОГО нареч. 1. (по дорогой цене) цым-
бат; ~ купить цымбат сатып алыу; 2. пе-
рен. цымбатца тусиу, кеп куш жумсау;
успех ему ~ достался ол жетискенликке
кеп куш пенен еристи; <• ~ бы я дал,
чтобы... ушын... мен не десен, де берер
едим.
ДОРОГОВЙЗНА ж. цымбатшылыц, цэ-
ЦЭТШИЛИК.
ДОРОГОЙ нареч. жолда, жол-женекей,
жол-шубай, жол бойы; ~ поговорим жол-
да гэплесермиз, жол-шубай гуррицлесер-
миз.
ДОРОГОЙ прил. 1. (ценный, дорогостоя-
щий) цымбат, цымбатлы, бацалы; 2. перен.
цымбатлы, бах.алы, цэдирли; ваши сове-
ты для меня дороги сизин, кецесициз мениц
ушын бахады; дорог каждый день хэр бир
кун цэдирли; 3. цэдирли, цымбатлы, эзиз,
суйикли; ~бй друг цэдирли дос; мы ра-
ды ~йм гостям цэдирлн мийманлардыц
келгенине цууанышлымыз.
ДОРОДНОСТЬ ж. жоталылыц, сымбат-
лылыц, келбетлилик.
ДОРОДНЫЙ прил. жоталы, сымбатлы,
келбетли.
ДОРОЖАТЬ несов. цымбатыу, бахасы
кетерилиу.
ДОРОЖЕ сравнит, ст. от прил. дорогой
и нареч. дорого цымбатырац, бахалырац;
он для меня дороже всех маган ол бэри-
нен-де цымбатырац.
ДОРОЖЙТЬ несов. кем-чем цэдирле^,
бадалау, улкен эх,мийет бериу, сацла^;
~ честью намысты сацлау; ~ своим вре-
менем езинин. уацтын цэдирлеу-
ДОРОЖКЦА ж. 1. соцпац, сурлеу, аяц
жол; расчистить ~и в саду багтагы соц-
пацты тазалау; 2. спорт, жолша; беговая
~а жууырыу жолшасы; 3. (узкий ковёр,
половик) енсиз узын гилем, бир ен алаша;
<* лётная ~а ав. самолёт ушыу хэм цоныу
жолы. _
ДОРОЖИЦЫЙ прил. жол...; ~ое строи-
тельство жол цурылысы; ~ые впечатления
жол тэсирлери; ~ый костюм жол костюми,
жол кийими; -О- ~ый мастер жол мастери.
ДОСАДНА ж. екиниш, цорлыц, ыза,
пушайман; какая ~а! недеген пушайман-
лыц!, цандай екиниш!; с ~ы ызаланып,
ызага шыдамай.
ДОСАДИТЬ сов. кому-чему, чем екннди-
риу, ызала^, жанына тийиу, ренжитиу.
ДОСАДНО нареч. и безл. в знач. сказ, пай
нетесец, \эй нетесен,, эттегеней. екиниш,
ыза, цорлыц; мне ~ меннн, цорльиым
келеди.
ДОСАДНЦЫЙ прил. екиниш..., екиниш-
ли, екинерлик, ызалы, цорлыцлы, пу-
шайманлы; ~ая ошибка екинишли цэте.
ДОСАДОВАТЬ несов. на кого-что еки-
ниу, ызаланыу, цорлыгы келиу.
ДОСАЖДАТЬ несов. см. досадить.
ДОСЕЯТЬ сов. что 1. (окончить посев)
егип питириу, егип болыу, сеуип тамамлау;
2. (окончить просеивание) елеп питириу,
елеп тамамлау, елеп болыу.
ДОСИДЕТЬ сов. до чего ацырына дейин
отырыу, отырып цалыу; ~ до конца засе-
дания мэжилистиц ацырына дейин оты-
рыу.
ДОСИЖИВАТЬ несов. см. досидеть.
доек IIА ж. тахта, тахтай, доска; дубо-
вая ~а емен тахта; классная ~а класс
тахтасы; шахматная ~а шахмат тахтасы;
наборная ~а полигр. хэрип жыйнау дос-
касы; -О- ~а почёта хуРмет Доскасы; мемо-
риальная ~а ескерткиш доскасы; ставить
на одну доску с кем-л. бирдей царау; от
~й до ~й бастан ацырына дейин.
ДОСКАЗАТЬ сов. что, кому айтып пи-
тириу, айтып таусыу, ацырыиа дейнн
айтыу, цалганын айтып болыу.
ДОСКАЗЫВАТЬ несов. см. досказать.
ДОСКАКАТЬ сов. до кого-чего шауып
жетиу.
ДОСКОНАЛЬНО нареч. толыгы менен,
ийиесинен жибине дейин, бирим-бирим;
~ известно, что...толыгы менен мэ-
лим.
ДОСК ОНАЛ ЬНЦЫЙ прил. толыц, ий-
несинен жибине дейин, бирим-бирим; ~ое
изучение чего-л. толыц изертлеу.
ДОСЛАТЬ сов. что, чего, кому цалганын
жибериу, цосымша жиберну, салыу; ~
деньги ацшаныц цалганын жибериу.
ДОСЛЕДОВАНИЕ с. юр. цосымша тек-
сериу, цайта тексериу, цайта тергеу; на-
править дело на ~ исти цосымша тексериу-
ге жибериу.
ДОСЛЕДОВАТЬ сов. что, юр. цосымша
тексериу, цайта тергеу; ~ дело цсти цо-
сымша тексериу. '
ДОСЛОВНО нареч. сезбе-сез, езгериссиз;
передавать ~ сезбе-сез айтып бериу, сез-
бе-сез жетириу; переводить ~ сезбе-сез
аударыу.
ДОСЛОВНЫЙ прил. сезбе-сез, езгерис-
сиз; ~ перевод сезбе-сез аударма.
ДОСЛУЖЙТЬ сов. до чего ...дейин хыз-
мет етиу, ...дейин жумыс ислеу; ~ до
пенсии пенсия алыуга дейин хызмет ис-
леу.
ДОСЛУЖИТЬСЯ сов. до чего ...дейин
хызмет етиу, ...дейин жумыс ислеу; ~ до
пенсии пенсия алыуга дейин хызмет
етиу.
ДОСЛУШАТЬ сов. кого-что ацырына
дейин тыцлау; ~ до конца курс лекций
лекциялар курсын ацырына дейин тыц-
лау-
ДОСЛУШИВАТЬ несов. см. дослушать.
ДОСМАТРИВАТЬ несов. см. досмотреть.
ДОСМОТР м. нэзиретлеу, царау, тек-
сериу; таможенный ~ бажыханалыц тек-
сериу.
ДОСМОТРЕТЬ сов. что 1. (до конца)
ацырына дейин кериу, аяеына дейин ца-
рау, тууел царап шыгыу; ~ пьесу пьесаны
дос
— 206 —
ацырына дейин кериу; 2. (произвести до-
смотр) тексериу, барлау, кериу; ~ товары
на гранйце затларды шегарада тексерип
шыгыу; < • не ~ чего-л. абайламай цалыу.
ДОСМОТРЩИК м. нэзиратшы, барлау-
шы, тексериуши, цараушы; таможенный ~
бажыхана нэзиратшысы.
ДОСОХНУТЬ сов. эбден кебиу, жудэ
цуурау. _
ДОСПАЦТЬ сов. до чего и без доп. ...дей-
ин жатыу, ...дейин уйыцлау; ~ть до утра
азанга дейин уйыцлау; я сегодня не ~л
мениц бугпн уйцым кемис болды.
ДОСПЕВАТЬ несов. см. доспеть.
ДОСПЁ||ТЬ сов. разг, эбден писип же-
тиу, жудэ писиу; фрукты ещё не ~ли
мийуелер еле писип жеткен жоц.
ДОСПЕХИ мн. ист. (ед. доспех м.) сауыт-
-сайман, царыу-жарац; урыс кийимлери;
рыцарские ~ рыцарьдыц царыу-жарацла-
ры.
ДОСРОЧНО нареч. муддетинен бурын,
уацтынан бурын, мэулетинен бурын; вы-
полнить план ~ планды муддетинен бурын
орынлау.
ДОСРОЧНЦЫЙ прил. муддетинен бурын,
уацтынан бурын, мэулетинен бурын; ~ое
выполнение плана планныц муддетинен бу-
рын орынланыуы.
ДОСТАВАТЬ несов. см. достать.
ДОСТАВАТЬСЯ несов. см. достаться.
ДОСТАВИТЬ сов. 1. кого-что жеткизиу,
жеткизип бериу, жетириу, тапсырыу, апа-
рып бериу, экелип бериу; ~ на дом уйине
экелип бериу; ~ в целости аман-сау эке-
лип бериу; ~ письмо по адресу хатты ад-
реси бойынша жеткизип бериу; 2. что
кому болдырыу, бериу, туудырыу, туу-
гызыу, келтириу; ~ удовольствие хэз бе-
риу; ~ возможность мумкиншилик туу-
гызыу; ~ беспокойство тынышсызлык
туудырыу.
ДОСТАВКЦА ж. жеткизиу, жеткизип
бериу, тапсырыу, апарып бериу, экелип
бериу; с ~ой на дом уйине апарып бериу
шэрти менен; ~а писем хатларды апарып
бериу.
ДОСТАВЛЯТЬ несов. см. доставить.
достАтуок м. 1. (материальная обес-
печенность) мол, молшылыц, баршылыц,
цургыншылыц; жить в полном ~ке толыц
молшылыцта жасау; 2. (изобилие) жет-
киликлилик; имеющиеся в ~ке това-
ры жеткиликли болган товарлар; 3. мн.
достатки разг, (доходы) мал-мулклик, та-
быс.
ДОСТАТОЧНО 1. нареч. жетерли, жетер-
лик, жеткиликли, жеткендей, айтарлыц-
тай, эдеуир; ~ сйльный айтарлыцтай
кушли, жетерликтей кушли; 2. в знач.
сказ, (довольно, хватит) болды, жеткилик-
ли; ~, замолчйте! жеткиликли, цысцар-
тыц!; 3. в знач. сказ, жетерли, жеткилик-
ли; ~ взглянуть, чтобы... ушын бир царау
жеткиликли; у него книг для занятий
оныц оцыуга керекли кптабы жеткиликли;
этого было ~ соныц ези жетерли.
ДОСТАТОЧНЫ || Й прил. жетерлик, жет-
киликли, мол, тэуирац, эдеуир; -~й срок
жетерли муддет; это ~е основания для
отказа усыныц ези бас тартыу ушын жет-
киликли тийкар бола алады.
ДОСТАТЬ сов. 1. до кого-чего бойы же-
тиу, тийгизиу, жеткизиу; ~ рукой до фор-
точки цолын форточкага жеткизиу; 2. что
(взять) алыу; ~ кнйту с полки китапты
текшеден алып бериу; ~ платок из кар-
мана цалтасынан орамалын алыу; 3. что
(приобрести, получить) табыу, алыу; ~ би-
лет в театр театрга билет табыу.
ДОСТА||ТЬСЯ сов. кому-чему 1. (при
раздаче, разделе) жетиу, тусиу, тийиу,
тийисиу, долга тийиу, цалыу; мне ~лась
хорошая книга маган жацсы китап тусти;
2. безл. разг, (получить нагоняй) жазасын
тартыу, сазайын тартыу, жазаланыу, кей-
ис еситиу; ему ~лось от отца оган экеси
сазайын тарттырды; 3. безл. (выпасть
на долю) пайына тийиу.
ДОСТИГАТЬ несов. см. достигнуть.
ДОСТЙГ||НУТЬ сов. чего 1. жетиу, барып
жетиу; ~нуть берега жагага жетиу; 2. же-
тиу, ерисиу; ~нуть цели мацсетке жетиу;
~нуть успеха в чём-л. табысца ерисиу;
3. чего жетиу, барыу, келиу; мороз ~ соро-
ка градусов сууыц цырц градусца дейин
жетти; трава ~ла человеческого роста
шеп есип адамныц бойына келди.
ДОСТИЖЁНИЦЕ с. 1. (действие) жети-
сиу, ерисиу; по ~и совершеннолетия ер
жеткен соц; 2. (успех) жетискенлик, ерис-
кенлик, табыс; ~я науки и техники илим-
ниц хэм техниканыц жетискенликлери.
ДОСТИЖИМЫЙ прил. цолдан келерлик,
жетисерлик, мумкин болатугын.
достйч ь сов. см. достигнуть.
ДОСТОВЕРНО нареч. аныц, рас; ~ из-
вестно, что...аныц белгили.
ДОСТОВЕРНОСТЬ ж. хакыйдатлыд,
дурыслык, шынлыд, аныдлыд; проверить
~ сведений хабарлардыц аныдлыгын тек-
сериу.
ДОСТОВЕРНЫ ||Й прил. хацыйцат, ду-
рыс, шын, аныц; ~е сведения хацыйцат
маглыуматлар; узнать из ~х источников
ец аныц маглыуматлардан билиу.
ДОСТОИНСТВ ||О с. 1. адамгершилик, ар,
намыс, аброй, цэдир, цэсийет; чувство
собственного -~а ез цэдирин билиу; дер-
жаться с ~ом аброй сацлау, езин тута
билиу; 2. (положительное качество) баха-
лылыц, кэдирлилик, жацсы жагы, баха-
лылыц, цэсийет; ~о книги китаптыц ба-
халылыгы; 3. (стоимость) баха, цун;
облигация ~ом в десять рублей бахасы
он манатлыц облигация; <> оценить по ~у
цэдирлилигине царай баха бериу.
ДОСТОЙНО нареч. ылайыцлы турде.
ДОСТОЙНЦЫЙ прил. 1. (заслуживающий)
минасып, ылайыц, турарлыц; орынлы; ~ый
внимания дыццатца ылайыц; ~ый похва-
лы мацтауга турарлыц; 2. (почтенный)
хурметли, минасып, цэдирли, иззетли;
<~ый человек иззетли адам; 3. (справедли-
вый, заслуженный) хурметли, цэдирли;
~ая награда хурметли сыйлыц.
ДОСТОПАМЯТНЫЙ прил. уст. умытыл-
мас.
— 207 —
ДОХ
ДОСТОПРИМЕЧАТЕЛЬНОСТ IIЬ ж.
кеуил белерлик, кеуил аударарлыц, нэзер
аударарлыц, цызыцтырарлыц; осматри-
вать ~и Москвы Москваныц кеуил ауда-
ратугын жерлерин керип шыгыу.
ДОСТОПРИМЕЧАТЕЛЬНЫЙ прил.
кеуил белерлик, кеуил аударарлыц, нэзер
аударарлыц, цызыцтырарлыц.
ДОСТОЯНИЕ с. 1. (имущество, состоя-
ние) мулк, дунья, байлыц; народное ~
халыц мулки; 2. перен. ийгилик; в СССР
наука стала ~м масс илим СССРда халык
ийгилигине айланды.
ДОСТРАИВАТЬ несов. см. достроить.
ДОСТРОИТЬ сов. что дурып питириу,
салып болыу.
ДОСТРОЙКА ж. дурып питириу, салып
болыу.
ДОСТУП м. кириу, кириу мумкиншили-
ги, барыу; свободный ~ еркин кириу;
право ~_а кириу хуцуцы.
ДОСТУПНОСТЬ ж. 1. (местности) жолы
ашыдлыд, дол жетерлик; 2. перен. ту-
синиклилик, долайлылыд, жениллилик,
ацсатлыд; ~ изложения сейлеудин ту-
синиклилигп; 3. (цен) арзанлыд.
ДОСТУПН ЦЫЙ прил. 1. (о местности)
долайлы, онай, барып болатугын; 2. перен.
(понятный) тусиникли, жецил, ацсат; ~ое
изложение тусиникли баянлама; 3. (дешё-
вый) арзан; ~ые цены арзан бахалар;
4. (простой в обращении) эпиуайы, эл-
пайым, киши пейил.
ДОСТУЧАТЬСЯ сов. разг, тыдылдатыу,
цагыу.
ДОСУГ м. бос уацыт, дол бос уацыт;
на ~е истен бос уацытта, дол бос уацытта;
в часы ~а цолдыц бос уацытларында.
ДОСУЖИцЙ прил. разг, бийкар, истен
бос уацыт, иси ериккен; ~е разговоры
иси ериккенде айтылган гуррицлер.
ДОСУХА нареч. эбден кепкенше, кеуген-
ше, ыгалы цалмаганша, цургац болганша;
вытереть ~ ыгалы цалмаганша суртиу.
ДОСЧИТАТЬ сов. 1. до чего (просчитать)
санау; 2. что (окончить считать) санап
болыу, санап питириу, санап тамам-
лау.
ДОСЧИТЫВАТЬ несов. см. досчитать.
ДОСЫЛАТЬ несов. см. дослать.
ДОСЫПАТЬ сов. что, чего толганша
салыу, толтырыу; ~ мешок цалтага тол-
ганша салыу, цалтаны толтырыу.
ДОСЫПАТЬ I несов. см. доспать.
ДОСЫПАТЬ II несов. см. досыпать.
ДОСЫТА, ДОСЫТА нареч. 1. тойганша;
накормить ~ тойганша ауцатландырыу;
2. (вдоволь) шери тарцаганша, жыйрыгын
жазганша; наговорйться ~ шери тарца-
ганша сейлесиу.
ДОСЫХАТЬ несов. см. досохнуть.
ДОСЮДА нареч. разг, усыган дейин,
усы жерге шейин.
ДОСЯГАЕМОСТ || Ь ж. цол жетерлик,
жетиуге болатугын, барыуга болатугын;
быть вне пределов ~и жетпейтугын жерде
болыу.
ДОСЯГАЕМЫЙ прил. уст. цол жетер-
лик, жетерлик, барыуга болатугын.
дот м. (долговременная огневая точка)
воен, дот (узац уацыт оц атыу точка-
сы).
ДОТАСКИВАТЬ несов. см. дотащить.
ДОТАЦИ Я ж. дотация (артыц расход-
ларды жабыу ушын цгрханаларга, мэке-
мелерге цам шелкемлерге мамлекет таре-
пине н берилетугын ацшалай жзрдем); по-
лучать ~ю дотация алыу.
ДОТАЩИТЬ сов. кого-что жеткизиу, жет-
кериу, суйреп апарыу, экелиу.
ДОТЛА нареч. тубине жеткенше. пу-
тинлей, нэрсе цалдырмай, дым цалмай,
тып-тыйпыл, дымы цалмаганша; сгореть ~
дым цалмай жанып кетиу.
ДОТОШНЫЙ прил. разг, билгиси ке-
летугын, цызыгатугын, цазымыр.
ДОТРАГИВАТЬСЯ несов. см. дотронуть-
ся.
ДОТРОНУТЬСЯ сов. до кого-чего тийиу,
тийип кетиу.
ДОТЯГИВАТЬ несов. см. дотянуть.
ДОТЯГИВАТЬСЯ несов. см. дотянуться.
ДОТПЯНУТЬ сов. 1. кого-что, до кого-
-чего (дотащить) кетерип апарыу, жет-
кизиу; 2. что, до чего, разг, созыу, тартыу;
~ ян уть верёвку до столба жипти багана-
га дейин тартыу; 3. до чего, разг, (дожить)
жасау, жетиу, емир суриу; больной не
~янет до весны науцас бэхэрге дейин
жете ал мае.
ДОТЯНУТЬСЯ сов. до кого-чего 1. (до-
стать, дотронуться) жеткериу, жеткизиу;
2. (до какого-л. места) зорга барыу, зор-
га жетиу; 3. перен. (о времени) созылыу,
дауам етиу.
ДО УПАДУ в знач. нареч. разг, ишек
силеси цатканша, жыгылганша, цулаган-
ша; смеяться ~ ишек силеси цатцанша
кулиу.
ДОУЧИВАТЬ несов. см. доучить.
ДОУЧИВАТЬСЯ несов. см. доучиться.
ДОУЧЙТЬ сов. 1. кого ацырына дейин
оцытыу, оцытыу, питкергенше оцытыу;
~ сына в институте баласын институтты
питкергенше оцытыу; 2. что ацырына дейин
билиу, ацырына дейин уйрениу; ~ сти-
хотворение цосыцты ацырына дейин уйре-
ниу.
ДОУЧЙТЬСЯ сов. 1. (закончить обуче-
ние) оцыуды питириу; 2. до чего оцыу;
~ до зимы цыеца дейин оцыу.
ДОХА ж. доха (жуни сыртына цэм
ишине царапан постын).
ДОХЛЫЙ прил. 1. (о животных) ели,
елген; 2. перен. разг, (хилый) арыц, сы-
цылсыз.
ДОХНУТЬ несов. дарам елип цалыу,
цырылып цалыу.
ДОХНИУТЬ сов. и однокр. 1. разг, дем
шыгарыу; ~й-ка на меня! цэне маган
царап демицди шыгар!; 2. перен. (подуть)
есиу; -~ул слабый ветерок елпец самая
ести; <> ~уть некогда мурын суцгириуге
цол тиймейди.
ДОХОД м. доход, кирис, табыс, пайда;
национальный ~ милли доход; годовой ~
жыллыц доход; трудовые ~ы мийнет табы-
сы; приносить ~ табыс келтириу.
дох_________________- 208 -_________________
дохцодйть несов. см. дойти; не ~одя
до этого места усы жерге жетпестен;
руки не -~6дят цолым тиймейди.
ДОХОДНОСТЬ ж. доходлылыц, кирис-
лик, табыслыц, пайдалылыц; увеличить ~
предприятия кэрхананыц доходлылыгын
арттырыу.
ДОХОДИ ЦЫЙ прил. доходны, кирисли,
табыслы, пайдалы; -~ая статья бюджета
бюджеттиц кирис статьясы.
ДОХОДЧИВЦЫЙ прил. тусиникли, ацсат
тусинетугын; <~ая пьеса тусиникли пьеса.
ДОЦВЕСТЙ сов. гуллеп болыу, толыд
гул ашыу.
ДОЦВЕТАТЬ несов. см. доцвестй.
ДОЦЁНТ м. доцент (жоцаргы оцыу ор-
ныныц оцытыушысыныц илимий атасы $ам
хызметиниц аты усындай атасы бар адам).
ДОЦЕНТУРА ж. 1. (звание, должность
доцента) доцентура; 2. собир. доцентлер.
ДОЧЕНЬКА ж. разг. 1. ласк, от дочь;
2. ласк, (в обращении) цызалагым, цызым.
ДОЧЕРИН прил. см. дочерний.
ДОЧЕРНИЙ прил. цыздыц, цызга тийсли.
ДОЧИСТА нареч. 1. (до чистоты) та-
зарганша, тап-таза болганша; отмыть ~
тазарганша жууыу; 2. перен. разг, (без
остатка) нэрсесин цалдырмай, дым цал-
дырмай, зат цоймай; съесть всё ~ нэрсе-
син доймай жеп дойыу.
ДОЧИТАТЬ сов. что 1. (окончить чте-
ние) одып шыгыу, оцып питкериу, адыры-
на дейин оцыу; 2. (до чего-л.) оцыу, одып
питириу; ~ книгу до середины китапты
жартысына дейин одып питириу.
ДОЧИТЫВАТЬ несов. см. дочитать.
ДОЧКА ж. 1. см. дочь; 2. ласк, (в обра-
щении) дыз, дызалад.
ДОЧ Ь ж. дыз; его ~ оныц дызы; твоя ~
сениц дызыц.
ДОШИВАТЬ несов. см. дошйть.
ДОШЙТЬ сов. что тигип питириу, ти-
гип болыу.
ДОШКОЛЬНИК м. (ребёнок) мектеп жа-
сына дейинги бала.
ДОШКОЛЬНИЦА женск. от дошколь-
ник.
ДОШКОЛЬНЦЫЙ прил. мектепке дейин-
ги, мектепке шекемги; ~ый возраст мек-
тепке дейинги жас; ~ое воспитание мек-
тепке дейинги тцрбия.
ДОЩАНИК м. туби тегис дайыд.
ДОЩАТЦЫЙ прил. тахтадан исленген;
~ая перегородка жайдыц тахтадан ислен-
ген данаты.
ДОЯРКА ж. сауыншы.
ДРАГА ж. драга (жузип журип суу ту-
бинен топырац алатурын машина).
ДРАГОМАН м. ист. дилмаш, ауда-
рыу шы.
ДРАГОЦЕННОСТЬ ж. цымбат бадалы
зат, цымбатлы зат, бадалы зат, дасыл зат.
ДРАГОЦЁННЦЫЙ прил. 1. цымбатлы,
бадалы, цэдирли, дасыл, цымбат бадалы;
<~ый камень цымбат бадалы тас; 2. перен.
цэдирли, цымбатлы, дурметли; терять ~ое
время цэдирли уацытты жоц етиу.
ДРАГУН м. ист. драгун (патша Рос-
сиясында цвм шет еллердиц армияларында
атлы векерлер белиминиц солдаты цвм
офицера).
ДРАГУНСКИЙ прил. ист. драгун...,
драгунлык;.
’ ДРАЖЕ с. нескл. драже (кишкене дома-
лац конфеттиц бир тури).
ДРАЗНИТЬ несов. 1. кого-что мазацлау,
жинин келтириу, ашыуын келтириу, еш-
иктириу;~ собаку ийтти ешиктириу; 2. что
(возбуждать) цыздырыу, келтириу; ашыу;
~ аппетйт иштеийн ашыу.
ДРАК Ц А ж. урыс, тебелес, жэнжел;
затеять ~у тебелес цурыу.
ДРАКОН м. миф. айдарда.
ДРАКОНОВСКИЦЙ прил. цатал, аяу-
сыз; -~е законы цатал зацлар.
ДРАМА ж. 1. лит., театр, драма; 2. пе-
рен. ауыр уацыя, цыйын жагдай, цайгылы
уацыя; семейная ~ семьядагы болган
ауыр уацыя.
ДРАМАТИЗИРОВАТЬ сов. и несов. что
драматизациялау (вдебий шыгармага дра-
ма формасын бериу).
ДРАМАТИЗМ м. 1. лит. драматизм,
шийеленисиу; ~ сюжета сюжеттиц драма-
тизмлиги, сюжеттиц шийеленисиуи; 2. пе-
рен. цыйынлыц, цыйыншылыц, ауырлыц;
~ положения жагдайдыц цыйынлыгы.
ДРАМАТИЧЕСКИЙ прил. 1. драма...,
драмалыц; ~ кружок драма кружоги;
2. перен. (полный драматизма) ауыр, цы-
йын, цайгылы; ~ момент ауыр мэдэл; 3. муз.
драма... (ерлер дауысы уаццында); ~ тенор
драма теноры.
ДРАМАТИЧНЫЙ прил. см. драматиче-
ский 2.
ДРАМАТУРГ ж. драматург.
ДРАМАТУРГИЧЕСКИЙ прил. драматур-
гиялыц.
ДРАМАТУРГИЯ ж. драматургия; ~
Островского Островскнйдиц драматургия-
сы.
ДРАМКРУЖОК м. (драматйческий кру-
жок) драмкружок, драма кружоги.
ДРАНКА ж. 1. собир. кереге шыбыцлар;
2. (одна дощечка) бир кереге шыбыц.
ДРАНЫЦЙ прил. жыртылган, тозыуы жет-
кен; -~е сапогй тозыуы жеткен етиклер.
ДРАНЬ ж. см. дранка 1.
ДРАП м. драп (цалыц жун гезлеме).
ДРАПИРОВАТЬ несов. кого-что гезлеме
менен хэсемлеу, гезлеме тутыу.
ДРАПИРОВАТЬСЯ несов. чем, во что
безенип кийиниу.
ДРАПИРОВКА ж. 1. (действие) гезлеме
менен безеу, гезлеме менен дэсемлеу, гез-
леме тутыу; 2. (занавеска, портьера)
перде.
ДРАПИРОВЩИК м. гезлеме менен бе-
зеуши, гезлеме менен дэсемлеуши.
ДРАПОВ ЦЫЙ прил. драп...; драптан
исленген, драптан тигилген; ~ое пальто
драптан тигилген пальто.
ДРАТВА ж. кендир сабац.
ДРАТЬ несов. 1. что, разг, (рвать) жыр-
тыу; ~ обувь аяц кийимди жыртыу; 2. что
сыйырыу, шыгарыу, цабыгын айырыу;
~ лыко агаштыц цабыгын сыйырыу; ~ рис
шалыны кепегинен айырыу; ~ шкуру
— 209 —
ДРО
1) терисин сыйырыу, териден шыгарыу;
2) перен. (обирать) тирилей тонау, эке-
•синиц бахасын copay; 3) перен. (притес-
нять) цысыу, езиу; 3. кого-что, разг, (нака-
зывать) сабау, урыу; таулау; ~ за уши
цулагынан таулау; 4. что (раздражать,
царапать) тырнау, цырыу, жырыу; перец
дерёт горло бурыш тамацты цырады; брит-
ва дерёт кожу паки беттиц терисин тырнай-
ды; 5. что и без доп., перен. разг, (дорого
брать) жудэ цымбат сатыу; ~ нос
мурнын кетериу; горло цатты бацырып
сейлеу, тамагына суу буркиу; мороз по ко-
же дерёт цорыццаннан цуйцам жу^лады.
ДРАТЬСЯ несов. I. с кем и без доп.
тебелесиу, урысыу, жулысыу; мальчишки
дерутся балалар тебелеседи; 2. с кем (сра-
жаться, воевать) урысыу; ~ с врагом
душпан менен урысыу; 3. за что, перен.
разг, (бороться) гуресиу; ~ за выполнение
плана планды орынлау ушын гуресиу.
ДРАХМА ж. драхма (Эййемги Грецияда
алтын я гумис тенге, х/эзирги Грецияда
пул бирлиги).
ДРАЧЛИВОСТЬ ж. разг, тебелесшил-
лик, урысцацлыц, урыспазлыц.
ДРАЧЛИВЫЙ прил. разг, тебелесшил,
урысцац, урыспаз.
ДРАЧУН м. разг, тебелесшил, урыскац,
урыспаз.,
ДРАЧУНЬЯ женск. от драчун.
ДРЕБЕДЕНЬ ж. разг, мэниссиз сез,
пэтиуасыз нэрсе.
ДРЕБЕЗГ м. разг, салдырлы, дирилди,
калтырау, зыцылды; с ~ом салдырлап.
ДРЕБЕЗГИ мн.: разбйть в мелкие ~ разг.
пыт-шыт етип сындырыу.
ДРЕБЕЗЖАНИЕ с. салдырлы, дирилдеу,
калтырау, зыцылдау.
ДРЕБЕЗЖАТЬ несов. салдырлау, дирил-
деу, калтырау, зыцылдау.
ДРЕВЕСИНА ж. 1. сыйырылган агаш;
~ дуба еменниц сыйырылган агашы; 2. со-
бир. агаш материаллары.
ДРЕВЕСНИЦА ж. 1. (гусеница) губелек
цурт; 2. (лягушка) агаш цурбацасы.
ДРЕВЁСНО-КУСТАРНИКОВЫЦЙ прил.
агаш путалы; -~е породы растений есим-
ликлердиц агаш путалы турлери.
ДРЕВЁСНЦЫЙ прил. агаш...; агаштан
исленген; -~ый спирт агаш спирта; ~ый
уголь агаш кемири; -~ая лягушка см. дре-
весница 2.
ДРЕВКО с. сап, дэсте; ~ знамени бай-
рацтыц сабы, жалаудыц дэстеси.
ДРЕВНЕ» цоспа сезлердиц веки эййемги
деген мэнисин бе ре ту сын биринши белеги,
мыс : древнерусский язык ески рус тили;
древнегреческая литература эййемги грек
адебияты.
ДРЁВНЦИЙ прил. 1. эййемги, ески, гене,
бурынгы; -~яя история эййемги тарийх;
~ие языки ески тиллер; 2. в знач. сущ. мн.
древние эййемгилер, бурынгылар; 3. (очень
стаоыи) ески, гарры, жудэ цартайган,
цаУсаган; ~ий старик цаусаган гарры.
ДРЕВНОСТИЬ ж. 1. эййемгилик, ески-
лик, генелик, бурынгы заман, атам-за-
маилыц; в глубокой -~и бурынгы заманда;
14 Русско-каракалпакский сл.
седая ~ь атам-заман, жудэ ерте заман; 2.
мн. древности эййемги заманныц ескерт-
кишлери, ескиликтиц ескерткишлери;
музей -~ей ескиликтиц ескерткишлеринин
музейи.
ДРЕВОВИДНЫЙ прил. агаш сыдыллы,
агаш цыйлы, агашка усаган; ~ папоротник
агаш сыкыллы кырк кулак.
ДРЕВОНАСАЖДЕНИЕ с. агаш тиги^,
агаш егиу.
ДРЕЗЙНА ж. ж.-д. дрезина (кишкене
темир жол вагоны, цолдыц куши ямаса
мотор менен цэрекетке келеди).
ДРЕЙФ м. дрейф, ыгыу (самалдыц я
арыстыц тэсири менен кемениц ез жолынан
бурылыуы цэм муздыц ырыуы); лечь в
дрейфте турыу, бир орында цалцып турыу
(желцомлы кеме тууралы).
ДРЕЙФЦОВАТЬ несов. 1. (отклоняться
от курса) дрейфлеу (самалдыц ямаса арыс-
тыц тэсири менен баратырран багдардан
бурылыу)-, 2. мор. (непроизвольно двигать-
ся) жылысыу, ыгыу (самалдыц баедары-
на царай)-, корабль ~ует корабль ыга-
ды.
ДРЕЙФУЮЩЦИЙ прил. дрейфлеу ши,
ырып журиуши; ~ая льдина ырып жу-
риуши муз.
ДРЕЛЬ сж. дрель, бурау.
ДРЕМА, ДРЕМА ж. уст. см. дремота.
ДРЕМАТЬ несов. уйкысы келиу, калгыу,
мулгиу; <> не ~ сак болыу, сергек болыу;
враг не дремлет душпан сергек.
дрематься несов. безл. кому, разг.
уйцы тартыу, уйкЫ басыу.
ДРЕМОТА ж. калгыу, уйкысы келиу,
мулгиу.
ДРЕМУЧИЙ прил. нуу, цалыц, дут, пы-
шык мурны батпайтугын; ~ лес калыц
тогай, дут тогай.
дренаж м. дренаж (1. тех. салма я
трубалар системасыныц кемеги менен жер-
ди цуррац етиу-, 2. мед. жараныц ирицин
я сууын кишкене трубка арцалы алыу).
ДРЕНАЖИРОВАТЬ сов. и несов. что
тех., мед. цургатыу, курсак етиу, дре-
наж ислеу.
ДРЕНАЖНЫЙ прил. тех., мед. цургак-
лататугын, дренаж..., дренажлыц.
ДРЕНЙРОВАТЬ сов. и несов. см. дрена-
жировать.
ДРЕСВА ж. манда тас, ири шеге, ири
Кум.
ДРЕССИРОВАННЫЙ 1. прич. от дрес-
сировать; 2. прил. уйретилген, кендирил-
ген, кенликтирилген, бас билетугын (о ло-
шади)-, -~ая собака уйретилген ийт.
ДРЕССИРОВАТЬ несов. кого уйретиу,
кендириу, кенликтириу, бас билдириу
(лошадь).
ДРЕССИРОВКА ж. уйретиу, кендириу,
кенликтириу, бас билдириу (лошади).
ДРЕССЙРОВЩИК м. уйРетиУши' бас
билдириуши.
ДРОБЙЛКА ж. тех. усатцыш, майда-
лаушы машина.
ДРОБЙНА ж. бир туйир пытра, бир
пытра, жалгыз пытра.
ДРОБЙНКА ж. см. дробина.
ДРО___________________- 210 -___________________
ДРОБЙТЬ несов. что 1. (мельчить) усад-
лау, ууатыу, унтау, майдалау, белшеклеу;
2. перен. (делить, расчленять) белшеклеу,
пытыратыу; ~ силы кушти пытыратыу.
ДРОБЦЙТЬСЯ несов. усадланыу, уаты-
лыу, усатылыу, унталаныу, майдаланыу,
белшеклениу; волны ~ятся о скалы тол-
Кын л ар тас да урып пытырап к етеди.
ДРОБЛЕНИЕ с. усадлау, ууатыу, унта-
лыу, майдалау, белшеклеу; усадланыу,
ууатылыу, унталыу, майдаланыу, бел-
шеклениу.
ДРОБИ ||ЫЙ прил. 1. мат. белшек, бел-
шекли; ~ое число белшек сан; ~ая вели-
чина белшекли шама; 2. (мелкий) киши,
майда; ~ый шаг киши адым.
ДРОБОВЙК м. ау мылтыд.
ДРОБЬ ж. 1. (для ружья) пытыра, шаш-
па; 2. мат. белшек; десятичная ~ онлык
белшек; непрерывная узликсиз белшек;
правильная ~ Дурыс белшек; неправиль-
ная ~ надурыс белшек; <> барабанная ~
барабанныц дыбырлысы, барабанныц дыц-
гырлысы.
ДРОВЦА только мн. отын; сырые ~а
жас отын; рубка ~ отын шабыу; кто
в лес, кто по -~а погов. бас-басына кетти
(соотв. кими ойга, кими кырга кетти).
ДРОВНИ только мн. отын шана.
ДРОВОЗАГОТОВКИ мн. (ед. дровозаго-
товка ж.) отын таярлау.
ДРОВОКОЛ м. отын айырыушы, отын
жарыушы.
ДРОВОСЕК м. 1. агаш кесиуши, отын
кесиуши, отын таярлаушы; 2. (жук) агаш
ДОЦЫЗЫ.
ДРОВЯНОЙ прил. отыи; ~ сарай отын-
хана.
ДРОГИ только мн. дроги (цутысыз
узын арба).
ДРОГНУТЬ I несов. (зябнуть) тоцыу,
далтырау, дирилдеу, тоцып дирилдеу.
ДРОГНЦУТЬ II сов. 1. (шевельнуться)
дыймылдау, дирилдеу, шимиркениу; у не-
го на лице ни один мускул не -~ул оныц
бетиниц бир-де булшыд ети цыймылдама-
ды; 2. (задрожать) далтырау, дирилдеу;
у него голос ~ул оныц дауысы калтырады;
3. перен. (прийти в смятение) сескениу,
албырау, шоршыу, далтырау; толпа -~ула
аламан сескенди; <> рука не <~ет журек
селт етпейди.
ДРОЖАНИЕ с. 1. далтырау, дирилдеу,
титреу; ~ рук доллардыц далтырауы; 2.
(о голосе и т. п.) далтырау, дирилдеу;
~ звука сестиц далтырап шыгыуы.
ДРОЖЦАТЬ несов. 1. далтырау, дирил-
деу, титреу; ~ать от холода сууыдтан
далтырау; -~ать всем телом барлыд денеси
далтырау; 2. (о звуке и т. п.) далтырау,
дирилдеу; голос <~йт дауыс далтырайды;
3. за кого-что, над кем-чем, перен. дыйна-
лыу, доргау (оберегать); далтырау, ты-
нышсызланыу (беспокоиться); -~ать над
детьми балалар тууралы тынышсызланыу;
4. перед кем-чем, за кого-что и без доп.,
перен. дордыу, зэрреси ушыу; -~ать перед
отцом экесинен дордыу; <~ать за свою
жизнь езиниц емири ушын дордыу.
ДРОЖЖИ И топько мн. ашытды, дамыр-
тырыс; пивные -~и пиво ашытдысы; тесто
на -~ах ашытдан дамыр; <> как на <~ах
жудэ тез, кутэ тез.
ДРОЖКИ только мн. уст. дрожки (же-
цил ашык, арба).
дрожь ж. далтырау, далтырама, ди-
рилдеу, дирилди; нервная ~ нерв далты-
рамасы; его охватила ~ ол дирилдеп коя
берди; меня бросило в ~ мен далтырап доя
бердим.
ДРОЗД ж. сэры шымшыц.
ДРОМАДЕР м. нар, бир еркешли туйе.
ДРОТИК ж. ист. найза.
ДРОФА ж. тууалад.
ДРУГ I м. 1. дос; закадычный ~ шын
дос, жан дос; близкий ~ жадын дос; дет-
ства балалыд шадтыц досты; старый ~
лучше новых двух поел, еки таза достан
гене бир дос жадсырад (соотв. достыц
генеси, тонныц тазасы); 2. (сторонник) жад-
лаушы, тэрепдар, дос; друзья Советского
Союза Совет Союзынын дослары; будь
другом! берекет табыцыз!
ДРУГ II: ~ друга бири-бирин; за дру-
гом бири-бириниц изинен, бириниц изи-
иен бири; против друга дарама дарсы,
бири-бирине дарсы; с другом бири-бири
менен; о друге бири-бири даддын-
да.
ДРУГЦОЙ прил. 1. басда, жат, бетен;
кто-то -~6й басда биреу; тот и -~бй ол да
дэм басда да; ни тот ни ~бй ол да емес,
бул да емес; никто -~бй басда деш ким;
один за <~йм бириниц изинен бири, бири-
ниц кейнинен бири; 2. (второй, иной, сле-
дующий) басда; в <~бй раз басда уадытта,
басда бир жола; это ~6е дело бул басда-
ша; с -~6й стороны басда жагынан, екин-
ши жадтан; на -~6й день ертецине, екинши
куни; 3. в знач. сущ. м. другой и ж. дру-
гая басда биреу, бетен биреу; -~6й на ва-
шем месте поступйл бы иначе сизиц орны-
цызда басда биреу болганда бундай етпес
еди; 4. в знач. сущ. с. другое басда; ему
говорйшь одно, а он делает совсем <~6е
оган бир нэрсени айтасац, ол басда нэрсени
ислейди; 5. в знач. сущ. мн. другйе басда-
лар; заботиться о -~йх басдалардыц гамын
ойлау; <> ~йми словами в знач. вводи, сл.
басдаша айтданда.
ДРУЖБ||А ж. дослыд, татыулыд; мно-
голетняя -~а кеп жыллыд дослыд; ~а на-
родов халыдлардыц дослыгы; быть в ~е
дослыдта болыу; <> не в службу, а в -~у
погов. хызмет ретинде емес, дослыд ре-
тинде.
ДРУЖЕЛЮБИЕ с. дослыд датнас, татыу-
лыд, мийирманлыд, жыллы шырай-
лыд.
ДРУЖЕЛЮБНО нареч. дослыд турде.
татыу турде, мийирманлы, жыллы шырай
менен.
дружелюбный прил. дослыд, татыу -
лыд, мийирманлыд, жыллы шырайы.
ДРУЖЕСКИ ИЙ прил. дослыд, татыулыд;
~ие отношения татыулыд дарым-датнас-
лар; ~ая услуга дослыд хызмет; вечер
прошёл в ~ой атмосфере кеше дослыд жаг-
— 211 —
ДУМ
дайда болып етти; быть на -~ой ноге с кем-
-либо дослыд дарым-датнасыдта болыу.
ДРУЖЕСТВЕННЫ II й прил. дос, дослыд;
<~е державы дос державалар.
ДРУЖЙНА ж. 1. ист. некерлер; 2. (от-
ряд) дружина; пионерская ~ пионер дру-
жинасы; пожарная ертке карсы дру-
жина; ~ общественного порядка жэмийет-
лик тэртипти садлау дружинасы.
ДРУЖИННИК м. 1. ист. некер; 2. дру-
жинашы, дружинник.
ДРУЖЙННИЦА женск. от дружинник.
ДРУЖИТЬ несов. с кем-чем и без доп.
дос болыу, досласыу, татыу болыу; онй
давно дружат олар кептен бери дос.
ДРУЖЙЩЕ м. разг, (в обращении) дос-
тым.
Р ДРУЖНО нареч. 1. (сплочённо) Дослыд
пенен, бирликте болыу, татыу турде, ауыз
биршиликли; жить<~ татыу турыу; 2. (еди-
нодушно, разом) жабыла, бирден, бир
тегис, бир ауыздан, хэмме биригип; ~
взяться за работу жумысда хэмме жабыла
кирисиу; <> лёд прошёл ~ сен, бирден
етти.
ДРУЖНЦЫЙ прил. 1. (сплочённый) дос,
ауыз биршиликли, татыу; ~ая семья ауыз
биршиликли семья, татыу семья; 2. (еди-
нодушный) жабыла, бирден, бир тегис,
а^ыз биршиликли; -~ые усилия жабыла
куш салыу; -~ая работа ауыз биршиликли
ис; <~ый смех хэммениц бирден кулиуи;
<~ые всходы хлопчатника шигиттиц бир
тегис кегериуи; -~ая весна бирден баслан-
ган бэхэр-
ДРЫГАТЬ несов. чем, разг.: ~ ногами
аядларын сермеу.
ДРЯБЛОСТЬ ж. босацдылыд, былбы-
рацдылыд, бослыд; ~ мышц булшыд еттиц
былбырацдылыгы.
ДРЯБЛ ЦЫЙ прил. бос, босацкы, был-
быраган; <~ая кожа босасдан тери.
ДРЯЗГИ только мн. разг, урыс-кейис,
келиспеушилик.
дрянной прил. разг, жарамас, жаман,
дымга турмайтугын; ~ человек жарамас
адам.
ДРЯНЬ ж. разг. 1. (негодная вещь) дэрт-
ке аспайтугын зат; 2. (ничтожный чело-
век) жарамсыз адам, жаман адам;<> дело ~
ис жаман, ис патырат.
ДРЯХЛЕТЬ несов. дартаиыу, гаррылыд
басыу, гаррылыд жециу.
ДРЯХЛОСТЬ ж. дартайганлыд, гар-
рылыд, гаррылыгы жецгенлик.
ДРЯХЛЫЙ прил. 1. дартайган, гарры,
даусаган; старик даусаган гарры, огада
дартайган гарры; 2. перен. (старый, вет-
хий) генерген, ескирген.
ДУАЛЙЗМ м. филос. дуализм (дуньяныц
негизи рухтан х;гм материядан басланган
деп таныйтуеын х;эм материализм менен
идеализмди келистириуге тырысатуеын фи-
лософиялык, агым).
ДУАЛЙСТ м. дуалист (дуализмниц тэ-
репдары).
ДУАЛИСТИЧЕСКИЙ прил. филос. дуа-
листлик.
ДУБ м. емен.
ДУ БЙ Л ЬНЦЫЙ прил. тери ийлейтутын;
~ая кислота тери ийлейтугын кислота.
ДУБЙЛЬНЯ гж. тери ийлейтугын жай,
тери ийлеухана.
ДУБЙЛЬЩИК м. тери ийлеуши, ше-
римши.
ДУБЙНА ж. 1. шодмар, кеспелтек;
2. перен. бран. дум гелле, дабад бас.
ДУБЙНКА ж. келтек; резиновая ~
резиналы келтек.
ДУБЙТЕЛЬ м. тери ийи; синтетиче-
ский ~ синтетикалык тери ийи.
ДУБЙТЬ несов. что тери ийлеу.
ДУБЛЕНИЕ с. тери ийлеушилик, тери
ийлеу иси.
ДУБЛЕР м. 1. дублёр (бирдей жумысты
ат^арыушы); космонавт- ~ дублёр кос-
монавт; 2. дублёр (спектакльде бир рольди
апщарыуга жэрдем ететугын екинши
артист).
ДУБЛЕТ м. 1. дублет (бир заттыц
екинши данасы): ~ рукописи дол жазбаныц
дублети; 2. охот, дублет (цос ауыз мыл-
тьщтыц еки жагынан бирден атыу).
ДУБЛИКАТ м. дубликат (документтлщ
екинши данасы).
ДУБЛИРОВАТЬ несов. что 1. дайталау,
тэкрарлау, бир-бирине удсас жумысты
орынлау; работу другого предприятия
басда кэрхаианыц жумысын дайталау;
2. дубляж ислеу; кинофильм кинофильм-
ды дубляж ислеу.
ДУБЛЯЖ м. дубляж (свели фильмниц
евзи бар жерлерин баск,а тилдеги аудармасы
менен алмастырыу).
ДУБНЯК м. еменли тогай, емен тогай.
ДУБОВ ЦЫЙ прил. 1. емен, еменли;
еменнен исленген; -~ая роща емен тогай;
-~ый стол еменнен исленген стол; 2. перен.
разг, (грубый, тяжеловесный) ауыр, туси-
никсиз; -~ый язык ауыр тил.
ДУБРАВА ж. 1. емен тогайы, еменли
тогай, емен тогай; 2. поэт, тогай.
ДУГЦА ж. 1. (в упряжи) тога; 2. мат.
дуга, ярым, шецбер; -ф- согнуть кого-л.
в ~у зорлап кендириу; брови ~6й дыя дас.
ДУГООБРАЗНЫЙ прил. тога секилли,
тога кыйлы.
ДУДЕТЬ несов. сырнай тартыу, сырнай
шертиу.
ДУДКЦА ж. сырнай, баламан;< плясать
под чью-л. ~у разг, биреудиц айтданы менен
журиу.
ДУДКИ межд. прост, алдай алмайсац,
буныц иске аспаиды.
ДУЖКА ж. 1. уменьш. от. дуга 1;2. (ру-
коятка, ручка) тутда; ~ ведра шелектиц
тутдасы.
ДУЛО с. ауыз; ~ ружья мылтыдтыц
ауызы.
ДУЛЬНЦЫЙ прил. ауыз...; -~ая часть
орудия топтыц ауыз бети.
ДУМА ж. 1. поэт, (мысль) пикир, ой;
2. лит. дума (украин хальщ эпосларыньщ
бир белими, лирика-эпикальщ поэманыц
бир белими); 3. ист. дума (Россияда орай-
льщ я жергиликли баскарыу органлары):
Государственная ~ Мэмлекетлик дума;
городская далалыд дума.
14*
дум.
— 212 —
ДУМАЦТЬ несов. 1. о ком-чём, над чем
и без доп. ойланыу, ойлау; <~ть над
проектом проект устинде ойланыу; -~ть
только о себе тек ези тууралы ойлау;
недолго ~я кеп ойланбастан, узак ойлан-
бастан; 2. (полагать) ойлау, шамалау, бол-
жау; я <~ю, что он неправ оныки женсиз
деп ойлайман; не~ю олай деп ойламайман;
не -~ю, чтобы это было так тап усындай
болды деп мен ойламайман; как вы -~ете?
сиз калай ойлайсыз?; 3. (намереваться)
ойлау, нийет етиу, нийетлениу; я ~ю завт-
ра закончить работу мен жумысты ертец
питирермен деп ойлайман; <> и -~ть нечего!
ойланыудыц кереги жод!; и -~ть не смей!
ойыца да кирип шыцпасын!; много о себе
-~ть езин жокары санау; я -~ю (разумеется)
элбетте; и не -~ю (не собираюсь) ойымада
кирип шыкпайды.
ДУМАЦТЬСЯ несов. безл. кому, разг.:
мне-~ется, что... мениц ойымша...
ДУМКА ж. 1. уменьш. от дума 1; 2. разг,
(подушечка) кишкене кепшик.
ДУНОВЕНИЕ с. есиу, леп, уриу, х,уу-
леу; ветра самалдыц есиуи.
ДУНУТЬ сов. и однокр. уплеу, уплеп
жибериу.
ДУПЕЛЬ м. зоол. дупель (цус).
ДУПЛЕТ м. 1. дуплет (бильярд ойнында—
шардыц бильярд пищ ернегине тийип ора-
лып лузага тусиуи); 2. см. дублет 2.
ДУПЛЙСТЦЫЙ прил- геуек, цууыс; ~ое
дерево геуек агаш.
ДУПЛО с. 1. (дерева) геуек, цууыс;
2. разг, (зуба) цууыс.
ДУРА женск. от дурак.
ДУР||АК м. разг, ацмац, самсыц, самсам;
< набитый -~ак барып турган ацмац,
ацмацтыц акмагы; нашли -~ака! ацмацты
тауыпсыз!; свалять -~ака ацылсызлыц
ислеу; оставить в <~аках 1) карт, утыу,
дуракта цалдырыу; 2) пэнт бериу, алдау;
остаться в<~аках 1) карт, утылыу, дуракта
цалыу; 2) пэнт жеу, алданыу.
ДУРАНДА ж. с.-х. гунжара.
ДУРАЦКЦИЙ прил. разг, ацмац, ацмац-
шылыц, самсамлыц; -ф- попасть в -~ое поло-
жение ацмацшылыц жагдайга тусип цалыу.
ДУРАЧЕСТВ и О с. разг, ацмацлыц, ацмац-
шылыц, самсамлыц; оставь свой -~а ацмац-
шылыгыцды цой.
ДУРАЧИТЬ несов. кого, разг, ацмацтыц
исин етиу, самсамлыц ислеу; дэлкек етиу,
ойын етиу.
ДУРАЧ ИТ ЬСЯ несов. разг, ацмацтыц исин
етиу, самсамлыц етиу; дэлкек етиу, ойын
етиу, есерлениу.
ДУРАЧЦОК м. разг, уменьш. от дурак;
прикидываться ~ком жортага ацмац болыу.
ДУРАШЛИВЫЙ прил. разг, ацмагырац,
самсамырац.
ДУРЕНЬ м. разг, ацмац, самсам, ацылсыз.
ДУРЕТЬ несов. разг, ацылсызланыу,
ацылдан адаса баслау.
ДУРЙТЬ несов. разг, ацмацшылыц етиу,
самсамлыц етиу, тентекшилик цылыу, пэ-
тецге келтириу.
ДУРМАН м. 1. бот. дурман (уулы шеп);
2. разг, (опьяняющее средство) зэхэр, уу,
ишимлик; 3. перен. (обман) зэхэр; алдау-
шылыц; релйгия — ~ для народа дин халыц
ушын — зэхэр.
ДУРМАНИТЬ несов. кого-что 1. (опья-
нять) басын айландырыу, бийхуш етиу,
мэс етиу; 2. перен. (действовать оглупля-
юще) зэцэрлеу, уулау.
ДУРНЕТЬ несов. бузылыу, бет эпшери
цашыу.
ДУРНО 1. нареч. жаман, сасыц; ~ пахнет
жаман ийис бар; обращаться с кем-л.
биреуге жаман царау; 2. безл. в знач. сказ.
есецкиреу, бийхууш болыу, талып цалыу;
ей сделалось ~ ол есецкиреп цалды;
почувствовать себя ~ езин жаман сезиу,
Хэл дэрманы кетиу.
ДУРН ЦОЙ 1. прил. (плохой) жаман, жа-
рамсыз; ~ые привычки жаман эдетлер; ис-
толковать что-л. в <~ую сторону жаман
жагына бурып жибериу; 2. (некрасивый)
ажарсыз, эпшерсиз, келисиксиз; 3. в знач.
сущ. с. дурное жаман, жарамаслыц; сколько
в нём ~6го! бунда цанша жарамаслыц бар!
ДУРНОТЦА ж. бас айланыу, цайтаргысы
келиу, бийхууш жагдай; почувствовать
~у бийхууш жагдайда болыу.
ДУРНУШКА ж. разг, ажарсыз хаял, кыз.
ДУРШЛАГ м. кепкир, сузгиш.
ДУРЬ ж. разг, жаманлыц, ацмацлыц,
самсыцлыц; на него нашла оныц ацмац-
шылыгы басланды; выкинь ~ из головы!
ацмац болма!
ДУТЫ Ц Й прил. 1. (полый, пустой внутри)
жел берилген, упленген; ~е шины жел
берилген шиналар; 2. перен. (преувеличен-
ный) цосып жазылган, арттырылган, асырып
берилген, кебейтилип айтылган;-~е цйфры
асырылып берилген цифрлар.
ДУТЬ несов. 1. уплеу, урлеу, жел жибе-
риу; есиу, хуулеу (о ветре); здесь дует
безл. бул жерге самал келип тур; 2. уплеу;
~ на горячий чай ыссы чайды уплеп сууы-
тыу; 3. что, тех. уплеп шийшеден хэр
турли затлар ислеу; ~ бутылки уплеп
шийше ислеп шыгарыу; -ф- он и в ус не дует
оныц басы да айланбайды, оныц кэрине де
келмейди.
ДУТЬЕ с. тех. уплеу жолы менен ший-
шеден ыдыслар жасау.
ДУТЬСЯ несов. на кого-что, разг, ашыу-
ланыу, бултыйыу.
ДУХ м. 1. (моральное состояние) рух;
в здоровом теле здоровый ~ поел, дени
саудыц жоны сау; моральный ~ армии
армияныц моральлыц рухы; присутст-
вие духа рухтыц кетерилиуи, кеуилдиц
кетерилиуи; рухы болыу; поднимать ~
рухын кетериу; не падать духом
рухы туспеу; собраться с духом рухын
жыйнап; 2. перен. (основное направление}
багдар, багыт, тус; в духе времени
заманныц багдарына царай; в духе марк-
ейзма-ленинйзма марксизм-ленинизмниц
рухында; 3. миф. хурей, эруац, периште.
пери, жин; горные духи тау перилери;
4. разг, (дыхание) дем алыу; перевестй
демин алыу; у меня ~ захватывает мениц
демим тоцтап цалды; -ф- во весь ~ (бежать,
мчаться) жудэ тез, жаныныц барынша,
— 213 —
ДУЭ
аяк-аягына тиймей; ни слуху ни духу
хабар атар жод, хеш хабар жоц, хабар-
-атарсыз; в том же духе усындай етип;
продолжай в том же духе усындай етип
дауамлай бер; быть в духе кеуилли болыу,
шад болыу; быть не в духе кеуилсизлениу,
рухы тусиу.
ДУХИ только мн. этир суу, ийис суу.
ДУХОВЕНСТВО с. собир. руханыйлар.
ДУХОВКА ж. духовка (пештиц ишине
орнатылеан цацпацлы темир нуты).
ДУХОВН"ЫЙ прил. 1. рухый; -~ые
интересы рухый цызытыушылыцлар; -~ое
богатство рухый байлыц; ~ые запросы
рухый талаплар; 2. (связанный с религией)
руханый, диний; -~ое лицо руханый; ~ая
семинария диний семинария; -~ое заве-
щание уст. уэсият хат, уэсиятнама.
ДУХОВЦОЙ прил. 1. духовой; -~6й
оркестр духовой оркестр; 2. цыздырмалы,
ыссы хэуирли; -~ая печь см. духовка.
ДУХОТА ж. цапырыц, цапырыцлыц,
ыссылыц.
ДУШ м. душ; принять душца тусиу.
ДУШЦА ж. 1. жан; в глубине-~й ишинен,
кеУлинин. тупкиринде; всей ~бй, от всей
~й шын кеули менен, шын журектен;
всеми сйлами ~й барлыц ыцлас пенен;
у меня радостно на мениц кеулим шад;
у него наболело на -~ё оныц кеулинде дэрт
бар; 2. разг, (человек) жан, адам; на улице
ни -~й кешеде бир де жан жоц; по скольку
с -~й? жан басынан цаншадан?; 3. ист.
(крепостной крестьянин) жан (крепостной
дийхан)-, 4. (единица населения) жан;
в семье пять душ семьяда бес адам бар;
на душу населения жан басына; 5. (о харак-
тере) ац пейил, ац кекирек, ац кеуил,
ашык; добрая ~а ац кекирек; человек
с открытой -~бй ац кеуил адам; 6. перен.
(вдохновитель, главное лицо) рухлаидырушы,
басшы; ~а общества жэмийеттиц рухлан-
дырушысы; <> заячья <~а цорцац, цоян
журек; ~а нараспашку ац кекирек адам,
ашыц адам; ~а не на месте тынышсызла-
ныу, рэхэти болмау; ~6й и телом жудэ
берилип; за мйлую душу ыцласы менен,
ыцласлы турде; говорйть по -~ам ашык
сейлесиу, ашылысып сейлесиу; сколько
-~ё угодно кэлегенинше, керегинше; в ~ё
он не был с этим согласен ишинен ол бул
нэрсе менен келиспеген еди; жить ~а
в душу ауыз биршиликли жасау, мэмле
турыу; ~а в пятки ушла хурейи ушып ке-
тиу, жаны калмау; вдохнуть душу во что-л.
жанландырыу, езгерис киргизиу; вложйть
душу жан-тэни менен ислеу, берилип ислеу;
излйть душу ишиндегисин айтып цумарын
тарцатыу, сейлесип шерин тарцатыу; отвес-
тй душу 1) (удовлетворить сильное жела-
ние) цумардан шыгыу; 2) (высказаться)
пикир алысыу; отдать богу душу цайтыс
болыу; положйть душу за кого-что-л.
жанын цурбан етиу; душй не чаять в ком-л.
шын журектен суйиу; кривйть ~бй расын
айтпау; влезть в душу кому-л. 1) (втереться
в доверие) исенимге ийе болыу; 2) (проник-
нуть в личную жизнь) сорастырып жеке
турмысынан да хабардар болыу; стоять
над -~6й кетпей кадалып турыу; не иметь
ни гроша за -~6й калтасында ийт уриу,
калтасында бир пулы болмау.
ДУШЕВАЯ ж. душхана.
ДУШЕВНО нареч. шын журектен, шын
кеуилден; я ~ рад шын кеуилдеи цууаныш-
лыман.
ДУШЕВНОБОЛЬНОЙ 1, прил. делбе,
еси ауган; 2. в знач. сущ. м. душевно-
больной и ж. душевнобольная жинли.
ДУШЁВНЦЫЙ прил. 1. рухый, кеуил,
ишки; ~ое спокойствие кеуил жайлыц,
кеуил хошлыц; 2. (сердечный, искренний)
ац кекирек, цац кеуилли, жыллы жузли;
-~ая женщина жыллы жузли хаял; ~ое
отношение шын кеуилли цатнасыц; <> <~ые
болезни делбе кесели.
ДУШЕГРЕЙКА ок. сырмац.
ДУШЕГУБ м. разг, цанхор.
ДУШЕГУБКА ж. 1. (лодка) душегубка
(жицишке жецил цайыц); 2. душегубка,
туншыцтыргыш (журип баратырып адам-
ларды ууландыратугын машина, оны немец-
-фашистлери цолланды).
ДУШЕНЬКА ж. ласк, (в обращении)
жаным, царагым.
ДУШЕРАЗДИРАЮЩИЙ прил. журекти
ашытатугын, жан туршиктиретугын, жан
туршиктириуши; ~ крик жан туршиктире-
турын дауыс.
ДУШЕЧКА ж, см. душенька.
ДУШЙСТЫЙ прил. хош ийисли, жагым-
лы ийиси бар; ~ горошек хош ийисли
буршац гул.
ДУШЙТЕЛЬ м. туншыцтырыушы, кур-
ты ушы.
ДУШЙТЬ I несов. 1. кого-что, чем
(убивать) туншыцтырыу, цылгындырыу,
бууындырыу, бууыу; 2. кого (стеснять
дыхание) цысыу, бууыу, демиктириу, дем
бермей калыу; меня душит кашель меии
жеткирик кысып тур; его душит злоба
оныц ашыуы келип тур; 3. кого-что (угне-
тать, притеснять) езиу, кысыу; <> ~ в
объятиях катты сагынып суйиу.
ДУШЙТЬ II несов. кого-что (духа-
ми) этир суу себиу, этир суулау, духи
себиу.
ДУШЙТЬСЯ несов. чем и без доп. (духа-
ми) езине этир суу себиу, ийис суула-
ныу.
душно безл. в знач. сказ, кому цапырыц,
капас, жудэ ыссы, демигип, цауасы бузык;
в комнате ~ белмениц иши цапырыц, бел-
мениц иши дым ыссы; мне мен демигип
турман.
ДУШН ЦЫЙ прил. цапырыц, цапас, демин
цысыушы, ысып кеткен, демигип кеткен,
хауасы бузыц; ~ое помещение цапырыц
жай.
ДУШ ||ОК м. разг, ийис; мясо с ~кбм ийпс-
лене баслаган геш; <> с ~ кбм х, арам ой л ы,
жаман нийетли.
ДУШОНКА ж. разг, тири жан, цуры
сулдер; мелкая ~ тек тири жан; продаж-
ная ~ сатцын.
ДУЭЛЦЬ ж. уст. дуэль (еки адамныц
жарац пенен жекме-жекке шыгыуы); вйз-
вать на дуэльге шацырыу; драться
ДУЭ
— 214 —
иа <~и жекме-жекке шыгыу, дуэльде
атысыу, дуэльде кылышласыу.
ДУЭТ м. муз. 1. дуэт (еки саз я еки дауыс
ушын жазылган музыкальна шысарма)-, 2.
в знач. нареч. дуэтом дуэт болып, екеу
болып; петь <~ом дуэт болып косых айтыу.
дую, дуешь и т. д. наст. вр. от дуть,
дуюсь, дуешься и т. д. наст. вр. от
дуться.
ДЫБА ж. ист. дыба, кергиш (орта эсирде
жазалау цуралы).
ДЫБОМ нареч. тик; у меня волосы вста-
ли ~ тебе шашым тик турды.
ДЫБЫ: встать на ~ 1) (о лошади) тикке
турыу, тикке шапшыу; 2) перен. разг, хеш
келисим бермеу, карсылык керсетиу.
ДЫЛДА м. и ж. прост, сырыдтай адам.
ДЫМ ль тутин;<> нет дыма без огня погов.
от болмаса тутин болмас (соотв. самал
болмаса камыстыц басы дыймылдамайды).
ДЫМЙТЦЬ несов. 1. тутеу, пыскытыу;
печь ~ печь тутейди; 2. чем тутетиу; <~ь
папиросой папирос шегип тутетиу.
ДЫМЙ ЦТЬСЯ несов. 1. (испускать дым)
тутениу, пысдыу; 2. (выделять испарения)
тутиндей болыу, пууланыу; туман -~лся
над рекой думай дэрьяныц устинде тутиндей
болып турды.
ДЫМКА ж. тутин сыядлы, тутин сы-
дыллы; ~ тумана думаннын. тутиндей
болыу ы.
ДЫМНЫЙ прил. тутинли, пысдыган;
< ~ порох кара дэри.
дымов, бй прил. тутин..., тутинли;
~ая труба моры; ~ая завеса воен, тутин
пердеси.
ДЫМОГАРНЦЫЙ прил.-. <~ая труба тех.
жалын шыгатугын труба.
ДЫМОХОД м. моры, тутин жол.
ДЫМЧАТЫ || Й прил. сургылт, т^тин рец-
ли; ~е очки сургылт кез эйнек.
дыня ж. кауын.
ДЫРЦА ж. 1. тесик, жыртык; -~а в за-
боре дийуалдагы тесик; в дырах жыртык-
-жыртык; заштопать ~у жыртык жерди
торлау; заткнуть -~у разг. 1) тесикти ты-
гыу; 2) перен. бир нэрсени тез асыгып
жеткизиу; 2. перен. (захолустье) узак
жер, алые жер, жердин, туби.
ДЫРКА ж. см. дыра 1.
ДЫРЯВЫЙ прил. тесик-тесик, жыртыд-
- жыртык.
ДЫХАНИЕ с. 1. дем, дем алыу, дем шы-
гарыу; ровное бир кэлиптеги дем алыу;
затруднённое ауыр дем алыу; затайв ~
демин шыгармай, дем алмай; 2. перен.
поэт, дем, леп, самал; ~ весны бэхэрдиц
самалы; <> искусственное ~ мед. колдан
дем алдырыу.
ДЫХ АТЕ Л ЬН ЦЫЙ прил. анат. дем
алыу...; дем алатугын; ~ые пути дем алыу
жоллары; ~ое горло жутдыншад, кегир-
дек.
ДЫШАТ Ь несов. 1. чем и без доп. дем
алыу; ~ свежим воздухом таза хауа менен
дем алыу; ~ носом мурыннан дем алыу;
тяжело ~ ауыр дем алыу; 2. кем-чем, перен.
(отдаваться душой) путив ыкласы менен
берилиу, хак кеулин бериу; <> ~ на ладан
хал устинде жатыу.
ДЫШАТЬСЯ несов. кому, безл. дем алыу;
в лесу легко дышится торайда ацсат дем
алынады.
ДЫШЛО с. арыс, арбаныц арысы.
дьявол м. шайтан, жин, албаслы.
ДЬЯВОЛЬСКИ нареч. разг, катты, жу-
дэ, эбден; я ~ устал мен жудэ шарша-
дым.
дьявольскций прил. 1. жин-шайтан-
дай; 2. разг, дым жаман, эбден колайсыз;
~ая погода жаман хауа райы.
дьякон м. церк. дьякон, думше молла
(киши руханый атак,).
дюжий прил. разг, кушли, тайнапыр,
турпатлы.
ДЮЖИНА ж. дюжина, он еки; О чёрто-
ва ~ он уш.
ДЮЙМ м. дюйм (2,54 см men, узынлык,
елшеуи).
ДЮЙМОВЫЙ прил. бир дюймлык, бир
дюймга тен,-
ДЮНЫ мн. (ед. дюна ж.) дюнлар, жага
тебешиклери, кум тебе.
ДЮРАЛЮМИНИЕВЫЙ прил. дюралюми-
нийден исленген.
ДЮРАЛЮМИНИЙ м. дюралюминий (алю-
минийдиц мыс, магний л;гм кремний менен
еритиндиси).
ДЯДЕНЬКА м. разг. 1. ласк, от дядя 1;
2. (в обращении) агай.
ДЯДЬКА м. разг. см. дядя.
ДЯДЯ м. 1. дайы, немере ага; 2. (в обра-
щении) агай.
ДЯТЕЛ м. то дылда д.
ЕВАНГЕЛИЕ с. инжил (Библияныц бе-
лими).
ЕВНУХ м. кумса, пишилген адам.
ЕВРЕИ мн. (ед. еврей м., еврейка ж.)
еврейлер, жехитлер, еврей халкы.
ЕВРЕЙСКИЙ прил. еврей..., еврейдиц,
жехит; ~ язык еврей тили.
ЕВРОПЕЕЦ м. европалы.
ЕВРОПЁЙСКЦИЙ прил. Европа..., Евро-
паныц, европалы, европалык; ~ая часть
Советского Союза Советлер Союзыныц
Европа белими.
ЕГЕРСКИЙ прил. егерь..., егерьлы.
ЕГЕРЬ м. 1. (охотник-профессионал)
мер ген, ацшы; 2. уст. воен, егерь (айрыкша
апщышлар белиминиц солдаты).
ЕГИПЕТСКИЙ прил. Мысыр..., Мысыр-
дан, мысырлы; ~ хлопок Мысыр пахтасы.
ЕГИПТЯНЕ мн. (ед. египтянин м., егип-
тянка ж.) мысырлылар, Мысыр халкы.
его 1. мест. личн. род. и вин. п. от
он, оно; 2. в знач. притяж. мест, (при-
надлежащий ему) оныц; ~ пальто оныц
пальтосы.
— 215 —
ЕДК
ЕГОЗА м. и ж. разг, тынымсыз, бий-
за, жецил, ушцалац.
ЕГОЗЙТЬ несов. разг, тынымсызланыу,
кмазалыц цылыу, жециллик етиу, уш-
1ацлыц етиу.
1ДА ж. 1. (процесс) ауцатланыу; перед
юй ауцатланыудан алдын; во время еды
дааныу уацтында; 2. (пища) тамад,
\ат, ас; ~ и питьё ауцат хэм ишимлик.
ЕДВА нареч. 1. (с трудом, насилу) зор-
зордан; я ~ дошёл до дома мен уйге
>га жеттим; 2. (чуть) сэл, сэл-пэл, сэл
ва, жазлау; я ~ не упал мен сал рана
яылмай цалдым, сэл жырыла жазладым;
(очень мало, очень слабо) сэл рана, жудэ
~ освещённая комната сэл рана жац-
ьртылран ежире; 4. союз (лишь, как толь-
i) =дан-ац, =ден-ац, »тан-ац, =тен-ац,
'иан-ац, ’нен-ац; ~ взошло солнце, как они
отправились на охоту кун шыгыудан-ац,
ар ац аулауга кетти; -ф- ~ ли тумана,
;вдан мекен; ~ ли так будет сондай бол ар
екен.
едим, едйте и т. д. наст. вр. от есть I.
ЕДИНЕНИЕ с. бирлесиу, бирлик, цо-
ЩЫУ
ЕДИНИЦА ж. 1. (цифра) бир, бирлик;
(отметка) бир; 3. бирлик; ~ веса ел-
деу бирлиги; 4. в знач. сущ. мн. единйцы
немногие) бирли-жарымлар, биреу-жа-
'ымлар; <> штатная ~ штатлы орын.
ЕДИНИЧНЫЙ прил. бир рет, бир бол-
ан, бир жола, бир жола болган; ~ слу-
ий заболевания бир рет ушырасцан ауы-
>biV
ЕДИНО» цоспа сезлердиц бир, жалгыз
>гген мгнисин билдиретугын биринши бе-
1еги, мыс.: единообразный бир цыйлы, бир
гурдеги.
ЕДИНОБОРСТВО с- жекпе-жек гурес,
«екпе-жек урыс, жекпе-жекке алысыу.
ЕДИНОБРАЧИЕ с. бир некелилик, жек-
,,( некелилик.
ЕДИНОВЛАСТИЕ с. жекке бийлеуши-
IHK, жекке хэкимшилик, жекке басца-
рыушылыц.
ЕДИНОВЛАСТНЫЙ прил. жекке бийлей-
пгын, жекке хэкимшилик етиуши, жекке
мсцарыушы.
ЕДИНОВРЕМЕННО нареч. бир уакытта,
бирден.
ЕДИНОВРЁМЕННЦЫЙ прил. бир уацыт-
да, бир жола берилетугын, бирден; <~ое
пособие бир жола берилетугын жэрдем.
ЕДИНОГЛАСИЕ с. пикирлеслик, ауыз
биршилик
ЕДИНОГЛАСНО нареч. бир ауыздан;
резолюция была принята ~ резолюция
энр ауыздан цабыл етилди.
ЕДИНОГЛАСНЦЫЙ прил. бир ауыздан
кабыл етилген, алынран; ~ое решение
бир ауыздан цабыл етилген царар.
ЕДИНОДУШИЕ с. бир кеуиллилик, ке-
цилеслик, бир пикирлилик, пикирлеслик.
ЕДИНОДУШНО нареч. бир кеуилден,
бир пикирден, бир ауыздан.
ЕДИНОДУШНцЫЙ прил. бир кеуилли,
пикирлес, бир ауыздан; <~ое мнение бир
сеуилден цабылланран пикир.
ЕДИНОКРОВНЫ || Й прил. аталас (атасы
бир анасы басца)', -~е братья аталас аралы-
-инилилер.
ЕДИНОЛИЧНИК м. жекке дийхан, дара
дийхан, жекке хожалыц.
ЕДИНОЛЙЧНИЦА женск. от едино-
личник.
ЕДИНОЛИЧНЫЙ прил. 1. жекке ези,
бир ези, жалрыз ези; ~ое решение жекке
езиниц шешими; 2. жекке, дара; ~ое хо-
зяйство жекке хожалыц, дара хожа-
лыц.
ЕДИНОМЫСЛИЕ с. бир пикирлилик,
пикирлеслик, бир кез цараслылыц.
ЕДИНОМЫСЛЯЩИЙ прил. пикирлес,
бир кез царастагы.
ЕДИНОМЫШЛЕННИК м. 1. пикирлес,
бир кез царастаты адам; мы с ним ~и
бизлер оныц менен бир кез царастамыз;
2. (сообщник, соучастник) серик, серик-
лес.
ЕДИНОНАЧАЛИЕ с. жекке, жекке бас-
шылыц, жекке басцарыушылыц.
ЕДИНООБРАЗИЕ с. бир цыйлылыц, уц-
саслыц, бир турделик, бир тустелик.
ЕДИНООБРАЗНЫ ||Й прил. бир цыйлы,
бир турдеги, уцсас; <~е формы учёта бир
цыйлы есаплау формалары.
ЕДИНОРОГ м. зоол. единорог (тециз
цайуаны).
ЕДИНОУТРОБНЫЙ прил. тууысцан,
цаналас, бауырлас, енелес (анасы бир
атасы басца).
ЕДИНСТВЕННО 1. нареч. (только один)
жалгыз тана, бир ези, бир рана; ~ доступ-
ный способ жалгыз рана цолай усыл;
2. в знач. частицы (только, исключительно)
тек; он говорил ~ затем, чтобы... ол тек...
ушын тана сейледи.
ЕДЙНСТВЕНН ||ЫЙ прил. жекке, жал-
гыз рана, тек рана жалгыз, тек бир, бир
рана, бирден-бир; ~ый ребёнок тек гана
жалгыз бала, жалгыз гана бала; ~ый выход
бирден-бир жол, бир гана жол; <~ый
в своём роде хаслында биреу;<> <~ое число
грам. бирлик сан.
ЕДИНСТВО с. 1. (полное сходство) улыу-
малыц, бирлик; ~ интересов мэп бирлиги,
талап бирлиги; 2. (сплочённость) бирши-
лик, бирлик; ~ партии партияныц бирли-
ги; 3. (неразрывность) беккем бирлик,
ажыралмаслыц; теории и практики
теория менен практиканыц бирлиги.
ЕДЙНЦЫЙ прил. 1. (общий, объединён-
ный) бирлескен, бирден-бир, бир; <~ый
план действий хэрекеттиц бирден-бир пла-
ны; 2. (сплочённый) бирлескен, бирден-бир,
бириккен; ~ый фронт бирлескен фронт;
3. (один) бир; не имею ни <~ой минуты
бир минутта уацтым жоц; <~ое целое бир
бутин; < все до -~ого хэмме, бир адам
цалмай, бири цалмастан, барлыгы; ~ый
билёт турацлы билет.
ЁДК||ИЙ прил. 1. (разъедающий) ашшы,
ашытатугын, еткир; ~ий дым ашшы тутин;
2. перен. (язвительный, колкий) куйдирету-
рын, жанга тийетурын; ~ая насмешка
жанра тийетурын басцы, жанга батату-
гын басцы сез.
ЕД К__________________-216-______________________
Едкость ж. 1. ашшылыц, еткирлик;
2. перен. (язвительность) жанга батыушы-
лыц.
ЕДОК м. 1. (член семьи) адам, бас, жан;
семья из трёх едоков уш жаннан цурал-
ган хожалыц; 2. разг, (любитель поесть)
мешкей, нэпсицау.
еду, едешь и т. д. наст. вр. от ехать,
едче сравнит, ст. от прил. едкий,
её 1. мест. личн. род. и вин. п. от она;
2. в знач. притяж. (принадлежащий ей)
оныц, оныки; ~ дети оныц балалары.
ЕЖ м. кирпи, кирпи шешен, кирпи ти-
кен; морской ёж тециз кирпи тикени.
ЕЖЕ= цоспа сезлердиц алдында келетугын
х,зр, сайын деген мзнини билдиретурын
цосымта, мыс.: ежеквартальный хэр квар-
таллыц, хэр квартал сайын.
ЕЖЕВЕЧЕРНИЙ прил. хэр кеште, хэр
куни кеште.
ЕЖЕВЙКА ж. ежевика (путальщ цзм
жемис).
ЕЖЕВЙЧНИК м. ежевика путалыгы.
ЕЖЕВИЧНЫЙ прил. ежевика..., еже-
викалыц.
ЕЖЕГОДНИК м. хэр жылда шыгату-
fhh журнал.
ЕЖЕГОДНО нареч. хэр жыл, жыл сайын,
жылда, хэр жылда.
ЕЖЕГОДНЫЙ прил. хэр жыллыц, жыл
сайынгы, жылдагы, жылына бир.
ЕЖЕДНЕВНО нареч. кунде, хэр куни,
кун сайын.
ЕЖЕДНЁВНЦЫЙ прил. хэр кунги, кун-
деликли, кун сайынгы, кундегидей; ~ая
газета кунделикли газета; ~ые заботы
кунделикли гамхорлык-
ЕЖЕЛИ союз уст. см. если.
ЕЖЕМЕСЯЧНИК м. айына бир рет
шыгатугын журнал.
ЕЖЕМЕСЯЧНО нареч. хэр айда, айма-
-ай, ай сайын.
ЕЖЕМЕСЯЧНЫЙ прил. хэр айдагы, ай
сайынгы.
ЕЖЕМИНУТНО нареч. I. (каждую мину-
ту) хэр минут, хэр минутта, минут сайын;
2. (очень часто) усти-устине, жийи-жийи,
тез-тезден.
ЕЖЕМИНУТНЫЙ прил. 1. (происходя-
щий каждую минуту) хэр минуттагы,
минут сайынгы; 2. (бывающий очень часто)
усти-устиие, жийи-жийи, тез-тезден.
ЕЖЕНЕДЕЛЬНИК м. хэптеде бир шы-
гатугын журнал.
ЕЖЕНЕДЕЛЬНО нареч. хэр хэптеде,
Хэпте сайын.
ЕЖЕНЕДЕЛЬНЫЙ прил. хэр хэптедеги,
хэпте сайынгы.
ЕЖЕЧАСНО нареч. 1. (каждый час)
хэр саат, хэр саатта бир, саат сайын;
2. (очень часто) усти-устине, жийи-жийи,
тез-тезден.
ЕЖЕЧАСНЫЙ прил. 1. (происходящий
каждый час) хэр саатцы, хэр сааттагы,
саат сайын болатугын; 2. (бывающий очень
часто) усти-устине, жийи-жийи, тез-тез-
ден.
ЁЖИК л!- 1- уменьш.-ласк. от'йж; 2. (при-
чёска) ёжик (шаш цойыудыц бир тури).
ЁЖИТЬСЯ несов. жыйрылыу, бурисиу,
тырысыу; ~ от холода сууыцтан бурисиу-
ЕЖЙХА ж. ургашы кирпи.
ЕЖОВЫЦЙ прил. кирпи...; <> держать
в <~х рукавицах цатты тутыу, тырп еттир-
меу.
ЕЗДЦА ж. 1. келикли журиу, минип
журиу; верховая ~а атлы журиу, атдз
минип журиу; 2. (мера расстояния) жол
журиу, сапар етиу; в трёх часах от
города каладан уш саатлык жол.
ЕЗДИТЬ несов. келикли журиу, минип
журиу; ~ на лошади атда минип журиу;
~ на велосипеде велосипедке минип жу-
риу; ~ за город дала сыртына кетиу;
~ туда и обратно ол жакка келикли ба-
рыу хэм кайтып келиу.
ЕЗД ОВЦОЙ прил. 1. (служащий для
езды) минис, минги, минетугын; ~ая ло-
шадь минетугын ат; 2. в знач. сущ. м
ездовой воен, эскерий белимдеги арбакеш-
ЕЗДОК м. шабандоз; он хороший ~ ол
жацсы шабандоз.
езжу, ездишь и т. д. наст. вр. от
ездить.
ей мест. личн. дат. и те. п. от она.
ЁКАТЬ несов. 1. лоц-лоц етиу, горцыл-
дау; 2. (о сердце) суу етиу, зуу етиу.
ЕКНУТЬ сов. и однокр. см. ёкать.
ЁЛЕ нареч. 1. (едва, только-только) зор-
дан, зорга дегенде, сэл-пэл; ~ жив сэл-
-пэл жаны бар; я ~ успел на урок сабацца
зордан улгердим; 2. (насилу, с трудом)
зорга, цыйынлыц пенен; я ~ мог поднять
ящик мен ящикти зорга кетере алдым;
зордан-зорга, зорга-зорга; я
добрался до дома уйге зорга-зорга жеттим;
душа в теле погов. шала-жансар.
жаны шыгар-шыцпас.
ЕЛЕЙНЫЙ прил. кутэ жарамсак, душ-
шы тил. жагымталлы, тили майлы; го-
лос жагымталлы дауыс.
ЁЛК||А ж. 1. см. ель; 2. ёлка; новогод-
няя а жаца жыл ёлкасы; позвать гостей
на ~у ёлкага конакларды шадырыу.
ЕЛОВЫЙ прил. ёлка..., ёлканыц, шыр-
ша..., ёлкадан исленген, шыршадан ислен-
ген; ~ лес шырша тогайы.
ёлок род. п. мн. от ёлка.
ЁЛОЧНЫЦЙ прил- ёлка...; ёлканы; ~е
украшения ёлканы безейтугын затлар.
ЕЛЬ ж. ель, шырша.
ЕЛЬНИК м. 1. (еловый лес) шырша то-
гайы; 2. (ветви) шырша агашыныц шаца-
лары, шыршаныц путацлары.
ем наст. вр. от есть I.
ЁМКЦИЙ прил. келемли, сыйымлы,
ишли; -~ая посуда ишли ыдыс.
ЁМКОСТЦЬ ж. келемлилик, сыйымлы-
лыц, ишлилик; ~ь ведра шелектиц сыйым-
лылыгы; <(> меры -~и келемлик елшеулери
(литрлер, кубометрлер узм т. б.).
ему мест. личн. дат. п. от он, оно.
ЕНОТ м. енот (уайуан цэм териси).
ЕНОТОВЫЙ прил. енот; енот терисинен
исленген; ~ воротнйк енот терисинен ислеи-
ген жага.
ЕПАРХИАЛЬНЫЙ прил* церк. епархиялы,.
епархия лык.
— 217 —
ЕЮ
ЕПАРХИЯ ж. церк. епархия (ширкеу ужим-
шилик округи).
ЕПЙСКОП м. епископ (христиан руха-
нийлериниц белгили бир дэрежеси).
ЕРАЛАШ м. разг, тэртипсизлик, былыц-
пай, былгасыц.
Ересь ж. 1. рел. ересь (устем динниц
ширкеу крделерине царсы келетутн диний
тэлимат)-, 2. перен. (чепуха, ерунда) бос
сез, сандырац, пэтиуасызлыц, пэтиуасыз
сез; нести ~ пэтиуасызлыц етиу, пэтиуа-
сыз сез айтыу.
ЕРЗАТЬ несов. разг, жыбырлау, тыныш-
сызланыу, тыныш таппау, тыпыршык;-
лау.
ЕРМОЛКА ж. топпы, тахия.
ЕРОШИТЬ несов. что, разг. уРпейтиУ,
уйпак-жуйпацландырыу; ~ волосы ша-
шын урпейтиу.
ЕРУ НДЦ А ж. разг. 1. (чепуха) бос сез,
сандырац, мэнисиз; говорить <~у мэнисиз
сейлеу; 2. (пустяк) ацсат, оцай; это для
меня ~а бул мениц ушын ацсат.
ЕРУНДОВЫЙ прил. разг, бос, сандырац,
мэнисиз.
Ерш м. 1. ёрш, торта балыц; 2. (щёт-
ка) ёрш (ыдысларды жууатурын, шыра
моржаларын, механизм белеклерин хэм
т. б. тазалайтурын щётка)-, 3. в знач.
нареч. ершом урпейип, тикке; волосы
встали -~бм шашлары тикке турды.
ЕРШИСТЫЙ прил. разг. 1. (о волосах)
урпейген, тик турган; 2. перен. (задор-
ный) цайсар, ашыушац, ежет, ер.
ЕСАУЛ м. уст. жасауыл.
ЕСЛИ союз егер, егерде; ~ знаешь, скажи
егер билсец айт; ~ бы он знал, то этого
не сдёлал бы егерде ол билгенде, бундай
етпес еди; что, ~ он придёт? егер ол ке-
лип дала гойса не?; ~ бы да кабы олай
бола гойса, солай бола гойса.
ест наст. вр. от есть I.
ЕСТЕСТВЕННО 1. нареч. тэбийгый; это
получилось у него вполне ~ бул оныц
ушын хацыйцат тэбийгый болып шыцты;
2. в знач. вводн. сл. (конечно) элбетте,
гумансыз; он, ~, согласился элбетте, ол
келисим берди.
ЕСТЕСТВЕННОСТЬ ж. тэбийгыйлыц.
ЕСТЁСТВЕНН ЦЫЙ прил. 1. тэбият...,
тэбийгый; -~ые богатства страны елдиц
тэбийгый байлыдлары; ~ые науки тэбият
илимлери; -~ый отбор биол. тэбийгый
тацлап алыу; <~ая смерть тэбийгый цаза;
2. (непринуждённый) жасалмасыз, тэбий-
гый, рас; -~ая улыбка жасалмасыз кулим-
сиреушилик; 3. (нормальный) эдеттеги,
орынлы, женли, тэбийгый; -~ый путь
развития рауажланыудыц тэбийгый жо-
лы.
ЕСТЕСТВОВЕДЕНИЕ с. см. естество-
знание.
ЕСТЕСТВОЗНАНИЕ с. тэбият таныу,
тэбият таныу илими.
ЕСТЕСТВОИСПЫТАТЕЛЬ м. тэбиятшы
(тэбият илимлери бойынша цэниге).
ЕСТЦЬ I несов. 1. кого-что жеу, ишиу;
~ь мясо геш жеу; 2. что (разрушать,
разъедать) жеу, куйдириу, тотыцтырыу;
ржавчина ~ железо тат темирди жейди;
<> -~ь глазами кезин айырмау, тигилип
дарау, цас дадпай дарау.
ЕСТЬ II 1. наст. вр. от быть; СССР ~
страна победившего социализма СССР со-
циализмниц жецген ели болып табылады;
2. в знач. сказ, (имеется) бар; ~ надежда,
что он скоро вернётся ол тез цайтып келер
деген умит бар; ~ у тебя эта книга? сенде
бул китап бар ма?; у них ~ что показать
олардыц керсеткендей нэрселери бар; <>
так и ~ дадыйдатында хэм сондай; то-то
и ~ солай болганы дурыс.
ЕСТЬ III межд. воен, есть!, ядшы!,
мацул!, эжеп!
ЕФРЕЙТОР м. ефрейтор.
ЁХАЦТЬ несов. 1. (двигаться, передви-
гаться на чём-л.) келикли журиу; келикли
барыу (туда); келикли келиу (сюда); ~ть
верхом на лошади атца минип журиу; <~ть
на машине машинага минип журиу; мы
долго -~ли степью бизлер далада узад
уадыт журдик; 2. (отправляться куда-л.)
женеу, кетиу, барыу; мы едем в экспеди-
цию бизлер экспедицияга кетип баратыр-
мыз; завтра я еду в Ташкент ертец мен
Ташкентке женеп кетемен; 3. перен. разг,
(скользить, разъезжаться) тайну, тайып
кетиу, жылысыу.
ЕХЙДНА ж. 1. зоол. ехидна (тумсыцлы
цайуан); 2. (змея) ехидна (зэцэрли жылан);
3. перен. разг, (о человеке) ашшы тилли,
шагып сейлеуши, табалап сейлеуши.
ЕХИДНИЧАТЬ несов. разг, ашшы сей-
леу, шагып сейлеу, табалап сейлеу, илип
сейлеу.
ЕХИДН ЦЫЙ прил. ашшы сейлейтугын,
шагып сейлеуши, табалап сейлейтугын,
илип сейлейтугын; -~ое замечание шагып
сейлеп ескертиу; ~ый человек шагып сей-
лейтугын адам.
ЕХЙДСТВО с. ашшы сейлеушилик, ша-
гып сейлеушилик, табалап сейлеушилик,
илип сейлеушилик.
ешь I наст. вр. от есть I.
ешь II, ешьте повел, накл. от есть I.
ЕЩЕ нареч. 1. (в добавление) хэм, жэне,
жэнеде, тагы; прочитай ~ раз жэие бир
рет оцы; возьми ~ эту книгу бул китап-
ты жэнеде ал; 2. (до сих пор, пока) еле,
хэзирше, еледе; он молод ол еле жас;
он ~ не кончил школу ол еле мектепти
питкерген жоц; 3. (уже) =ац, эллецашан;
он уехал ~ неделю тому назад ол буннаи
бир хэпте бурын-ац кетип халды; 4. (в боль-
шей степени) бетер, тагыда, жэнеде, 'дан,
еден, =тан, =тен, 'нан, »нен хэм; он -~силь-
нёе меня ол меннен хэм кушлирек; 5. еле,
еледе; я ~ успею прочесть эту книгу мен
бул китапты еледе оцып улгеремен; 6. в
знач. частицы цандай; и как ~ получает-
ся! еле цандай жацсы болып шыццанын
керерсец!; <> ~ бы! сезсиз!, элбетте!;
вот -~! энекей!, кердицбе!; ~ ничего! еле
ештеце!, бул еле хеш нэрсе емес!, еле не-
син керипсец!; всё ~ елеге шекем; ~ и ~
цайта-цайта; нет ~ жоц еле, хэзирше
жоц.
ею мест. личн. твор. п. от оиа.
-i
ж
— 218 —
Ж
Ж 1 союз см. же I.
Ж П частица см. же 11; ну так что ж?
ал сонда не болыпты?
жаба 1 ж. зоол. цурбаца, баца.
ЖАБА II ж. мед. уст. дем цыспа;<> груд-
ная ~ уст. кекирек цыспа, журек цыспа.
жаберный прил. сацацлы.
жабий прил. цурбаца..., цурбацаныц,
баца..., бацаныц.
ЖАБРЫ мн. (ед. жабра ж.) сагак; <>
взять за ~ кого-л. цысцыга алыу, мэж-
бурлеу.
ЖАВОРОНОК м. торгай, пошша тор-
гай, боз торгай.
жадина м. и ж. разг, цызганшац, аш-
кез, цытымыр, зыцна, сыцмар, сутхор.
ЖАДНИЧАТЬ несов. разг. 1. (прояв-
лять жадность) ашкезлик цылыу, нэп-
сицаулыц етиу, цызраншацлыц етиу, гер-
цаулыц етиу; 2. (скупиться) цытымырлыц
етиу, сыцмарланыу, зыцналыц цылыу,
сутхор л ыц етиу.
ЖАДНО нареч. I. ашкезленип, непси-
цауланып, герцауланып, дым кермегендей
болып; ~ есть ашкезленип жеу; 2. перен.
хэуесленип, ыцласланып, цумарлыц, цы-
зырып, инталыц пенен; ~ слушать ыцлас
пенен тыцлау.
ЖАДНОСТЬ ж. 1. (алчность) ашкезлик,
нэпсицаулыц, герцаулыц, кези тоймау-
шылыц; есть с ~ю ашкезлик пенен жеу,
нэпсицаулыц пенен жеу; 2. (скупость)
цытымырлыц, сыцмарлыц, шырымсызлыц,
зыцналыц, сутхорлыц; проявлять ~ сыц-
марлыц цылыу, зыцналыц цылыу; 3. пе-
рен. хэуеслик, ыцласлыц, цызыушылыц,
цумарлыц, инталыц; он с ~ю набросился
на книги ол цумарланып китап оцыура
киристи.
ЖАДНЫ №прил. 1. (алчный) ашкез, нэп-
сицау, герцау, кези тоймайтугын, цыз-
раншац; 2. (скупой) цытымыр, сыцмар,
шыгымсыз, зыцна, сутхор; ~й человек
сыцмар адам; 3. перен. хэуесли, ыцласлы,
цызыратугын, цумарлы, инталы; смот-
реть ^ми глазами цумарлы кезлери менен
царау; с ~м вниманием инталылыц пенен.
ЖАЖД IIА ж. 1. шеллеу, аццасы кебиу;
утолить ~у шелин басыу, шелин цандырыу;
возбуждать ~у шелин келтириу, шелле-
тиу; 2. перен. (желание, стремление) ыц-
лас, хэуес, цумар, инта, кусеу; ~а
знаний билимге хэуеслик, билимге ыцлас-
лыц.
ЖАЖДАТЬ несов. 1. уст. (испытывать
жажду) шеллеу, аццасы кебиу; 2. перен.
чего и с неопр. (страстно желать) ыцлас-
ланыу, хэуес етиу, цумартыу, кусеу;
~ свободы азатлыцты кусеу; ~ знаний
билимге цумарланыу.
ЖАКЕТ м. жакет (};аяллар кийетугын
цысца бешпент).
ЖАЛЕ ЦТ Ь несов. 1. кого-что (испыты-
вать жалость) аяу, рейими келиу; он ~-
>ет тебя ол сени аяйды; 2. о ком-чём цый-
налыу, екиниу, ашыныу; ~ть о потерян-
ном времени бийкар кеткен уацытца еки-
ниу, уацыттыц босца еткенине екиниу;
3. кого-что (щадить, беречь) аяу, цыз-
ганыу, кези цыймау; не ~ть жизни жанын
аямау; 4. что (скупиться) цызганыу, аяу;
~ть деньги пулды цызганыу.
жалить несов. кого-что шагыу.
ЖАЛКЦИЙ прил. 1. (вызывающий жа-
лость) бийшара, аянышлы, ашынарлыц;
быть ~им аянышлы болыу; иметь ~ни вид
аянышлы халда болыу, аянышлы кери-
нисте болыу; 2. (плохой, невзрачный) ке-
риксиз, жаман, темен; костюм его пришёл
в ~ое состояние оныц костюмы темен
аухалга келди; 3. (ничтожный) жерке-
нишли, шерменде, жарамас; ~ий человек
жеркенишли адам, жарамас адам; ~ий
трус шерменде цорцац; играть ~ую роль
жарамас ис етиу.
ЖАЛКО 1- нареч. бийшара, аянышлы;
ашынарлы; ~ выглядеть аянышлы халда
кериниу; ~ улыбнуться аянышлы турде
мыйыгын тартыу; 2. безл. в знач. сказ.
аяулы, цызганышлы, рейими келип аяу;
мне тебя ~ саган рейимим келеди, мен
сени аяйман; 3. безл. в знач. сказ, с сою-
зом ытоъ эттец, эттегене, есизгана,
екинишли; ~, что он не пришёл эттец
ол келмедидагы; 4. безл. в знач. сказ, ая-
нышлы, екинишли; ему было ~ бросить
учёбу оган оцыуды таслау екинишли
болды.
ЖАЛО с. 1. ништер, тил; ~ пчелы хэр-
рениц ништери; змеиное ~ жыланныц тили;
2. перен. ашшы тил, еткир тил; ~ сатиры
сатираныц еткир тили.
ЖАЛОБЦА ж. 1. шагым, наразылыц;
приставать с ~ами шагым айтып цоймау,
зарлана бериу; 2. (письменное заявление)
шагым арза, наразылыц арза; подать ~у
шагым арза бериу.
жалобно нареч. жалынып, етинип,
аянышлы, муцланып, цайгырып, зарлы.
жалобнцый прил. жалынган, етин-
ген, аянышлы, аяулы, муцлы, ашынату-
гын, цайгылы, зарланган; ~ый стон зарлан-
ган ьщцылды;< ~ая книга шагым китабы.
ЖАЛОБЩИК м. арзагей.
жалованнпый прил. ист. сыйга
берилген, инам етилген; ~ые земли сыйга
берилген жерлер.
ЖАЛОВАНЬЕ с. уст. айлыц, хызмет ха-
цы.
ЖАЛЦОВАТЬ несов. уст. 1. кого-что чем,
кому-чему что (награждать) сыйлау, на-
градлау; ~овать орденом орден менен
сыйлау; 2. кого-что (ценить, уважать)
цэдирлеу, хурметлеу; его не очень ~уют
оны онша хурметлеменди; прошу любить
и ~овать кеуил белиуицизди хэм хурмет-
леуицизди соранаман; 3. к кому (посещать)
келип кетиу, келиу; вы давно к нам не
~свали сиз кептен бери бизге келмеди-
циз.
— 219 —
ЖБА
ЖАЛОВАТЬСЯ несов. 1. на кого-что
и без доп. шагыныу, айтыу, дор тин айтыу,
наразылыц билдириу, арыз етиу; ~ на
сына баласыныц дэртин айтыу; ~ на го-
ловные боли бас аурыуын айтып шагы-
ныу; 2. на кого-что (подавать жалобу)
шагым арза бериу; ~ в суд судца шагым
арза бериу.
ЖАЛОНОСНЫЙ прил. зоол. ништерли,
тилли.
ЖАЛОСТЛИВОСТЬ ж. разг, рейимли-
лик, кеуилшеклик, мийирбанлык, аяьыш-
лыц.
ЖАЛОСТЛИВЫ ||Й прил. разг. 1. (состра-
дательный) рейимли, кеуилшек, мийир-
бан, аягыш; 2. (выражающий жалость)
цайгылы, муцлы, зарлы, аянышлы; ~е
слова песни цосыцтыц цайгылы сезле-
ри.
ЖАЛОСТИ ЦЫЙ прил. разг, цайгылы,
муцлы, зарлы, аянышлы; ~ая песня цай-
гылы цосыц.
ЖАЛОСТцЬ ж. 1. (сострадание) рейим,
аяганлыц, кеуилшеклик, аянышлыц; из
~и аяганлыцтан; вызывать ~ь рейимин
келтириу; 2. (сожаление) цыйналганлыц,
цайгы, аяушылыц, екиниш; смотреть с
~ью аяушылыц пенен царау; какая ~ь!
эттегене ай!, есизгана!
ЖАЛЬ безл. в знач. сказ. 1. аяныш, аяу;
мне тебя от души ~ мен сени шын кеуил-
ден аяйман; 2. цыйналарлыц аянышлы, еки-
нишли; мне ~ уезжать мениц кетким келмей
тур, мен кетиуге екинишлимен; мне ~ поте-
рянного времени мен босца кеткен уацыт-
ца цыйналаман; 3. с неопр. и с союзом
«что» аянышлы, цызганышлы, цыйланыш-
лы; мне ~ отдавать деньги мен ацшамды
бериуге цыйланаман; 4. в знач. вводи, сл.
эттец; зайти бы к ним, да ~ нет времени
оларга барыу керек еди, эттец, уацыт
жоц.
ЖАЛЮЗЙ с. нескл. жалюзи, ший перде
(жуца тахтадан дизип исленген эйнек
жапцыш).
ЖАНДАРМ м. жандарм (патша жан-
дармерия, полиция хызметкери).
ЖАНДАРМЕРИЯ ж. жандармерия (бур-
жуазиялыц мзмлекетлерде полицияныц от-
ряды).
ЖАНР м. иск. 1. жанр (здебият шыгар-
маларыныц айрыцша бир тури)', 2. (мане-
ра, стиль) усыл, тур (искусствода, эде-
биятта ту ты лг ан жол).
ЖАНРОВЦЫЙ прил. иск. жанр..., жанр-
лыц; ~ая живопись жанрлыц суурет ене-
ри.
ЖАР м. 1. ыссы, хэуир; от печи несло
жаром печьтен хэуир урып турды; 2. разг,
(горячие угли) цоз, шоц; 3. (повышенная
температура) цызыу, ыссылыц, куйип
турыу; у ребёнка ~ баланыц ети цызыу;
4. перен. (рвение, пыл) цызыулыц, инта;
работать с жаром цызып ислеу, инта ме-
нен ислеу; <> поддать жару цыздырыу,
гайратландырыу; чужими руками ~ за-
гребать погов. киси целы менен от ысырыу.
ЖАРА ж. ыссы, ыссылыц, ыссы дауа,
.хэуир.
ЖАРГОН м. жаргон (бир группа адам-
лардыц жалпы халыц тилинен баска тек
взине тзн сезлери).
ЖАРГОННЦЫЙ прил. жаргон, жаргон-
лыц; ~ое слово жаргон сез.
ЖАРЕНЦЫЙ прил. 1. цууырылган; ~ое
мясо цууырылган ет; 2. в знач. сущ. с.
жареное цууырма, цууырма ауцат, цууыр-
дац.
ЖАРЕНЬЕ с. разг, цууырыу.
ЖАРИТЦЬ несов. 1. кого-что цууырыу;
~ь мясо геш цууырыу; 2. кого-что и без
доп., разг, (жечь, обжигать) куйдириу,
цыздырыу; солнце ~ кун куйдиреди.
ЖАРИЦТЬСЯ несов. 1. цууырылыу; рыба
~тся балыц цууырылып атыр; 2. разг.
куйиу, цыздырылыу; мы весь день ~лись
на солнце бизлер кун бойы кунге куй-
Дик.
ЖАРИЩА ж. разг, цатты ыссы, цатты
ыссы цауа, жудэ ыссы, хоуир.
ЖАРКИ ИЙ прил. 1. ыссы, ыссы цауалы;
~ое лето ыссы жаз; ~ий климат ыссы
климат; 2. перен. (страстный) цызгын,
цызгынлы; ~ий спор цызгын тартыс; <>
~ий бой цатац урыс, цатац сауаш.
ЖАРКО нареч. 1. ыссы, оттай; солнце
~ грело кун оттай цыздырды; 2. перен.
(страстно) цызгын, цызгынлы турде;
~ обсуждать что-л. цызгынлы турде тал-
цылау; 3. безл. в знач. сказ, ысып кетти,
ыссы; мие стало ~ мен ысып кеттим.
ЖАРКОЕ с. цууырма, цууырма ауцат,
цууырдац.
ЖАРОВНЯ ж. сандал, темир печь, ошац.
ЖАРОВЫНОСЛИВЫЙ прил. бот. ыссы-
га шыдамлы, ыссылыцты кетеретугын.
ЖАРОПОНИЖАЮЩЕЕ с. мед. ыссылыц-
ты цайтаратугын, ыссылыцты басатугын
(дэри).
ЖАРОСТОЙКИЙ прил. тех. ыссылыцца
шыдамлы.
ЖАРОУПОРН ||ЫЙ прил. тех. отца шы-
дамлы, ыссыьа шыдамлы; ~ая сталь отца
шыдамлы пол ат.
ЖАРОУСТОЙЧИВЫЙ прил. см. жаро-
упорный.
ЖАР-ПТИЦА ж. народно-поэт. цара
цус.
ЖАСМЙН м. жасмин (пцт.ац х,зм гули).
ЖАСМЙННЫЙ, ЖАСМЙН ОВЫЙ прил.
жасмин...
ЖАТВА ж. 1. (время уборки урожая)
орац, жыйын-терим; 2. (урожай) зурээт;
богатая ~ мол зурээт.
жатка ж. с.-х. орац машина.
ЖАТЬ I несов. 1. (быть тесным) цысыу;
сапог жмёт етик цысады; 2. (давить) сы-
гыу, езиу; ~ виноград жузимди езиу.
ЖАТЬ II несов. что, с.-х. орыу; ~ пше-
ницу бийдайды орыу.
ЖАТЬСЯ несов. 1. (съёживаться) жый-
рылыу, бурисиу; ~ от холода сууыцтан
бурисиу; 2. (прижиматься) цысылыу, та-
цалыу; ~ к стене дийуалга тацалыу; 3. пе-
рен. разг, тартыныу, цысыныу; он жался,
не зная, что сказать ол не айтарын бил-
мей цысынып цалды.
ЖБАН м. жбан, дуц (цумва уцсаган ыдыс).
ЖВА.
— 220 —
ЖВАЧКЦА ж. 1. (действие) гуйсеу, гуйис,
гуйис цайтарыу; 2. (вторично пережё-
вываемая пища) гуйсеп цайтарылган ау-
цат; <> жевать ~у езе бериу, мыжый бериу.
ЖВАЧН ЦЫЙ прил. гуйсеуши, гуйсей-
тугын, гуйис цайтарыушы; ~ое живот-
ное гуйсейтурын хайуан.
жгу, жжёшь и т. д. наст. вр. от жечь.
жгусь, жжёшься и т. д. наст. вр. от
жечься.
ЖГУТ м. 1. есинди, еринди; соломен-
ный ~ еринди сабан; 2. мед. жгут (цан
авыуын тоцтатыу ушын денениц бир
жерине байлайтувын резина тутик).
ЖГУТИК м. 1. уменыи. от жгут 1;
2. зоол. жгутик (эпиуайы ^айуанлардьщ
денесинде цылга уцсас хэрекет органы).
ЖГУЧИ ||Й прил. 1. (горячий) куйдире-
турын, кыздыратурын; ~е лучи солнца
кунниц куйдиретурын нуры; 2. перен. цац-
саран, ашытатугын, еткир; ~й мороз цац-
саран сууыц; 3. перен. цатты, еткир; ~й
стыд цатты уялыу;<> ~й брюнет шым цара
шаш адам.
ЖДАТЬ несов. 1. кого-чего и без доп.
кутиу, кутип турыу; ~ поезда поезди ку-
тиу; ~ писем от кого-л. биреуден хат ку-
тиу; ои заставил нас ~ ол бизлерди кутти-
рип цойды; 2. чего, с неопр. и с союзом
«что» (предполагать) шамалау, болжау;
~ бури боран болады деп шамалау; все
ждали, что он станет крупным учёным
барлыгы оны улкен илимпаз болады деп
шамалады; <> того и жди тосаттан болып
цалар; ~ не дождаться сабырсызлыц пе-
нен кутиу, интизар болыу; время не ждёт
уакыт кутип турмайды.
жду, ждёшь и т. д. наст. вр. от ждать.
ЖЕ I союз 1. противит. ал, шыгар,
бирац, бирацта, цой, рой, болса; товарищ
мой уезжает, я же остаюсь жолдасым
кетеди, мен цаламан гой; 2. присоед. болса,
го, ацыр; с начала нашего знакомства,
знакомы же мы давно, мы с ним друзья
таныс болганымыздан бери бизлер оныц
менен доспыз, бизлер болса кептен таныс-
пыз; <> всё же солай да болса; всё же мне
не хочется идти солай да болса мениц кет-
ким келмейди.
ЖЕ II частица 1. усил. -ши, -ше, екен,
енди; пойдём же! кетейик-ши!; уходи же!
кет енди!; когда же вы вернётесь? енди
цашан цайтып келесиз?; 2. (для указания
тождества) -ац, гай, рой, сацшы, тап; та-
кая же книга сондай-ац китап; там же сол
кэрада рой; на той же странице тап сол
бетте; тот же соныц ези; здесь ~ усы кэра-
да, мына кэрада.
ЖЕВАТЕЛЬН ЦЫЙ прил. 1. анат. шай-
науыш, шайнаушы, шайнайтугын; ~ые
мышцы шайнаушы булшык етлер; 2. шай-
налатугын; ~ая сера шайналатугын сарыз.
ЖЕВАТЬ несов. что шайнау (о челове-
ке)-, гуйсеу (о скоте)-, <> ~ губами тамса-
иыу.
ЖЕЗЛ jit. 1. ист. цаса (жоцары атацтыц
белгиси болван таяц); 2. ж.-д. жезл (ма-
шинистке жольщ а шыц дегенди билдирип
берилетувын темир шыбыц).
ЖЕЛАНИЦЕ с. тилек, хэуес, кеуил, мей-
ил, цэлеу; при всём моём ~и мениц тилек-
лерим кеп болган мененде; против ~я
тилекке царсы; иметь ~е пойти учиться
оцыуга кириуге хэуес болыу; гореть ~ем
цызгынлы тилек билдириу.
ЖЕ Л АНН ЦЫЙ прил. 1. куткен, тилегеи,
гезлеген, кутилген; ~ый гость цэдирли
мийман; ~ая весть куткен хабар; 2. (ми-
лый) цэлеген, цэдирли, суйикли, эзиз; ~ый
друг суйикли ДОС.
ЖЕ Л АТЕ Л ЬНО безл. в знач. сказ, с не-
опр. или с союзом «чтобы» мацул, тилекке
ылайыц, болыуы жацсы; ~ закончить
работу сегодня жумысты бугин питкерген
мацул болады; ~ узнать об этом бул
хаццында билиу тилекке ылайык, бул
хаццында билген жацсы бслар еди.
ЖЕЛАТЕЛЬН ЦЫЙ прил. мацул, тилек-
ке ылайыц, кеуилдегидей, керекли, сэй-
кес, цэлеуинше; ~ое решение кеуилдегидей
шешим.
ЖЕЛАТЙН ли, ЖЕЛАТЙНА ж. жела-
тин (териден, суйектен, балъщтан исле~
нетугын желим).
ЖЕЛАТИНОВЫЙ прил. желатин...
ЖЕ Л А ЦТ Ь несов. чего, с неопр. и с сою-
зом «чтобы» цэлеу, хэуес болыу, тилеу;
~ем вам успеха сизге табыслар тилеймен;
я ~л бы зиать мен билиуди цэлер едим.
ЖЕЛАЮЩИЕ Й 1. прил. цэлейтугын.
хэуес ететугын, тилейтурын; 2. в знач. сущ.
мн. желающие цэлеуши, хэуес етиуши.
тилеуши; оказалось много ~х цэлеушилер
кеп болды.
ЖЕЛВАК м. исик.
ЖЕЛЕ с. нескл. желе (1. мийуеден таяр-
ланган мазалы ауцат; 2. гвштен, балыцтан
цайнатып исленген ауцат).
ЖЕЛЕЗА ж. анат. без; железы внут-
ренней секреции ишки секреция безлери
ЖЕЛЁЗИСТЦЫЙ I прил. (содержащий
железо) темирли, темири бар; ~ая руда
темирли руда.
ЖЕЛЕЗИСТЫЙ II прил. анат. без....
безли.
ЖЕЛЁЗКА ж. разг, бир белек темир
ЖЕЛЁЗКА ж. 1. уменыи. от железа;
2. бот. желёзка (есимликлердиц мумлы
ширелер шываратувын клеткалары).
ЖЕЛЕЗНОДОРОЖНИК м. темир жел-
ты.
ЖЕЛЕЗНОДОРОЖН ||ЫЙ прил. темир
жол...; ~ая ветка темир жол тармагы;
~ый транспорт темир жол транспорты.
ЖЕЛЁЗНЦЫЙ прил. 1. темир...; ~ые
опилки темир цырындылары; ~ая кровать
темир кет; 2. перен. (твёрдый) темир, те-
мирдей цатты, беккем; ~ая дисциплина
темир тэртип; 3. перен. (сильный, крепкий)
кушли, цууатлы, берк; ~ые мышцы куш-
ли булшыц етлер; ~ое здоровье берк ден
саулыц; <> ~ый век ист. темир цурал
дэуири.
ЖЕЛЕЗНЯК м. мин. темир рудасы; маг-
нитный ~ магнитли темир рудасы.
ЖЕЛЁЗО с. 1. темир; листовое ~ тац-
тай темир; кровельное ~ тамныц тебе-
син бастыратурын цацылтыр; 2. собир.
— 221 —
ЖЕР
цацылтыр буйымлар; 3. мед. (лекарство)
темирли дэри; <> куй ~, пока горячо поел.
темнрди дызганда сод.
ЖЕЛЕЗОБЕТОН м. тех. темнр бетон.
ЖЕЛЕЗОБЕТОННЫЙ прил. темир бе-
тон..., темир бетонлы; темир бетоннан
исленген.
ЖЕЛЕЗОДЕЛАТЕЛЬНЫЙ прил. темир
ислеп шыгаратугын, темир ислейтугын,
темир ислеп шыгарыу.
ЖЕЛЕЗОПЛАВИЛЬНЫЙ прил. тех.
темир еритиуши, темир еритетугын; ~ за-
вод темир еритиуши завод.
ЖЕЛЕЗОПРОКАТНЫЙ прил. тех. темир
прокатлау, темир прокатлаушы; ~ цех
темир прокатлау цехи.
ЖЕЛЕЗОРУДНЫЙ прил. темир руда-
лы.
ЖЁЛОБ м. науа; водосточный ~ суу
агатугын науа.
ЖЕЛТЁЦТБ несов. 1. (становиться жёл-
тым) саргайыу; листья уже ~ют жапырац-
лар саргайып атыр; 2. (виднеться — о жёл-
том) саргайып кериниу; вдалй ~ла пше-
ница узадтан буудай саргайып керин-
ДИ.
ЖЕЛТИЗНА ж. сарылыц, саррылт, сар-
РЫЛТ тус.
ЖЕЛТО* цоспа сезлердиц «сары» деген
мгнисин билдиретурын биринши белеги,
мыс.: желтоголовый сары шашлы.
ЖЕЛТОК м. сары ууыз.
ЖЕЛТОКОЖИЙ прил. сары рецли, сары
денели.
ЖЕЛТОПУЗИК м. зоол. сары бауыр ке-
сиртке.
ЖЕЛТОРОТЫЙ прил. 1. (о птенцах) са-
ры тумсыц; ~ цыплёнок сары тумсыц ше-
же; 2. перен. разг, (молодой, неопытный)
аузыныц сарысы кетпеген; ~ юнец аузы-
ныц сарысы кетпеген боз бала.
ЖЕЛТУХА ж. мед. сары ауырыу, сарый
кесел и.
ЖЁЛТЦЫЙ прил. сары; ~ая краска сары
бояу; <> ~ая вода мед. сары суу ауырыуы
(кез кесели).
ЖЕЛУДЁВЫЙ прил. емен гозасыныц,
емен гозасынан исленген; ~ кофе дуб гоза-
сынан исленген кофе.
ЖЕЛУД'ОК м. иш, ас цазан, карын;
несварение ~ка ауцат сицбеушилик, ас ца-
занныц бузылыуы.
ЖЕЛУДОЧЕК м. анат. 1. уменыи. от
желудок; 2. (часть сердца) царынша.
ЖЕЛУДОЧН1ЫЙ прил. иш..., ас ка-
зан..., царьш...; ~ое заболевание ас казан
кесели; ~ый сок ас казан ширеси.
ЖЕЛУДЬ м. емен гозасы.
ЖЁЛЧНОСТЬ ж. ашыушацлыц, ашшы
тиллилик, кекшиллик.
ЖЁЛЧНЫЙ прил. 1. анат., физиол. ет...;
~ пузырь ет калтасы; 2. перен. (раздра-
жительный, злой) ашыушак, ашшы тилли,
кекшил; ~ характер ашыушац минез; ~
• человек кекшил адам. *
ЖЁЛЧЬ ж. 1. анат. ет; 2. перен. (раздра-
жение) ашыу, ашшы тиллилик, кек.
ЖЕМАНИТЬСЯ несов. назланыу, наз
гдылыу, цылыц керсетиу.
ЖЕМАННИЦА ж. назлы, цылыдлы хаял,
ЦЫЗ.
ЖЕМАННИЧАТЬ несов. см. жеманить-
ся.
ЖЕМАННЫ |Й прил. назлы, кыльщлы;
~е манеры цылыцлы тур, назлы хэрекет.
ЖЕМАНСТВО с. назлылыд, цылыдлы-
льщ.
ЖЕМЧУГ м. хинжи, меруерт.
ЖЕМЧУЖИНА ж. 1. (зерно жемчуга)
бир туйир хинжи; 2. перен. (сокровище,
украшение) казна, байлык, сэн; Пуш-
кин — ~ русской поэзии Пушкин — рус
поэзиясынын. цазнасы.
ЖЕМЧУЖНЦЫЙ прил. 1. хинжи..., хин-
жиден, меруерт..., меруерттен исленген;
~ая раковина хинжи бацаншак; 2. перен.
поэт, хинжидей; ~ые зубы хинжидей
тислер.
ЖЕНА ж. хаял, зайып, катын.
ЖЕНАТЫЙ прил. уйленген, хаяллы,
цатынлы.
ЖЕНЙТЬ сов. и несов. кого, на ком уй-
лендириу.
ЖЕНЙТЬБА ж. уйлениу, хаял алыу,
цатын алыу.
ЖЕНЙТЬСЯ сов. и несов. на ком и без
доп. уйлениу, хаял алыу, катын алыу.
ЖЕНЙХ м. 1. куйеу, куйеу бала; 2.
разг, (молодой холостяк) кыз излеуши жас
жигит.
ЖЕНОНЕНАВЙСТНИК м. хаял жацпас,
хаялды жек кериуши.
ЖЕНОПОДОБНЫЙ прил. хаялдай, хаял-
га удсаган, хаялсымац; ~ мужчина хаял-
сымад еркек.
ЖЁНСКЦИЙ прил. хаял-цыз..., хаял-
-цызлар...; ~ая обувь хаял-цызлар аяк
кийими; Международный ~ий день Халык
аралыц хаял-цызлар куни; ~ий пол
хаял-цызлар.
женственность ж. нэзиклик, му-
лэйимлик, жумсацлыц.
ЖЕНСТВЕННЫЙ прил. нэзик, мулэйим,
жумсад.
ЖЕНЩИНА ж. хаял, цатын.
ЖЕНЬШЕНЬ м. бот. женьшень (дэри
есимлик).
ЖЁРДОЧКА ж. 1. (шест) сырыцша, ка-
даша; 2. (в птичьей клетке) цонац таяк,
цонак сырыц.
ЖЕРДЬ ж. 1. сырыц, када, таяу; 2. пе-
рен. разг, узын адам, сырыктай адам.
ЖЕРЁБАЯ прил. бууаз (бийе уаццында).
ЖЕРЕБЁНОК м. цулын тай.
ЖЕРЕБЕЦ м. айгыр.
ЖЕРЕБИТЬСЯ несов. кулынлау.
ЖЕРЁБОСТЬ ж. бууазлык (бийениц)
ЖЕРЕБЬЕВКА ж. шек таслау, шеп
салыу.
ЖЕРЕХ м. ад марка, ак балыц.
ЖЕРЛО с. ауыз; ~ пушки топтыц аузы;
~ вулкана вулканный аузы.
ЖЁРНОБ м. дигирман тас.
ЖЕРТВ ]|А ж. 1. ист. курбанлык, кур-
бан; принести в ~у курбан етиу; 2. перен.
(самопожептвование) курбан болыу, жа-
нын кыйыу, кешиу; идти на ~ы курбан
болыуына кайыл болыу; 3. перен. курбан
ЖЕР
— 222 —
болган, цолынан елген, цаза тапцан, ел-
ген; имеются человеческие ~ы елген адам-
лар да бар.
ЖЕРТВЕННИК м. цурбанлыц шалыу
орны.
ЖЕРТВЕННЫЙ прил. цурбанлыц..., цур-
бан цылынатугын.
ЖЕРТВОВАТЕЛЬ м. уст. кешип цар-
жы бериуши, ешейин бериуши, мутца
бериуши.
ЖЕРТВОВАТЬ несов. 1. что (приносить
в дар) кешип бериу, ешейин бериу, мут-
ца бериу; 2. кем-чем цурбан етиу, пида
етиу, кешиу; ~ собой езин пида етиу, жа-
нынанкешиу;~жйзнью жанын цурбанетиу.
ЖЕРТВОПРИНОШЕНИЕ с. цурбанлыц
етиу, цурбан цылыу.
ЖЕСТ м. 1. ым, силтеу, хэрекет; решй-
тельный ~ шешиуши хэрекет; 2. перен. хэ-
рекет, цылык, цылуа; сделать благород-
ный ~ сыпайы цылуа ислеу, жаксы цылыц
етиу.
ЖЕСТИКУЛИРОВАТЬ несов. чем и без
доп. кол силтеу, к°л менен хэрекет етиу.
жестикуляция ж. кол силтелеу,
Кол менен хэрекет етиу.
ЖЁСТКИ ИЙ прил- 1. (твёрдый) катты,
жука, батату гын; ~ие волосы катты шаш;
~ая постель бататугын тесек, жука тесек;
~ий стул катты стул; 2. перен. катал, цэ-
хэрли; ~ий характер катал минез; 3. пе-
рен. (безоговорочный) катан., ауыр; ~ие
условия ауыр шэртлер, ауыр жагдайлар;
<> ~ий вагон ж.-д. катты орынлы вагон.
ЖЁСТКО нареч. катты; мягко стелет,
да ~ спать погов. жаным-жаным деп жа-
ныцды алады, пахта менен бауызлау.
ЖЁСТКОСТЬ ж. 1. каттылык; 2. перен.
(суровость) цаталлыц.
ЖЕСТОКИ ИЙ прил. 1. (беспощадный,
безжалостный) кэхерли, рейимсиз, жауыз,
мийримсиз, зулым, тас бауыр; ~ий чело-
век рейимсиз адам; 2. (очень сильный) жу-
дэ кушли, жудэ катты; кэхэрли (о морозе);
~ая борьба жудэ кушли гурес.
ЖЕСТОКО нареч. 1. (безжалостно) кэ-
хэрли, рейимсиз, мийримсизлик пенен,
зулымлы, жауызлыц турде; 2. (очень силь-
но) жудэ кушли, жудэ катты; ~ ошибйться
жудэ катты цэтелесиу.
ЖЕСТОКОСЕРДИЕ с. тас бауырлыц,
рейимсизлик, мийримсизлик, зулымлык,
цатацлыц.
ЖЕСТОКОСЕРДНЫЙ прил. тас бауыр,
рейимсиз, мийримсиз, зулым, катац.
ЖЕСТОКОСТЬ ж. 1. (безжалостность)
цэхэрлилик, рейимсизлик, мийримсизлик,
жауызлык, зулымлык, тас бауырлык;
2. (жестокий поступок) рейимсиз цы-
лык, мийримсиз цылуа.
ЖЕСТЬ ж. кацылтыр; кровельная ~ жай-
ды бастыратугын кацылтыр.
ЖЕСТЯНИК м. см. жестянщик.
ЖЕСТЯНКА ж. 1. разг, (кусочек жести)
бир белек кацылтыр; 2. (коробка из жести)
кацылтыр куты.
ЖЕСТЯНОЙ прил. кацылтыр; цацыл-
тырдан исленген; ~ чайник кацылтыр чай-
ник.
ЖЕСТЯНЩИК м. цацылтыршы уста.
ЖЕТОН м. жетон (металлдан исленген
белги).
ЖЕЧЬ несов. 1. что жагыу; ~ много
дров кеп отын жагыу; 2. кого-что (уничто-
жать огнём) жагып жибериу, отца жагыу,
жандырыу, ертеу, от бериу; 3. кого-что
и без доп. (припекать) жагыу, куйдириу;
солнце жжёт кун куйдирип тур; 4. кого-
-что куйдириу, ашытыу; крапива жжёт
крапива ашытып баратыр.
жечься несов. разг, жаныу, куйиу.
ЖЖЕНИЕ с. куйдириу.
ЖЖЁНЫЙ прил. куйдирилген, пискен;
~ кирпич пискен гербиш.
живётся наст. вр. от житься.
ЖИВЕЦ м. жемтик шабац.
ЖИВИТЕЛЬНОСТЬ ж. жанландырыу-
шылыц, цууатландырыушылыц, рэхэтлен-
дириушилик.
ЖИВИТЕЛЬНЫЙ прил. жанландырыу-
шы, цууатландыратугын, рэцэтлендириу-
ши, рэхэтлендиретугын; ~ воздух жанлан-
дырыушы хауа, рэхэтлендириуши хауа.
ЖИВИЦА ж. живица, шире (ийне жа-
пырацлы агашлардан алынады).
ЖЙВНОСТЬ ж. собир. разг, майда жэн-
ликлер.
ЖЙВО нареч. 1. аныц, ашык; ~ помнить
все события барлыц уацыяларды аныц
ядта тутыу; 2. (очень) жудэ, кутэ; он мне
~ напоминает мать мен оны жудэ анасына
уцсатаман; 3. (оживлённо) жанлы, цы-
зыцлы; он ~ рассказывал о виденном
ол кергенлери хаццында цызыцлы сейлеп
берди; 4. разг, (скоро) тез, дэрриу, шац-
цан; он ~ сбегал за доктором ол доктордыц
изинен тез барып келди.
ЖИВО’ крепа сезлердиц «тири, тири-
лейъ деген мзнисин билдиретурын биринши
белеги, мыс.-, живородящий тири тууату-
гын.
ЖИВОДЁР м. 1. разг, цанхор, залым;
2. перен. сутхор, сек санар.
ЖИВ ЦОЙ прил. 1. тири, жаны бар,
жанлы; ~ая рыба тири балыц; его родите-
ли ещё живы оныц ата-анасы еле тири;
2. (подлинный, реальный) шын, хацыйцый,
жанлы, негизги; ~ая действительность
жанлы хацыйцатлыц; 3. кеуилли, цызгын
(о беседе, рассказе); ойнацшыган (о гла-
зах); шаццан, тирише, зийрек (о людях);
~6е изложение цызыцлы баянлама; ~6й
ребёнок шаццан бала; 4. (жизненный) эх-
мийетли, емирлик, цызыклы,керекли; ~ая
идея кутэ эхмийетли идея; 5. (остро пере-
живаемый) естен шыцпайтугын, естен кет-
пейтугын, умытылмас, умытылмайтугын;
~ая обида естен шыцпайтугын ызалыц;
~6е воспоминание умытылмас уацыя; -О
~6й вес тири салмагы; ~ая рана жаца жа-
ра; ~ая природа жанлы тэбият; ~6е пре-
дание ауыздан ауызга етип киятырган
мийрас; ~ая изгородь есимлик кора; ~ые
картины сезсиз, хэрекетсиз сацна керини-
си; ~ая вода народно-поэт. лэрзем сууы,
абыхаят; ~ые цветы тэбийгый гуллер;
~бй портрет тап ези, дал ези, мурнынан
тускендей, дым усаган; ~6й язык ауызеки
— 223 —
жиз
тил; ни жив ни мёртв я ели емес, я тири
емес, шала жансар; ~6го места нет сау
жери жоц; ни одной ~6й души бир жан
жоц, хеш ким жоц; задеть за ~ое жаны-
на тийиу, шамына тийиу.
ЖИВОПЙСЕЦ ж. сууретши.
ЖИВОПИСНО нареч. геззал, сулыу, кер-
кем.
ЖИВОПИСНОСТЬ ж. геззаллыц, су-
лыулыц, керкемлик.
ЖИВОПЙСНЦЫЙ прил. геззал, сулыу,
керкем; ~ая местность керкем жер.
ЖИВОПИСЬ ж. 1. (искусство') суурет -
шилик енери; 2. собир. сууретлер; стен-
ная ~ дийуалга салынган сууретлер.
ЖИВОРОДЯЩИЙ прил. зоол. тири ту-
уыушы, тири тууатугын.
ЖИВОРОЖДЕНИЕ с. зоол. тири тууыу.
ЖИВОСТЬ ж. 1. (оживлённость) кеуил-
лилик, цызыцлылыц шаццанлыц, тезлик,
епшиллик; 2. (жизненность) эхмийетлилик,
емирлилик, цызыцлылыц, кереклилик;
~ описания баянлаудыц цызыцлылыгы;
•О с ~ю барынша, тез, шаццан.
ЖИВОТ I м. иш, курсах, царын;<> ~ под-
вело разг, аш болыу; надорвать ~ от
смеха ишек силеси цатып кулиу.
ЖИВЦОТ II м. уст. (жизнь) емир, жан;
не жалеть ~ота своего жанын аямау; не
на ~6т, а на смерть елимге бел бай-
лап.
ЖИВОТВОРИ ЦЫЙ прил. жанландырку-
ши, дэрман бериуши, куш цосыушы; ~ая
сила советского патриотизма совет патрио-
тизминиц жанландырыушы куши.
ЖИВОТНОВОД м. шаруа.
ЖИВОТНОВОДСТВО с. мал шаруашы-
лыгы.
ЖИВОТНОВОДЧЕСКИЙ прил. мал шар-
уашылыц; ~ совхоз мал шаруашылыц сов-
хозы.
ЖИВОТНЦОЕ с. хайуан; домашние ~ые
уй хайуанлары; хищные ~ые жыртцыш
хайуанлар; вьючные ~ые жук тасыйтугын
хайуанлар; копытные ~ые туяцлы хай-
уанлар; млекопитающие ~ые сут емизиуши
Хайуанлар.
ЖИВОТНЦЫЙ прил. 1. хайуан..., хай-
уанат..., мал...; ~ый мир хайуанат дунья-
сы; ~ое масло мал майы, тон, май; 2. перен.
хайуан, хайуанлыц, мал...; ~ое чувство
хайуанлыц сезим; ~ый страх елердей
цорцыу, малдай уркиу; О ~ый эпос лит.
хайуанлар хаццындагы дастан.
ЖИВОТРЕПЕЩУЩИЙ прил. ен, эхмий-
етли, зэрурли; ~ вопрос ец эхмийетли мэ-
селе.
живу, живёшь и т. д. наст. вр. от
жить.
ЖИВУЧЕСТЬ ж. жасагышлыц, жаны
берклик, тезимлплик, шыдамлылыц.
ЖИВУЧ || ИЙ прил. жасагыш, елмей-
тугын, шыдамлы, кегергиш; ~ее растение
жасагыш есимлик.
ЖЙВЧИК м. 1. разг, (живой) шаццан
адам; 2. биол. (сперматозоид) еркектин,
жыныслыц урыгы.
ЖИВЬЁМ нареч. тирилей, тири; взять~
тирилей тутыу, тирилей услау.
ЖЙДКЦИЙ прил. 1. суйыц; ~ие тела
физ. суйыц затлар; ~ое молоко суйыц
сут; 2. перен. (редкий) сийрек; ~ие волосы
сийрек шаш; 3. перен. разг, (слабый) бос,
кушсиз, хэлсиз; ~ие мускулы бос булшыц
етлер; 4. (некрепкий) суйыц; ~ий чай
суйыц чай.
ЖЙДКОСТЦЬ ж. суйыцлыц, суйыц зат;
меры ~ей суйыцлыц елшеулери.
ЖИЖА ж. суйыц аралас; навозная ~шит-
те, суйыц аралас дэрис.
ЖИЖЕ сравнит, ст. от прил. жидкий
суйыц.
ЖИЗНЕй цоспа сезлердиц мэниси бойын-
ша емир дегенди билдиретугын биринши
белеги, мыс.: жизнелюбие емирди суйиуши-
лик.
ЖИЗНЕДЕЯТЕЛЬНОСТЬ ж. 1. биол.
емир суриу хэрекети, тиришилик хэрекети;
2. перен. ис хэрекети.
ЖИЗНЕДЕЯТЕЛЬНЫЙ прил. 1. емир
суриу хэрекетли, тиришилик хэрекетли;
2. перен. (энергичный) ис хэрекетли.
ЖИЗНЕННОСТЬ ж. 1. емир суриуге
уцыплылыц, тиришиликке уцыплылыц;
~ организма организмниц тиришиликке
уцыплылыгы; 2. емирге уцыплылыц, емир-
лик, кутэ эхмийетлилик; сила и ~ совет-
ского строя совет цурылысыныц куши хэм
емирге уцыплылыгы.
ЖЙЗНЕННЫЦЙ прил. 1. тиришилик,
емир, турмыс...; ~е потребности тириши-
ликтиц зэрурликлери; ~й опыт турмыс
тэжрийбеси; 2. перен. (важный) эхмийетли,
зэрурли; ~е центры страны елдиц эхмийет-
ли орайлары.
ЖИЗНЕОПИСАНИЕ с. емир баян.
ЖИЗНЕОЩУЩЕНИЕ с. турмысты сезиу,
айланадагы жагдайды тусиниу.
ЖИЗНЕПОНИМАНИЕ с. турмысты туси-
ниу, айланадагы болымысты тусиниу.
жизнерадостность ж. шадлыц, шад
кеуиллилик, кеуиллилик.
ЖИЗНЕРАДОСТНЫЙ прил. шад, шад
кеуилли, кеуилли.
ЖИЗНЕСПОСОБНОСТЬ ж. жасагыш-
лыц, жасауга уцыплылыц, емирге уцыплы-
лыц; ~ организма организмниц емирге
уцыплылыгы.
ЖИЗНЕСПОСОБНЫЙ прил. жасагыш,
жасауга уцыплы, емирге уцыплы; ~ орга-
нйзм жасауга уцыплы организм.
ЖИЗНЕСТОЙКИЙ прил. шыдамлы берк,
тиришиликке уцыплы.
ЖИЗНЕСТОЙКОСТЬ ж. шыдамлылыц,
берклик, тиришиликке уцыплылыц.
ЖИЗНЕУТВЕРЖДАЮЩИЙ прил. емир-
ге исениуши, емирди суйетугын.
ЖИЗНЕУТВЕРЖД ЁН И Е с. емирге исениу-
шилик, емирди суйиушилик.
ЖИЗНЬ ж. 1.6 разн. знач. емир, тириши-
лик, турмыс, жасау, жан; ~ человека
адамныц емири; в течение всей жизни
путин емир бойы; при жизни тирисинде;
борьба за ~ жасау ушын гурес; отдать ~
за кого-что жанын цурбан етиу; отдать ~
за Родину Уатан ушын жан бериу; возник-
новение жизни на Земле Жерде тиришилик-
тиц пайда болыуы; общественная ~ жэ-
жил
— 224 —
мийетлик турмыс; культурная ~ мэдений
турмыс; провести решение в ~ царарды
иске асырыу; 2. (оживление) жанланыу,
дызгын хэрекет, кеуиллетиу; в ней много
жизни бунда дызгын хэрекет кеп; <> дать~
кому-л. дуньята келтириу; прожигать ~
емирин мэслик пенен еткериу; между
жизнью и смертью емир менен елимнин,
ортасында, бир аягы герде, бир аягы жерде;
сражаться ие на а на смерть елимге
бел байлап урысыу; жйзни не рад жудэ
туцилиу, жанга тойыу.
ЖИЛ? цоспа сезлердиц темендеги мэнилер-
ди билдиретурын биринши белеги: 1) тура-
тугын, отыратурын, жасайтугын, мыс.:
жилплощадь туратугын орын; 2) турац
жай, мыс.: жилстроительство турац жай
салыу.
ЖЙЛА ж. 1. дан тамыры (кровеносный
сосуд)-, шандыр, сицир (сухожилие)-, 2. горн.
жила, жарыд; золотоносная ~ алтынлы
жила.
ЖИЛЕТ м. жецсиз, шолад.
ЖИЛЕТКА ж. разг. см. жилет.
ЖИЛЕТНЫЙ прил. жецсиздиц, шолац-
тыц; ~ карман жецсиздиц далтасы.
ЖИЛЦЁЦ м. турыушы, биреудикинде
отырыушы; ~ьцы дома жайда турыушылар;
<> он не ~ёц на этом свете ол бул дунья-
нын, адамы емес, онын, тэринен гери жа-
дын.
ЖЙЛИСТЦЫЙ прил. 1. шандырлы, си-
цирли; ~ое мясо сицирли ет; ~ая рука
шандыр цол; 2. (сухощавый) арыц, тара-
мыстай;, ~ый мужчина тарамыстай адам.
ЖИЛЙЦА женск. от жилец.
ЖИЛЙЩЕ с. турац жай.
ЖИЛЙЩНЦЫЙ прил. турац жай...; ~ое
строительство турац жай дурылысы; ~ые
условия турац жай жагдайлары.
ЖЙЛКА ж. 1. уменьш. от жила 1, 2;
2. перен. (способность) уцыплылыц; у него
есть организаторская ~ оныц шелкем-
лестириуге уцыбы бар; 3. бот., зоол. та-
мырша; 4. (в горной породе) тирам, жолац;
белый мрамор с красными ~ми цызыл жолац-
лы ад мрамор.
жилой прил. туратугын, отыратурын;
~ дом турац жай.
ЖИЛОТДЕЛ м. (жилищный отдел) турац
жайлар белими.
ЖИЛПЛОЩАДЬ ж. (жилая площадь)
туратугын орын.
ЖИЛЬЦЕ с. разг. 1. (селение) цоныслы
жер, елйт, елатлы жер; мы долго ехали,
ие встречая признаков ~я бизлер хеш
цандай елаттыц белгилерин гезлестирмей
кеп уацыт журдик; 2. разг, (помещение)
жай,, там.
ЖЙЛЬНЦЫЙ прил. 1. сицир, шандыр,
сицирден исленген; 2. горн, жила..., жа-
рыц...; ~ое золото жиладан алынган ал-
тын.
жим м. спорт, жим (штанганы, тасты
цол t/шына кетериу).
ЖЙМОЛОСТЬ ж. бот. шилби (гулли
есимлик).
ЖИР м. май; животный ~ мал майы;
•О нагулять жиру май байлау, семириу;
с жиру беситься тойып секириу, семизликти
кетере алмау.
ЖИРАФ м., ЖИРАФА ж. жираф (Афри-
када жасаушы цайуан).
ЖИРЕТЬ несов. семириу, май байлау.
ЖЙРНО нареч. майлы; <> не слишком
ли ~? жудэ кеп емес пе?
ЖИРНОМОЛОЧНЫЙ прил. майлы сут-
ли, сути майлы; ~ скот майлы сутли
мал.
ЖЙРНОСТЬ ж. 1. (степень содержания
жира) майлылыд; ~ молока суттиц май-
лылыры; 2. (упитанность) семизлик.
ЖЙРНЦЫЙ прил. 1. майлы, семиз; ~ое
мясо майлы ет, семиз ет; ~ый плов майлы
палау; ~ый кусок 1) майлы белек; 2) перен.
пайдалы нэрсе; 2. май...; ~ое пятно май
дагы; 3. перен. майлы; ~ая земля майлы
топырац; <> ~ый шрифт полигр. цара
хэрип.
ЖЙРО с. нескл. фин. жиро (вексельди,
чекти биреуге еткерген женинде олардыц
сыртына жазылган жазыу).
ЖИРОВАТЬ I несов. что, тех. (пропиты-
вать жиром) майлау, май жагыу.
ЖИРОВАТЬ II несов. 1. охот, (кормить-
ся — о звере, птице, рыбе) жайылыу; 2. (раз-
растаться — о деревьях) раулап кетиу,
дарам путац болып кетиу.
ЖИРОВЙК м. мед. май исик, тери асты
майлы томпац.
ЖИРОВКА ж. см. жироприказ.
ЖИРОВцОЙ прил. 1. май..., майлы;
~ая опухоль май исиги; ~ые вещества
майлы затлар; 2. май шыгаратурын, май-
шылыц; ~ая промышленность майшылыц
санааты.
ЖИРОПРИКАЗ м. фин. жироприказ
(банк ямаса аманат кассира цойылган
пулды биреуге бериу цаццында пул цойран
адам тгрепинен жазылган буйрыц).
ЖИТЁЙСКЦИЙ прил. турмыс..., тириши-
лик..., тиришиликтеги, кунделикли; ~ий
опыт турмыс тэжирийбеси; ~ие дела кун-
деликли турмыс жумыслары; <> дело ~ое!
тац цаларлыц хеш нэрсеси жоц!
ЖЙТЕЛЬ м. жасаушы, турыушы, пуца-
ра; городской ~ цалада турыушы; корен-
ной ~ жергиликли адам.
ЖЙТЕЛЬНИЦА женск. от житель.
ЖЙТЕЛЬСТВЦО с. жасаган жер мэкан,
турган жер; место ~а жасаган жери,
турган жери; вид на ~о уст. паспорт,
гууалыц.
ЖЙТНИЦА ж. 1. уст. (амбар) телек,
гэллехана, дэнхана, анбар; 2. перен. гэлле
уатаны.
жйтный прил. дэннен исленген.
ЖЙТО с. гэлле, дэн.
ЖИТЬ несов. 1. (существовать) жасау,
кун кешириу, кун кериу, емир суриу;
~ зажиточно цургын жасау; ~ на чужой
счёт биреудиц есабынан жасау; 2. (обитать)
мэкан етиу, турыу; он живёт в Ташкенте
ол Ташкентте турады; я жил там три года
мен ол жерде уш жыл турдым; <> жил-был
бир бар екен, бир жоц екен; ~-поживать
кун кериу, тиришилик цылыу; приказать
долго ~ цайтыс болыу.
— 225 —
ЖЮР
ЖИТЬЦЕ с. 1. (существование) жасау,
кун кетириу, тиришилик, турмыс, емир
суриу; привольное ~ё еркин жасау; 2. ту-
рыу, отырыу; дом, пригодный для ~я
отырыуга болатугын жай, турыуга жарай-
тугын жай; <> ~я нет кун бермейди, кун
керсетпейди; ~ё-бытьё тиришилик, хал-
-аухал.
житься несов. безл. кому, разг, жасау,
кун кериу, тиришилик цылыу, турыу,
емир суриу; ему хорошо живётся ол жаксы
турады, оныц турмысы жацсы; ему не жи-
вётся на одном месте ол бир орында жасай
алмайды.
жму, жмёшь и т. д. наст. вр. от
жать 1.
ЖМУРИТЬ несов. что кез цысыу, кезди
сэл жумыу, кезди сытырайтыу.
ЖМУРИТЬСЯ несов. кез жумылыу, кез
цысылыу, кезди сытыр айтыу.
ЖМУРКИ только мн. (детская игра)
соцыр теке (ойын).
жмусь, жмёшься и т. д. наст. вр. от
жаться.
ЖМЫХЙ мн. (ед. жмых ж.) с.-х. гунжа-
ра.
ЖМЫХОДРОБИЛКА ж. с.-х. гунжара
майдалайтутын машина-
ЖНЁЙКА ж. с.-х. орац машина.
ЖНЕЦ м. орацшы.
ЖНЕЯ женск. от жнец.
ЖНЙВО с. см. жнивьё.
ЖНИВЬЕ с. 1. (поле, где сжат хлеб)
ацыз; 2. обл. (солома) тубирлей цал-
ган сабан; 3. обл. (время жатвы) орац уац-
ты.
ЖНИТВО с. см. жнивьё 2, 3.
ЖНЙЦА женск. от жнец.
жну, жнёшь и т. д. наст. вр. от жать II.
ЖОКЕЙ м. шабандоз.
ЖОМ м. 1. тех. (пресс) жом, цысцыш;
2. обл. (свекловичные выжимки) сууы сыгып
алынган лэблеби.
ЖОНГЛЕР м. жонглёр (бир неше затлар
менен шаццан };ярекет ететугын цирк
артисти).
ЖОНГЛЕРСКИЙ прил. жонглёр..., жон-
глёрлик.
ЖОНГЛИРОВАНИЕ с. 1. жонглёршы-
лыц етиу; 2. перен. шеберлик пенен бур-
малау, шешенлик цылыу; ~ фактами факт-
лерди шеберлик пенен бурмалап пайдала-
ныу.
ЖОНГЛИРОВАТЬ несов. 1. чем и без доп.
жонглёрлыц етиу; 2. перен. шеберлик
пенен пайдаланыу, шешенлик цылыу;
~ словами сезлерден шеберлик пенен
пайдаланыу.
ЖРАТЬ несов. кого-что и без доп., прост.
жеу, кеп жеу, тамацсауланыу.
жребий м. 1. шек, шеп; тянуть ~
шек алып кериу; бросать ~ шек таслау;
~ пал на меня шек маган тусти; 2. перен.
уст. (участь) тагдир, ыгбал; <> ~ брошен
не болганы болсын, тэуекел.
ЖРЕЦ м. 1. рел. цурбанлыц сойыушы,
руханий; 2. перен. езин пида цылыушы,
берилген; ~ науки илим жолында езин
пида цылган киси.
15 Русско-каракалпакский сл.
ЖРЙЦА женск. от жрец 1.
жру, жрёшь и т. д. наст. вр. от жрать.
ЖУЖЕЛИЦА ж. зоол. тун цоцызы.
ЖУЖЖАНИЕ с. ызылды, гыцылды.
ЖУЖЖА ЦТ Ь несов. ызылдау, гыцылдау;
комары ~т пешшелер ызылдайды.
ЖУК м. цоцыз; майский ~ саратан
цоцыз; навозный ~ тезек цоцызы.
ЖУЛИК ж. 1. (вор) уры, гэззап; 2. разг,
(обманщик) жалатай, алдаушы.
ЖУЛИКОВАТЫЙ прил. разг, жалатайы-
рац.
ЖУЛЬЕ с. собир. разг, урылар, гэззапл-
ар.
ЖУЛЬНИЧАТЬ несов. разг, жалатайлыц
цылыу, алдау.
ЖУЛЬНИЧЕСТВО с. разг, жалатайшы-
лыц, алдаушылыц.
ЖУРАВЛЁНОК м. тырнаныц палапа-
ны.
ЖУРАВЛЙН ||ЫЙ прил. тырнаныц, тыр-
на...; ~ая стая тырна топары.
ЖУРАВЛЬ м. 1. тырна; 2. (колодца)
лэнгер агаш.
ЖУРЙТЬ несов. кого, разг, жекириу,
кейиу, урысыу.
ЖУРНАЛ м. 1. журнал; литературный
~ эдебий журнал; 2. дэптер, журнал; клас-
сный ~ класс журналы; путевой ~ жол
дэптери.
ЖУРНАЛЙСТ м. журналист.
ЖУРНАЛИСТИКА ж. журналистика
(газета хрм журналларда эдебий-публи-
цистикалыц жумыс).
ЖУРНАЛИСТКА женск. от журналист.
ЖУРНАЛЬНЦЫЙ прил. журнал...; ~ая
статья журнал мацаласы.
ЖУРЧАНИЕ с. сылдырлы, сарылды.
ЖУРЧАТЬ несов. сылдырлау, сарлау,
сарылдау.
ЖУТКИЙ прил. 1. (страшный) жудэ
корцынышлы, жудэ цэуипли, зэррени ушы-
ратутын, хурейин ушыратутын; 2. разг,
(сальный) цатты, кушли, откир; ~ холод
цатты сууьщ.
Ж^ТКО 1. нареч. жудэ цорцынышлы,
цэуипли, зэррени ушыратутын; 2. безл.
в знач. сказ, хурейи ушып, зэрреси цалмай;
мне стало ~ менин, хурейим ушып кет-
ти.
ЖУТЬ ж. разг, цорцыныш, цорцыу,
хурейи ушыу, зэрреси ушыу; меня ~
берёт мени цорцыныш басып баратыр,
цорцып баратырман.
ЖУХЛЫ ||Й прил. солыган, солтын, ре-
ци кеткен; ~е листья солытан жапырац-
лар.
ЖАХНУТЬ несов. солыу, солып цалыу,
реци кетиу.
ЖУЧИТЬ несов. кого-что, прост, цайта-
-цайта айта бериу, уйрете Ciepny.
ЖУЧОК м. 1. уменьш. от жук; 2. разг,
(истачивающий мебель) агашца тусетугын
цурт.
жую, жуёшь и т. д. наст. вр. от же-
вать.
ЖЮРИ с. нескл. жюри (1. собир. байрац,
сыйлыц бериуши, белгилеуши комиссия-,
2. спорт, жарыслардагы судьялар).
ЗА
— 226 —
ЗА предлог 1. с вин. п. (на вопрос «.куда»?)
аргы жагына, артына, сыртына, аргы
тэрепине, аргы бетнне; за ограду дийуал-
дыц аргы жарына; выкинуть за борт борт-
тыц сыртына таслау; выбросить за окно
терезениц сыртына ылацтырып жибериу;
уехать за город цаладан сыртца шыгыу;
за пределы сыртына, артына, тысцарысы-
на; 2. с твор. п. (на вопрос «где»?) артында,
аржагында, аргы жагында, сыртында, аргы
тэрепинде, тасасында; за домом уйдиц
артында; за рекой дэрьянын, аржагында;
жить за городом цаланыц сыртында турыу;
за воротами дэруазаныц сыртында; 3. с
вин. и твор. п. (возле, около) цасында,
жанында, дегерегинде; сесть за стол сгол-
дыц цасында отырыу; сидеть за столом
столдыц дегерегинде отырыу; сесть за пиа-
нино пианиноныц цасында отырыу; стоять
за станком станоктыц жанында турыу;
4. с твор. п. (во время чего-л.) ’да, »де,
’та, ’те, уацтында, устинде; за работой
жумыс устинде; за игрой ойын уацтында;
за уроками сабац устинде; за обедом ау-
цатланыу уацтында; 5. с вин. п. (присту-
пить к чему-л.) =га, =ге, ’да, =ке; взяться
за работу иске кирисиу, жумысда кирисиу;
приняться за учение оцыуга кирисиу;
6. с вин. п. (в течение какого-л. срока,
в продолжение) ишинде, арасында, ’да,
’де, ’та, ’те; сделать работу за час исти
бир саат ишинде ислеу; выполнение плана
за неделю бир хэпте ишинде плаинын,
орынланыуы; за этот год усы жылда;
заработок за один месяц бир айда алган
мийнет дады; за один раз бир ретте, бир мэр-
тебе; 7. с вин. п. (позднее, больше, сверх)
=дан, =ден асдан, артыд, аслам, ауган;
уже за полночь тун жарпынан асып кетти;
ей далеко за сорок оныц жасы элле дашан
дырыдтан асдан; 8. с вин. п. (раньше на
какое-л. время) алда, шекем, шелли, бурын,
илгери, алдында, далганда; за час до
урока сабадтан бир саат бурын; за час
до отхода поезда поезд журиуге бир саат
далганда; за два дня до праздников май-
рамнан еки кун бурын; 9. с твор. п. (вслед,
чередуясь, позади) изинен, артынан, соцы-
нан, кейининен; один за другим бири-бири-
ниц изинен; идите за мной мениц изимнен
ерициз; ребёнок бежит за матерью бала
анасыныц артынан жууырып баратыр; чи-
тать книгу за книгой китапты бириниц
соцынан бирин одыу; день за днём кун
артынан кун; шаг за шагом изли изинен;
10. с вин. п. (ради, в пользу чего-л.) ушын;
борьба за мир парахатшылыд ушын гурес;
11. свин, и твор. п. (при обозначении цели)
=га,=ге, = ца, =ке, ушын; сражаться за родину
уатан ушын гуресиу; голосовать за пред-
ложение усыныс ушын дауыс бериу; пойти
за водой сууга барыу; послать за врачом
врач экелиуге жибериу; поехать за това-
ром товар алыуга барыу; 12. свин, и твор. п.
(по причине, вследствие) себепли, ушын;
уважать за храбрость батырлыгы ушын хур-
метлеу; ценить за ум адылы ушын дэдир-
леу; за недостатком времени уацты аз бол-
ган себепли; за истечением срока муддети
питкенликтен; за отсутствием улик дэлил
болмаганлыцтан; 13. с вин. п. (вместо
кого-л., в качестве кого-л.) ушын, орнында;
работать за отца экеси ушын жумыс ислеу;
он работает за мастера ол мастердиц орнын-
да ислеп тур; 14. с твор. п. (в значении
предлога «с») менен, бенен, пенен, ’лы. ’ли;
письмо за подписью директора директор-
дыц целы менен хат; дело за номером пять
бесинши номерли ис; 15. с вин. п. (при
обозначении расстояния) узацта, узацлыц-
та, алыста, алыслыцта; находиться за два-
дцать километров от города цаладан жигир-
ма километр узацта болыу; за три кило-
метра от деревни ауылдан уш километр
узадлыцта; 16. с вин. и твор. п. (при
указании направленности действия) =а, ’е,
=ды, ’ди, ’ты, ’ти, ’ны, ’ни, ушын; уха-
живать за больным ауырыуды царау;
смотреть за коровой сыйырды бацлап ту-
рыу; смотреть за детьми балаларды багыу;
беспокоиться за детей балалар ушын
тынышсызланыу; следить за мыслью ой-
-пикирди бадлау; наблюдать за игрой
ойынга царап турыу; 17. с вин. п. (при
указании на лицо или предмет, к которому
прикасаются) ’дан, ’ден, =тан, =тен, ’нан,
’нен; вести за руку цолынан жетелеу;
дёрнуть дверь за ручку есиктиц тутдасы-
нан тартып жибериу; держаться за перила
басцыштыц цоршауынан услау; 18. свин. п.
(при обозначении цены, платы) ’га, ’ге,
’да, ’ке; за деньги ацшага; купить за один
рубль бир сомга сатып алыу; 19. с твор. п.
(при обозначении лица, предмета, от кото-
рого зависит наступление какого-л. дей-
ствия) ’дан, ’ден, ’тан, ’тен. байланыслы,
’дики, ’ники; очередь за вами нэубет сизи-
ки; дело за немногим аз цалды, шамаласты;
20. с твор. п. (при обозначении лица,
которое должно уплатить, сделать что-л.)
’да, «де, ’та, ’те; за вами десять рублей
сизде он манат аласы бар; запишите за
мной маган жазып цойыц; за тобой ещё две
книги сенде еле еки китап бар; 21. с вин. п.
(при обозначении лица, предмета, по отно-
шению к которому возникает какое-л.
чувство) ушын, сонлыцтан, сол себепли;
мне стыдно за него оныц ушын маган уят;
я рад за вас мен сизге цууанышлыман;
мне больно за неё мен оныц ушын цыйна-
ламан; 22. с твор. п. (при обозначении
лица, обладающего каким-л. свойством)
’да, =де, ’та, ’те; за ним водится эта дур-
ная привычка онда усындай оцбаган эдет
бар;<> выйти замуж за кого-л. биреуге ерге
тийиу; быть замужем за кем-л. биреудиц
хаялы болыу; за счёт кого-либо биреудиц
есабынан; за исключением басцасы, басца;
за и против тэрепдар хэм царсы; ни за что
1) (никогда) хеш цашан, хеш уацытта;
— 227 —
ЗАБ
2) (напрасно) айыпсыз, хеш себеп-
сиз.
ЗА= приставка 1. темендеги мэнидеги
фейиллерди жасайды: 1) уэрекеттиц басла-
ныуы, мыс.', зааплодировать дол шаппатлаи
баслау; 2) хррекеттиц соцгы нэтийжесин,
мыс.: заасфальтировать асфальтлап болыу;
завоевать басып алыу, урысып алыу;
3) («ся» жанапайы менен ямаса онысыз)
хррекеттиц эдеттеги шегинен асцанын
керсетеди, мыс.: закормить тамадты артыд
жегизиу; засидеться отырып далыу; 2. бир
нгрсениц аржасында, артында, сыртында
деген мэнидеги атлыц $эм келбетликлерди
жасайды, мыс. задворки хэулиниц сырты,
уйдиц арты; загородный даланыц сыртын-
дагы.
ЗААКТИРОВАТЬ сов. что актлеу, акт
жасау, акт дузиУ» актца киргизиу.
ЗААЛЕТЬ сов. 1. (начать алеть)цызара ба-
слау, цызылланыу; 2. (показаться—обалом)
кызарып кериниу, цызылланып кериниу.
ЗААПЛОДИРОВАТЬ сов. кому-чему и без
доп. дол шаппатлау, дол шаппатлай бас-
лау, шапалад урыу.
ЗААРЕНДОВАТЬ сов. что арендалау,
кирейге алыу, майына алыу.
ЗААРЕНДОВЫВАТЬ несов. см. заарен-
довать.
ЗААРКАНИВАТЬ несов. см. заарканить.
заарканить сов. кого мойнына аркан
таслап услау; аркан менен услау; ~ лошадь
атты аркан менен услау.
ЗААРТАЧИТЬСЯ сов. разг, женге тур-
мау, дырсыгыу, гежирлениу, ежетлениу.
ЗААСФАЛЬТИРОВАТЬ сов. что асфальт-
лау, асфальт тесеу, асфальтлап болыу;
~ дорогу жолды асфальтлау, жолды
асфальтлап болыу.
ЗААТЛАНТЙЧЕСКИ ||Й прил. Атлаи-
тиктыц аргы жагындагы; ~е страны Ат-
лантиктыц аргы жагындагы еллер.
ЗААХАТЬ сов. разг, ах дей баслау, ух
дей баслау, ухлеу, ах-ухлеу.
ЗАБАВЦА ж. 1. (развлечение, игра) ермек,
ойын-кулки, дызыд ойын, жубаныш, тама-
ша; детские игры и ~ы балалардыц ойын-
-кулкнси хэм жубаиышы; 2. (несерьёзное
занятие) ермек ойын, алданыш; пустая ~а
мэзи тамаша, дуры ермек, дуры тама-
ша.
ЗАБАВЛЯТЬ несов. кого-что 1. (развле-
кать) жубатыу, ойнатыу, дызыд керсет-
тиу, алдастырыу, алдардатыу; ~ детей
балаларды жубатыу, балаларды ойнатыу,
балаларды алдардатыу; 2. (веселить, сме
шить) кулднриу, дууандырыу, дууантыу.
ЗАБАВЛЯТЬСЯ несов. чем и без доп.
тамаша етиу, ермек табыу, кеуил кете-
риу.
ЗАБАВНИК м. разг, хэзилкеш, ойыншыл,
лаккы, кууакы.
ЗАБАВНИЦА женск. от забавник.
ЗАБАВНО 1. нареч. кызык етип, кызык-
лы, кулкили; тамаша; он ~ рассказывает
ол кызык етип сейлейди; 2. безл. в знач.
сказ, кызык, тамаша, кулки; это очень ~
бул жудэ кызык, бул жудэ тамаша.
ЗАБАВНЫЙ прил. КЫЗЫК, КЫЗЫКЛЫ,
кулкили, тамаша..., тамашалы, кулдиргиш;
~ случай кызыклы уацыя.
ЗАБАЛЛОТИРОВАТЬ сов. кого-что сай-
ламау, сайламай калдырыу, сайламай тас-
лау, сайлауда сызып таслау.
ЗАБАЛЛОТИРОВЫВАТЬ несов. см. за-
баллотировать.
ЗАБАЛТЫВАТЬ несов. см. заболтать I.
забарабАницть сов. тасырлата бас-
лау, тадырлата баслау; дождь ~л по
крыше жамгыр ушекти тасырлата баслады.
ЗАБАРРИКАДИРОВАТЬ сов. что бар-
рикадалау, баррикада менен жолды беки-
тиу.
ЗАБАРРИКАДИРОВАТЬСЯ сов. бар-
рикадаланыу, баррикадага жасырыныу,
баррикада менен дорганы^.
ЗАБАСТОВАТЬ сов. забастовка жасау,
ис таслау, кетерилис шыгарыу.
ЗАБАСТОВКЦА ж. забастовка, ис таслау;
всеобщая ~а галаба ис таслау; объявить
~у забастовка дагазалау.
ЗАБАСТОВОЧНЫЙ прил. забастовка...,
забастовкалыд, ис таслау; ~ комитет заба-
стовка комитети.
ЗАБАСТОВЩИК м. ис таслаушы, за-
бастовкага датынасыушы, забастовка-
шы.
ЗАБВЁНИЦЕ с. умытыу, естен шыгарыу,
ядтан шыгарыу; -ф предать что-л. ~ю
ядтаи шыгарыу, ядда алмау.
ЗАБЁГ м. спорт, жууырысыу, ж ар ысыу;
~ на четыреста метров терт жуз метр
жерге жууырысыу.
ЗАБЕГАТЬ сов. 1. (начать бегать)
жууыра баслау, эрли-берли жууырыу,
тура жууырыу; 2. (о глазах, о взгляде)
аладлау, ойнадшый баслау, жалт-жалт
дарау-
ЗАБЕГАТЬ несов. см. забежать;-ф ~ впе-
рёд 1) (делать что-л. раньше времени)
уадтынан бурын ислеу; 2) (опережать
кого-л. в чём-л.) озып кетиу, алга тусип
кетиу.
забегаться сов. разг, жууырып шар-
шау, харыу, зорыгыу.
ЗАБЕЖАТЬ сов. 1. за что жууырып кетиу,
жууырып кириу, кирип шыгыу; 2. к кому,
разг, (зайти мимоходом) кирип шыгыу,
кирип етиу, керип шыгыу, барып шыгыу;
~ к знакомым танысларга кирип шы-
гыу .
ЗАБЕЛЁТЬ сов. 1. (начать белеть) агара
баслау, адшылланыу; 2. (показаться —
о белом) агарып кериниу, адшылланып
кериниу.
ЗАБЕЛИВАТЬ несов. см. забелить.
ЗАБЕЛИТЬ сов. что 1. (произвести
побелку) адлау, хэклеу; агартыу; ~ стены
дийуалларды адлау; 2.- (сметаной, моло-
ком) датыд датыу, агарганлау, асдатыд-
лау.
ЗАБЕРЕМЕНЕТЬ сов. жукли болыу, еки
дабат болыу, аягы ауыр болыу.
ЗАБЕСПОКОИТЬСЯ сов. о ком-чём и без
доп. тынышсызланыу, тынышсызлана бас-
лау.
ЗАБИВАТЬ несов. см. забить I.
ЗАБИВАТЬСЯ несов. см. забиться I.
15*
'заб‘
— 228 —
ЗАБИНТОВАТЬ сов. кого-что, чем орау,
тайну, орап байлау, бинт пенен орау,
орап бинт пенен тацыу, бинт пенен бай-
лау.
ЗАБИНТОВЫВАТЬ несов. см. забинто-
вать.
ЗАБИРАТЬ I несов. см. забрать I.
ЗАБИРАТЬ II несов. см. забрать II.
забираться несов. см. забраться.
ЗАБИТЫЙ 1. прич. от забить I; 2. прил.
(запуганный, отупелый) езилген, артта
цалган, цорцып налган; 3. прил. (напол-
ненный до отказа) лыцца толтырылган.
ЗАБЙЦТЬ I сов. 1. что (вбить) цагыу,
цагып киргизиу; ~ть гвоздь шеге цагыу,
мыйыц цагыу; 2. что, чем (заделать, заку-
порить) тыгыу, толтырыу, тыгып цойыу;
~ть щели жарыцларды тыгыу; трубу
~ло песком трубага цум тыгылыпты;
3. что, чем (закрыть наглухо) питеу,
жабыу, жауып таслау, беккемлеу; ~ть
окна досками эйнеклерди тахта менен
жауып таслау; 4. что, чем (заполнить
до отказа) толтырыу, толтырып цойыу;
~ть сарай дровами сарайды отын менен
толтырыу; 5. кого (замучить побоями)
урыу, урып азап бериу; 6. кого (убить на
бойне, охоте и т. п.) сойыу; ~ть скот
мал сойыу; 7. что, спорт, урып киргизиу,
теуип киргизиу; ~ть мяч в ворота топты
дэруазага теуип киргизиу; 8. кого-что
(превзойти в чём-л.) озып шыгыу, жецип
шыгыу; -<> ~ть голову кому-л. керексиз
иэрсе менен мийин цатырыу, басты цаты-
рыу-
ЗАБЙЦТЫ1 сов. 1. (начать бить) цуя бас-
лау; дождь ~л по крыше жауын жайдыц
тебесине цуя баслады; 2. (начать стре-
лять) ата баслау, оц жаудыра баслау;
неприятель ~л из пушек душпан топтан оц
жаудыра баслады; 3. что и без доп. цагыла
баслау, дабыл цагыу, хабар етиу; ~ли
барабаны барабан цагыла баслады; ~ть
тревогу дабыл цагыу; 4. урыу, ура баслау;
часы ~ли саат ура баслады; 5. (начать
вытекать струёй) атлыгып шыга баслау;
из скважины ~ла нефть скважиннан нефть
атлыгып шыга баслады.
ЗАБЙЦТБСЯ I 1. (спрятаться) жасы-
рыныу, тыгылыу, цашыу; кошка ~лась
в угол пышыц муйешке тыгылды; 2. (засо-
риться) пителиу, тыгылыу, пителип цалыу;
труба ~лась илом трубага уйыц тыгылып
цалган.
ЗА БЙ ЦТЬСЯ II сов. 1. (заметаться)
соцлыгыса баслау; рыба ~лась в сетях
балыц ауда соцлыгыса баслады; 2. ура бас-
лау, сога баслау, согыу, тебиу; сердце ~лось
журек сога баслады.
ЗАБИЯКА м. и ж. разг, жэнжелпаз,
даукес, урысцац, жулпыс.
ЗАБЛАГОВРЕМЕННО нареч. алдан, кун
бурын; алдын ала, алдынан; известить
о чём-л- ~ алдын ала хабар етиу, алдан
хабарландырыу, кун бурын хабар етиу.
ЗАБЛАГОРАССУДИТ || ЬСЯ сов. безл.
ойына кел гении ислеу, цэлегенин ислеу;
он делает то, что ему ~ся ол езинин, ойына
келгенин ислейди.
ЗАБЛЕСТЁЦТБ сов. 1. жарцырау, жар-
цырай баслау, жалтырау, жылтырау, жыл-
тылдау, мелтилдей баслау; на нёбе ~ли
звёзды аспанда жулдызлар жылтыр ай
баслады; 2. (стать блестящим) жайнау,
жайнай баслау; у него глаза ~ли оныц
кезлери жайнай баслады.
заблеять сов. мацырау, мацырай
баслау.
ЗАБЛИСТАТЬ сов. см. заблестеть.
ЗАБЛУДЙТЬСЯ сов. адасыу, адасып
кетиу, жолдан адасыу; ~ в лесу тогайда
адасып кетиу; ~ в трёх соснах опиуайы
мэселеде жацылысыу.
заблуждаться несов. жацылыу,
жацылысыу, цэтелесиу, адасыу, надурыс
жолга тусиу.
ЗАБЛУЖДЁНИЦЕ с. жацылысыу, це-
телесиу, адасыу, надурыс жолга тусиу,
жацылыстырыу; впасть в ~е надурыс
жолга тусип цалыу; ввести в ~е цате
жолга салыу; вывести из ~я дурыс жолга
салыу.
ЗАБОДАТЬ сов. кого сузиу, муйиз бенен
сузиу.
ЗАБОЙ I м. 1. горн, забой (шахталарда)',
2. спорт, биринши урыу, забой (футбол,
волейбол уэж сондай ойынларда топты
биринши урыу).
ЗАБОЙ II м. сойыу, шалыу; ~ скота мал
сойыу.
ЗАБОЙЩИК м. забойщик, забойшы,
кен цазыушы.
ЗАБОЛАЧИВАНИЕ с. батпацланыу,
уймага айланыу, батпацлыцца айланыу.
заболачивать несов. см. заболотить.
ЗАБОЛАЧИВАТЬСЯ несов. см. заболо-
титься.
заболеваемость ж. аурыушылыц,
кеселлениушилик; снижение ~и аурыу-
шылыцтыц азайыуы, аурыушылыцтыц
кемейиул.
ЗАБОЛЕВАНИ ЦЕ с. 1. (возникновение
болезни) ауырыудыц басланыуы, ауыра
баслау; момент ~я ауырыудыц басланган
уацты; 2. (болезнь) ауырыу, сырцас кесел;
хроническое ~е сабацлы ауырыу, уйрен-
шикли ауырыу.
ЗАБОЛЕВАТЬ I несов. см. заболеть I
ЗАБОЛЕВАТЬ II несов. см. заболеть II
ЗАБОЛЕТЬ I чем и без доп. (стать
больным) ауырып цалдоу, сырцасланып
цалыу, науцасланыу; ~ ангиной ангина
менен ауырып цалыу.
ЗАБОЛЁЦТЬ II сов. (начать болеть)
ауыра баслау; у меня ~ла голова мениц
басым ауыра баслады.
ЗАБОЛОТИТЬ сов. что батпацлау, уйма-
га айландырыу, батпацца айландырыу.
ЗАБОЛОТИТЬСЯ сов. батпацланыу, бат-
пацлыцца айланыу.
ЗАБОЛОЧЕННЫ||Й I. прич. от заболо-
тить; 2. прил. батпацлы, батпацланган;
~е земли батпацлы жерлер.
ЗАБОЛТАТЬ I сов. что (замешать)
араластырыу, былгау.
ЗАБОЛТАТЬ II сов. чем, разг, (руками,
ногами) былганлатыу, цыймылдата бас-
лау.
— 229 —
ЗАБ
ЗАБОЛТАТЬ III сов. разг, (заговорить)
кеп сейлей баслау, сандырацлай баслау,
былшылдау.
ЗАБОЛТАЕТ ЬСЯ сов. разг, пэтуасыз гэп
айтыу, кеп сейлеу, былшылдау; мы ~лись
до утра биз тац атцанша былшылдап отыр-
дыц.
ЗАБОР м. дийуал, шарбац, цоршау,
пацса.
ЗАБОРОНЙТЬ сов. что, с.-х. тырмалау,
тырма басыу, мала басыу.
ЗАБОРОНОВАТЬ сов. см. заборонить.
ЗА БОТ || А ж. 1. гам, гамхорлыц, гамхор-
лыц етиу, гамланыу, рам жеу; ~а о чело-
веке адам хаццында рамхорлыц етиу; про-
явить ~у о ком-л. биреуге гамхорлыц етиу;
2. мн. заботы (хлопоты) машцала; домаш-
ние ~ы уй машцаласы; <> без забот (беспеч-
но, легкомысленно) цайгысыз, ууайымсыз,
бийпэруа.
ЗАБОТИТ || Ь несое. кого-что цайрыртыу,
рам жегизиу, ойландырыу, тынышсызлан-
дырыу; это его мало ~ бул оны хеш тыныш-
сызл андыр майд ы.
ЗАБОТИТЬСЯ несов. о ком-чём 1. (прояв-
лять заботу) рамхорлыц етиу, гам жеу;
2. (беспокоиться) цайгырыу, тынышсыз-
ланыу; ему ни о чём не придётся ~ оган
хеш нэрсе хаццында тынышсызланыуга
туура _ келмейди.
ЗАБОТЛИВО нареч. рамхорлыц пенен.
ЗАБОТЛИВОСТЬ ж. рамхорлыц, рамхор-
лыц етиу.
ЗАБОТЛИВЫЙ прил. гамхор, гам жегиш;
~ отец гамхор ата; ~ хозяин гамхор
басшы.
ЗАБРАКОВАТЬ сов. кого-что бракца
шыгарыу, жарамсыз деп табыу.
ЗАБРАКОВЫВАТЬ несов. см. забраковать.
ЗАБРАЛО с. ист. забрало (долысаныц
бетти цорсайтусын белими)-, <> выступить
с открытым ~м пикирин жасырмай ашыц
айтыу.
ЗАБРАСЫВАТЬ I несов. см. забросать.
ЗАБРАСЫВАТЬ II несов. см. забросить.
ЗАБРАЦТЬ I сов. 1. кого-что (взять)
алыу, алып кетиу; ~ть книги с собой
китапларды ези менен бирге алып кетиу;
2. кого-что алыу, басып алыу, алып кетиу;
~ть сына домой баласын уйге алып кетиу;
~ть в плен пленге алыу, цолга тусириу;
3. кого-что, разг, (арестовать) цамау, тут-
цынга алыу; 4. кого-что, перен. разг,
(овладеть мыслями, чувствами) ойын тар-
тыу, мейлин аударыу; (его) забрала охота
(что-л. сделать) цэуеслендирди, цызыцсын-
дырды; 5. что (получить, добиться) ерисиу,
алыу, жетиу, устемлик етиу, бийлеу; ~ть
власть над кем-л. биреуге устемлик етиу;
6. что (сузить) тарылтыу, тарылтып тигиу;
v-(erd) ~ло за живое жанына тийди; ~ть
себе в голову бир нэрсеге беккем исенип
алыу; ~ть в руки багындырыу, гэрезли
етиу, биреуге дегенин ислетиу.
ЗАБРАТЬ II сов. что чем бекитиу,
питеу; ~ окно досками эйнекти тахтай
менен бекитиу.
ЗАБРА НТЬСЯ сов. 1. на что (залезть,
вскарабкаться) шыгыу, ермелеп шыгыу,
миниу, басына миниу; ~ться на дерево
агашца миниу; 2. во что, подо что (укрыть-
ся, спрятаться) жамылыу, ораныу, жасы-
рынып кириу, бугып кириу, кирип келиу;
~ться под одеяло керпениц астына кириу,
керпеге кирип алыу; 3. во что (проник-
нуть) кириу, ениу; мыши ~лись в ящик
тышцанлар ящииктиц, ишине кирип
алган; 4. (зайти далеко) ишкерисине кириу,
тупкирине кириу; ~ться в самую глубь
леса тогайдыц ец тупкирине кириу.
ЗАБРЕДАТЬ несов. см. забрести.
ЗАБРЕЗЖИ ||ТЬ сов. 1. ата баслау, агара
баслау; ~л рассвет тац агара баслады;
вдалеке ~л огонёк узацта от жылтыл-
дады; 2. безл. (о рассвете) жацтырыу,
агарыу, тац атыу; чуть ~ло, мы отправи-
лись в путь тац жаца агара баслаганда биз
жолга шыцтыц.
ЗАБРЕСТИ сов. разг. 1. алыслап кетиу,
адасып кетиу; ~ далеко в лес тогайдыц
тубине алыслап кетиу; 2. (зайти мимохо-
дом) женекей кириу, женекей кирип шыгыу.
ЗАБРОДИТЬ сов. ашыу, ашый баслау.
ЗАБРОНИРОВАТЬ сов. что (закрепить)
бронь белгилеп цойыу, бронь алып цойыу.
сацлап цойыу, белгилеп цойыу; ~ место
орынга бронь белгилеп цойыу.
ЗАБРОНИРОВАТЬ сов. что (покрыть
бронёй) темир менен цаплау.
ЗАБРОС м.: в ~е разг, тасланды, ийесиз
цалыу; быть в ~е тасланды болып ца-
лыу.
ЗАБРОСАТЬ сов. 1. кого-что, чем (осы-
пать) ылацтырыу, жаудырыу, усти-устине
жаудырыу, усти-устине атыу; ~ камнями
1) тас жаудырыу; 2) перен. гэп етиу, сез
етиу; ~ грязью 1) ылай жаудырыу; 2) перен.
жала жабыу, орынсыз айыплау, есек тагыу;
2. что, чем (заполнить) толтырыу, кемиу;
~ яму песком шункырды кум менен кемиу.
ЗАБРОСИЦТБ сов. 1. кого-что (бросить
далеко) алысца ылацтырыу, ылацтырып
таслау; ~ть мяч в сад топты багдыц ишине
ылацтырыу; 2. что, разг, (затерять)
жогалтыу, жойтып алыу; я ~л куда-то
ключи гилтлерди бир жерге цойып
жойтып алдым; 3. кого-что, перен. ийесиз
цалдырыу, цараусыз цалдырыу; ~ть хо-
зяйство хожалыцты цараусыз цалдырыу;
4. что, перен. таслап кетиу, умытып кетиу;
таслау, цалдырыу. цойыу; ~ть музыку
музыканы таслау; ~ть начатое дело баслан-
ган исти таслап кетиу.
ЗАБРОШЕННЫЙ 1. прич. от забросить;
2. прил- ийесиз цалган, тасланган, ылацты-
рылган, цараусыз цалган; ~ сад ийесиз
цалган баг, цараусыз цалган баг; ~ ребё-
нок цараусыз цалган бала.
ЗАБРЫЗГАТЬ I сов. кого-что, чем (по-
крыть брызгами) шашыратыу, шашыратып
таслау, шашыратып алыу, тамызып алыу.
ЗАБРЫЗГАЦТЬ II сов. (начать брызгать)
бурке баслау, шашырата баслау, силпи-
леу; ~л дождь жамгыр силпилеп жауа
баслады.
ЗАБРЫЗГАТЬСЯ сов. шашыратып ылас-
ланыу, тамызып ыласланыу.
ЗАБРЫЗГИВАТЬ несов. см. забрызгать
ЗАБ
— 230 —
ЗАБРЫЗГИВАТЬСЯ несов. см. забрыз-
гаться.
ЗАБУЛДЫГА м. и ж. разг, арацхор,
мэскунем.
ЗАБУРЛЙТЬ сов. гурилдей баслау, бул-
щый баслау.
ЗАБУРЧАЦТЬ сов. разг, мынцылдай бас-
лау, тоццылдай баслау, гуцкилдей баслау,
цурылдай баслау; он что-то ~л себе под
нос ол бир нэрсе деп гуцкилдей баслады.
ЗАБУТИТЬ сов. что, тех. тас пенен бек-
кемлеу, бекитиу, тырнац салыу.
ЗАБУХА ||ТЬ сов. разг, тарсылдай бас-
лау, гурсилдей баслау; ~ли пушки топ-
лар гурсплдей баслады.
ЗАБУХАТЬ несов. см. забухнуть.
ЗАБУХ ||НУТЬ сов. исиниу, исинип кетиу,
киригиу; оконные рамы от дождя ~ли
эйнектиц рамалары жамгырдан исинип
кетти.
ЗАБУЧИВАТЬ несов. см. забутить.
ЗАБУШЕВАТЬ сов. бурцасынлау, бурца-
сынлай баслау, гуулей баслау.
ЗАБЫВАЦТЬ несов. см. забыть; не ~й!
умытый кетпе!, есицнен шыгар ма1, ядтан
шыгарма!
забываться несов. 1. см. забыться;
2. (терять ясность ума) умытшац болыу,
алжаса баслау; ~ от старости гаррылыц-
тан не айтцанын билмеу; жасы улкейген-
ликтен алжаса баслау.
ЗАБЫВЧИВОСТИ Ь ж. умытшаклыц,
естен шьиарыушылыц; по~и умытшацлыц-
тан.
ЗАБЫВЧИВЫЙ прил. ушытшац.
ЗАБЫТПЫЙ 1. прич. от забыть; 2. прил.
умытылган, естен шыццан; ~ые песни
умытылган цосыцлар; 3. прил. (оставлен-
ный по забывчивости) умытылып цалган;
на столе лежала ~ая книга столдыц устинде
умытылып цалган китап жатыр еди.
ЗАБЦЫТЬ сов. 1. кого-что, о ком-чём
(перестать помнить) умытыу, естен шыга-
рыу; ~ыть номер телефона телефонный
номерин умытыу; ~ыть „навестить знако-
мого танысца барыуды умытыу; ~ыть
обиду ашыуды умытыу; 2. что умытый
цалдырыу, естен шыгарып цалдырыу;
я ~ыл кнйгу дома мен китабымды уйде
умытый цалдырдым; -<> и думать ~удь!
ойыца да алма!, ойлама!; ~ыть дорогу
куда-л. аягын кайтып атламау, аягын
цайтып баспау.
ЗАБЫТЬЁ с. 1. (беспамятство) еси
ауыу, есинен таныу, талыу, бийхууш болыу;
больной впал в ~ ауырыу ессиз жатты;
2. (дремота) цалгыу, мулгиу, уйкысырау,
уйцы басыу; на меня нашло ~ мени уйцы
басты.
ЗАБЫЦТЬСЯ сов. 1. (впасть в беспамят-
ство) есинен таныу, адам танымау, талыу,
еси ауыу; хуушы кетиу; 2. (задремать)
цалгый баслау, мулгиу, уйцыга кетиу;
больной ~лся ауырыу уйцыга кетти; 3. (за-
мечтаться) ойлау, ойга батыу; 4. (не
сохраниться в памяти) ядтан шыгарыу,
умытып кетиу; 5. (перейти границы до-
зволенного) шектеп шыгыу, хэдден зыят
кетиу; она ~лась и наговорила много
лишнего ол хэдден зыят шыгып кет-
тип, кеп орынсыз нэрселерди айтып тас-
лады.
ЗАВ м. разг. см. заведующий.
3ABS I цысцартылсан цоспа сезлердиц
биринши белеги, мэниси бойынша «.басшы-
сы» дегенди ацлатады, мыс.: завскладом
склад басшысы.
ЗАВ= II цысцартылсан цоспа сезлердиц
мэниси бойынша «завод, заводтыц» дегенге
туура келетугын биринши белеги, мыс.:
завком завком.
ЗАВАЛ м. уйплме, уйме, уйинди; снеж-
ные ~ы цар уйиндилери.
ЗАВАЛИВАТЬ несов. см. завалить.
ЗАВАЛИВАТЬСЯ несов. см. завалиться.
ЗАВАЛИНКА ж. завалинка (жайдыц
дийуалын айландырып уйилген топырац).
ЗАВА Л Й ЦТ Ь сов. 1. что (наполнить,
засыпать) толтырыу, уйип таслау, кемип
таслау, кемиу; ~ть яму землёй шуццырды
топырац пенен кемиу; 2. кого-что толтырыу,
уйиу, кемиу, басып кетиу, бегеп таслау;
дорогу ~ло обвалом цулама жолды бегеп
таслады; 3. что, чем, разг, (переполнить)
уйип таслау, толтырыу; ~ть магазины
товарами магазинлерди товарлар менен
уйип таслау; 4. кого-что, разг, басына
уйиу, жуклеу; ~ть срочной работой асы-
гыс жумысларды басынан асырып уйиу;
5. что, разг, (обрушить, повалить) цула-
тыу, кыйратыу, жыгыу; ~ть стену дий-
уалды цулатыу; 6. что, перен. разг, (про-
валить) артта цалдырыу, бузыу, жонлей
алмау, былыцтырыу; ~ть работу жумысты
жонлей алмау, жумысты былыцтырыу.
ЗАВАЛЙЦТЬСЯ сов. разг. 1. (упасть
за что-л.) артына тусиу, аржагына тусиу;
книга ~лась за полку китап полканыц
артына тусти; 2. (упасть, накрениться)
цулау, жыгылыу, цыйрау; забор ~лся
забор цулап цалды; 3. жатыу, жатый ца-
лыу; ~ться спать уйцыга жатып ца-
лыу.
ЗАВАЛЬ ж. собир. разг, етпей цалган
сапасы темен товар.
ЗАВАЛЯЦТЬСЯ сов. разг. 1. (залежаться)
жатып цалыу, уйилип цалыу; письмо
~лось на почте хат почтада кеп жатып
цалды; 2. (остаться непроданным) сатыл-
май жатыу.
ЗАВАЛЯЩИЙ прил. прост, жарамсыз,
таслантан.
ЗАВАРИВАНИЕ с. демлеу, цайнатыу,
демлениу, цайнатылыу.
ЗАВАРИВАТЬ несов. см. заварить.
ЗАВАРИВАТЬСЯ несов. см. завариться.
ЗАВАРЙТЬ сов. что 1. демлеу, цайнатыу;
~ чай чай демлеу; 2. тех. металл цуйыу,
металл цуйып питеу, кепсерлеу; < ~ кашу
шатац бир исти баслау, исти былыцтырыу.
ЗАВАРЙЦТЬСЯ сов. демлениу, цайнаты-
лыу; чай ~лся чай демленди; -<> ~лось
дело оцбаган бир ис басланды, ис шатасты.
ЗАВАРКЦА ж. 1. (действие) демлеу,
цайнатыу; чайник для ~и чай демлеуге
арналган чайник; 2. разг, демлем, цайна-
тым; чаю осталось на одну ~у бир демлем
чай цалыпты.
— 231 —
ЗАВ
ЗАВАРНОЙ прил. 1. кайнатпа, кайна-
ган сууга салынган, кайнап турган сууга
ийленген; ~ хлеб цайнап турган сууга
ийленген нан; 2. (предназначенный для
заварки) демлеуге арналган, дайнатыуга
арналган.
ЗАВЕДЕНИЕ с. мэкеме; одыу орны (учеб-
ное)', тербия орны (воспитательное)', высшее
учебное ~ жоцары оцыу орны.
ЗАВЕДОВАНИЕ с. баскарыу, басшылыц
етиу.
ЗАВЕДОВАТЬ несов. чем басцарыу;
~ библиотекой китапхананы басцарыу;
~ хозяйством хожалыцты баскарыу.
ЗАВЕДОМО нареч. билцастан, жорта,
биле тура, биле турып, кере турып; давать
~ ложные показания биле турып етирик
маглыумат бериу.
ЗАВЕДОМ "ЫЙ прил. белгили, айцын,
цэммеге мелим, анык; ~ая ложь хэммеге
мелим етирик.
ЗАВЕДУЮЩАЯ женск. от заведующий.
ЗАВЕДУЮЩИЙ м. басцарыушы, бас-
лыц, мецгериуши; ~ магазйном дукэн
басцарыушысы.
ЗАВЕЗТЙ сов. 1. кого-что (по пути)
апарып бериу, женекей таслап етиу, жене-
кей бере кетиу, алып барып таслап етиу;
~ письмо хатты женекей таслап етиу;
2. кого-что (отвезти далеко) билкастан
узацца альш кетиу, узакца апарып таслау,
адастырыу; ~ в далёкий край алые жерге
алып кетиу; 3. что (доставить) алып келиу,
тасып экелиу, жеткериу; ~ товары в мага-
зйн товарларды дукэнга жеткериу.
ЗАВЕРБОВАТЬ сов. кого-что тартыу,
жаллау, жумыска кабыл етиу.
ЗАВЕРБОВАТЬСЯ сов. тартылыу, жал-
ланыу, жумыска кабыл етилиу.
ЗАВЕРБОВЫВАТЬ несов. см. завербо-
вать.
ЗАВЕРБОВЫВАТЬСЯ несов. см. завер
боваться.
ЗАВЕРЕНИЕ с. 1. (уверение) исендириу,
инандырыу; 2. (подтверждение) тастыйык-
лау, гууаландырыу, дурыслау, бекитиу;
~ подписи койылган колды тастыйыклау,
дойылган колды бекитиу.
ЗАВЕРЙТЕЛ || Ь м. тастыйыклаушы, гуу-
аландырыушы, дурыслаушы, бекитиуши;
подпись ~я дурыслаушыныц колы.
ЗАВЕРИТЬ сов. 1. кого-что, в чём. (уве-
рить) исендириу, инандырыу; ~ в своей
преданности езиниц шын берилгенлигине
исендириу; 2. что (удостоверить) тастыйык-
лау, гууаландырыу, дурыслау, бекитиу;
~ подпись койган колды дурыслау.
ЗАВЕРКА ж. тастыйыклау, гууаланды-
рыу, дурыслау, бекитиу; ~ документов
документлерди бекитиу.
ЗАВЕРНУТЬ сов. 1. кого-что, во что орау,
орап тацыу, кундаклау, кымтау; ~ покуп-
ку в бумагу сатып алган затларды кагазга
орау; ~ ребёнка баланы орау; 2. что (заг-
нуть, подвернуть) бугиу, кайырыу, сыба-
ныу, туриу; ~ рукава жецди туриу; 3. (свер-
нуть в сторону) бурылыу, бурылып кетиу,
бурыу, айланыу; за угол муйештен
айланыу; ~ в переулок кишкене кешеге
бурылып кетиу; 4. разг, (мимоходом)
кайрылып етиу, женекей кирип шыгыу;
~ к приятелю танысца кайрылып етиу;
5. что, разг, (завинтить) таулау; бурау,
бурап беркитиу; ~ кран кранды тау-
лау.
ЗАВЕРНУ ЦТЬСЯ сов. 1. во что (укутать-
ся) оралыу, ораныу; ~ться в одеяло кер-
пеге ораныу; 2. (загнуться, подвернуться)
бугилиу, цайырылыу, турилиу; рукав
~лся жец турилди.
ЗАВЕРТЕТЬ I сов. кого, разг, (увлечь,
захватить всецело) азгырыу, басын айлан-
дырыу.
ЗАВЕРТЕТЬ II сов. чем (начать вертеть)
айландыра баслау, таулай баслау, бурай
баслау, былгай баслау.
ЗАВЕРТЕТЬСЯ I сов. разг, (захлопотать-
ся) ис пенен айланысыу; ~ с делами ислер
менен айланысыу.
ЗАВЕРТЁЦТЬСЯ II сов. (начать вер-
теться) айлана баслау, айланыу; колесо
~лось дегершик айлана баслады.
ЗАВЕРТЫВАТЬ несов. см. завернуть.
ЗАВЁРТЫВАТЬСЯ несов. см. завернуться.
ЗАВЕРШАТЬ несов. см. завершить.
ЗАВЕРШАТЬСЯ несов. см. завершиться.
ЗАВЕРШАЮЩИЙ 1. прич. от завершать;
2. прил. тамамлаушы, аяцлаушы, ацы-
pFbi; ~ этап тамамлаушы этап, ацырры
этап.
ЗАВЕРШЕНИЕ с. тамамлау, питкериу,
акырына жеткериу.
ЗАВЕРШИТЬ сов. что тамамлау, пит-
кериу, акырына жеткериу; ~ семилетку
досрочно жети жыллыцты срогинен бурын
тамамлау.
ЗАВЕРШИТЬСЯ сов. тамамланыу, пит-
керилиу, ада болыу.
ЗАВЕРЯТЬ несов. см. заверить.
ЗАВЁС1|А ж. пер де; ~а тумана думай
пердеси; снежная ~а цар пердеси, цар
цатламы; дымовая ~а тутин пердеси;
<> приподнять ~у сырды ашыу, аныц-
лау.
ЗАВЕСИТЬ сов. кого-что перделеу, перде
цурып цойыу, тутыу, жабыу; ~ окно
занавеской терезеге перде тутыу.
ЗАВЕСТИ сов. 1. кого-что алып барыу,
алып келиу, апарып таслау; ~ кого-л.
в лес биреуди тогайга алып барыу;
2. кого-что (попутно) женекей алып ба-
рыу; ~ ребёнка в детсад баланы женекей
балалар бакшасына алып барыу; 3. что
(устроить, оборудовать) дузиу, курыу,
ускенелеу; ~ библиотеку китапхана дузиу;
4. что (обзавестись, приобрести) саклау,
асырау; уйли болыу (семью)', хожалыклы
болыу (хозяйство); ~ корову сыйыр асы-
рау; 5. что (установить, ввести) орнатыу,
киргизиу; ~ новые порядки жаца тэртип
орнатыу; 6. что, с кем-чем (начать) бас-
лау, козгау, кирисиу; ~ разговор сез
баслау; ~ перепйску хат жазысыуга кири-
сиу; ~ знакомство танысыу; 7. что (при-
вести в движение) жургизиу, хэрекетке
келтириу, бурау, таулау; ~ мотор моторды
жургизиу; ~ часы саатты таулап жургизиу;
~ в тупйк жаман аухалда калдырыу.
ЗАВ
— 232 —
ЗАВЕЦСТЙСЬ сов. 1. (появиться) пайда
болыу; у него ~лйсь деньги онда ацша
пайда болды; в сарае ~лйсь мыши сарайда
тышцанлар пайда болды; 2. (установиться)
орнау, ениу, кириу; ~лйсь новые порядки
жаца тэртиплер орнады; 3. (прийти в дви-
жение) журиу, ислеу, цэрекетке келиу;
мотор завёлся мотор журип кетти.
ЗАВЕТ м. уэсият, нэсийцат; ~ы Лёнина
Ленинниц уэсиятлары.
ЗАВЁТН ЦЫЙ прил. 1. (сокровенный) эдиу-
ли, кэдирли; ~ое желание эдиули тилек;
2. (тайный, секретный) сырлы, купыя,
жасырын; ~ый клад жасырын гэзийне.
ЗАВЁТРЕННЦЫЙ прил. ыц, тыныц; ~ая
сторона ыц жад, ыд тэреп.
ЗАВЕШАТЬ сов. что, чем, разг, асып
цойыу, илип цойыу; ~ стены картинами дий-
уалларга сууретлерди кеп етип илип цойыу.
ЗАВЕШИВАТЬ I несов. см. завешать.
ЗАВЕШИВАТЬ II несов. см. завесить.
ЗАВЕЩАНИЕ с. мийрас цагаз, тапсырма,
уэсият сез; оставить ~ уэсият айтып цал-
дырыу; составить ~ мийрас цагаз жазыу.
ЗАВЕЩАТЕЛЬ м. офиц. уэсиятшы, нэ-
сийцатшы, уэсият етиуши, мийрас цалды-
рыу шы.
ЗАВЕЩАТЕЛЬНИЦА женск. от заве-
щатель.
ЗАВЕЩАТЬ сов. и несов. 1. кого-что,
кому-чему уэсият етиу; айтып кетиу (уст-
но)', 2. кому-чему и с неопр., перен. (выра-
зить предсмертную волю) уэсият етиу,
мийрас цалдырыу.
ЗАВЗЯТЫЙ прил. разг, цумарлы, цэуес,
цунтлы, цумарпаз, берилген, елермен;
~ охотник цумарлы ацшы.
ЗАВИВАТЬ несов. см. завить.
ЗАВИВАТЬСЯ несов. 1. см. завйться;
2. (виться) буйраланыу.
ЗАВЙВКА ж. 1. (действие) буйралау;
2. (причёска) буйра, буйраланган шаш.
ЗАВЙДЕТЬ сов. кого-что, разг, узацтан
кериу.
ЗАВИДНО 1. нареч. кез цызарлыктай,
цызыгарлыцтай, цэуэс боларлыцтай, кез
тартарлыцтай; он ~ здоров оныц. цызыгар-
лыцтай дени сау; 2. безл. в знач. сказ.
иши куйерлик, кунлерлик, кере алмаслыц,
куншилик; ему ~ кунлейди.
ЗАВИДНЫЙ прил. цызыгарлыц, цызыц-
тыратугын, кез цызыгарлыц, цэуес болар-
лыц, кез тартарлыц.
ЗАВИДОВАТЬ несов. кому-чему иши
куйиу, кунлеу, кере алмау.
ЗАВИЗЖАТЬ сов. цацсылау, цацсылай
баслау, шыцгырыу, шыцгырып жибериу.
ЗАВИЗИРОВАТЬ сов. что виза цойыу,
рухсат бериу.
ЗАВИЛЯТЬ сов. чем былгай баслау,
былгацлата баслау.
ЗАВИНТИТЬ сов. что бурау, бурап
бекитиу, таулап бекитиу; ~ гайку гайканы
таулап бекитиу.
ЗАВИНТЙЦТЬСЯ сов. буралыу, буралып
бекитилиу, тауланыу, тауланып бениниу;
гайка хорошо ~лась гайка жацсы таула-
нып бекитилди.
ЗАВИНЧИВАТЬ несов. см. завинтить.
ЗАВЙНЧИВАЦТЬСЯ несов. см. завинтить-
ся; этот винт не ~ется бул винт бурал-
майды.
ЗАВИРАТЬСЯ несов. см. завраться.
ЗАВЙСЦЕТЬ несов. от кого-чего 1. (быть
подчинённым чьей-л. власти) цараслы бо-
лыу, гэрезли болыу, багынышлы болыу;
2. (быть обусловленным чем-л.) байланыслы
болыу, цараслы болыу; успех дела ~ит
от нас самих истиц табыслы болыуы бизиц
езимизге байланыслы; он сделал всё, что
от него ~ело ол езине байланыслы барлыц
ислерди иследи.
ЗАВИСИМОСТИ Ь ж. 1. цараслылыц, ерик-
сизлик, гэрезлилик, багынганлыц; нахо-
диться в полной ~и от кого-л. биреуден
толыц гэрезли болыу; экономическая ~ь
экономикалыц гэрезлилик; крепостная ~ь
ист. крепостной багынганлыц; 2. (обуслов-
ленность) байланыслылыц, гэрезлилик.
багынышлылыц; в ~и от обстоятельств
жагдайларга байланыслы.
ЗАВЙСИМ'ЫЙ прил. цараслы, ериксиз,
гэрезли, багынышлы, байланыслы; ~ые
страны гэрезли ел л ер; ~ое положение
багынышлы аудал.
ЗАВИСТЛИВО нареч. кунлеп, цызганып,
иши тарлыц етип, тарлыц пенен, кере ал-
май, иши куйип; ~ смотреть на что-л. бир
нэрсеге иши тарлыц пенен царау.-
ЗАВИСТЛИВОСТЬ ж. кунлеушилик,
куншиллик, цызганшацлыц, иши тарлыц,
кере алмаушылыц.
ЗАВИСТЛИВЫЙ прил. кунлеуши, кун-
шил, цызганшац, иши тар, кере алмай-
тугын; ~ взгляд куншил кез царас, цыз-
ганшац, кез царас.
ЗАВИСТНИК м. кунлеуши, куншил, иши
тар, цызганшац.
ЗАВИСТНИЦА женск. от завистник.
ЗАВИСТЬ ж. куншиллик, кунлеу, цыз-
ганыу, иши тарлыц.
ЗАВ ИТ ЦОЙ прил. 1. буйраланган; ~йе
волосы буйраланган шаш; 2. (в виде спира-
ли) буралган, есилген.
ЗАВИТОК м. 1. (локон) ерим, тулым,
кенил, бурым; 2. шырмауыд, шыйыртпац;
шыйырып жазыу (почерка); ~ ползучего
растения ермелеп есетугын есимликлердиц
шырмауыгы; ~ орнамента нагыс шыйырт-
пацлары.
ЗАВИТУШКА ж. разг. см. завиток.
ЗАВЙТЬ сов. что буйралау, буйра етиу;
~ волосы шашты буйралау.
ЗАВЙТЬСЯ сов. буйраланыу, буйралан-
дырыу, буйралатыу; ~ в парикмахерской
шаштэрезханада буйралатыу.
ЗАВИХРЕНИЕ с. физ. цуйынланыу,
уйирилиу, цайнауытлау.
ЗАВКОМ м. (заводской комитет) завком
(завод комитети).
ЗАВЛАДЕВАТЬ несов. см. завладеть.
ЗАВЛАДЕТЬ сов. кем-чем 1. (захватить)
басып алыу, ийелеу, долга алыу; ~ непри-
ятельской крепостью душпанныц крепость-
тын долга алыу; 2. перен. бойсындырыу,
езине царатыу, езине аударыу; ~ чьим-л.
вниманием биреудиц неуилин езине ауда-
рыу; <> ~ умами ацыл-хуушын ийелеу.
— 233 —
ЗАВ
завлекАтел ьный прил. разг, цызыц-
лы, цызыцтыратугын, цызыц, жагымлы.
завлекать несов. см. завлечь.
ЗАВЛЕЧЬ сов. кого-что 1. (заманить)
цызыцтырып езине тартыу, алдап жолдан
азгырыу; 2. перен. (соблазнить, пленить)
цызыгыу, цызыцтырыу, хэуес болыу, шын
бери л ну.
ЗАВОД I м. завод; металлургический ~
металлургия заводы; автомобильный ~
автомобиль заводы; чугунолитейный ~
шойын еритетугын завод; кирпичный ~
гербиш заводы; лесопильный ~ агаш кесиу
заводы; сахарный ~ цант заводы; масло-
дельный ~ май заводы; конный ~ ат
заводы.
ЗАВОД II м. 1. (действие) бурау, тау
бериу, таулау; 2. (приспособление в меха-
низме) тау, тетик, ход беретугын жери,
бурау тетиги; ~ у часов сааттыц тауы;
3. полигр. завод (китаптыц бир набордан
басылган белеги)-, у нас этого и в ~е нет
бул бизиц дэстуримизде жод.
ЗАВОДИЛА м. и ж. разг, баслаушы,
цозгаушы, коздырыушы адам, шелкемлес-
тириуши адам.
ЗАВОДЙТЬ несов. см. завести.
ЗАВОДИТЬСЯ несов. см. завестись.
ЗАВОДИ ]]6Й прил. бурандалы, бурала-
тугын, бурап жургизетугын; тау бериле-
тугын, тауланатугын; ~ая игрушка тау
берилетугын ойыншыц, бурап жургизету-
гын ойыншык.
ЗАВОДОУПРАВЛЕНИЕ с. завод басцар-
масы.
ЗАВОДСКИЙ прил. см. заводской-
ЗАВОДСКОЙ прил. завод..., заводтыц;
~ корпус завод корпусы.
ЗАВОДЧИК м. уст. завод ийеси.
ЗАВОДЬ ж. цолтыц, туба, шыганац;
тихая ~ 1) тыныш цолтыц; 2) перен. шет
жер, тыныш жер.
ЗАВОЕВАНИЦЕ с. 1. (действие) жецип
шыгыу, басып алыу, урысып жециу, жецип
алыу; ~е власти властьты цолга алыу;
2. (завоёванная территория) басып алын-
ган жер, урысып алынган жер; 3. перен.
мн. завоевания (достижения) табыс, жетис-
кенлик, ерисилген табыслар; ~я науки
илимниц ерискен табыслары, илимниц же-
тискенликлери.
ЗАВОЕВАТЕЛЬ м. басып алыушы, уры-
сып алыушы, басцыншы.
ЗАВОЕВАТЕЛ ЬНЫЙ прил. басып алыу-
шылыц, урысып алыушылыц, басцыншы-
лыц.
ЗАВОЕВАТЬ сов. 1. кого-что басып
алыу, урысып алыу, куш пенен багынды-
рыу, жаулап алыу; ~ страну елди басып
алыу; 2. кого-что, перен. (добиться) ийе
болыу, ерисиу, жетисиу, киргизиу, алыу;
~ свободу азатлыцца жетисиу; ~ автори-
тет аброй алыу, абройга жетисиу; ~ извест-
ность даццца ерисиу; 3. что (в спортивной
борьбе) ийе болыу, жетисиу, ерисиу, алыу;
~ второе место в соревновании жарыста
екинши орынды алыу.
ЗАВОЁВЫВАТЬ несов. см. завоевать.
ЗАВОЗ м. 1. (действие) тасыу, экелиу,
тасып жеткериу; ~ товаров в магазин
магазинге товар экелиу; 2. (завезённые
товары) экелинген затлар, жеткерилген
товарлар, тасып экелинген уэжлер.
ЗАВОЗЙТЬ I несов. см. завезти.
ЗАВОЗЙТЬ II сов. что, прост, (загряз-
нить) патаслау, былгау, кирлетиу, ылас-
лау; ~ платье кейлекти кирлетиу.
ЗАВОЗИТЬСЯ I сов. (загрязниться) па-
тасланыу, кирлениу, ыласланыу.
ЗАВОЗИТЬСЯ II несов. (начать возить-
ся) эуерелениу, цозгалыу, эуере болыу.
ЗАВОЗНЫЙ прил. экелинген, келтирил-
ген, жеткерилген, тасылган.
ЗАВОЛАКИВАТЬ несов. см. заволочь.
ЗАВОЛАКИВАТЬСЯ несов. см. заво-
лочься.
ЗАВОЛНОВАТЬСЯ сов. 1. (начать бес-
покоиться) тынышсызланыу, тынышсызла-
на баслау; 2. (о море) толцынлана баслау,
толдынланыу.
ЗАВ О Л ЦбЧЬ сов. что цаплау, буркеу,
басыу; тучи ~оклй нёбо аспанды бултлар
цаплады; О глаза ~окло слезами кезге
жас келди.
ЗАВОЛ ЦОЧЬСЯ сов. чем цапланыу, бур-
келиу, басылыу, жабылыу; нёбо ~оклбсь
тучами аспан бултлар менен цапланды.
ЗАВОПИТЬ сов. разг, бацыра баслау,
ецрей баслау, зарлана баслау, жылай
баслау, цыйнала баслау.
ЗАВОРАЖИВАТЬ несов. см. заворожить.
ЗАВОРАЧИВАТЬ несов. 1. см. заворо-
тить; 2. чем цозгау, шугылланыу, кетериу;
он ~ет большими делами ол улкен ислерди
цозгап жур-
ЗАВОРАЧИВАТЬСЯ несов. 1. (повёр-
тывать назад или в сторону) цайырылыу,
бурылыу; 2. (загибаться, отвёртываться)
бугилиу, цайырылыу, турилиу.
ЗАВОРКОВАТЬ сов. цоцырлай баслау.
ЗАВОРОЖИТЬ сов. 1. кого-что, уст.
(заколдовать) дууалау, басын айландырыу;
2. кого (очаровать) езине тартыу; музыка
~ла меня музыка мени езине тартты.
ЗАВОРОТ м. мед.: ~ кишок ишектиц
туйилиуи, ишектиц буралыуы.
ЗАВОРОТИТЬ сов. разг. 1. (изменить
направление) жолдан цайтарыу, жолдан
бурыу; ~ назад кейин цайтарыу; 2. что
(загнуть, подвернуть) бугиу, цайырыу,
туриу; ~ рукава жецди туриу.
ЗАВОРОЧАТЬСЯ сов. разг, айлана бас-
лау, цозгала баслау, цыймылдай баслау,
аударылып тусе баслау.
ЗАВРАТЬСЯ сов. разг, етирик айтыу,
етирик сейлеу, етирикке берилиу, етирик-
шиликке берилиу.
ЗАВСЕГДАТАЙ м. бэрцулла цатнаушы,
турацлы цатнаушы; ~ театра театрдан
цалмаушы.
ЗАВТРА нареч. ертец; ~ утром ертец
азанда; до ~! ертецге шенем!; отложить
что-л. на ~ ертецге цалдырыу; не нын-
че — ~ бугин — ертец.
ЗАВТРАК м. азангы ас, азангы ауцат,
сэскелик; утренний ~ азангы тамад, азан-
гы ауцат; взять с собой ~ азангы ауцатты
ези менен алып келиу.
ЗАВ
— 234 —
ЗАВТРАКАТЬ несов. азангы ауцатланыу,
азанда ауцат жеу, сэскелик ауцатланыу.
ЗАВТРАШНЕЙ прил. ертецги, ертец
болатугын, келеси кунги; ~ий день ертецги
кун; с ~его дня ертецги куцнен баслап;
позаботиться о ~ем дне ертецги кун хац-
цында ойлау.
ЗАВУАЛИРОВАТЬ сов. что алжасты-
рыу, аныц айтпау, ашып айтпау, гумил-
жи тусиндириу, бурмалап тусиндириу;
~ факты фактлерди бурмалап тусиндириу.
ЗАВУЧ м. (заведующий учебной частью)
завуч (оцыу белимин басцарыушы, оцыу
белпминиц баслыгы).
ЗАВХОЗ м. (заведующий хозяйством)
завхоз (хожалыцты басцарыушы).
ЗАВШИВЕТЬ сов. разг, бийтлеп кетиу,
бийт басып кетиу, цурытлап кетиу.
ЗАВЫВАНИЕ с. улыу, гууилдеу, хуу-
леу; ~ бури дубелейдиц гууилдеуи.
ЗАВЫВАЦТЬ несов. улыу, гууилдеу,
хуулеу; вьюга ~ет боран гууилдейди.
ЗАВЫСИТЬ сов- что кетериу, кетерип
жибериу, арттырыу, жоцарылатыу; ~ рас-
ценки бахасын арттырыу.
ЗАВОДЬ сов. улый баслау, гуулей бас-
лау, гууилдей баслау; собака ~ла ийт
улый баслады; ~л ветер самал гууледи.
ЗАВЫШАТЬ несов. см. завысить.
ЗАВЫШЕНИЕ с. кетериу, арттырыу,
жоцарылатыу.
ЗАВЯЗАТЬ I сов. что 1. байлау, тацыу,
шалыу, туйиу, туйнеу; ~ узел туйиншик-
леу, туйин туйиу; ~ узлом туйин етип бай-
лау; ~ в узел туйин туйнеу; ~ пакет
пакетти орау, пакетти орап байлау; ~
голову платком басын орамал менен тацыу;
~ рану бинтом жараны бинт пенен тацыу;
~ ботинки ботинканы байлау; ~ галстук
галстук байлау; 2. перен. (установить,
начать) баслау; ~ знакомство таныса бас-
лау; ~ переписку хат жазыса баслау;
~ перестрелку атысыу, атысыуды баслау;
~ ссору урысыу, жэнжеллесиу, жэнжел
баслау.
ЗАВЯЗАТЬ II несов. см. завязнуть.
ЗАВЯЗАЦТЬСЯ сов. 1. байланыу, туйи-
лиу, тацылыу; узел ~лся туйин туйилди;
2. перен. (начаться, возникнуть) басланыу;
~лся бой сауаш басланды; ~лась беседа
гурриц басланды; 3. бот. (образоваться —
о плоде) найшалау, туйнеклеу, туйнек
салыу, туйнеклей баслау, гумшалау.
ЗАВЯЗКА ж. 1. (тесёмка, ленточка
и т. п.) бау, жип; 2. (исходный пункт
действия) цэрекеттиц басы, хэрекеттиц
басланыуы; ~ драмы драмадагы уацыялар-
дыц басланыуы.
ЗАВЯЗНУТЬ сов. в чём 1. (застрять)
батыу, батып цалыу, тыгылыста цалыу;
~ в болоте батпацца батыу; 2. перен.
батыу, кемилиу; ~ в долгах царызга
батыу.
ЗАВЯЗЫВАТЬ несов. см. завязать I.
ЗАВЯЗЫВАТЬСЯ несов. см. завязаться.
ЗАВЯЗЬ ж. бот. туйнек, найша.
ЗАВЯЛИВАТЬ несов. см. завялить.
ЗАВЯЛИТЬ сов. что цацлау, сурлеу,
кептириу; ~ рыбу балыцты цацлау.
ЗАВЯНУТЬ сов. солыу, солып калыу,
цуурау, „Куурап цалыу.
3А ГАДАТЬ сов. 1. что жумбац айтыу;
~ загадку жумбац айтыу; 2. что и без доп.
ойлау, болжау; ~ какое-л. число бир сай-
ды жумбац етип айтыу; 3. что, разг, (пред-
положить, задумать) болжау, нийетлениу.
ЗАГАДИТЬ сов. что, разг, патаслау, был-
гау, ыласлау.
ЗАГАДК'А ж. жумбац; отгадать ~у
жумбацты шешиу; <> говорить ~ами тым-
сал менен айтыу, астарлы сейлеу.
ЗАГАДОЧНО нареч.. сырлы, тусиниксиз,
гумилжи, астарлы.
ЗАГАДОЧНОСТЬ ж. тусиниксизлик, сыр-
лылыц, гумилжилик, астарлылыц.
ЗАГАДОЧНЦЫЙ прил. сырлы, тусиник-
сиз, астарлы; ~ое явление сырлы цубы-
лыс; ~ая картинка сырлы суурет.
ЗАГАДЫВАТЬ несов. см. загадать;
зачем ~ вперёд? алдагыны болжаудыц не
кереги бар?
ЗАГАЖИВАТЬ несое. см. загадить.
ЗАГАЛДЕТЬ сов. разг, шуулай баслау,
шауцымласа баслау, гауырласа баслау.
ЗАГАР м. кунге куйиу, кунге царайыу.
ЗАГАСЙТЬ сов. что, разг, ешириу, сен-
дириу; ~ лампу шыраны ешириу.
ЗАГВОЗДКА ж. разг, ирциниш, тосцын,
бегет; вот в чём мине ирциниш усында!
ЗАГЙБ м. 1. буклем, бугис, бугилген
жер, цайрылган жер, букленген жер,
айланба, шыганац; ~ листа цагаздыц буц-
ленген жери; 2. перен. (отклонение) бур-
малау, бурмалаушылыц, зыянкесликке бур-
малау; левый ~ полит, солшыл, солшыл-
лыц, солшыл бурмалаушылыц.
ЗАГИБАТЬ несов. см. загнуть.
ЗАГИБАТЬСЯ несов. см. загнуться.
ЗАГИПНОТИЗИРОВАТЬ сов. кого-что
гипнозлау, кез байлау.
ЗАГЛАВИЕ с. бас, ат; ~ книги китаптыц
аты; под ~м аты менен.
ЗАГЛАВНЦЫЙ прил. бас..., басындагы;
~ый лист басындагы цагаз; ~ая буква
бас хэрип.
ЗАГЛАДИТЬ сов. что 1. (пригладить)
утиклеу, утюглеу, сыйпау, тарау; ~ склад-
ки утюгом жыйырылганды утюглеу; ~ во-
лосы шашты тарап тегислеу; 2. перен.
(исправить, искупить) дузетиу, жецил-
летиу, жууыу; ~ вину айыбын жецил-
летиу, гунасын жууыу.
ЗАГЛАЖИВАТЬ несов. см. загладить.
ЗА ГЛАЗА разг. 1. (в отсутствие кого-л.)
кези жокта, сыртынан, ези жоцта, кер-
мей; говорить о ком-л. ~ биреудиц сырты-
нан сейлеу, кези жоцта сез етиу; 2. (с из-
бытком) артыгы менен; ~ довольно
артыгы менен жетеди.
ЗАГЛАЗНО нареч. разг, кези жоцта,
сырттан, ези жоцта; решить что-л. ~ ези
жоцта бир нерсени шешиу.
ЗАГЛОХ||НУТЬ сов. 1. (затихнуть)
тоцтау, тоцтап цалыу, тыныу, тынып
цалыу, ешип цалыу, сенип цалыу, басы-
лыу; звуки ~ли сеслер тынып цалды;
2. (прийти в запустение) цараусыз цалыу,
цацырап цалыу; сад ~ баг цараусыз
— 235 —
ЗАГ
цалды; <> мотор ~ мотор сенип цалды;
самовар ~ самовар ешип цалды; дело ~ло
ис басылды, ис тоцтатылды.
ЗАГЛОХШИЙ 1. прич. от заглохнуть;
2. прил. (затихший) ешип цалган; сенген
(о моторе, машине)', 3. прил. (пришедший
в запустение) цараусыз цалган, тасланган.
ЗАГЛУШАТЬ несов. см. заглушить.
ЗАГЛУШЙ ТЬ сов. 1. кого-что басыу,
еситтирмеу, тоцтатыу; оркестр ~л голос
певца оркестр цосыц айтыушыныц сестин
еситтирмеди; ~ть звук шагов аяц дусир-
лилерин тоцтатыу; 2. что, перен. (ослабить,
смягчить) пэсейтиу, басыу; ~ть боль ауы-
рыуды пэсейтиу; 3. что (о растениях)
басыу, басып кетиу; сорняки ~ли поле
царам шеплер атызды басып кетти; 4. что,
перен. (протест, недовольство и т. п.)
басыу, жоц етиу; 5. что, разг, (угли, само-
вар) ешириу, сендириу.
ЗАГЛЯДЕНЬЕ с. разг, айта цалгандай,
кериуге турарлыц, царап турарлыц;
конь — одно ~ царап турарлыцтай ат;
это просто ~! кез тоймайтугын нэрсе!
ЗАГЛЯДЕТЬСЯ сов. на кого-что кез
айырмай царау, царап цатып цалыу,
тигилип царау, царай бериу; ~ на кар-
тину сууретке царап цатып цалыу, суурет-
ке кезин айырмай царау.
ЗАГЛЯДЫВАТЬ несов. см. заглянуть;
-<> ~ вперёд алга кез жибериу.
ЗАГЛЯДЫВАТЬСЯ несов. см. заглядеть-
ся.
ЗАГЛЯНУТЬ сов. 1. (посмотреть)
царау, кез салыу, царап цойыу; ~ть в
окно эйнектен царау; ~ть в словарь сез-
ликке царап цойыу; он не ~л в книгу
ол китаптыц бетин ашпады, ол китапца
кез салмады; 2. к кому, разг, (зайти)
келип кетиу, кирип шыгыу, барып шыгыу,
керип етиу; ~ть к товарищу жолдасына
кирип шыгыу.
ЗАГНАИВАТЬСЯ несов. см. загноиться.
ЗАГНАННЦЫЙ 1. прич. от загнать;
2. прил. (обессиленный) болдырган, шар-
шаган, шалыццан, журмей цалган, цэл-
сизленген; ~ая лошадь болдырган ат;
3. прил. перен. (запуганный, забитый)
цорцытылган, уркитилген, безиктирилген.
ЗАГНАТЬ сов. 1. кого-что (куда-л.) цамау,
айдап киргизиу, цууып киргизиу; ~ скот
во двор малды цорага цамау, молларды
цорага айдап киргизиу; 2. что, разг,
(вбить) цагыу, цагып киргизиу, урып
киргизиу; ~ гвоздь глубокд в доску мыпыц-
ты тацтайга цагып киргизиу; 3. кого
(довести до изнеможения) болдыртыу,
шаршатыу, шалыцтырыу, цэлсиретиу; ~
коня атты болдыртыу.
ЗАГНИВАНИЕ с. 1. шириу, ширий бас-
лау, ирий баслау; 2. перен. ыдырау, ыды-
рай баслау, цулай баслау, ширий бас-
лау; ~ капитализма капитализмниц ширий
басл ауы.
ЗАГНИВАТЬ несов. см. загнить.
ЗАГНЙТЬ сов. 1. (начать гнить) шириу,
ширий баслау, ириу, ирий баслау; 2. перен.
(прийти к разложению) ыдырау, ыдырай
баслау, цулай баслау. ширий баслау.
ЗАГНОЙЦТЬСЯ сов. ирицлеу, ирицлесиу,
Ирин жыйнау; рана ~лась жара ирицлести.
ЗА ГНУТЬ сов. что бугиу, буклеу; ~
страницу книги китаптыц бетин буклеу;
~ палец бармагын бугиу; ~ цёнубацаны
асыра copay; ~ крепкое словцо цатты
сезди айтып салыу, ерси сезди айтып
жибериу.
ЗАГНУТ ЬСЯ сов. бугилиу, буклениу,
ийилиу.
ЗАГОВАРИВАТЬ I несов. (вступать
в разговор) сез баслау, гэп баслау, гурриц
баслау.
ЗАГОВАРИВАТЬ II несов. см. загово-
рить I; зубы ~ сезди бурыу.
ЗАГОВАРИВАТЬСЯ несов. 1. см. заго-
вориться; 2. (говорить бессмыслицу) мэни-
сиз сез сейлеу, алжыу, сандырацлау.
ЗАГОВОР I м. заговор, тил бирикти-
риу, ауыз бириктириу, жасырын келисим,
жасырын сыр; тайный ~ жасырын тил би-
ринтириу.
ЗАГОВОР II м. (заклинание) дууалау,
оцыу, зикир салыу.
ЗАГОВОРИТЬ I сов. кого-что, разг.
1. (утомить разговором) сейлеп жалыцты-
рыу, сез бенен мазасын кетириу; 2. (закол-
довать) дууалау, зинир салыу, оцыу; ~ от
болезни кеселди оцыу; -<> ~ зубы кому-л.
биреуди сез бенен алдау, сез бенен байы-
тыу.
ЗА ГОВОРИ ЦТ Ь II сов. 1. с кем, о чём
и без доп. (начать говорить) сейлей баслау,
ретсиз сейлей бериу; все разом ~ли бар-
лыгы бирден сейлей баслады; ~ть с кем-л.
на улице кешеде биреу менен сейлесип
цалыу; 2. (овладеть речью) тили шыгыу,
тили шыга баслау; ребёнок скоро ~т тез
арада баланыц тили шыгады; он ~л по-не-
мёцки ол немец тилинде сейлей баслады, ол
немецше сейледи; 3. перен. (пробудиться)
ояныу, сезими болыу; в нём ~ла совесть
ол инсапца келди.
ЗАГОВОРИТЬСЯ сов. 1. (увлечься разго-
вором) сезге кирисиу, сезге кирисип кетиу,
сейлесип отыра бериу, узац сейлесип отыра
бериу; 2. разг, (завраться) етирик сейлеу,
етирик айтып шатасыу.
ЗАГОВОРЩИК м. заговорщик, заговор-
шы, заговорга цатнасыушы, тил бирикти-
риуши, тил бириктириушиликке цатна-
сыушы.
ЗАГОВОРЩИЦА женск. от заговор-
щик.
ЗАГОВОРЩИЧЕСКИЙ прил. разг, заговор-
шы, тил бириктириушилик; ~ вид тил би-
риктириушилик керинис.
ЗАГОГОТАТЬ сов. 1. (о гусях) гаццыл-
дай баслау, гаццылдау; 2. разг, (захохо-
тать) гарцылдау, гарцылдап кулиу, гар-
цылдасыу.
ЗАГОДЯ нареч. прост, алдын ала, ерте-
ден, бурыннан.
ЗАГОЛОВОК м. заголовок, баслама,
бас; ~ статьи мацаланыц аты, мацаланыц
басы.
ЗАГОЛОСИТЬ сов. екирип жылау, дауыс
шыгара баслау, гауырласа баслау, дауыс
шыгарып бацыра баслау.
ЗАГ
— 236 —
ЗАГОН м. 1. (действие) айдап киргизиу,
айдап цамау, цамалап цууыу, цоршалап
айдау; 2. (для скота) малхана, жайлау-
хана, мал цора, цамау, шарбац; керпеш
(для овец); 3. (участок пашни) атыз, ацыз
жер, егнлетугын жер;<> быть в ~е дууда-
лауда болыу.
ЗАГОНЩИК м. охот, дууыушы, цууа-
лаушы (ацды буццыда жатцан ацшыга
царай айдаушы).
ЗАГОНЯТЬ I несов. см. загнать.
ЗА ГОНЯ ЦТ Ь II сов. кого (утомить рабо-
той, поручениями) шаршатыу, ис басды
етиу, болдыртыу, жалыцтырыу; он меня
совсем ~л ол мени жудэ шаршатты, ол
мени жуде жалыдтырды.
ЗАГОРАЖИВАТЬ несое. см. загородить.
ЗАГОРАЖИВАТЬСЯ несов. см. загоро-
диться.
ЗАГОРАТЬ несов. см. загореть.
ЗАГОРАТЬСЯ несов. см. загореться.
ЗАГОРДИТЬСЯ сов. разг, улкенсиу, мен-
менсиу, тэкэббирлениу, гэрдийиу.
ЗАГОРЕЛ ЦЫЙ прил. кунге куйген,
царайган, кунге царайган; ~ое лицо
царайган бет.
ЗАГОРЕТЬ сов. кунге куйиу, царайыу,
кунге царайыу; ~ на солнце цуясца куйип
царайыу.
ЗАГОРЁЦТЬСЯ сов. 1. (вспыхнуть)
жаныу, жана баслау, ертене баслау, тута-
ныу, тутана баслау, алысыу; дом ~лся уй
жана баслады; свет ~лся свет жанды;
2. перен. (заблестеть) жайнау, жардырау,
жалтырау, жылтылдау; его глаза ~лись
радостью оныц кезлери цууанганнан жай-
нады; 3. чем и без доп. жигерлениу, кай-
нау, думарланыу; ~ться желанием сде-
лать что-л. бир нэрсени ислеуге жигерле-
ниу; 4. кому, безл. разг, (захотеться) думар-
ланыу,, думартыу, хэуес етиу; что вам так
~лось? успеете! неге буншелли цумарт-
тыцыз? улгересиз!; 5. перен. басланыу,
дызыу; ~лся спор талас дызды.
ЗАГОРОДИТЬ сов. 1. что (обнести огра-
дой) доршау, доршап дойыу, цоралау,
хэремлеу; ~ двор забором дэулиниц сыртын
доршау; 2. кого-что (заслонить) алдында
турыу, тосдынлыд етиу, жабыу, даплау,
делецкелеу; ~ свет жадтыны даплау, жад-
тыга тосдынлыд етиу; 3. что (преградить)
тосдынлыд салыу, бекитиу, бегеу; ~
кому-л. дорогу биреудиц жолына тосдын-
лыд салыу; 4. что, разг, (загромоздить)
уйиу, толтырыу; ~ весь склад ящиками
путкил складты ящиклер менен толтырыу.
ЗАГОРОДИТЬСЯ сов. от кого-чего жабы-
лыу, цорганыу, тасаланыу, паналаныу;
~ рукой от солнца цолы менен цуястан
цор ганыу.
ЗАГОРОДКА ж. цора, пацса, цоршау,
дийуал.
ЗАГОРОДИ 1|ЫЙ прил. цала шети, цала-
дан сырттагы; ~ый дом цаладан сырт-
тагы уй; ~ая прогулка цала сыртына
саяхат, цаланыц сыртына кыдырыу.
ЗАГОСТЙТЬСЯ сов. разг, узад уадыт
донад болыу, донадлыдта кеп жатыу.
ЗАГОТАВЛИВАТЬ несов. см. заготовить.
ЗАГОТОВИТЕЛЬ м. таярлаушы, таяр
етиуши, тайынлаушы.
ЗА ГОТОВЙТЕЛ ЬНцЫЙ прил. таярлаушы,
таярлау..., таярлайтугын; ~ая цена таяр-
лау бадасы; ~ый пункт таярлаушы пункт.
ЗАГОТОВИТЬ сов. что 1. (заблаговре-
менно приготовить) таярлау, таярлап
дойыу, таяр етиу, хэзирлеу; ~ пропуск
пропуск таярлап дойыу; 2. (запасти)
таярлап дойыу, энжамлау; ~ дров на зиму
дысда отын таярлап дойыу.
ЗАГОТОВКА ж. 1. (действие) таярлау,
таярлап дойыу, таяр етиу, хэзирлеу;
~ хлеба гэлле таярлау; 2. (для обуви)
пишилген телетин, пишилген былгары.
ЗАГОТОВЛЯТЬ несов. см. заготовить.
ЗАГОТОВЩИК м. 1. таярлаушы; 2. (са-
пожник) пишиуши.
ЗАГОТОВЩИЦА женск. от заготовщик.
ЗАГОТПУНКТ м. (заготовительный
пункт) заготпункт (таярлау пункты).
ЗАГРАДИТЕЛЬНЫЙ прил. воен, тосдын,
бегет; ~ вал тосдын даты; ~ огонь артил-
лерии артиллерияныц бегет болган огы.
ЗАГРАДЙТЬ сов. что тосдынлау, тосдын
етиу, бегеу, байлау; ~ путь жолды бегеу.
ЗАГРАЖДАТЬ несов. см. заградить.
ЗАГРАЖДЁННОЕ с. воен, тосдын, бегет;
проволочные ~я сым тосдынлары.
ЗАГРАНЙЦА ж. разг, сырт ел, шет ел,
шет мэмлекет.
ЗА ГРАНИЦЕЙ сырт елде, шет елде.
ЗА ГРАНИЦУ сырт елге, шет елге.
ЗАГРАНИЧНЫЙ прил. сырт ел..., сырт
еллик, сырт мэмлекетлик, шет ел, шет ел-
лик; ~ паспорт сырт елге барыу ушын
паспорт.
ЗАГРЕБАТЬ несов. 1. что (сгребать)
жыйнап алыу, топлап алыу, тырма менен
жыйнау; гуреп уйиу, бир жерге жыйыу,
жыйнау; ~ сёио пишенди жыйнау; 2. разг,
(грести) есиу; ~ веслом ескек пенен есиу;
3. что, перен. жыйнау, топлау, гуреп
алыу, гуреп жыйнау; ~ деньги ашкезлик
пенен адшаны жыйнау; < чужими руками
жар~ погов. киси цолы менен от кесеу.
ЗАГРЕМЕТЬ I сов. чем, разг, тасыр-тусыр
етиу, шацыр-шуцыр етиу, шацырлау, тасыр-
лау; ~ посудой ыдыслар шацырлатыу.
ЗАГРЕМЁЦТЬ II сов. (начать греметь)
гуркирей баслау, гурилдей баслау, гур-
силдей баслау; ~л гром кек гуркирей
баслады.
ЗАГРЕСТЙ I сов. разг. см. загребать.
ЗАГРЕСТИ II сов. (начать грести) есе
баслау, ескек есе баслау.
ЗАГРЙВОК м. 1. (у лошади) жал,
шоцлыц; 2. разг, (у человека) ыйыц, ецсе.
ЗАГРИМИРОВАТЬ сов. кого-что грим-
леу, бетин езгертип бояу.
ЗАГРИМИРОВАТЬСЯ сов. гримлениу,
бетин езгертип бояныу.
ЗАГРИМИРОВЫВАТЬ несов. см. загри-
мировать.
ЗАГРИМИРОВЫВАТЬСЯ несов. см. загри-
мироваться.
ЗАГРОБНЫЙ прил. о дуньялыц, елген-
нен кейинги, цыямет, ацырет; ~ мир
о дунья, ацырет, цыямет.
________________________________________- 237 ~____________________________________ЗАД
ЗАГРОМОЖДАТЬ несов. см. загромоз-
дить.
ЗАГРОМОЗДИТЬ сов. что, чем ыбыр-
сытыу, толтырыу, уйип таслау, усти-усти-
не жыйнау, бэнт цылыу, бегеу, байлау.
ЗАГРОМЫХАТЬ сое. чем и без доп.,
разг, тацырлай баслау, тарсылдай бас-
лау, салдырау.
ЗАГРОХОТАЦТЬ сов. тарсылдай бас-
лау, гурсилдей баслау, шацырлай баслау,
гуркирей баслау; ~л гром кек гуркирей
баслады.
ЗА ГРУ БЕЛ Ы || Й прил. 1. (ставший жёст-
ким) цатцан, цабарган; ~е руки цабарган
коллар; 2. (ставший грубым) турпайылан-
ган, турпайы.
ЗАГРУБЕТЬ сов. 1. (стать жёстким)
цатыу, цабарыу; от работы руки ~ли
жумыстан доллар цабарды; 2. (стать
грубым — о человеке) турпайыланыу.
ЗАГРУЖАТЬ несов. см. загрузить.
ЗАГРУЖЕННОСТЬ, ЗАГРУЖЕННОСТЬ
ж. 1. жуги толыцлыц, жуги жеткиликлилик;
~ железных дорог темир жоллардыц жуги
толыцлыц; 2. перен. жумысы кеплик, иси
кеплик, бэнтлилик; ~ работой жумысы
кеплик.
ЗАГРУЗИТЬ сов. 1. что (нагрузить
полностью) жуклеу, толтырып жуклеу, жук
пенен толтырыу; ~ подвалы картошкой
телелерди картошка менен толтырыу;
2. кого-что, перен. кеп жумыс тапсыры-
лыу, жумысы кеп болыу, иси кеп болыу;
бэнт етиу; ~ работой жумыс пенен бэнт
етиу.
ЗАГРУЗКА ж. 1. (действие) жуклеу,
толтыра жуклеу, толтырыу; толтырып
тийеу; ~ руды в плавильную печь еритиуши
печьти руда менен толтырыу; 2. перен. разг.
кеп ис тапсырыу, кеп жумыс пенен тэмийин
етиу, кеп жумыс бериу.
ЗАГРУЗОЧНЫЦЙ прил. жук жуклене-
тугын, жук тийелетугын; ~е машины жук
жукленетугын машиналар.
ЗАГРУНТОВАТЬ сов. что грунтлау, бир
цат бону, тегислеп бону; ~ пол полды бир
цат бону.
ЗАГРУНТОВЫВАТЬ несов. см. загрун-
товать.
ЗАГРУСТИТЬ сов. цайгыра баслау, цайгы-
лана баслау, гам шеге баслау, цапалана
баслау, цапаланыу, цайгыланыу, кеуил-
сизлениу.
ЗАГРЫЗАТЬ несов. см. загрызть.
ЗАГРЫЗЦТБ сов. кого 1. талап елтириу,
тислеп, шайнап елтириу, алцымлап тас-
лау; волк ~ овцу цасцыр цойды алцым-
лап таслады; 2. перен. разг, (истерзать,
истомить) азап бериу, жэбирлеу, кый-
нау, кысыу; его совесть ~ла оны намыс
цысты, оны уят цысты, ары келди.
ЗАГРЯЗНЕНИЕ с. патаслау, патасла-
ныу, ыласланыу, ыласлау, ипласлау, кир-
лениу, кирлетиу.
ЗАГРЯЗНИТЬ сов. 1. что патаслау,
ыласлау, ипласлау, кирлетиу; ~ поме-
щение уй ишин патаслау; 2. кого-что,
перен. (опошлить) жала жабыу, жала-
лау, доцмет салыу, царалау.
ЗАГРЯЗНИТЬСЯ сов. патасланыу, ылас-
ланыу, кирлениу.
ЗАГРЯЗНЯТЬ несов. см. загрязнить.
загрязняться несов. см. загрязниться.
ЗАГС м. (отдел записей актов граждан-
ского состояния) загс (гражданлыд цэлет-
ти хатлаушы мэкеме).
ЗАГУБИТЬ сов. кого-что, разг, набыт
цылыу, тубине жетиу; ~ чью-л. жизнь
биреудиц емирин набыт цылыу.
ЗАГУДЕТЬ сов. гууилдей баслау, гурил-
дей баслау, гурилдеу.
ЗАГУЛЯТЬ сов. разг, цыдырыспага салы-
ныу, мэскунемликке берилиу, цэзликке
берилиу.
ЗАГУЛЯТЬСЯ сов. разг. 1. (долго про-
гулять) кеп уацыт цыдырып кетиу, узац
цыдырыспада болыу, кеп уацыт бийкарга
журиу; 2. (предаться веселью, кутежам) кеп
уацыт мэскунемликке берилиу, хэзге бе-
рилиу.
ЗАГУСТЕТЬ сов. цойыуланыу, цойы-
лыу, цойыулана баслау.
ЗАД м. 1. (задняя часть чего-л.) сырт,
арт, арт жац, арца; надеть платье задом
наперёд кейлегиниц артын кийиу; 2. (седа-
лищу) отыратугын жер, сауыр, бексе;
3. мн. зады прост, цэулиниц сырты, уйдиц
арты; идтй ~ами сырт пенен кетиу; 4. мн.
зады бурыннан белгили нэрсе, бурыннан
оцып билген; повторять ~ы бурынан бел-
гили нэрсени цайталау, еткенди цайталау.
ЗАДАБРИВАТЬ несов. см. задобрить.
ЗАДАВАТЬ несое. см. задать.
ЗАДАВАТЬСЯ несов. 1. см. задаться 1;
2. прост, (важничать) менменсиу, улкен-
сиу, тэкэббирлениу, мардымсыу.
ЗАДАВИТЬ сов. 1. кого (придавить
насмерть) басып елтириу; 2. кого, разг,
(задушить) бууып елтириу, бууындырып
елтириу; 3. что, перен. (подавить, заглу-
шить) басыу, жоц етиу, еситтирмеу.
ЗАДАНИЕ с. тапсырма, уазыйпа; произ-
водственное ~ ендирис уазыйпасы; пла-
новое ~ планлы тапсырма; боевое ~
жауынгерлик тапсырма; выполнить домаш-
нее ~ уйге берген тапсырманы орынлау;
дать ~ жумыс бериу, тапсырма бериу.
ЗАДАРИВАТЬ несов. см. задарить.
ЗАДАРЙТЬ сов. кого кеп сауга бериу.
кеп сыйлыц бериу.
ЗАДАРОМ нареч. разг. 1. (бесплатно,
даром) мут, мутца, пулсыз; 2. (очень
дёшево) арзан, мутца дерлик; купить ~
арзан алыу, мутца дерлик сатып алыу;
3. (бесполезно, напрасно) босца, бийкарга,
бийкар.
ЗАДАТЦОК м. 1. ушынан берилген пул,
алдан берилген пул; внести ~ок при за-
казе заказ бергенде ушынан пул бериу;
2. мн. задатки (склонности) уцып, зейин;
у ребёнка хорошие ~ки баланыц зейини
жацсы.
ЗАДАТЬ сов. 1. что (поручить выполнить)
бериу, тапсырыу; ~ работу жумыс тапсы-
рыу; ~ урок сабац бериу, сабац тапсырыу;
2. что (указать, назначить) керсетиу.
белгилеу; ~ тон 1) муз. баслап бериу, бас-
лап жибериу; 2) перен. (показать пример)
ЗАД
— 238 —
басшылыц керсетиу, басшылыц цылыу;
3. что, разг, (устроить) жасау, бериу;
~ пир улкен той бериу; 4. что, чего (насы-
пать, дать) салыу, бериу; ~ лошади овса
атца жем бериу; 5. что, чего, разг, (при-
чинить) ушыратыу, салыу; ~ страху цор-
цыныш салыу; ~ хлопот эуереге ушыра-
тыу; <> ~ вопрос сауал бериу; я тебе задам!
мен сатан керсетемен!
ЗАДАЦТЬСЯ сое. 1. чем берилиу, нийет
етиу; ~ться целью бир мэцсетти нийет
етиу; ~ться мыслью бир пикирге берилиу;
2. разг, (случиться, выдаться) болыу,
болып цалыу; ну и денёк сегодня ~лся!
бугингндей кун бола бермес!
ЗАДАЧ || А ж. 1. мэселе; арифметйческая
~а арифметика мэселеси; шахматная ~а
шахмат мэселеси; решйть ~у 1) мэселени
шешиу, мэселе шыгарыу; 2) перен. бел-
гили бир царарта келиу; 2. (цель) мин-
нет, уазыйпа, мэцсет; ~и хозяйственного
и культурного стройтельства хожалыц хэм
мэденият цурылысынын. миннетлери; ~и
воспитания тэрбиялау уазыйпалары; оче-
редные ~и нэубеттеги уазыйпалар; боевая
~а жауынгерлик миннет; перед нами стоят
большие ~и алдымызда улкен мэцсетлер
ТУР- .
ЗАДАЧНИК м. мэселелер жыйнагы,
ЗАДВИГАТЬ сое. что, чем цозгай бас-
лау, цозгалтыу, хэрекетке келтире баслау,
цыймылдата баслау.
ЗАДВИГАТЬ несов. см. задвинуть.
ЗАДВИГАТЬСЯ сов. цозтала баслау,
Хэрекет ете баслау, цыймылдай баслау.
ЗАДВИГА ЦТ ЬСЯ несов. 1. см. задвй-
нуться; 2. (быть задвижным) жылысыу,
жылыстырылыу, ысырылыу; этн рамы
~ются бул рамалар ысырылады, бул рама-
лар жылысады.
ЗАДВЙЖКА ж. илдиргиш, тэмби, илгиш,
тау.
ЗАДВИЖНОЙ прил. жылжымалы, жыл-
жыйтутын, цозталатутын, цыймылдайту-
тын.
ЗАДВИНУТЬ сов. 1. что, за что ийтерип
цойыу, ысырып цойыу, ысырып илдириу,
жылжытып апарыу, ийтерип киргизиу;
задвйнуть что-л. за шкаф бир нэрсени
шкафтын. артына ысырып цойыу; 2. что,
чем ысырып жабыу, жылжытып бастырып
цойыу, жылжытып жабыу, жауып цойыу,
ысырып цойыу; окно шкафом шкафты
эйнектиц алдына ысырып цойыу.
ЗАДВИНУ ЦТ ЬСЯ сов. ийтерилиу, ысы-
рылыу, жылжыу, жылжытылыу, жылы-
сыу; ящик в столе ~лся столдын. дутысы
жылысып кетти.
ЗАДВОРКЦ И только мн. хэулинин. сырты,
уйдин, арты; <> на ~ах еле^сиз жерде,
кезге туспейтугын жерде.
ЗАДЕВАТЬ I несов. см. задеть.
ЗАДЕВ А ЦТ Ы1 сов. что, разг, (деть, зате-
рять) цойыу, жойылтыу, бир жерге цойыу,
жогалтыу, тытып койыу, житириу; куда
ты ~л мою кнйгу? сен мениц китабымды
цайда койдыц?
ЗАДЕВА||ТЬСЯ сов. разг, цойылыу, ты-
тылыу, жоц болыу; куда ~лась кнйга?
китап цайда жоц болтан?; куда вы ~лись?
сиз цайда жоталдыцыз?
ЗАДЕЛ м. разг, задел (1. исленип атыр-
еан у,эм дауам етиуге тийисли жумыс-,
2. нормадан артыц исленип артып турган
узжлер).
ЗАДЕЛАТЬ сов. что питеу, тыгыу, жа-
быу, тас етип бекитиу, питеп таслау, дап-
лау; ~ двери есикти питеп таслау.
ЗАДЕЛКА ж. разг, питеу, тыгыу, тас
етип бекитиу, питеп таслау, цаплау;
~ трещин жарыцларды питеу.
ЗАДЕЛЫВАТЬ несов. см. заделать.
ЗАДЕРГАННЫЙ 1. прич. от задёргать I;
2. прил. разг, жэбирленген, дарыган, шар-
шаган, тынышы кеткен, турткиге тускен,
азап шеккен, мэниси дашдан; ~ человек
дарыган адам.
ЗАДЁРГАТЬ I кого-что разг, (измучить)
жэбирлеу, азап бериу, шаршатыу, хары-
тыу, турткилеп кун бермеу, бийзар цылыу,
азап шектириу, мэнисин цашырыу, тыны-
шын алыу.
ЗАДЕРГАТЬ II сов. что, чем (начать
дёргать) силке баслау, силке бериу, тарт-
цылай баслау.
ЗАДЁРГАТЬСЯ сов. титрене баслау, цал-
тырай баслау, тартцылана баслау.
ЗАДЁРГИВАТЬ несов. см. задёрнуть.
ЗАДЁРГИВАТЬСЯ несов. см. задёр-
нуться.
ЗАДЕРЕВЕНЕЛ ЦЫЙ прил. разг. 1.
(ставший твёрдым) агаштай датып кал-
ган, датдан, датты; 2. перен. уйыган, жаны
кеткен, сезими кеткен; ~ая рука уйып
калган дол.
ЗАДЕРЕВЕНЕЕТЬ сов. 1. (затвердеть)
датыу, агаштай болыу; 2. перен. уйыу,
жаны кетиу, сезими кетиу, датыу; нога~ла
аяк агаштай датып далды.
ЗАДЕРЖАНИЕ с. 1. (арест) услау, ту-
тыу, тутдынга алыу; дамау; 2. иркиу, сак-
лау; ~ снега на полях атызда карды иркип
далыу; 3. (временное прекращение) иркиу,
тодтатыу, иркилиу, тодталыу, журмеу;
~ мочи сидик иркилиу, сидик журмеу.
задержА цть сов. 1. кого-что (не
пустить) иркиу, тодтатыу, тодтатып
турыу, услап турыу, тутып далыу; его ~ли
дела оны ислери тодтатты; ~ть против-
ника душпанды иркиу; ~ть гостя донадты
иркиу; 2. что, перен. (отсрочить) кешик-
тириу, уадытын узайтыу, созыу, иркиу;
~ть уплату долга дарызды телеу уадытын
узайтыу, дарызын телеуди кешидтириу;
~ть ответ жууап дайтарыуды кешикти-
риу; 3. что (замедлить) пэтии пэсейтиу,
тодтатыу, пэсецлетиу, кешиктириу; ~ть
развитие чего-л. бир нзрсениц рауажла-
ныуын тодтатыу; 4. что (приостановить)
тодтатып дойыу, кешиктирип таслау; ~ть
дыхание дем алмай турыу; 5. кого-что
(арестовать) услау, тутыу, тутдынга алыу,
дамау; ~ть преступника жинаятшыны
тутдынга алыу; ~ть на месте преступления
жинаят устинде услау.
ЗАДЕРЖА )]ТЬСЯ сов. 1. (замешкаться)
иркилиу, кешигиу, кешигип далыу, егле-
нип далыу, еглениу; ~ться в дороге жолда
— 239 —
ЗАД
иркилиу; 2. (замедлиться) пэти кемиу,
эстелениу, тоцтау; развйтие ребёнка
несколько ~лось баланыц рауажланыуы
бираз естеленди.
ЗАДЕРЖИВАТЬ несов. см. задержать.
ЗАДЕРЖИВАТЬСЯ несов. см. задержать-
ся.
ЗАДЕРЖКИ А ж. 1. иркиниш, тоцтау,
тоцталыу, токтатыу, иркилис, иркилиу,
иркиу; вследствие сильного снегопада
произошла поездов цатты цар жауыу
салдарынан поездлар иркилип цалды;
2. (опоздание) кешигиу; без ~и кешик-
пестен.
ЗАДЁРНУТЬ сов. что тартып жабыу,
тартыу; ~ занавес пердени тартып жабыу.
ЗА ДЁРН У ЦТЬСЯ сов. тартылып жабы-
лыу, тартылыу; занавес ~лся перде тар-
тылып жабылды.
ЗАДЁТЫЙ 1. прич. от задеть; 2.
прил. шалынган, зыянланган; у больного
задеты лёгкие аурыудын, екпеси шалынган.
ЗАДЁ||ТЬ сов. кого-что 1. (коснуться,
зацепить) тийиу, тийип кетиу, кагып
кетиу, соцлыгыу, цацлыгыу; ~ть рукой
цол цагып кетиу; ~ть за стол столга тийип
кетиу; пуля ~ла кость оц суйекке тийип
еткен; 2. перен. тил тийгизиу, батып кетиу,
капа етиу, жанына тийиу; ~ть самолюбие
хорлау, тил тийгизиу, кеулине тийиу; это
его ~ло бул оныц кеулине тийди; <> ~ть
за живое жанына тийгизип айтыу.
ЗАДЙРА м. и ж. разг, жэнжелпаз, урыс-
цац, даукес, тебелести баслаушы, топалац-
шы.
ЗАДИРАТЬ несов. 1. см. задрать; 2. кого-
-что, разг, (дразнить) арына тийиу, масца-
ралау, хорлау.
ЗАДИРАТЬСЯ несов. 1. см. задраться;
2. разг, (приставать к кому-л.) жэнжел шы-
гарыуга урыныу, соцлыгыу, бийзар етиу,
урыныу.
ЗА ДНЕ’ цоспа сезлердиц карты» деген
сездиц мэнисине ту ура келетусын биринши
белеги, мыс.: заднеязычный тил арты.
ЗАДНЦИЙ прил. артцы, соцгы, кейинги,
кейиндеги, арцадагы, издеги; ~ее колесо
артцы дегершик; ~ие ноги артцы аяцлар;
на ~ем плане соцгы планда; ~ий двор
артцы хэули; ~ий ход кейин журис; ~ий
карман артцы цалта; <> ~яя мысль жасы-
рын пикир, харам ой; ~им числом еткен
число менен; быть без ~их ног огада шар-
шау; ходить на ~их лапках жарамсацла-
ныу, жагыныу, хэммениц алдында тик
турыу.
ЗАДНИК м. 1. (обуви) сирис, гулшин;
2. театр, задник (сацнаныц ец артындагы
декорация).
ЗАДОБРИТЬ сов. кого-что, чем, разг.
кеулин алыу, кеулин табыу, езине тартыу.
ЗАДОК м. арткы жак, арка суйенгиш
(арбаныц, шананыц).
ЗАДОЛБИТЬ I сов. разг, (затвердить
наизусть) куры ядлау, мэнисине тусинбей
ядлап алыу; ~ урок сабакты мэнисине
тусинбей ядлап алыу.
ЗАДОЛБЙТЬ П сов. (начать долбить)
шокый баслау, шокып тесе баслау.
ЗАДОЛГО нареч. кеп бурып, эдеуир
бурын; ~ до отхода поезда поезд кет-
пестен кеп бурын, поезд журместеи кеп
илгери.
задолжать сов. что, кому, разг, царыз-
дар болыу, царызга алыу, царызланыу,
несийеге алыу.
ЗАДОЛЖЕННОСТЬ ж. царыз, береси,
несийе; погасйть ~ царызды берип куты-
лыу.
ЗАДОМ нареч. артына, арты менен, изине
керисине; ~ наперёд артын алдына царатып;
надеть что-л. ~ наперёд бир нгрсениц ар-
тын алдына царатып кийиу; пятиться ~
арты менен шегиниу, артына шегиниу.
ЗАДОР м. гайрат, жедел, кызгын, жигер;
юношеский ~ жаслыц жедел, жаслыц-
тыц цызгыны.
ЗАДОРИНКЦА ж.: ни сучка ни ~и, без
сучка без кемиссиз, ойдагыдай, тап-
-туйнацтай.
ЗАДОРНЫЙ прил. жеделли, гайратлы,
цызгынлы, жигерли, кызба, елирме.
ЗАДОХНУТЬСЯ сов. 1. (умереть от
удушья) деми кысылып елиу, туншыгып
елиу; 2. от чего и без доп. деми кысылыу,
дицкеси курыу, дэрманы цалмау, екпе
тыгылыу, шалыгыу, екпеси цысыу, екпеси
ешиу; ~ от волнения хаулыгып дицкеси
курыу.
ЗАДРАПИРОВАТЬ сов. 1. кого-что
орау, жабыу, буркеу, цагыу, тауар цагыу;
2. что, чем перделеу; ~ окно терезени
перделеу.
задрапировАться сов. ораныу, жабы-
лыу, буркелиу, цагылыу, тауар цагылыу.
ЗАДРАПИРОВЫВАТЬ несов. см. задра-
пировать.
ЗАДРАПИРОВЫВАТЬСЯ несов. см.
задрапироваться.
ЗАДРАИТЬ сов. разг. 1. что (поднять)
жокары кетериу, цайырыу, туриу, тикей-
тиу; ~ть голову басын кетериу; 2. кого-
-что (растерзать) жарыу, тартыу; волк
~л овцу касцыр койды жарды; 3. что
сыйырыу, сылыу, сыдырыу, цопарылыу;
~ть кожу на пальце бармактыц терисин
сыйырыу; <> ~ть нос мурын кетериу,
менменлик етиу, тэкаббирлик цылыу.
ЗАДРАТЬСЯ' сое. разг. 1. (об одежде)
цайырылыу, кетерилиу, жоцары турилиу;
2. (загнуться — о коре и т. п.) сыйырылыу,
сыдырылыу, цопарылыу, кетерилиу.
ЗАДРЕБЕЗЖАТЬ сов. шылдырлай бас-
лау, салдырау, шацырлау.
задремат ь сов. уйцысырау, цалгыу,
цалгый баслау.
ЗАДРЁМЫВАТЬ несов. см. задремать.
ЗАДРОЖАТЬ сов. цалтырау, цалтырай
баслау, дирилдеу, дирилдей баслау.
ЗАДУВАТЬ I несов. см. задуть I.
ЗАДУВАТЬ II несов. см. задуть II.
ЗАДУВАТЬ III несов- есиу, есе баслау,
уре баслау урну, цуулеу; ночью стал ~
северный ветер тунде арцаныц самалы есе
баслады.
ЗАДУВКА ж. тех. жандырыу, жагыу,
ислетиу, иске салыу; ~ домны домнаны
ислетиу.
ЗАД
— 240 —
ЗАДУМАЦТЬ сов. 1. что и с неопр. нийет
цылыу, нийет етиу, нийетлениу, ойлап
цойыу, ойлау, пикир етиу; он ~л пойтй
в военную школу ол эскерий мецтепке
барыуды ойлады; 2. что ойлау, кеуилине
алыу, ядта сацлау, белгилеу; ~ть число
бир санды белгилеу, бир сайды ойлау.
ЗАДУМА ЦТЬСЯ сов. 1. о ком-чём, над
чем ойланыу, ойга батыу, ойга шумиу;
глубоко ~ться над чем-л. бир нэрсе х^щ^ыи-
да терецнен ойланыу; 2. (заколебаться)
еглениу, ойланыу, ойланып цалыу; она
не ~лась сказать правду ол хацыйцатты
айтыуга ойланбады.
ЗАДУМЧИВОСТЬ ж. ойшыллыц, ойлан-
гышльщ, ойланыу шылыц, ойра батцанлыц;
впасть в ~ ойшыллыцка тусиу.
ЗАДУМЧИВЫЙ прил. ойшыл, ойланран,
ойга баткан; ~ взгляд ойра батман дезца-
рас.
ЗАДУМЫВАТЬ несов. см. задумать.
ЗАДУМЫВАЕТ ЬСЯ несов. см. задумать-
ся; он ответил не ~ясь ол ойланбастан
жууап берди.
ЗАДУРИТЬ I сов. прост, (сбить с толку)
жолдан шыгарыу, бузыу; ~ голову
кому-л. биреудин, басын цатырыу, биреу-
диц басын айландырыу.
ЗАДУРИТЬ II сов. разг, (начать дурить)
мэжгунлик ете баслау, бузыла баслау.
ЗАДУТЬ I сов. что (погасить) урлеп сен-
дириу, уплеп сендириу, уплеп ешириу; ~
лампу шыраны урлеп сендириу.
ЗАДУТЬ II сов. что, тех. жандырыу,
жагыу, ислетиу, иске салыу; ~ домну
домнаны жагыу, домнаны иске салыу.
ЗАДУ ЦТ Ь III сов. (начать дуть) самал
урлеу, урлей баслау, урну, есиу, есе
баслау, хуулей баслау; ~л северный
ветер арцадан самал есе баслады.
ЗАДУШЕВНОСТЬ ж. сырласлыц, ке-
уиллеслик, ак журеклилик, ак кеуиллик,
ашык лык.
ЗАДУШЕВНЫЙ прил. сырлас, кеуил
жакын. ак журек, кеуил, ашык, жан, шын,
хакыйкат, нагыз; ~ друг жан дос, \адый-
кат дос; ~ разговор \а < кецилден сей-
лесиу, ашылысып гэплесиу.
ЗАДУШИТЬ сов. кого-что 1. (умертвить)
туншыцтырыу, бууып елтириу; 2. перен.
(подавить, уничтожить) басыу, тоцтатыу;
~ в объятиях цатты цысып цушац-
лау-
ЗАДЫМИТЬ I сов. что, разг, (закоп-
тить) ыс басыу, дут басыу, дут бастырыу,
цурым басыу.
ЗАДЫМИ || ТЬ II сов. (начать дымить)
тутейбаслау, тутеу, тутеп кетиу; пёчка~ла
печь тутей баслады.
ЗАДЫМИТЬСЯ I сов. (покрыться копо-
тью) ысланыу, дут басыу, царайыу,
цурым басыу.
ЗАДЫМЙЦТЬСЯ II сов. тутей баслау,
тутеу; трубы ~лись трубалар тутей бас-
лады.
ЗАДЫХАТЬСЯ несов. 1. деми цысылыу,
туншыгыу, ентигиу, екпеси кысыу; ~ от
жары ыссыдаи дем цысылыу; 2. буулыгыу,
цысылыу; — от гнева ашыу насып буулы-
гыу; ~ от волнения хаулыгыудаи деми
цысылыу.
ЗАДЫШАТЬ сое. дем ала баслау, демин
алыу.
ЗАЕДАТЬ несов. см. заесть.
ЗАЕЗД м. 1. кире кетиу, кирип шыгыу,
тусип етиу, тоцтап етиу; командировка
в Москву с ~ом в Куйбышев Куйбышевца
тсгцтап етип Москвага баратугын коман-
дировка; 2. спорт, бэйги, жарыс.
ЗАЕЗДИТЬ сов. кого-что (замучить ездой,
загнать) болдыртыу, харытыу; ~ лошадь
атты болдыртыу.
ЗАЕЗДОМ нареч. разг, тусип етип, кирип
шыгып, жол устин баратырып, келаты-
рып, женекей, жол-женекей, жолшыбай.
ЗАЕЗЖАТЬ несов- см. заехать.
ЗАЕЗЖЕННЦЫЙ 1. прич. от заездить;
2. прил. болдырган, шаршаган; ~ая ло-
шадь болдырган ат; 3. прил. перен. разг,
(надоевший, избитый) езилген, кептен бел-
гили; ~ая фраза кептен белгили гэп, кеп
айтылган, езилген гэп.
ЗАЕЗЖИЙ прил. разг, келип кететугын,
етип баратырып тоцтаган; < ~ двор уст.
кэруан сарай, шарбац.
ЗАЁМ м. 1. заём; государственный ~
мэмлекетлик заём; выпустить ~ заём шы-
гарыу; 2. разг, царыз, несийе; сдёлать ~
царыз алыу.
ЗАЁМНЦЫЙ прил. царыз..., несийе...;
~ое письмо царыз хаццында тил хат.
заёцсть сое. разг. 1. кого-что (загрызть)
жеу, жарып жеу, кемириу; волки ~ли
овцу цасцырлар цойды жеп цойды; 2. что,
чем кейининен жеп жибериу, изинен жеу,
ишиу; ~сть лекарство сахаром дэринин.
кейининен кант жеп жибериу; 3. кого-что,
перен. разг, (извести, замучить упрёками)
жанга тийиу, азап бериу, цыйнау; 4. что
(защемить) цысылыу, шайнап жеу, жели-
ниу, сыгылыу; верёвку ~ло жип цысылып
цалды.
ЗАЕХАТЬ сов. 1. в разн. знач. кирип
шыгыу, барып етиу, барып кетиу, айналып
кириу, женекей барып шыгыу, кире кетиу;
~ к знакомым танысларга барып етиу;
по путй ~ в кишлак жол-женекей ауылга
барып кетиу; ~ далеко в лес узац тогайга
кирип кетиу; ~ во двор хэулиге кириу;
2. за кем-чем барыу, барып ала кетиу;
~ за детьми балаларга барып ала кетиу;
3. (подъехать сбоку) айланып барыу, басца
тэрепинен келиу; ~ со стороны сада баг
жагынан кириу, баг жагынан барыу; 4.
за что аржагына етиу, аржагына бурылыу,
аржагына кетиу; ~ за мост кепирдиц
аржагына етиу; ~ за угол муйештыц аржа-
гына бурылыу.
ЗАЖАРИВАТЬ несов. см. зажарить.
ЗАЖАРИВАТЬСЯ несов. см. зажариться.
ЗАЖАРИТЬ сов. кого-что кууырыу.
ЗАЖАРИТЬСЯ сов. цууырылыу', цууы-
рылып таяр болыу.
зажать сов. 1. кого-что (стиснуть)
цысыу, сыгыу; ~ монёту в рукё тыйынды
цолында цысыу; ~ в тиски 1) цысцыш
пенен цысыу; 2) перен. цысцыга салыу,
кысыу, цысымга салыу; 2. что (плотно
— 241 —
ЗАЗ
закрыть) цатты жабыу, цысыу, басыу;
~ уши цулагын басыу; ~ рот 1) ауызын
жабыу; 2) перен. сейлетпеу, сез бермеу,
ауызын аштырмау; 3. что, перен. цысыу,
иркиу, тоцтатыу; ~ инициативу инициа-
тиваны иркиу.
• заждаться сов. кого-чего, разг, кеп
кутиу, узац кутиу, кутип царыу, куте-
-куте жал ыгыу.
ЗАЖЕЛТЁЦТЬ сов. I. (начать желтеть)
саргая баслау, села баслау; рожь ~ла
цара бийдай саргая баслады; 2. (показать-
ся — о желтом) саргайып кериниу.
ЗАЖЦЁЧЬ сов. 1. что жандырыу, жарыу,
тутандырыу, алыстырыу; ~ёчь спичку
шырпы жарыу; 2. кого-что, перен. (во-
одушевить) рудландырыу, дызыдтырыу,
дэуеслендириу, кеуил ди тастырыу; речь
оратора /^гла слушателей оратордын сези
тыцлаушылардын, кеуилин тастырды.
ЗАЖ ПЕЧЬСЯ сов. 1. (загореться) жаныу,
тутаныу, алысыу; ~глйсь огнй отлар
жанды; 2. перен. (воодушевиться) рухланыу,
цызыгыу, цэуеслениу, ояныу.
ЗАЖИВАТЬ не^ое. см. зажить I.
ЗАЖИВАТЬСЯ несов. см. зажиться.
ЗАЖИВИТЬ сов. что сауалтыу, жазыу,
емлеп жазыу; ~ рйну жараны емлеп жа-
зыу.
ЗАЖИВЛЕНИЕ с. жазылыу, питиу, сауа-
лыу; ~ раны жараныц жазылыуы.
ЗАЖИВЛЯТЬ несов. см. заживйть.
ЗАЖИВО нареч. тирилей, жаны барда;
~ погребённый тирилей кемилген.
ЗАЖИГАЛКА ж. зажигалка, тутандыр-
рыш.
ЗАЖИГАНИЕ с. жарыу, тутандырыу,
алыстырыу.
ЗАЖ И ГАТ ЕЛ ЬНЦЫЙ прил. 1. тутанды-
рыушы, алыстырыушы, жагыушы, жан-
дырыушы, ертеуши; ~ая бомба жанды-
рыушы бомба; 2. перен. (возбуждающий,
волнующий) тэсирли, рухландырыушы,
хэуеслендириуши; ~ая речь тэсирли сез,
рухландырыушы сез.
ЗАЖИГАТЬ несов. см. зажечь.
ЗАЖИГАТЬСЯ несов. см. зажечься.
ЗАЖЙМ м. 1. (действие) цысыу, жол
бермеу, басыу; ~ крйтики критиканыцысыу,
критикага жол бермеу; 2. (прибор) цысцыш.
ЗАЖИМАТЬ несов. см. зажать.
ЗАЖЙМЩИК м. разг, цысыушы, иркиуши,
жол бермеуши; ~ крйтики критиканы
цысыушы, критикага жол бермеуши.
ЗАЖИТОЧНО нареч. руррын, аудатлы;
жить ~ руррын жасау.
ЗАЖИТОЧНОСТЬ ж. руррынлыд, аудат-
лылыд, байлыд.
ЗАЖЙТ0ЧНЦЫЙ прил. руррын, аудат-
лы; ~ый колхоз руррын колхоз, аудатлы
колхоз; ~ая жизнь руррын турмыс.
ЗАЖЦЙТЬ I сов. (зарубцеваться) жазы-
лыу, питиу, жацсыланыу; рана ~ила жара
жазылды.
ЗАЖИТЬ П сов. (начать жить) тура
баслау, турмыс кешириу, жасау, жасай
баслау, емир суре баслау; ~ по-новому
жацаша турмыс кешириу; ~ семьёй семья-
сы менен тура баслау.
16 Русско-каракалпакский сл.
ЗАЖИТЬСЯ сов. разг, кеп жасау, уз ад
емир суриу.
ЗАЖМУРИВАТЬ несов. см. зажмурить.
ЗАЖМУРИВАТЬСЯ несов. см. зажму-
риться.
ЗАЖМУРИТЬ сов. что кезди дысыу,
кезди жумыу, кезди сузиу; ~ глаза кезди
дысыу, кезди жумыу.
ЗАЖМУРИТЬСЯ сов. кез дысылыу, кез
жумылыу, кез жумыу, кез сузилиу; ~ от
яркого света ашык жадтыдан кез жумы-
лыу.
ЗАЖОР м. 1. (скопление льда) сецнин.
тоцталыуы, сен. тыгыу, сен. иркилиу;
2. обл. (вода под снегом) шуцырлардагы
цар астындагы суу, цар сууы.
ЗАЖУЖЖАТЬ сов. ызылдай баслау,
ызылдау.
ЗАЖУЛИВАТЬ несов. см. зажулить.
ЗАЖУЛИТЬ сов. что, прост, дийле
менен алыу, дийле етиу, алдап алыу,
ал дау менен алыу.
ЗАЖУРЧАТЬ сов. сардырап агыу, сыл-
дырап агыу.
ЗАЗВАТЬ сов. кого-что, разг, жалынып
шадырыу, етииип шадырыу; ~ в гости
донадда етинип шадырыу.
ЗАЗВЕНЁцТЬ сов. сынрырлай баслау, сыл-
дырлай баслау, шыцгырлай баслау, шыц-
лай баслау; ~л колокольчик доцрау шыц-
рырлай баслады; ~л детский смех бала-
нын. к ул киси еситилди; ~ло в ушах дулагы
шыцлады.
ЗАЗВ0НЙ||ТЬ сое. шылдырлата баслау,
шылдырлай баслау, шыцгырлатыу, шын-
гырлата баслау; ~л телефон телефон шыц-
гырлай баслады.
ЗАЗВУЧА||ТЬ сов. еситиле баслау, сес
бере баслау; ~ли знакомые голоса таныс
дауыслар еситиле баслады.
ЗАЗДРАВНЫЙ прил. саулыд, саулыд
тилек, аманлыд; ~ тост аманлыд тосты.
ЗАЗЕВАТЬСЯ сов. разг, ауызын ашыу,
аццайып царап цалыу, ацламай цалыу,
аццаулыц етиу.
ЗАЗЕЛЕНЁЦТЬ сов. 1. (начать зеленеть)
кекке дениу, кекке белениу, кегере баслау,
кегериу, жасыл болыу; трава ~ла от-шеп
кегерди; 2. (показаться — о зелёном) кегерип
кериниу.
ЗАЗЕМЛЕНИЕ с. тех. 1. (действие)
жерге цосыу, жерге бириктириу, жерге
тутастырыу; 2. (провод) токты жерге цос-
цан сым.
ЗАЗЕМЛИТЬ сов. что, тех. жерге цосыу,
жерге бириктириу, жерге тутастырыу;
~ антенну антеннаны жерге тутасты-
рыу.
ЗАЗЕМЛЯТЬ несов. см. заземлить.
ЗАЗИМОВАТЬ сов. дыслау, дыслап шы-
гыу, дыслап далыу.
ЗАЗНАВАТЬСЯ несов. см. зазнаться.
ЗАЗНАЙКА м. и ж. разг, тэкаббир, мац-
таншац, менмен.
ЗАЗНАЙСТВО с. разг, тэкаббирлик, мен-
менлик, менменсигенлик, билгишсинген-
лик.
ЗАЗНАТЬСЯ сов. тэкаббирлениу, мен-
менсиу, билгишсиниу.
ЗАЗ
— 242 —
ЗАЗНОБА ж. народно-поэт. 1. (любовь)
суйген, ашык, кумар, инта; 2. (возлюб-
ленная) суйикли, жанан, суйгилик.
ЗАЗНОБИ ||ТЬ сов. безл. кого тоцдырыу,
далтыратыу, тоцдыра баслау, калтырата
баслау; больного ~ло кесел тоца баслады.
ЗАЗЙР м. тех. сацлау, жик, ара.
ЗАЗОРНЫЙ прил. уст.у разг, уят..., уят-
лы, цолайсыз, шерменде, шерменделик; ~
поступок уятлы ЦЫЛЫЦ.
ЗАЗРЕН И || Е сл без ~я совести разг.
уялмай, уялмастан, уялмай-дызармай.
ЗАЗУБРЕННЫЙ I 1. прич. от зазуб-
рйть I; 2. прил. (имеющий зазубрины)
жузи кайрылган, жузи кетикленген; ~ нож
жузи кетикленген пышад.
ЗАЗУБРЕННЫЙ II 1. прич. от зазуб-
рить II; 2. прил. (заученный без осмыс-
ления) ядланган, ядлап алынган; ~ урок
ядлап алынган сабак-
ЗАЗУБРИВАТЬ I несов. см. зазубрить I.
ЗАЗУБРИВАТЬ!! несов. см. зазубрйть II.
ЗАЗУБРИВАТЬСЯ I несов. см. зазуб-
рйться I.
ЗАЗУБРИВАТЬСЯ II несов. см. зазуб-
риться II.
ЗАЗУБРИНА ж. кетик, кетик жер; нож с
~ми кетиги бар пышак, жузи кетик пышак-
ЗАЗУБРЙТЬ I, ЗАЗУБРИТЬ сов. что
кетиклеу, кетик етиу, жузин дайырыу,
жузин дайтарыу; ~ нож пышадтыц жузин
кайырыу.
ЗАЗУБРЙТЬ II сов. что, разг, ядлау,
Куры ядлап алыу; ~ урок сабакты ядлап
алыу.
ЗАЗУБРЙЦТЬСЯ I, зазубри цт ьс я
сов. кетилиу, жузи кайтыу; нож ~лся
пышак кетилди.
ЗАЗУБРЙТЬСЯ II сов. (отупеть от зуб-
рёжки) ядлап мийи датыу.
ЗАЗЫВАТЬ несов. см. зазвать.
ЗАЙГРАННЦЫЙ 1. прич. от заиграть I;
2. прил. ойналып тозган, ойналып ескир-
ген; ~ая пластйнка ойналып генерген
пластинка; 3. прил. ойналып тозган, кызыгы
кеткен; ~ая мелодия кызыгы кеткен нама.
ЗАИГРАТЬ I сов. что 1. (привести в негод-
ность) ойнап-ойнап генертиу; ~ карты
кеп ойнап картаны генертиу; 2. (сделать
избитым, надоевшим) ойналып тозыу, кы-
зыгы кетиу, ойналып жалыдтырыу; ~ пьесу
пьесаны кеп койып мазасын кашырыу.
ЗАИГРАЦТЬ II сов. 1. что(начать играть)
ойнай баслау, шерте баслау; оркестр ~л
марш оркестр маршты шерте баслады;
2. (засверкать, засиять) жалтырау, жал-
тылдау, жылтырау, жылтылдау; солнце
~ло на поверхности воды куястыц сэулеси
суу бетинде жалтылдады; 3. перен. кыза-
рыу, рец ениу; румянец ~л на щеках бетине
Кызыл рец енди.
ЗАИГРА ЦТЬСЯ сов. разг, ойынныц кызы-
гына тусиу, ойынга дызыгыу, ойынга кызы-
гып басканы умытыу; дети ~лись балалар
ойынныц кызыгына тусти.
ЗАИГРЫВАНИЕ с. 1. (кокетничанье)
ойнау, дэзиллесиу, калжыцласыу, деги-
шиу; 2. пенен, (заискивание) жарамсад-
ланыу, кошаметгей болыу.
ЗАИГРЫВАТЬ I несов. см. заиграть I.
ЗАИГРЫВАТЬ II несов. с кем-чем 1.
(кокетничать) ойнау, хезиллесиу, кал-
жыцласыу, дегишиу; 2. перен. (заискивать)
жарамсацланыу, кошаметгей болыу.
ЗАИГРЫВАТЬСЯ несов. см. заиграться.
ЗАЙКА м. и ж. тутлыкпа, садау.
ЗАИКАНИЕ с. тутлыгыу, садауланыу;
страдать ~м тутльиыу менен аза пла-
ны у.
заикаться несов. 1. тутлыгыу, садау-
ланыу; ребёнок стал ~ бала тутлыгып
сейлей баслады; 2. см. заикнуться.
ЗАИКНУЦТЬСЯ сов. о ком-чём, разг, тил
катыу, айтыу, айтып етиу, айтып койыу,
ундеу; об этом он даже не ~лся бул хак-
кында ол хэтте аузын да ашпады.
ЗАИМООБРАЗНО нареч. дарызга, дарыз;
взять сто рублей ~ жуз сом пул дарызга
алыу.
ЗАИМООБРАЗНЫЙ прил. карыз, царыз-
га.
ЗАЙМСТВОВАНИ ||Е с. 1. (действие)
баскадан алыу, шеттен алыу, езлестирип
пайдаланыу, езлестириу; 2. езлестирип
алыу; иноязычные ~я баска тиллерден
езлестирип алынган сезлер.
ЗАИМСТВОВАННЫ ||Й 1. прич. от заим-
ствовать; 2. прил. шет тилден кирген, баска
тиллерден алынган; ~е слова шет тиллер-
ден кирген сезлер.
ЗАИМСТВОВАТЬ сов. и несов. что бас-
кадан алыу, езлестирип пайдаланыу, шет-
тен алыу, езлестириу.
ЗАИНДЕВЕВШИЙ 1. прич. от заин-
деветь; 2. прил. см. зайндевелый.
ЗАИНДЕВЕЛЫ || Й прил. кырау басдан,
кырау каплаган, кырау тускен; ~е деревья
кырау басдан агашлар.
ЗАИНДЕВЕТЬ сов. кырау басыу, кырау
даплау, кырау тусиу.
ЗАИНТЕРЕСОВАННОСТЬ ж. кызыгыу-
шылык, хэуеслилик, мэпи барлык; мате-
риальная ~ материаллыд кызыгыушылык-
ЗАИНТЕРЕСОВАННЦЫЙ 1. прич. от
заинтересовать; 2. прил. дызыгыушы, мэпи
бар; ~ая сторона 1) мэп кезлеген адам,
мэп излеген адам; 2) юр. мэпи бар тэреп.
ЗАИНТЕРЕСОВАТЬ сов. кого-что, чем
дызыдтырыу, дэуеслендириу.
ЗАИНТЕРЕСОВАТЬСЯ сов. кем-чем и
без доп. кызыгыу, хэуеслениу.
ЗАИНТЕРЕСОВЫВАТЬ несое. см. за-
интересовать.
ЗАИНТЕРЕСОВЫВАТЬСЯ несов. см.
заинтересоваться.
ЗАИНТРИГОВАТЬ сов. кого-что думар-
ландырыу, дызыцсындырыу.
ЗАИНТРИГОВЫВАТЬ несов. см. заин-
триговать.
ЗАЙСКИВАНИЕ с. жагыныу, жарам-
садланыу, жагымпазланыу, жагымпазлыд
етиу.^
ЗАЙСКИВАТЬ несов. перед кем-чем жа-
гыныу, жарамсадланыу, жагымпазланыу,
жагымпазлыд етиу.
ЗАИСКИВАЮЩ||ИЙ 1. прич. от заиски-
вать; 2. прил. (угодливый, подобостраст-
ный) жагымпаз, жарамсадланыушы, жа-
____________________________________ - 243 -_______________________________________ЗАК
рымпазлык етиуши; ~ая улыбка жагымпаз-
ланган кулки, жарымпазланып кулимсиреу.
ЗАИСКРИТЬСЯ, ЗАИСКРИТЬСЯ сов.
ушцынлай баслау, ушцын шыгара баслау,
ушцын шыгарыу, от шыгыу, жалтылдай
баслау.
займа род. п. ед. от заём,
ЗАЙМИЩЕ с. сууат, суу алма, цайыр.
ЗАЙМОДЕРЖАТЕЛЬ м. заёмы бар адам,
заём услаушы.
займу, займёшь и т. д. буд. вр. от
занять I и И.
займусь, займёшься и т. д. буд. вр. от
заняться I.
ЗАЙТЙ сов. 1. в разн. знач. кириу, барыу,
кирип шыгыу; ~ в магазйн магазинге
барыу; я зашёл к приятелю мен жолдасыма
барып шыцтым; ~ на минутку бир минутага
кирип шыгыу; ~ в глубь леса тогайдыц
ишкерисине кириу; куда мы зашли? бизлер
цайда кирип кеттик?; ~ во двор хэулиге
кириу; ~ в тыл врага душпанныц тылына
айналып кириу; 2. за кем-чем барыу;
~ в детский сад за ребёнком бацшага
баланы алып цайтыуга барыу; 3. за что
айланып кетиу, аржагына етиу; ~ за угол
муйештен айланып кетиу, муйештиц ар-
жагына етиу; 4. (о небесных светилах')
батыу; солнце зашло кун батты; 5. (начать-
ся) басланыу, цозгалыу; разговор зашёл
о....тууралы гурриц баслады, ... тууралы
сез цозгалды; < ~ в тупйк цолайсыз жаг-
дайга тусиу; он в свойх рассуждениях
зашёл слйшком далеко ол езиниц сезииде
жудэ артыц кетти, ол езиниц сезинде аса
кетти; дело зашло далеко ис узацца созыл-
ды, ис цыйынласты.
зайца род. п. ед. от заяц.
ЗАЙЧИК м. 1. уменыи. от заяц; 2. (сол-
нечный) сэуле, кун сэулеси.
ЗАЙЧЙХА ж. ана коян, ургашы цоян.
ЗАЙЧОНОК м. гежек, цоянныц гежеги.
ЗАКАБАЛЁНИЕ с. кул етиу, ерксиз
етиу, куллыцца салыу, цыйын аухалга
тусириу.
ЗАКАБАЛЙТЬ сов. кого-что цул етиу,
ерксиз етиу, куллыцца салыу, цыйыи
аухалга тусириу.
ЗАКАБАЛЙТЬСЯ сое. цул болыу, цул
етилиу, езилиу, ерксиз болыу.
ЗАКАБАЛЯТЬ несов. см. закабалйть.
ЗАКАБАЛЯТЬСЯ несов. см. закабалйть-
ся.
ЗАКАДБ1ЧНЫЙ прил. разг, ец жакын,
ен кэдирли, жана-жан, огада жакын;
~ друг огада жакын дос, жан дос.
ЗАКАЗ м. заказ, буйрык, тапсырма;
сделать ~ заказ етиу; дать ~ заказ бериу,
тапсырыу; <> на ~ заказ бойынша; по ~у
заказ бойынша, заказ бенен.
ЗАКАЗАТЬ сов. что заказ етиу, заказ
бериу, буйырыу, тапсырыу; ~ костюм
костюм заказ бериу; ~ билёт на самолёт
самолётке билет заказ етиу.
ЗАКАЗН1|(5Й прил. 1. (сделанный на
заказ) заказга ислетилген, заказ етилген,
буйырылган, тапсырылган; 2. (о почтовых
отправлениях) заказ..., заказной;~ая бан-
дероль заказ бандероли.
ЗАКАЗЧИК м. заказ бериуши, заказшы,
буйырыушы, тапсырыушы.
ЗАКАЗЧИЦА женск. от заказчик.
ЗАКАЗЫВАТЬ несов. см. заказать.
ЗАКАЛ м. 1. тех. (действие) шыныцты-
рыу, суу бериу, суугарыу, таплау; ~ стали
полатца суу бериу, полатты суугарыу;
2. перен. шыныгыу, шыдам; человек креп-
кого ~а эбден шыныццан адам; 3. писпегеи
цатлам, шийки цатлам; хлеб с ~ом писпе-
ген цатламлы нан.
ЗАКАЛЁННОСТЬ ж. шыныццанлыц, шы-
дамлылыц, беккемлик.
ЗАКАЛЁННЦЫЙ 1. прич. от закалйть;
2. прил. тех. шыныццан, шыныцтырылган,
суу берилген, тапланган; ~ая сталь шыныц-
тырылган полат. суу берилген полат; 3-
прил. перен. шыныццан, шыдайтугын,
шыдамлы; ~ые бойцы шыныццан жауын-
герлер.
ЗАКАЛИВАНИЕ с. 1. тех. шыныцтырыу,
суу бериу, таплау; 2. перен.шыныцтырыу,
беккемлеу, шыдамлы етиу; организма
денени шыныцтырыу.
ЗАКАЛИВАТЬ несов. см. закалйть.
ЗАКАЛИВАТЬСЯ несов. см. закалйть-
ся.
ЗАКАЛЙТЬ сов. 1. что, тех. шыныцты-
рыу, суу бериу, таплау; ~ сталь полатца
суу бериу; 2. кого-что, перен. шыныцты-
рыу, беккемлеу, беккем етиу, шыдамлы
етиу; ~ волю еркин шыдамлы етиу; ~ орга-
нйзм организмди шыныцтырыу.
ЗАКАЛИТЬСЯ сов. 1. тех. шыныгыу,
шыныцтырылыу, суу берилиу, суугарылыу,
тапланыу; 2. перен. шыныгыу, беккемле-
ниу; ~ в боях сауашларда шыныгыу.
ЗАКАЛКА ж. 1. см. закал 1; 2. перен.
беккемлениу, беккем етиу, шыныгыу, шы-
ныццанлык, шыдамлылыц; ~ органйзма
денени шыныцтырыу; 3. перен. (стойкость,
выносливость) шыныццанлыц, шыдамлы-
лыц, цайсарлыц, тезимлилик.
ЗАКАЛЫВАТЬ несов. см. заколоть 1.
ЗАКАЛЫВАТЬСЯ несов. см. заколоть-
ся.
ЗАКАЛЯТЬ несов. см. закалйть.
ЗАКАЛЯТЬСЯ несов. см. закалйться.
ЗАКАМЕНЕЛЫЙ прил. разг, таска айлан-
ган, тас болган, цатып цалган.
ЗАКАМЕНЕТЬ сов. разг, тасца айланыу,
тас болыу, цатыу.
ЗАКАНЧИВАТЬ несов. см закончить.
ЗАКАНЧИВА ЦТЬСЯ несов. 1. см. за-
кончиться; 2. чем питиу, тамамланыу,
тамам болыу; стихотворение ~лось так...
цосыц усылай тамамланды...
ЗАКАПАТЬ I сов. что 1. (запачкать)
тамызыу, дац салып ыласлау; тамызып дак
салыу; ~ себе платье кейлегине тамызып
алыу, кейлегине тамызып ыласлап алыу;
2. цуйыу, тамызыу; ~ лекарство в глаза
кезге дери цуйыу.
ЗАКАПАЦТЬ II сов. (начать капать)
тама баслау, тамыу, тамшылай баслау,
тамшылау; дождь ~л жамгыр тамшылай
басл ады.
ЗАКАПРИЗНИЧАТЬ сов. разг, цырсыц-
лана баслау, ежетлик ете баслау.
16*
ЗАК.
— 244 —
ЗАКАПЫВАТЬ I несов. см. закопать I.
ЗАКАПЫВАТЬ II несов. см. закапать I.
ЗАКАПЫВАТЬСЯ несов. см. закопать-
ся I.
закаркать сов. гарцылдай баслау,
гарцылдау, цацылдай баслау, цацылдау.
ЗАКАРМЛИВАТЬ несов. см. закормить.
ЗАКАТ м. 1. батыу; ~ солнца куннин,
батыуы; 2. перен. ацыр, аяц, соцы, ацыр-
-аяты, таусылыу, питиу алды; на ~е дней
куни питер алдында, емиринин, ацыр-
-аярында.
ЗАКАТАТЬ сов. разг. 1. кого-что. во что
орау, туйиу; ~ что-л. в полотенце бир нар-
сени сулгиге орау; 2. что (заровнять кат-
ком) тегислеу, тегис етиу; ~ дорогу жолды
тегислеу; 3. что (подвернуть, засучить)
туриу, кетериу; ~ рукава жецди туриу.
ЗАКАТИТЬ сов. «то думалатып киргизиу,
ийтерип киргизиу; ~ телегу во двор арбаны
дэулиге ийтерип киргизиу; ~ мяч под
диван топты диван астына думалатып кир-
гизиу; <> ~ пощёчину жагына урып жибе-
риу, шапалац пенен салып жибериу; ~ пир
горой улкен той жасау, улкен зыяпат бериу;
~ истерику бийцаялыц етиу, жэнжел шы-
гарыу; ~ глаза кезин ацшыйтыу, кезин
алартыу.
ЗАКАТЙЦТЬСЯ сов. 1. думалау, думалап
кетиу, жумалап кириу; мяч ~лся под
диван топ диван астына жумалап кирип
кетти; 2. (о небесных светилах) батыу;
солнце ~лось кун батты; 3. перен. тегилиу,
тусиу; слава его ~лась оныц абройы тусти;
4. разг, силеси цатыу; ~ться смехом ишек-
-силеси цатып кулиу.
ЗАКАТНЫЙ прил. поэт, ацыргы, соцгы,
кун батардагы, куни питердеги; ~ час
ацыргы саат, кун батар мэдэли.
ЗАКАТЫВАТЬ I несов. см. закатать.
ЗАКАТЫВАТЬ II несов. см. закатить.
закатываться несов. см. закатиться.
ЗАКАчАЦТЬ I сов. кого-что 1. (убаю-
кать) тербетиу, тербетип уйыцлатыу; ~ть
ребёнка баланы тербетип уйыцлатыу; 2.
безл. (вызвать головокружение) шайцау,
шайцап цусцысын келтириу, шайцап
мийин айландырыу; его ~ло оныц цусцы-
сын келтирди, оныц журегин айнытты.
ЗАКАЧА||ТЬ II сов. что, чем шайцай
баслау, шайцау, шайцалтыу, тербелтиу;
ветер ~л деревья самал агашларды шай-
цалтты; ~ть юловой басын шайцау.
ЗАКАЧАТЬСЯ сое. шайцала баслау,
шайцалыу, тецселиу, тербеле баслау, тер-
белиу.
ЗАКАШЛЯТЬ сов. жетеле баслау, жете-
лиу.
ЗАКАШЛЯТЬСЯ сов. жетелиу, цатты
жетелиу, буулыгып жетелиу.
ЗАКВАКАЦТЬ сов. уарцылдау, уарцыл-
дай баслау, бацылдау, бацылдай баслау;
в пруду ~ли лягушки дауызда бацалар
уарцылдай баслады.
ЗАКВАСИТЬ сов. что ашытыу (тесто);
уйытыу (молоко).
ЗАКВАСКЦА ж. 1. (действие) ашытыу
(теста); уйытыу (молока); 2. ашыткы,
цамыр тырыс, уйытцы; положить ~у в тесто
цамырга ашытцы салыу; 3. перен. разг.
ернек, тэлим-тэрбия, магыз, енеге; в нём
видна хорошая ~а онда жацсы тэлим-
-тэрбия барлыгы керинип тур.
ЗАКВАШИВАТЬ несов. см. заквасить.
ЗАКИВАТЬ сов. чем ийзей баслау, ийзеу,
ийек цагыу; ~ головой басын ийзей баслау'.
ЗАКИДАТЬ I сов. кого-что, чем кемиу,
кемип таслау, атыу, жаудырыу, усти"
-устине ылактырыу, ылацтырып толтырыу,
ылацтырып кемиу-
ЗАКИДАТЬ II сов. (начать кидать)
ылацтырыу, ылацтыра баслау.
ЗАКИДЫВАТЬ I несов. см. закидать I.
ЗАКИДЫВАТЬ II несов. см. закинуть.
ЗАКИДЫВАТЬСЯ несов. см. закинуться.
ЗАКОНУ ЦТ Ь сов. 1. кого-что (забросить)
ылацтырыу, ылацтырып жибериу, тас-
лау, салыу, зыцгытып жибериу; ~ть мяч
топты ылацтырып жибериу; ~ть сети
ау салыу; ~ть удочку 1) цармац салыу;
2) перен. шамалап кериу, байцап кериу,
байцастырыу; 2. что, разг, (деть) цойыу,
таслау; он куда-то ~л ключ ол гилтин бир
жерге таслады; 3. что асыу, салыу, шал-
цайтыу, цайцайтыу; ~ть рюкзак за спину
рюкзакты арцасына цагып салыу; ~ть
ногу на ногу бир аягын бир аягыныц устине
таслау, бир аягыныц устине екиншисин
салыу; ~ть голову назад басын арцага
шалцайтыу; <> ~ть словечко ескертип
цойыу, цулац цагыс етиу.
ЗАКЙНУЦТЬСЯ сов. шалцайыу, цай-
цайыу, цайырылыу; голова ~лась басы
цайцайды-
ЗАКИПАТЬ несов. см. закипеть.
ЗАКИПЕЦТЬ сов. 1. (начать кипеть)
цайнай баслау, цайнап кетиу, цайнау;
вода ~ла суу цайнай баслады; 2. перен.
цызыу, пэтлениу; работа~ла жумыс цызды.
ЗАКИСАНИЕ с. ашыу, уйыу.
ЗАКИСАТЬ несов. см. закиснуть.
ЗАКЙСНУТЬ сов. 1. ашыу (о тес-
те); уйыу (о молоке); 2. перен. разг,
(стать вялым, унылым) мэниси болмау, ца-
па болыу, кеуилсизлениу, мэниси цашыу.
ЗАКИСЬ ж. хим. закись, шала-тотытыу,
шала тотыц; ~ азота азоттын, шала тотыты.
ЗАКЛАД м. уст. 1. (действие) гиреуге
бериу, гиреуге цойыу, гиреуге салыу;
~ имущества мал-мулкин гиреуге цойыу;
2. (вещь) гиреу; взять под ~ гиреуине
алыу; <> бйться об ~ бэслесиу.
ЗАКЛАДКА ж. 1. (действие) сала бас-
лау, цура баслау, гербишти цалай бас-
лау; ~ здания жай сала баслау, жайдыц
тырнагын цалау; 2. (в книге) закладка,
белги.
ЗАКЛАДНАЯ ж. уст. гиреу хаты, гиреу-
ге алыу-бериу цагазы.
ЗАКЛАДЧИК м. уст. гиреуге бериуши,
гиреуге цойыушы.
ЗАКЛАДЧИЦА женск. от закладчик.
ЗАКЛАДЫВАТЬ несов. см. заложить.
ЗАКЛЕВАТЬ I сов. кого-что 1. (убить
клювом) шоцып елтириу; 2. перен. разг,
(замучить придирками, нападками) турт-
килеу, турткилеп кун бермеу, тынышын
алыу.
— 245 —
ЗАК
заклевать II сов. (начать клевать)
шоцый баслау, шоцыу (о птице)', тарта
баслау, цармацты тарта баслау (о рыбе).
ЗАКЛЕВЫВАТЬ несов. см. заклевать I.
ЗАКЛЕИВАТЬ несов- см. заклеить.
ЗАКЛЕИВАТЬСЯ несов. см. заклеиться.
ЗАКЛЕИТЬ сов. что желимлеу, желим-
леп жабыстырыу, жабыстырып койыу;
~ конверт конвертти желимлеп жабыс-
тырыу.
ЗАКЛЕИТЬСЯ сов. желимлениу, желим-
ленип жабыстырылыу, желимленип жабы-
сыу.
ЗАКЛЕЙКА ж. 1. (действие) желимлеу,
желимлеп жабыстырыу; 2. (клейкий мате-
риал) желим, жабыстыргыш нэрсе, жабыс-
тыратугын нэрсе, желимлейтугын нэрсе.
ЗАКЛЕЙМИТЬ сов. 1. кого-что (поставить
клеймо) тамгалау, тамга салыу, тамга
басыу; ~ скот малга тамга салыу; 2. кого-
-что, чем, перен. нэлетлеу, налет тамгасын
басыу, масцаралау, гаргау; ~ позором
шерменде етиу, маскарасын шыгарыу.
ЗАКЛЕПАТЬ сов. что мыйыцтыц ушын
тойтарып бекитиу, шегелеу, кепсерлеу.
ЗАКЛЁПКА ж. 1. (действие) мыйыцлау,
шегелеу; 2. (металлический стержень)
мыйыц.
ЗАКЛЁПЫВАТЬ несов. см. заклепать.
ЗАКЛИНАНИ1Е с. 1. (действие)' жалба-
рыныу, жалыныу, арбау, дууа одыу;
2. дууа; произносйть ~я дууа одыу.
ЗАКЛИНАТЕЛЬ м. дууалаушы, дууахан,
дууа оцыу-шы, арбаушы, сыйцыршы; ~
змей жыланларды дууалаушы.
ЗАКЛИНАТЕЛЬНИЦА женск. от закли-
натель.
ЗАКЛИНАТЬ несов. кого-что 1. уст.
(заколдовывать) дууалау, сыйдырлау;
2. (умолять) жалыныу, етинип сораныу;
жалбарыныу.
ЗАКЛИНИВАТЬ несов. см. заклинить.
ЗАКЛЙНИВАТЬСЯ несов. см. заклинить-
ся.
ЗАКЛЙНИТЬ, ЗАКЛИНЙТЬ сов. что
сыналау, сына дагыу, сыналап беккемлеу;
~ топор балтаны сыналау.
ЗАКЛИНИТЬСЯ, ЗАКЛИНИТЬСЯ сов.
сыналаныу, дабысыу, дабысып калыу.
ЗАКЛОКОТАТЬ сое. сацырлап кайнай
баслау, пакырлап дайнай баслау,бурдыл-
дап дайнай баслау.
ЗАКЛУБЙ|]ТЬСЯ сов. бурдырау, бурцыл-
дау, бурдырап аспанга кетерилиу; пыль
~лась по дороге жолдыц шацы бурдырап
аспанга кетерилди.
ЗАКЛЮЧАТЬ несов. 1. см. заключйть;
2. (содержать) ишине алыу, ишине дам-
тыу, бар болыу; ~ в себе ишинде бар болыу,
езинде бар болыу, езиниц ишине дамтыу.
ЗАКЛЮЧАТЬСЯ несов. 1. (находиться,
содержаться) бар болыу, ишинде болыу;
в этом пакете ~ются важные документы
бул пакеттиц ишинде керекли документ-
лер бар; какой смысл ~ется в этих сло-
вах? бул сезлердиц цандай мэниси бар?;
2. (состоять) ибарат болыу, турыу; задача
<~ется в следующем мэселе мына теменде-
гилерден ибарат, уазыйпа мынадан ибарат.
ЗАКЛЮЧЁННОЕ с. 1. (лишение свободы)
цамау, тутцынга алыу; предварительное ~е
юр. алдын-ала цамау; быть в ~и цамауда
болыу; 2. жасасыу, дузиу; ~е мира кели-
сим жасасыу, питим жасасыу; 3. (оконча-
ние) соц, ацыр, нэтийже, жуумац; в ~е
ацырында, нэтийжеде; 4. (вывод) нэтийже
шыгарыу, жуумац, жуумац шыгарыу,
жэмлеу, цуртынды; дать ~е жуумац
шыгарып бериу; сделать ~е жуумац шыга-
рыу; <> обвинительное ~е юр. айыплау
хат; в ~е ацырында, жуумагында, ец
кейни нде.
ЗАКЛЮЧЁННЫЙ 1. прич. от заключйть;
2. в знач. сущ. м. заключённый и ж. заклю-
чённая туткын, тутцындагы.
ЗАКЛЮЧЙТЕЛ ЬН ЦЫЙ прил. соцгы,
ацыргы, жэмлеуши, жуумац, жуумац-
лаушы, цортыиды; ~ое слово ацыргы
сез, жуумацлаушы' сез; ~ое заседание
ец соцгы мэжилис, жуумацлаушы мэжи-
лис; ~ая сцена театр, ацыргы керинис.
ЗАКЛЮЧИ ЦТ ь сов. 1. кого-что салып
дойыу, цамап цойыу, цамау, тутцынга
алыу, турмеге салыу; ~ть под стражу
цамап цойыу, цамацца алыу; 2. жасасыу;
~ть мир келисим жасасыу, питим жасасыу;
мы ~ли договор бизлер договор жасастыц;
3. (сделать вывод) нэтийже шыгарыу, жуу-
мацлау, жуумац шыгарыу, цуртынды
шыгарыу; из его слов я ~л, что... оныц
сезлеринен мен мынадай жуумац шыгар-
дым...; <> ~ парй бэслесиу, бэсекилесиу;
~ть в скобки скобканыц ишине алыу;
скобка ишине алыу;~ть в объятия цушацца
басыу, цушацца алыу, цушацлау.
ЗАКЛЯТИЕ с. уст. 1. см. заклинание;
2. (клятва, зарок) ант, уэде, тоба, серт.
ЗАКЛЯТЫЙ прил. атайы, цас; ~ враг
атайы душпан, цас душпан.
ЗАКОВ А ЦТ Ь сов. 1. кого-что кисенлеу,
бугау салыу; ~тьв кандалы кисеи салыу,
кисенлеу, бугау салыу; 2. что, перен.
цатырыу; морозы ~ли пруд аязлар дауызды
цатырды.
ЗАКОВЫВАТЬ несов. см. заковать.
ЗАКОВЫЛЯТЬ сов. разг, аксацлай бас-
лау, ацсацлау, а^сацлап журиу, ийрецлеп
журиу.
ЗАКОВЫРИСТЦЫЙ прил. разг, бас ца-
тыратугын, тетикли, тилсимли; ~ая задача
бас цатыратугын мэселе.
ЗАКОЛАЧИВАТЬ несов. см. заколотить.
ЗАКОЛДОВАННЫЙ 1. прич. от закол-
довать; 2. прил. сыйцырлы, дууаланган;
<> ~ круг шыгысы цыйын аухал, шыгысы
жоц жагдай.
ЗАКОЛДОВАТЬ сое. кого-что 1. уст.
дууалай баслау, сыйцырлай баслау;
2. перен. (очаровать) арбау, ацыл-есин
алыу, дайран далдырыу.
ЗАКОЛДОВЫВАТЬ несов. см. заколдо-
вать.
ЗАКОЛ ЕБА цться сов. 1. (закачаться)
цозгала баслау, шайцала баслау, силкине
баслау, тербеле баслау; 2. перен. тайса-
лацлау, цобалжыу, еки ойлы болыу; он
~лся: ехать ему йли нет ол барар-бар-
масын билмей тайсалацлады.
ЗАК_________________- 246 ~___________________
ЗАКОЛОСИТЬСЯ сов. масацлай баслау,
бас шыгара баслау, бас шыгарыу.
ЗАКОЛОТИТЬ I сое. 1. что (забить)
бекитип таслау, мыйыцлап беккемлеу,
шеге цатып беккем етиу, беклеп таслау,
шегелеп таслау; ~ ящик гвоздями цутыны
шеге цагып беккемлеу; ~ дверь есикти
шегелеп бекитип таслау; 2. что (вбить)
цагыу, цагып киргизиу; ~ гвоздь в стену
дийуалга мыйыц цагыу; 3. кого-что, разг,
(забить до смерти) елгенше урыу, сабау,
елимши етип урыу.
ЗАКОЛОТИТЬ II сов. (начать коло-
тить) цага баслау, ура баслау; ~ в дверь
есикти цага баслау.
ЗАКОЛОТИТЬСЯ сов. (о сердце) дупил-
дей баслау, дупилдеп сога баслау.
ЗАКОЛОТЬ I сов. 1. кого-что сойыу,
шанышып елтириу; ~ штыком найза менен
шанышып елтириу; ~ барана цойды сойыу;
2. что, чем (приколоть) туйреу, цадау,
цадап цойыу; ~ воротнйк булавкой жагаиы
туйреуиш пенен туйреп цойыу.
заколОцть II сов. безл. шанышыу,
шаныша баслау; ~ло в боку буйирим
шаныша баслады.
; ЗАКОЛОТЬСЯ сов. разг, шанышылыу,
туйрелиу, цадалыу.
ЗАКОЛЫХАТЬСЯ сое. шайцала баслау,
тербеле баслау, желбирей баслау, жел-
биреу, цозгала баслау, цозгалыу.
ЗАКОМПОСТИРОВАТЬ сов. что, ж.-д.
компостирлеу, компостир бастырыу;
~ билёт билетти компостирлеу.
ЗАКОН м- в разн. знач. закон, нызам,
зац; свод ~ов законлар жыйнагы; по ~у
закон бойынша; вне ~а законна натууры;
избирательный ~ сайлау законы; ~ы об-
щественного развйтия жэмийетлик рауаж-
ланыудыц законлары; ~ всемйрного тяго-
тения физ. дуньялыц тартыу законы;
нарушить ~ законды бузыу.
ЗАКОННО нареч. законлы, нызамлы,
закон бойынша, нызамга ылайыц.
ЗАКОННОСТ||Ь ж. законлылыц, законна
мууапыцлыц, нызамлылыц, нызамга ыла-
йыцлылыц; революционная ~ь революция
законлылыгы; нарушение ~и нызамды бур-
малау, нызамды бузыу.
ЗАКОННЦЫЙ прил. 1. законлы, нызам-
лы, зацлы; ~ое право законлы право; на
~ом основании законлы тийкарда; имею-
щий ~ую сйлу законлы кушке ийе болган;
2. перен. (обоснованный, справедливый)
орынлы, эдил, эдиллик, тийкарлы; ~ая
гордость законлы мацтаныш.
ЗАКОНОВЕД м. законшы, нызамшы,
закон цанигеси, законкеш.
ЗАКОНОВЕДЕНИЕ с. законлар хац-
цында маглыуматлар жыйнагы, закон
илими, зац илнми.
ЗАКОНОДАТЕЛЬ м- 1. закон шыгарыу-
шы, нызам шыгарыушы; 2. перен. цэделер
белгилеуши, дэстур шыгарыушы; ~ мод
мода шыгарыушы.
ЗАКОНОДАТЕЛЬНИЦА 'женск. от зако-
нодатель 2.
ЗАКОНОДАТЕЛЬНЫЙ прил. закон
шыгаратугын, нызам шыгаратугын; ~ ая
власть закон шыгарыушы власть; ~ый
орган закон шыгарыушы орган, нызам
шыгарыушы орган.
ЗАКОНОДАТЕЛЬСТВ||О с. юр. 1. (со-
ставление и издание законов) закон шыга-
рыушылыц, нызам шыгарыушылыц; во-
просы ~а закон шыгарыушылыц мэселе-
лери; 2. (совокупность законов) шыгарыл-
ган законлар; советское ~о совет закон-
лары; ~о о труде мийнет хаццындагы
законлар.
ЗАКОНОМЕРНО нареч. нызамлы, закон-
на ылайыц, законна мууапыц, закон бойын-
ша.
ЗАКОНОМЕРНОСТЬ ж. нызамлылыц,
законлылыц, законна мууапыцлылыц;
~ развйтия рауажланыудыц законлы-
лыгы; ~ явлений цубылыслардыц законга
мууапыцлыгы.
ЗАК0Н0МЁРНЦЫЙ прил. нызамлы, за-
конлы; ~ое развйтие природы тэбияттыц
законлы рауажланыуы; ~ое явление
законлы цубылыс, нызамлы цубылыс.
ЗАКОНОПАТИТЬ сов. что тыгыу,
пите^; ~ щели сацлацларды тыгыу, тесик-
лерди питеу.
ЗАКОНОПАЧИВАТЬ несов. см. законо-
патить.
ЗАКОНОПОЛОЖЕНИЕ с. юр. закон ере-
желери.
ЗАКОНОПРОЕКТ м. закон проекта.
ЗАКОНСЕРВИРОВАТЬ сов. что 1. кон-
сервлеу, консерв жасау; ~ рыбу балыцты
консервлеу; 2. перен. (приостановить)
жабыу, тоцтатыу, иркиу, тоцтатып цойыу;
~ строительство цурылысты тоцтатып тас-
лау.
ЗАК0НСЕРВЙР0ВА ЦТЬСЯ сов. 1. кон-
сервлениу, консерв жасалыу; 2. перен.
жабылыу, тоцталып цалыу; предприятие
~лось кэрхана тоцтап цалды.
ЗАКОНСПЕКТИРОВАТЬ сов. что кон-
спектлеу, конспект жазыу, конспект алыу.
ЗАКОНСПИРИРОВАТЬ сов. кого-что кон-
спирациялау, цупыялау, жасырыу.
ЗАКОНТРАКТОВАТЬ сов. кого-что кон-
трактациялау, контрактация жасау, шэрт-
лесиу.
ЗАКОНТРАКТОВАТЬСЯ сов. контракта-
цияланыу, контрактация жасалыныу.
ЗАКОНТРАКТОВЫВАТЬнесов. см. закон-
трактовать.
ЗАКОНТРАКТОВЫВАТЬСЯ несов. см.
законтрактоваться.
ЗАКОНЧЕННОСТЬ ж. толыд питкен-
лик, тамамланганлыц, тамамлыц; ~ поэти-
ческого образа поэтика лык образдыц то-
лыцлыгы.
ЗАКОНЧЕННЦЫЙ 1. прич. от закон-
чить; 2. прил. толыц, толыц тамамланган,
толыц питкерилген; ~ое высшее образо-
вание толыц жоцары маглыумат; 3. прил.
(цельный) путан, тутас, толыц, тамамлан-
ган; ~ый образ путин образ; 4. прил. (до-
стигший совершенства) жетилискен, кэмил-
ленген, жетик, барып турган; ~ый худож-
ник жетилискен художник, жетилискен
сууретши; -ф- ~ый негодяй барып турган
жалатай.
— 247 —
ЗАК
ЗАКОНЧИТЬ сов. что питкериу, тамам-
лау, тамам етиу, аядлау; ~ работу жумыс-
ты питкериу.
ЗАКОНЧИТЬСЯ сов. питиу, тамам бо-
лыу, аяцланыу; рабочий день ~лся жумыс
куни тамам болды; стройтельство ~лось
цурылыс питти.
ЗАКОПАТЬ сов. кого-что кемиу, дазып
кемиу, кемип таслау.
ЗАКОПАТЬСЯ сов. кемилиу, кемилип
калыу.
ЗАКОПОШИТЬСЯ сов. разг, жыбырлай
баслау, быжиай баслау, быжнап ке-
тиу.
ЗАКОПТЕЛЫЙ прил. ысланган, ыс
басцан, цурымланган, цурым басцан, дут
басцан.
ЗАКОПТЁЦТЬ сов. разг, ыс басыу, ысла-
ныу, цурым басыу, цурымланыу, дут ба-
сыу; потолок ~л жайдыц тебесин цурым
басыпты.
ЗАКОПТИТЬ I сов. что 1. (рыбу, мясо)
ыслау, ысца тутыу, цацлау, сурлеу;
2. (покрыть копотью) цурым бастырыу,
царайтыу, дут бастырыу, тутин басыу;
~ стекло айнаны цурымга бастырыу.
ЗАКОПТИТЬ II сов. (начать коптить)
тутей баслау, тутинлей баслау.
ЗАКОПТИ ЦТ ься сов. 1. (подвергнуться
копчению) ысланыу, цацланыу, сурлениу;
2. (покрыться копотью) ыс басыу, цурым
басыу, цурымланыу, дут басыу; потолок
~лся пэтикти цурым басцан.
ЗАКОРЕНЕЛЫ || Й прил. 1. (прочно
утвердившийся) сицип кеткен, сицген,
суйекке сицген, беккем орнасцаи, едет
болган; ~е привычки суйекке сицген
эдетлер, сицип кеткен едетлер; 2. (неиспра-
вимый) дузелмес, дузетиуге болмайтугын;
~й преступник дузелмес жинаятшы,
дузетиуге болмайтугын жинаятшы.
ЗАКОРЕНЕТЬ сов. в чём тамырласыу,
берилип кетиу, сицисиу, бойга сициу,
едет болыу; ~ в предрассудках жоцца
исениулерге берилип кетиу.
ЗАКОРМИТЬ сов. кого-что, чем тамадты
артык жегизиу, гупти дылыу, ау датты кеп
бериу.
ЗАКОРЮЧКА ж. разг, илмек, илгиш,
ыргац; цыйсыц-цыйсыц (в почерке).
ЗАКОСНЕЛОСТЬ ж. цатып цалганлыц,
бир целипте турып цалганлыц.
ЗАКОСНЁЛЦЫЙ прил. цатып цалган,
бир целипте турып цалган, дузелмей-
тугын, дузеуге болмайтугын; ~ое невеже-
ство дузелмейтугын наданлыц.
ЗАКОСНЕТЬ сов. катып калыу, бир
дэлипте турып калыу, дузелмеу; ~
в невежестве наданлыдта дузелмей турып
далыу.
ЗАКОСТЕНЕЛЫ ||Й прил. цатып цалган,
сиресип цалган, суйек болып цалган; ~е
пальцы суйек болып цалган бармацлар,
сиресип цалган бармацлар.
ЗАКОСТЕНЁЦТЬ сов. 1. цатып цалыу,
суйек болып цалыу, сиресип цалыу; паль-
цы ~ли бармацлар суйек болып цалды;
2. перен. см. закоснеть.
ЗАК0УЛЦ0К м. 1. (глухой переулок)
шеттеги кеше, туйыц тар кеше; 2. (уголок)
тукпир, жайдыц бир муйеши; искать во
всех ~ках хэмме муйешлерден излеу.
ЗАКОЧЕНЁЦТЬ сов. тоцыу, цатыу, цатып
цалыу, тоцып цатып цалыу, жаны кетип
цалыу; руки ~ли коллары тоцып цатып
цалды.
ЗАКРАДЫВАТЬСЯ несов. см. закрасть-
ся.
закраина ж. 1. (край) жийек; шет;
2. (пространство между берегом и краем
льда) жагадагы суу, жийектеги суу (дзрья-
да ямаса келде муз бенен жаганыц арасын-
дагы суу).
ЗАКРАПАЦТЬ сов. разг, силпилеу, бур-
киу, силпилей баслау, бурке баслау,
тамшылай баслау; дождь~л жамгыр силпи-
лей баслады.
ЗАКРАСИТЬ сов. что сырлау, бояу,
бояп цойыу.
ЗАКРАСНЁЦТЬ сов. 1. (начать краснеть)
цызара баслау, цызарыу; 2. (показаться —
о красном) цызарып керине баслау; вдалй
~ли крыши домов узацта жайлардыц
тебелери цызарып керине баслады.
ЗАКРАСНЕТЬСЯ сов. 1. см. закраснеть
1; 2. (от смущения) цызарыу, уялып цыза-
рыу.
ЗАКРА ЦСТЬСЯ сов. пайда болыу, ойында
болыу; у меня ~лось подозрение менде
гуман пайда болды.
ЗАКРАШИВАТЬ несов. см. закрасить.
ЗАКРЕПИТЕЛЬ м. фото закрепитель,
беккемлеуши, бекитиуши, цатырыушы.
ЗАКРЕПИТЕЛЬНЫЙ прил. см. закреп-
ляющий.
ЗАКРЕПИТЬ сов. 1. что (прикрепить)
беккемлеу, бекитиу; ~ть верёвку арцанды
беккем байлау; ~ть гвоздём мыйыц пе-
нен беккемлеу; 2. что, перен. (упрочить)
беккемлеу, беркитиу, орнатыу; ~ть успех
табысты беккемлеу; 3. что, за кем-чем
бекитиу, беркитиу, белгилеу; ~ть землю
за колхозами жерди колхозларга белип
бекитиу; ~ть за собой место езине орын
белгилеп алыу; 4. кого-что, за кем-чем
беркитиу, беккемлеу, бекитип цойыу, бел-
гилеп цойыу; ~ть машйну за шофёром
машинаны шофёрге бекитип цойыу; 5. что,
фото беркктку, беккемлеу; < желудок ~ло
безл. иш тоцтады.
ЗАКРЕПИ ЦТ ЬСЯ сов. беккемлениу, бер-
киниу; ~ться на позйции воен, пози-
цияда беркиниу; дружба ~лась дослыц
беккемленди.
ЗАКРЕПЛЕНИЕ с. 1. беккемлеу, берки-
тиу, тоцтатыу; ~ подвйжных песков кеш-
пели цумларды тодтатып таслау; 2. перен.
беккемлеу, беркитиу, тоцтатыу; ~ знаний
билимди беккемлеу; 3. беркитиу, беки-
тиу, цатырыу; ~ детали детальды берки-
тиу.
ЗАКРЕПЛЯТЬ несов. см. закрепить.
ЗАКРЕПЛЯТЬСЯ несов. см. закрепить-
ся.
ЗАКРЕПЛЯЮЩЦИЙ 1. прич. от закреп-
лять; 2. прил. иш етиуди тыятурын, иш
етиуди тодтататугын; ~ее средство мед.
иш етиуди тыятутын дари.
ЗАК—_____________- 248 -_______________
ЗАКРЕПОСТИТЬ сов. кого-что 1. ист.
(сделать крепостным) крепостной етиу;
2. перен. (подчинить своему влиянию)
багындырыу, басын байлы етиу, гэрезли
етиу.
ЗАКРЕПОСТИТЬСЯ сов. 1. ист. (стать
крепостным) крепостной болыу; 2. перен.
(подчиниться влиянию кого-л.) багыныш-
лы болыу, басы байлы болыу, гэрезли
болыу.
ЗАКРЕПОЩАТЬ несов- см. закрепостить.
закрепощаться несов. см. закрепо-
ститься.
ЗАКРЕПОЩЕНИЕ с- 1. ист. крепост-
ной етиу; 2. перен. багындырыу, басы
байлы болыу, рэрезлиликке тусиу.
ЗАКРИЧАТЬ сов. бацыра баслау, цыш-
цырыу, цышцыра баслау, цышцырып жи-
бериу, бацырыу, бацырып жибериу; ~ на
кого-либо биреуге бацыра баслау, биреуге
цышцырыу; ~ от боли ауырыу жанына бат-
цанлыцтан бацырып жибери^.
ЗАКРОЙНЫЙ прил. пишетугын, пишиу-
ши; ~ цех пишетугын цех.
ЗАКРОЙЩИК м. пишиуши, кийим пи-
ши у ШИ.
ЗАКРОЙЩИЦА женск. от закройщик.
ЗАКРОМ м. телек, телекхана, гэлле
сацлайтугын жер, гембе.
ЗАКРУГЛЁНИЦЕ с. 1. (действие) дец-
гелеклеу, децгелек етиу; 2. (изгиб) ай-
ланба, оралма; иа ~и дороги жолдыц
айланбасында.
ЗАКРУГЛЕННОСТЬ ж. децгелеклик,
жумалацлыц, домалацлыц, жумырлыц.
ЗАКРУГЛЕННЦЫЙ 1. прич. от закруг-
лить; 2. прил. (округлый) децгелек, дец-
гелекленген, домалацланган; 3. прил.
перен. жыйнаклы, жэмленген; ~ая фраза
жыйнацлы гэп, жэмленген гэп.
ЗАКРУГЛИТЬ сов. что 1. (сделать
круглым) децгелеклеу, децгелек етиу,
жумырлау; 2. перен. тамамлау, аяцлау,
питкериу, тамамланран тур бериу; ~ фразу
гэпти толыц аяцлау.
ЗАКРУГЛИТЬСЯ сов. децгелеклениу,
децгелек етилиу, жумырланыу.
ЗАКРУГЛЯТЬ несов. см. закруглить.
ЗАКРУГЛЯТЬСЯ несов. см закруг-
литься.
ЗАКРУЖЙТЬ I сов. кого-что 1. айлан-
дыра баслау, айландырыу; ~ кого-л.
в танце танцада биреуди айландырыу;
2. перен. (увлечь, влюбить в себя) басын
айландырыу, есин алыу.
ЗАКРУЖЙТЬ II сов. (начать кружить)
децгелетип айландыра баслау.
ЗАКРУЖЙЦТЬСЯ I сов. 1. айланыу, мий
айланыу; у него ~лась голова оныц басы
айланды, оныц мийи айланды; 2. перен.
разг, бас айланыу, бас цатыу, еси кетиу;
~ться в хлопотах эуере жумыс пенен бас
цатыу.
ЗАКРУЖИТЬСЯ II сов. (начать кружить-
ся) айлана баслау.
ЗАКРУТИТЬ I сов. что 1. (стянуть,
связать) орау, шырмап байлау, тацып
байлау, таулау, шыйратыу; ~ проволоку
сымды орау; ~ руки назад цолды артына
таулау; ~ верёвку жип есиу, жип
шыйратыу; 2. разг, (завинтить) бу-
рап киргизиу, таулап апарыу; ~ гайку
гайканы таулап апарыу; 3. разг, (об-
мотать) орау, орап байлау; ~ шарф
вокруг шеи шарфты мойнына орау.
ЗАКРУТИ ЦТ Ь II сов. 1. (начать кру-
тить) орай баслау, таулай баслау, шый-
рата баслау, бурай баслау; 2. уйиРиУ5
ветер ~л пыль самал шацды уйирди.
ЗАКРУТИТЬСЯ I сов. 1. (о нитке,
верёвке и т. п.) тауланыу, буралыу, еси-
лиу, ерилиу; 2. разг, (завинтиться) таула-
нып беккемлениу, буралып беккемлениу;
3. разг, (обмотаться вокруг чего-л.) оралыу,
шырмалыу, тацылыу.
ЗАКРУТЙЦТЬСЯ II сов. 1. (начать кру-
титься) таулана баслау, бурала баслау;
2. уйирилиу; пыль ~лась по дороге жолда
шац бурцырап уйирилди.
ЗАКРУЧИВАТЬ несов. см. закрутить I.
ЗАКРУЧИВАТЬСЯ несов. см. закру-
титься I.
ЗАКРУЧИНИТЬСЯ сов. народно-поэт.
цайгыга тусиу, цайгырыу, муцайыу, цэси-
ретлениу, цайгы шеге баслау, хэсиретлене
баслау.
ЗАКРЫВАТЬ несов. см. закрыть.
ЗАКРЫВАТЬСЯ несов. см. закрыться.
ЗАКРЫТИЦЕ с- 1. (действие) жабылыу;
~е выставки выставканыц жабылыуы;
~е театра театрдыц жабылыуы; время ~я
магазинов магазинлердиц жабылыу уацы-
ты; 2. воен, (укрытие) жасырынатугын
жер, таса; стрелять из ~й тасадан атыу.
ЗАКРЫТ ЦЫЙ 1. прич. от закрыть; 2.
прил. в разн. знач. жабыц, жабылган, беки-
тилген; ~ые двери жабыц есиклер; кран ~
кран жабыц; семафор ~ семафор жабыц;
~ое заседание жабыц мэжлис; ~ый спек-
такль жабыц спектакль; -~ое голосование
жасырын дауыс; ~ое платье питеу кейлек;
с ~ыми глазами 1) жумылган кез бенен;
2) перен. кези жоцтай; ~ое письмо
жабыц хат; ~ое море туйыц тециз; в ~ом
помещении жабыц жайда; <> при ~ых
дверях жасырын турде, жабыц турде.
ЗАКРЫЦТЬ сов. 1. что жабыу, жауып
цойыу, бекитиу, цулыплау, цулып урыу;
~ть окно эйнекти жабыу, эйнекти беки-
тиу; ~ть дверь на ключ есикти цулыплау;
2. кого-что (покрыть, накрыть) жабыу,
бастырыу; ~ть ребёнка одеялом балага
керпе жабыу; 3. что жабыу, бекитиу;
жумыу (глаза)-, -~ть книгу китапты
жабыу; 4. кого-что жабыу, даплау; ~ть
лицо руками цолы менен бетин жабыу;
тучи ~ли нёбо бултлар аспанды цаплады;
5. что (закончить) жабыу, питкериу, тамам
етиу; ~ть заседание мэжлисти жабыу;
~ть прения жарыс сезди питкериу; 6. что
(прекратить подачу) кесиу, тоцтатыу;
~ть воду суу бериуди тоцтатыу; ~ть газ
газды жабыу; 7. что (ликвидировать)
жабыу, таратыу; ~ть журнал журналдыц
шыгыуын жабыу; <> ~ть рот кому-л.
биреуди сейлетпеу, биреудин, а^зын аш-
тырмау; ~ть скобки скобканы жабыу; ~ть
глаза на что-л. бир нэрсени керсе де кер-
— 249 —
ЗАЛ
мегендей болыу, бир нэрсеге эдмийет бер
меу; ~ть границу шегараны бекитиу.
ЗАКРБ1 ЦТЬСЯ сов. 1. цаусырылыу, жабы-
лыу, жабылып цалыу, байланыу, илиниу;
цулыпланыу (запереться)-, дверь ~лась
цапы жабылды; ~ться на замок иштен
цулыпланыу; 2. (покрыться) жабыныу,
жамылыу, буркениу, тасаланыу; -~ться
чем-л. от дождя жамгырдан тасаланыу;
~ться одеялом одеял жамылыу; керпе жа-
мылыу; 3. жабылыу, бекитилиу; жумылыу
(о глазах)-, глаза ~лись кезлери жумылды;
книга ~лась китап жабылды; 4. жабы-
лыу; магазин ~лся дукэн жабылды; вы-
ставка ~лась выставка жабылды, кергизбе
жабылды.
ЗАКРЯХТЕТЬ сов. разг, ьщрана баслау,
ахлау, ухлеу, ыцкылдау, ьщырсыу, куше-
ниу.
ЗАКУДАХТАТЬ сов. цацалау, цацалай
баслау, цоцацлау, цоцацлай баслау.
ЗАКУКОВАТЬ сов. кекеклеу, кекеклей
баслау.
ЗА КУЛ ЙСН ЦЫЙ прил. 1. перде артын-
дагы, сацнаныц аржагындагы; ~ое обору-
дование сацна артындагы ускене; 2. перен.
жасырын, цупыя; ~ые переговоры жасы-
рын сейлесиулер.
ЗАКУПАТЬ несов. см. закупить.
ЗАКУПАТЬ сов. 1. кого-что (скупить,
купить оптом) кетере сатып алыу, нобай
сатып алыу; 2. что, чего (запасти) сатып
алып цойыу, алып цойыу; ~ дров на зиму
цыеца отын сатып алып цойыу.
ЗАКУПКЦА ж. сатып алыу; ~а прови-
зии азыц-ауцат затларын сатып алыу;
делать ~и сатып алыу, сауда етиу.
ЗАКУПОРИВАНИЕ с. тыгынлау, тыгын-
лап бекитиу, аузын тыгыу.
ЗАКУПОРИВАТЬ несов. см. закупорить.
ЗАКУПОРИВАТЬСЯ несов. см. закупо-
риться.
ЗАКУПОРИТЬ сов. тыгынлау, тыгын-
лап бекитиу, аузын тыгыу; ~ бутылку
шийшепи тыгынлау.
ЗАКУПОРИТЬСЯ сов. тыгынланыу, ты-
гынланып бекитилиу, аузы тыгынла-
ныу.
ЗАКУПОРКА ж. 1. (действие) тыгынлау,
тыгын тыгып беккемлеу, аузын тыгыу;
2. мед. тыгылыу, тыгылып цалыу; ~ вен
тамыр тыгылып цалыу.
ЗАКУПОЧН"ЫЙ прил. сатып алынату-
гын, сатып алынган; ~ая цена сатып
алынган бадасы.
ЗАКУПЩИК м. сатып алыушы, сатып
алатугын.
ЗАКУРИВАТЬ несов. см. закурить 1.
ЗАКУРИВАТЬСЯ несов. см. закуриться.
ЗАКУРЙТЬ сов. 1. что и без доп. шегиу,
тартыу, алыстырып шылым шегиу; ~ папи-
росу папирос шегиу, папирос тартыу;
2. (стать курильщиком) шылым шеге
баслау.
ЗАКУРЙТЬСЯ сов. 1. (о папиросе и т. п.)
алысыу, тутаныу, жаныу; 2. (задымиться)
тутинлениу, тутей баслау.
ЗАКУСАТЬ сов. кого-что, разг, тислеу,
талау, шагну, цабыу.
ЗАКУСИТЬ I сов. что (прикусить) тислеу,
шайнау; ~ губы ернин тислеу; ~ удила
1) (о лошади) суулыгын тислеу, суулыцца
таслау; 2) перен. тыцламай кетиу, аса кетиу;
~ изык 1) тилин тислеу; 2) перен. (внезап-
но замолчать) ауыз ашпау, бирден унде-
мей цалыу, тым-тырыс болы^.
ЗАКУСЙТЬ II сов. 1. чего, чем и без доп.
жеп алыу, журек жалгау, азгана тамац жеу,
ауцатланып алыу; ~ перед уходом кетер
алдынан ауцатланып алыу; 2. что, чем
(заесть) жеп жибериу, изинеи жеу
(арак;, дари ишкенде); ~ лекарство кон-
фетой дэриниц изинен конфет жеп жибе-
риу. г
ЗАКУСКА ж. 1. (действие) жеп алыу, жу-
рек жалгау, азырац аукат жеу, жецил
ауцатланыу; 2. (кушанья) закуска, аз-
гана ауцат, жецил ауцат, женил тамац,
тамац, жецил-желпи ауцат.
ЗАКУСОЧНАЯ ж. кишкене асхана.
ЗАКУСЫВАТЬ I несов. см. закусить I.
ЗАКУСЫВАТЬ II несов. см. закусить II.
ЗАКУТАТЬ сов. кого-что, во что, чем
орау, орап цойыу, цымтау, буркеу.
ЗАКУТАТЬСЯ сов. чем, во что и без доп.
ораныу, цымтаныу, буркениу; ~ в пла-
ток орамалга ораныу.
ЗАКУТЙТЬ сов. мэсликке бериле баслау,
дэзликке бериле баслау, кейип-сапа цура
баслау, мэсликке сарп етиу.
ЗАКУТЫВАТЬ несов. см. закутать.
ЗАКАТЫВАТЬСЯ несов. см. закутаться.
ЗАЛ м. зал, улкен ©жире; зрительный ~
ойын керсетилетугын зал, тамаша залы;
читальный ~ оцыу залы; ~ заседаний
мэжилис залы; гимнастический ~ гимнас-
тика залы.
ЗАЛАДИЦТЬ сов. разг. 1. что и без доп.
(начать повторять) цайталай баслау,
цайта-цайта айта баслау, бир нэрсени эдет
цыла баслау; -~ть одно и то же бир нэрсени
цайталай баслау; 2. (делать одно и то же)
эдетлениу, эдет алыу, эдет етип ала баслау;
он ~л ходить в кино ол кинога барыуды
эдет етип алды.
ЗАЛАМЫВАТЬ несов. см. заломить I.
ЗАЛАТАТЬ сов. что* чем, разг, жамау,
жамау салыу.
ЗАЛАЯТЬ сов. уриу, уре баслау.
ЗАЛЕГАНИЕ с. геол, кен мэкэни, кен бар
орын; глубокое ~ каменного угля тас
кемир кениниц терецдеги мэкэни.
ЗАЛЕГАТЬ несовг см. залечь.
ЗАЛЕДЕНЕЛЫ ||Й прил. 1. (покрыв-
шийся льдом) музланган, муз басцан;
2. (закоченевший) муздай, кутэ тоцган; ~е
руки муздай болган доллар.
ЗАЛЕДЕНЕТЬ сов. 1. (покрыться льдом)
тоцыу, муз болыу, музланыу; 2. (закоче-
неть) муздай болыу, кутэ тоцыу.
ЗАЛЕЖАЛЫЙ прил. разг, жатып кал-
ган, отпей цалган; ~ товар етпей жатып
калган товар.
ЗАЛЕЖАЦТЬСЯ сов. разг. 1. (долго
пролежать) кеп жатып цалыу, узац жатыу;
пйсьма ~лись на почте хатлар почтада
кеп жатып цалыпты; 2. (быть неходким —
о товаре) етпей жатып цалыу; . 3.
ЗАЛ.
— 250 —
(испортиться) кеп турып бузылыу; сыр
~лся сыр бузылыпты.
ЗАЛЕЖИВАТЬСЯ несов. см. залежать-
ся.
ЗАЛЕЖНЫЦЙ прил.г ~е земли партау
жер л ер, тыц жер л ер.
залежи ь ж. 1. геол, кен, кенли жер;
каменного угля тас кемир кени, тас
кемир кен жататы бар жер; 2. мн. залежи
(скопление чего-л.) уйилип цалган, жыйла-
нып цалган, етпей цалган, жатып цалган;
снега еримей топлаиып цалган цар,
цар топламы; ~и товаров етпей жатып цал-
ган товарлар; 3. с.-х. партау жер, исленбей
жатцан жер, тыц жер.
ЗАЛЕЗАТЬ несов. см. залезть.
ЗАЛЕЗТЬ сов. 1. на кого-что (взобраться)
шыгыу, ермелеп шытыу, миниу, басына
миниу; ~ на дерево агаштыц басына шытыу;
2. во что, разг, (проникнуть, забраться)
кириу, етиу, тусиу, батыу; ~ в сад бацца
кириу; ~ в воду сууга тусиу; ~ кому-л.
в карман биреудиц кисесине тусиу; <> ~ в
долги царызга батыу.
ЗАЛЕНИТЬСЯ сов. разг, жалцау бола
баслау, жалцаулыц ете баслау, жалцау-
лана баслау.
ЗАЛЕПЕТАТЬ сов. шулдирлей баслау,
былдырлай баслау, мыцгырлай баслау,
тусиниксиз сейлей баслау.
ЗАЛЕПИ ||ТЬ сов. что 1. (замазать)
сыбау, сыбап таслау, питеу, питеп койыу,
сылау; 2. (заклеить) жабыстырыу, жабыс-
тырып питеу, желимлеу; ~ть разбитое
окно бумагой терезениц сынган айнасын
кагаз жабыстырып питеу; 3. безл. сыба-
лыу, жабысыу; окно ~ло снегом эйнекке
цар жабысып цалыпты; <> ~ть пощёчину
жацца салып жибериу.
ЗАЛЕПЛЯТЬ несов. см. залепить.
ЗАЛЕТАТЬ I несов. см. залететь.
ЗАЛЕТАТЬ II сов. (начать летать)
уша баслау.
ЗАЛЕТЁЦТЬ сов. 1. (улететь далеко)
ушып кетиу, ушып етиу; ~ть за лес тогай-
дыц аржагына ушып кетиу; 2. (влететь)
ушып кириу; птица ~ла в окно цус тере-
зеденушып кирди; 3. (по пути) тусип етиу;
~ть за горючим май алыута тусип етиу.
ЗАЛЁТН"ЫЙ прил. поэт, ушып келген;
~ая птица ушып келген цус.
ЗАЛЕЧИВАТЬ несов. см. залечить.
ЗАЛЕЧИВАТЬСЯ несов. см. залечиться.
ЗАЛЕЧЙТЬ сов. что емлеп жазыу,
жазыу, сауалдырыу; рану жараны
емлеп жазыу.
ЗАЛЕЧИТЬСЯ сов. жазылыу, тэуир бо-
лыу, сауалыу.
ЗАЛЦЁЧЬ сов- 1. (лечь надолго) узац жа-
тыу, кеп жатыу; 2. (притаиться) жасыры-
ныу, бугыу; ~ёчь в засаду буццы таслап
жатыу; 3. геол, жатыу; руда ~егла здесь
неглубоко кен бул кэрада терецде жатцан
емес; 4. (запечатлеться) кериниу, туси-
ниу, есинде цалыу; 5. (резко обозначиться)
басыу, басып кетиу; на его лице ~еглй
морщины оныц бетин жыйрыц басцаи.
ЗАЛЙВ м. геогр. цолтыц.
ЗАЛИВАТЬ несов. см. залить.
ЗАЛИВАТЬСЯ I несов. см. залиться 1.
ЗАЛИВАТЬСЯ II несов. см. залиться II.
ЗАЛЙВКА ж. цуйыу, цуйып жамау;
~ галош галоштыц жыртыгын цуйып
жамау.
ЗАЛИВНЦОЙ I прил. I. (затопляемый)
суу алма, суу басатугын; ~6й луг суу
алма отлац; 2. кул. цойыу сорпа менен
уйытылган; ~ая рыба цойыу сорпа цуйы-
лып уйытылган балыц; 3. в знач. сущ. с.
заливное уйытпа дузлыц.
ЗАЛИВНЦОЙ II прил. дендирмели, цу-
былжыган, цуйылган; ~ые трели дендир-
мели хауаз, саз ца^азлы цайырма.
ЗАЛИЗА ЦТ Ь сов. что 1. жалау; кошка
~ла свою рану пышыц езиниц жарасын
жалады; 2. перен. разг, (гладко причесать)
жалап тегислеу, тарау, сыйпап тегислеу.
ЗАЛИЗЫВАТЬ несов. см. зализать.
ЗАЛ ||ЙТЬ сов. 1. что (затопить) суу
басыу, суу басып кетиу, суу алыу, суу
алып кетиу; весной река ~ила луга бадарде
дэрьяныц сууы отлацларды басты; 2. кого-
-что (облить) тегип алыу, тегип патаслау;
~йть стол чернйлами столга сыя тегип
алыу; 3. что (потушить) ешириу, сенди-
риу; ~йть огонь водой отты суу менен
ешириу; 4. что, перен. жацтыртыу, сэуле-
лендириу, нурын тегиу; солнце залило всю
комнату цуяс ежирени жацтыртты; 5. что,
чем (покрыть) жабыу, цуйыу, бастырыу, те-
сеу; ~йть асфальтом асфальт тесеу; ~йть
свинцом цоргасын еритип цуйыу; 6. что,
разг, (наполнить) цуйып толтырыу, еритип
цуйыу; ~йть горючее в баки жанар майды
бацца цуйып толтырыу; <> ~йть горе ви-
ном дэртти басаман деп арац ишиу.
ЗАЛЦЙТЬСЯ I сов. 1. (затопиться)
суу басыу, суу басып кетиу, суу алыу,
суу алып кетиу; луга ~илйсь водой отлац-
ларды суу басты; 2. (проникнуть — о
жидкости) етиу, кириу (суйыцлыц цац-
цында).
ЗАЛИТЬСЯ II сов. 1. жацгыртып айта
басла^, дендирип, цуйылтып айта баслау,
цулпырган сес шыгарыу; ~ песней цосыцты
дендирип айта баслау; 2. дауыслап жылау
(сильно заплакать); уацахалап кулиу
(громко, весело засмеяться); <> ~ соловьём
булбилдей сайрау, тегилдирип сей-
леу.
ЗАЛИХВАТСКЦИЙ прил. разг, елирме,
едирейген, шаццан, еткир, цууанышлы;
~ая песня дендирмели цосыц.
ЗАЛОГ I м. 1. (заклад) гиреуге бериу,
гиреуге цойыу, гиреуге салыу; ~ имущест-
ва мал-мулкин гиреуге бериу; 2. (предмет
залога) гиреу; денежный ~ пул гиреуи;
отдать в ~ гиреуге бериу; оставить в ~
гиреуге цалдырыу; 3. перен. тийкар, гиреу;
~ успеха табыстыц гиреуи; в ~ дружбы
дослыцтыц гиреуине; <^> освободить кого-л.
под ~ кепилге шыгарыу, залог алып бо-
сатыу.
ЗАЛОГ II м. грам. дэреже; действйтель-
ный ~ жай дэреже; возвратный ~ езлик
дэреже; понудйтельный ~ мэжбурлеу дэре-
жеси; страдательный ~ ериксиз дэреже,
белгисиз дэреже.
— 251 —
ЗАМ
ЗАЛОГОВ ЦЫЙ прил. гиреу..., гиреулик; i
^ая квитанция гиреу квитанциясы.
ЗАЛОГОДАТЕЛЬ м. гиреуге бериуши,
гиреуге цойыушы адам.
залогодержатель м. гиреу сацлау-
шы, гиреу алыушы, гиреу алган адам.
ЗАЛОЖЙЦТЬ сов. 1. что салыу, цыстырыу,
тыгыу, цойыу; -~ть руки в карманы целый
кисесине тыгыу; ~ть руки за спину цолды
артына салыу; 2. что (загромоздить) тол-
тырып цойыу, уйип таслау; ~ть стол
книгами столга китапларды уйип цойыу;
3. что (заделать) тыгыу, питеу, толтырыу;
~ть дыру в стене дийуалдыц тесигин пи-
теу; 4. что (загородить) бегеу, тосцын
етиу; ~ть дорогу брёвнами жолды берене-
лер менен бегеу; 5. что (основать) сала
баслау, цурыу, цура баслау, салыу, салыу-
га кирисиу; ~ть здание школы мектеп
жайын цурыу; ~ть памятник естелик са-
лыу; 6. что, перен. (отметить) белгилеу,
белгилеп цойыу; ~ть страницу книги
китаптыц бетин белгилеп цойыу; 7. кого-что
(запрячь) цосыу, жегиу; ~ть лошадь ат
жегиу; 8. что (отдать в залог) гиреуге
бериу, гиреуге салыу; 9. безл. разг, тыгы-
лыу; у меня уши ~ло мениц цулагым ты-
гылды.
ЗАЛОЖНИК м. аманат бенде, кепилге
берилген адам.
ЗАЛОЖНИЦА женск. от заложник.
ЗАЛОМЙТЬI сов. что 1. разг, (перегнув,
надломить) ийип сындырыу, цайырып сын-
дырыу, бугип сындырыу; ~ сучки на
деревьях агашлардыц путацларын сынды-
рыу; 2. прост, цымбат copay; ~ цену баха-
ны артыцмаш цымбат copay; <> ~ шапку
малацайын бир шекеге кийиу. малацайын
желкесине тусирип кийиу.
ЗАЛОМЙЦТЬ II сов. безл. разг, сырцырай
баслау, сырцырау, сызлай баслау, сызлау;
у него ~ло ноги оныц аягы сырцырай бас-
лады.
ЗАЛОСНЙЦТЬСЯ сов. разг, ысцыланыу,
кырылып цалыу, ысылып жылтырау, жыл-
тылдау; рукава ~лись жецлери ысылып
жылтыр ап цалган, жецлери кырылып
калган-
ЗАЛП м. залп (бир нешемылтыцты ямаса
топты бирден атыу)\ дать ~ залп бериу.
ЗАЛПОМ нареч. 1. залп пенен, залп
берип; выстрелить ~ залп берип атыу;
2. перен. разг, (сразу) бирден, дэрриу, бир
кетерип; выпить ~ бирден ишиу, бирден
ишип цойыу, симирип жибериу.
ЗАЛУЧАТЬ несов. см. залучить.
ЗАЛУЧЙТЬ сов. кого-что, разг, ебин
тауып езине ертиу, ез тэрепине тар-
тыу, езине аударыу, алдап шацырып алып
келиу.
ЗАЛЮБОВАТЬСЯ сов. кем-чем кызыгып
карау, суйсинип карау, лэззетленип карау;
~ закатом кунниц‘^батыуына кызыксынып
карау-
ЗАМАЗАТЬ сов. что 1. (покрыть кра-
ской) бону, сырлау; ~ надпись на стене дий-
уалга жазылган сездиц устин сырлау;
2. (заделать) сыбау, сыбап шыгыу, жагып
шыгыу, замазкалау, питеп шыгыу; ~ окно
на зиму цыеца царай ейнекти замазкалау;
3. разг, (запачкать) патаслау, ыласлау,
кирлети^; ~ платье кийимин кирлетиу;
4. перен. разг, жасырыу, бетин жабыу;
~ недостатки в работе истиц кемшиликле-
рин жасырыу.
ЗАМАЗАТЬСЯ сов. разг, патасланыу,
ыласланыу, кирлениу.
ЗАМАЗКА ж. 1. (действие) сыбау, сыбап
шыгыу, жагып шыгыу, питеп шыгыу;
2. замазка.
ЗАМАЗЫВАНИЕ с. 1. сыбау, жагыу, сы-
бап питеу, замазкалау; ~ окон эйнеклерди
замазкалау; 2. перен. разг, бетин жабыу,
боямалау, буркеу; ~ недостатков кемши-
ликлерди буркеу, кемшиликлердиц бетин
жабыу.
ЗАМАЗЫВАТЬ несов. см. замазать.
ЗАМАЗЫВАТЬСЯ несов. см. замазаться.
ЗАМАЛЧИВАНИЕ с. ундемеу, айтпау,
ундемей цалыу, сесин шыгармау, аузын
ашпау, сейлемеу, тым-тырыс болыу;
~ ошйбок хэтени айтпау, хэтеликти жа-
сырыу.
ЗАМАЛЧИВАТЬ несов. см. замолчать II.
ЗАМАНИВАТЬ несов. см. заманить.
ЗАМАНЙТЬ сов. кого-что кызыцтырып
езине тартыу, алдап алып келиу, алдап
тусириу; ~ в засаду алдап буккы бар жерге
экелиу.
ЗАМАНЧИВО нареч. кызыгарлыктай, ал-
данарлыктай, езине тартарлыктай, ертер-
ликтей.
ЗАМАНЧИВОСТЬ ж. кызыгарлык, цы-
зыктырарлык, алданарлык, езине тар-
тарлыц, ертерлик.
замАнчивцыи прил. кызыктырарлык,
кызыцтыратугын, кызыгарлык, цызыкты-
рыушы, кызыгатугын, ертетугын; ~ое
предложение кызыБарлык усыныс.
ЗАМАРАТЬ сов. разг. 1. что (запачкать)
патаслау, ыласлау, кирлетиу, кирлеу; 2.
кого-что, перен. масцаралау, абройын
тегиу, бийаброй етиу; ~ чыо-л. репута-
цию биреудиц абройын тегиу.
ЗАМАРАТЬСЯ сов. разг. 1. (запачкаться)
патасланыу, ыласланыу, кирлениу; 2. перен.
(обесчестить, опозорить себя) ез абройын
ези тегиу, езин бийаброй етиу.
ЗАМАРАШКА м. и ж. разг, патас, ылас,
кир-кир, салац, нас адам.
ЗАМАРИНОВАТЬ сов. что сирке сууына
писириу; ~ грибы замаррыцларды сирке
сууына писириу.
ЗАМАРИНОВАТЬСЯ сов. сирке сууына
писирилиу.
ЗАМАРИНОВЫВАТЬ несов. см. замари-
новать.
ЗАМАРИНОВЫВАТЬСЯ несов. см. зама-
риноваться.
ЗАМАСКИРОВАННЫЙ 1. прич. от за-
маскировать; 2. прил. маскалы (в маске)',
маскарад костюмин кийген (в маскарадном
костюме)', 3. прил. перен. (скрытый, тай-
ный) жасырын, жасырыулы, тасалаулы,
буркеули.
ЗАМАСКИРОВАТЬ сов. 1. кого-что (сде-
лать незаметным) жасырыу, тасалау, бур-
I кеу, жабыу, билинбестей етиу; ~ орудия
ЗАМ.
— 252 —
топларды буркеу; 2. что, перен. жасырыу,
буркеу, цупыялау; ~ свой намерения ез
нийетлерин буркеу.
ЗАМАСКИРОВАТЬСЯ сов. 1. (сделать
незаметным своё присутствие) жасыры-
ныу, цупыяланыу; 2. перен. жасырыныу,
буркениу, сыр бермеу.
ЗАМАСКИРОВЫВАТ Ь несов. см. замаски-
ровать.
ЗАМАСКИРОВЫВАТЬСЯ несов. см. за-
маскироваться.
ЗАМАСЛИВАТЬ несов. см. замаслить.
ЗАМАСЛИВАТЬСЯ несов. см. замас-
литься.
ЗАМАСЛИТЬ сов. что, разг, май тамызыу,
май тийгизиу.
ЗАМАСЛИ ЦТ ЬСЯ сов. разг, майланыу,
май тамыу, май тийиу; одежда ~лась
кийим майланып ыласлантан.
ЗАМАТЫВАТЬ несов. см. замотать I.
ЗАМАТЫВАТЬСЯ несов. см. замотать-
ся.
ЗАМАХА ЦТ Ь сов. чем былгай баслау,
цагыу, цага баслау, сермеу, сермей баслау;
~ть руками цолларын былгай баслау;
птйца ~ла крыльями цус цанатларын цага
баслады.
ЗАМАХИВАТЬСЯ несов. см. замахнуть-
ся.
ЗАМАХНУТЬСЯ сов. чем, на кого-что
оцланыу, гезениу, силтеп жибериу, оцла-
иып цойыу, урыуга цол кетериу, цылыш
кетериу; ~ палкой таяц пенен оцланып
цойыу, таяц силтеу.
ЗАМАЧИВАТЬ несов. см. замочить.
ЗАМАШКЦА ж. разг, эдет, уРДис» кылыц,
минез; барские ~и баринлердиц цыльщ-
лары; дурные ~и жаман эдетлер, жацпас
цыльщлар.
ЗАМАЯЧИЦТЬ сов. аныц керине баслау,
кериниу, кезге илине баслау; вдалй ~ли
огнй парохода узацта пароходтыц отлары
жылтылдап керине баслады.
ЗАМЕДЛЁНИЦЕ с. 1. (действие) пэсей-
тиу, эстелетиу, ацырынлатыу; ~е темпа
пэтти эстелетиу; 2. (задержка) иркиниш,
иркилиу, кешигиу, еглениу; закончить ра-
боту без ~я жумысты егленбестен питкериу,
жумысты ирикпестен тамамлау.
ЗАМЁДЛЕННЦЫЙ 1. прич. от замедлить;
2. прил. эсте, эстелетилген, эсте-ацырын,
ацырын, ацырынлатылган; пэсейген, жай;
~ый ход жай журис; бомба ~ого действия
эсте-ацырын жарылатугын бомба.
ЗАМЕДЛИТ|| Ь сов. 1. что пэсейтиу, эсте-
летиу, ацырынлатыу,'азайтыу, жай етиу; ~ь
шаг адымын эстелетиу; ~ь темп пэтин
пэсейтиу; 2. (задержаться, опоздать) кеш
цалыу, кешигиу, иркилиу, кешиктириу;
ответ не ~ прийтй жууабы кешикпей
келер.
ЗАМЕДЛИ НТ ЬСЯ сов. 1. эстелениу, пэ-
сейиу, ацырынлау; движение поезда -~лось
поездыц журиси пэсейди; 2. (задержаться)
кешигиу, иркилиу, еглениу.
ЗАМЕДЛЯТЬ несов. см. замедлить.
ЗАМЕДЛЯТЬСЯ несов. см. замедлить-
ся.
ЗАМЕЛ ЬКА ЦТ Ь сов. жылтылдай баслау,
жылтылдау, жылтырай баслау, жылты-
рау; ~ли огнй деревни ауылдыц етлары
жылтылдап керине баслады.
ЗАМЕН ||А ж. 1. (действие) алмастырых,
алмаслау; 2. алмасланган зат, орнына
цойылган зат; орнына цойган адам; я на-
шёл себе ~у мен ез орныма адам таптым;
служйть ~ой орнын басатугын болыу,
биреудиц орнында хызмет етиу.
ЗАМЕНИМ ЦЫЙ прил. алмастырыуга
болатугын, орнын басатугын адам табыла-
тугын; ~ая деталь алмастырып болату-
гын деталь.
ЗАМЕНИТЕЛЬ м. алмастырыушы, ор-
нын басыушы, орнына журиуши; ~ кожи
териниц орнына журиуши, терини алмасты-
рыушы.
ЗАМЕНИТЬ сов. 1. кого-что (поставить
взамен) алмастырыу, алмастырып жибе-
риу, алмаслау; ~ металл пластмассой
металлды пластмасса пенен алмастырыу;
2. кого, кому орнын басыу, орнына жури<>;
~ ребёнку мать баланыц анасыныц орнын-
да болыу.
ЗАМЕНЯТЬ несов. см. заменить.
ЗАМЕР м. елшеу, елшем; ~ объёма
келем елшеуи.
ЗАМЕРЕТЬ сов. 1. цатып цалыу, цал-
шыйып цалыу, тсжыи цалыу, тоцтап цалыу,
соцпай цалыу, турып цалыу; ~ от ужаса
цорццаннан ца^йыйып цалыу; сердце за-
мерло журек тоцтап цалды; 2. (прекратить-
ся, затихнуть) белиниу, узилиу, кесилиу,
пэсейиу; звуки замерли сеслер пэсейди;
движение на улицах замерло кешедеги
хэрекетлер тоцталды.
ЗАМЕРЗАЙ ИЦЕ с. тоцыу, музлау, ца-
тыу; <~е водй муз цатыу ;<> точка ~ я цатыу
точкасы; на точке ~я бир жерде турыу,
цозгалмай цалыу.
ЗАМЕРЗАТЬ несов. см. замёрзнуть.
ЗАМЁРЗ ЦНУТЬ сов. 1. (покрыться льдом)
тоцыу, музлау, цатыу, цатып цалыу,
тоцлап цалыу; река ~ла дэрья цатып
цалды; 2. (погибнуть от мороза) сууьщ
урыу, сууыц урып кетиу, тоцыу, музлау,
цатыу; цветы ~ли гуллерди сууьщ урып
кеткен; 3. (сильно озябнуть) усиу, тоцыу,
тоцып цалыу, эбден тоцыу, сууыцца цатыу;
у меня руки ~ли мениц цол л ар ым тоцып
цалды.
ЗАМЕРТВО нареч. елидей, елгендей,
еликтей, елген сыяцлы; упасть ~ елидей
цулау.
ЗАМЕСЙТЬ сов. что ийлеу, царыу;
~ тесто цамыр ийлеу.
ЗАМЕСИТЬСЯ сов. ийлениу, царык салы-
ныу.
ЗАМЕЦСТЙ сов. 1. что сыпырыу, сыйы-
рыу; ~стй сор в угол сыпырыцты муйешке
сыпырып цойыу; 2. кого-что, безл. (за-
сыпать) басыу, кемиу; всю дорогу ~ло
путкил жол кемилип цалган; <> ~стй
следй 1) изин жойылтыу, изин жасырыу;
2) цылмысты жасырыу, жинаятты жасы-
рыу; ~стй следы преступления жинаят-
тыц изин жасырыу.
ЗАМЕСТИТЕЛЬ м. орынбасар; ~ дирек-
тора директордыц орынбасары.
— 253 —
ЗАМ
ЗАМЕСТИТЕЛЬНИЦА женск. от за-
меститель.
ЗАМЕСТИТЕЛЬСТВО с. орынбасарлыц,
орынбасыушылыц.
ЗАМЕСТИТЬ сов. см. замещать.
ЗАМЕТАТЬ I несов. см. замести.
ЗАМЕТАТЬ II сое. что (приметать)
кеклеу, кеклеп тигиу; ~ складку на
платье кийимииц бурмелерин кеклеп ти-
гиу.
ЗАМЕТАТЬСЯ сов. саскаладлай баслау,
албырау, урына баслау, езин х,эр тэреп-
ке таслау, х,эр жацца талпыныу.
ЗАМЁТ ЦИТЬ сов. 1. кого-что (увидеть)
кериу, керип цалыу, сезиу, туйыу, байцау;
~^(ть в толпе приятеля кептиц ишинен до-
сын кериу, аламанныц ишинде досын
кериу; 2. что (запомнить) белгилеу, бел-
гилеп цойыу, еске алыу, байцау; ~ить
улицу кешени белгилеп цойыу; ~ить вре-
мя уацытты байцау, уацытты белгилеу;
3. что (сделать метку) белгилеу; ~ить
страницу бетин белгилеу; 4. что (подме-
тить) ацлау, туйыу, сезиу, билиу; ~ить
ошибки цэтелерди ацлау; 5. кому-чему
и без доп. (сказать) айтыу; ескертиу;
6. (сделать замечание) белгилеп етиу;
«вы правы»—~ил он «сизики дурыс» деп
ол белгилеп етти; <> заметь, заметьте
в знач. вводн. сл. белгилеп цой, билип цой,
ядыцда тут, есицде болсын.
ЗАМЁТКПА ж. 1. (сообщение в печати)
хабар, кишкене мацала; газетная ~а
газета хабары; 2. жазыу, белги, естелик;
путевые ~и жол жазы^лары; ~и на полях
книги китаптыц шетине жазылган белгилер;
3. (знак, метка) белги; делать ~и на
деревьях агашларда белги цалдырыу, агаш-
ларга белги салыу; <> взять что-л. на ~у
бир нэрсеге кеуил аударыу, бир нэрсени
ядта тутыу.
ЗАМЕТНО 1. нареч. кезге илинердей,
билинерликтей, кезге тусерликтей, сези-
лерликтей, байцауга болатугын, эдеуир
аныц; она чуть ~ улыбнулась ол азгана
сезилерликтей кулди; 2. безл.в знач. сказ.
керинип турыу, билинип турыу; по всему
было что он здесь старший оныц
бул жерде улкен екенлиги барлыгынан
керинип турды.
ЗАМЁТНЦЫЙ прил. 1. (видимый, очевид-
ный) керинип турган, билинип турган,
айцын, кеуил жетип турган; ~ый след
ранения жараныц керинип турган орны;
~ая разница в возрасте жастагы билинип
турган айырмашылыц; 2. (выдающийся,
известный) белгили, кернекли, танылган,
даццлы, атацлы.
ЗАМЁТЫВАТЬ несов. см. заметать II.
ЗАМЕЧАЙ ИЦЕ с. 1. (суждение) цысцаша
пикир керсетиу, ескерти^; верное ~е дурыс
пикир, дурыс исленген ескертиу; крити-
ческое ~е критикалыц пикир; 2. (выговор)
ескертиу, айтыу; керсетиу; сделать ~е
ученику оцыушыга ескертиу, оцыушыга
ескертип цойыу; <> быть на ~и бацлауда
болыу.
ЗАМЕЧАТЕЛЬНО 1. нареч. айрыцша
жацсы, огада жацсы; он ~ поёт ол огада
жацсы цосыц айтады; 2. в знач. сказ, огада
жацсы, жудэ жацсы; что вы приехали
сизиц келгенициз жудэ жацсы болыпты;
~, нечего сказать! несин айтасац, жудэ
жацсы!
ЗАМЕЧАТЕЛ ЬНЦЫЙ прил. ажайып, спа-
да жадсы, кутэ жацсы, жудэ жацсы, жудэ
тамаша; ^ая книга кутэ жацсы китап;
^ый человек огада жацсы адам.
ЗАМЕЧАТЬ несов. см. заметить.
ЗАМЕЧАТЬСЯ несов. (наблюдаться) ке-
рилиу, белгилениу, туйылыу, ацланыу,
сезилиу.
замечтаться сов. цыялга берилиу,
ойга батыу, ойга шумиу.
ЗАМЕШАТЕЛЬСТВО с- 1. (внезапное
нарушение порядка) бийтэртиплик, дау-
рыгыу, турацсызлыц; внестй ~ в неприя-
тельские ряды душпан цатарларына бий-
тэртиплик салыу; 2. (смущение, растерян-
ность) албыраушылыц, сасцалацлаушы-
лыц; албырау, сасцалацлау, цысыныу,
уялыу; привести кого-л. в ~ биреуди ал-
быратыу, цысындырыу, албыратып таслау;
прийти в ~ албырау.
ЗАМЕШАТЬ сов. кого-что, во что (вовлечь
в какое-л. дело) цосыу, араластырыу, был-
гау, цатнастырыу.
ЗАМЕШАТЬСЯ сов. цосылыу, араласыу,
былганыу; ~ в толпу аламанга цосылып
кетиу.
ЗАМЕШИВАТЬ I несов. см. замесить.
ЗАМЕШИВАТЬ II несов. см. замешать.
ЗАМЕШИВАТЬСЯ I несов. см. замесить-
ся.
ЗАМЕШИВАТЬСЯ II несов. см. заме-
шаться.
ЗАМЕШКА ЦТЬСЯ сов. разг, иркилиу,
тоцталыу, тартыныу, еглениу, кешигиу;
где вы так ~лись? сиз сонша цайда ирки-
лип цалдыцыз?
ЗАМЕЩАТЬ несов. кого-что 1. кем-чем
(заменять) алмастырыу; 2. (временно ис-
полнять чьи-л. обязанности) алмастырыу,
алмасыу, орнын басыу, уацытша ислеу;
~ директора директордыц жумысын уацыт-
ша ислеу; 3. что (назначать на вакантное
место) жумыс орнына белгилеу, бос орынга
тайынлау.
ЗАМЕЩЕНИЕ с. 1. алмастырыу; 2. (вре-
менное исполнение чьих-л. обязанностей)
алмастырыу, алмасыу, орнын басыу, уацыт-
ша ислеу.
ЗАМИГАТЬ сов. кезди ашып-жума бас-
лау, жыпылыцлата баслау, жылтылдай
баслау, жылтылдау, жылтырай баслау,
жылтырау.
ЗАМИНАТЬ несов. см. замять.
ЗАМИНАТЬСЯ несов. см. замяться.
ЗАМИНИРОВАТЬ сов. что миналау, мина
цойыу.
ЗАМЙНКЦА ж. разг, бегелиу, иркилиу,
иркиниш, тоцталыс, бегеу, иркиу, тоцтау;
без ~и иркинишсиз, тоцталыссыз; в этом
деле вышла небольшая ~а бул исте бир
азгантай иркиниш болды.
ЗАМИРАНИЕ с. 1. тоцтап цалыу, цатып
цалыу, тым-тырыс болыу, деми шыцпау;
с ~м сердца журеги хэулирип, журеги
ЗАМ.
— 254 —
дурсилдеп; слушать с ~м сердца журеги
дурсилдеп тыцлау; 2. узилиу, тынып ка-
лыу, кесилиу; ~ звуков сеслердиц тынып
калыуы, сеслердиц узилиуи.
ЗАМИРА ЦТЬ несов. 1. см. замереть;
2. (прерываться) узилиске тусиу, тынып
цалыу, тоцтап цалыу; голос его ~л и дро-
жал от страха оныц дауысы узилип-узи-
лип шыгып хэм цорццанынан цалтырап
турды.
ЗАМКНУТО нареч. туйык, ашылыспай,
кепке цосылмай, кепке араласпай, шет-
леп, белекленип, жеккеленип; жить ~
кепке досыл май жасау, шетлеп жа-
сау.
ЗАМКНУТОСТЬ ж. туйыдлык, ашылыс-
паулыц, ашык емеслик, косылмаушылык,
шетлеушилик, араласпаушылык, ишкирне-
лик, жеккеленгенлик, белекленгенлик;
~ характера минезиниц ашык емеслиги.
ЗАМКНУТЫЙ 1. прич. от замкнуть;
2. прил. туйыц, ашыц емес, кепке цосыл-
майтугын, араласпайтугын, араласпаушы,
ишкирне, жеккелениуши, белеклениуши,
индемес; ~ образ жизни белекленип емир
суриу эдети, жеккеленип кун кериу; ~
человек сейлемес адам, жабыц адам.
ЗАМКНУТЬ сов. что 1. разг, (запереть)
цулыплау, беккем жабыу, гилтлеу; ~ дверь
есикти цулыплау; 2. (соединить) бириктн-
риу, тутастырыу, цосыу, туйыцлау; ~
круг шецбердиц ушларын тутастырыу;
~ электрическую цепь электр цепин бирик-
тириу.
ЗАМКНУТЬСЯ сов. 1. разг, (запереться)
цулыпланыу, цулып урылыу, беккем жа-
былыу, жабылып цалыу; ~ на замок
цулып урылыу; 2. (соединиться концами,
сомкнуться) бириктирилиу, тутастырылыу,
цосылыу, туйыцланыу; 3. во что, в чём
перен. (обособиться) кепке цосылмау, кепке
араласпау, белеклениу, шетлеп журиу;
~ в себе ези менен ези болып кепке
цосылмау.
ЗАМОГИЛЬНЫЙ прил.: ~ голос елимси-
реген дауыс.
ЗАМЦОК м. сарай, цорган, хэули; <>
воздушные ~ки болмас умит, орынланбай-
тугын кыял.
ЗАМ||0к м. 1. цулып; дверной ~бк есик-
тиц цулыпы; запереть на ~6к цулып
урыу, цулыплау; 2. (затвор оружия)
замок, шацпац; <0> быть на -~кё, быть под
~ком цулыплы, цулып астында болыу.
ЗАМОЛВИТЬ сов. что: ~ словечко за
кого-л., о ком-л., перед кем-л. етиниш сез
айтыу, етиниш сез досыу.
ЗАМОЛКАТЬ несов. см. замолкнуть.
ЗАМОЛК ||НУТЬ сов. тыныу, тынып
цалыу, тоцтау, тоцтап цалыу, сес шыгар-
мау, тым-тырыс болыу, ундемеу, уни шыц-
пай цалыу, ундемей цалыу, тынышланыу;
ребёнок и заснул бала тынышланды
хэм уйцыга кетти; всё ~ло барлыгы тынды.
ЗАМОЛЧАТЬ I сов. 1. тым-тырыс болыу,
жым-жырт болыу, тыныу, ешиу, ундемеу,
ундемей цалыу, сейлемеу, унин шыгар-
мау, сес бремеу; 2. (прекратить переписку)
хат жазбау, жазыуды тоцтатыу.
ЗАМОЛЧАТЬ II сов. что, разг, (обойти
молчанием) индемеу, сез цозгамау, гэп
етпеу.
ЗАМОРАЖИВАНИЕ с. 1. (действие)
тоцдырыу, музлатыу, сууытыу, цатырыу,
тоцыу, музлау, цатыу; 2. перен. цозгалт-
пау, цыймылдатпау, хэрекетсиз калды-
рыу; ~ средств цэрежетти хэрекетсиз цал-
дырыу.
ЗАМОРАЖИВАТЬ несов. см. заморозить.
ЗАМОРГАТЬ сов. чем кезин ашып-
-жума баслау, жыпылыцлата баслау, кези
цыпылыцлай баслау, кез цыса баслау;
~ глазами кезин жыпылыцлата бас-
лау.
ЗАМОРИТЬ сов. кого-что, разг. 1. (голо-
дом) аш цылыу, ашыцтырыу, аштан бол-
дыртыу; дицкесин куртыу, дэрманын кети-
риу; 2. (изнурить, измучить) харытыу,
шаршатыу, болдыртыу, азап бериу;
~ червячка журек жалгау, азгана ауцат-
ланыу, азгана тамац жеп алыу.
ЗАМОРИТЬСЯ сов. прост, харыу, шар-
шау, болдырыу, азапланыу.
ЗАМОРОЖЕННЫЦЙ 1. прич. от заморо-
зить; 2. прил. тоцдырылган, музлатылгаи,
цатырылган; ~е фрукты музлатылгаи
мийуелер.
ЗАМОРОЗИТЬ сов. 1. кого-что тоцдырыу,
музлатыу, цатырыу; ~ рыбу балыцты тоц-
дырыу; 2, что, перен. цозгалтпау, цый-
мылдатпау, цыймылдамау, хэрекетке кел-
тирмеу, пайдадан калдырыу; ~ средства
цэрежетти хэрекетке келтирмеу.
ЗАМОРОЗКИ только мн. азангы аяз,
тунги аяз.
ЗАМОРОСЙЦТЬ сов. себелей баслау,
силпилей баслау, бурке баслау; опять ~л
дождь жамгыр тагы себелей баслады.
ЗАМОРСКИЦЙ прил. уст., народно-поэт.
тециз аржагындагы, тециздиц аргы бети;
страны тециздиц аржагындагы ел л ер;
гости тециз аржагындагы еллерден
келген цонацлар.
ЗАМОРЫШ м. разг, эзиз, нэренжаи,
илезек, катпа, нэзик.
ЗАМОСТЙТЬ сов. что тас тесеу, тесеу;
~ улицу кешеге тас тесеу.
ЗАМОТАТЬ I сов. кого-что, разг, (обмо-
тать чем-л.) орау; ~ что-л. верёвкой
бир нэрсени арцан менен орау.
ЗАМОТАТЬ II сов. чем (начать качать)
шайцай баслау, былгай баслау; ~ голо-
вой басын шайцай баслау, басын шайцау.
ЗАМОТАТЬСЯ сов. разг. 1. (сёмстать-
ся) оралыу, ораныу; шулганыу; 2. перен.
(утомиться) шаршау, харыу.
ЗАМОЧИТЬ сов. 1. кого-что ыгаллау,
хел етиу, суулау; ~ ноги аяцларын суулау;
2. что сууга салып цойыу, cyvra салып
жибитиу; ~ бельё иш кийимлерди сууга
салып цойыу; ~ коноплю кендирди сууга
салып жибитиу.
ЗАМОЧНПЫИ прил. цулып..., кулыптыц;
~ая скважина кулыптыц гилт тыгылатугыи
тесиги.
ЗАМУЖ нареч.: выйти ~ ерге шыгыу,
куйеуге тийиу, турмысца шыгыу, куйеуге
шыгыу; выдать ~ куйеуге бериу
— 255 —
ЗАН
ЗАМУЖЕМ нареч. куйеуи бар, ерге
тийген, куйеуге шыццан, турмысца шыц-
цан; быть ~ куйеуге шыццан, ерге шыц-
цан, куйеуге тийген.
ЗАМУЖЕСТВО с. куйеуге тийгенлик,
ерге барганлыц, турмысца шыццанлыц.
ЗАМУЖНЯЯ прил. куйеуге шыццан,
куйеуи бар, турмысца шыццан, ерге тий-
ген; ~ женщина куйеуи бар хаял, куйеуге
тийген хаял.
ЗАМУРЛЫКАТЬ сов. разг. 1. (о кошке)
мырылдай баслау, мырылдау; 2. (о чело-
веке) ыцылдай баслау, ыцылдау.
ЗАМУРОВАТЬ сов. что 1. (заделать)
тас етип бекитип таслау; ~ окно эйнекти
бекитип таслау; 2. (в тайнике) салып питеп
таслау, салып бекитиу.
ЗАМУРОВЫВАТЬ несов. см. замуровать.
ЗАМУСЛИВАТЬ несов. см. замуслить.
ЗАМУСЛИТЬ сов. см. замусолить.
ЗАМУСОЛИВАТЬ несов. см. замусолить.
ЗАМУСОЛИТЬ сов. что, разг, силекей-
леу, майлап патаслау, май тамызып
ыласлау.
ЗАМУТЙТЬ I сов. что (сделать мутным)
ылайлау, ылай етиу, ылайлатыу.
ЗАМУТЙТЬ II сов. (начать мутить)
журек ала баслау, логый баслау, цуса бас-
лау.
ЗАМУТИТЬСЯ I сов. (стать мутным)
ылайланыу; царайыу, гуцгиртлениу
(в глазах).
ЗАМУТИТЬСЯ II сов. разг, (начать
мутиться) ылайлана баслау; царауыта бас-
лау, гуцгиртлене баслау (в глазах).
ЗАМУХРЫШКА м. и ж. разг, усти-басы
тозган, кериксиз, сыцылсыз, жупыны,
тури цашцан, пэкене.
ЗАМУЧИВАТЬ несов. см. замучить.
ЗАМУЧИЦТЬ сов. кого, чем 1.(до смерти)
азап бериу, цыйнау, цыйнап елим дэре-
жесине жеткериу; 2. перен. (истомить)
дицкесин цуртыу, бийзар етиу, биймаза
етиу, берекетин алыу; меня ~ла голов-
ная боль мениц басымныц ауырыуы диц-
кемди цуртты; 3. перен. (надоесть) бийзар
етиу, бездириу, жалыцтырыу; он ~л меня
постоянными жалобами ол хор дайым
арзасын айтып мени бийзар етти.
ЗАМУЧИТЬСЯ сов. цатты азап шегиу,
цатты цыйналыу, жудэ тарыгыу.
ЗАМША ж. замша (жумсац етип жацсы
ийленген терн).
ЗАМШ ЕВЫ || И прил. замша...; замшадан
тигилген, замшадан исленген; ~е туфли
замшадан тигилген аяц кийим, замша
туфлилер.
ЗАМШЕЛЫЙ прил. баз басцан, мох
басцан; ~ пеиь устин баз басцан томар.
ЗАМЫВАТЬ несов. см. замыть.
ЗАМЫЗГАННЫЙ I. прич. от замызгать;
2. прил. разг, патасланган, кирленген,
генерген, тозган.
ЗАМЫЗГАТЬ сов. что, разг, патаслау,
кирлетиу. генертиу, тоздырыу.
ЗАМЫЗГИВАТЬ несов. см. замызгать.
ЗАМЫКАНИЕ с. бекитиу, жабыу, туйи-
лисиу, тутасыу; <> короткое ~ эл. цысца
замыкание.
замыкать несов. 1. см. замкнуть;
2. что (быть в конце чего-л.) ец соцында
болыу, ец артында болыу, ацыр-аягында
болыу; ~ колонну цатарласып журип келе
атырган адамлардыц ец соцында болыу.
замыкаться несов. см. замкнуться.
ЗАМЫКАЮЩИЙ 1. прич. от замыкать;
2. в знач. сущ. м. замыкающий ец соцгы,
ец арттагы (колоннаныц ец кейниндеги).
ЗАМЫСЕЛ м. I. (намерение) тийкаргы
пикир, негизги ой, нийет, мацсет; 2. (идея)
идея, мацсет, мазмун; ~ пьесы пьесаныц
идеясы, пьесаныц мазмуны.
ЗАМЫСЛИТЬ сов. см. замышлять.
ЗАМЫСЛОВАТО нареч. тусинбесликтей,
цыйынлау, ойландырарлыцтай, тусиник-
сизлеу.
ЗАМЫСЛОВАТОСТЬ ж. тусиниу цыйын-
лыц, ацлауы цыйынлыц, ойландырарлыц,
тусиниксизлик.
ЗАМЫСЛОВАТЫЙ прил. тусинбейтугын,
цыйынласцан, ойландыратугын; ~ узор
айцыш-уйцыш нагыс; ~ слог цыйыннан
цурастырылган бууын.
ЗАМЫТЬ сов. что, разг, жууыу, жу^ып
кетириу, жууып тазалау, жууып кетириу;
~ пятно дацты жууып кетириу.
ЗАМЫЧАТЬ сов. мецрей баслау, мец-
реу.
ЗАМЫШЛЯТЬ несов. что нийет етиу,
нийетлениу, алдан ойлап цойыу, бир
пикирге тусиу.
ЗАМЯТЬ сов. что, разг, басып таслау,
жауып таслау, тоцтатыу, тыйыу; ~ разго-
вор сейлесиуди тоцтатыу; ~ дело бир исти
жауып таслау.
ЗАМЯТЬСЯ сов. разг. I. (смутиться)
албырап цалыу, цысылып цалыу, уялып
кетиу; 2. (в разговоре) сез таба алмай цалыу,
не айтарын билмей цалыу.
ЗАМЯУКАТЬ сов. мыяулай баслау, мыяу-
лау.
ЗАНАВЕС м. перде, шымылдыц; поднять
театр, пердени жабыу, пердени тусириу.
ЗАНАВЕСИТЬ сов. что, чем перделеу,
перде тутыу, шымылдыц тутыу; ~ окно
терезени перделеу.
ЗАНАВЕСИТЬСЯ сов. чем, разг, перделе-
ниу, перде тутылыу, шымылдыц тутылыу.
ЗАНАВЁСКЦА ж. перде, шымылдыц;
задёрнуть ~и на окнах терезелердин.
пердесин жабыу.
ЗАНАВЕШИВАТЬ несов. см. занавесить.
ЗАНАВЕШИВАТЬСЯ несов. см. занаве-
ситься.
ЗАНАШИВАТЬ несов. см. заносить II.
ЗАНАШИВАТЬСЯ несов. см. заносить-
ся II.
ЗАНЕМЁЦТЬ сов. разг, уйыу, уйып
цалыу, жаны кетиу; рука ~ла цол уйып
цалды.
ЗАНЕМОЧЬ сов. разг, бийтапланыу, сыр-
цасланыу, науцасланыу.
ЗАНЕРВНИЧАТЬ сов. разг, тынышсыз-
лана баслау, тынышы кете баслау, куйге-
леклей баслау.
ЗАНЕСЕНИЕ с. киргизиу, енгизиу, жа-
зыу; ~ в спйсок дизимге киргизиу; ~ в
протокол протоколга жазыу.
ЗАН
— 256 —
ЗАНЕС ||ТЙ сов. 1. кого-что (принести,
доставить) экелиу, алып барыу, экелип
бериу, жеткизип бериу; таратыу, жукты-
рыу (болезнь)', ~тй кнйгу китап экелип
бери^; 2. кого-что (записать) жазып
цойыу, жазыу, цосып койыу, киргизиу,
тиркеп койыу; ~тй в протокол протоколга
жазыу; 3. кого-что, безл. (засыпать) басыу,
басып кетиу, кемиу; весь аул ~ло снегом
барлык ауылды кар басцан; 4. что (под-
нять) оцланыу, кетериу; ~тй руку для
удара урамаидеп цолын кетериу; ~тй ногу
в стремя аякты узецгиге кетерип салыу;
<> куда тебя ~ло? сен цайда жок болып
кеттиц?; какйм ветром тебя сюда ~ло? сен
калай мында келип цалдыц?, сени ким
айдап келди?
ЗАНЕСТИСЬ I сов. разг, (возгордиться)
тэкаббирлениу, менменлик етиу, мурнын
кетериу.
ЗАНЕСТИСЬ! I сов. разг, (о курах) мэйек
тууыу, мэйек тууа баслау.
ЗАНИЖАТЬ несов. см. занизить.
ЗАНИЖЕНИЕ с. теменлетиу, темен
тусириу, кемитиу, кемиу;~ норм норманы
кемитиу-
ЗАНИЗИТЬ сов. что теменлетиу, темен
тусириу, кемитиу; ~ норму выработки
ислеп шыгарыу нормаларын кемитиу, ен-
дирис нормаларын кемитиу.
ЗАНИМАТЕЛЬНО нареч. дызыддандай,
дызыдтыргандай, дызыд; ~ рассказывать
дызыдтыргандай етип сейлеу.
ЗАНИМАТЕЛ ЬНОСТЬ ж. дызыдлылыд,
дыз ы дтыр а р л ы д.
ЗАНИМАТЕЛЬНЫЙ прил. дызыдлы,
дызыдтырыушы, кеуилли; ~ рассказ ды-
зыдлы гурриц.
ЗАНИМАТЬ I несов. см. занять I.
ЗАНИМАЦТЬ II несов. 1. см. занять II;
2. кого-что (интересовать) цызыцтырыу;
меня ~ет этот вопрос мени бул мэселе
цызыктырады; <> ~ть какой-л. пост дэмел
алыу, орын алыу, хызмет орнына ийе
болы^, хомелди ийелеу.
ЗАНИМАТЬСЯ I несов. 1. см. заняться I;
2. (учиться) оцыу; ~ в университете уни-
верситетте оцыу; не мешай мне ~ мениц
оцыуыма кесент болма; 3. (преподавать)
оцытыу, уйретиу; ~ с учениками оцыушы-
ларды оцытыу, оцыушылар менен сабак
еткериу.
ЗАНИМАТЬСЯ II несов. см. заняться II.
ЗАНОВО нареч. тазадан, жацадан, цай-
тадан; написать что-л. ~ бир нэрсени
цайтадан жазыу; эту работу придётся
сделать ~ бул исти тазадан ислеу керек
болады.
ЗАНОЗ ||А 1. ж. тикен, тикенек, дылау,
шегир, шецге; вытащить ~у тикенди алыу;
2. м. и ж. перен. разг, (задира) жэнжел-
паз, урысдад, урыншад.
ЗАНОЗИСТЫЙ прил. разг, жэнжелпаз,
урысдад, урыншад; ~ человек жэнжелпаз
адам.
ЗАНОЗЙТЬ сов. что тикен Киргизии
алыу, тикенек Киргизии алыу, шегир Кир-
гизии алыу, шецге Киргизии алыу; ~
палец бармагына тикен Киргизии алыу.
ЗАНОС м. ургин; снежные ~ы цар урги-
ни; борьба с ~ами ургин менен гурес.
ЗАНОСИТЬ I несов. см. занести.
ЗАНОСИТЬ II сов. что, разг, кийе-кийе
кирлетиу, кийе-кийе генертиу, кийе-кийе
патаслау, кеп кийип ыласлау; ~ бельё
иш кийимди кийе-кийе кирлетиу.
ЗАНОСИТЬСЯ I несов. см. занестись I.
ЗАНОСИТЬСЯ II сов. разг, кийе-кийе
кирлетиу, кийе-кийе генертиу, кийе-кийе
патасланыу, кеп кийип ыласланыу; бельё
~лось ши кийим кирледи.
ЗАНОСЧИВО нареч. тэкаббирлик пенен,
гэрдийип, уллылыд пенен, менменлик пе-
нен; ответить ~ гэрдийип жууап бериу.
ЗАНОСЧИВОСТЬ ж. тэкаббирлик, гэр-
дийгенлик, менменлик, улкенсиУшилик-
ЗАНОСЧИВЫЙ прил. тэккаббир, гэр-
дийген, менменсиген; ~ характер тэкаббир
минез, улкенсиген минез; ~ ответ мен-
менсиген жууап.
ЗАНОЧЕВАТЬ сов. доныу, донып далыу,
донып жатыу.
ЗАНОШЕННЦЫЙ 1. прич. от заносить II;
2. прил. разг, кийилип генертилген, то-
зыуы жеткен, кийилип кирлетилген, кийи-
лип патасланган, кийилип ескиртилген,
ыласланган; ~ая рубашка тозыуы жеткен
кейлек.
ЗАНУМЕРОВАТЬ сов. что номерлеу,
номер салыу.
ЗАНУМЕРОВЫВАТЬ несов. см. зануме-
ровать.
ЗАНЫ ЦТ Ь сов. 1. (начать ныть) палый
баслау, ыцрана баслау, зарлана баслау;
2. (заболеть) сызлап ауыра баслау, сырцы-
рау, цацсап ауыра баслау; у него ~л зуб
оныц тиси цацсады.
ЗАНЯТИЦЕ с. 1. алыу, басып алыу, ийе-
леу; ~е города цаланы ийелеп алыу; 2. (дело,
труд, работа) жумыс, кэр, ис, хызмет,
кэсип; род ~й жумыстыц тури; выбрать
себе ~е по вкусу цэлеген жумысын езине
сайлап алыу; 3. мн. занятия оцыу, сабац,
ис, жумыс; часы ~й оцыу саатлары
(в учебном заведении); жумыс саатлары
(в учреждении); вести ~я в кружке кру-
жокта ис алып барыу.
ЗАНЯТНО нареч. разг, дызыдлы, дызыд-
тыргандай, тамаша; он ~ рассказывает ол
тамаша етип сейлейди.
ЗАНЯТНОСТЬ ж. разг, дызыдлылыд,
дызыддандайлыд, дызыдтыргандайлыд, та-
машалыд.
ЗАНЯТНЦЫЙ прил. разг, цызыцлы, цы-
зыц, тамаша; ~ая кнйга цызыц китап.
ЗАНЯТОЙ прил. цолы бос емес, цолытий-
мейтугын, жумысца бэнт, жумысы бар; он
очень ~ человек ол жудэ жумысы кеп адам,
жудэ жумысца бэнт адам.
ЗАНЯТОСТЬ ж. колы бос емеслик, колы
тиймейтугынлык, жумысца бэнтлик, жумы-
сы барлыц, басы бэнтлик, жумыс басты-
лыц.
зАнЯТЦЫЙ 1. прич. от занять II; 2. прил.
цолы бос емес, жумысы бар; он ~ своей
работой ол езиниц жумысы менен бэнт;
3. прил- (не имеющий досуга) цолы бос
емес, цолы тиймейтугын; я ~ целый день
— 257 —
ЗАП
мениц кун бойына цолым бос емес; 4. прил.
(закреплённый за кем-л.) берилип цойылган,
бекитилген, арналган; квартира ~а квар-
тира берилип цойылган, жайбиреуге арнал-
ган; 5. прил. (не свободный) бос емес;
телефон ~ телефон бос емес; место ~о орын
бос емес; 6. прил. (захваченный) басып алын-
ган, тартып алынган, ийеленилген; <> он
~ только собой ол тек ези менен цумбыл,
ол тек ез-ези менен бэнт.
ЗАНЯТЬ I сов. что (взять взаймы)
царыз алыу, царызга алыу; ~ денег царызга
ацша алыу.
ЗАНЯ||ТЬ II сов. 1. что алып турыу, тол-
тырыу; ~ть весь стол чертежами путкил
столды чертёжлар менен толтырыу; 2. что
алыу, уацыт алыу; работа заняла весь
день жумыс тутас бир кунди алды; 3. что
алыу, ийелеу, ийе болыу, жайласыу, орна-
ласыу; ~ть квартиру квартира ийелеу,
квартира алыу; ~ть боевой пост жауын-
герлик орынга орналасыу; ~ть чьё-л.
место биреудиц орнын алыу; 4. что (какую-
-либо должность) хызмет орын алыу, орында
ислеу; ~ть место секретаря секретарь-
дыц орнын алыу; 5. кого-что, чем (раз-
влечь; заинтересовать) цызыцтырыу, шу-
гылландырыу, алдастырыу, кеулин хош
етиу, тамаша бериу; ~ть гостей цонацлар-
дыц кеулин хош етиу; ~ть ребят чтением
балаларды китап оцыу менен цызыцты-
рыу; 6. что (завоевать, захватить) ба-
сып алыу, урысып алыу, ийелеу; ~ть не-
приятельский город душпанныц цаласын
урысып алыу; 7. что алыу; ~ть в соревно-
вании первое место жарыста биринши
орынды алыу.
ЗАНЯТЬСЯ I сов. 1. чем кирисиу, шу-
гылланыу, айланысыу, уйрениу; ~ каким-л.
делом бир ис пенен айланысыу; ~ хозяйст-
вом хожалыц пенен шугылланы^; ~ ли-
тературой эдебият пенен шугылланыу;
~ спортом спорт пенен шугылланыу;
~ музыкой музыка менен шугылланыу;
2. кем-чем (сосредоточить внимание)
кеуил белиу, цадагалап отырыу; этим уче-
ником надо серьёзно ~ усы оцыушыга
Шын кеуил белиу керек, бул оцыушыны
хацыйцат цадагалап отырыу керек; <> ~
собой езин-ези царау, сыланып сыйпаныу.
ЗАНЯТЬСЯ II сов. 1. (загореться) тутана
баслау, жана баслау, алысыу, лаулау;
костёр занялся от алысты, от жана баслады;
2. (начать брезжить) ата баслау, саз
бериу, цызара баслау, агара баслау;
заря занялась тац саз берди, тац ата басла-
ды, тац цызара баслады.
заоблачнцый прил. булттан жоцары,
булттан ары, аспан менен таласцан; ~ая
высь булттан ары аспан; <> ~ые мечты
аспаный цыяллар, бос цыяллар.
ЗАОДНО нареч. 1. (единодушно, сообща}
бирге, биргелесип, бирликте, ауыз бир-
лик пенен; действовать ~ бирликте ис
етиу, бирге хэрекет етиу; быть ~ с кем-л.
биреу менен ауыз бирликте болыу; 2. разг,
(попутно, кстати) сол ретте, сол сапары,
соныц менен бирге, рети келгенде, орны
келгенде.
17 Русско-каракалпакский сл.
ЗАОКЕАНСКИЙ прил. океанныц аржа-
гындагы, океаннан аргы.
ЗАОРАТЬ сое. разг, ацыра баслау, бакыра
баслау, цышцыра баслау.
ЗАОСТРЕННОСТЬ ж. еткирлик, кес-
кинлик, цызгынлыц; политическая ~ сия-
сий кескинлескенлик.
ЗАОСТРЁННЫЙ 1. прич. от заострить;
2. прил. ушлы, еткир ушлы, ушы шыгарыл-
ран, еткир; 3- прил. перен. кескин, еткир,
ЦЫЗГЫН-
ЗАОСТРЙТЬ сов. что 1. ушлау, ушын
шыгарыу, ушлы етиу, еткир етиу; ~ каран-
даш цэлемииц ушын шыгарыу; 2. перен.
кескинлестириу, кушейтиу, кескин турде
цойыу; белиу, аударыу (внимание);~ во-
прос мэселени кескинлестириу.
ЗАОСТРИТЬСЯ сов. 1. (стать острым)
ушланыу, ушы шыгыу, еткир болыу;
2. перен. кескинлестирилиу, кушейтилиу,
кушейттирилиу, цызгынланыу; аударылыу,
белиниу (о внимании).
ЗАОСТРЯТЬ несов. см. заострить.
ЗАОСТРЯТЬСЯ несов. см. заостриться.
ЗАОХАТЬ сов. разг, ахлай баслау, ац-
-ухлей баслау, ыццылдай баслау, ыцырсый
баслау.
3АОЧНИК м. заочник, сырттан оцыушы
(мектепке цатнамай езинше оцыушы).
ЗАОЧНИЦА женск. от заочник.
ЗАОЧНО нареч. 1. сырттан, ези жоцта,
кези жоцта; решить что-л. ~ бир нэрсени
ези жоцта шешиу; 2. сырттан; обучаться ~
сырттан оцыу.
ЗАОЧНЦЫЙ прил. 1. сырттан, ези жоц-
та, кези жоцта; ~ое решение ези жоцта
шешиу; ~ый приговор сырттан хуким;
2. сырттан; ~ое обучение сырттан оцыу.
ЗАПАД м. 1. (одна из четырёх стран
света) батыс, кун батыс, кун батар;
2. (направление) батыс жац, кун батар
тэреп; на ~ кун батар жацца; к ~у от
города цаладан кун батар тэрепте; 3. Запад
(Западная Европа) Батыс (Батыс Европа
еллери).
ЗАПАДАТЬ несов. см. запасть.
ЗАПАДНОЕВРОПЕЙСКИЙ прил. Батыс
Европа..., батыс европалыц.
ЗА ПА ДН ЦЫЙ прил. 1. кун батыс..., кун
батыстагы, кун батыстан; ~ый ветер
кун батыс самалы; 2. батыс; ~ая литера-
тура батыс эдебияты.
ЗАПАДИ || Я ж. 1. (ловушка, силки)
дузац, тор, цацпан, ор; 2. перен. хийле,
алдау; попасть в ~ю 1) дузацца тусиу;
2) перен. цолга тусиу, цолга тутылыу;
устроить ~ю 1) дузац цурыу; 2) перен.
ор цазыу, хийле цылыу.
ЗАПАЗДЫВАНИЕ с. кешигиу, кешке
калыу.
ЗАПАЗДЫВАТЬ несов. см. запоздать.
ЗАПАИВАТЬ несов. см. запаять.
ЗАПАЙКА ж. цалайылау, дэнекерлеу,
дэнекерлеп жабыстырыу.
ЗАПАКОВАТЬ сов. что орап байла^,
тайлап тацыу; ~ вещи затларды тайлап
тацыу, затларды орап байлау.
ЗАПАКОВАТЬСЯ сов. орап байланы^,
тайланып тацылыу.
ЗАП
— 258 —
ЗАПАКОВЫВАТЬ несов. см. запаковать.
ЗАПАКОВЫВАТЬСЯ несов. см. запако-
ваться.
ЗАПАКОСТИТЬ сов. что, разг, патаслау,
кирлетиу, ыласлау, былгау.
ЗАПАЛ I м. 1. тех., воен, запал, пилте,
жам; орудийный ~ топ жамы; подрывной ~
жаргыш запал; 2. разг, (пыл, горячность)
дызбалыд.
ЗАПАЛ II м. (у животных) демикпе,
журек дыспа; лошадь с ~ом демикпе ат.
ЗАПАЛ III м. с.-х. (повреждение зерна
в колосе) пуш, пуш дэн.
ЗАПАЛЕННЫЙ 1. прич. от запалить II;
2. прил. (о лошади) болдыртдан, шалыддан,
демиккен, зорыддан.
ЗАПАЛИВАТЬ I несов. см. запалить I.
ЗАПАЛИВАТЬ II несов. см. запалить II.
ЗАПАЛИВАТЬСЯ несов. см. запалиться.
ЗАПАЛЙТЬ I сов. что, прост, (зажечь)
жа?ыу, жандырыу, от алыстырыу, от бериу,
тутандырыу.
ЗАПАЛЙТЬ II сов. кого 1. (напоить
разгорячённую лошадь) ыссылай суугарыу,
сууытпай суугарыу; 2. (загнать лошадь)
болдыртыу, зорыдтырыу, демиктириу,
шалыдтырыу.
ЗАПАЛЙТЬСЯ сов. (получить запал —
о лошади) демикпе болыу. журек дыспа
болыу, шалыгыу.
ЗАПАЛЬЧИВО нареч. дызып, даны ды-
зып, дызбаланып.
ЗАПАЛЬЧИВОСТЬ ж. дызбалыд, даны
дызганлыд; ответить с~ю дызбалыд пенен
жууап бериу.
ЗАПАЛЬЧИВ ||ЫЙ прил. 1. (легко раз-
дражающийся) дызба, даны дызган, дыз-
балы; 2. (задорный) ашыулы, дэхэрли;
~ая речь дэдэрли сейлеген сез.
ЗАПАМЯТОВАТЬ сов. что, уст., прост.
умытыу, ядтан шыгарыу, естен шыгарыу.
ЗАПАНИБРАТА нареч. разг, езимсип,
мауаса, сыпайыланбай; быть с кем-л. ~
биреу менен мауаса болыу.
ЗАПАРИВАТЬ несов. см. запарить I.
ЗАПАРИВАТЬСЯ несов. см. запариться.
ЗАПАРИТЬ I сов. 1. что (обработать
паром) пуулау, пууга тутыу, кириктириу;
~ бочку бочканы пууга тутыу; 2. что (об-
дать кипятком) дайнаптурган сууга салыу,
ыссы сууга салыу; 3. кого-что, разг, бол-
дыртыу, шалыдтырыу, дэлсиретиу, тер-
летиу, зорыдтырыу; ~ лошадей атты ша-
лыдтырыу, атты терлетиу.
ЗАПАРИЦТЬ II сов. безл. разг, (начать
парить) дыздыра баслау, куйдире баслау,
дапырыд бола баслау; опять ~ло, давно
дождей не было кун тагы дыздыра басла-
ды, кептен жамгыр жауган жод.
запари ;;т ься сов. 1. разг, пууланыу,
пууга тутылыу, киригиу; бочка ~лась
бочка делленди; 2. прост, (в бане) пууга
тусиу, ыссы пууда болыу; 3. прост, (устать,
измучиться) дарыу, шаршау, дэлсиреу.
ЗАПАРЫВАТЬ I несов. см. запороть I.
ЗАПАРЫВАТЬ II несов. см. запороть II.
ЗАПАС м. 1. запас, энжам, дор, ауысыд,
ыдтыят; ~ зерна гэлле доры; ~ товаров
товар запасы; золотой ~ эк. алтын доры;
2. мн. запасы жыйналган запаслар; ~ы
руды руда запаслары; продовольственные
~ы азыд-аудат запаслары; 3. перен. бай-
лыд, моллыд, барлыд; у него богатый ~
знаний онын, билим байлыгы мол; ~ слов
сез байлыгы; 4. воен, запас; уволить
в — запасда шыгарыу, запасда жибериу;
5. (в шве одежды) енли бугис; рубашка с ~ ом
енли бугисли кейлек; <> отложить про ~
алдан энжамлап дойыу; в ~е дорда.
ЗАПАСАТЬ несов. см. запасти.
ЗАПАСАТЬСЯ несов. -см. запастись.
ЗАПАСЛИВОСТЬ ж. запаслылыц, жый-
нагышлылыц, энжамлылыц, еплилик,
ау ыстыр гыш л ы ц.
ЗАПАСЛИВЫЙ прил. запасли, жый-
нарыш, епли, ауыстыр рыш, энжамлы.
ЗАПАСНОЙ, ЗАПАСНЫЙ прил. 1. (име-
ющийся в запасе) запас, запас жасалган;
запасные части машины машинаныц запас
белеклери; запасный путь ж.-д. досымша
жол, запастагы жол; запасный выход досым-
ша есик; 2. воен, запас, керек ушын, сад-
ланган; запасные войска запас эскерлер;
3. в знач. сущ. м. воен, запасной запас,
запастагы.
ЗАПАСТЙ сов. что, чего запас таярлау,
запас таярлап цойыу, запас етиу, энжа-
мын кериу; ~ дров на зиму цысца отын-
нын. энжамын кериу.
ЗАПАСТЙСЬ сов. чем 1. запас етип алыу,
энжамлап дойыу, дэзирлеу, дэзирлеп
дойыу, таярлап дойыу; ~ дровами отын
энжамлап дойыу; 2. перен. (собрать) жыв-
нау, топлау; ~ необходимыми сведениями
керекли маглыуматларды топлау; <> ~ тер-
пением сабыр етиу, шыдамлы болыу.
ЗАПАЦСТЬ сов. 1. (завалиться за что-л.)
тусип кетиу, артына тусиу; 2. перен. (запе-
чатлеться) тэсир етиу, мийге доныу,
кеуилге сициу, естен шыдпау; его слова
глубоко ~ли мне в душу оныц сези мениц
кеулиме терец сицди; 3. (ввалиться) уци-
рейиу, ойылыу, батыу; глаза у него ~ли
оныц кезлери уцирейген.
ЗАПАХ м. ийис; ~ цветов гуллердиц
ийиси; приятный ~ жагымлы ийис.
ЗАПАХАТЬ I сов. что (вспахать) жерди
айдан цойыу, сурип таслау; ~ поле атызды
сурип таслау.
ЗАПАХАТЬ II сов. что (начать пахать)
жерди айдай баслау, жерди суре баслау.
ЗАПАХИВАТЬ I несов. см. запахать I.
ЗАПАХИВАТЬ II несов. см. запахнуть.
ЗАПАХИВАТЬСЯ несов. см. запахнуться.
ЗА ПАХ || Н УТЬ сов. чем ийиси шыга бас-
лау, ийиси келе баслау, ийислене баслау,
ийиси ацдый баслау; ~ло гарью куйик
ийиси келе баслады.
ЗАПАХНУТЬ сов. что 1. даусырыу,
даусырып жибериу, орау, дымтау, жабыу,
буркеу; ~ шубу постынды даусырыу;
2. (задёрнуть) тартыу, жабыу; ~ занавеску
пердени тартыу, пердени жабыу.
ЗА ПАХНУ ЦТ ЬСЯ сов. 1. во что жамылыу,
даусырыныу, ораныу, дымтаныу, бурке-
ниу; ~ться в халат шапан жамылыу;
2. даусырылыу, дымталыу; пола ~лась
етеклер даусырылды-
— 259 —
ЗАП
ЗАПАЧКАТЬ сов- кого-что 1. патаслау, .
ыласлау, былгау, патаслап таслау, был-
гап таслау, ыласлап таслау; ~ чернилами
снята былгау; ~ руки цолларын ыласлап
таслау; 2. перен. разг, (опорочить, опо-
зорить) масцаралау, абройын тегиу, жа-
манлау, жала жабыу.
ЗАПАЧКАТЬСЯ сов. чем и без доп. патас-
ланыу, былганыу, усти-басын патаслау,
ыласланыу.
запашка ж. с.-х. 1. (пахота) жер суриу,
жер айдау; 2. (запаханная земля) айдал-
тан жер, сурилген жер.
ЗАПАЯТЬ сов. что далайылап жамау,
дэнекерлеп жамау; ~ кастрюлю кастрюль-
ди далайылап жамау.
ЗАПЕВ ль досыдтыц басламасы, косы к-
тын, басы.
ЗАПЕВАЛА м. и ж. цосыцты баслаушы,
цосыцты баслап айтыушы.
ЗАПЕВАТЬ I несов. что и без доп.
жекке досыгын айтыу, жекке досыгын ат-
дарыу.
ЗАПЕВАТЬ II несов. см. запеть.
ЗАПЕКАТЬ нессв. см. запечь.
ЗАПЕКАТЬСЯ несов. см. запечься.
ЗАПЁКШЦИЙСЯ 1. прич. от запечься;
2. прил. цатып цалган, уйып цалган,
кепкен, цургац; ~аяся кровь цатып кал-
ган цан; ~иеся губы кепкен еринлер.
ЗАПЕЛЕНАТЬ сов. кого-что цундацлау,
орау, белеу.
ЗАПЕНИТЬСЯ сов. кебиклениу, кепириу.
ЗАПЕРЕТЬ сов. кого-что цулыплау,
дулыплап жабыу, жауып койыу; ~ на
замок кулып урып жабыу.
ЗАПЕРЕТЬСЯ сов. 1. цулыпланыу,
Кулып урылыу, бекитилиу, жабылыу,
иштен бекитип отырыу; ~ в комнате иштен
бекитип белмеде отырыу; 2. см. запирать-
ся 2.
ЗАПЕРШИ ЦТ Ь сов. разг. жыбырлай
баслау, дышый баслау; у меня ~ло в горле
мениц таматым жыбырлай баслады.
ЗАПЕСТРЁЦТЬ сов. шубарланып керине
баслау, ала-кула болып керине баслау,
алаланыу, турли-турли болып кериниу;
перед глазами ~ли поля кез алдымда атыз-
лар ала-кулаланып керине баслады.
ЗАПЕТЬ сов. что и без доп. косы к айта
баслау, айтыу; ~ песню косык айта баслау.
ЗАПЕЧАЛИТЬСЯ сов- разг, дайгырыу,
дайгылана баслау, ууайымлай баслау.
ЗАПЕЧАТАТЬ сов. что 1. (заклеить)
жабыстырыу, желимлеу, желимлеп жабыс-
тырыу; 2. (опечатать) печатлау, пе-
чатлап жабыу, печатлап беклеу, печатлап
дойыу, мерлеп бекитиу; ~ магазин дукэнди
печатлап койыу.
ЗАПЕЧАТЛЕВАТЬ несов. см. запечат-
леть.
ЗАПЕЧАТЛЕВАТЬСЯ несов. см. запе-
чатлеться.
ЗАПЕЧАТЛЕТЬ сов. что 1. (передать,
воплотить в чём-л.) сууретлеп керсетиу;
~ что-л. на картине бир затты сууретке
алыу; 2. в чём, перен. (сохранить) есте
Калдырыу. кеуилде сацлау; ~ в памяти
есте калдырыу, кеуилде сацлау.
ЗАПЕЧАТЛЕТЬСЯ сов. в чём есте далы^,
кеуилде болы^, кеуилде садланыу, умы-
тылмау.
ЗАПЕЧАТЫВАТЬ несов. см. запечатать.
ЗАПЕЧЬ сов. что, во что писириу, жабыу,
дызартып писириу.
ЗАПЦЁЧЬСЯ сов. 1. жабылып писиу,
дызарып писиу; макароны ~еклйсь мака-
ронлар дызарып писти; 2. (загустеть —
о крови) дойыуланыу, уйып цалыу; 3. ца-
тыу, кеуип далыу, дургап жарылыу;
губы ~еклйсь еринлери кеуип кетти.
ЗАПИВАТЬ I несов. см. запйть I.
ЗАПИВАТЬ II несов. 1. см. запйть П;
2. разг, (страдать запоями) кеп ишип
жибериу, узликсиз ишип кетиу.
ЗАПИНАТЬСЯ несов. см. запнуться.
ЗАПЙНКЦА ж. тутлыгыу, иркилиу,
иркилип сейлеу; говорить без ~и тут-
лыдпастан сейлеу, иркилмей сейлеу.
ЗАПИРАТЕЛЬСТВО с. сезинен таныу,
мойнына алмау, бойына жолатпау.
ЗАПИРАТЬ несов. см. запереть.
ЗАПИРАТЬСЯ несов. 1. см. запереться;
2. разг, (не признаваться) айыбыи мой-
нына алмау, таныу.
ЗАПИСАТЬ сов. 1. что жазыу, жазып
алыу, жазып дойыу; ~ лекцию лекцияны
жазып алыу; 2. кого-что жазып цойыу,
жазыу, киргизиу, ендириу; ~ кого-л.
на приём к врачу биреуди врачтыц дарауы-
на жазыу; ~ что-л. в протокол бир нэрсени
протоколга киргизиу; 3. что, бухг, жазыу,
жазып дойыу; ~ на чей-л. счёт биреудиц
есабына жазып дойыу; ~ в расход шыд-
тасынга жазып дойыу, шыгынга жазыу;
<> ~ речь на плёнку сейлеген сезди плён-
кага жазып алыу; ~ на пластйнку пластин-
кага жазып алыу.
ЗАПИСАТЬСЯ сов. жазылыу, жазылып
дойыу; ~ на приём к врачу врачда дабыл
етилиуге жазылыу; ~ в библиотеку китап-
ханага жазылыу; в кружок кружокда
жазылыу; ~ добровольцем ез еркинше
жазылыу, ыдтыярлы датарына жазылыу.
ЗАПЙСКЦА ж. I. записка, жазган хат,
жазылган кишкене дагаз; 2. офиц. хат,
дагаз; служебная ~а хызмет хаты; доклад-
ная ~а баянлама хат, докладлыд хат;
3. мн. запйски (тетрадь с записями)
запискалар, жазбалар; читать лекции по
~ам жазбалар бойынша лекция оцыу;
4. мн. запйски (дневник, воспоминания)
кунделик, естеликлер, жазбалар; путевые
~и жол жазбалары; 5. мн. запйски (назва-
ние научных журналов) илимий хатлар,
илимий жазбалар.
ЗАПИСНЦОЙ I прил. жазыуга арналган,
жазыу ушын; ~ая книжка жазыу Fa ар нал-
ган дэптер.
ЗАПИСНОЙ II прил. разг, (завзятый,
рьяный) барып турган, думарлы, душтар-
лы, зор; ~ игрок кумарлы ойыншы.
ЗАПИСЫВАТЬ несов. см. записать.
ЗАПИСЫВАТЬСЯ несов. см. записаться.
ЗАПИСЦЬ ж. 1. (действие) жазыу, жазып
алыу; ~ь народных сказок халыд ертекле-
рин жазып алыу; ~ь на пластйнку
пластинкага жазыу; 2. мн. записи жазба-
17*
ЗАП
— 260 —
лар, жазылган; тетрадь с ~ями жазылган
дэптер; 3. уст. (документ) цужжет, хат;
дарственная ~ ь естелик хат, сыйлыц хат.
ЗАПЙТЬ I сов. что, чем цосып ишиу,
изинен ишиу, изинен ишип жибериу,
ишип цойыу, артынан ишиу; ~ лекарство
водой дэрини суу цосып ишиу, дэринин.
изинен суу ишиу.
ЗАПЙТЬ II сов. разг, (запьянствовать)
арак ише баслау, арацты кеп ише баслау.
ЗАПИХАТЬ сов. что, разг, тыгыу, ты-
гып койыу, тыгып таслау; ~ бумаги в стол
цагазларды стол га тыгып цойыу-
ЗАПЙХИВАТЬ несов. см. запихать и за-
пихнуть.
ЗАПИХНУТЬ сов. и однокр. что, разг.
тыгып жибериу, ийтерип жибериу, тыгып
койыу.
ЗАПИЩАТЬ сов. шырылдай баслау,
шыйкылдай баслау, ызылдай баслау, шыр-
лай баслау.
ЗАПЛАКАННЫ || Й прил. жылаган бел-
гиси бар, келли, жаслы; ~е глаза жылаган
белгиси бар кезлер.
ЗАПЛАКАТЬ сов. жылай баслау, жылау.
ЗАПЛАНИРОВАТЬ сов. что планлау,
планластырыу; ~ строительство новых
предприятий таза кэрханалар цурылысын
планластырыу.
ЗАПЛАТ||А ж. жамау, жамаулыц; весь
в /-ах жамау-жамау, барлыц жери жамау;
наложить ~у жамау басыу, жамау салыу.
ЗАПЛАТАТЬ сов. что, прост, жамау,
жвмау басыу, жамау салыу; ~ рубаху
кейлегин жамау.
ЗАПЛЦАТЙТЬ сов. 1. что и без доп.
телеу, телеп цутылыу, етеу, пул бе-
риу; ~атйть по счёту счёт бойынша пул
телеу; ~атйть за квартиру квартира ушын
хады телеу; 2. за что, перен. (пожертво-
вать, отплатить чем-л.) пида етиу, жан
бериу, цурбан етиу; ~атйть жйзнью за
что-л. бир нэрсе ушын жан бериу; ~атйть
услугой за услугу бир-биреуге жэрдем
етиу, бир-биреуге гамхорлыц етиу; ты
мне за это дорого ~атишь мен саган бул
ушын керсетемен.
ЗАПЛЕВАТЬ сое. кого-что, разг, тукириу,
тупириу, тукирип патаслау; ~ пол полды
тукирип патаслау.
ЗАПЛЕСКАТЬ сое. кого-что шашыратыу;
~ пол полга шашыратып тегиу.
ЗАПЛЕСНЕВЕЛЫЙ прил. кегерген, кек
басцан.
ЗАПЛЕСНЕВЕТЬ сов. кегериу, кек ба-
сыу.
ЗАПЛЕСТИ сов. что ериу, ерип цойыу;
~ косу бурымын ериу.
ЗАПЛЕТАТЬ несов- см. заплести.
ЗАПЛЕТА ЦТЬСЯ несов. 1. шалысыу;
ноги ~ются аяцлары шалысады; 2. тутлы-
гыу; у него от волнения язык ~ется х,ау-
лыгыудан оныц тили тутлыгады.
ЗАПЛЕЧНЫЦЙ прил. ийинге салатугын,
арцага асатугын, арцалайтугын; ~й мешок
ийинге салынатугын цапшыц; <> ~х дел
мастер уст. жэллат.
ЗАПЛОМБИРОВАТЬ сов. что 1. (поло-
жить пломбу) пломбалау, пломба салыу;
~ зуб тисин пломбалау; 2. (запечатать
пломбой) пломбалап жабыу; ~ товарный
вагон жук вагонын пломбалап жабыу.
ЗАПЛОМБИРОВЫВАТЬ несов. см. за-
пломбировать.
ЗАПЛУТАТЬСЯ сов. разг, адасыу, жол-
дан айырылыу, жолсыз цалыу.
ЗАПЛЫВ м. спорт, жузйу, жузип
жарысыу.
ЗАПЛЫВАТЬ I несов. см. заплыть I.
ЗАПЛЫВАТЬ II несов. см. заплыть II.
ЗАПЛЫТЬ I сов. жузйу, жузип кетиу,
жузип барыу, жузип шыгыу, аржагына
жузип шыгыу (за что-л.)-, на середину
реки дэрьяныц ортасына жузип барыу;
~ за остров агаудыц аржагына жузип
шыгыу.
ЗАПЛ||ЫТЬП сов. 1. (затечь) ерип агыу;
свеча ~ыла шам ерип ацты; 2. (покрыться
отёками) исиниу, домбыцланыу; <>~ыть
жиром май басыу, семириу.
ЗАПЛЯСАТЬ сов. аяц ойын ойнай бас-
лау, танца ете баслау.
ЗАПНУТЬСЯ сов. тутлыгыу, тутлыгып
цалыу, иркилип цалыу.
ЗАПОВЕДНИК м. заповедник, цорыц
жер, цорыц, цадаган жер.
ЗАПОВЕДНЫЙ прил. цорыц, цорыцтагы;
~ лес цорыц тогай.
ЗАПОВЕДЬ ж. 1. рел. уасият; 2. перен.
нэсийцат.
ЗАПОДАЗРИВАТЬ, ЗАПОДОЗРИВАТЬ
несов. см. заподозрить.
ЗАПОДОЗРИТЬ сов. 1. кого, в чём гуман
ете баслау, шубх,э ете баслау; ~ во лжи
етирик екенлигин серлеу; 2. что гуман-
ланыу, шубх.элениу; ~ обман алдады деп
гуманланыу.
ЗАПОЕМ нареч. разг. 1. изин узбей,
кеп, узликсиз; пить ~ изин узбей арак
ишиу, кеп ишиу, узликсиз ишиу; 2. перен.
узликсиз, х,эр дайым, артыцмаш кеп;
читать ~ узликсиз китап оцыу.
ЗАПОЗДАЛ'ЫЙ прил. кешиккен, кеш
цалган, кешигип берилген; ~ая помощь
кешигип берилген кемек; ~ое развитие
кешигип рауажланыу, кешигип ер жетиу.
ЗАПОЗДАНИЕ с. кешигиу, кеш цалыу;
прийти с большим ~м кеп кешигип ке-
лиу.
ЗАПОЗДАТЬ сов. кешигиу, кеш цалыу,
кешигип цалыу, сон.га цалыу, кейин цалыу;
~ с уплатой кешигип телеу, телеуди
кешиктириу.
ЗАП0ЦЙ м. изин узбей арац ишиу, арац-
хорлыц кесели, арацхор; страдать /—ем
арацхорлыц кеселинен азап шегиу.
ЗАПОЛЗАТЬ сов. ецбеклей баслау,
ермелей баслау, жылжый баслау.
ЗАПОЛЗАТЬ несов. см. заползти.
ЗАПОЛЗТЙ сов. ецбеклеп кириу, ецбек-
леп шыгыу, ермелеп кириу, ермелеп шыгыу.
ЗАПОЛНЕНИЕ с. 1. (наполнение) тол-
тырыу, толыу, толтырылыу; 2. толтырыу,
жазып толтырыу; ~ анкеты анкета тол-
тырыу.
ЗАПОЛНИЦТЬ сов. что 1. толтырыу,
лыцца толтырыу; зрители ~ли зал тамз-
шашылар залды толтырды; 2. (вписать)
— 261 —
ЗАП
толтырыу, жазып толтырыу; ~ть анкету
анкетаны толтырыу.
ЗА ПОЛИ И ЦТ ЬСЯ сов. толыу, толтыры-
лыу, лыцца толыу; площадь ~лась наро-
дом-майдан халыцца толды.
ЗА ПОЛНОЧЬ нареч. разг, ярым ацшам
еткенде, ярым ацшамнан кейин; далеко ~
ярым акшамнан кеп соц; мы засиделись ~
биз ярым ацшамнан соц ком отырыппыз.
ЗАПОЛНЯТЬ несов. см. заполнить.
ЗАПОЛНЯТЬСЯ несов. см. заполниться.
ЗАПОЛУЧАТЬ несов. см. заполучить.
ЗАПОЛУЧЙТЬ сов. кого-что, разг, алыу,
алып койыу, долга тусирип алыу.
ЗАПОЛЫХАТЬ сов. разг, жалынлап жа-
на баслау, лаулап жана баслау
ЗАПОЛЯРНЫЙ прил. поляр сызыгы-
нын. аржагындагы, полярдьщ аржагында-
ры; ~ город поляр сызыгынын. аржагын-
дары дала.
ЗАПОМИНАНИЕ с. есте тутыу, ядта
сацлау, еске алыу, еске тусириу; механиче-
ское ~ мазмунына тусинбей ядта сацлау,
устиртин ядта сацлау.
ЗАПОМИНАТЬ несов. см. запомнить.
ЗАПОМИНАТЬСЯ несов. см. запомниться.
ЗАПОМНИ ЦТЬ сов. кого-что есте сацлау,
есте сацлап калыу, есте тутыу, ядта цал-
дырыу, умытпау, ядлап алыу; ~ть стихи
наизусть цосыцты ядлап алыу; я навсегда
~л этого человека мен бул адамды барлыц
уадытта ядымда сацладым.
ЗА ПОМНИ ЦТ ЬСЯ сов. кому есте ца-
лыу, еске тусириу, еске тусиу, есте сац-
лау, ядта болыу, умытылмау; мне~лись
эти стихи бул цосыцлар мениц ядыма тусти.
ЗАПОНКА ж. запонка.
ЗАПОР I м. 1. (действие) цулыплау,
беклеу, илиу; 2. тэмби, илгиш, цулып;
дверь без ~а беклеусиз есик; дверь на ~е
бекитиули есик, илинген есик.
ЗАПОР II м. мед. иш цатыу, цаталау,
иш журмей цалыу, иш етпей цалыу,
тезек туйилиу.
ЗАПОРОТЬ I сов. кого, разг, (засечь до
смерти) сабап елтириу, елгенше урыу,
урып-урып елтириу, шыбыц пенен елгенше
урыу, шыбыцлап елтириу.
ЗАПОРОТЬ II сов. прост. 1. кого-что
(чем-л. острым) шаншып елтириу, жарып
елтириу, туйреп елтириу; 2. что (испор-
тить) бузыу, бузып алыу; ~ деталь де-
тальды бузып алыу.
ЗАПОРОШЙЦТЬ I сов. 1. кого-что, безл.
себелеп басыу, цырпацлап жабыу, цырпац
басыу; дорогу ~ло снегом жолды цырпац
цар басты; 2. что, разг, (засорить) бир
зат тусириу, серпип жибериу, сеуип
жибериу; ~ть глаза кезге серпип жибе-
риу.
ЗАПОРОШЙЦТЬ II сов. (начать поро-
шить) себелеп жауа баслау, цырпацлап
жауа баслау; ~л снежбк цар цырпацлап
жауа баслады.
ЗАПОТЕВШИЙ 1. прич. от запотеть;
2. прил. см. запотелый.
ЗАПОТЕЛ ЦЫЙ прил. разг, терлеген,
х.ьл болган, пу^ басцан; ~ое окно терлеген
эйнек.
ЗАПОТЁЦТЬ сов. разг, терлеу, целлеииу;
окно ~ло эйнек терледи.
ЗАПРАВЙЛА м. разг. басцары^шы,
басшы, бас болыушы, агалыц етиуши
адам.
ЗАПРАВИТЬ сов. что 1. тыгыу, салыу,
сугыу; ~ брюки в сапоги шалбардыц бала-
гын етиктиц цонышына тыгыу; 2. чем цосыу,
цатыу; ~ суп кислым молоком жармага
цатыц цатыу; 3. чем и без доп. цуйыу,
таярлау, толтырыу; ~ машину бензином
машинага бензин цуйыу.
ЗАПРАВИТЬСЯ сов- 1. (горючим) цуйы-
лыу, толтырылыу, иске таяр болыу; 2.
прост, (наесться) тамацланыу, ауцатланып
алыу; хорошо ~ на дорогу сапарга шыгар-
да жацсы ауцатланыу.
ЗАПРАВКА ж. 1. (действие) цуйыу,
толтырыу; ~ машины горючим машинага
май цуйыу; 2. (приправа) ас 'цатыц.
ЗАПРАВЛЯТЬ несов. 1. см. заправить;
2. разг, (верховодить) басшы болыу, бас
болыу, басцарыу.
ЗАПРАВЛЯТЬСЯ несов. см. заправиться.
ЗАПРАВОЧНЫЙ прил. май турган, май
цуятугын, май цуйылган; ~ пункт жанар
май дуйып алатугын пункт.
ЗАПРАВСКИЙ прил. разг, дацыйдат,
нац, барып турган; ~ охотник дадыйдат
ан,шы.
ЗАПРАВЩИК м. май дуйыушы.
ЗАПРАВЩИЦА женск. от заправщик.
ЗАПРАШИВАТЬ несов. см. запросить I.
ЗАПРЁТ м. тыйым, цадаган; наложить ~
тыйым салыу; <> находиться под~ом цада-
ган етилген болыу.
ЗАПРЕТИТЕЛЬНЫЙ прил. цадаган
етилген, цадаган етилетугын, тыйым са-
лынган; ~ тариф цадаган етилетугын
тариф.
ЗАПРЕТИ ЦТ Ь сов. что и с неопр. цадаган
етиу, тыйым салыу, рухсат етпеу; ~ть
курение шылым шегиуди цадаган етиу;
врачи ~ли больному вставать аурыудыц
орнынан турыуына врачлар рухсат етпеди.
ЗАПРЕТИЦЫЙ прил. цадаган етилген,
цадаган етилетугын, тыйым салынган;
~ая зона цадаган етилген зона.
ЗАПРЕЩАТЬ несов. см. запретить.
ЗАПРЕЩА ЦТЬСЯ несов. цадаган етилиу,
тыйым салыиыу; посторонним вход ~ется
басца адамларга кириуге болмайды.
ЗАПРЕЩЁН И ЦЕ с. цадаган, цадаган
етиу, цадаган етилиу, тыйыу, тыйым,
тыйым салыу, тоцтатыу; добиться ~я атом-
ного оружия атом цуралларын тоцтатыуга
ерисиу.
ЗАПРЕЩЁННЫЙ 1. прич. от запретить;
2. прил. цадаган етилген, тыйым салынган.
ЗА ПРИМЕТИТЬ сов. кого-что, прост.
керип цалыу, ацлап цалыу, кези тусиу;
~ кого-л. в толпе аламаннын, ишинде биреу-
ди керип цалыу.
ЗАПРИХОДОВАТЬ сов. кого-что, бухг.
приходца жазыу, кириске жазыу.
ЗАПРОДАВАТЬ несов. см. запродать.
ЗАПРОДАЖА ж. алдан сатып цойыу,
куни бурын келисип сатып цойыу; ~ зерна
дэнди куни бурын сатып цойыу.
ЗАП
— 262 —
ЗАПРОДАТЬ сов. кого-что алдан сатыу,
алдан келисип сатып цойыу, бир нэрсени
сатыу ушын шэртлесип цойыу, алдан цол
ушы ацша алыу.
ЗАПРОЕКТИРОВАТЬ сов. что проектлеу,
проект дузиу, проект жасау.
ЗАПРОКИДЫВАТЬ несов. см. запро-
кинуть.
ЗАПРОКИДЫВАТЬСЯ несов. см. запро-
кинуться.
ЗАПРОКИНУТЬ сов. что шалцайтыу,
цайцайтыу; ~ голову басын шалцайтыу.
ЗАПРОКИНУТЬСЯ сов. шалцайыу, цай-
цайыу.
ЗАПРОПАСТИ ЦТ ЬСЯ сов. разг, жога-
лыу, жок болып кетиу, жогалып кетиу,
гайып болыу; где ты ~лся? сен цайда
жогалып кеттиц?
ЗАПРОС м. I. офиц. copay, талап етиу;
сделать ~ copay; послать ~ в учреждение
мэкемеге сорап хат жибериу; 2. арттырып
бахалау, артыц copay; цены без ~а артыц
сорама ган баха, артыц бацаламау; 3. мн.
запросы талап, тилек; культурные ~ы
мэдений талаплар; ~ы школьников мектеп
оцыушыларыныц талаплары.
ЗАПРОСЙТЬ I сов. 1. кого-что, офиц.
copay, сорастырыу, талап етиу; ~ в пись-
менной форме хат арцалы сорастырыу;
~ характеристику из школы мектептен
минезлеме талап етиу; 2. что артыц баца
copay, зыят баца copay; ~ слишком высо-
кую цену шамадан артыц баца copay.
ЗАПРОСЙТЬ II сов. кого, о чём, разг,
(начать просить) талап етиу, copay, сорап
алыу, соратыу, сорастырыу.
ЗАПРОСТО нареч. разг, жай турде,
жолдасларша, цысынбай, ийбенбей, тар-
тынбай; бывать у кого-л. ~ биреудиц алды-
на ийбенбей барыу.
ЗАПРОТЕСТОВАТЬ сов. протест билдире
баслау, наразылыц керсете баслау, цар-
сылыц керсете баслау, царсы шыгыу.
ЗАПРОТОКОЛИРОВАТЬ сов. что про-
токолра жазыу, протокол Fa киргизиу, про-
токол жазыу, протоколластырыу.
ЗАПРУДА ж. 1. (действие) бегеу, бай-
лау; 2. (плотина) бегет, тоскын, иркиниш.
ЗА ПРУДИ ЦТ Ь сов. что 1. бегет басыу,
бегеу, байлау; ~ть реку дэрьяны байлау,
дэрьяны бегеу; 2. перен. разг, (перепол-
нить) толтырыу, лыцца толтырыу; толпа
~ла всю площадь аламан путкил майданды
толтырды.
запружать несов. см. запрудить.
ЗАПРЫГАТЬ сов. секире баслау, ыргый
баслау; ~ от радости цууанганынан секире
баслау.
ЗАПРЯГАТЬ несов. см. запрячь.
ЗАПРЯГАТЬСЯ несов. см. запрячься.
ЗАПРЯЖКА ж. 1. (действие) цосыу,
жегиу; 2. уповозка с лошадьми) ат цосылган
арба.
ЗАПРЯТАТЬ сов. кого-что жасырыу,
жасырып цойыу, жыйнап цойыу, салып
цойыу.
ЗАПРЯТАТЬСЯ сов. жасырыныу, жасы-
рынып турыу.
ЗАПРЯТЫВАТЬ несов. см. запрятать.
ЗАПРЯТЫВАТЬСЯ несов. см. запрятать-
ся.
ЗАПРЯЧЬ сов. кого-что 1. косыу, жегиу;
~ лошадь в телегу атты арбага жегиу;
2. перен. разг, ислеуди тапсырыу, жегиу,
ислетиу; ~ в работу ауыр жумысца жегиу.
ЗАПРЯЧЬСЯ сов. разг, ислеу тапсыры-
лыу, жегилиу, кирисиу; ~ в работу
жумысца кирисиу, иске цосылыу.
ЗАПУГАННЫЙ 1. прич. от запугать;
2. прил. цорцац, уркек, цорцытылган,
тартыншац, жасцаншац; ~ ребёнок жасцан-
шац бала, тартыншац бала.
ЗАПУГАТЬ сов. кого-что, чем цорцытыу,
уркитиу, зерресин алыу, урейин ушырыу.
ЗАПУГИВАНИЕ с. цорцытыу, уркитиу,
зэрресин ушырыу, урейин ушырыу.
ЗАПУГИВАТЬ несов. см. запугать.
ЗАПУСК м. ушырып жибериу, ушырыу;
~ искусственного спутника Земли Жердиц
жасалма жолдасын ушырып жибериу.
ЗАПУСКАТЬ I несов. см. запустить I.
ЗАПУСКАТЬ II несов. см. запустить II.
ЗАПУСТЕНИЕ с. тасланыу, цацырау, ца-
раусыз цалыу, ийесиз цалыу, бос цалыу,
булиниу.
ЗАПУСТИТЬ I сов. 1. что, чем, в кого,
во что (бросить) ылацтырыу, таслау, ылац-
тырып жибериу, зыцгытып жибериу;
~ камнем тасты ылацтырып жибериу;
2. что, разг, (привести в действие) жур-
гизиу, жургизип жибериу, ислетиу, хэре-
кетке келтириу; ~ мотор моторды журги-
зиу; 3. что ушырыу, ушырып жибериу; ~
искусственный спутник Земли Жердиц жа-
салма жолдасын ушырып жибериу; 4. что,
разг, (засунуть) тыгыу, салыу, сугыу;
~ руку в карман цолды цалтага тыгыу,
цолды цалтага салыу; 5. что, разг, (вон-
зить) батырыу; ~ когти тырнагын батырыу.
ЗАПУСТИТЬ II сов. что 1. (довести
до упадка) цараусыз цалдырыу, ийеочз
таслау; ~ хозяйство хожалыцты цараусыз
цалдырыу; ~ сад багды цараусыз цал-
дырыу; 2. асцындырыу, асцынтып алыу,
кушейтип алыу, асцынлатып жибериу;
~ болезнь ауырыуды асцынлатып алыу,
ауырыуды асцынлатып жибериу.
ЗАПУТАННОСТЬ ж. шаталганлыц, ша-
тасцанлыц, шийеленискенлик, шубалгаи-
лыц, былыццанлыц.
ЗАПУТАННЫЦЙ 1. прич. от запутать;
2. прил. шатац, шубалган, былыц; ~е
нитки шубалган сабацлар; 3. прил. перен.
шатац, цыйын, шаталган, тусиниксиз; ~й
вопрос шатац мэселе.
ЗАПУТАТЬ сов. 1. что шубалдырыу,
былыцтырыу, шубалтып алыу, шийелен-
дирип жибериу, шатацца салыу; ~ нитки
жипти шубалтып алыу, сабацты шубалды-
рыу; 2. что, перен. (усложнить) шийеле-
нистириу, цыйынлатыу, былыцтырыу, бы-
лыцтырып жибериу; ~ дело исти былыцты-
рыу, исти цыйынлатыу; 3. кого-что, перен.
разг, (замешать, вовлечь) цатнастырыу,
араластырыу, цосыу.
ЗАПУТАЦТЬСЯ сов. 1. шубалысыу, шаты-
лыу, былыгыу, шатасыу, оралыу, былга-
сып цалыу, шатасып цалыу; волосы ~лись
— 263 —
ЗАР
шашлары шубалысты; птица ~лась в силке
цус торта оралды; 2. перен. шийеленисиу,
цыйынласыу, цыйын га айланыу, былыгыу,
шатасыу; дело ~лось ис цыйынласты;
3. в чём и без доп., перен. разг, цыйын аух,ал-
та тусиу; ~ться в долгах царызга батыу;
4. перен. разг, (в речи, мыслях и т. п.) жа-
цылыу, шатасыу, былгастырыу, алжасыу;
5. в чём и без доп., разг, (заблудиться)
адасыу; ~ться в лесных тропйнках тогайдыц
соцпац жолларында адасыу.
ЗАПУТЫВАТЬ несов. см. запутать.
ЗАПУТЫВАТЬСЯ несов. см. запутаться.
ЗАПУХАТЬ несов. см. запухнуть.
ЗАПУХНУТЬ сов. разг, иску, кебиу.
ЗАПУЩЕННЫ || Й 1. прич. от запустить
II; 2. прил. (находящийся в упадке) царау-
сыз цалдырылган, ийесиз цалдырылган;
~й дом цараусыз цалдырылган жай;
3. прил. царалмай жатцан; ~е дела
царалмай жатцан ислер; 4. прил. (о болез-
ни) асцынган, асцынып кеткен, етлесип
кеткен, генерген; ~й бронхит асцынып
кеткен бронхит.
ЗА ПЫЛА ЦТ Ь сов. 1. (загореться) алыса
баслау, лаулап жана баслау, жалынлап
жана баслау; костёр ~л от лаулап жана
баслады; 2. перен. (покраснеть) цызарыу,
цып-цызыл болыу; его лицо ~ло от гнева
ашыуланганнан оныц бети цызарды.
ЗАПЫЛЙТЬ I сов. что шацлатыу, шац
бастырыу, тозац бастырыу, шацгытыу;
~ ботинки ботинканы шац бастырыу.
ЗАПЫЛЙТЬ II сов. (начать пылить)
шацлана баслау, шацгыта баслау.
ЗАПЫЛЙЦТЬСЯ сов. шац басыу, шац
басылыу, шадланыу, тозац басыу, тозац-
• ланыу; одежда ~лась кийимди шац басты,
кийимди тозац басты.
ЗАПЫХАТЬСЯ сов. разг, ентигиу, деми-
гиу; ~ от бега жууырып ентигиу, жууыр-
ганнан ентигиу.
ЗАПЫХТЕТЬ сов. разг, ауыр дем ала
баслау, ентигип дем ала баслау, демигип
цалыу.
ЗАПЯСТЬЕ с. билек, билезик.
ЗАПЯТАЯ Ж. уТИр.
ЗАПЯТНАТЬ сов. кого-что 1. (покрыть
пятнами) дац салыу, дагаллау, патаслау,
дагал тамызыу; 2. перен. масцаралау,
былгау, атына сез келтириу.
ЗАРАБАТЫВАТЬ несов. см. заработать I.
ЗАРАБАТЫВАТЬСЯ несов. см. зарабо-
таться.
ЗАРАБОТАТЬ I сов. что и без доп. ислеп
алыу, ислеп табыу.
ЗАРАБОТАТЬ II сов. (начать работать)
ислей баслау, ислеу; машина снова ~ла
машина тагы ислей баслады.
ЗАРАБОТАТЬСЯ сов. разг. 1. (устать
от работы) ислеп х,арыу, ислеп шаршау;
2. (увлечься работой) кеп ислеу, тынбай
ислеу, иске цызыгыу, иске цуныгыу; ~ до
полуночи ярым ацшамга шекем ислеу.
ЗАРАБОТНЦЫЙ прил.-. ~ая плата
айлыц, мийнет х,ацы.
ЗАРАБОТНОЕ м. 1. мийнет х,ацы, ис
х,ацы, айлыц; годовой ~ок жыллыц мийнет
цацы; 2. мн. заработки уст. талап ислеу,
жалланба жумыс; пойтй на~ки талап излеп
басца жацца кетиу.
ЗАРАВНИВАТЬ несов. см. заровнять.
ЗАРАВНИВАТЬСЯ несов. см. заровнять-
ся.
ЗАРАЖАТЬ несов. см. заразить.
ЗАРАЖАТЬСЯ несов. см. заразиться.
ЗАРАЖЕНИЕ с. жугыу, жуцтырыу, зэдер-
лениу, бузылыу; ~ крови цанныц зэдер-
лениуи.
ЗАРАЗА ж. жуцпа ауырыу, жуцпалы
ауырыу, жугатугын ауырыу.
ЗАРАЗИТЕЛЬНО нареч. тэсирли, тэсир
еткиш; ~ смеяться тэсирли кулиу.
ЗАРАЗИТЕЛЬНОСТЬ ж. 1. жуццышлыц,
жуцпалылыц; 2. перен. тэсирлилик, тэсир
еткишлик.
ЗАРАЗЙТЕЛЬН ЦЫЙ прил. 1. жуццыш,
жуцпалы; ~ая болезнь жуцпалы кесел;
2. перен. тэсирли, тэсир етиуши; ~ый смех
тэсирли кулки.
ЗАРАЗЙЦТЬ сов. кого, чем 1. жуц-
тырыу, жугыу; ~ть кого-л. гриппом грипп
кеселин жуцтырыу; 2. перен. тэсир ети^,
езине ертиу, езине тартыу, дайран етиу;
он ~л всех своим весельем ол езиниц кеуил
хошлыгы менен дэммени езине тартты.
ЗАРАЗИТЬСЯ сов. чем I. жуцтырып алыу,
жуцтырыу; ~ гриппом грипп жуцтырып
алыу; 2. перен. тэсирлениу, ериу; ~ весель-
ем шадлыцца ериу, шадлыц пенен тэсир-
лениу.
ЗАРАЗНЫ || И прил. 1. жуццыш, жуцпа-
лы; ~е болезни жуцпалы ауырыулар; ~й
больной жуцпалы ауырыуы бар адам, жуцпа
ауырыулы адам; 2. в знач. сущ. м. зараз-
ный и ж. заразная жуцпалы ауырыулы
адам.
ЗАРАНЕЕ нареч. алдын ала, кун бурын,
кун бурыннан, илгери, эуел бастан, ерте-
ден; решйть~ алдын ала шешиу; с ~ об-
думанным намерением алдынан ойланыл-
ган нийет пенен.
ЗАРАПОРТОВАТЬСЯ сов. разг, мылжыц
сез сейлеу, бос сез сейлеу, былгастырыу,
шатасып кетиу, жацылысыу, сезинде жа-
цылыс сейлеу, етирик сейлеу.
ЗАРАСТАТЬ несов. см. зарасти.
ЗАРЦАСТЙ сов. 1. чем и без доп. (покрыть-
ся растительностью) шеп басыу, шеп
басып кетиу, есип кетиу; тропйнка ~осла
соцпацты шеп басып кеткен; сад ~6с тра-
вой багды шеп басып кетти; 2. чем и без доп.
жун басыу (шерстью)', сацал басыу (боро-
дой); шаш басыу (волосами); ~астй бородой
сацал басыу; 3. разг, (зарубцеваться) жазы-
лыу, питиу; рана ~осла жара жазылды,
жара питти.
ЗАРВАТЬСЯ сов. разг, цэдден зыят кетиу,
хэдден асыу, х,эдден артыц ис етиу, шама-
дан тыс кетиу.
ЗАРДЁЦТЬСЯ сов. цызарыу, цызарып
кетиу; его лицо ~лось оныц бети цызарып
кетти.
ЗАРЕВЁЦТЬ сов. I. бацыра баслау, екире
баслау, гууилдей баслау; зверь ~л х,айуан
бацырып жиберди; 2. разг, (громко запла-
кать) дауыс шыгарып жылау, екирип
жылау, бацырып жылау.
ЗАР
— 264 —
ЗАРЕВО с. цызыл, сэуле, тан цызылы, кы-
зыл лык; ~ пожара ерт жалыныныц сэулеси,
ерттиц сэулеси; ~ заката кун ниц цызылы.
ЗАРЕГИСТРИРОВАТЬ сов. кого-что
жазыу, жаздырыу, тиркеу, есапка алыу,
хатлау, хатлатыу; ~ брак некени жазды-
рыу, некени хатлатыу.
ЗАРЕГИСТРИРОВАТЬСЯ сов. жазылыу,
тиркелиу, есапка алыныу, есаптан етиу,
хатланыу; ~ у секретаря секретарь ар калы
есаптан етиу.
ЗАРЕЗ м. разг, беле, машацат, азап;
для меня это ~ бул маган бир бэле, бул
мениц ушын бир машацат жагдай;<> до~у
кутэ, артыцмаш, жудэ керек, зэриу, цэжет.
ЗАРЕЗАЦТЬ сов. кого 1. чем сойыу,
бауызлау, шалыу, пышацла^, пышацлап
елтириу, кесиу; ~ть ягнёнка цозыны сойыу;
2. прост, жеу, шайнау, жарыу, тартыу;
волк ~л овцу дасдыр цойды жарып кетти;
< без ножа~ть цыйын жагдайга тусириу,
улкен зыян келтириу.
ЗАРЕЗАТЬСЯ сов. разг, езин-ези бауыз-
лау, езин-ези пышацлау, езине-ези пышац
урыу.
ЗАРЕКАЦТЬСЯ несов. разг, тоба етиу,
сез бериу, уэде етиу, уаз кешиу; ~ться
курить шылым шекпеуге сез бериу; не
~йся! ауыз ашпа!, тил цатпа!
ЗАРЕКОМЕНДОВАТ ь сов.: ~ себя езин
керсетиу, танытыу; ~ себя с хорошей сто-
роны езин жацсы жагынан керсетиу.
ЗАРЕКОМЕНДОВЫВАТЬ несов. см. за-
рекомендовать.
ЗАРЁЧНЦЫЙ прил. дэрьяныц аржагын-
дагы, дэрьяныц ар жаты; ~ая сторона
дэрьяныц арты жак бети.
ЗАРЕЧЬЕ с. аржак, дэрьяныц аржаты,
дэрьяныц арты тэрепи.
ЗАРЕЧЬСЯ сов. см. зарекаться.
ЗАРЖАВ Е ЦТ Ь сов. тотыгыу, тот басыу,
зэц басыу, зэц басып цалыу, тотыгып
цалыу, тот басып цалыу; нож ~л пышац
тотыццан.
ЗАРЖАВЛЕННЦЫЙ прил- тот басцан,
зэц басцаи; ~ая бритва тот басцан пэки.
ЗАРЖАЦТЬ сов. 1. киснеу, кисней баслау;
лошадь ~ла ат киснеди; 2. перен. разг,
(захохотать) уацацалап кулиу, ишек
силеси цатып кулиу.
ЗАРИСОВАТЬ сов. кого-что суурет салыу;
~ что-л. с натуры бир заттыц керинисине
царап сууретин салыу, турпатына царап
сууретин алыу.
ЗАРИСОВКЦА ж. 1. (действие) сууретин
алыу, сууретин салыу; 2. (рисунок) суурет,
салынган суурет; делать ~и суурет салыу.
ЗАРИСОВЫВАТЬ несов. см. зарисовать.
ЗАРИТЬСЯ несов. на кого-что, прост.
иши куйип цара^, цызганып царау, цуштар
болыу.
ЗАРНЙцА ж. жылдырымныц жацтысы,
жалт еткен Сеуле, узацта жалтылдаган
жылдырым сэулеси, шацмац оты, жасыл.
ЗАРОБЕТЬ сов. разг- цорца баслау, сес-
кениу, тартыныу, жасцаиыу, тартын-
шацлыц етиу, журексинбеу.
ЗАРОВНЯТЬ сов. что тегислеу, тецлеу,
тецлестири^, кемип тегислеу.
ЗАРОВНЯТЬСЯ сов. тегислениу, тец-
лениу, тецлесиу, кемилип тегислениу.
ЗАРОДЙТЬ сов. что пайда етиу, деретиу,
туугызыу; ~ надежду умитлендириу; ~
подозрение гуман пайда етиу, шубе тууды-
рыу.
ЗАРОДЙЦТЬСЯ сов. пайда болыу, дереу,
жузеге шыгыу; у меня ~лась новая идея
менде жаца бир идея пайда болды.
ЗАРОДЫШ м. 1. биол. туцым, урыц,
зародыш; 2. перен. басланган уацыт, басы,
эуел басы; подавить что-л. в ~е бир затты
басланган уацтында жоц етиу.
ЗАРОДЫШ ЕВЫ ЦЙ прил. биол. туцым,
урыц; ~е клетки туцым клеткалары.
ЗАРОЖДАТЬ несов. см. зародить.
ЗАРОЖДАТЬСЯ несов. см. зародиться.
ЗАРОЖДЕНИЕ с. 1. тууыу, тууылыу,
дуньяга келиу, жасай баслау, жаралыу;
2. перен. дереу, деретилиу, пайда болыу,
жаратылыу, жузеге шыгыу; ~ идеи бир
идеяныц пайда болыуы.
ЗАРОК м. тоба етиу, серт цылыу, сез
бериу, уеде етиу, ант етиу; дать ~ не пить
ишпеуге сез бериу.
ЗАРОКОТАТЬ сов. гууилдей баслау,
гурилдей баслау, дурилдей баслау, тар-
сылдай баслау, гурсилдей баслау.
ЗАРОНИТЬ сов. что 1. (уронить) туси-
риу, тусирип жибериу; ~ искру 1) шок
тусирип алыу, цоз тусирип алыу; 2) перен.
цыял туудырыу, журекте жалын пайда
етиу; 2. перен. деретиу, туудырыу, пайда
етиу; ~ сомнение гуман туудырыу.
ЗАРОСЛЦЬ 3 чс. цалыц есимлик, цопалыцг
тогайлык, агашлык; ~и тростника цалыц
цамыслыц, калыц камыс тогайы.
ЗАРПЛАТА ж. (заработная плата)
айлыц, мийнет цацы, жумыс цацы, ис
хацы.
ЗАРУБАТЬ несов. см. зарубить.
ЗАРУ БЁЖН ЦЫЙ прил. сырт ел, шет ел;
~ая пресса сырт ел баспа сези.
ЗАРУБЙТЬ сов. 1. кого-что (убить)
шауып елтириу; 2. что (сделать зарубку)
гертиклеу, гертик салыу; 3. что, горн.
шабыу, шауып ашыу, тесиу, геулеу, геулеп
ашыу; <> ~ себе на носу естен шыцпастай
етип ядта сацлау (соотв. цулагыца алтын
сыр га).
ЗАРУБКА ж. 1. (отметка) гертик, белги;
~ на дереве агаштагы гертик; 2. горн, ша-
быу, шауып ашыу, тесиу, геулеу, геулеп
ашыу; ~ угля кемир геулеу.
ЗАРУБЦЕВАЦТЬСЯ сов. питиу, тыртыц
болып питиу; рана ~лась жара тыртыц
болып питти.
ЗАРУБЦОВЫВАТЬСЯ несов. см. заруб-
цеваться.
ЗАРУГАЦТЬ I сов. кого-что, разг, (выбра-
нить, изругать) урсыу, кейиу, сегиу,
урсып таслау, кейип таслау, сегип тас-
лау; а тебя дома не ~ют? саган уйиц кейип
тасламай ма?
ЗАРУГАТЬ II сов. разг, (начать ругать)
урса басла^, cere баслау, кейий баслау.
ЗАРУГАТЬСЯ сов. разг, сегине баслау,
кейий баслау, урыса баслау.
ЗАРУМЯНИВАТЬ несов. см. зарумянить.
— 265 —
ЗАС
ЗАРУМЯНИВАТЬСЯ несов. см. зару-
мяниться.
ЗАРУМЯНИЦТБ сов. что цызартыу;
мороз ~л щёки аяз бетти цызартты.
ЗАРУМЯНИЦТЬСЯ сов. 1. цызарыу,
цызгылт тартыу; лицо от мороза ~лось
аяздан бети цызарды; 2. цызарып писиу,
цызарып писе баслау; пироги ~лись пи-
роглар цызарып писти; яблоки ~лись ал-
малар цызарып писе баслады.
ЗАРУЧА1 ЬСЯ несов. см. заручиться.
ЗАРУЧЙТЬСЯ сов. чем алдын алыу,
исениу, инаныу, уэдесин алыу, сез алыу,
разылыгын алыу; ~ чьим-л. согласием
биреудиц разылыгын алдан алыу; ~ чьей-л.
поддержкой биреудиц кемегине исениу,
биреудиц суйеуине исениу.
ЗАРЫВАТЬ несов. см. зарыть.
ЗАРЫВАТЬСЯ I несов. см. зарыться.
ЗАРЫВАТЬСЯ II несов. см. зарваться.
ЗАРЫДАТЬ сов. ецкилдеп жылай баслау,
зарлап жылай баслау, бозлап жылай
баслау, бацырып жылай баслау.
ЗАРЫТЬ сов. кого-что кемип таслау,
кемиу; ~ что-л. в землю бир нарсени
жерге кемиу; <> ~ талант талантын жер
<; менен жексен етиу, талантын жогалтыу.
ЗАРЫТЬСЯ сов. 1. кемилиу, кемилип
цалыу, тыгылыу, тыгылып цалыу, жасы-
рыныу; ~ в сено пишенге кемилип жасы-
рыныу; 2. (спрятать лицо, голову) жасы-
рыу, тыгыу; ~ лицом в подушку дастыцца
басын тыгып жатыу; 3. перен. уцилиу, ога-
да берилиу; ~ в книги бас кетермей китап-
ца уцилиу.
ЗАРЫЧАТЬ сов. ырылдау, ырылдай
баслау, екире баслау, ацыра баслау.
ЗАРЦЯ ж. 1. сэуле, сэцэр, тац, кун
цызылы; утренняя ~я тац сеулеси; вечер-
няя ~я кешки кун цызылы; 2. перен. бас-
лама, басцы, эдепки, дэслепки дэуир; на ~ё
новой жизни жаца турмыс басламасында;
3. (военный сигнал) дабыл; играть зорю
дабыл цагыу;<> ни свет ни ~я жудэ ерте,
тац атар-атпастан; от ~й до ~й тац ат-
цаннан кун батцанша, азаннан кешкеше,
куни-туни.
ЗАРЯБЙЦТЬ сов. булдырай баслау, бул-
дырлана баслау, булдырлап керине баслау,
толцынлай баслау, жыбырлай баслау;
у меня ~ло в глазах мениц кез алдым бул-
дырлай баслады.
ЗАРЯД м. 1. воен, заряд, оцланган од,
тайын од; разрывной ~ жарылгыш од;
холостой ~ тек дэри салынган од; подрыв-
ной ~ бузгыш од; 2. физ. заряд; электри-
ческий ~ электр заряды.
ЗАРЯДЙТЬ I сов. что 1. оцлау, оцлап
цойыу; ~ винтовку мылтыцты оцлау;
2. физ. заряд бери}!, зарядлау; ~ батарею
батареяны зарядлау; 3. (приготовить
к действию) таярлап цойыу, тайынлап
цойыу, тацлап цойыу; ~ фотоаппарат
фотоаппарат™ суурет алыуга таярлап
цойыу.
ЗАРЯДИ ЦТ Ы1 сов. разг. 1. что и снеопр.
бир нэрсени цайталау, тэкрарлау; он
~л бдно и то же бир айтцанын цайталап
айта берди; 2. узбестен жауыу, тынбастан
жауыу, цуйып жауыу; дождь ~л жауыи
тынбастан жауды.
ЗАРЯДКА ж. 1. (действие) оцлау, оц
салыу; ~ ружья мылтыцты оцлау; ~ акку-
мулятора аккумуляторды зарядлау; 2.
спорт, зарядка; утренняя ~ азангы за-
рядка.
ЗАРЯДНЫЙ прил. воен, заряд..., оц
~ ящик оц цутысы.
ЗАРЯЖАТЬ несов. см. зарядить I.
ЗАРЙЖЕННЦЫЙ 1. прич. от зарядйть I;
2. прил. оцланган, цурылган; ~ое ружьё
оцланган мылтыц.
ЗАСАДЦА ж. буццы, засада; устроить ~у
буццы жасау, буццы таслау; выставить ~у
буццыга цойыу.
ЗАСАДЙТЬ сов. 1. что, чем егиу, тигиу,
отыргызыу; ~ грядку цветами царыцца
гуллер егиу; 2. кого, разг, отыргызыу; ~ за
работу жумыс ислеуге отыргызыу; 3. кого-
-что, разг, (посадить в тюрьму) тутцын
етиу, цамау, цамацца отыргызыу, турмеге
салыу; 4. что, разг, (глубоко воткнуть)
цадап цойыу, киргизип цойыу.
ЗАСАЖИВАТЬ несов. см. засадйть.
ЗАСАЛЕННЫЙ 1. прич. от засалить;
2. прил. майланган, май тийген, майга
боялган, кирленген, майга былганган;
~ рукав майланган жец.
ЗАСАЛИВАТЬ I несов. см. засалить.
ЗАСАЛИВАТЬ II несов. см. засолить.
ЗАСАЛИВАТЬСЯ I несов. см. засалиться.
ЗАСАЛИВАТЬСЯ II несов. см. засолить-
ся.
ЗАСАЛИТЬ сов. что, разг, майлау, май
тийгизип алыу, майга былгап ыласлау.
ЗА САЛ И ЦТ ЬСЯ сов. разг, майланыу,
майга боялыу, майга былганыу, май тийип
ыласланыу; рукава ~лись жен майланды.
ЗАСАРИВАТЬ несов. см. засорить.
ЗАСАРИВАТЬСЯ несов. см. засориться.
ЗАСАСЫВАТЬ несов. см. засосать I.
ЗАСАХАРЕНН [[ЫЙ 1. прич. от заса-
харить; 2. прил. цант косылган, цантлан-
ган, цантца айланган, цант белип шыга-
ратугын; ~ые фрукты цант цосылган
мийуе.
ЗАСАХАРИВАТЬ несов. см. засахарить.
ЗАСАХАРИВАТЬСЯ несов. см. засаха-
риться.
ЗАСАХАРИТЬ сов. что цантлау, цант
цосыу; ~ фрукты мийуелерге цант цосыу.
ЗАСАХАРИ ЦТ ЬСЯ сов. цантланыу, цант-
ца айланыу, цант белип шыгарыу; мёд
~лся пал цантца айланды.
ЗАСВЕРКА ||ТЬ сов. жарцылдай баслау,
жарцырап кетиу, жылтылдай баслау, жыл-
тырау, жылтырай баслау, жылт етиу,
жайнай баслау, жайнап кетиу; звёзды ~ли
жулдызлар жылтылдай баслады; глаза
~ли кезлери жайнай баслады.
ЗАСВЕТИТЬ I сов. что (зажечь) жацтыр-
тыу, жацтылау, жандырыу, жагыу.
ЗАСВЕТИТЬ II сов. что, фото жацты
тусириу, жацты тусирип бузыу; ~ плёнку
плёнкага жацты тусирип бузыу.
ЗАСВЕТИТЬ III сов. (начать светить)
жацтырта баслау, жага баслау, жагыу,
жацты етиу.
ЗАС
- 266 —
ЗАСВЕТИТЬСЯ I сов. фото жацты
тусип бузылыу.
ЗАСВЕТИЦТЬСЯ II сов. 1. (зажечься)
жаныу, жацтыланыу; ~лись огнй отлар
жанды; 2. перен. (заблестеть) жалтырау,
жалтылдау, жылтырау, жайнау; глаза
~лись радостью цууанганнан кезлери
жайнап кетти.
ЗАСВЕТЛО нареч. жацты барда, жацты
уацытта, жацтыда, царацгы туспей, ца-
рацгы туспестен бурын; мы отправились
в дорогу ~ биз царацгы туспестен бурын
жолга шыцтыц.
ЗАСВЕЧИВАТЬ несов. см. засветить II.
ЗАСВЕЧИВАТЬСЯ несов. см. засветиться I.
ЗАСВИДЁТЕЛ ЬСТВОВА ||ТЬ сов- что 1.
(удостоверить, подтвердить) тастыйыц-
лау, тастыйыц етиу, дурыслау; этот факт
~н всеми бул факт цэммелер тэрепинен
дурысланган; 2. (заверить подлинность
чего-л.) тастыйыцлау, дурыслау, бекитиу;
~ть подпись цолын дурыслау; ~ть своё
почтение уст. езиниц кур метлеу ин бил-
дириу.
ЗАСВИСТАТЬ сов. разг. см. засвистеть.
ЗАСВИСТЕТЬ сов. ысцыра баслау, ыс-
цырыу.
ЗАСЕВ м. егиу, себиу.
ЗАСЕВАТЬ несов. см. засеять.
ЗАСЕДАНИЕ с. мэжлис, жыйналыс;
открытое ~ ашыц мэжлис; торжественное
~ салтанатлы мэжлис.
ЗАСЕДАТЕЛЬ м. заседатель; народный
~ халыц заседатели.
ЗАСЕДАТЬ несов. мэжлис цурыу, жый-
налыс ашыу, мэжлис етиу, мэжлис ет-
кизиу.
ЗАСЕИВАТЬ несов. см. засеять.
ЗАСЕКАТЬ I несов. см. засечь I.
ЗАСЕКАТЬ II несов. см. засечь II.
ЗАСЕКРЕТИТЬ сов. 1. что жасырын
етиу, цупыяластырыу, цупыя етиу; ~
документы документлерди купыяластырыу;
2. кого-что, разг, жасырын иске белгилеу,
цупыя иске отыргызыу; ~ работника
хызметкерди жасырын иске белгилеу.
ЗАСЕКРЁЧЕННЫЦЙ 1. прич. от засекре-
тить; 2. прил. жасырын, цупыя, цупыялан-
ган; ~е документы цупыяланган документ-
лер; 3. прил. разг, жасырын иске белгилен-
ген, цупыя иске отыргызылган.
ЗАСЕКРЕЧИВАТЬ несов. см. засекре-
тить.
ЗАСЕЛЕНИЕ с. 1. жерлестириу, цоныс-
ластырыу, жерге орналастырыу; ~ новых
земель жаца жерлерге цонысландырыу;
2. адам киргизиу, кеширип экелип орнас-
тырыу, кешип келип орнасыу; ~ дома
жайга адам киргизиу.
ЗАСЕЛЁННОСТЬ ж. отырган елдин. ца-
лыцлыгы, отырган елдин. тыгызлыгы.
ЗАСЕЛЁННЫЙ 1. прич. от заселйть;
2. прил. халыц орнасцан, адам кирген;
~ дом адам кирген жай.
ЗАСЕЛЙТЬ сов. что 1. (населить) халыц
отыргызыу, цонысландырыу, орналасты-
рыу, жайгастырыу, кешип келип цоныу;
~ новые земли жаца жерлерге цоныслан-
дырыу, таза жерлерге кеширип экелип
орналастырыу; 2. (поселиться) кешип ба-
рыу, адам киргизиу, кирип орнасыу,
орналастырыу, жайгастырыу.
ЗАСЕЛИТЬСЯ сов. жерлесиу, орнасыу,
кешип келип орнасыу, цонысланыу.
ЗАСЕЛЯТЬ несов. см. заселйть.
ЗАСЕЛЯТЬСЯ несов. см. заселиться.
ЗАСЕМЕНЙТЬ сов. разг, майдалап атлау,
майда адымлап журиу.
ЗАСЕРЕБРИТЬСЯ сов. гумистей бола
баслау, гумис рецин алыу, гумистей жыл-
тырау.
ЗАСЁЦСТБ сов. разг. 1. за что и с неопр.
отырыу, кирисиу, цуныгыу; ~сть за работу
жумысда кирисиу; ~сть за учение оцыуга
цуныгыу; 2. отырып цалыу, узац уацыт
отырыу, шыцпай отырыу; ~сть дома уйден
шыцпай отырыу; 3. узац отырыу, жасы-
рынып отырыу; ~сть в засаде буццыда
отырыу; 4. (застрять) кирип цалыу, те-
рец кирип цалыу, шыцпай цалыу; пуля ~ла
в ноге оц аяцца кирип цалды; < ~сть
в голове ядта беккем цалыу, мийге сициу;
эта мысль ~ла у него в голове бул ой
оныц басына беккем сицип алды.
ЗАСЁЧКЦА ж. 1. (зарубка) гертик, белги,
тамга; 2. (у лошади) жара (аттыц аясы
шалысцаннан тускен); лошадь с ~ой аягы
жар алы ат.
ЗАСЦЁЧЬ I сов. что 1. (сделать зарубку)
гертпеклеу, гертиу, белги салыу, тамгалау;
2. (зафиксировать) белгилеу, белгилеп
алыу, аныцлау; ядта тутыу (в памяти);
~ёчь время уацытты белгилеу; ~ёчь огне-
вую точку протйвника душпанныц оц ата-
тугын точкасын белгилеп алыу; 3. жара
тусиу, жара салыу (аят шалысып); конь
~ёк ногу ат аягына жара салды.
ЗАСЕЧЬ II сов. кого (до смерти) елгенше
урыу, урып елтириу, сабап елтириу, сабау;
~ розгами шыбыц пенен сабап елтириу.
ЗАСЕЯТЬ сов. что, чем 1. шашыу, сеуип
таслау, егип таслау, егиу, себиу; ~ поле
пшенйцей атызга бийдай егиу; 2. перен.
(усеять) цаплау, басыу, жабыу, тегиу.
ЗАСИДЕТЬ сое. что, разг, (о насекомых,
птицах) патаслау, ыласлау, цонып патас-
лау.
ЗАСИДЕТЬСЯ сов. отырып цалыу, бир
жерде узац отырыу, кеп отырып цалыу;
~ за работой до утра азанга шекем жумыс -
та отырып цалыу; ~ в гостях цонацта
кеп отырып цалыу.
ЗАСЙЖИВАТЬ несов. см. засидеть.
ЗАСИЖИВАТЬСЯ несов. см. засидеться.
ЗАСЙЛЬЕ с. зорлыц, озбырлыц, зулым-
ЛЫЦ, уСТеМЛИК.
ЗАСИНЁЦТЬ сов. 1. (начать синеть)
кегериу, кегерип кериниу; вдалй ~ло
море узацта тециз кегерип керинди; 2. (по-
казаться — о синем) кегерип турыу, кек
болып керине баслау.
ЗАСИНЕТЬСЯ сов. см. засинеть.
ЗАСЙНИВАТЬ несов. см. засинйть.
ЗАСИНЙТЬ сов. что кегертиу, кекке
бояу; артыцмаш кегертип жибериу, кеп
кек салыу (бельё).
ЗАСИЯТЬ сов. 1. жалтырай баслау, жай-
най баслау, жарцырай баслау; 2. перен.
— 267 —
ЗАС
(напр. от удовольствия) жайнау, цууа-
ныу.
заскакать сов. разг, шаба баслау,
жууыра баслау.
ЗАСКАКИВАТЬ несов. см. заскочить.
ЗАСКАНДАЛИТЬ сов. разг. жэнжел
шыгара баслау, жэнжел шыгарыуга кири-
сиу, шатадласа баслау.
ЗАСКВОЗИ ЦТЬ сов. 1. безл. (начать
сквозить) етпе самал есе баслау, самал
келе баслау; 2. (показаться) кериниу,
керине баслау, арадан кериниу; через
густые ветви ~ло голубое нёбо калыц
шацалардыц арасынан кек аспан керине
баслады.
ЗАСКИРДОВАТЬ сов. что гудилеу, гуди
жасау; ~ скошенный хлеб орылган егинди
гудилеу.
ЗАСКОК ж. разг, алжасык, ерсилик,
айнымалылык, турпайылык; у него бывают
~и оныц ерсиликлери болады.
ЗАСКОЛЬЗИ ЦТ Ь сов. сырганай баслау,
жылжый баслау, ыга баслау, ыгыу; лодка
~ла по реке кеме дэрьяда ыга баслады.
ЗАСКОРУЗЛЫ || Й прил. разг, датпарлан-
ран. бурискен, тырысдан; ~е руки датпар-
ланып калган коллар.
ЗАСКОРУЗЦНУТЬ сов. разг, датпарлан-
ыу, дуурау, бурисиу; руки ~ли доллар
цатпарланып далыпты.
ЗАСКОЧЙТЬ сов. разг, женекей кирип
шыгыу, барып кетиу, кирип кетиу.
ЗАСКРЕЖЕТАТЬ сов. чем кышырлата
баслау, кайрай баслау; ~ зубами тисин
цайрай баслау.
ЗАСКРЕСТИ сов. дыра баслау, тырнай
баслау, тырнап тыцырлатыу, тыцырлата
баслау.
ЗАСКРЕЦСТЙСЬ сов. тыцырлата баслау,
кемирип шытырлата баслау; ~блась мышь
тышцан тыцырлата баслады.
ЗАСКРИПЕТЬ сов. чем и без доп. сыцыр-
лай баслау, сыцырлау, цышырлай баслау,
шыйцылдау,.
ЗАСКУЛИТЬ сов. цацсылай баслау,
дацсылау.
ЗАСКУЧАТЬ сов. зериге баслау, сагына
баслау, кергиси келе баслау.
ЗАСЛАТЬ сов. кого-что, разг. 1. (не по
тому адресу) алысца жибериу, алысца
женелтиу; 2. (чтобы разузнать что-л.)
астыртын билиуге жибериу, билдирмей
жибериу; ~ лазутчика жансыз жибериу.
ЗАСЛЕДИТЬ сов. что, разг, из калдырыу,
аяц пенен ыласлау, басып ыласлау, из
цалдырып патаслау, из тусириу, батпацлау;
~ пол полды басып ыласлау.
ЗАСЛЕЗЙЦТЬСЯ сов. жаслана баслау,
жасаурай баслау, кезге жас тола баслау,
жас ага баслау; глаза ~лись кезлерине
жас тола баслады.
ЗАСЛОН м. 1. (преграда) тосцын, тосцын-
лыц; устроить снежный ~ кар цорганын
жасау; 2. воен, заслон (рандайда бир опе-
рацияны токтатып турыу ушын цалдырыл-
сан кишкене зскерий отряд); 3. см. заслонка.
ЗАСЛОНИ ЦТЬ сов. кого-что 1. тасалау,
жабыу, коргау, сацлау, буркеу, цаплау,
царацгы етиу; туча ~ла солнце цара булт
цуясты цаплады; ~ть свет царацгы етиу;
2. перен. (оттеснить, вытеснить) кейинге
цалдырыу, ысырып шыгарыу.
ЗАСЛОНИТЬСЯ сов. чем, от кого-чего
дорганыу, паналаныу, тасаланыу; ~ рукой
от удара урыудан цолы менен дорганыу;
~ от солнца куннен тасаланыу.
ЗАСЛОНКЦА ж. дадпад; закрыть печь
~ой печьтин, дадпагын жабыу.
ЗАСЛОНЯТЬ несов. см. заслонить.
ЗАСЛОНЯТЬСЯ несов. см. заслонить-
ся.
ЗАСЛ У Г [[А ж. хызмет, керсеткен хызмет,
сицген мийнет, сицирген мийнет; большие
~и сицирген кеп мийнетлер;<> по~ам ет-
кен хызметине дарай; наградить по ~ам
еткен хызметине дарай сыйлыдлау; ста-
вить себе в ~у езимнин еткен хызметим
деп есаплау, мийнетим деп есаплау.
ЗАСЛУЖЕННО нареч. хызметине ыла-
йыд, хызметине гери, хызметине мууапыд;
он ~ получил награду ол еткен хызметине
ылайыд награда алды.
ЗАСЛУЖЕННЫЙ 1. прич. от заслужить;
2. прил. (получаемый по заслугам) орынлы,
ылайыд, мунэсип; ~ успех орынлы табыс;
3. прил. (имеющий большие заслуги) мий-
нети сицген, хызмет керсеткен; ~ деятель
науки илимге мийнети сицген хызметкер;
~ артист республики республикага мийне-
ти сицген артист; ~ мастер спорта спортта
хызмет керсеткен мастер.
ЗА СЛУЖИВА ЦТ Ь несов. I. см. заслу-
жить; 2. чего (быть достойным) ылайык
болыу, ылайыклы болыу, турарлык болыу;
эта кнйга ~ет похвалы бул китап мактау-
га ылайык; ~ть доверия исениуге ылайык-
лы болыу.
ЗАСЛУЖИ ЦТ Ь сов. что мунэсип болыу,
ылайык болыу, мууапык болыу, турарлык
болыу, ацлау; ~ть награду наградка ыла-
йыц болыу; ~ть доверие исенимге мунэсип
болыу, исенимге турарлык болыу, исеним
туудырыу; он это ~л 1) ол буны аклады;
2) перен. оган кереги сол еди.
ЗАСЛУШАТЬ сов. кого-что тыцлау, тьщ-
лап алыу, еситиу, дулад салыу; ~ доклад
доклад тьщлау; ~ свидетельские показания
гууалардыц айтып бергенлерин тьщлау.
ЗАСЛУШАТЬСЯ сов. чего и без доп.
ыклас берип тыцлау, кызыгып тыцлау,
берилип тыцлау, кулак койып тыцлау.
ЗАСЛУШИВАТЬ несов. см. заслушать.
ЗАСЛУШИВАТЬСЯ несов. см. заслу-
шаться.
ЗАСЛЫШАТЬ сов. что 1. (услышать)
еситиу; ~ голос дауыс еситиу; 2. разг,
(узнать о ком-чём-л.) еситиу, хабардар
болыу; 3. (почуять) сезиу, туйыу; ~ запах
ийис сезиу.
ЗАСЛЫШАЦТЬСЯ сов. разг, еситилиу;
^лся шум мотора мотордыц сести еситилди.
ЗАСМАЛИВАТЬ несов. см. засмолить.
ЗАСМАТРИВАТЬ несов. во что тигилип
дарау, унилип дарау, ыдласы менен дарау,
дар ап датып далыу, сыгалап дарау; ~ в ок-
на терезелерге уцилип дарау.
ЗАСМАТРИВАТЬСЯ несов. 1. см. засмот-
реться; 2. на кого-что, разг, (смотреть
ЗАС
— 268 —
с завистью) цызыгып царау, кунлеп царау,
дэуесленип царау.
ЗАСМЕЯТЬ сов. кого-что, разг, маскара-
лап кулиу, маскаралау, кулкиге алыу.
ЗАСМЕЯТЬСЯ сов. куле баслау, кулиу,
кулип жибериу.
ЗАСМОЛЙТЬ сов. что (залить смолой)
цара май жагыу, мумлау, смолалау; —
лодку цайыцца дара май жагыу.
ЗАСМОТРЕТЬСЯ сов. на кого-что и без
доп. кез тигип царау, ыцласланып царау,
дарап датып далыу.
ЗАСМУЩАТЬСЯ сов. разг, уялыу, кьтсы-
ныу.
ЗАСНУТЬ сов. 1. уйыцлау, уйдыга кетиу,
уйыдлап далыу; 2. (о рыбе) елиу, дем алмау;
~ вечным сном мэцги уйдыга кетиу,
елиу.
ЗАСНЯТЬ сов. кого-что, разг, сууретке
алыу, сууретин тусириу (фотоаппаратом)-,
кинога^ алыу (киноаппаратом).
ЗАСОВ м. тэнби, гау, илдиргиш, илмек;
запирать на ~ тэнби басыу; задвинуть ~
тэнбини ысырып жабыу.
ЗАСОВЫВАТЬ несов. см. засунуть.
ЗАСОЛ м. 1. (действие) дузлау, дузла-
ныу, дузга салыныу; 2. (качество) дузлы-
лыд; огурцы свежего ~а'жадында дузланган
дыяр.
ЗАСОЛЁНИЕ с. дузлау, дузга салыу;
О ~ почвы топрадтыц шорланыуы, жер-
диц шорланыуы.
ЗАСОЛЙТЬ сое. что дузлау, дузга
салыу; ~ огурцы дыярды дузлау.
ЗАСОЛЙЦТЬСЯ сов. дузланыу, дуз салы-
ныу; огурцы ~лись дыярлар дузланды.
ЗАСОЛКА ж. см. засол 1; ~ мяса етти
дузлау.
ЗАСОПЁТЬ сое. разг, пысылдай баслау,
пырдылдай баслау.
ЗАСОРЕНИЕ с. патасланыу, ыласланыу,
патаслау, толып далыу, тыгылып далыу,
басып кетиу, питип далыу; ~ желудка
мед. иш бузылыу.
ЗАСОРЁННОСТЬ ж. патасланганлык,
патаслык, ыласланганлык, ыласлыц; пи-
тел генлик, тырылып кал ран лык,.
ЗАСОРЕННЦЫЙ 1. прич. от засорить;
2. прил. патас, патасланган, ыласланган,
жарамсыз болган; ~ое зерно патас дэн.
ЗАСОРЙТЬ сов. что патаслау, ыласлау;
питеп таслау, тырып таслау, тыгылыу;
~ умывальник кол жуурышты тырып тас-
лау, кол жуурышты питеп таслау; ~ глаза
кезге шеп тусириу.
ЗАСОРЙТЬСЯ сов. патасланыу, ыласла-
ныу, былраныу; пителип калыу, тырылып
калыу.
ЗАСОРЯТЬ несов. см. засорить.
ЗАСОРЯТЬСЯ несов. см. засориться.
ЗАСОСА ЦТ Ь I сов. кого-что 1. (поглотить)
тартып кетиу, батырыу, жутып кетиу;
болото ~ло лошадь батпадлыд атты тартып
кетти; 2. перен. езине тартып кетиу; его ~ла
среда оны доршап турганлар езине тартты.
ЗАСОСАТЬ II сов. (начать сосать) еме
баслау, емиу, сора баслау, сорыу.
ЗА СбХ ||НУТЬ сов. 1. (высохнуть) датыу,
кебиу; краска ~ла бояу кепти; 2. (о расте-
ниях) дуурау, дуурап далыу, солыу, солып
далыу; цветы ~ли гуллер дуурап далды;
3. перен. прост, (зачахнуть) жудеу, кебиу',
Курыу, азыу.
ЗАСОХШИЙ 1. прич. от засохнуть;
2. прил. куураган, солган, кепкен, наткан;
~ лист куураган жапырак-
ЗАСОЧЙЦТЬСЯ сов. ага баслау, тама
баслау; из пореза ~лась кровь кесилген
жерден дан ага баслады.
ЗАСПАННЫ || Й прил. разг. уйкылы,
уйкысы ашылмаган; ~е глаза уйкылы
кезлер, уйкысы ашылмаган кезлер.
ЗАСПАТЬСЯ сов. разг, уйкылап калыу,
си л еси катып уйкылау, жудэ кеп уйкылау-
ЗАСПЕШЙТЬ сов. асыга баслау, асыгыу,
даулыга баслау, даулыгыу.
ЗАСПИРТОВАТЬ сов. кого-что спирт-
леу, спиртке салыу, спиртке салып дойыу.
ЗАСПИРТОВЫВАТЬ несов. см. заспир-
товать.
ЗАСПОРИТЬ сов. о ком-чём и без доп.
айтыса баслау, ерегисе баслау, таласа
баслау, жонжеллесе баслау.
ЗАСТАВА ж. 1. застава; пограничная ~
шегара заставасы; 2. ист. (при въезде
в город) дэруаза; 3. (сторожевой пункт)
дарауыл, дарауылхана.
ЗАСТАВАТЬ несов. см. застать.
ЗАСТАВИТЬ I сов. кого-что, чем 1. (за-
громоздить) орналастырып дойыу, бэнт
цылыу, толтырып цойыу, толтырыу, уйип
жьшнау; ~ всю комнату мебелью ундин
барлыц ежирелерин мебельлер менен тол-
тырып цойыу; 2. (загородить) жабыу,
бекитиу; ~ дверь шкафом цапыны шкаф
цойып бекитиу.
ЗАСТАВИТЬ II сов. кого-что и с неопр
(принудить) мэжбурлеу, мэжбур етиу,
зорлау, бас ийдириу, буйырып ислетиу,
жегиу; ~ замолчать ундемеуге мэжбур
етиу; ~ кого-л. работать биреуди жумысца
жегиу; не ~ себя ждать езин кутиуге мэж-
бур етпеу, кеш цалмай келиу; не ~ себя
просить бир исти айттырмай-ац ислеу.
ЗАСТАВКА ж. полигр. баслама суурет
(китаптыц басына я х,гр белиминиц басы-
на салынатусын).
ЗАСТАВЛЯТЬ I несов. см. заставить I.
ЗАСТАВЛЯТЬ II несов. см. заставить II.
ЗАСТАИВАТЬСЯ несов- см. застояться.
ЗАСТАРЕЛЫЙ прил. ески, ескирген,
генерген; ~ ревматизм ескирген ревма-
тизм.
ЗАСТАЦТЬ сов. кого-что табыу, устинен
шыгыу, жолыгыу, жолыцтырыу; не ~ть
дома уйинен таппау; я ~л его за работой
мен оны ислеп атырган жеринен таптым;
~ть на месте преступления жинаят ислеп
атырганда устинен шыгыу; война ~ла
его на Украине ол урыс басланганда
Украинада еди.
ЗАСТЁГИВАТЬ несов. см. застегнуть.
ЗАСТЁГИВАЦТЬСЯ несое. 1. см. застег-
нуться; 2. илдирилиу; ворот ~ется на
крючок жага илгиш пенен илдириледи.
ЗАСТЕГНУТЬ сов. что илдириу, илип
койыу, илдирип койыу; ~ пиджак пиджак-
тын илгеклерин илдириу.
— 269 —
ЗАС
ЗАСТЕГНУТЬСЯ сов. илиу, илдириу,
илдирилиу; ~ на все пуговицы барлыд
илгеклерди илиу.
ЗАСТЕЖКА ж. дарсы илгек, илгиш,
илгектиц тесиги; ~ у платья кейлектиц
дарсы илгеклери.
ЗАСТЕКЛЙТЬ сов. что айна дондырыу,
айна салыу, эйнек дондырыу, эйнек
салыу, кез салыу; ~ окна эйнекке кез
салыу.
ЗАСТЕКЛЯТЬ несов. см. застеклить.
ЗАСТЕЛЙТЬ сов. прост. см. за-
стлать 1.
ЗАСТЕНОК м. цамац, цамау; фашист-
ский ~ фашистлердин, цамагы.
ЗАСТЕНЧИВОСТЬ ж. уялшадлыд, тар-
тыншадлыд, ынжыдлыд.
ЗАСТЕНЧИВ ЦЫЙ прил. уялшад, тар-
тыншад, ынжыд; ~ый характер уялшад
минез; ~ая улыбка тартыншад кулки.
ЗАСТИГАТЬ несов. см. застичь и за-
стигнуть.
ЗАСТЙГНУТЬ сов. см. застйчь.
ЗАСТИЛАТЬ несов. см. застлать.
ЗАСТИЛАТЬСЯ несов. см. застлаться.
ЗАСТЙРАНН ЦЫЙ 1. прич. от застирать;
2. прил. жууылып заяланган, жууылып
тозган; ~ое бельё жууылып тозган кийим.
ЗАСТИРАТЬ сов. что, разг. 1. жууыу,
жууып тазалау; ~ пятно на платье кей-
лектин, дагын жууып тазалау; 2. (испор-
тить стиркой) жууып заялау, жууып
тоздырыу.
ЗАСТИРЫВАТЬ несов. см. застирать.
ЗАСТЙЧЬ сов. кого-что устине барып
калыу, устинен шыгыу, тосаттан услау,
абайсызда келип далыу; ~ на месте пре-
ступления жинаят ислеген жеринде усти-
нен шыгып далыу.
ЗАСТЛАЦТЬ сое. 1. что, чем тесеу, тесек
салыу, тесеп цойыу, жаныу, жайып цойыу;
~ть пол ковром полга гилем тесеу; 2. что,
перен. (заволочь) цаплау, басыу, жабыу; ту-
ча ~ла солнце булт кунди цаплады; слёзы
~ли ему глазй кезлерин жас басты.
ЗАСТЛАЦТЬСЯ сов. тесениу, теселиу,
тесек салыныу, дапланыу, басылыу, жабы-
лыу, жайылып дойылыу; нёбо ~лось ды-
мом аспан тутин менен дапланды.
ЗАСТОЙ м. 1. турыу, тоцтау, тоцталыу;
~ в делах истин, тоцталыуы; 2. мед. жур-
меу, турып цалыу; ~ крови цаннын, жур-
меуи.
ЗАСТОЙНЦЫЙ прил. 1. турып цалган,
тоцтап цалган, тоцтаган; ~ ый период
тоцтап цалган дэуир; 2. мед. журмей цал-
ган, тоцтап цалган; ~ая кровь тоцтаган
цан. _ ।
ЗАСТОЯЬНЦЫЙ 1. прил. стол басын-
дагы, стол цасындагы; ~ая беседа стол
басындагы гуррин,; 2. в знач. сущ. ж.
застольная той цосыры, тойда айтылату-
рын цосыц, стол басындары цосыц.
ЗАСТОНАТЬ сов. ыццылдау, ыццылдай
баслау, _ ьщырсыныу, ыцырана баслау.
ЗАСТОПОРИВАТЬ несов. см. застопо-
рить.
ЗАСТОПОРИВАТЬСЯ несов. см. sslcto-
пориться.
ЗАСТОПОРИТЬ сов. что 1. (остановить
ход машины) тоцтатыу, иркиу; 2. перен.
разг. (задержать движение, развитие)
тоцтатып цойыу, иркиу, пасецлетиу.
ЗАСТОПОРИЦТЬСЯ сое. 1. (остановить-
ся — о машине) тоцталыу, тоцтау, иркилиу;
2. перен. разг, (замедлиться) тоцтап ца-
лыу, пасецлесиу, иркилиу; дело ~лось
ис тоцтап цалды.
ЗАСТОЯ ЦТЬСЯ сов- 1. (долго простоять)
узац уацыт турып цалыу, кеп уацыт тоц-
тап цалыу, кеп уацыт цэрекетсиз турыу;
конь ~лся ат узац уацыт турып цалды;
2. (испортиться) зая болыу, бузылыу,
генериу; вода ~лась суу генерди.
ЗАСТРАИВАТЬ несов. см. застроить.
ЗАСТРАИВАТЬСЯ несов. см. застро-
иться.
ЗА СТРАХ НОВ АТ Ь сов. кого-что 1. стра-
хование жасау, дамсызландырыу; ~овать
жизнь емирин страхование жасау; ~овать
имущество мал-мулкин дамсызландырыу;
2. перен. дэуетерсизлендириу, дэуипсиз-
лендириу, дамсызландырыу; никто не
~бван от неприятностей хеш ким шатад-
тан дамсызландырылмаган.
ЗАСТРАХОВАТЬСЯ сов- 1. страхование
жасалыу, езин цамсызландырыу; 2. перен.
(обезопасить себя) езин цэуетерсизленди-
риу, езин цамсызландырыу.
ЗАСТРАХОВЫВАТЬ несов. см. застра-
ховать.
ЗА СТРАХОВЫ ВАТ ЬСЯ несов. см. за-
страховаться.
ЗАСТРАЧИВАТЬ несов. см. застро-
чить I.
ЗАСТРАЩАТЬ сов- кого, прост, цорцытыу,
сескендириу.
ЗАСТРАЩИВАТЬ несов. см. застращать.
ЗАСТРЕВАТЬ несов. см. застрять.
ЗАСТРЕЛИТЬ сов. кого атыу, атып ел-
тириу-
ЗАСТРЕЛЙТЬСЯ сов. езин-ези атыу,
езин-ези атып елтириу, атылыу, атылып
елиу.
ЗАСТРЕЛ ЬЩИК м. баслаушы, баслап
ислеуши, баслап жибериуши.
ЗАСТРЕЛЬЩИЦА женск. от застрель-
щик.
ЗАСТРОИТЬ сов. что дурыу, салыу,
дузиу; ~ окраины города даланыц шетле-
рине жай салыу.
ЗАСТРОЙ ЦТЬСЯ сов. дурылыу, салы-
ныу, дурылысда айналыу; пригороды
лись даланьщ шетлерине жайлар салын-
ды.
ЗАСТРОЙКА ж. дурыу, салыу, дузиу.
ЗАСТРОЙЩИК м. жай салыушы, жай
цурыушы.
ЗАСТРОЙЩИЦА женск. от застройщик.
ЗАСТРОЧЙТЬ I сов. что (на швейной
машине) атлатып тигиу, сатырлатып тигиу,
цайып тигиу.
ЗАСТРОЧЙТЬ II сов. разг. 1. (начать
быстро писать) тез-тез жаза баслау,
шаццан жазыу; 2. (начать стрелять из
пулемёта) тез-тез ата баслау, тез-тез
атыу, шалт атыу, оц жаудыра баслау,
оц жаудырыу.
ЗАС____________________- 270 -____________________
ЗАСТРУИТЬСЯ сов. ара баслау, шубы-
рып агыу, созылып агыу.
ЗАСТРЯЦТЬ сов- 1. илинип цалыу, тире-
лип цалыу, иркилип цалыу, батыу, батып
цалыу, шыта алмай цалыу; колёса ~ли
в грязи дегершик батпацца батып цалды;
кость ~ла в горле суйек тамацта иркилип
цалды; 2. кирип цалыу, иркилип цалыу,
турып цалыу; пуля ~ла в ноге оц аякца
кирип турып цалды; 3. перен. разг, ирки-
лип цалыу, тоцтап цалыу, жатып цалыу;
письмо где-то ~ло хат бир жерде жатып
цалды;<> ~ть в горле тили тырылып цалыу,
айта алмай цалыу.
ЗАСТУДИТЬ сов- кого-что, разг, сууыц
тийгизиу, сууыц алдырыу, аязлатыу; ~
горло тамагына сууыц тийгизиу, тамагын
аязлатыу.
ЗАСТУДИТЬСЯ сов. разг, сууыу, сууыц-
ланыу, сууыцца алдырыу, аяз етиу.
ЗАСТУЖИВАТЬ несов. см. застудить.
ЗАСТУЖИВАТЬСЯ несов. см. застудйть-
ся.
ЗАСТУП м. бел, темир гурек.
ЗАСТУПАТЬ несов. см. заступить.
ЗАСТУПАТЬСЯ несов. см. заступиться.
ЗАСТУПИТЬ сов. разг, гезекли иске
кирисиу, гезекли жумысца келиу; ~ на
пост посттагы жумысца келиу.
ЗАСТУПИТЬСЯ сов. за кого-что жац-
лау, цоргау, болысыу, тэрепин алыу,
тэрепин тутыу, тэрепинде болыу, цоллау.
ЗАСТУПНИК м. жацлаушы, цоргаушы,
болысыушы, тэрепин алыушы, тэрепин
тутыу шы, цоллаушы.
ЗАСТУПНИЦА женск. от заступник.
ЗАСТУПНИЧЕСТВО с. жацлаушылыц,
цоргаушылыц, болысыушылыц, тэрепин
алыушылыц, тэрепин тутыушылыц, цол-
лаушылыц.
ЗАСТУЧАТЬ сое. цага баслау, тацылдата
баслау, тыцылдата баслау; ~ в дверь
есикти тацылдата баслау.
ЗАСТУЧАТЬСЯ сов. разг, цата баслау,
ура баслау, тацылдата баслау, тыцылдата
баслау.
ЗАСТЫВАТЬ несов. см. застыть.
ЗАСТЫДИТЬ I сов. кого, разг, уялтыу,
жузин цыз артыу.
ЗАСТЫДИТЬ II сов. (начать стыдить)
уялта баслау.
ЗАСТЫДИТЬСЯ сов. разг, уялыу, жузи
цызарыу.
ЗАСТЫЦТЬ сов. 1. (загустеть) цойыула-
ныу, уйыу, цатыу; студень ~л студень
уйыды; 2. разг, (подмёрзнуть) цатыу,
цатып цалыу, муз басыу, муз болыу;
3. разг, (озябнуть) тоцыу, сууыцтан цатыу;
руки ~ли цоллар цатып цалды; 4. перен.
(замереть) катып калыу, турып цалыу;
~ть от ужаса цорццаннан силейип цатып
цалыу.
ЗАСУДИТЬ сов. кого-что, разг, судлап
жаза бериу, цуким шыгарыу.
ЗАСУЕТИТЬСЯ сов- (начать суетиться)
армаран-берма!ан жууырыса баслау, эуере
болыу, тынышсызланыу.
ЗАСУНУТЬ сов. что 1. тыгыу, цыстырыу,
сурыу; ~ руку в карман цолды цалтага
тыгыу; 2. разг, (так, что трудно найти)
тырып таслау, тыгып цойыу, жасырып
цойыу; ~ бумаги в стол цагазды столра
жасырып цойыу.
ЗАСУХА ж. цургацлыц, цургацшылыц.
жауынсызлыц.
ЗАСУХОУСТОЙЧИВОСТЬ ж. цургац-
шылыцца шыдамлылык, суусызлыцца те-
зимлилик.
ЗАСУХОУСТОЙЧИВЫ ||Й прил. цургац-
шылыцца шыдамлы, суусызлыцца тезим-
ли; ~е растения цургацшылыцца шыдамлы
есимликлер.
ЗАСУЧИВАТЬ несов. см. засучить.
ЗАСУЧЙЦТЬ сов. что туриу, цайтарыу,
сыбаныу; ~ть рукава женин туриу; <>
приняться за дело ~в рукава жецди турип
иске кирисиу, билекти сыбанып иске кири-
сиу.
ЗАСУШИВАТЬ несов. см. засушить.
ЗАСУШИВАТЬСЯ несов. см. засушиться.
ЗАСУШЙТЬ сов. 1. что кептириу, цур-
гатыу, цууратыу; ~ цветок гулди кепти-
риу; 2. что, разг, цууратыу, кептирип жибе-
риу, цатырыу; ~ жаркое цууырдацты кеп-
тирип жибериу; 3. кого-что, перен. разг.
мацызын кемитиу, мэнисин кетириу,
мазасын кетириу.
ЗАСУШЙТЬСЯ сов. кебиу, цуурау, цур-
рау.
ЗАСУШЛИВ ЦЫ Й прил. 1. цургац, жауын-
сыз; ~ый год цургац жыл, жауын кем жыл;
2. (подверженный засухам) жауынсыз,
суусыз, ыгалсыз; ~ая местность жауынсыз
жер.
ЗАСЧИТАТЬ сов. что (зачесть) есапца
алыу, есаплау, есаплап цойыу, есаплай
баслау, есабына жазыу.
ЗАСЧИТЫВАТЬ несов- см- засчитать.
ЗАСЫЛАТЬ несов. см. заслать.
ЗАСЫПАТЬ I сов. 1. что кемиу, кемип
таслау; ~ яму шуцырды кемип таслау;
2. кого-что, перен. (забросать) уйиу, жау-
дырыу, толтырыу, бериу; ~ цветами гул
жаудырыу; ~ докладчика вопросами док-
ладшыра сауаллар жаудырыу; 3. что,
чего (всыпать) салыу, цуйыу, бериу; ~ чаю
чай салыу; ~ лошадям овса атларра сулы
жем бериу.
ЗАСЫПАТЬ II сов. (начать сыпать)
кеме баслау, цуя баслау, себе баслау,
сала баслау, теге баслау.
ЗАСЫПАТЬ I несов. см. заснуть.
ЗАСЫПАТЬ II несов- см. засыпать 1.
ЗАСЫПАЦТЬСЯ I сов. 1. толыу, цуйылыу,
кемилиу; песок ~лся в ботинки ботинке-
лерге цум толды; 2. (покрыться чем-л. сы-
пучим) жабылыу, кемилиу.
ЗАСЫПАТЬСЯ II сов. разг, жыгылыу,
тутылып цалыу, болмау; ~ на экзамене
экзаменде жыгылыу.
ЗАСЫПАТЬСЯ Ш сов- (начать сыпать-
ся) цуйыла баслау, тегиле баслау.
ЗАСЫПАТЬСЯ I несов. см. засыпаться I.
ЗАСЫПАТЬСЯ II несов. см. засыпаться
II.
ЗАСЫПАТЬСЯ III несов. см. заспаться.
ЗАСЫПКА ж. кемиу, толтырыу, са-
лыу, цуйыу, салыныу, цуйылыу сацла^,
— 271 —
ЗАТ
жыйналыу; ~ семенного фонда туцым
дорын топлау.
ЗАСЫХАТЬ несов. см. засохнуть.
ЗАТАЁННЫ ||Й 1. прич. от затаить;
2. прил. (тайный) жасырын, цупыя, сыр-
,чы; ~е желания жасырын тилеклер; 3.
прил. (приглушённый) эсте, ацырын, сыбыр;
с ~м дыханием демин алмай, демин эстен
алып, демин ишке алып.
ЗАТАИВАТЬ несов. см. затаить.
ЗАТАИВАТЬСЯ несов. см. затаиться.
ЗАТАИТЬ сов. что 1. (скрыть) жасырыу,
иште сацлау, сыр сацлау, сыр етиу, дыц
сацлау; ~ обиду екпени иште сацлау, екпе-
де дыц сацлау; 2. (задержать) ишке алыу,
сыртца шыгармау; ~ дыхание демин ишке
алыу, демин алмау.
ЗАТАИТЬСЯ сов. жасырыныу.
ЗАТАЛКИВАТЬ несов. см. затолкать I
и затолкнуть.
ЗАТАНЦЕВАТЬ сов. танец ете баслау,
ойнай баслау; ~ от радости цууанганнан
ойнай баслау.
ЗАТАПЛИВАТЬ I несов- см. затопить I.
ЗАТАПЛИВАТЬ II несов. см. зато-
пить II.
ЗАТАПЛИВАТЬСЯ I несов. см. зато-
питься I.
ЗАТАПЛИВАТЬСЯ II несов. см. зато-
питься II.
ЗАТАПТЫВАТЬ несов. см. затоптать.
ЗАТАРАТОРИТЬ сов. разг, кеп сейлей
баслау, аузы тынбай сейлеу, кепириу,
мыжыу, быжылдап сейлей бериу, тез
сейлеу.
ЗАТАСКАННЦЫЙ разг. 1. прич. опт зата-
скать; 2. прил. кийилип тозган, кийилип
генерген; ~ый костюм кийилип генерген
костюм; 3. прил. перен. (избитый, баналь-
ный) цадири кеткен, айтыла журген, мэни-
сиз; ~ое выражение цэдири кеткен сез,
айтыла журген сез.
ЗАТАСКАТЬ сов. разг. 1. что (износить)
кийип тоздырыу, кийип генертиу, кийип
ескиртиу; ~ пальто пальтоны кийип
генертиу; 2. что, перен. кеп айтылыу,
цэдирин кетириу; ~ остроту цайталай
берип цызыгын жойылтыу; 3. кого-что,
перен. (измучить) азап бериу, шаршатыу,
онда-мунда суйреу, суйреп журиу, апарыу;
~ по судам судтан судца суйреп журиу.
ЗАТАСКИВАТЬ I несов. см. затаскать.
ЗАТАСКИВАТЬ II несов. см. затащить.
ЗАТАЧИВАТЬ несов. см. заточить II.
ЗАТАЩЙНТЬ сов. 1. что (занести) алып
барыу, кетерип алып барыу, алып кириу;
2. кого-что, перен. разг, (привести) кел-
тириу, алып келиу, зорлап экелиу, зорлап
апарыу, суйреп экелиу, суйреп апарыу;
я ~л его к себе мен оны ез цасыма зорлап
экелдим.
ЗАТВЕРДЕВАТЬ несов. см. затвердеть.
ЗАТВЕРДЕЛ|]ЫЙ прил. цатцан, цатып
калган, бершимек; ~ая опухоль цатып
цалган исик.
ЗАТВЕРДЁНИЕ с. 1. (действие) цатыу,
цатайыу, цатып цалыу, бершимек болыу;
2. мед. (затвердевшая опухоль) цатып
калган исик.
ЗАТВЕРДЕТЬ сов. цатыу, цатып цалыу,
цатайыу, бершимек болыу.
ЗАТВЕРДИТЬ I сов- что (выучить на-
изусть) ядлап алыу, ядца билиу, жацсы
билиу, пуцта уйрениу.
ЗАТВЕРДИТЬ II сов- (начать твер-
дить) цайталай баслау, тэкрарлай баслау,
цайта-цайта айтыу; ~ одно и то же бир
затты цайталай баслау, бир нэрсени тэкрар-
лай бериу.
ЗАТВОР м. 1. затвор, шацпац; ~ винтов-
ки мылтыцтын, затворы; 2. разг, (засов)
тэнби, зулып, илгиш.
ЗАТВОРИТЬ сов. что жабыу, жауып
цойыу, цаусырып цойыу, байлау, бекитиу;
~ дверь есикти жабыу, есикти бекитиу.
ЗАТВОРЙЦТЬСЯ сов. 1. жабылыу, жа-
уып цойылыу, цаусырып цойылыу, байла-
ныу, бекитилиу; окно с шумом ~лось
терезе тасырлап жабылды; 2. жеккелениу,
белеклениу, шетлениу; ~ться в комнате
ежрениц есик-терезесин жауып отырыу.
ЗАТВОРНИК м. 1. (отшельник) тэрки-
дунья; 2. перен. жеккешил, саяц, жалгыз
бас, кептен шетте болыушы, кепке цосыл-
майтугын адам; он живёт ~ом ол кепши-
ликтен шетте жасайды.
ЗАТВОРНИЦА женск. от затворник.
ЗАТВОРНИЧЕСКИЙ прил. саяц, кеп-
шиликтен шет, кепшиликке цосылмайту-
гын; вести ~ образ жизни кепшиликке
цосылмай емир етиу.
ЗАТВОРНИЧЕСТВО с. 1. (отшельни-
чество) тэркидуньялыц; 2. перен. (замкну-
тый образ жизни) саяцлыц, жалгыз баслыц,
кепшиликтен шетте болыушылыц, кепши-
ликке цосылмаушылыц.
ЗАТВОРЯТЬ несов. см. затворить.
ЗАТВОРЯТЬСЯ несов. см. затвориться.
ЗАТЕВАТЬ несов. см. затеять.
ЗАТЕЙЛИВОСТЬ Ж. ЦЫЗЬЩЛЫЛЫК, ой-
ландырарлык, эжайыплылык, енерпазлык,
эшекейлилик, тамаша; ~ рисунка суурет-
тин, эжайыплылыгы.
ЗАТЕЙЛИВ ЦЫЙ прил. кызы к, кызык-
лы, ойландыратугын, эжайып, тамаша,
тамашалы; ~ые украшения тамаша нагыс;
~ая игрушка кызык ойыншык-
ЗАТЕЙНИК м. разг, кызыкшы, кызык
бериуши, шок, тамашапаз, ойыншы, тама-
ша жасаушы, кеуил кетериуши.
ЗАТЕЙНИЦА женск. от затейник.
ЗАТЕКАТЬ несов. см. затечь.
ЗАТЕМ нареч. 1. (потом) оннан кейин,
сонынан, оннан соц; ~ начался концерт
оннан кейин концерт басланды; 2. (длх
того) ушын, соган бола, соган гери; ~
что соган гери; чтобы сол ушын, соган
бола; а я пришёл ~, чтобы помочь мен ке-
мек бериу ушын келдим.
ЗАТЕМНЕНИЕ с. 1. (действие) царац-
гылау, царацгыланыу, царацгылатыу;
2. (светомаскировка) жацтыны буркеу,
жацтыны жабыу; 3. мед. царайыу, царала-
ныу, царайган жер; ~ в лёгких екпедеги
царайган жер.
ЗАТЕМНЁЦТЬсов. царайып кериниу; вда-
ли ~л лес узацтан тогай царайып керин-
ди.
ЗАТ
— 272 —
ЗАТЕМНИТЬ сов. что 1. {сделать тём-
ным) царайтыу; ~ фон картины сууреттиц
фонын царайтыу; 2. (замаскировать осве-
щение) царацгылатыу, царацгыландырыу;
~ город цаланы царацгыландырыу; 3. пе-
рен. (лишить ясности) гумилжилетиу,
гумилжи етиу, гуцгиртлеу, былгастырыу;
~ сознание саиа сезимин гуцгиртлеу;
~ смысл чего-л. бир нэрсешщ менисин
гумилжилетиу.
ЗАТЕМНО нареч. разг. 1. (до рассвета)
тац атпай, царацгы тускенде, царацгыда,
тунде; уехать ~ тац атпай журип кетиу;
2. (когда стемнеет) царацгы тусе, цас царай-
ганда, царацгы болганда; он вернулся
домой ~ ол уйге царацгы тускенде келди.
ЗАТЕМНЯТЬ несов. см. затемнить.
ЗАТЕНЙЦТЬ сов. что келецкелеу, келен,-
келендириу, келейке тусириу, саяла^, сая
тусириу; окна ~ла густая зелень деревьев
цалын, кек агашлар терезеге келецкелерин
туси р ди.
ЗАТЕНЯТЬ несов. см. затенить.
ЗАТЕПЛИ ЦТ ЬСЯ сов. 1. уст. елимсиреп
жана баслау, жылтылдай баслау, сэулелене
баслау; ~лся огонёк елимсиреп от жана
баслады; 2. перен. (появиться) пайда болыу,
басланыу; ~лась надежда умит пайда
болды.
ЗАТ||ЕРЁТЬ сое. 1. что (стереть) ешириу,
ысыу, ысып ешириу, бузыу, сыпырып
ешириу; ~ерёть надпись жазыуды сыпы-
рып ешириу; 2. кого-что (сдавить) цысыу,
цысылыу, цысып таслау, сыгыу, сыгылыу;
судно ~ёрто льдами кемени муз цысты;
в толпе меня ~ёрли кепшиликте мени
цысып таслады; 3. кого, перен. разг,
(помешать выдвинуться) есирмеу, илгери
бастырмау, жолын бегеу, жол бермеу.
ЗАТЕРЕТЬСЯ сое. разг, кириу, араласыу,
кирип кетиу, араласып кетиу; ~ в толпу
аламанныц ишине кирип кетиу.
ЗАТЕРЯННЫЙ 1. прич. от затерять;
2. прил. перен. (покинутый, заброшенный)
умытылган, жекке цалган, тасланган, сап
болган.
ЗАТЕРЯТЬ сов. что, разг, жойылтыу,
жогалтыу.
ЗАТЕРЯТЬСЯ сов. 1. разг, (потеряться)
жойылыу, жогалыу; 2. перен. керинбей
кетиу, гайып болыу; ~ в толпе аламанныц
ишинде керинбей кетиу.
ЗАТЕСАТЬ сов. что, жоныу, жуцалау,
ушын шыгарыу; ~ кол цазыцтыц ушын
шыгарыу.
ЗАТЕСАТЬСЯ сов. разг, кириу, кирип
кетиу, сугылысыу.
ЗАТЁСЫВАТЬ несов. см. затесать.
ЗАТЁСЫВАТЬСЯ несов- см. затесаться.
ЗАТЦЁЧЬ сов. 1. (внутрь) агыу, агып
кириу, кирип цалыу; вода ~екла в уши
цулацца суу кирди; 2. (онеметь) уйыу,
уйысыу, уйып цалыу; руки ~еклй доллар
уйысып цалды; 3. (заплыть) йену; у него
глаз ~ёк ойыц кези исип кеткен.
ЗАТЁЦЯ ж. 1. (замысел, намерение) нийет,
ой; неудачная ~я сети туспеген нийет;
глупая ~я оцбаган ис; 2. (забава, развле-
чение) ойын, тамаша, цызыц, ермек, зауыц;
ребячьи ~и балалардыц ойынлары; л I
попросту, без ~й эпиуайы, жай гана I
ЗАТЕЯ ЦТ Ь сое. что и с неопр., разг I
1. (задумать) нийетлениу, нийет етиу, I
ойлап шыгарыу; оий что-то ~ли олар бир I
нэрсени нийет етипти; 2. (устроить) цу- I
рыу, кирисиу, баслау, шыгарыу; ~n I
йгры ойын баслау; ~ть драку тебелес I
шыгарыу. I
ЗАТИРАТЬ несов. см. затереть. I
ЗАТИРАТЬСЯ несов. см. затереться. I
ЗАТЙСКАТЬ сов. кого-что, разг, цысып I
таслау, цысыу, цысып азаплау, тыгыу, I
ийтериу. I
ЗАТИСКИВАТЬ несов. см. затискать и I
затиснуть. I
ЗАТЙСНУТЬ сов. кого-что, разг, тыгыу, I
цысыу, сугыу, тытыстырыу. I
ЗАТИХАТЬ несов. см. затихнуть. |
ЗАТЙХ ЦНУТЬ сов. 1. (умолкнуть) тыныу, I
басылыу, пэсейиу; звуки ~ли сеслер ты-1
нып цалды; 2. (перестать) тоцтау, басы-1
лыу; дождь ~ жамгыр тоцтады; 3. перен I
(успокоиться) тынышланыу; больной ~ I
кесел адам тынышланды. I
ЗАТЙШЬЕ с. 1. жым-жыртлыц, ты-1
нышлыц, тым-тырыслыц, желсизлик, па-1
рахатлыц, самалсызлыц; ~ перед грозой]
дубелейли жамгыр алдындагы тым-тырыс-|
лыц; 2. (защищённое от ветра месте) I
ыц; ~ в делах истеги тынышлыц. |
ЗАТКАТЬ сов. что, чем тоцып нагыслау,
кесте тигиу, нагыс салыу.
ЗАТКНУТЬ сов. 1. что, чем (закрыть) ты-
гыу, тыгып цойыу, тыгынлау; ~ уши ватой
цулацца пахта тыгыу; ~ бутылку пробкой
шийшеге тыгын тыгыу; 2. что, за что]
тыгыу, цыстырыу, илдириу, байлау; ~ кин-
жал за пояс цанжарды белине цыстырыу,
-ф- ~ кого-л. за пояс биреуден артыц болыу,
биреуден озып кетиурот кому-л. биреЦ-\
диц аузын жабыу, биреуди сейлетпй
цойыу.
ЗАТЛЕТЬ сов. ширий баслау, ширм
бузыла баслау.
ЗАТЛЕТЬСЯ сов. ширип бузыла баслау,
ширий баслау.
ЗАТМЕВАТЬ несов. см. затмйть.
ЗАТМЁНИЕ с. 1. астр, тутылыу; ~ луны
ай тутылыу; ~ солнца кун тутылыу;
2. перен. разг, (помрачение сознания)
ацылдан сасыу, даурыгыу, алжасыу; на
меня нашло ~ менде бир алжасыу бар
ЗАТМЙЦТЬ сов. 1. что (скрыть) цаплау,
жабыу, буркеу; тучи ~ли луиу бултлар
айды буркеди; 2. кого-что, перен. (превзой-
ти) озыу, артыц болыу, озып шышу,
басып етиу, цатардагыларды артта цал-
дырыу; ~ть чью-л. славу биреудиц даццып
басып етиу.
ЗАТО союз противит. солай болса да,
солай бола турса да, сонлыцтан, оныц
орныиа, бирац; он устал, ~ всё сделал ол
шаршады, бирац барлыгын ислеп питирди
ЗАТОВАРЕННОСТЬ ж. артыц товар
топлантанлыц, керектен артыц товар бол-
ганлыц, товар етпей жатцанлыц.
ЗАТОВАРИВАНИЕ с. товар топланыу,
керегинен артыц товар болыу, товарищ
— 273 —
ЗАТ
сагылмай жатыуы, товардыц етпей жа-
ты\ы.
ЗАТОВАРИВАТЬ несов. см. затоварить.
ЗАТОВАРИВАТЬСЯ несов. см. затова-
риться.
ЗАТОВАРИТЬ сов. что товарды топлау,
сатпай цойыу, товарды жатдызыу.
ЗАТОВАРИТЬСЯ сов. товар топланыу,
товар уйилип далыу, товар жатып далыу,
товар етпей жатыу.
ЗАТОЛКАЦТЬ I сов. кого-что, разг. 1. ты-
гыу, салыу; ~ть вещи в чемодан чемоданга
затларды тыгыу; 2. ийтерип киргизиу,
иитермелеу, ийтермелеп шаршатыу, туй-
гишлеп азап бериу, дысыу; он боялся, как
бы в толпе его не ~ли ол кепшиликте езин
дысып таслайма деп дорыдты.
ЗАТОЛКАТЬ II сов. (начать толкать)
«мере баслау, ийтермелеп баслау, тыга
баслау, киса баслау.
ЗАТОЛКНУТЬ сов- кого-что, разг, ийте-
рип жибериу, ийтермелеп Киргизии жибе-
pin, ийтерип салыу.
ЗАТОН м. 1. (залив, заводь) дэрья цолты-
сы, цолтыц, тынба, туба; 2. затон (кемелер
рыслайтугын хгм ремонтк,а туратугын
дгрьяныц тынба цолтигы).
ЗАТОНУТЬ сов. батыу, батып кетиу,
сп'гг кетиу.
ЗАТОПАТЬ сов. жер тепсиниу, жер теп-
лше баслау; ~ ногами аягы менен жер
тепсине баслау.
ЗАТОПИТЬ I сов., что жагыу, цыздырыу,
от жатыу, тутындырыу; ~ печь печьти
жатыу.
ЗАТОПЙЦТЬ II сов. что 1. суу басыу,
cyv алыу, суу алып кетиу; разлившаяся
рёка~ла оба берега дэрья тасып еки жага-
сьш суу басты; 2. батырыу, сууга батырып
жибериу; ~ть лодку кемени батырыу.
ЗАТОПИТЬ III сов. (начать топить)
от жага баслау, печьти жага баслау.
ЗАТОПИТЬСЯ I сов. (начать топиться)
от жатыла басланыу, жана баслау.
ЗАТОПИТЬСЯ II сов. (залиться водой)
cyv басыу, суу алыу, сууга батыу.
ЗАТОПЛЁНИЕ с. суу басыу, суу алыу,
батырыу, сууга батырыу; ~ судна судноны
cyvra батырыу.
ЗАТОПЛЯТЬ I несов. см. затопить I.
ЗАТОПЛЯТЬ II несов. см. затопить II.
ЗАТОПЛЯТЬСЯ I несов. см. затопить-
ся I.
ЗАТОПЛЯТЬСЯ II несов. см. затопить-
ся II.
ЗАТОПТАТЬ сов. 1. что басцылау, бас-
цылап таслау, басып езиу, басцылап жоц
етну; ~ цветочные клумбы гул егилген
жерлерди басцылап таслау; 2. что, разг.
басдылап патаслау, басып журип ыласлау;
~ пол басцылап полды патаслау; 3. что
(потушить) тепкилеп сендириу; ~ костёр
отты тепкилеп сендириу; 4. кого (задавить)
басып елтириу, тепкилеп жоц етиу; <> ~
кого-л. в грязь биреуди царалау, биреуге
етирик жала жабыу.
ЗАТбР м. 1. разг, (задержка в движении)
тыгылыс, иркилиу, иркиниш, бэнт цылыу;
2. (скопление) жыйналыу, топланыу, сен.
18 .русско-каракалпакский сл.
тыгыу, тыгылысыу; ~ы льда музлардын,
тыгылысыуы, сен, тыгыу; 3. перен. кесент,
царсылыц; ~ в работе жумыстагы ке-
сент.
ЗАТОРМОЗИТЬ I сов. 1. что и без доп.
(остановить тормозом) тормозлап тоцта-
тыу, тормозлау, эстелетиу; 2. что, перен.
иркиу, тоцтатыу; ~ дело исти иркиу.
ЗАТОРМОЗИТЬ II сов. (начать тормо-
зить) тормозлау, тормозлай баслау, эсте-
летиу, эстелете баслау.
ЗАТОРМОЗИТЬСЯ сов. 1. тормозланып
тоцталыу; 2. перен. иркилиу, тоцталыу;
дело ~лось ис иркилди.
ЗАТОРМОШИ ЦТ Ь I сов. кого, разг, асылы-
са бериу, асылысып шаршатыу, жулцылап
бийзар етиу, жабысып шаршатыу, биймаза
цылыу, илинисе бериу, жанына типе бериу;
он совсем меня ~л ол жулцылап мени пут-
киллей бийзар етти.
ЗАТОРМОШИТЬ II сов. разг, (начать
тормошить) асылыса баслау, тартцылай
баслау, жабыса баслау, жулцылап баслау,
мазасын алыу.
ЗАТОРОПИТЬ сов. кого, разг, асыц-
тыра баслау, цаулыцтыра баслау, цыстай
баслау.
ЗАТОРОПИТЬСЯ сов. разг, асыга баслау,
хаулыга баслау, цыстана баслау, цы-
сыла баслау.
ЗАТОСКОВАТЬ сов. по ком-чём, по кому-
-чему и без доп. цайгыра баслау, сагына
баслау, зериге баслау.
ЗАТОЧАТЬ несов. см. заточить I.
ЗАТОЧЁН И ||Е с. уст. 1. (действие)
к,ъмгу, зинданга салыу, турмеге салыу,
цамацта отыргызыу, сургинге айдау; 2. тут-
цын етиу, цамац, сургин орны, тутцын,
турме; жить в ~и тутцында жасау.
ЗАТОЧИТЬ I сов. кого, уст. дамау; зин-
данга салыу, турмеге салыу, дамадта отыр-
гызыу, сургинге айдау; ~ в тюрьму тур-
меге салыу.
ЗАТОЧЙТЬ II сов. что (заострить)
жузин шыгарыу, ушын шытарыу, цайрау,
еткир етиу.
ЗАТОЧЙТЬ III сое. (начать точить)
цайрай баслау, жона баслау, егеулей бас-
лау, тисеу, тисей баслау.
ЗАТОШНЙЦТЬ сов. безл. кого журек
кетериле баслау, цусцы келе баслау, журек
айный баслау, цайыт етиу, цусыу; его ~ло
онын, журеги кетериле баслады.
ЗАТРАВИТЬ сов. кого 1. охот, тазыга
алдырыу, цус салып ан. алдырыу, бэс-куш-
леу; ~ зайца тазыга цоян алдырыу; 2. пе-
рен. (замучить преследованиями) изи-
не тусиу, жэбирлеу, кун бермеу, азап-
лау.
ЗАТРАВКЦА ж. 1. (в оружии) запал, пил-
те, жам; 2. перен. прост, цыздырыу; для ~и
цызыгыушылыц туудыратугын баслама.
ЗАТРАГИВАТЬ несов. см. затронуть.
ЗАТРАПЕЗНЫЙ прил. разг. кунделикли,
эпиуайы; ~ вид эпиуайы тур.
ЗАТРАТНА ж. 1. (действие) шыгарыу,
жумсау, цэрежет етиу; сарп етиу; ~а сил
куш жумсау; ~а времени уацытты босца ет-
кизиу; 2. мн. затраты шыгынлар, шыцтасын
ЗАТ
— 274 —
царыжлар, жумсалган пул; непроизводи-
тельные ~ы енимсиз шьнынлар, босда кет-
кен царыжлар.
ЗАТРАТИТЬ сов. что 1. царжы етиу,
шыгын етиу; дорежет етиу; ~ средства на
оборудование ускенелеу исине даржы жум-
сау; 2. сарп етиу, жумсау; ~ много
усилий кеп куш жумсау, кеп куш сарп
етиу.
ЗАТРАЧИВАТЬ несов. см. затратить.
ЗАТРЕБОВАТЬ сов. 1. что талап етиу,
сорап алдырыу; ~ документы документлер
талап етиу; 2. кого-что шацыртыу, шацы-
рып келтириу; ~ свидетеля гууаны шацыр-
тыу.
ЗАТРЕПАТЬ I сов. разг. 1. что (истре-
пать) тоздырыу, генертиу; ~ книжку ки-
тапты тоздырыу; 2. кого (измучить —
о лихорадке) дирилдетип азап бериу,
цалтыратыу.
ЗАТРЕПАТЬ II сов. (начать трепать)
дирилдете баслау, цалтырата баслау.
ЗАТРЕПЕТАТЬ сов. титрей баслау, цал-
тырай баслау, титиркене баслау.
ЗАТРЕЩА'ТЬ сов. 1. сыцырлай баслау,
шытырлай баслау, шыцырлау, сатырлау,
тацылдай баслау; под ногами ~л лёд
муз аягыныц астында шытырлай баслады;
2. шырылдау, шырылдай баслау; кузнечи-
ки ~ли шегирткелер шырылдай баслады;
3. перен. разг, (заговорить) кеп сейлей бас-
лау, мыжыу, мыжый баслау.
ЗАТРЕЩИН ЦА ж. разг, шаппат, шапа-
лац; дать ~у шаппат пенен урыу, шаппат
пенен салып жибериу.
ЗАТРОНУ ЦТЬ сов. кого-что 1. тийиу;
сэлгана тийип кетиу; пуля ~ла кость оц
суйекке тийип етти; 2. перен. тийиу, цагы-
лыу; ~ть чьи-л. интересы кимниц болсада
мэпине тийиу; 3. перен. тийип етиу, айтып
етиу, цозгау; ~ть вопрос мэселени козгау,
мэселеге токтап етиу.
ЗАТРУБЙТЬ сов. сырнай шерте баслау,
дабыл цага баслау.
ЗАТРУДНЁНИЦЕ с. цыйыншылыц, цы-
йынлыц, цыйын хал, цыйын жагдай^иркиу,
бегеу, ау’ырлыц; устранить ~е цыйыншы-
лыцты жоц етиу; быть в ~и цыйын
жагдайда болыу, цыйын цалга тусиу;
вывести из ~я цыйын жагдайдан цут-
царыу; выйти из ~я цыйыншылыцтан
Кутылыу.
ЗАТРУДНЁНИЦЫЙ 1. прич. от затруд-
нить; 2. прил- цыйынласцан, кыйынланган,
ауырласцан, ауыр; ~ое дыхание ауыр дем
алыу.
ЗАТРУДНЙТЕЛ ЬНЦЫЙ прил. цыйын,
цыйыншылыцлы, ауыр; -~ое положение
цыйыншылыцлы жагдай, цыйын жаг-
Дай.
ЗАТРУДНИТЦЬ сов. 1- кого (доставить
затруднение) цыйнау, цыйынлатыу, цыйын
етиу, цыйын жагдайга тусириу, ауырла-
тыу; если вас не ~ егер сизге цыйын болма-
са; 2. что (осложнить) цыйынлатыу,
цыйынластырыу; ~ь доступ куда-либо
бир жерге барыуды цыйынластырыу.
ЗАТРУДНИТЬСЯ сов. чем и, с неопр.
ауыр кериу, цыйналыу, цыйынсыныу,
цыйынлыц кериу, цыйыншылыц кериу,
цыйын жагдайда цалыу.
ЗАТРУДНЯТЬ несов. см. затруднить;
мне не хочется вас ~ мениц сизди цыйна-
ням келмейди.
ЗАТРУДНЙНТЬСЯ несов. см. затруднить-
ся; не ~йтесь! цыйналмацыз!; ~юсь вам
ответить сизге жууап бериуге цыйналамап
ЗАТРЯСТЙ сов. кого (напр. от холоЦ
цалтырата баслау, цалтыратыу, дирилдете
баслау, дирилдетиу.
ЗАТРЯСТИСЬ сов. цалтырай баслау,!
цалтырау, дирилдей баслау, дирилдеу,]
силкине баслау, цагына баслау; ~ от стра-|
ха цорццаннан цалтырай баслау; ~ всем
телом путкил геудеси менен силкина
баслау. i
ЗАТУЖЙТЬ сов. о ком-чём, по кому-чеяш
и без доп., народно-поэт. цайгыра баслау!
цайгырыу, цапгы-цасиретке тусиу.
ЗАТУМАНИВАТЬ несов. см. затуманить.]
ЗАТУМАНИВАТЬСЯ несов. см. затума-1
ниться. 4
ЗАТУМАНИЦТЬ сое. что I. думанлатым
думай басыу; 2. перен. булдырлау, цара!
уытыу, думанлатыу, гуцгиртлеу, цап-1
лау; слёзы ~ ли глаза кездиц жасы кезлерд!
булдырлатты, кез жасца толды; 3. nepail
тусиниксиз етиу, гуцгирт етиу, гумиляя]
етиу; ~ть смысл мэнисин гумилжи ети\ I
ЗАТУМАНИЦТЬСЯ сов. I. думанланыу,!
думай менен жабылыу, тунериу, дума!
басыу; горизонт ~лся горизонт думанлая!
ды; 2. перен. булдырау, карацгыланьп,!
царайыу; её глаза ~лись слезами оныЛ
кезлери кез жасы менен царацгыланды, м|
зи жасца толып булдырады; 3. перен I
(стать неясным) тусиниксиз болыу, гумил-1
жилениу, цыйынласыу.
ЗАТУПЙТЬ сов. что етпес етиу, топыр-1
лау, топас етиу; ~ нож пышацты топаслаул
пышацты етпес етиу. Q
ЗАТУПЙЦТЬСЯ сое. етпес болыу, топас!
ланыу, жузи цайтыу; топор ~лся бале
етпес болып цалды. И
ЗАТУПЛЯТЬ несов. см. затупйть. 11
ЗАТУПЛЯТЬСЯ несов. см. затупйться!
ЗАТУХАНИЕ с. кесилиу, тоцтау, турьШ
~ радиоволн физ. радио толцынларыньш
кесилиу и. га
ЗАТУХАТЬ несов. см. затухнуть. №
ЗАТУХЦНУТЬ сов. 1. разг, сенип цалыу!
ешип цалыу; костёр ~ от сенип цалды!
2. (о радиоволнах и т. п.) тоцталыу, кесн!
лиу, турып калыу. <1
ЗАТУШЕВАТЬ сое. 1. что, чем (покрыпШ
тушью) тушь пенен царалау, тушлаД
тушь пенен бояу; 2. что, перен. (сгладитш
жайгастырып жибериу, буркеу’, дурыслаЯ
жибериу, бетин жабыу, устин бастырьД
билдирмей жибериу, жасырыу, бастырыИ
жибериу. Й
ЗАТУШЕВАТЬСЯ сов. 1. (покрытая-
тушёвкой) тушь пенен цараланыу, туши
пенен боялыу; 2. перен. (сгладиться) билшВ
бей кетиу’, буркелип кетиу, умытыльш кеш
баслау, бастырылып кетиу. £
ЗАТУШЁВЫВАТЬ несов. см. затуше!
вать. f
— 275 —
ЗАХ
ЗАТУШ ЕВЫВАТ ЬСЯ несов. см. затуше-
ваться.
ЗАТУШЙТЬ сов. что, разг. 1. сендириу,
ешириу; ~ огонь от ешириу; 2. перен.
(заглушить, подавить) басыу, басып тас-
лау.
ЗАТХЛОСТЬ ж. порсыган ийислилик,
сасыган ийислилик.
ЗАТХЛ ЦЫЙ прил. 1. порсыган, кегер-
ген; ийисленген, сасыган, шириген, бузыл-
ган; ~ый воздух бузылган хауа, сасык
хауа; пахнет ~ым бузылган заттыц ийиси
бар; 2. перен. (закоснелый) кери тартпа,
мэдениятсыз, бузыц; ~ая среда кертарт-
па среда.
ЗАТЫКАТЬ несов. см. заткнуть.
ЗАТЫЛОК м. желке, шуйде, ецсе; <>
становиться в ~ бириниц изинен бири
турыу.
ЗАТЙЛ0ЧНЦЫЙ прил. ецсе..., шуйде...,
желке; ~ая кость анат. желке суйек.
ЗАТЫЛЬНИК м. воен, затыльник (цол
пулемёттиц ствол цутысыньщ артцы
белеги).
ЗАТЫЧКА ж. разг, тыгын; <> ко всякой
бочке ~ жууылмаган цасыцтай сугылысыу.
ЗАТЯГИВАТЬ I несов. см. затянуть I.
ЗАТЯГИВАТЬ II несов. см. затянуть II.
ЗАТЯГИВАТЬСЯ несов. см. затянуться.
ЗАТЯЖКА ж. 1. (при курении) ишке
тартыу, ишке жутыу; 2. (задержка) узац-
ца созыу, иркиу.
ЗАТЯЖНЦОЙ прил. узацца созылган,
узацца созылатугын, кеп уацытца барату-
гын, кеп дауам ететугын; ~ая болезнь
узацца созылатугын кесел, узакца созыл-
ган ауырыу; <> ~6й прыжок с парашютом
жерге жацынласцанша парашютты ашпай
секириу.
ЗАТЯНУ ЦТ Ь I сов. 1. что (стянуть)
тартып тацыу, тартып байлау, цысып бай-
лау; ~ть петлю илмеклеп тартып байлау;
~ть мешок верёвкой цаптын, ауызын жип
пенен байлау; 2. кого-что сорыу, тартыу,
батырыу; лошадь ~ло в трясйну атты ок-
пан тартып кетти; 3. кого-что, разг, (за-
влечь) тартыу, езине тартыу; приятели ~ли
его к себе дослары оны езлерине тартты;
4. что, чем буркеу, жабыу, цаплау, басыу;
нёбо ~ло тучами аспан бетин булт бурке-
ди; поверхность воды ~ло тиной суудыц
бетин шалац басты; 5. что, безл. питиу,
пите баслау, жазыла баслау; рану ~ло
жара пите баслады; 6. что узацца созыу,
кешиктириу; ~ть дело исти кешиктириу.
ЗАТЯНУТЬ II сов. что (запеть) цосыц
айтыу, цосыцты созып айтыу, цосыц айта
баслау; ~ песню цосыцты созып айтыу,
намага салып цосыц айта баслау.
ЗАТЯНУЦТЬСЯ сов- 1. (завязаться) тар-
тылып тацылыу, цысылып байланыу, туйи-
лип байланыу; узел ~лся туйин туйилип
байланды; 2. чем цысып байлау, цысып бай-
ланыу, бууыныу, бууыу; ~ться поясом
белин белбеу менен цысып байлау, белбеу
бууыу; 3. чем цапланыу, буркениу, жабы-
лыу, басылыу; нёбо ~лось тучами аспан
булт пенен цапланды; пруд ~лся тиной
хауыздыц устин шалац басты; 4. питиу,
жазылыу, тыртыц болып питиу; рана~лась
жара питти; 5. (замедлиться) узацца
созылыу, узацлау, узацца тартылыу, узау,
жатып цалыу; кешиктирилиу; дело ~лось
ис узацца созылды; 6. (втянуть в себя)
ишке тартылыу, ишине тартыу, сорыу, иш-
ке сорылыу.
ЗА УМНЫ || Й прил. мэниссиз, тусиниксиз;
~е слова мэниссиз сезлер.
ЗАУНЫВНО нареч. муцланып, кайгы-
рып, цайгыланып, гамгун болып, цэсирет-
ленип.
ЗАУНЫВНОСТЬ ж. муцлылык, дайры-’
лылыд, гамгунлик, цэсиретлилик.
ЗАУНЫВНЦЫЙ прил. муцлы, зарлы,
цайгылы, цэсиретли; ~ое пение муц-
лы досыд.
ЗАУПРЯМИТЬСЯ сов. разг. I. (начать
упрямиться) цырсыгыу, ежетлениу, цыр-
сыга баслау, ежетлене баслау, ежетлик ете
баслау; 2. (оказаться несговорчивым) айтцан-
га кенбеу, айтцанынан цайтпау, ез деге-
ни менен болыу.
ЗАУРЯДНЫЙ прил. эпиуайы, ешейин,
цатардагы, орташа; ~ писатель орташа
жазыушы, датардады жазыушы.
ЗАУСЕНИЦА ж. 1. (на пальцах) тырна ц-
тыц цаусаган туп ети; 2. (на металле)
будыр, гудир-будыр.
ЗАУТЮЖИВАТЬ несов. см. заутюжить.
ЗАУТЮЖИТЬ сов. что утиклеу, утик
басыу, утик пенен тегислеу, утюглеу,
утюг басыу.
ЗАУЧЕННЫЙ 1. прич. от заучить; 2.
прил. ядлап алган, ядтан уйренген, яд-
лаган.
ЗАУЧИВАТЬ несов. см. заучить.
ЗАУЧИВАТЬСЯ несов. см. заучиться.
ЗАУЧИТЬ сов. что ядца уйрениу, ядлау,
ядлап алыу; ~ стихотворение цосыцты
ядлап уйрениу, досыдты ядлап алыу.
ЗАУЧИТЬСЯ сов. разг, одып харыу*
оцып шаршау, кеп оцыу.
заушательски ий прил. цуррад, тур-
пайы; ~ая крйтика цургац сезли критика.
ЗАУШНИЦА ж. мед. цулац безиниц
исип ауырыуы, цулац сыртындагы исик.
ЗАУШНЫЙ прил. дулад сыртындагы,
цулац артындары.
ЗАФИКСИРОВАТЬ сов. что 1. (запечат-
леть в рисунке и т. п.) сууретке алыу, суу-
ретлеу, жазып шыгыу; 2. (отметить,
учесть) белгилеу; есапца алыу, аныцлау.
ЗАФРАХТОВАТЬ сов. что, мор. кирейге
тутыу, кирейге алыу; ~ судно кемени
кирейге алыу.
ЗАФРАХТОВЫВАТЬ несов. см. зафрахто-
вать.
ЗАХАЖИВАЦТЬ несов. многокр. разг.
келип турыу, барып турыу, келип журиу,
барып журиу; <~йте почаще жийи-жийи
келип турыцыз.
ЗАХАНДРИТЬ сов- разг, цайгылана бас-
лау, цайгыра баслау, кейпи кетиу, кеуил-
сизлениу, кейпи кете баслау, цайгырып
шыдамсызланыу.
ЗАХВАЛИВАТЬ несов. см. захвалить.
ЗАХВАЛИТЬ сов. кого-что, разг, (чрез-
мерно расхвалить) асыра мацтау, артыц-
18*
ЗАХ
— 276 —
маш мактау, артыц мацтау, кеп мактау,
цатты мацтау, асыра мацтап жибериу.
ЗАХВАТ м. 1. (насильственное присвое-
ние) алыу, басып алыу, зорлап алыу; зор-
лыц пенен алыу; ~ власти власты басып
алыу; 2. спорт, услап алыу, цатып алыу;
~ мяча топты цатып алыу.
ЗАХВАТАННЫЙ 1. прич. от захватать;
2. прил. разг, (загрязнённый) патаслан-
тан, ыласлантан, кеп услаитан.
ЗАХВАТАТЬ сов. что, разг, услап патас-
лау, ыласлау, кеп усланыу.
ЗАХВАТИ ЦТ Ь сов. 1. кого-что (взять)
алыу, алып цалыу; ~ть горсть орехов бир
ууыс тоз алып цалыу; 2. кого-что (взять
с собой) алыу, ала кетиу, алып кетиу;
цасына алыу, ези менен бирге алыу; мы
~ли удочки бизлер цармацларды ала кет-
тик; он ~л сына в театр ол баласын театр-
та ези менен бирге алып кетти; 3. кого-что
басып алыу, услап алыу, ийелеу, ийе
болыу, цолта алыу; ~ть чужую землю
басцанын. жерин басып алыу; ~ть лучшее
место жацсы орынды ийелеу; ~ть пленных
тутцынлар алыу, пленлер алыу, бенде етип
алыу; 4. что (охватить) орап алыу, цор-
шап алыу; огонь уже~л сарай от еле сарай-
та да етти; 5. кого-что, перен. езине тартыу,
цызыцтырыу, кушли тэсир етиу; работа
~ла меня целиком жумыс мени эбден цызыц-
Тырды; музыка ~ла меня музыка мени
езине тартты; 6. кого-что (застать, застиг-
нуть) устинен шытыу, нац уактында жети-
сиу; ~ть на месте преступления жинаяттын.
устинен шытыу; ~ть врасплох абайсызда
устинен шытыу; дождь ~л нас по дороге
домой биз уйге цайтып келе атыртанда
жауынга жолыцтык; 7. что, разг, (вовре-
мя принять меры) алдын алыу, мэцелинде
шара цолланыу, уактында ылажын кериу;
~ть пожар в самом начале ертти баслан-
тан уактында тоцтатыу, ерт баслантан
уацтында тайын болыу; <> дух ~ло безл.
цыйналып дем алыу, демигип дем алыу,
ауыр дем алыу.
ЗАХВАТНИЧЕСКЦИЙ прил. басып алыу-
шылыц; ~ая политика басып алыушылыц
сиясат.
ЗАХВАТЧИК м. басып алыушы, тартып
алыушы.
ЗАХВАТЫВАТЬ I несов. см. захватить.
ЗАХВАТЫВАТЬ II несов. см. захватать.
ЗАХВАТЫВАЮЩИЙ 1. прич. от захва-
тывать I; 2. прил. жудэ цызыц, кутэ тэсир-
ли, езине тартатугын; ~ рассказ жудэ
цызыц гурриц.
ЗАХВОРАТЬ сое. чем и без доп., разг.
ауырыу, ауырып цалыу, кесел болыу, ке-
селлениу, сыркасланыу, науцасланыу.
ЗАХИРЁТЬ сов. 1. разг, (похудеть, осла-
беть) арыцлау, жудеу, эзизлениу, азыу,
гуйсизлениу, солыу, цуурау, кебиу; 2. пе-
рен. (прийти в упадок) жыгылыу, цулау,
цуны цашыу.
ЗАХИХИКАТЬ сое. разг, эстен кулиу,
эстен куле баслау, кек етип кулиу, кек
етип куле баслау.
ЗАХЛЕБНУ ЦТ ЬСЯ сов. 1. цацалыу,
шацалыу, туйилиу; 2. перен. дэкки жеп
иркилип цалыу; встретив отпор, атака
~лась дэккиге ушырап дужим иркилип
цалды; 3. перен. (перестать действовать)
турып цалыу, журмей цалыу, тоцтап ца-
лыу; мотор ~лся мотор тоцтап цалды.
ЗАХЛЁБЫВАЦТЬСЯ несов. 1. см. за-
хлебнуться; 2. иши цатыу, буулыгыу, ишек
силеси цатыу; туйилиу; ~ться от смеха
кулкиден ишек силеси цатыу; говорить
~ ясь тутлыга-иркиле тез-тез сейлеу.
ЗАХЛЕСТАТЬ I сов. кого-что, разг, (засечь
хлыстом) цамшылап елгенше урыу.
ЗАХЛЕСТАЦТЬ II сов. (начать хлестать)
кушли жауа баслау, цуйып жауа баслау,
сабалап жауыу; ~л дождь жамгыр саба-
лап жауа баслады.
ЗАХЛЕСТНУЦТЬ сое. кого-что 1. (затя-
нуть) цурыц салып услау, арцан бугау-
лыц салып орап алыу, орап беккемлеу;
~ть петлей бугаулыц салып орап алыу;
2. (окатить, обдать) шарпып кетиу, шап-
шып кетиу, басып кетиу; волна ~ла лодку
толцын цайыцты шарпып кетти; 3. перен.
басыу, жоц етип жибериу; радость ~ла
его оны цууаныш басты.
ЗАХЛЕСТНУТЬСЯ сов. цурыц салыныу,
цурыц салып усланыу, оралып беккем-
лениу.
ЗАХЛЕСТЫВАТЬ I несов. см. захлест-
нуть.
ЗАХЛЕСТЫВАТЬ II несов. см. захле-
стать I.
ЗАХЛЁСТЫВАТЬСЯ несов. см. захлест-
нуться.
ЗАХЛОПАЦТЬ сое. чем, во что тарсыл-
дата баслау; шаппат цатыу, цол шаппатлау,
цол шаппатлай баслау (в ладоши)-, цатыу
(крыльями)-, гуси ~ли крыльями тазлар
цанатларын цацты.
ЗАХЛОПНУТЬ сов. 1. что таре еттирип
жабыу, цатты жабыу, сарт еттирип жабыу,
таре еткизип жабыу; ~ дверь есикти таре
еткизип жабыу; 2. кого-что (поймать)
цысып цалыу, услап цалыу, тутып цалыу,
илип цалыу (к,ак,пан, дузак,тагы сондайлар).
ЗАХЛОПНУЦТЬСЯ сов. тарсылдап жабы-
лыу, цатты жабыЛыу, сартылдап жабылыу,
сарт етип жабылыу; дверь ~лась есик сарт
етип жабылды.
ЗАХЛОПОТАТЬ сов. разг, мийнет ете
баслау, мийнет етиу, хэрекет ете баслау,
эуерелене баслау.
ЗАХЛОПОТАТЬСЯ сов. разг, эуереле-
ниу, дэрекет етиу, тынбай машацатланыу;
машцаладан шаршау, кеп жумыстан шар-
шау.
ЗАХЛОПЫВАТЬ несов. см. захлопнуть.
ЗАХЛОПЫВАТЬСЯ несов. см. захлопнуть-
ся.
ЗАХМЕЛЁТЬ сов. разг, мэс болыу, пьян
болыу.
ЗАХНЫКАТЬ сов. разг, жыламсырай бас-
лау, тоццылдай баслау, налыу, налый
баслау.
ЗАХОД м. 1. батыу; ~ солнца куннин,
батыуы; 2. кириу, кирип кетиу, барыу,
журиу. келиу, цатынасыу; без ~а в гавань
гаваньга бармастан; ~ в тыл неприятелю
душпанньщ тылына кириу.
— 277 —
ЗАЧ
ЗАХОДЙТ Ь I несов. см. зайтй.
ЗАХОДИ НТЬ II сов- 1. (начать ходить)
журе баслау, гезе баслау; в волнении он
~л по комнате ол цаулыгып ежиреде ары-
-бери журе баслады; 2. басланыу; по морю
~ли волны тецизде толцын басланды.
ЗАХОДЯЩ||ИЙ I. прич. от заходить I;
2. прил. кирип баратырган, батып баратыр-
ган; ~ее солнце батып баратырран кун.
ЗАХОЛУСТНЫЙ прил. шеттеги, узак
тупкирдеги, орайдан узактагы; ~ городок
орайдан узадтагы цала.
ЗАХОЛУСТЬЕ с. шет, узац тупкир,
орайдан узац жер.
ЗАХОРОНЕНИЕ с. кемиу, жерлеу,
цойыу; ~ урны урнаны жерлеу, еликтин.,
куйдирген кулин салган цутыны кемиу.
ЗАХОРОНЙТЬ сов. кого-что кемиу, жер-
леу, цойыу.
ЗАХОТЕТЬ сов. чего и с неопр. тилеу,
цэлеу, кексеу, кусеу, хэуес болыу, хэуес-
лениу.
ЗАХОТЁЦТЬСЯ сов. тилеу, цэлеу,
кексеу, кусеу, хэуес болыу, хэуеслениу;
мне ~лось пить мениц суу ишким келди;
мне ~лось учиться мениц оцыеым келди;
мне ~лось домой мениц уйге цайтцым
келди.
ЗАХОХОТАТЬ сов. цатты куле басдах,
уацацалап кулиу, уацацалап куле баслау.
ЗАХРАПЕТЬ сов. цорылдай баслау, цорыл-
дау, цорылдай уйцылай баслау, цурылдау.
ЗАХРИПЕТЬ сов. цырылдап баслау,
цырылдау.
ЗАХРОМАТЬ сов. ацсау, ацсай баслау,
ацсацлай баслау, ацсацлау.
ЗАХРУСТЕТЬ сов. чем и без доп. шыцыр-
лай басла_у, сыцырлай баслау, сыцырлау.
ЗАХУДАЛЫЙ прил. жудеген, азрыя.
азып-тозтан, жарлылантан, жырылран, цу-
латан, эхмийети аз.
ЗАЦВЦЕСТЙ I сов. 1. (о стоячей воде)
шеп басыу, толцынсац басыу; 2. (покрыть-
ся плесенью) кегериу, баз басыу, пилис бай-
лау; хлеб ~ёл нан кегерип кетти.
ЗАЦВЕЦСТЙ II сов. (начать цвести)
гуллеу, гуллей баслау, гул аша баслау;
~лй яблони алма агашлары гуллей бас-
лады.
ЗАЦВЕТАТЬ I несов. см. зацвести I.
ЗАЦВЕТАТЬ II несов. см. зацвести II.
ЗАЦЕЛОВАТЬ сов. кого-что, разг, (по-
крыть поцелуями) кеп суйиу, кеп ебну,
кеп ебип жалыцтырыу.
ЗАЦЕПЙТЬ сов. кого-что 1. илиу, илин-
дириу, илип алыу, илип кетиу; ~ багром
илме менен илип алыу; 2. (при движении)
тагыу, тиркеу, тийип кетиу, цагып кетиу;
~ за стул стулга тийип кетиу, стулды
цагып кетиу; 3. перен. разг, (задеть) тийиу,
ашыуына тийиу, ызасына тийиу.
ЗАЦЕПИТЬСЯ сов. за что илиниу, или-
нисиу, илинип цалыу; ~ за стул стулра
илинип цалыу.
ЗАЦЁПКА ж. разг. 1. (действие) илиниу,
илдирилиу; 2. перен. (протекция) таяныш,
тырнац илер жер, таныслыц; 3. перен.
(предлог, повод) себеп, сылтау, бахана;
~ для ссоры жэнжел ушын сылтау.
ЗАЦЕПЛЯТЬ несов. см. зацепить.
ЗАЦЕПЛЯТЬСЯ несов. см. зацепить-
ся.
ЗАЧАРОВАННЫЙ 1. прич. от зачаро-
вать; 2. прил. цайран болган, тан, цалган;
он смотрел на сцену как ~ ол цайран цал-
гандай болып сацнага царап турды.
ЗАЧАРОВАТЬ сов. кого-что 1. (заколдо-
вать) дууалау, сыйцырлау; 2. перен. (пле-
нить) цайран етиу, тан, цалдырыу, ацыл-
-хуушын алыу.
ЗАЧАРОВЫВАТЬ несов. см. зачаровйть.
ЗАЧАСТЙ ЦТЬ сов. разг, жийилетиу, тез-
летиу; ~ть в гости цонацца барыуды
жийилетиу; дождь ~л жамгыр тез-тез
жауа баслады.
ЗАЧАСТУЮ нареч. разг, кебинесе, жийи-
-жийи, тез-тез; так ~ бывает кебинесе солай
бола береди.
ЗАЧАТИЕ с. бойына питиу, туцымланыу,
еки цабат болыу, жукли болыу, бууаз
болыу.
ЗАЧАТ||ОК м. 1. биол. (зародыш) урыц,
туцым; 2. мн. зачатки перен. баслангыш;
~ки новой жизни жаца емирдин, баслан-
гышы.
ЗАЧАТОЧНЦЫЙ прил. баслангыш, бас-
ланган, есе баслаган; в ~ом состоянии
баслангыш ауцалда.
ЗАЧАТ Ь сов. кого и без доп. бойына питиу,
еки цабат болыу, жукли болыу, бууаз
болыу.
ЗАЧАХНУТЬ сое. солыу, цуурап цалыу,
азыу, арыцлау.
зАчЁМ нареч. 1. вопр. (для чего) не
ушын, неге, не себепли, не деп, не мацсет
пенен; ~ ты пришёл? сен не ушын кел-
дин,?; 2. относ, (почему, отчего) не ушын,
неликтен, не деп; вот~ он пришёл! мине ол
не ушын келипти!
ЗАЧЁМ-ТО нареч. бир нэрсеге, бир нэрсе
ушын, не ушын болса да, не ушын екени
белгисиз, не себепли болса да; он ~ при-
ходил вчера вечером ол не ушын болса да
кеше кешцурын келип кетти. с
ЗАЧЕРВИВЕТЬ сов. цуртлау, цурт ту-
сиу.
ЗАЧЕРКИВАТЬ несов- см. зачеркнуть.
ЗАЧЕРКНУТЬ сов- кого-что сызыу, сызып
ешириу, устинен сызыу, устинен СЬ13ЫП
бузыу, сызып таслау; ~ слово сезди сызып
таслау.
ЗАЧЕРНЁЦТЬ сов- царая баслау, кара-
йып кериниу, царайып керине баслау;
вдали ~л лес узацтан тогай царайып
керинди.
ЗАЧЕРНЕТЬСЯ сов. см. зачернеть.
ЗАЧЕРНЙТЬ сов. что царайтыу, царага
бояу, устине цара жагыу.
ЗАЧЕРПНУТЬ сое. что, чего цотарып
алыу, батырып алыу, т<лтырып алыу;~ во-
ды из колодца цудыцтан батырып суу
алыу.
ЗАЧЕРПЫВАТЬ несов. см. зачерпнуть.
ЗАЧЕРСТВЕЛ||ЫЙ прил. 1- катцан, ца-
тып цалган, кеуип цалган, кепкен; ~ый
хлеб цатып цалган нан; 2. перен. рейимсиз,
цара журек, тас бауыр; ~ое сердце тас
бауыр.
ЗАЧ
— 278 —
ЗАЧЕРСТВЁЦТЬ сов. 1. цатыу, кебиу,
цатып цалыу, кеуип цалыу; хлеб ~л нан
цатып цалды; 2. перен. рейимсиз болыу,
цара журек болыу, тас бауыр болыу.
ЗАЧЁС м. шаш цойыу, шаш тарау.
ЗАЧЕСАТЬ I сое. что тарау; ~ волосы
кверху шашын цайырып тарау.
ЗАЧЕСАТЬ!! сов. (начать чесать) цасыу,
цасый баслау, цасына баслау.
ЗАЧЕСАТЬСЯ I сов. (пригладить волосы)
тараныу. _
ЗАЧЕСАТЬСЯ II сов. (начать чесаться)
цасый баслау, цасына баслау.
ЗАЧЕСТЬ сов. что 1. есаплау, есапца
алыу, есабына жазыу; ~ десять рублей
в счёт уплаты долга он манатты царызды
телеу есабына есаплау; 2. (поставить
зачёт) теленди деп есаплау, атцарылды деп
есаплау, зачёт жасау.
ЗАЧЕСТЬСЯ сов. есапланыу, есапка алы-
ныу, есабына жазылыу.
ЗАЧЁСЫВАТЬ несов. см. зачесать I.
ЗАЧЁСЫВАТЬСЯ несов. см. зачесать-
ся I.
ЗАЧЁТ м. 1. (действие) есаплау, есап
етиу, есапца алыу, есапца киргизиу;
2. (е учебном заведении) зачёт, сынац; им-
тихан; сдать все ~ы барлык сынацларды
бериу, барлыц сынацларды тапсырыу; по-
ставить ~ зачёт берилди деп есаплау,
зачёт берди деген белги цойыу, зачёт цо-
йыу; получить ~ сынацтан етиу, зачётты
тапсырыу.
ЗАЧЁТНЦЫЙ прил. зачёт...; ~ая книжка
зачёт книжкасы; ~ая сессия зачёт сессия-
сы.
ЗАЧЙН м. лит. баслама; ~ былины
дэстаннын, басламасы.
ЗАЧИНАТЕЛЬ м. баслаушы, ен, эдеп
баслаушы, баслап жибериуши.
зачинАтел ьница женск. от зачина-
тель.
ЗАЧИНЙТЬ сов. что, разг. 1. (починить)
жамау, жамау салыу; ~ платье кейлекти
жамау; 2. (очинить) ушлау, ушын шыга-
рыу; ~ карандаш цэлемниц ушын шыга-
рыу. ,
ЗАЧИНЩИК м. баслаушы, баслап жибе-
риуши, себепши, себепкер.
ЗАЧЙНЩИЦА женск. от зачйнщик.
ЗАЧИСЛЕНИЕ с. 1. цабыл етиу, цабыл-
лау, есапца киргизиу; ~ в штат штатца
цабыл етип алыу; ~ в армию эскерликке
цабыл етип алыу; 2. бухг, есапца цосыу,
есапца жазыу, есапца киргизиу.
ЗАЧЙСЛИТЬ сов. 1. кого-что цабыл етиу,
цабыллау, есапца киргизиу; ~ в штат
штатца цабыл етип алыу; ~ в институт
институтца цабыл етиу, институтца кирги-
зиу; 2. что, на что, бухг, есапца цосыу,
есапца жазыу, есапца киргизиу; ~ на
текущий счёт агымдагы есапца жазыу.
ЗАЧИСЛИТЬСЯ сов. цабыл етилиу, ца-
был алыныу, киргизилиу; ~ в университет
университетке киргизилиу.
ЗАЧИСЛЯТЬ несов- см. зачислить.
ЗАЧИСЛЯТЬСЯ несов. см. зачислить-
ся.
ЗАЧИТАТЬ! сов. что 1. (огласить) оцыу,
оцып бериу, оцып еситтириу, оцып мэлим
етиу; ~ протокол протоколды оцыу, про-
токолды оцып бериу; 2. разг, (читая, ис-
трепать) оцып тоздырыу, оцып генертиу;
3. разг, (не возвратить) цайтарып бермеу;
~ книгу китапты цайтарып бермей цойыу-
ЗАЧИТАТЬ II сов. (начать читать)
оцый баслау, оцып еситтире баслау.
ЗАЧИТАТЬСЯ сов. цумарланып оцыу,
берилип оцыу, бас кетермей оцыу, цызьиып
оцыу; ~ книгой китапты цызытып оцыу;
~ до утра китапты тан. атцанша оцыу.
ЗАЧИТЫВАТЬ I несов. см. зачесть.
ЗАЧИТЫВАТЬ II несов- см. зачитать I.
ЗАЧИТЫВАТЬСЯ I несов. см. зачесться.
ЗАЧИТЫВАТЬСЯ II несов. см. зачи-
таться.
ЗАЧУМЛЁННЫЙ прил. оба кеселине
ушыраган, оба кеселин жуцтырып алган.
ЗАШАГАТЬ сов. адымлай баслау, ат-
лай баслау, журе баслау; ~ по комнате
ежирениц ишинде журе баслау.
ЗАШАРКАТЬ сов- чем и без доп., разг.
аягы менен ыласлай баслау, патаслай бас-
лау, басцылап баслау.
ЗАШАТА ||ТЬ сов. кого-что, разг, шай-
цалта баслау, шайцалтыу, цозгалта баслау,
цозгалтыу, цыймылдата баслау, цый-
мылдатыу, тентиреклей баслау; его ~ло
оны тентиреклетти.
ЗАШАТА цТ ЬСЯ сов. шайцалыу, шай-
цала баслау, цозгалыу, цозгала баслау,
цыймылдау, тентиреклеу, тербелиу, цый-
мылдай баслау; зуб ~лся тиси цозгала
баслады.
ЗАШВАРТОВАТЬ сов. что, мор. жагага
байлау, лабыр таслап бекитиу, кешки
таслап бекитиу; ~ судно судноны арцан
менен байлау.
ЗАШВАРТОВЫВАТЬ несов. см. зашвар-
товать.
ЗАШВЫРИВАТЬ несов. см. зашвырнуть.
ЗАШВЫРНУТЬ сов. что, разг, ылацты-
рып жибериу, ылацтырып таслау, зыцгы-
тып жибериу.
ЗАШЕВЕЛИТЬ сов. чем цыймылдата бас-
лау, цозгалта баслау, тецселте баслау;
шайцай баслау.
ЗАШЕВЕЛИТЬСЯ сое. цыпмылдай бас-
лау, цозгала баслау, тербеле баслау.
ЗАШЕЛЕСТЕТЬ сов. сытырлай баслау,
шытырлай баслау, сылдырлай баслау, ты-
сырлай баслау.
ЗАШЕПТАТЬ сов. сыбырлай баслау, сы-
бырлау, сыбырлап сейлей баслау, сыбыр-
лап сейлеу; ~ на ухо цулацца сыбырлай
баслау.
ЗАШЕПТАТЬСЯ сов. сыбырласа баслау,
сыбырласыу, сыбырласып сейлесе баслау,
сыбырласып сейлесиу.
ЗАШИБАТЬ несов. см. зашибить.
ЗАШИБЙТЬ сов. кого-что, прост, урып
алыу, урыу, урып цулатыу; ~ палец
бармагын урып ауыртып алыу.
ЗАШИВАТЬ несов. см. зашить.
ЗАШИКАТЬ сое. на кого-что и без доп.,
разг, «тшш» деу, «шшш» деу.
ЗАШИПЕТЬ сое. ышылдай баслау, ышыл-
дау, ысылдай баслау, ысылдау, быжылдай
— 279 —
ЗАЩ
баслау, быжылдау, шыжылдай баслау,
шыжылдау.
ЗАШЙТЬ сов. что 1. (починить) тигиу,
тигип таслау, жамау, жамау салыу; 2. мед.
(наложить швы) тигиу; ~ рану жараны
тигиу; 3. (обшить) тигиу, орап тигиу,
салып тигиу; ~ посылку в холст посылканы
кендир матага орап тигиу.
ЗАШИФРОВАТЬ сов. что шифрлеу, жа-
сырын хат пенен жазыу, цупыя белгилер
менен жазыу.
ЗАШИФРОВЫВАТЬ несов- см. зашифро-
вать.
ЗАШЛЁПАТЬ сов. разг, шалпылдатып
журе баслау, аягын шалпылдатып басып
журиу, шалп еткизип урыу, шаппатлай
баслау, шаппат пенен урыу.
ЗАШНУРОВАТЬ сов. что бауын байлау;
~ ботинки ботинканыц бауын байлау.
ЗАШНУРОВЫВАТЬ несов. см. зашнуро-
вать.
ЗАШПАКЛЕВАТЬ сов. что сыбап питеу,
сыбау, питеу, тыгыу; ~ щели санлацларды
питеу.
ЗАШПАКЛЁВЫВАТЬ несов. см. зашпак-
левать.
ЗАШПИЛИВАТЬ несов. см. зашпилить.
ЗАШПЙЛИТЬ сов. что шпилька еткизиу,
туйреуиш пенен туйреу, туйрей баслау;
волосы шашын туйреуиш пенен туйреп
койыу.
ЗАШТЕМПЕЛЕВАТЬ сов. что штемпель-
леу, штемпель басыу.
ЗАШТЕМПЕЛЁВЫВАТЬ несов. см. за-
штемпелевать.
ЗАШТОПАННЫЙ 1. прич. от заштопать;
2. прил. тоцып жамалган, торлап жамал-
ган; ~ чулок токып жамалган шулыц.
ЗАШТОПАТЬ сов. что жамап койыу,
тоцып жамау, торлау; ~ чулки шулыцты
тоцып жамау.
ЗАШТОПЫВАТЬ несов. см. заштопать.
ЗАШТРИХОВАТЬ сов. что штрихлау,
штрихлай баслау, сызыу, сызыц салыу,
бир заттыц бетин сызгылау.
ЗАШТРИХОВЫВАТ Ь несов. см. заштри-
ховать.
ЗАШТУКАТ^РИВАТ ь несов. см. зашту-
катурить.
ЗАШТУКАТУРИТЬ сов. что сыбау, сыбап
тегислеу.
ЗАШТУКОВАТЬ сов. что жуйин керсетпей
тигиу, жуйин цайырып тигиу, торлап тигиу.
ЗАШТУКОВЫВАТЬ несов. см. заштуко-
вать.
ЗАШУМЁЦТЬ сов. бацырыу, шауцым шы-
тара баслау, шауцым шыгарыу, уагырлай
баслау, уагырлау, шаглай баслау, шуулай
баслау; гуулей баслау, гуулеу, гууилдеу,
гууилдей баслау (о ветре, о море)', жацлау,
жацлай баслау (о лесе)', дети ~ли балалар
шауцым шыгара баслады.
ЗАШУРШАТЬ сов. сытырлай баслау, сы-
цырлай баслау, сыцырлау, шытырлай бас-
лау, шытырлау, салдырлай баслау, сыл-
дырлау.
ЗАШУШУКАТЬСЯ сов. разг, сыбырласыу,
сыбырласа баслау, пыш-пыш сейлесе бас-
лау.
ЗАЩЕБЕТАТЬ сов. сайрай баслау, сай-
рау, шырылдай баслау, шырылдау, жу-
гырлай баслау, жугырлау.
ЗАЩЕКОТАТЬ I сов. кого-что (изму-
чить щекоткой) цытыцлап азап бериу,
Цытыцлау.
ЗАЩЕКОТАТЬ II сов. (начать щекотать)
цытыцлай баслау, цытыцлау.
ЗАЩЁЛКА ж. 1. разг, (щеколда) тэмби,
илгиш; 2. (часть замка) цулыптыи, тили.
ЗАЩЁЛКА ЦТ Ь сое. тацылдата баслау,
шыртылдата баслау, сацылдата баслау;
~ть языком тилин тацылдата баслау; ~ть
пальцами бармагын шыртылдата баслау;
соловей ~л булбил сайрай баслады.
ЗАЩЁЛКИВАТЬ несов. см. защёлкнуть.
ЗАЩЁЛКИВАТЬСЯ несов. см. защёлк-
нуться.
ЗАЩЁЛКНУТЬ сов. что шырт еттирип
жабыу, шарт еттирип жабыу; дверь
есикти шырт еттирип жабыу.
ЗАЩЁЛКНУТЬСЯ сов. шырт етип жабы-
лыу, шарт етип жабылыу.
ЗАЩЕМЙТЬ I сов. что (сдавить) цысыу,
цысып услау, цыстырып алыу, шымшып
услау; ~ клещами проволоку сымды цыс-
цыш пенен цысыу.
ЗАЩЕМЙЦТЬ II сов. безл. что и без доп.
сызлау, шаншыу, сырцырау, сазыу; у меня
~ло сердце журегимди саздырды.
ЗАЩЕМЛЯТЬ несов. см. защемить I.
ЗАЩИПАТЬ I сов. кого-что (измучить
щипками) шымшып азар бериу, шымшып
азап бериу.
ЗАЩИПАЦТЬ II сов. безл. разг, жыбыр-
лау, цышыу; в горле ~ло тамагым жыбыр-
лады.
ЗАЩИПНУТЬ сов. что, разг, цысцыш пе-
нен цысып услау, шымшып алыу.
ЗАЩИПЫВАТЬ I несов. см. защипать I.
ЗАЩИПЫВАТЬ II несов. см. защипнуть.
ЗАЩИТНА ж. 1. цоргау, цорыу, сацлау,
жацлау; ~а родины уатанды цоргау; ~а
интересов трудящихся мийнеткешлердиц
мэпин жацлау; искать ~ы у кого-л. биреу-
дщ жацлауын кутиу; под ~ой цорга^ы
астында; 2. (прикрытие) цорган, пана;
противотанковая ~а танкке царсы цор-
ган; 3. цоргау, жацлау; ~а диссертации
диссертацияны жацлау; 4. юр. (действие)
ацлау; ~а подсудимого судланыушыны
ацлау; 5. юр. ацлаушы, ацлаушылар;
свидетели ~ы ацлаушы гууалар; 6. спорт.
цоргаушылар; 7. шахм. цоргау; <> в ~у
цорганыу ушын, цоргау ушын, ацланы^
ушын, ацлау ушын; взять под свою -~у
ез цоргауына алыу, ез панасына алыу.
ЗАЩИТЙТЕЛЬН |ЫЙ прил. ацлаушы, ац-
лайтугын, цоргаушы; ~ая речь ацлау-
шы сез.
ЗАЩИТЁГГЬ сов. 1. кого-что цоргау,
сацлау, жацлау, жацлап алып цалыу; ~ ре-
бёнка баланы цоргау; ~ себя от солнца
езин куннен цоргау; ~ свой убеждения
езиниц исенген пикирин цоргау; 2. что
цоргау, жацлау; ~ диссертацию диссерта-
ция жацлау.
ЗАЩИТИТЬСЯ сов. цорганыу, цорга-
лыу.
ЗАЩ
— 280 —
ЗАЩИТНИК м. 1. цоргаушы, жацлаушы,
сацлаушы; ~и Ленинграда Ленинградты
цоргаушылар; 2. юр. (адвокат) ацлаушы;
3. спорт, цоргаушы.
ЗАЩИТНИЦА женск. от защйтник 1.
ЗАЩЙТНЦЫЙ прил. коргау..., цоргаушы,
цорыу..., дорыушы; ~ые лесные полосы
Кор Fay шы тогай полосалары; ~ые очки
кун эйнек; <> ~ая окраска зоол. цоргаушы
рец; ~ый цвет гуцгирт сур рец.
ЗАЩИЩАТЬ несов. 1. см. защитить;
2. кого-что, юр. адлау; ~ подсудимого суд-
ланыушыны адлау; 3. что, спорт, цоргау.
ЗАЩИЩАТЬСЯ весов- 1. см. защититься;
2. спорт, дорганыу.
ЗАЯВИТЕЛЬ м. арзашы, арзагей, арза
бериуши, билдириуши.
ЗАЯВИТЕЛЬНИЦА женск. от заявитель.
ЗАЯВИТЬ сов. что, о чём и с союзом «.что»
билдириу, айтып бериу, хабар бериу, мэлим
етиу; о своём согласии ез разылыгын
билдириу; ~ протест дарсылыд билдириу,
дарсылыд церсетиу; ~ свой права на что-л.
бир нэрсеге езиниц дадысын билдириу.
ЗАЯВИТЬСЯ сов. прост, келиу, пайда
болыу, кериниу, керинип далыу.
ЗАЯВКА ж. заявка, copay хат, етиииш
хат; ~ на книги китапда берилген заявка.
ЗАЯВЛЕНИЕ с. 1. (сообщение) билдириу,
хабар бериу; сделать ~ хабар бериу; 2.
(письменное) арза, арыз; написать ~ арза
жазыу.
ЗАЯВЛЯТЬ несов. см. заявить.
ЗАЯВЛЯТЬСЯ несов. см. заявиться.
ЗАЯДЛЫЙ прил. разг, елермен, цумар-
паз, барып турган, ыцласлы; ~ игрок
цумарпаз ойыншы.
ЗАЯЦ м. до ян (хайуан хрм териси)-,
ехать зайцем билетсиз миниу, билетсиз
журиу, билетсиз кириу; за двумя зайцами
погонишься, ни одного не поймаешь поел.
еки кемениц басын услаган сууга кетеди;
одним ударом двух зайцев убйть еки пай-
даны бирден кериу.
ЗАЯЧЦИЙ прил. дояи..., цояниыц;~ий
след доянныц изи; ~ий мех дояи териси;
<> ~ья губа доян жырыд.
ЗВАНИЕ с. 1. ат, атак; ~ Героя Социа-
листического Труда Социалистлик Мийнет-
тиц Дадарманы атагы; учёное ~ илимий
атад; присвоить почётное ~ дурметли
атад бериу; 2. воен, атад, дэреже; высшее
воинское ~ жоцаргы эскерий атац; офицер-
ское ~ офицерлик дэреже; 3. уст. атац,
шыгыс; духовное ~ диний атагы.
ЗВАНЫ ||Й прил. 1. (приглашённый) ша-
цырылган, шацырып экелинген; ~е гости
шацырылган мийманлар; 2. мийман шацы-
рылган, цонац шакырылган, мирэт етил-
ген; ~й обед мийман шацырылган ауцат;
~й ужин цонац шацырылган кешки ауцат.
ЗВАТЬ несов. кого-что 1. шацырыу; ~ на
помощь жэрдемге шацырыу; ~ домой
уйге шацырыу; 2. (приглашать) шацырыу,
мийманга шацырыу, цонацца шацырыу;
~ к себе в гости ез уйине цонацца шацы-
рыу; 3. кем-чем (называть) атау, ат бериу,
ат цойыу; его зовут Асаном оныц аты Асан;
как тебя зовут? сениц атыц ким?;<С> поми-
най как звали погов. ушты-куйди жоц
болыу.
ЗВАТЬСЯ несов. аталыу, ат берилиу.
ат цойылыу.
ЗВЕЗДЦА ж. 1. жулдыз; нёбо усеяно
звёздами жулдызлар аспан бетин жауып
турыпты; Полярная Звезда Темир цазыц
Жулдызы; падающая ~а (метеорит) аццан
жулдыз; 2. (предмет в форме звезды)
жулдыз; пятиконечная ~а бес ушлы жул-
дыз; орден Красной Звезды Кызыл Жулдыз
ордени; 3. перен. атацлы, даццлы, аты шыц-
цан, кепке белгили; восходящая ~а кезге
тусе баслаган адам, даццца ийе бола бас-
лаган адам; ~аэкрана даццлы артист, дацц-
лы актриса; <> путеводная ~а жол керсе-
тетугын жулдыз; морская ~а зоол. тециз
жулдызы; хватать звёзды с нёба аса ацыл-
лы болыу, айрыцша уцыплы болыу, аса
кернекли ис ислеу; родйться под счастли-
вой ~бй бахытлы болыу (соотв. сэтли
куни тууылыу); его ~а закатилась жулды-
зы тусти, жулдызы етти.
ЗВЕЗДНЦЫЙ прил. 1. жулдыз...; ~ая
систёма жулдызлар системасы; 2. жулдыз-
лы; ~ое нёбо жулдызлы аспан; ~ая ночь
жулдызлы тун.
ЗВЕЗДО= цоспа сезлердиц мэниси бойын-
ша «жулдыз» сезине ту ура келетуеын бирин-
ши белеги, мыс.: звездообразование жул-
дыз дузилиси.
ЗВЕЗДООБРАЗНЫЙ прил. жулдыз СЫЯЦ-
лы, жулдыздай, жулдызга усаган.
ЗВЕЗДОЧЕТ м. уст. жулдыз санау-
шы.
ЗВЁЗДОЧКА ж. 1. уменыи- от звезда i,
2; 2. полигр. жулдызша (китаплар %эм
цол жазбалардаеы белги).
ЗВЕНЦЁТЬ несов. сыцгырлау, шылдырлау,
шыцлау, шьщгырлатыу, шыцшрлау; ~йт
колокольчик цоцырау шылдырлайды; ~ёть
стаканами стаканларды шьщгырлатыу; <>
в ушах ~йт цулацлар шыцлайды.
ЗВЕНО с. 1. (цепи) халца; 2. перен. бе-
лик; основное ~ производства ендиристиц
тийкаргы белиги; 3. (группа, бригада) зве-
но, топар; пионерское ~ пионер звеносы;
полеводческое ~ атыз звеносы; пулемётное
~ пулемёт звеносы; ~ самолётов самолёт-
лар звеносы.
ЗВЕНЬЕВАЯ женск. от звеньевой.
ЗВЕНЬЕВОЙ м. звено баслыгы.
ЗВЕРЁК м. кишкене хайуан.
ЗВЕРЕНЫШ м. ациыц баласы, жабайы
Хайуанныц баласы, жыртцыш хайуанныц
баласы.
ЗВЕРЁТ Ьнесов. цэцэрлениу, цатты ашыу-
ланыу, цатты ашыуга миниу, цутырыу,
жинлениу.
ЗВЕРЙНЕЦ м. уст. см. зоопарк.
ЗВЕРЙНЦЫЙ прил. 1. Хайуанлыц, жа-
байы хайуанныц, жыртцыш хайуан, жырт-
цыш хайуанныц, ацныц; ~ые следы
жабайы хайуанныц излерн; ~ая шкура
ац териси; 2. перен. жабайылыц, хайуан-
шылыц, жыртцышлыц, цаттылыц; ~ая нё-
нависть жабайылыц жек кериушилик.
ЗВЕРОБОЙ I м. бот. шай шеп, шай.
цурай.
— 281 —
ЗВУ
ЗВЕРОБОЙ II м. ацшы (тециз цайуан-
ларын аулаушы адам).
ЗВЕРОВОД м. ац асыраушы, ацесириуши.
ЗВЕРОВОДСТВО с. ац асыраушылыц,
ац есириушилик.
ЗВЕРОВОДЧЕСКИЙ прил. ац асырайту-
гын, ац есиретугын; ~ совхоз ац есиретурын
совхоз.
ЗВЕРОЛОВ м. ацшы (жабайы цайуанлар
аулайтугын адам).
ЗВЕРОЛОВНЫЙ прил. ацшылыц, ац
аулайтугын; ~ промысел ац аулау кэсиби.
ЗВЕРОЛОВСТВО с. ацшылыц, жырт-
цыш хайуанларды аулаушылыц.
ЗВЕРОПОДОБНЫЙ прил. хайуанга уса-
ган, жыртцыш хайуанга усаган, хайуан
сыяцлы.
ЗВЕРОСОВХОЗ м. (звероводческий сов-
хоз) ац есиретурын совхоз, жыртцыш хай-
уанлар есиретурын совхоз, ац есириуши
совхоз.
ЗВЕРСКИ нареч. 1. (жестоко) жабайы-
лыц пенен, жыртцышларша, рейимсиз
туРДе; ~ избить мийримсиз турде урыу,
жыртцышларша сабау; 2. перен. разг,
(очень сильно) кутэ, жудэ, цатты, дым; я ~
устал мен кутэ шаршадым.
ЗВЁРСКПИЙ прил. 1. жабайы, жырт-
цышлыц, рейимсиз, мийримсиз; ~ое убий-
ство жабайылыц елтириу; 2. разг, (очень
сильный) кутэ, огада, жудэ, цатты; у него
~ий аппетит ол жудэ тамацсау, ол жудэ
герцау.
ЗВЕРСТВО с. хайуаншылыц, жабайы-
лыц, жыртцышлыц, рейимсизлик, мий-
римсизлик.
ЗВЕРСТВОВАТЬ несов. жабайылыц етиу,
жыртцышлыц етиу, рейимсиз болыу, рейим-
сизлик етиу, мийримсиз болыу.
ЗВЕРЬ м. 1. ац, жабайы ац, хайуан,
жабайы хайуан, жыртцыш, жыртцыш
Хайуан; пушной ~ мамыц жунли хайуан,
мамыц терили; 2. перен. рейимсиз, цанхор,
залым, жауыз; смотреть зверем жаман
кез бенен царау, аларып царау.
ЗВЕРЬЁ с. собир. жабайы цайуанлар,
жыртцыш цайуанлар.
ЗВОН м. сылдыр, шылдыр, шылдырлы,
шыцгырлы; ~ колокола доцыраудьщ шыл-
дырлысы; ~ стаканов стаканлардыц
шылдырлысы; ~ в ушах дуладтыц шыц-
лауы; слышал да не знает где он погов.
шала еситип дуры дал а га шапдылау, ша-
лагай сейлеу, алагайымлыд етиу.
ЗВОНЙТЦЬ несов. 1. (производить звон)
сылдырлатыу, шыцгырлатыу, шылдырла-
тыу, цагыу; ~ь в колокол цоцырау цагыу;
2. шыцгырлау, шылдырлау; телефон ~
телефон шыцгырлайды; 3. (говорить по
телефону) телефоннан сейлесиу.
звбнкций прил. дауысы шыддыр, шыц-
гырлаган, жацлагац, жацлагыш, сынгыр-
лауыд, унли; ~ий голос шынгырлаган
дауыс; ~ая песня, жацлаган досыд;<> ~ий
согласный грам. унли дауыссыз; ~ая
монета шынгырлаган тенге, шыцгырлаган
тыйын.
ЗВОНКО нареч. шыцгырлап, жацлап;
~ рассмеяться датты кулиу.
звонкость ж. шыддырлыд, ашыдлыд,
унлилик, айдынлыд, жадлагышлыд.
звонок м. 1. цоцырау, жалаужыц,
звонок; электрический ~ электр звоноги;
2. (звуковой сигнал) цоцырау дауысы, цоцы-
рау сести; раздался ~ цоцырау еситилди;
телефонный ~ телефон дауысы.
ЗВУК м. 1. сес, ун, дауыс, хауаз; звуки,
песни цосыц сести; ~ выстрела мылтыц
дауысы; ~ шагов адымныц сести; не изда-
вать ии звука унин шыгармау, тым-тырыс
турыу; 2. лингв, сес; гласный ~ дауыслы
сес; согласный ~ дауыссыз сес; <> ии
звука тым-тырыслыц, жымжыртлыц; пу-
стой ~ бос сез, цуры сез.
ЗВУКО= к,оспа сезлердиц мэниси бойынша
«.сес» дегенге туура келетугын биринши
белеги, мыс.-, звуконепроницаемый сес ет-
кермейтугын.
ЗВУКОВ ЦОЙ прил. сесли, сес..., дауыс...,
дауыслы; ~ая волна физ. дауыс толцыны;
~6е кино сейлейтугын кино; ~6й сигнал
сес сигналы.
ЗВУКОЗАПИСЫВАЮЩИЙ прил. сес жа-
зып алыушы, хауаз жазып алыушы; ~ ап-
парат сес жазып алыушы аппарат.
ЗВУКОЗАПИСЬ ж. сес жазыу (плёнка-
еа, пластинкана наманы, дауыслы сести
айрыцша аппарат пенен жазып алыу).
ЗВУКОИЗОЛЯЦИЯ ж. дауысты, сести
еситтирмеу у силы.
звуконепроницаемость ж. дауыс
еткермеушилик; дауыс еситтирмеу ши лик.
ЗВУКОНЕПРОНИЦАЕМЫЙ прил. дауыс,
сес еткермейтугын; дауыс, сес етпейтугын.
ЗВУКООПЕРАТОР м. звукооператор
(киноплёнкана дауысты, сести тусирип
алыушы хызметкер).
ЗВУКОПОДРАЖАНИЕ с. 1. сеске елик-
леу, тэбияттагы бир сеске, дауысца уса-
тып шыгарылган сес, еликлеу сес; 2. лингв.
еликлеуши сезлер.
ЗВУКОПОДРАЖАТЕЛЬНЫ]]Й прыл. сес-
ке еликлеуден пайда болган, сеске елик-
леуден шыддан, сеске еликлеуши; ~е
слова сеске еликлеуши сезлер.
ЗВУКОПРОВОДНОСТЬ ж. физ. сес ет-
кергишлик, сес еткериушилик, сес еткериу-
ге удыплылыд.
ЗВУКОПРОВОДЯЩИЙ прил. физ. сес
еткеретугын, сес еткериуши, сесеткергиш.
ЗВУКОПРОНИЦАЕМОСТЬ ж. дауыс ет-
кергишлик, дауыс еситтиргишлик.
ЗВУКОПРОНИЦАЕМЫЙ прил. сес ет-
кериуши, сес еткеретугын.
ЗВУКОСОЧЕТАНИЕ с. сеслер дизбеги,
сеслер тиркеси.
ЗВУКОУЛАВЛИВАНИЕ с. сес тутыу,
сес услау.
ЗВУКОУЛАВЛИВАТЕЛЬ м. сес тутыу -
шы эсбап, сес услаушы цурал.
ЗВУКОУЛОВИТЕЛЬ м. см. звукоулавли-
ватель.
ЗВУЧАНИЕ с. сес бериу, сес шыгарыу,
хауаз шыгарыу, шыцкышлыц.
ЗВУЧА цть несов. 1. (раздаваться, быть
слышным) сес бериу, сес шыгарыу, сести
шыгыу, шыцгырлау, жацлау; 2. перен.
сезилиу, билиниу, ацланыу; в его голосе-
ЗВУ
— 282 —
~ла радость оныц дауысынан цууаныш
сезилип турды.
ЗВУЧАЩИЙ 1. прич. от звучать; 2.
прил. (издающий звук) сес беретугын, сес
шыгаратугын.
ЗВУЧНО нареч. ашыц, жацлап, аныц,
кушли, шыцгырлап; ~ раздаваться жац-
лап шыгыу, жацлап еситилиу.
ЗВУЧНОСТЬ ж. ашьщлыд, жацлаганлыц,
аныцлыц, кушлилик, шыцгырлаганлыц;
~ оркестра оркестр сестиниц жацларан-
лыгы.
ЗВУЧИ ||ЫЙ прил. шыццыш, жацлагыш,
аныц, ашыц, жацлатан, кушли, шьштыр-
латан; ~ая мелодия жацлаган иама; ~ый
голос ашык дауыс, анык дауыс.
ЗВЯКАНЬЕ с. шыцгырлау, шыцгыр етиу,
шыц етиу, шыр етиу, салдырлау, жацлау;
ключей гилтлердиц шылдырлауы.
ЗВЯКАТЬ несов. см. звякнуть.
ЗВЯКНУТЬ сов. и однокр. чем шьщтыр
етиу, шылдырлатып койыу, сылдырлатып
Койыу, шылдыр еткизиу; ~ ключами гилт-
лерди шылдырлатып койыу.
ЗГИ: не видно ни зги разг, тастай царац-
гы, тас царацгы.
ЗДАНИЕ с. жай, там, уй, бина, имарат;
красивое ~ сулыу жай; общественное ~
жэмийетлик бина.
ЗДЕСЬ нареч. 1. бунда, бул кэрада, бул
жерде, усы жерде, усы кэрада; я живу ~
бул жерде мен тураман; кто~? бул кэрада
ким бар?; ~ он засмеялся сол мэцэлде ол
кулди; 2. (в этом деле) бул жагдайда,
усы аудалда, бул исте; ~ нет ничего
плохого бул исте деш бир жаманлыц жоц.
ЗДЕШНИ || Й прил. разг, бундагы, усы
жердеги, усы кэрадагы, бул кэрадагы, усы
жерлик, мындагы; ~е жители усы кэрада
турыушылар; он не ~й ол бул жерлик
емес, ол бул жердики емес.
ЗДОРОВАТЬСЯ несов. аманласыу, сэлем-
лесиу, керисиу; ~ за руку кол алысып
керисиу.
ЗДОРОВЕННЫЙ прил. разг. 1. (о чело-
веке) ири, огада улкен, дэу, гидиман;
~ детина гидиман адам; 2. (о предмете)
дым улкен, огада зор, таудай.
ЗДОРОВЕТЬ несов. сауалыу, тэуир бо-
лыу, басын кетериу, ауырыудан жазылыу.
ЗДОРОВ ИТ II ься несов. безл. кому: мне
не совсем ~ся мениц бир аз кейпим жоц,
мениц ден саулыгым оншелли жацсы емес,
мен ауырып турман.
ЗДОРОВО нареч. прост. 1. (очень сильно)
огада кушли, огада кеп, жудэ цатты; ему
~ попало оган жудэ цатты тийди; 2. (хоро-
шо, искусно, ловко) жацсы, огада, ойда-
гыдап; вчера мы ~ поработали кеше биз
огада жацсы иследик.
ЗДОРОВО межд. прост, (здравствуй)
сэлем, аманбысыз, сэламатсыз ба, цургын-
бысац, саумысац.
ЗДОРОВЦЫЙ I прил. 1. сау, саламат,
дени сау, аман; ~ое сердце сау журек; ~ый
ребёнок дени сау бала; иметь ~ый вид
дени саудай болып кериниу; 2. (полезный)
пайдалы, жугымлы, жагымлы, таза; ~ый
воздух таза х,ауа; 3. разг, (крепкого сложе-
ния) ири, кушли, цууатлы, зор; ~ый па-
рень ири жигит; 4. разг, (большой, силь-
ный) кушли; ~ый мороз кушли аяз; 5. пе-
рен. (правильный) тууры, дурыс; ~ая кри-
тика дурыс критика; <> будь ~! хош!, сау
бол!, саламат бол! (при прощании)-, яраким
алла! (при чихании).
ЗДОРОВ Ь ЦЕ с. ден саулыц, саулыц,
саламатлыц, аманлыц; состояние ~я ден
саулыц жагдайы; на ~е! сау бол!, саулы-
гыц мыцлы болсын!; как ваше ~е? дени-
низ сау ма?, аман-сау журсиз бе?, ден
саулыгыцыз цалай?; за ваше ~е! сизиц ден
саулыгыцыз ушын!; беречь своё ~е ези-
ниц ден саулыгын сацлау.
ЗДОРОВЯК м. разг, ден саулыгы мыцлы
адам, беккем адам.
ЗДРАВИЦЦА ж. саулык тосты; провоз-
гласить ~у саулык тостын кетериу.
ЗДРАВНИЦА ж. здравница (санаторий,
дем алыу уйи, курорт, емлениу уйи).
ЗДРАВО нареч. пэмли, акыллы, ойлы,
манили; ~ рассуждать манили пикир жури-
тиу.
ЗДРАВОМЫСЛИЕ с. дурыс ойлау, тууры
ойлау, тууры пикир, дурыс пикир, адыллы
пикир.
ЗДРАВОМЫСЛЯЩИЙ прил. дурыс ойлау-
шы, дурыс ойлы, тууры пикирли, тууры
пикирлеуши, акыллы; ~ человек дурыс ой-
лаушы адам, тууры пикирли адам, адыллы
адам.
ЗДРАВО ОХРАН ЕН И || Е с. ден саулык сад-
лау; министерство ~я ден саулыц сацлау
министрлиги.
ЗДРАВСТВЦОВАТЬ несов. сау болыу,
сау саламат болыу, аман сау турыу, аман
сау болыу; <> да ~ует! жасасын!; ~уй!
амансыз ба!; ~уйте! аман ба!, аманбысыз!,
саумысыз!, саламатсыз ба!, сэлем элей-
ким!
ЗДРАВЫЙ прил. сау, тууры, дурыс,
айыц; ~ый смысл тууры мэни; быть в ~ом
уме тууры ацылда болыу.
ЗЕБРА ж. зебра (жабайы ат).
ЗЕБУ м. нескл. зебу (еркешли буга).
ЗЕВ м. 1. анат. жутцыншац, кемекей;
2. уст. (пасть) ауыз.
ЗЕВАКА м. и ж. разг, аццау, сада, ашыц
ауыз, бийпаруа.
ЗЕВАЦТЬ несов. 1. есинеу; ~ть во весь
рот ауызын ашып есинеу; ~ть от скуки
жалыццанынан есинеу; 2. разг, (праздно
смотреть) аццайып царап турыу, бийкар
турыу, аццапыу; ~ть по сторонам дегерек-
ке бийкар царап турыу; 3. разг, (быть
невнимательным, нерасторопным) байца-
май цалыу, ацламай цалыу, гапыл цалыу,
абайламай цалыу, абапсызда цалыу; не~й!
гапыл цалма!, абапсызда цалма!
ЗЕВНУТЬ сов. и однокр. есинеп жибериу,
есинеп, калыу.
ЗЕВОК м. есинеу; подавить ~ есинеуди
тоцтатыу, есинемей цалыу.
ЗЕВОТА ж. есинеушилик, есинегиси
келиу.
ЗЕЛЕНЁЦТЬ несов. 1. (становиться зелё-
ным) кегериу, кегис тартыу, жасыл болыу;
кек шыгыу, кек шеп пенен цапланыу
— 283 —
ЗЕМ
(покрываться травой, листвой)', поля ~ют
атызлар кегереди; 2. (виднеться — о зелё-
ном) кегерип кериниу; жасыл кериниу;
вдали ~ет роща узацта топ агаш кегерип
керинеди._
ЗЕЛЕНЕТЬСЯ несов. см. зеленеть 2.
ЗЕЛЕНИТЬ несов. что кегертиу, кек
рецге бояу, жасыл етип бояу.
ЗЕЛЕННЦОЙ прил.'. ~ая лавка кек овощ-
лар сататугын дукэн, ауцатца салынату-
гын кек шеплер сататугын дукэн.
ЗЕЛЕНОГЛАЗЫЙ прил. кек кез, кек
кезли.
ЗЕЛЕНЩЙК м. зеленщик (овощлар ->;гм
тамацца салынатусын кек шеплер сатыу-
шы).
ЗЕЛЁНЦЫЙ прил. 1. кек, жасыл; ~ый
цвет кек рец, жасыл рец; ~ая трава кек
шеп, кек от-шеп; ~ый чай кек чай; ~ые
насаждения кек агашлар, тереклер, агаш-
лыц; 2. (сделанный из зелени) жеуге бола-
тугын жас шеплерден исленген, кек шеп-
лерден исленген; ~ый корм кек шеплерден
исленген от-шеп; 3. (недозрелый) кек,
дам, писпеген, жетилмеген, шийки; ~ые
яблоки писпеген алмалар; 4. перен. (не-
опытный) жас, тэжирийбесиз; ~ый юнец
боз бала; <> ~ая улица ж.-д. ашыд жол,
семафоры ашыд жол.
ЗЕЛЕНЬ ж. 1. собир. (растительность)
кек есимликлер, жасыл есимликлер, шеп-
лер; 2. собир. кек, кек шеп (ауцатца салы-
натурын гейпара овощлер х;гм шеплер);
3. (зелёный цвет) кек рец, кек тус, жасыл
тус, жасыл рец; 4. (краска) кек бояу,
жасыл бояу.
ЗЕЛЕНЯ только мн. кегерген гузлик.
ЗЕЛЬЕ с. уст. зелье, дэри, дэри-дармад
(емлеу ушын ямаса уулау ушын цолланыла-
турын шептен исленген суйыцлыц).
ЗЕМЁЛЬН'ЫЙ прил. жер..., жердиц;
~ый участок жер участоги; ~ый надел
жер улеси; ~ый налог жер салыгы; ~ая
рента эк. жер рентасы.
ЗЕМЛЕ= цоспа сезлердиц езиниц мэниси
бойынша «жер» дегенге сэйкес келетунын
биринши белеги, мыс.: землевладение жер
ийелеу.
ЗЕМЛЕВЛАДЕЛЕЦ м- жер ийеси, жер
ийелеуши.
ЗЕМЛЕВЛАДЕЛИЦА женск. от земле-
владелец.
ЗЕМЛ ЕВ ЛА ДЕЛ ЬЧЕСК И Й прил. жер
яйесиники, жер, ийелеушилик.
ЗЕМЛЕВЛАДЕНИЕ с. жерге ийелик, жер
ийелеу, жер ийелеушилик; государствен-
ное ~ мэмлекеттнн. жерге ийелик дылыуы,
мэмлекетлик жер ийелеушилик.
ЗЕМЛЕДЕЛЕЦ м. дийхан.
ЗЕМЛЕДЕЛИЕ с. дийханшылыд, егин-
шилик, егин егиушилик; социалистическое
социалистлик дийханшылыд; занимать-
ся ~м дийханшылыд пенен шугылланыу.
ЗЕМЛЕДЁЛЬЧЕСКИЦЙ прил. дийхан-
шылыц, егиншилик; ~й район егиншилик
районы; ~е машины дийханшылыд маши-
налары.
ЗЕМЛЕКОП м. жер дазыушы, жер цазыу-
шы рабочий.
ЗЕМЛЕМЕР м. землемер, жер елшеуши-
ЗЕМЛЕМЕРНЫЙ прил. жер елшеу, жер
елшейтугын; ~ инструмент жер елшей-
тугын эсбап.
ЗЕМЛЕПАШЕСТВО с. уст. см. земле-
делие.
ЗЕМЛЕПАШЕЦ м. уст. см. земледелец.
ЗЕМЛЕПОЛЬЗОВАНИЕ с. жерден пай-
даланыу тэртиби, жерди пайдаланыу тэр-
тиби.
ЗЕМЛЕПРОХОДЕЦ м. уст. жаца жер
табыушы, жаца жер ашыушы.
землеройка ж. зоол. жер тесер, узын
тумсыд.
ЗЕМЛЕРОЙНЦЫЙ прил. жер дазатугын,
жер дазыушы; ~ая машина жер дазату-
гын машина.
ЗЕМЛЕСОС м. землесос (сууда жер цаза-
турын машина).
ЗЕМЛЕСОСНЫЙ прил. землесос..., зем-
лесослыц; ~ снаряд см. земснаряд.
ЗЕМЛЕТРЯСЕНИЕ с. жер силкиниу,
жер цозгалыу.
ЗЕМЛЕУСТРОИТЕЛЬНЫМИ прил. жер
ислерин тэртиплейтугын, жерлестирету-
гын, цонысландыратугын, жерден пайда-
ландыратугын; ~е мероприятия жер
ислерин тэртиплейтугын илажлар.
ЗЕМЛЕУСТРОЙСТВО с. жерлестириу-
шилик, жер ислерин тэртиплеушилик.
ЗЕМЛЕЧЕРПАЛКА ж. тех. землечер-
палка (каналдыц, жаптыц, езектиц Шубин
терецлетип цазатурын машина).
ЗЕМЛЕЧЕРПАТЕЛ ЬН ЦЫЙ прил. земле-
черпалкалык; ~ая машина см. землечер-
палка.
ЗЕМЛИСТЫЙ прил. 1. топырацлы; ~
песок топырацлы шеге, топырац аралас-
цаи шеге; 2. (о цвете) жер рецли, сур,
бозарган рец; ~ цвет лица сур бетли, бети
бозарган.
ЗЕМЛПЯ ж. 1. (планета) Жер; 2. (суша)
жер, цара жер, цуры жер, цургац жер;
лететь высоко над ~ёй жер устинде жо-
цары ушыу; 3. (почва, грунт) жер, топы-
рац; рыхлая ~я бос топырацлы жер,
ойылма жер; тучная ~я кушли жер, май
топырацлы жер; семиз топырац; пахот-
ная ~я айдалатугын жер; колхозная ~я
колхоз жери; целинные земли тыц жерлер;
обработка ~й жерди ислеу; засыпать ров
~ёй шуцырды топырац пенен кемиу; 4. уст.
(страна, государство) журт, улке; чужие
земли жат еллер, басца еллер; за тридевять
земель народно-поэт. узацтагы бир елде;
<> на ~ё (на свете) дуньяда, жер жузинде;
сровнять с ~ёй жер менен жексен етиу;
стереть с лица ~й жер бетинен еширну
(соотв. кулин кекке ушырыу); я готов был
провалиться сквозь землю мен жерге кириу-
ге тайын едим (соотв. маган тышцан
тесиги мыц тецге болды).
ЗЕМЛЯК м. жерлес, бир жерлик, ауыл-
лас, бир ауыллас, агайин-тууысцан.
ЗЕМЛЯНИКА ж. земляника (есимлик
цэм жемис).
ЗЕМЛЯНЙЧНЦЫЙ прил. земляника...,
земляникадан исленген; ~ое варенье зем-
ляника вареньеси.
ЗЕМ.
— 284 —
ЗЕМЛЯНКА ж. жер теле.
ЗЕМЛЯНЦОЙ прил. 1. жер..., топырац,
топырацтан болган, топырацтан жасалган;
~6й пол жер еден; ~ая насыпь уйилген
топырац; ~йе работы жер цазыу жумыс-
лары; 2. жер..., жерде турыушы, жерде
жасаушы; ~6й червь жер цурты, цызыл
Курт.
ЗЕМЛЯЧЕСТВО с. 1. (принадлежность
к одной местности) жерлеслик, ауыллас-
лыц; 2. (объединение) жерлеслер бирлиги,
жерлеслер шелкеми.
ЗЕМЛЯЧКА женск. от земляк.
ЗЕМНОВОДН ЦЫЙ прил. 1. жерде хэм
сууда жасаушы; лягушка — ~ое животное
баца жерде хэм сууда жасайтугын хай-
уан; 2. в знач. сущ. мн. земноводные жер-
-суу хайуанлары.
ЗЕМНЦОЙ прил. жер..., жердиц; ~6й
шар жер шары; ~ая поверхность жер бети,
жердиц устн; <> ~ой поклон уст. ийилип
сэлем бериу, ийилип-бугилип тэжим етиу;
~ые блага тнришилик хэзлиги.
ЗЕМСКИЙ прил. ист. 1. (общегосудар-
ственный) мэмлекет..., мэмлекетлик; 2. зем-
ство...; ~ начальник земство начальниги,
земство баслыгы.
ЗЕМСНАРЯД м. (землесосный снаряд)
земснаряд (суу астындаеы жерди цазыу-
шы судно).
ЗЕМСТВО с. ист. земство (ески Россия-
дасы жергиликли баск^арыу орны).
ЗЕНЙТ м. 1. астр, зенит, тикке аспан,
тас тебе; солнце в полдень находится в ~е
тусте цуяш тас тебеде болады; 2. перен.
(высшая степень) ец бийик дэреже, ец жо-
цары дэреже; быть в ~е славы даццтыц
ец бийик дэрежесинде болыу.
ЗЕНЙТКА ж. разг, зенит тобы, аспан-
га ататугын топ.
ЗЕНЙТНЦЫЙ прил. 1. астр, зенит...,
тикке аспан; ~ое расстояние зенит аралы-
гы; 2. воен, зенит..., аспанга ататугын;
~ое орудие зенит тобы, аспанга атату-
гын топ.
ЗЕНЙТЧИК м. зенит тобын атыушы,
зенитши.
ЗЕНЙТЧИЦА женск. от зенйтчик.
ЗЕНЙЦЦА ж. уст. цар ашыц, кездиц
царашыЕы; беречь как ~у ока кездиц
царашыЕЫНдай сацлау.
ЗЕРКАЛО с. 1. айна; ручное ~ цол айна;
кривое ~ 1) цыйсыц айна; 2) перен. бур-
малап керсетиу; гладкий как ~ айнадай
теп-тегис; 2. перен. (блестящая, гладкая
поверхность) жалтыраган жуз, жайнаган
бет; жалтыраган айдын; ~ озера келдиц
жалтыраган айдыны.
ЗЕРКАЛ ЬНЦЫЙ прил. 1. айна..., айналы,
айналыц, айна жасалатугын; ~ое стекло
айна жасалатугын эйнек, айналыц эйнек;
~ый шкаф айналы шкаф; 2. перен. (бле-
стящий, гладкий) айнадай, жалтыраган,
теп-тегис. тегис; ~ая гладь озера келдиц
айнадай тегис бети, келдиц тыныц айдыны.
ЗЕРНИСТОСТЬ ж. дэиелилик, туйир-
лилик, туйиртпеклик, туйир-туйир лик, дэн
сыяцлылыц; ~ металла металлдын туйирт-
пеклиги.
ЗЕРНЙСТЦЫЙ прил. 1. дэнли, дэнели,
дэни кеп, туцымы кеп; 2. туйиртпекли,
туйир-туйир; ~ая структура металла ме-
таллдыц туйир-туйир цурылысы; < ~ая
икра дэнели ууылдырыц.
ЗЕРНО с. 1. дэи, туцым; крупные зёрна
ири дэнлер; ~ пшеницы бийдайдэни; кофе
в зёрнах дэнли кофе; 2. собир. (хлеб) гэлле;
3. туйир, дэне; жемчужное ~ цинжи дэнеси;
~ пороха дэриниц тупири; 4. перен. урыц,
туйир, тийкар, магыз; ~ истины шын
лыцтыц туйири.
ЗЕРНОВИДНЫЙ прил. дэнге усаган, дэн
сыяцлы, дэн тэризли.
ЗЕРНОВКОЙ прил. 1. дэн..., дэнли, ДЭН-
ЛИК, дэнниц, дэннен, гэлле; ~ые культуры
гэлле егислер; ~6й совхоз дэн совхозы:
~6е хозяйство гэлле хожалыгы; 2. в знач.
сущ. мн. зерновые гэллелер, дэнлер; сбор
~йх гэлле жыйнау.
ЗЕРНОДРОБИЛКА ж. дэн жармалай-
тугын машина, дэнди майдалау машинасы*
жарма жарыу машинасы.
ЗЕРНОДРОБИЛЬНЫЙ прил. дэн жара-
тугын, гэлле жаратуЕЫН, дэнди жарма-
лайтурын, жарма тартатурын.
ЗЕРНООЧИСТЙТЕЛ ЬН ЦЫЙ прил. дэн
тазалайтуЕын, дэн тазалаушы, гэлле таза-
лаушы; ~ая машина дэн тазалайтуЕын
машина.
ЗЕРНООЧИСТКА ж. дэн тазалау, дэн та-
зартыу, гэлле тазалау.
ЗЕРНОСОВХОЗ м. дэн совхозы, ЕЭЛЛе
совхозы.
ЗЕРНОСУШИЛКА ж. дэн кептиргишг
гэлле кептиргиш.
ЗЕРНОФУРАЖНЫЙ прил. дэн-жем бола-
тугын.
ЗЕРНОХРАНИЛИЩЕ с. гэллехана, дэн-
хана, телек.
ЗЕРНОЙДНЫЦЙ прил. дэн жейтугын,
дэн менен ауцатланатугын, жем жеуши;
~е птицы дэн жеуши цуслар.
ЗЕФИР м. 1. (пастила) зефир; 2. (ткань)
зефир; 3. поэт, (ветерок) жагымлы самал,
ескен жумсац самал.
ЗЕФИРОВ ЦЫ Й прил. зефир...; зефирден
исленген, зефирден тигилген; ~ая рубаш-
ка зефирден тигилген кейлек.
ЗИГЗАГ м. 1. (ломаная линия) ийрек,
ийрек сызыц; 2. нареч. зигзагом, зигзагами
ийрекленип, ийрек-ийрек болып.
ЗИГЗАГООБРАЗНЦЫЙ прил. ийрек, ип-
рекленген турде; ~ая линия ийрекленген
сызыц.
ЗИЖДИТЬСЯ несов. на чём тийкарланыу^
негизлениу, суйениу, дузилиу, цурылыу.
ЗИМЦА ' ж. цыс; с наступлением ~ы
цыс тусиу менен; в разгаре ~ы нац цыс мэ-
хэлинде; на ~у цысца; <> сколько лет,
сколько ~! цанша жаз, цанша цыс етти!
ЗЙМНЦИЙ прил. цыс..., цысцы; ~ий день
цыс куни; ~яя одежда цысцы кийим.
ЗИМЦОВАТЬ несов. цыслау, цыслап шы-
гыу, цысты еткериу; <> я ему покажу, где
раки ~уют мен оган кермегенин керсетер-
мен (соотв. мен оган экесин танытарман).
ЗИМОВКА ж. 1. (действие) цыслау;
~ скота малдыц цыслауы, малды кыслатыу;
— 285 —
ЗЛО
2. (зимовье) цыслау, цыслатыу, цысцы жай,
цыслау орны, цыслац.
зимовщик м. цыслаушы, зимовщик.
ЗИМОВЩИЦА женск. от зимовщик.
ЗИМОВЬЕ с. цыслау, цыслау орны, цыс-
латыу, цысцы жер, цыслац.
ЗИМОЙ нареч. цыста, цыстын, куни,
цыстын, кунинде, цыс уацытында.
ЗИМОРОДОК м. балыкшы (к,ус).
ЗИМОСТОЙКИ й прил. цысца шыдам-
лы, аязга шыдамлы, сууыцца шыдамлы,
цысца тезимли; ~е культуры аязга шыдам-
лы егинлер.
зимостойкость ж. кысда шыдамлы-
лыц, аязга шыдамлылыц, сууыцца шыдам-
лылыц, цысца тезимлилик.
ЗИПУН м. уст. шекпен, шапан.
ЗИЯНИЕ I с. (отверстия, раны и т. п.)
уцрейиу, уцрейип кериниу; тупсиз уцгир
болыу.
ЗИЯНИЕ II с. лингв, биригиу, цатарла-
сыу (биринши сездиц аяеында, екинши сез-
диц басында келген еки дауыслы сеслердиц
биригиуи).
зиЯцть несов. унрейиу, уцрейип кери-
ниу, тупсиз уцгнр болыу; под ногами ~ла
бездна аяц астында тупсиз уцгир кер и иди;
в груди ~ла глубокая рана оныц кекрегин-
де терец жара уцрейип турды.
ЗИЯЮЩШЙ 1. прич. от зиять; 2. прил.
уцрейип турган, уцрейип керинген, уцре-
йип керинетугын; ~ая пропасть уцрейип
керинген уцгир; ~ая рана уцрейип тур-
ган жара.
зла I род. п. ед. от зло I.
зла II кратк. ф. от злая.
ЗЛАКИ мн. (ед. злак м.) гэлле есимлик-
лери, дэн есимликлери; хлебные ~ дэн
есимликлер.
ЗЛАКОВЫЦЙ прил. гэлле..., дэнли; ~е
растения дэнли есимликлер.
ЗЛАТОГЛАВЫЙ прил. поэт. уст. алтыи
гумбезли.
ЗЛАТОКУДРЫЙ прил. поэт. уст. алтын
буйра шашлы, тилла буйра шашлы, алтын
айдарлы.
ЗЛАТОТКАНЫЙ прил. поэт. уст. зерли,
зер досылып тоцылган.
ЗЛАЧНЦЫЙ прил. уст. кеп гэллели,
мол дэнли; <> ~ое место шутл. бузыцлыц
орны, жалатайлардьщ кеуил хошлайту-
гын жери.
ЗЛИТЬ несов. кого ашыуландырыу, ешик-
тириу, ашыуын келтириу, цэцэрлендириу.
ЗЛЙТЦЬСЯ несов. на кого-что и без доп.
1. (сердиться) ашыуланыу, ешигиу, цэцэр-
лениу, ашыуы келиу; 2. перен. (буше-
вать) борау, цутырыу, кушейиу; вьюга
~ся боран борап тур.
ЗЛО I с. 1. жаманлыц, жауызлыц, хара-
мылыц; желать зла кому-л. биреуге жаман-
лыц ойлау; причинить ~ кому-л. биреуге
жаманлыц етиу; 2. (беда, несчастье) бэле,
бахытсызлыц; из двух зол выбрать мень-
шее еки бэлениц киширегин тацлау; 3.
(злость) ашыу, екпе, кек, гийне; меня ~
берёт мениц ашыуым келеди; сорвать ~
на ком-л. ашыуын биреуден алыу; сделать
•что-л. со зла ашыу устинде бир ис ислеп
цойыу; <> корень зла бэлениц тамыры,
бэлениц туби.
ЗЛО II нареч. ашыу менен, ашыуланып,
жаман нийет пенен, жауызлыц пенен;
~ подшутить над кем-л. жаман нийет пенен
биреуге кулиу; ~ посмотреть ашыуланып
царау.
ЗЛО5' к,оспа сезлердиц мэниси бойынша
I) «харам» деген сезге туура келетуеын
биринши белими, мыс.: зложелатель дарам
цыяллы; 2) «жауыз» деген сезге туура келе-
тугын биринши белими, мыс.: зловредный
жауыз цыяллы.
ЗЛОБЦА ж. ашыу, цэцэр, кек, еш; ~а
душила его оны ашыу кернеди; затаить
~у кек сацлау, еш сацлау; <> ~а дня кун
тэртибинде, цэзирги алдымызда турган;
на дня кун тэртибинде.
ЗЛОБНО нареч. ашыу менен, ашыуланып,
еш пенен, кек пенен, цэцерленип, кек
тутып, кек етип; ~ взглянуть ашыу менен
царау; ~ рассмеяться кек етип кулиу.
ЗЛОБНЫЙ прил. ашыулы, ешиккен,
цэцерли, кек сацлаган, жауыз; ~ взгляд
ашыулы царас; ~ враг жауыз душпан.
ЗЛОБОДНЕВНОСТЬ ж. кереклилик, усы
мэцэлде кереклилик, бугинги эцмийетли-
лик; ~ темы теманыц усы мэцэлде керек-
лилигн.
ЗЛОБОДНЕВНЫЙ прил. керекли, зэрур”
ли, эцмийетли, цэзирги кундеги; ~ вопрос
цэзирги кундеги мэселе.
ЗЛОБСТВОВАТЬ несов. ашыуланыу, цэ-
цери келиу, ашыуы келиу, ешигиу.
ЗЛОВЕЩЕ нареч. цэуэтерли турде, цор-
цынышлы турде.
ЗЛОВЁЩЦИЙ прил. цэуетерли, цорцы-
нышлы; ~ий вид цорцынышлы керинис;
~ая тишина цэуэтерли тым-тырыслыц.
ЗЛОВОНИЕ с. жаман ийис, сасыган ийис,
порсыган ийис, цолацса.
ЗЛОВОННЫЙ прил. жаман ийисли, са-
сыц, порсыган, цолацса ийисли.
ЗЛОВРЕДНОСТЬ ж. жудэ жауызлыц,
зыянкеслик, жаман нийетлилик, жудэ жа-
ман ойлылыц.
ЗЛОВРЕДНЫЙ прил. жауыз цыяллы,
жудэ жауыз, зыянкес, жаман нийетли,
огада зыянлы.
ЗЛОДЕЙ м. жауыз, цанхор, жинаятшы,
залым.
ЗЛОДЕЙКА женск.. от злодей.
ЗЛОДЁЙСКНИЙ прил. цанхорлыц, жа-
уызлыц пенен, жинаятшылыц пенен, цыя-
натшылыц пенен, залымлыц пенен; ~ое
убийство залымлыц пенен елтириу.
ЗЛОДЕЙСТВО с. см. злодеяние.
ЗЛОДЕЯНИЕ с. цанхорлыц, жауызлыц,
жинаятшылыц, цыянатшылыц, залымлыц,
жаманлыц, жаманлыц етиушилик.
ЗЛОЙ прил. 1. жауыз, залым, ашыулы,
ашыушац, цэцэрли, рейимсиз, цара жу-
рек, кекшил; цас; ~ характер залым
минез; ~ враг жауыз душпан; быть
злым на кого-л. биреуге кек сацлау; 2.
перен. ашшы, еткир; ~ фельетон еткир
фельетон; ~ перец ашшы бурыш;ф ~ умы-
сел жаман нийет; язык еткир тил, ашшы
тил; злые языки есекшилер, жалахорлар.
зло
— 286 —
ЗЛОКАЧЕСТВЕННЫЙ прил. мед. цэ-
уипли, цэуетерли; ~ая опухоль цэуип-
ли исик.
ЗЛОКЛЮЧЕНИЕ с. уст. бахытсызлыц,
бэле, мусэубет.
ЗЛ ОНАМЁРЕННОСТ Ь ж. жаман нийет-
лнлик, жауыз нийетлилик, жаман пикир-
лилик.
ЗЛОНАМЕРЕННЫЙ прил. жаман нийет-
ли, жаман нийет пенен, жаман пикирлн,
жауыз нийетли, жауыз нийет пенен; ~ по-
ступок жаман нийет пенен етилген ис.
ЗЛОПАМЯТНОСТЬ ж. кекшиллик, кек
сацлаушылык, иши тарлыц, екпелеушилик.
ЗЛОПАМЯТНЫЙ прил. кекшил, кек сац-
лагыш, иши тар, гийнешил, екпешил, ек-
пелегиш; ~ человек кек сацлагыш адам.
ЗЛОПАМЯТСТВО с. см. злопамятность.
ЗЛОПОЛУЧНЫЙ прил. бахытсыз, ба-
хыты жок, бахыты цара, цырсыц тускен.
ЗЛОПЫХАТЕЛЬ м. кек тутыушы, кек
сацлаушы, екпешил, екпелеуши.
злопыхАтел ьский прил. кекшил,
кек сацлагыш, екпелегиш.
ЗЛОПЫХАТЕЛЬСТВО с. кек тутыушы-
лыц, кек сацлаушылыКц екпелегишлик.
ЗЛОРАДНО нареч. табалап, кек етип,
кунлеп; ~ улыбаться табалап кулиу.
- ЗЛОРАДНЦЫЙ, прил. табалайтугын, кун-
шил; ~ый человек табалаушы адам; ~ое
чувство табалаушы сезим.
ЗЛОРАДСТВО с. таба, табалыушылыц.
ЗЛОРАДСТВОВАТЬ несов. табалау.
ЗЛОСЛОВИЕ с. жаманлап сейлеу, жала
жабыу, етирик-есек сейлеу, сыртынан жа-
манлау; етирик-есек, жала, децмет (пере-
суды, сплетни).
ЗЛОСЛОВИТЬ несов. жаманлап сейлеу,
жала жабыу, етирик-есек сейлеу, сыр-
тынан жаманлау.
ЗЛОСТНО нареч. билкастан, жаман ни-
йет пенен, жауызлыц пенен.
ЗЛОСТНОСТЬ ж. см. злонамеренность.
ЗЛОСТНЫЙ прил. 1. (злонамеренный)
жаман нийетли, жаман пикирли, жауыз
нийетли, жауыз нийет пенен; 2. (созна-
тельно недобросовестный) билцастан етил-
ген, цастан; ~ неплательщик билцастан
телемеуши; 3. (закоренелый) асып кеткен,
суйекке сицген, эдет болган, дузелмей-
тугын; ~ клеветник суйегине сицген жала-
хор, жауыз жалахор.
ЗЛ0СТЦЬ ж. жауызлыц, царамылыц,
цаслыц, ашыу, кэцэр, кек, екпе; сказать
что-л. со~ью бир нэрсени ашыуланып ай-
тыу; побледнеть от ~и ашыу кернеп боза-
рьгу.
ЗЛОСЧАСТНЫЙ прил. уст. бахытсыз,
бахты цара, мацлайы цара, царамацлай.
ЗЛОТЫЙ м. злотый (Полыиада пул
бирлиги).
ЗЛОУМЫШЛЕННИК м. кастыян, жаман
нийетли, жаман ойлы, жауыз пикирли адам.
ЗЛОУПОТРЕБИТЬ сов. чем биле турып
ислеу, цыянат етиу, цыянат цылыу, наду-
рыс пайдаланыу; ~ доверием исенимге цыя-
натшылыц етиу, исенимнен пайдаланып
цыянат етиу; ~ своим положением ез хыз-
мет орнынан пайдаланып цыянат етиу.
ЗЛОУПОТРЕБЛЁНИЦЕ с. 1. (действие)
биле турып ислеу, цыянат етиу, цыянат
цылыу, надурыс пайдаланыу; ~е вла-
стью ез жумыс орнынан пайдаланып цыя-
нат етиу; 2. жинаят, цыянат, жаман
ис; раскрыть ~я цыянатлардыц бетин
ашыу.
ЗЛОУПОТРЕБЛЯТЬ несов. см. злоупо-
требить.
злю, злишь и т. д. наст. вр. от злить.
ЗЛЮКА м. и ж. разг, ашыушац, урыс-
цац, ер, пэс цылыцлы, тырысцац, бурискек.
злюсь, злишься и т. д. наст. вр. от
злиться.
ЗЛЮЧКА м. и ж. см. злюка.
ЗЛЮЩИЙ прил. разг, кутэ ашыушац,
огада урысцац, жудэ кекшил, кутэ ре-
йимсиз.
ЗМЕЕВИДНЫЙ прил. жылан тэризли,
жыландай, жылан сыяцлы, жылансымац,
иирекленген.
ЗМЕЕВЙК м. тех. ийрек-ийрек тутик,
иирекленген труба.
ЗМЕЁНЫШ м. 1. жылан баласы; 2. пе-
рен. бран. сум, залым.
ЗМЕЕОБРАЗНЫЙ прил. см. змеевйдный-
ЗМЕЙНЦЫЙ прил. 1. жылан..., жылан-
ныц; ~ое жало жылан тили; ~ая кожа жы-
лан териси; ~ый укус жыланныц шагыуы;
2. перен. (коварный) цийлели, жылансы-
мац; ~ая улыбка цийлели кулимсиреу.
ЗМЕЙ ЦТ ЬСЯ несов. ийрецлеу, ийрецле-
ниу, ийрецлеп журиу, жыландай таула-
ныу; в густой ржи ~лась тропинка цалыц
цара бийдай арасынан соцпац ийрецлеп
етти.
ЗМЕЦЙ м. 1. уст. см. змея; 2. (сказочное
чудовище) айдарца; 3. пэтпелек; воздуш-
ный ~й ушырылатугын пэтпелек; запу-
скать ~я пэтпелек ушырыу, пэтпелек жи-
бериу.
ЗМЕЯ ж. 1. жылан; ядовитая ~ зэ-
цэрли жылан, уулы жылан; 2. перен. (ко-
варный человек) цийлекер адам, сум адам;
3. в знач. нареч. змеёй ийрецлеп, ийрек-
ленип.
ЗНАВАТЬ несов. многокр. кого-что таныу,
танып билиу.
ЗНАК м. 1. (метка, клеймо) белги; фаб-
ричный ~ фабрика белгиси; 2. (след)
белги, из; ~ ушиба жараныц белгиси;
3. (свидетельство, признак, проявление)
белги, нышан, кериниу; в ~ протеста на-
разылыктыц нышаны; это — дурной -~
бул — жаман белги, бул — жаман ны-
шан; молчание — ~ согласия погов. унде-
меу — разылыцтыц белгиси; оказывать
знаки внимания кеуил белиу, кеуил
аударыу; подарить что-л. в ~ дружбы дос-
лыцтыц белгисине бир нэрсе сыйлыц
етиу; 4. (предзнаменование) алдан билиниу,
алдан билдириу, алдан хабар етиу; доб-
рый ~ жацсылыцтыц алдан билиниуи;
5. (сигнал) ым, ымлау, белги, ишарат;
дать ~ ым цагыу, ымлау; подавать знаки
рукой цолы менен белги бериу, цолы
менен ымлау; 6. (предмет, как символ че-
го-л.) нышан, белги, тамга; орден «Знак
Почёта» «Хурмет Белгиси» ордени; знаки
— 287 —
ЗНА
отличия воен, айырыу белгилери, айырма-
лыц белгилери; 7. (изображение) белги,
нышан; знаки препинания грам. иркилис
белгилери, тыныс белгилери; восклица-
тельный ~ ундеу белгиси; ~ равенства
мат. тецлик белгиси; стенографические
знаки стенографиялыц белгилер; 8. полигр.
хорип, белги; печатный ~ баспа белги-
си; <> почтовый ~ почта маркасы; водяной
~ ишинде керинетугын суурет (цаеаз
пулда); денежный ~ цагаз пул белгиси;
под знаком чего-л. бир заттыц белгиси
менен.
ЗНАКОМИТЬ несов. 1. кого-что с кем-
-чем (представлять) таныстырыу, таныс
етиу; ~ кого-л. с новым работником биреуди
таза хызметкер менен таныстырыу; 2. кого-
-чпю с чем таныстырыу, тусиндириу, уйре-
тиу; ~ с работой жумыс пенен танысты-
рыу; ~ с историей страны елдиц тарийхи
менен таныстырыу.
ЗНАКОМИТЬСЯ несов- 1. с кем-чем таны-
сыу, таныс болыу; 2. с чем танысыу, уйре-
ниу, билиу; ~ с работой жумыс пенен таны-
сыу; ~ с обстановкой жагдайлар менен
танысыу; 3. (посещать) барып кериу;
~ с музеями музейлерди барып кериу.
ЗНАКОМСТВ ||О с. 1. таныслыц, танысыу;
завязать ~о таныслыц байланыста болыу;
поддерживать ~о с кем-либо биреу ме-
нен таныслыцта болыу; прекратить вся-
кое ~о барлык таныслыцты цойыу;
2. (круг знакомых) таныслар; большие ~а
таныслары кеп; 3. (наличие знании) таныс
болыу, билисиу; ~о с литературой и исто-
рией эдебият хэм тарийх пенен таныс
болыу.
ЗНАКОМцЫЙ прил. 1. таныс; ~ый чело-
век таныс адам; ~ая мелодия таныс нама;
его лицо мне ~о оныц жузи маган таныс;
быть ~ым таныс болыу; 2. (с чем-л.) та-
ныс, билетугын; быть ~ым с сельским хо-
зяйством ауыл хожалыгы менен таныс бо-
лыу; 3. в знач. сущ. м. знакомый и ж. зна-
комая таныс; мой хороший ~ый мениц
жацсы танысым.
ЗНАМЕНАТЕЛ || Ь м. мат. белим, бели-
ииуши, белиуши; привести- к общему ~ю
ортац белимге келтириу, ортац белиниу-
шисин табыу.
ЗНАМЕНАТЕЛ ЬНОСТ Ь ж. эхмийетли-
лик, белгилилик, даццлылыц, атацлылыц,
кернеклилик, айрыцша белгилилик.
ЗНАМЕНАТЕЛЬНЦЫЙ прил. 1. (значи-
тельный) эхмийетли, белгили, даццлы,
атацлы, кернекли; ~ое событие белгили
уацыялар; ~ый день даццлы кун; 2. лингв.
мэнили, магналы; ~ые части речи манили
сез шацаплары.
ЗНАМЕНИЕ с. уст. белги, нышан; <> ~
времени бир дэуирдиц езине ылайыц
аухалы.
ЗНАМЕНИТОСТЬ ж. белгилилик. атац-
лылыц, даццлылыц, атацлы адам; стать
~ю атацлы адам болыу.
ЗНАМЕНИТЫЙ прил- белгили, атацлы,
даццлы; ~ писатель атацлы жазыушы.
ЗНАМЕНОВАТЬ несов- что белгилеу,
белгилеп етиу, тамгалау, нышанлау.
ЗНАМЕНОСЕЦ м. байрац кетериуши,
байрац кетерген, жалау кетериуши.
ЗНАМЦЯ с. байрац, жалау; красное ~я
цызыл байрац; полковое ~я полк байрагы;
переходящее ~я кешпели байрац; водру-
зить ~я байрац тигиу; под~енем чего-л.
бир нэрсениц байрагы астында; под ~енем
революции революция байрагы астында;
поднять ~я чего-л. бир нгрсениц байрагын
кетериу; поднять ~я восстания кетери-
лис байрагын кетериу; высоко держать ~я
чего-л. бир . нгрсениц байрагын жоцары
тутыу.
ЗНАНИ Е с. 1. (обладание какими-л. сведе-
ниями) уйрениу, билиу, танысыу;~е жиз-
ни турмысты билиу; ~е языка тил билиу;
делать что-л. со~ем дела истиц кезин билип
ислеу; 2. (наука) билим, илим; область ~я
билимниц бир тармагы; 3. мн. знания
билим, билимлер; обладать ~ями билим-
лерге ийе болыу; глубокие ~я терец билим-
лер; поверхностные ~я устиртин билим;
повышать ~я билим арттырыу, билим
жоцарылатыу, билим кетериу.
ЗНАТНОСТЬ ж. уст. атацлылыц, цуР‘
метлилик, ац суйеклилик, цасылзадалыц;
~ происхождения шыгыу тегинин. атацлы-
лыгы.
ЗНАТНЫЙ прил. 1. белгили, атацлы,
даццлы, хурметли; ~ животновод даццлы
шаруа; 2. уст. (принадлежащий к знати)
хан-беглер, бийлер, аристократлар, ац су-
йек, цасылзада; ~ род ац суйеклер туцымы.
ЗНАТОК м. жацсы билиуши, билгиш,
билгир, маман, шебер; ~ своего дела ез
исин жацсы билиуши; ~ музыки музыкант
жацсы билиуши; ~ русского языка рус
тилиниц маманы.
ЗНАТЬ I несов. 1. что, о ком-чём и без
доп. билиу; ~ намерения протйвника
душпанныц нийетин билиу; ~ урок сабагын
билиу; ~ наизусть ядтан билиу; ~ о болез-
ни кого-л. биреудиц ауырыу екенлигин
билиу; я не знаю, где вы живёте мен сизиц
кайда туратугынлыгыцызды билмеймен;
насколько я знаю мениц билиуиме цара-
ганда; как я могу об атом~? мен бул туура-
лы цалай биле аламан?; 2. что билиу;
хорошо ~ русский язык рус тилин жацсы
билиу; ~ ремесло енерди жацсы билиу;
~ своё дело ез исин жацсы билиу; 3. кого-
-что (быть знакомым) таныу, танысыу, та-
ныс болыу, билиу; я его совсем не знаю
мен оны хеш танымайман; ~ кого-л. в лицо
биреуди жузинен таныу, биреу менен жуз
таныс болыу; ~ кого-л. по имени биреудиц
атын билиу; <> дать ~ кому-л. биреуге ха-
бар жеткериу; дать ~ о себе ези хаццында
билдириу; не ~ покоя ни днём ни ночью
куни-туни тынышлыц кере алмау; это
даёт себя ~ бул езин билдиреди, бул езин
танытады; ~ меру шаманы билиу, шегин
билиу; не ~ меры шамасын билмеу, шегин
билмеу; почём ~, как ~ мумкин, цайдан
билесец?; знаешь, знаете в знач. вводн. сл.
билесец бе!, хабарыц бар ма!; он только
и знает, что спит ал уйцыдан басца хеш
нэрсени билмейди; делайте, как знаете
билгеницизше ислециз; ~ своё место ез
зол
— 288 —
орнын билиу; не ~ покоя тыныш таппау;
кто его знает ким билсин, кайдан би-
лейин.
ЗНАТЬ II ж. собир. уст. хан-бийлер,
беглер, ак-суйеклер, аристократлар, х,а-
сылзадалар; родовитая ~ шынжырлас бег-
лер, тукымлас беглер.
ЗНАТЬ III вводи, сл. прост, женине ка-
рай, итимал, магер, балки, болса керек,
керинеди.
ЗНАТЬСЯ несов. с кем-чем, разг, таны-
сыу, таныс болыу, дос болыу; он ни с кем
~ не желает оныц хеш ким менен таныс-
кысы келмейди.
ЗНАХАРКА женск. от знахарь.
ЗНАХАРСКИЙ прил. порханныц, тэуип-
тиц.
ЗНАХАРСТВО с. порханшылык, тэуип-
шилик.
ЗНАХАРЬ м. порхай, тэуип.
ЗНАЧАЩИЙ 1. прич. от значить; 2.
прил. эхмийетли, эхмийетли болган, мани-
ей болган, эхмийетке ийе болган; ничего
не ~ хеш бир мэниси жок-
ЗНАЧЁНИЦЕ с. 1. (смысл) мани, мэнис,
мазмун; ~е слова сездиц мэниси; букваль-
ное ~е туп мэниси; прямое ~е тууры мэни-
си; переносное ~е ауыспалы, баскаша мэни-
си; 2. (важность) эхмийет, кереклилик;
политическое ~е сиясий эхмийети; иметь
~е манили болыу; не имеет ~я эхмийети
жок; придавать большое ~е чему-л. бир
нэрсеге улкен эхмийет бериу.
ЗНАЧИМОСТЬ ж. 1. (значение) мэни-
лилик; ~ слова сездиц мэнилилиги; 2.
(важность) эхмийетлилик, мэнилилик.
ЗНАЧИМЫЙ прил. 1. (обладающий зна-
чением, смыслом) манили, манн билдирету-
гын, мэниси бар; 2. (важный, значитель-
ный) эхмийетли, манили.
ЗНАЧИТ вводн. сл. демек, сондай болса,
соныц менен, солай етип; ~, пора ехать
демек, журетугын уакыт болыпты.
ЗНАЧИТЕЛЬНО нареч. 1. (гораздо, на-
много) анагуракым, эдеуир, бирталай; ~
лучше анагуракым тэуиррек; ~ превосхо-
дить в силе куши эдеуир артыкмаш болыу;
2. (выразительно) манили, тэсирли, тэсир
еткендей; ~ посмотреть манили карау.
ЗНАЧИТЕЛЬНОСТЬ ж. 1. (величина)
улкенлик, кеплик, артыклык; ~ расстоя-
ния аралыктыц эдеуир кашыклыгы; 2.
(важность) эхмийетлилик, кереклилик,
мэнилилик; ~ события уакыялардыц эх-
мийетлилиги.
ЗНАЧЙТЕЛ ЬНЦЫЙ прил. 1. (большой)
улкен, бир талай, эдеуир, анагурлым, ана-
гуракым; ~ая сумма эдеуир сумма; ~ые
успехи эдеуир табыслар; в ~ой мере улкен
дэрежеде; 2. (важный) эхмийетли, керекли,
мэнили; ~ое событие эхмийетли уадыя;
3. (выразительный) мэнили, тэсирли, тэсир
еткендей; ~ый взгляд тэсирли кез карас.
ЗНАЧИТ||Ь несов. что билдириу, керсе-
тиу, мэниске ийе болыу, эхмийети болыу,
ацлатыу; что это бул нени керсетеди?,
бул нени билдиреди?, бул не болганы?;
это много ~! бул кеп нэрсени билдиреди!;
это ничего ие ~ бунын хеш эхмийети
жок, бул хеш нэрсени ацлатпайды; что
~ быть неосторожным! сак болмау неге
алып келеди екен!; это что-нибудь да ~!
буныц кандай болсада мэниси бар!
ЗНАЧИТ II ься несов. бар болыу, есапла-
ныу; он ~ся в списке ол дизимде бар, ол
списокта бар.
ЗНАЧ ЦОК м. 1. значок, нышан, белги;
университетский ~6к университет значоги;
2. (пометка) белги, тамга; ~кй на полях
книги китаптыц шетиндеги белгилер.
ЗНАЮЩИЙ 1. прич. от знать I; 2. прил.
(опытный) тэжирийбели, билгиш, бнлету-
гын; ~ врач тэжирийбели врач.
ЗНОБЙТЦЬ несов. кого, безл. калтыратыу,
далтырау, дирилдетиу, дирилдеу, тоцды-
рыу, тоцыу, ысытпа тутыу; меня ~ мен то-
цып баратырман, мени калтыратып бара-
тыр.
ЗНОЙ м. аптап, капырык, катты ыссы,
кушли ыссы; полуденный ~ кун ортадагы
ыссы, тустеги ыссы.
ЗНОЙНЫЙ прил. 1. (жаркий) аптап,
ыссы, катты ыссы, капырык, кушли ыссы;
~ день катты ыссы кун; 2. перен. (пылкий,
жгучий) кызгынлы, жалынлы, дызыулы,
куйдиргиш.
ЗОБ м. 1. (у птиц) жемсек, дэнлик;
2. мед. бугак-
ЗОБАСТЫЙ прил. разг, жемсеги улкен-
ЗОБНЦЫЙ прил. 1. жемсек..., жемсек-
тиц; 2. мед. бугак, бугактыц; <>~ая железа
тамак безлери.
ЗОВ м. 1. (призыв, клич) шакырык, ун-
деу, шакырык дауысы; откликнуться на ~
шакырыкка жууап бериу; 2. разг, (при-
глашение) шадырыу; прийти по первому
зову биринши шадырыудан-ад келиу.
зову, зовёшь и т. д. наст. вр. от звать.
зовусь, зовёшься и т. д. наст. вр. от
зваться.
ЗОДИАК м. астр, зодиак (кун езиниц
керинип турпан жыллыц жолын жургенде
устинен ететугын жолы бойлап орналасцан
12 топ жулдызлар жыйнагы); -ф> знаки ~а
зодиак белгилери (кунниц жолы бойлап
орналасцан цэм кебинше цайуанлардыц аты
менен аталатугын 12 топ жулдызлардыц
белгилери).
ЗОДИАКАЛЬНЫЦЙприл. астр, зодиак...;
~е созвездия зодиак жулдызлар топа-
ры. __
ЗбДЧЕСКЦИЙ прил. жай салатугын; ~ое
искусство жай салатугын усталык-
ЗОДЧЕСТВО с. жай салыу усташылыгы,
жай_ салыуга шеберлик.
ЗОДЧИЙ м. жай салыушы уста.
зол I род. п. мн. от зло.
зол II кратк. ф. от злой.
ЗОЛА ж. кул.
ЗОЛЙСТЫЙ прил. кулли, кули кеп;
~ уголь кули кеп кемир.
ЗОЛЙТЬ несов. что кул салынган сууда.
кайнатыу, пуулау.
ЗОЛОВКА ж. дайынбийке, кайын апа,
апа (старшая); бийкеш (младшая).
30Л0ТЙСТЫЦЙ прил. алтынлы, алтын-
сымак, алтын рецли, алтынга усаган, ал-
тындай; ~е волосы алтын рецли шаш.
— 289 —
300
ЗОЛОТЙЦТЬ несов. что 1. (покрывать
позолотой) алтынлау, алтын жалатыу, ал-
тын бояуга бояу, алтын пууына тутыу; 2.
(придавать золотистый цвет) алтынлау,
жарцыратыу, жайнатыу; солнце ~ло вер-
хушки гор цуяс таудыц басын жарцы-
ратты.
ЗОЛОТЙТЦЬСЯ несов. алтын рецли бо-
лыу, алтын туске ениу, жарцырау; рожь
~ся цара бийдай алтын туске енип
тур-
ЗОЛОТНЙК I м. уст. (мера веса) мысцал;
<> мал ~, да дорог погов. кезге киши бол-
сада, бахасы цымбат, аз болсада саз.
ЗОЛОТНЙК П м. тех. золотник (пуу
машинасында пууды белип жиберип тура-
тугын те тик).
ЗОЛОТИ И КбВ ЦЫЙ прил. тех. золот-
ник...; ~ая коробка золотник цутысы.
ЗОЛОТЦО с. 1. алтын, тилла; чистое ~о
сап алтын; ~о в слитках цуйма алтын;
самородок ~а тэбийгый алтын; 2. собир.
(валюта, деньги) алтын пул, алтын ацша;
сто рублей ~ом жуз сом алтын ацша; 3.
(позолоченные нити) зерли сабац, алтын
сабад; шитый ~ом зерли сабац пенен тигил-
ген; 4. перен. разг, алтын, цымбатлы,
бадалы, цэдирли; этот работник — насто-
ящее ~о бул хызметкер дацыйцат алтын;
<> на вес ~а жудэ цымбат; не всё то ~о,
что блестит поел, жылтыраганныц бэри
алтын емес; чёрное ~о цара алтын (нефть);
белое ~о ац алтын (пахта).
ЗОЛОТОВОЛОСЫЙ прил. сэры шаш,
сары шашлы, алтын рецли шашлы.
ЗОЛОТОИСКАТЕЛЬ м. алтын излеуши,
алтын цыдырыушы.
ЗОЛОТ,|0Й прил. 1. алтын..., алтынлы;
тилла..., тиллалы; алтыннан исленген, тил-
ладан исленген; ~бй песок алтынлы кум;
~ая монета алтын пул; ~бе кольцо алтын
жузик; ~ые прииски алтын шыгарылату-
гын орынлар, алтын кэнлери; 2. (золоти-
стый) алтынлы, алтын цусаган, алтын
рецли, тиллалы, тилла цусаган, тилла
рецли; ~ые кудри алтын рецли буйра шаш;
3. перен. (счастливый) бахытлы, цууаныш-
лы; ~ая пора бахытлы заманлар, цууаныш-
лы уацытлар; 4. перен. (прекрасный,
очень хороший) кутэ жацсы, цымбатлы,
бадалы, алтын; он ~бй человек ол кутэ бир
жацсы адам; ~ые слова цымбатлы сезлер;
5. перен. разг- (дорогой, любимый) эзиз,
цэдирли, суйкимли, суйикли; ~ой мой!
мениц суйиклим!; 6. в знач. сущ. м. золо-
той алтын пул, алтын манат; <> ~6е дно
таусылмас байлыц, кутэ пайдалы ис; ~ых
дел мастер зергер; ~ая осень алтын гуз;
~ая середина сен тиймейсец, мен тиймей-
мен; у него ~ые руки ол кутэ шебер; ~ая
свадьба ерли зайыплылыгыиыц елли жыллыц
тойы; терять ~бе время цэдирли уацытты
босца жойытыу, цэдирли уацытты босда
еткериу; сулить ~ые горы байытып тас-
лау.
ЗОЛОТОНОСНЦЫЙ прил. алтынлы, ал-
тыны бар; ~ая жила алтынлы жер.
ЗОЛОТОПРОМЫШЛЕННИК м. алтын
шыгарыу кэрханасыныц ийеси.
19 Русско-каракалпакский сл.
ЗОЛОТОПРОМЫШЛЕННОСТЬ ж. алтын
санааты.
ЗОЛОТОПРОМЫШЛЕННЫЙ прил. ал-
тын санаатлы; ~ район алтын санаатлы
район.
ЗОЛОТУХА ж. мед. разг, камшылау
(золотуха кесели).
ЗОЛОТУШНЫЙ прил. мед. цамшылау...;
~ ребёнок камшылау менен ауырган бала.
ЗОЛОЧЕНИЕ с. алтынлау, алтын сууын
бериу, алтын пууына услау, алтын ре-
цине бояу, алтын жалатыу.
ЗОЛОЧЁНЫЙ прил. алтынланган, ал-
тын рецине боялган, алтын сууы берилген,
алтын пууына усланган, алтын жалатыл-
ган.
ЗОНА ж. зона; климатическая ~ климат-
лыц зона; пригородная ~ цала сыртындагы
зона; запретная ~ цадаган етилген зона;
оккупированная ~ басып алынган зона; по-
граничная ~ шегара зонасы; ~ военных
действий урыс дэрекетлери журип атыр-
ган зона.
зонАл ЬНЦЫЙ прил. зоналы, зоналыц;
~ая группа растений есимликлердиц зо-
налыц топары.
ЗОНД м. 1. мед. зонд; желудочный ~ ас-
казан зонды; 2. тех. бургы, бурау;
3. (воздушный шар) зонд (кишкене цауа
шары).
ЗОНДИРОВАТЬ несов. кого-что 1. мед.
зонд пенен изертлеу; 2. перен. (разведы-
вать) барластырыу, байцап царау, алдан
болжап царау; ~ почву жагдайды барлас-
тырып царау.
ЗОНТ м. 1. см. зонтик; 2. (навес) шертек,
саябан орын.
ЗОНТИК м. 1. зонт, зонтик; 2. бот. гул
топлам.
ЗбНТИЧНЦЫЙ прил. зонт тэризли, зонт-
ца усаган, зонт сыяцлы; ~ая антенна
зонтца усаган антенна; ~ые растения зонт
тэризли есимликлер.
300е цоспа сезлердиц биринши белеги-. 1)
дайуанат дуньясына катнасты билдиреди,
мыс.-, зоогеография зоогеография, зоология-
лыц география; 2) «зоологиялык» деген
мэнини билдиреди, мыс.-, зоопарк дайуанат
багы.
ЗООВЕТЕРИНАРНЫЙ прил. зооветери-
нар..., мал докторшылыц, дэригерлик, мал
емлейтугын; ~ пункт мал докторлыц пунк-
ты, мал емлейтугын пункт.
ЗООГЕОГРАФИЯ ж. зоогеография, зоо-
логиялыц география (жер бетинде
х,айуанлардыц бвлиниуин изертлейтугын
илим).
зоблог м. зоолог, зоология илимпазы.
ЗООЛОГИЧЕСКИЙ прил. зоология...,
зоологиялыц, дайуанат; ~ музей дайуа-
нат музей и.
ЗООЛОГИЯ ж. зоология (дайуанат
дуньясын изертлеуши илим).
ЗООПАРК м. (зоологический парк) зоо-
парк, дайуанат багы.
ЗООСАД м. (зоологический сад) см.
зоопарк.
ЗООСПОРА ж. биол. зооспора (жыныссыз
кебейиу ушын цолланылатуеын суу есим-
300
— 290 —
ликлери j;gM гейпара замаррыцлардыц
клетка лары).
ЗООТЕХНИК м. зоотехник.
ЗООТЕХНИКА ж. зоотехника (маллар-
ды есириу х;ам оларды басыу цаккындасы
илим).
300ТЕХНЙЧЕСКЦИЙ прил. зоотехника-
лыд; ~ая лаборатория зоотехникалыд ла-
боратория.
зори им., вин. п. мн. от заря.
ЗОРКИ||Й прил. 1. еткир кез..., еткир
кезли, кергиш, цырагы; ~е глаза кергиш
кезлер; 2. перен. (проницательный, на-
блюдательный) цырагы, байдагыш, ацла-
гыш, болжагыш.
ЗОРКО нареч. цырагы, цырагы турде,
цырагылыц пенен; ~ следить за чем-л. бир
нэрсениц сыртынан цырагы турде байцас-
тырыу.
ЗОРКОСТЬ ж. 1. еткир кезлилик, кер-
гишлик, цырагылыц; 2. перен. (проница-
тельность, наблюдательность) цырагылыц,
байцагышлыц, болжагышлыц, ацлагыш-
лыц.
зорю вин. п. ед. от заря.
ЗРАЧОК м. царашыц, кездиц цара-
ШЫРЫ.
ЗРЕЛИЩЕ с. 1. керинис, уацыя, дадий-
се; ~ пожара ерт уацыясы; 2. (представле-
ние) ойын, тамаша; массовое ~ кепшилик
ушын тамаша.
ЗРЕЛИЩНЫЙ прил. тамаша..., тама-
шалыц.
ЗРЁЛО нареч. негизли, тийкарлы, пухта;
~ обдумать что-л. бир затты тийкарлы
ойлау.
ЗРЕЛ ОСТ || Ь ж. 1. (спелость) пискенлик,
жетискенлик; ~ь винограда жузимниц пис-
кенлиги; 2. жетилгенлик, ер жеткенлик,
бой жеткенлик; достигнуть ~и ер жетиу,
бой жетиу; 3. перен. толыд дэлиплескен-
лик, адыллылыд, адылы толысданлыд,
адылы тодтаганлыд, адыл жетилгенлик,
адылы туйыдлылык; толыд тийкарлылыд;
~ь мысли ойдыц туйыцлылыгы; атте-
стат ~и жетилискенлик аттестаты, ер
жеткенлик _ аттестаты.
ЗРЕЛЦЫЙ прил. 1. (созревший, спелый)
пискен, жетискен, жетилген; ~ые ягоды
пискен жемислер; 2. (возмужалый) жетил-
ген, кэмалга келген, ер жеткен, бой жет-
кен; 3. перен. толыд далиплескен, адылы
тодтаган, адылы толысдан, адылы туйыд,
адылы жетилген; толыд тийкарлы; ~ое
решение эбден ойлап шыгарылган дарар;
~ая мысль ойланылган пикир; ~ый худож-
ник далиплескен сууретши, тэжирийбели
сууретши.
ЗРЁНИЦЕ с. кериу, кез; органы ~я
кериу органлары; слабое ~е жадсы кере
алмау; иметь хорошее ~е жадсы кериу,
жадсы кере алыу; портить ~е кезди бузыу,
кериу дэбилетин теменлетиу; <> точка ~я
кез дарас; под углом ~я кез дарас пенен;
пбле~я 1) кез жетер жер, кериу майданы;
2) (круг интересов) билим дэрежеси; вы-
пасть из поля ~я умытылып далыу, ядтан
шыгыу; обман ~я надурыс керсетиу, жа-
цылыс кериу.
ЗРЕТЬ I несов. 1. писиу, жетилиу, жети-
сиу; яблоки зреют алмалар писип атыр;
2. перен. жетисиу, жетилиу, бой жетиу, ер
жетиу, пайда болыу, тууыу; эта мысль
давно зрела в нём бул пикир онда цашан -
-ад пайда болган еди.
ЗРЕТЬ II несов. уст. (видеть) кериу,
царау.
ЗРИМЫЙ 1. прич. от зреть II; 2. прил.
(видимый) керинетугын, кез керетугын,
керинип турган, керип турган, кериуге
болатугын; ~ мир кез керип турган дунья.
ЗРИТЕЛЬ м. зритель, тамашагей, кериу-
ши, цараушы.
ЗРЙТЕЛЬНИЦА женск. от зритель.
ЗРЙТЕЛ ЬНЦЫЙ прил. 1. кериу..., ца-
рау...; кезкергеннен болган, керген, кериу-
ден болган; ~ый нерв кериу нерви; ~ая па-
мять кериу цэбилети, кериу ардалы есте
садлау; 2. тамашагейлер ушын, тамаша
кериушилер ушын; ~ый зал тамаша ушын
зал.
зрю, зришь и т. д. наст. вр. от зреть II.
ЗРЯ нареч. разг, босца, бийкарга, женсиз,
надурыс, пайдасыз; ~ ты не пришёл к нам
сениц бизге келмегениц надурыс болды;
~ тратить средства даржыны босда жум-
сау; ругать почём ~ дым датты сегиу,
аузына келгенин айтып урсыу.
ЗРЯЧИЙ прил. кергиш, керетугын, ке-
рип билетугын, кериуши.
ЗУБ м. 1. (мн. зубы) тис; передние зубы
гурек тислер, алдыцгы тислер; коренные
зубы азыу тислер; молочные зубы сут тис-
лер; вставные зубы салынган тислер; ~
мудрости адыл тис; 2. (мн. зубья) тислер;
зубья бороны тырманыц тислери; зубья
пилы жаргыныц тислери; -ф> вооружённый
до ~6в басынан аягына шекем цураллан-
ган, тырнагына шекем дуралланган; иметь
~ против кого-л. биреуде еши болыу, би-
реуге кек садлау; точить зубы на кого-л.
биреуге царсы тисип кайрау; не по ~ам
разг. 1) (трудно разжевать) тис етпеу-
шилик; 2) (не под силу) тис батпау, цолдан
келмеушилик, куш жетпеушилик; гово-
рить сквозь зубы тисиниц арасынан сейлеу,
мыцгырлап сейлеу; в ~ах навязло жалыц-
тырды, бийзар етти; держать язык за ~ами
тилин тартыу, орынсыз сейлемеу, тисинен
шыгармау; положить зубы на полку
аш цалыу, цазанды сууга таслау; ~ на~ не
попадает цалтырау, тиси тисине тиймей
дирилдеу; видит око, да ~ неймёт погов.
кези кереди, цолы жетпейди.
ЗУБАСТ ЦЫЙ прил. 1. тисли, еткир тис-
ли, ири тисли; ~ая щука еткир тисли шор-
тан; 2. перен. разг, (острый на язык) ашшы
тилли; ~ый парень ашшы тилли жигит.
зубатка ж. зубатка (тециз балысы).
ЗУБНЁЦ м. 1. тис; ~цы пилы жаргыныц
тислери; 2. мн. зубцы шын, бас, тебе; ~цы
гор таулардыц шыцлары; 3. мн. зубцы
гертпек, еркеш, тис-тис; стены с ~цами
гертпекли дийуаллар, тис-тис дийуал-
лар.
ЗУБЙЛОс. зубило, кашау.
ЗУБНЦйЙ прил. 1. тис..., тислик, тистиц;
~ая боль тис ауырыуы; ~6й врач тис док-
— 291 —
И
торы; ~ая щётка тис щёткасы; 2. лингв.
тис..., тислик; ~ые согласные тислик дау-
ыссызлар.
ЗУБйВНЫЦЙ прил.'. скрежет ~й жудэ
цэх.эрли ашыу, шегинен шыццан ашыу; со
скрежетом ~м цосжацпаслыц етип, цыйна-
лып, ылажсыздан.
ЗУБОВРАЧЕБНЫЙ прил. тис емлейту-
гын, тис докторыныц; ~ кабинет тис док-
торыныц кабинета.
ЗУБОК м. умении. см. зуб; <> подарить
на жас бебекке сыйлыц етиу; попасть
кому-л. на ~ биреудиц кулкисине цалыу,
сез болыу, биреудиц есегине цалыу.
ЗУБОЛЕЧЕБНИЦА ж. тис емлеу орны,
тис емлеухана.
ЗУБОЛЕЧЕБНЫЙ прил. тис ауырыуыи
емлейтутын, тис емлеу.
ЗУБОРЕЗНЫЙ прил. тех. тис кесету-
flih; ~ станок тис кесетурын станок.
ЗУБОСКАЛ м. разг, мысцылшыл, куле-
геш, устинен кулгиш, кулдиргиш, лакцы,
масцарапаз, басдышыл, кулкишил.
ЗУБОСКАЛИТЬ несов. разг, мысцыллау,
мысцыл етиу, кулиу? басцылау, цалжыц-
лау, ладцышылыц етиу, ыржацлау.
ЗУБОСКАЛЬСТВО с. разг, мысцылшыл-
лыц, кулегешлик, кулдиргишлик, лац-
кылыц, масцарапазлыц, басдышыллыц.
ЗУБОЧИСТКА ж. тис тазаларыш, тис
тазартдыш, тис шуцыгыш.
ЗУБР м. зубр, жабайы тогай егизи.
ЗУБРЁЖКА ж. разг. ядлау, ядда
уйрениу, ядтан билиу, мэнисине тусинбей
ядда алыу.
ЗУБРЙТЬ I, ЗУБРИТЬ несов. что (зазу-
бривать) жузин цайырыу, жузин кетик-
-кетик етиу, жузин кетиклеу.
ЗУБРЙТЬ II несов. что, разг, ядлау, яд-
лап алыу, ядца билиу; ~ урок сабацты
ядлап алыу.
ЗУБЧАТКА ж. тех. механизмниц тисли
беликлери.
ЗУБЧАТ ЦЫЙ прил. тисли, тис-тис;
~ое колесо тисли дегершик; ~ая пере-
дача тисли дегер шикл ер диц цыймылыныц
дэрекети.
ЗУД м. 1. дышыу, дышыныу, дышытыу;
2. перен. разг, кушли цэлеу, кушли тилек,
артыцмаш хэуеслик, желигиу, шыдамау;
писательский ~ жазыу шыныц хэуес-
лиги.
ЗУДЕНЬ м. зоол. цотыр кенеси, цышыма
кенеси.
ЗУДЦЁТЬ I несов. разг. 1. (чесаться) цы-
шыу; руки ~ят доллары цышыйды; 2. пе-
рен. (испытывать непреодолимое стремле-
ние к чему-л.) жудэ дэуеслеииу, жудэ цэ-
леу, жудэ кеуили кетиу, долы дышыу, ар-
тыцмаш дэуеслениу, шыдамау, жели-
гиу.
ЗУДЁЦТЬ II несов. разг, ызыцлау, ызыл-
дау; тучи комаров ~ли в вышине жоца-
рыда жудэ кеп суйир шыбынлар ызыл-
дады.
ЗУММЕР м. зуммер, шырылдауыц (сес-
лик сигналларды бериу ушын цолланыла-
тувын электр куралы).
ЗУРНА ж. сырнай.
ЗУРНАЧ м. см. зурнист.
ЗУРНЙСТ м. сырнайшы, сырнай шер-
тиуши.
ЗЫБКЦИЙ прил. 1. (неустойчивый) сол-
дылдац, былцылдац, шайцалгыш, тербел-
гиш, шайцалатугын, беккем емес; <^ий
мостик солдылдад кепир; 2. перен. исеним-
сиз, езгергиш, турацсыз, ынанымсыз; ~ое
положение исенимсиз жагдай.
ЗЫБУЧ И "Й прил. кешпе, турацсыз;
~е пески кешпе думлар.
ЗЫБЬ ж. шырпылдац толцын, шабырыт-
па толцын, жудэ кишкене толдыи, жыбыр-
лаган майда толцын; ~ на озере келдеги
шырпылдац толцын; мёртвая ~ самал-
сыздагы шабыртпа толцын.
ЗЫЧНЫЙ прил. еткир, кушли, ашшы,
цатты; ~ голос ашшы дауыс, цатты да-
уыс.
ЗЮЙД м. мор. 1. (южное направление)
туслик, туслик тэреп; 2. метеор, (южный
ветер) туслик самал.
ЗЮЙД-ВЁСТ м. мор. 1. (юго-западное на-
правление) туслик-батыс, туслик-батыс тэ-
реп; 2. метеор, (юго-западный ветер) тус-
лик-батыс самалы.
зюйд-Ост м. мор. 1. (юго-восточное на-
правление) туслик-шыгыс, туслик-шыгыс
тэреп; 2. метеор, (юго-восточный ветер)
туслик-ншгыс самалы.
ЗЯБКИЙ прил. тоцгац, тоцгыш, сууыц-
ца шыдамсыз, сууыцца тезимсиз.
ЗЯБКОСТЬ ж. тоцрацлыц, сууыцца шы-
дамсыз лыц, сууыцца тезимсизлик.
ЗЯБЛ ЕВ ||ЫЙ прил. с.-х. гуз сурилген,
гузде сурилген, шудигэр; ~ая вспашка
гузде сурилген жер, гузде жер суриу.
ЗЯБЛИК м. зяблик (1^ус).
ЗЯБНУТЬ несов. тоцыу, далтырау, жау-
рау.
ЗЯБЬ ж. с.-х. шудигор, гузги сурилген
жер, гузде айдалган жер.
зять м. куйеу (по отношению к стар-
шим родственникам жены)', жезде (муж
старшей сестры).
И
И I союз 1. соед. дэм, жэне, тагы, менеи,
бенен, пеней; тетради и книги тетрадьлар
дэм китаплар; я и старший брат мен жэне
агам; 2. пписоед. да, де, та, те; и он читает
ол да окыйды; и я хотел пойти вместе со
всеми цэмме менен бирге мен де бармацшы
едим; 3. перечисл. да, де, та, те; и я, и он,
и все мы хорошо учимся мен де, ол да,
бизлер барлыгымы^ да жаксы оцыймыз;
4. повеет, да, де, та, те, хэм; и взошло
солнце кун де шыцты, кун хэм шыцтьб
И II частица усил. да, де, та, те; и сам не
рад озим де цууанып тургаиым жоц; не
могу и подумать об этом бул тууралы ойлай
19*
и _____________________________________- 292 -_________________________________________
да алмайман; так оно и случилось тап усы-
лай болып та шыцты.
И III межд. ей; и, полно! ай, болды енди!,
эй, жетер енди!, эй, болар енди!
ЙБИС м. ибис (цг/с).
ЙБО союз уст. ейткени, себеби, сон-
лыцтан, соныц ушын, олай болмаса, олай
етпесец; надо спешить, ~ будет поздно
асыгыу керек, ейткени кешигип цаласац.
ЙВА ж. тал; плакучая~ шацалары салын-
ган тал.
ИВАСЙ ж. нескл. иваси (балык).
ИВНЯК м. 1. (заросли ивы) цалыц тал-
лык; 2. (прутья ивы) тал шыбыцлары.
ИВОВЫЙ прил. тал...; талдан исленген.
ИВОЛГА ж. саргалтац (кус).
ИГЛ||А ж. 1. ийне, тебен; машинная ~а
машинаныц ийнеси; патефонная ~а пате-
фон ийнеси; остриё ~ы ийнениц ушы;
2. (у растений) ийне жапырац, тикен жа-
пырац; тикен, тикенек (шип)', 3. мн. иглы
(у животных) тикен; 4. (заострённый кри-
сталл) ушлы цыр, еткир дыр; иглы льда
муздыц еткир цырлары, муздыц еткир
сумеклери.
ИГЛЙСТЫЙ прил. ийнели, тикенли,
тикенекли.
ИГЛОДЕРЖАТЕЛЬ м. ийне тутыушы,
ийне устап турыушы, ийне дэстеси.
ИГНОРИРОВАТЬ сов. и несов. кого-что
итибарга алмау, итибар етпеу, писент
етпеу.
ЙГО с. езиушилик, цысым, устемлик;
колониальное колониальлыд езиушилик.
ИГОЛКА ж. см. игла 1, 2, 3;<> сидеть как
на ~х цылпылдап отырыу, тыпыршып
отыра алмау.
ИГОЛОЧКЦА ж. уменыи. от иголка;
одет с ~и шылт жацадан кийинген.
ИГОЛЬНИК М. ийне кепшикше, ийне
дуты.
И ГОЛ ЬНЦЫЙ прил. ийне...; ~ое ушко
ийне кези.
ИГОЛЬЧАТЫЙ прил. ийнели.
ИГОРНЫЙ прил. ойын..., ойын ойнайту-
гын, кумар ойын; ~ дом кумар ойын уйи.
ИГРА ж. 1. ойын; детские игры бала-
лар ойынлары; ~ в шахматы шахмат ойы-
ны; Олимпийские игры Олимпиялыц
ойынлар; азартные игры кУмаР ойынлар;
2. (исполнение) ойнау, ойын; шертиу; ~
аотйста артистиц ойыны; ~ на скрипке
скрипка шертиу; 3. жарцырау, цубылыу,
дениу (драгоценных камней)', быжылдау,
кепириу (вина)', ~ природы тэбияттыц
эжайып цубылысы; опасная цэуипли
дэрекет; ~ с огнём от пенен ойнау; ~ слов
ушырып айтылган сезлер; ~ воображения
цыял жууыртыу, цыялга салыу.
ИГРАЛЬНЫ|| Й прил. ойын...; ойнау;
~ е карты соцта.
ИГРАЦТЬ несов. 1. во что и без доп.
ойнау; дети ~ли иа улице балалар кешеде
ойнады; ~ть в футбол футбол ойнау; ~ть
в прятки 1) жасырынбац ойнау; 2) перен.
алдау, пэнт бериу; 2. кого-что, на чём
(исполнять) ойнау, атцарыу; шертиу; ~ть
на сцене сацнада ойнау; ~ть первую скрйп-
«у 1) биринши скрипканы шертиу; 2) пе-
рен. бир исте кернекли роль атцарыу, бир
исте басшылыц роль атцарыу; он давно
~ет на рояле рояльда ол кептен бери ой-
найды; 3. (сверкать) цубылыу, дениу,
шагылысыу; жарцырау; солнце ~ет на по-
верхности воды кун сууга шагылысып тур;
4. жарцырау, цубылыу, дениу (о драгоцен-
ных камнях); быжылдау, кепириу (о вине);
<> ~ть в молчанку ундемей отырыу, унде-
мей цалыу; ~ть на нервах ашыуына тийиу;
~ть комедию масцарапазлыц етиу; ~ть на
руку кому-л. биреудиц сезин сейлеу, биреу-
диц пайдасына ис цылыу, биреудиц геже-
син туйиу; ~ть словами 1) (острить) ушы-
рып сейлеу; 2) (стараться скрыть суть
дела) цопсытып сейлеу (шынлыкты жасы-
рыу ушын); ~ть роль 1) (оказывать воздей-
ствие) тэсирин тийгизиу, тэсир етиу;
2) (быть кем-чем-л.) уазыйпасын атцарыу,
роль атцарыу; ~ть руководящую роль
басшылыц роль атцарыу.
ИГРАЮЧИ нареч. разг, ойнап журип;
ап-ацсат; он сделал это ~ ол буны ойнап
журип иследи, ол буны ап-ацсат исле-
ди.
ИГРАЮЩИЦЙ 1. прич. от играть; 2.
в знач. сущ. м. играющий ойнаушы; один из
ойнаушылардьщ биреуи.
ЙГРЕК м- игрек (1. латин элипбесиниц
соцеы зррибиниц алдыцрысы; 2. мат. усы
«у» хррип пенен белгиленетугын белгисиз
сан).
ИГРЕНЕВЫЙ прил. жийрен (жалы, цуй-
рыпы ак).
ИГРИВОСТЬ яс. ойыншыллыц, назлылыц.
ИГРЙВЦЫЙ прил. 1. (шаловливый) ойын-
шыл, назлы; 2. (весёлый) кеуилли, йошлы,
цэзилкеш; ~ое настроение йошлы кейип;
3. (двусмысленный, нескромный) астарлы,
уят.
ИГРЙСТЦЫЙ прил. быжылдап турган,
кепирген; ~ое вино быжылдап турган
шарап._
ИГРОК м. ойыншы; цумарпаз (в азарт-
ные игры).
ИГР^Н м. разг, ойыншыл, ойнагыш
(балалар, хайуанлар х;аккында).
ИГРУНЬЯ женск. от игрун.
ИГРУШЕЧНЦЫЙ прил. ойыншыц; ~ое
ружьё ойыишыц мылтыц.
ИГРУШКЦА ж. 1. ойыншыц; 2. перен.
ерки болмаган, ойыншыцца айланган, цол
жаулыц, ойыншыц; быть ~ой в чьих-либо
руках биреуге цол жаулыц болыу, биреу-
диц цолында ойыншыц болыу; как ~а
тап ойыншыцтай, цууыршацтай.
ИГУМЕН м. церк. игумен (еркеклер мона-
стырыныц басцарыушысы).
ИГУМЕНЬЯ ж. церк. игуменья (катын-
лар монастырыныц басцарыушысы).
ЙДЕАЛ м. 1. (высшая цель) идеал, эрман,
мацсет, мурат; высокие ~ы жоцаргы мац-
сетлер; 2. (образец) \nrvi, дасыл; он ~
честности ол х,ац журеклиликтиц ец ца-
сылы.
идеализация ж. идеализациялау,
асырып тэриплеушилик.
ИДЕАЛИЗЙРОВАТЬ сов. и несов. кого-
-что идеализациялау, асырып тэриплеу.
— 293 —
идт
ИДЕАЛЙЗМ м. 1. идеализм (материализм-
ге царама-царсы философиялыц багыт);
субъективный ~ субъективлик идеализм;
2. (склонность к идеализации) идеализация-
га бейимлилиги.
ИДЕАЛИСТ м. 1. идеалист (идеалист-
лик философияныц тэрепдары); 2. разг,
(мечтатель, непрактичный человек) идеа-
лист, цыялшы, цыялпараз.
ИДЕАЛ И СТЙЧ ЕС К || И Й прил. 1. филос.
идеалистлик; ~ое мировоззрение идеалист-
лик кез дарас; 2. (свойственный идеалисту)
идеалистлик, цыялшылыц, цыялпаразлыц.
ИДЕАЛЙСТКА женск. от идеалист 2.
ИДЕАЛЬНО нареч. жудэ жацсы, артыц-
маш жацсы, ойдатыдай; мултиксиз; работа
выполнена ~ жумыс ойдарыдай исленген.
ИДЕАЛ ЬНЦЫЙ прил. 1. (возвышенный)
идеал; ~ая любовь идеал мухаббат; 2. разг.
жудэ жадсы, артыцмаш жацсы, ойдагы-
дай; мултиксиз; ~ый работник жуда жац-
сы хызметкер, ойдагыдай хызметкер.
ИДЁЙНО-ПОЛИТЙЧЕСКЦ ИЙ прил. идея-
лыц-сиясий; ~ое воспитание масс кеп-
шиликти идеялыц-сиясий жацтаи тэрбия-
лау.
ИДЕЙНОСТЬ ж. идеялылыц; высокая
искусства искусствоныц жоцары идея-
лылыгы.
ИДЁЙНЦЫЙ прил. в разн. знач. идея...,
идеялы, идеялыц; ~ое искусство идеялы
искусство; ~ое руководство идеялыц бас-
шылыц; ~ый человек идеялы адам; ~ое
содержание романа романныц идеялыц
мазмуны.
ИДЕНТИФИКАЦИЯ ж. идентификация,
тецлестириу, бирдей етиу.
ИДЕНТИФ И ЦЙРОВАТ Ь сов. и несов.
кого-что идентификациялау, тецлестириу,
бирдей етиу.
ИДЕНТИЧНОСТЬ ж. бирдейлик, бара-
барлыц, тецлеслик; ~ мнений пикирлер-
диц бирдейлиги.
ИДЕНТИЧНЫЙ прил. бирдей, барабар,
тец.
ИДЕОГРАММА яс. лингв, идеограмма (пу-
тин бир тусиникти билдиретуеын шэртли
жазыу белгиси).
ИДЕОГРАФЙЧЕСКIIИ Й прил. лингв, иде-
ографиялыц; ~ое письмо идеографиялыц
жазыу.
ИДЕОГРАФИЯ ж. лингв, идеография
(идеограммалар менен жазыу).
ИДЕОЛОГ м. идеолог (бир жэмийетлик
класстыц, топардыц идеологиясын тара-
тыушы цэм коргаушы).
ИДЕОЛОГЙЧЕСКЦИЙ прил. идеоло-
гия..., идеологиялыц; ~ая борьба идеоло-
гиялыц гурес.
ИДЕОЛОГИЯ ж. идеология; марксист-
ско-ленинская ~ марксистлик-ленинлик
идеология.
ИДЁЦЯ ж. 1. идея; передовые ~и алдыц-
гы идеялар; ~и марксизма-ленинизма марк-
сизм-ленинизм идеялары; 2. (замысел,
главная мысль) идея, айтажац ой; ~я ро-
мана романныц идеясы; 3. (намерение)
нийет, ой, пикир; им пришла ~я пойти
в театр оларга театрга барсац деген ой
келди; -ф> навязчивая ~я естен шыцпай-
тугын пикир, кейнинен цалмайтугын пикир.
ИДИЛЛИЧЕСКИЙ прил. идиллия...,
идиллиялыц.
ИДЙЛЛИЯ ж. 1. лит. идиллия (ауыл-
дьщ тыныш кыялый турмысын сууретлей-
тупын поэзиялыц шыеарма); 2. перен. рэхэт
емир, даусыз-жэнжелсиз турмыс.
ИДИОМ м. см. идиома.
ИДИОМА ж. лингв, идиома (басца тилге
сезбе-сез аударыуга болмайтугын, цглип-
лесип кеткен сез тиркеслери, мыс.: из
рук вон плохо кута жаман, айтарлыцтай
емес).
ИДИОМАТИКА ж. лингв. 1. идиоматика
(идиомалар цацкында илим)', 2. (совокуп-
ность идиом) идиоматика, идиомалар, идио-
малардыц жыйнагы; русская ~ рус идио-
матикасы.
И Д И ОМАТЙЧ ЕС КIIИ Й прил. лингв, идио-
малыц, идиоматикалыц; ~ое выражение
идиомалыц сезлер, идиомалыц сез тир-
кеслери.
ИДИОСИНКРАЗЙЯ ж. мед. идиосинкра-
зия (белгили бир дари ямаса ийисли затлар-
ды цабыллаеанда организмниц сезимталлы-
еыныц кетерилиуи).
ИДИОТ м. 1. мед. идиот, есуас, жарым
ес; 2. разг. бран. ацмац, самсам.
ИДИОТЙЗМ м. 1. мед. (слабоумие) идио-
тизм, есуаслыц, жарым еслик; 2. разг,
(глупость) ацмацлыц, самсамлыц.
ИДИОТКА женск. от идиот.
идиотский прил. разг. 1. (свойствен-
ный идиоту) идиотлыц, есуаслыц, жарым
еслик; 2. разг, (бессмысленный, глупый)
ацмац, ацмацлыц, самсамлыц.
ИДИОТСТВО с. ацмацлыц, самсамлыц.
ЙДОЛ м. 1. рел. бут; 2. уст. (предмет
обожания) сыйынатугын адам, цэдирлене-
тугын адам, алпешленетугын адам; 3. бран.
прост, памсиз, жансыз.
ИДОЛОПОКЛОННИК ж. бутца сыйыныу-
шы, бутпараз.
ИДОЛОПОКЛОННИЧЕСКИЙ прил. бут-
ца сыйыныушылыц, бутпараз.;
ИДОЛОПОКЛОНСТВО с. бутца сыйыныу-
шылыц, бутпаразлыц.
ИДТЙ несов. 1. журиу, барыу, кетиу,
келиу; ~ вперёд 1) алга журиу; 2) перен.
алга басыу; ~ навстречу 1) алдынан
шыгыу; 2) перен. кемек бериу, жэрдем
етиу; он идёт быстро ол тез журип киятыр;
~ пешком пияда журиу; жаяу журиу;
~ в гости цонацца барыу; ~ на врага жауга
атланыу; ~ на приманку 1) жемге алданып
тусиу, цармацца илиниу; 2) перен. алда-
ныу, цолга тусиу; 2. (отправляться) жу-
риу, кетиу, журип кетиу; поезд идёт в пять
часов поезд саат бесте журип кетеди;
3. (приближаться) келиу; весна идёт бэх.эр
киятыр; 4. (течь) агыу; вода идёт по кап-
ле суу тамшылап агып тур; из раны идёт
кровь жарадан цан агып тур; 5. во что, на
что (входить, влезать) барыу, сыйыу; проб-
ка не идёт в горлышко бутылки тыгыи
шийшениц аузына сыймайды; 6. (распро-
страняться, подниматься) шыгыу, аццыу;
из самовара идёт пар самовардан пуу шы-
ИЕЗ
— 294 —
гып тур; от этих цветов идёт сильный
запах бул гуллердиц ийиси аццып тур;
7. (пролегать) етиу; эта дорога идёт лесом
бул жол тогайдыц иши менен етеди; 8. (об
осадках) жауыу; идёт снег дар жауып
тур; вчера шёл дождь кеше жауын жауды;
9. во что, на что (поступать куда-л.)
барыу, тусиу; кириу; он идёт учйться в уни-
верситет ол университетке оцыуга киреди;
~ в лётчики лётчик болыуга барыу; 10.
(находить сбыт) етиу; этот товар хорошо
идёт бул товар жацсы етеди; 11. (расходо-
ваться, употребляться) керек болыу, ке-
тиу, жумсалыу; на платье идёт три метра
шёлка кейлекке уш метр жипек кетеди;
12. кому-чему, к кому-чему (подходить)
келисиу, жарасыу; эта шляпа ей идёт
бул цалпац оган жарасады; 13. (действо-
вать — о механизме) журиу; часы идут
точно саат дурыс журип тур; 14. на что
келиу, бел байлау; ~ на компромисс кели-
симге келиу; ~ на риск тэуекелге бел бай-
лау; 15. барыу, берилиу, тусиу; документ
сначала идёт на подпись документ дэслеп
цол цойыуга бериледи; его дело идёт
в суд оныц иси судца туседи; 16. (в играх)
журиу; ~ конём шахм. атты журиу;
17. болыу, керсетилиу, цойылыу; завтра
в театре идёт новый спектакль ертец театр-
да таза спектакль керсетиледи; этот фильм
идёт уже три дня бул фильм уш куннен бери
цойылып атыр; ~ ко дну суудыц тубине
батып кетиу; не ~ в счёт есапца кирмеу,
есапланбау; дело идёт на лад ис оцга басып
киятыр; идут прения жарыс сезлер болып
атыр; бой идёт уже несколько часов урыс
бир неше сааттан бери болып атыр; дела
идут успешно ислер ойдагыдай баратыр;
не~ из ума естен шыцпау; не~ на ум есине
келмеу, есинен шыгарыу; куда ни шло!
цайдан шыцса, оннан шыцсын!;<~ на убыль
теменлеу, азайыу, кемиу; ~ наудачу тэуе-
кел етиу; сон не идёт уйцы келмейди;
~ в сравнение салыстырылыу, тецлести-
рилиу; ~ на всё хеш нэрседен тартынбау;
~ в ногу с современностью заманнан цалыс-
пау, заманнан артта цалмау; ~ против
кого-либо биреуге царсы шыгыу; дело идёт
о жизни и смерти гэп я емир я елим туу-
расында болып отыр; дни идут за днями
кун артынан кунлер етип атыр; разговор
шёл о... сез... тууралы болды; ~ на посад-
ку ав. цоныуга бет алыу; ~ замуж ерге
шыгыу, куйеуге шыгыу; чай идёт с Кавказа
чай Кавказдан алып келинеди; дело идёт
к концу ис ацырына жацынлап цалды;
~ своей дорогой ез жолы менен журиу; ~
на вёслах ескек есип барыу, ескек есип
журиу; идёт! (ладно) болады!, хош!, жац-
сы!
иду, идёшь и т. д. наст. вр. от идтй.
ИЕЗУЙТ м. 1. ист. иезуит (монах орде-
ниниц арзасы);2. перен. харам пикирли адам,
еки жузли адам, цийлекер адам, бузыц
минез адам.
ИЕЗУЙТСКИЙ прил. 1. иезуит..., иезу-
птлик; ~ орден иезуит ордени; 2. перен.
бузыц, еки жузли, цийлекер, бузыц ми-
незли.
ИЕЗУЙТСТВО с. бузыцлыц, еки жузли-
лик, цийлекерлилик, бузыц минезлик.
ИЕНА ж. иена (^.понияда ацша бир-
лиги).
ИЕРАРХЙЧЕСКЦИЙ прил. иерархия...,
иерархиялыц; ~ая лестница иерархиялыц
басцыш, иерархия басцышы.
ИЕРАРХИЯ ж. иерархия (теменги даре-
желилердиц цэм т. б. жоцары дарежели
хызметкерлерге баеыныу тэртиби); слу-
жебная ~ хызмет иерархиясы.
ИЕРОГЛИФ м. иероглиф (идеография-
лыц жазыу системасында бир тусиникти,
бууынды, сести билдиретурын фигуралыц
белги).
ИЕРОГЛИФЙЧЕСКЦИЙ прил. иерог-
лиф...; ~ая пйсьменность иероглиф жаз-
басы.
ИЖДИВЕНЦЕ!) м. цараудагы жан, цо-
лындагы жан; асырауындагы жан; у него
пять человек ~цев оныц царауында бес жа-
ны бар.
ИЖДИВЕНИЕ с. царау, асырау; быть
на чьём-л. ~и биреудиц царауында болыу,
биреудиц асырауында болыу.
ИЖДИВЕНКА женск. от иждивенец.
ИЖДИВЕНЧЕСКИ || Й прил. 1. царауын-
да болатугын, цолында болатугын, асыра-
уыида болатугын; ~й фонд асыраулыц
фонд; 2. перен. ийек суйеушилик; ~е на-
строения ийек суйеушилик кейип.
И3= (изо=, изъ=, ис’) приставка, фейил
сезлер жасау ушын цолланылып, темендеги
манилерди ацлатады: 1) царекеттиц шыц-
цан орнын керсетеди, мыс.: изгонять цууып
шыгыу; 2) царекеттиц кеплигин, кеп цай-
таланранын билдиреди, мыс.: изрезать
тилким-тилким етиу; 3) царекеттиц ис-
ленип жеткен шегин керсетеди, мыс.:
износйться тозыу, тозып питиу; 4) рус
тилиниц «ся» цосымтасы менен бирге айтыл-
ранда царекеттиц барып жеткен ец
жоцары шегин керсетеди, мыс.: изолгаться
етирикти согыу; 5) рус тилиндеги гейпара
фейил сезлердиц тамамланран турин жа-
сайды, мыс.: изжарить цууырыу, цууырып
писириу.
ИЗ, ИЗО предлог с род. п. 1. (на во-
прос «откуда?») ’дан, ’ден, ’тан, ’тен, ’нан,
’нен; он приехал из Москвы ол Москвадан
келди; выйти йз дому уйден шыгыу; из
достоверных источников исенимли жер-
ден; пить из стакана стаканнан ишиу;
стрелять из ружья мылтыцтан атыу; 2. (при
обозначении части целого) ’дан, ’Ден, ’тан,
’тен, ’нан, ’нен; одйн из ста жузден бири;
лучший из всех цэммесинен жацсысы, бэри-
нен жацсысы; 3. (при обозначении мате-
риала) ’дан, ’ден, ’тан, ’тен, ’нан, ’нен;
сделать из дерева агаштан ислеу; сделано
из стали полаттан исленген; 4. (при измене-
ниях, превращениях) ’дан, ’ден, -тан, -тен,
=нан, ’нен; из посёлка вознйк город посёл-
кадан цала пайда болды; 5. (по причине,
с целью) ’дан, ’ден, ’тан, ’тен, ’нан, ’нен;
из благодарности миннетдарлыцтан; из
уважения к вам сизге хурмет еткенлигим-
нен, сизди сыйлаганымиан; 6. (в сочета-
нии с предлогом «в») ’дан, ’ден, ’тан, ’тен,
— 295 —
изв
=нан, =нен; из года в год жылдан жылга;
изо дня в день кун-куннен, кун сайын;
<> изо всех сил бар куш пенен; из кожи
лезть бар кушин салып тырысыу; выйти
из себя датты цэдэрлениу, шыдамай
кетиу.
ИЗБА ж. агаш жай (рус ауылларында).
ИЗБАВИТЕЛЬ ж. цутцарыушы, цутыл-
дырыушы, аз ат етиу ши.
ИЗБАВЙТЕЛ ЬНИЦА женск. от изба-
витель.
ИЗБАВЦИТЬ сов. кого-что, от кого-чего
цутцарыу, азат етиу, сацлап цалыу; ~ить
от хлопот машацаттан цутцарыу, там жеу-
ден цутцарыу; ~ить от смерти елимнен
сацлап цалыу; ~ьте меня от этого мени
буннан цутцарыцыз.
ИЗБАВИТЬСЯ сов. от кого-чего куты-
лыу, азат болыу, садланып далыу; ~ от
опасности цэуиптен дутылыу.
ИЗБАВЛЕНИЕ с. цутцарыу, кутылыу,
азат етиу, азат болыу, садланып далыу.
ИЗБАВЛЯТЬ несов. см. избавить.
ИЗБАВЛЯТЬСЯ несов. см. избавиться.
ИЗБАЛОВАННОСТЬ ж. тентеклик, ер-
келик.
ИЗБАЛОВАННЫЙ 1. прич. от избало-
вать; 2. прил. тентек, ерке; ерке болып
ескен; ~ ребёнок ерке бала.
ИЗБАЛОВАТЬ сов. кого тентек етиу, ер-
келетиу, еркелетип есириу; ~ ребёнка ба-
ланы еркелетип есириу.
ИЗБАЛОВАТЬСЯ сов. 1. тентек болыу,
ерке болып кетиу, еркеликке берилиу;
2. разг, (о детях) жудэ тентек болыу.
ИЗБАЧ м. оцыу уйиниц баслыгы.
ИЗБА-ЧИТАЛ ьня ж. одыу уйи (ауыл-
дат массалык медений-агартыу макемеси).
ИЗБЁГАЦТЬ сов. что, разг, шарлау,
аралап шыгыу, гезип шыгыу, жууырып
аралап шыгыу; я весь город мен пут-
кил каланы айланып шыктым, мен каланыц
цэммесин гезип шыктым.
ИЗБЕГАТЬ несов. кого-чего и с неопр.
цашыу, езин шетте тутыу, сацланыу, бас
тартыу; я с ним встречаться мен оньщ
меиен ушырасыудан цашаман, мен оньщ
менен ушырасыудан бас тартаман; он
меня ~ет ол меннен цашады.
ИЗБЕГАТЬСЯ сов. разг, жууырып шар-
шау, цыйналып цалыу.
ИЗБЕГНУТЬ сов. кого-чего аман цалыу,
кутылыу; не ~ наказания жазадан цашып
цутыла алмау, жазадан аман цалмау.
ИЗБЕЖАНЙЦЕ с.: во ~е чего-л. аман
болыу ушын, аулац болыу ушын, сад бо-
лыу ушын; во ~е ошибок дате жибермеу
ушын, дэтеден сад болыу ушын.
ИЗБЕЖАТЬ сов. что кутылыу, дашыу;
~ смерти елимнен дутылыу.
ИЗБИВАТЬ несов. см. избить.
ИЗБИЕНИЕ с. 1. (побои) сабау, урыу,
таяцлау, женшиу; 2. (массовое убийство)
дырыу, цырып таслау.
ИЗБИРАТЕЛЬ м. сайлаушы.
ИЗБИРАТЕЛЬНИЦА женск. от изби-
ратель.
ИЗБИРАТЕЛЬНЫЙ прил. сайлау...,
сайлаудыц; ~ый округ сайлау округи;
всеобщее ~ое право улыума сайлау ху-
ду ды.
ИЗБИРАТЬ несов. см. избрать.
ИЗБЙТЦЫЙ 1. прич. от избить; 2. прил.
(проторённый, привычный) ашылган жолы,
белгили; 3. прил. перен. (опошленный)
барда дайталанган, езиуи жеткен, езбеси
шыддаи; ~ая тема езиуи жеткен тема.
ИЗБЙТЬ сов. кого эбден урыу, сулайтыу,
сулайтып салыу, силесин датырыу.
ИЗБОРОЗДЙЦТЬ сов. что 1. айцыш-уй-
цыш етиу, тилкимлеу; овраги ~ли всё
поле жыралар барлык даланы тилким-
-тилким етти; 2. перен. жол-жол етиу,
жыйрыд-жыйрыд етиу; его лицо ~ли мор-
щины эжимлер оныц бетин жыйрыц-жый-
рыд етти; 3. перен. (изъездить, исходить)
цайта-дайта журиу, гезип шыгыу; он ~л
много морей ол кеп тецизлерди гезип
ШЫДТЫ.
ИЗБРАНИЕ с. 1. (выбор) сайлау, тац-
лау, дэлеу; ~ профессии кэсип тацлау;
2. (голосование) сайлау, дауыс бериу;
~ в депутаты Верховного Совета СССР
СССР Жоцаргы Советиниц депутатлыгына
сайлау.
ИЗБРАННИК м. сайлаганы, тацлаганы,
цэлегени; ~ народа халыцтьщ сайлаганы,
халыцтьщ цэлегени; ~ сердца суйикли
адам, цэлеген адам.
ИЗБРАННИЦА женск. от избранник.
ИЗБРАННЫ || Й 1. прич. от избрать;
2. прил. тацламалы, тацлаулы, сайлаиды;
~е произведения советских писателей совет
жазыушыларыныц танламалы шыгарма-
лары; 3. в знач. сущ. мн. избранные сайлан-
дылар, тацлаулылар; для ~х сайланды-
лар ушын.
ИЗБРАТЬ сов. кого-что сайлау, тацлау,
цэлеу; ~ в народные судьи халыц судья-
сына сайлау.
ИЗББ1ТЦОК м. 1. (излишек) артыц,
ауысыд, ауысдан; ~ок хлеба гэллениц ауы-
сыгы; 2. (обилие, полнота) молшылыд; от
~ка чувств кеуилдиц тасыуынан, цу^а-
нышыныц цойнына сыймауынан.
ИЗБЫТОЧНЫЙ прил. артыц, ауысыд;
мол, кеп.
ИЗВАЯНИЕ с. скульптуралыц тулга, '
скульптуралыц суурет.
ИЗВАЯТЬ сов- кого-что жасау (скульп-
туральщ тулеалар)', ~ памятник естелик
жасау.
ИЗВЕДАТЬ сов. что шегиу, кешириу, та-
тыу, бастан кешириу; ~ горе цайгы шегиу.
ИЗВЕДЫВАТЬ несов. см. изведать.
ЙЗВЕРГ м. мийримсиз, датал, зулым,
рейимсиз, жауыз.
ИЗВЕРГАТЬ несов. см. извергнуть.
ИЗВЕРГАТЬСЯ несов. см. извергнуться.
ИЗВЕРГНУТЬ сов. что атлыгып шыга-
рыу, атлыгып шыгартыу.
ИЗВЕРГНУТЬСЯ сов. атлыгыу, атлыгып
шыгыу.
ИЗВЕРЖЕНИЕ с. атлыгыу, атлыгып шы-
гыу; ~ вулкана жанар таудыц атлыгыуы.
ИЗВЕРИТЬСЯ сов. в ком-чём исенбеу,
туцилиу; ~ в своих силах ез кушице
исенбеу.
ИЗВ - 296 -____________________
ИЗВЕРНУТЬСЯ сов. разг. 1. (ловко по-
вернуться, отклониться) шаццан бурылып
кетиу, булт етип кетиу; 2. перен. есабын
табыу, ебин табыу; ~ при ответе есабын
тауып жууап бериу.
ИЗВЕРТЕТЬСЯ сое. разг, тыпыршылау,
тыным таппау.
ИЗВЁРТЫВАТЬСЯ несов. см. изверну-
ться.
ИЗВЕСТЙ сов. 1. что, разг, (израсходо-
вать) жумсап жибериу, сарып етиу; 2. ко-
го-что (уничтожить) жоц етиу, цуртыу;
~ тараканов нан гореклерди жоц етиу;
3. кого (измучить) бийзар етиу, цыйнау,
дицкесин цуртыу; ~ кого-л. насмешками
биреуди устинен кулип бийзар етиу.
ИЗВЕСТИТЕ с. 1. хабар; радостное ~
цууанышлы хабар; последние ~я соцгы
хабарлар; 2. мн. известия (название науч-
ных журналов) хабарлар; «Известия Акаде-
мии наук» «Илимлер Академиясыныц ха-
барлары».
ИЗВЕСТИСЬ сов. разг, цыйналыу, азан
шегиу, куйиу; ~ от горя цайгыдан азап
шегиу.
ИЗВЕСТЙ ЦТЬ сов. кого-что хабарланды-
рыу, хабарлау, хабар бериу, хабар етиу,
билдириу, мэлимлеу; он ~л о своём при-
езде ол езиниц келгенлиги хаццында
хабар берди.
ИЗВЁСТКА ж. см. известь.
известкование с. с.-х. хэк пенен
тегиу.
ИЗВЕСТКОВАТЬ сов. и несов. что, с.-х.
Хэк тегиу; ~ почву топрацца хэк тегиу.
ИЗВЕСТКОВЫЙ прил- хэк...; ~ рас-
твор хэк еритпеси.
ИЗВЕСТНО безл. в знач. сказ, белгили,
молим, аян; что об этом —? бул тууралы не
белгили?; это всем ~ бул хэммеге белгили,
бул хэммеге аян; насколько мне ~ мениц
билиуимше; как ~ в знач. вводи, сл.
хэммеге белгили.
ИЗВЕСТНОСТЬ ж. белгилилик, атац-
лылыц, атац, таныслыц, даццлылыц;
дацц; пользоваться ~ю даццца ийе болыу;
поставить в ~ билдирип цойыу, хабар
етиу.
ИЗВЕСТИ ЦЫЙ прил. 1. (такой, о кото-
ром знают) белгили. молим, таныс; ~ое
всем событие хэммеге молим уацыя; 2.
(знаменитый) атацлы; даццлы; ~ый поэт
атацлы шайыр; быть ~ым атацлы болыу,
атагы шыгыу; 3. (определённый) белгили;
~ое количество белгили мугдар, белгили
сан, белгили шама; в ~ый момент белгили
уацытта; 4. (некоторый) гейбир, гейпара;
в ~ых случаях гейбир жагдайларда, гей-
пара уацытларда; 5. в знач. сущ. с. извест-
ное мат. (данная величина) берилген муг-
дар; <> ~ое дело тусиникли, белгили.
ИЗВЕСТНЯК м. мин. хэк тас.
ЙЗВЕСТЬ ж. хэк; гашёная ~ сендирил-
ген хэк; негашёная ~ сендирилмеген
хэк.
ИЗВЕЩАТЬ несов. см. известить.
ИЗВЕЩЕНИЕ с. 1. (действие) хабарлау,
хабар бериу, хабарландырыу, билдириу;
2. (письменное сообщение) хабар цагаз,
шацырыц хат, билдириу цагазы, хабарна-
ма; на посылку посылка алыу хабар
цагазы.
ИЗВЙВ м. айланба, бурылма, ийрек,
ийрекленген жер; ~ы реки дэрьяныц бу-
рылмасы.
извивАцться несов. айланыу, бурац-
лау, ийрецлеу, пйретплиу, ийрек-ийрек
болыу; на земле ~лся дождевой червь
жерде жауын цурты ийрецлеп атыр еди.
ИЗВЙЛИНЦА ок. 1. айланба, бурылма,
шыганац; ~а реки дэрьяныц айналмасы;
2. тор; ~ы мозга анат. мийдиц торлары.
ИЗВИЛИСТ ЦЫЙ прил. айналмалы,
бурылмалы, ийрек-ийрек; ~ая тропинка
ийрек-ийрек соцпац жол.
ИЗВИНЁНИЦЕ с. 1. (прощение) кеши-
рим, эпиу; просить ~я кеширим copay;
2. (основание для оправдания) себеп, бэне;
это не может служить ~ем бул бэне бола
алмайды, бул себеп бола алмайды.
ИЗВ ИНЙТЕЛ ЬНЦЫЙ прил. 1. (прости-
тельный) кеширимли, кеширилетугын; ~ая
ошибка кеширилетугын цэте; 2. кеширим
сораушы, етинишли; ~ое письмо кеширим
сораушы хат, етиниш хат.
извинйтць сов. кого-что кешириу,
эпиу етиу; ~е! кеширициз!; ~е мою забыв-
чивость мениц умытшацлыгымды айып
етпециз; ~е за выражение разг, сезимди
айыпца санамацыз; ну, уж ~е! кеширесиз
енди!
извиниться сов. за что и без доп.
кеширим copay, етиниу; ~ за опоздание
кешиккени ушын кеширим copav.
ИЗВИНЯТЬ несов. см. извинить,
извиняться несов. см. извиниться.
ИЗВИНЯЮЩИЦЙ 1. прич. от извинять;
2. прил. кешириуши, кеширетугын; ~е
обстоятельства кеширетугын жагдан-
лар.
извлекать несов. см. извлечь.
ИЗВЛЕЧЕНИЕ с. 1. (действие) шыгарыу,
шыгарып алыу, тартып алыу, сууырып
алыу; ~ пользы пайда шыгарыу; 2. (полу-
чение) алыу; ~ железа из руды рудадан те-
мир алыу; 3. (выдержка, выписка) узинди,
кеширме; 4. мат. табыу, шыгарыу; ~ корня
тубпрдп табыу.
ИЗВЛЕЧЬ сов. что 1. (вынуть) шыгарыу,
шыгарып алыу, тартып алыу, сууырып
алыу; ~ пулю из раны жарадан оцты
шыгарып алыу; 2. (получить) алыу; ~ сок
из растения еспмлпктен шире алыу; 3. мат.
табыу, шыгарыу; ~ корень тубпрпн табыу,
тубпрдп шыгарыу; <> ~ пользу пайда та-
быу; ~ урок сабац алыу.
ИЗВНЕ нареч. сырттан, сырт жацтан,
тыстан, тысцарыдан, шеттен.
ИЗВОДЙТЬ несов. см. извести,
изводйться несов. см. известись.
ИЗВОЗ м. уст. кирейшилик, жук тасыу-
шылыц; кирейкешлик; заниматься ~ом
жук тасыушылыц пенен шугылланыу, кн-
рейшилик етиу.
ИЗВОЗНЫЙ прил. кирейшилик..., ки-
рейкешлик...; жук тасыйтугын; ~ про-
мысел уст. жук тасыйтугын кэсип, кирей-
шилик кэсиби.
— 297 —
изд
извозчик м. уст. 1. (кучер) арбакеш;
легковой ~ адам тасыушы арбакеш; ломо-
вой ~ жук тасыушы арбакеш, кирейши
арбакеш; 2. разг, (экипаж с кучером) арба-
лы арбакеш; нанять ~а арбалы арбакеш
жалдау, кирейге арбалы арбакеш тутыу.
ИЗВОЗЧИЧИЙ прил. арбакеш...; арба-
кешлик.
извблцить сов. чего и с неопр. тилеу,
цэлеу; чего ~ите? не цэлейспз?, не тплей-
сиз?; ~ьте повел, накл. 1) (ладно, хоро-
шо) яцшы, рухсат етпцпз; ~ьте, я согла-
сен яцшы, мен цайылман; 2) (пожалуй-
ста) алыцыз; дайте мне книгу.— Извольте
китапты маган берпцпз.— Алыцыз.
ИЗВОРАЧИВАТЬСЯ несов. см. извер-
нуться; всячески ~ цор цыйлы жол менен
есабын табыу.
ИЗВОРОТЛИВОСТЬ ж. пйкемлплпк,
еплплпк, шаццанлыц, есабын табыушылыц.
ИЗВОРОТЛИВЫЙ прил. пйкемлп, епли,
шаццан, есабын тапцыш; ~ человек епли
адам.
ИЗВРАТЙТЬ сов. 1. что (ложно истол-
ковать) бурмалау, терпение туспндпрпу;
~ факты фактларды бурмалау; 2. кого-что
(оказать дурное влияние) бузыу, жолдан
шыгарыу, жаман тэсир етиу.
ИЗВРАЩАТЬ несов. см. извратить.
ИЗВРАЩЕНИЕ с. 1. (искажение) бур-
малау, терпение туспндпрпу; ~ действи-
тельности шынлыцты бурмалау, цацый-
цатлыцты терпение туспндпрпу; 2. (ненор-
мальность) бузылыу, жолдан шыгыу, жа-
ман тэсир етиу.
ИЗВРАЩЕННОСТЬ ж. бузыцлыц,бузыл-
ганлыц.
ИЗВРАЩЁН [|НЫЙ 1. прич. от извра-
тить; 2. прил. (искажённый) бурмаланган;
этот текст ~ бул текст бурмаланган;
3. прил. (противоестественный) бузылган,
азган.
ИЗГАДИТЬ сов. что, прост, былгап
таслау, ыласлау, ылас цылыу, патас цылып
таслау.
ИЗГИБ м. бурылма, айланба, шыганац;
~ дороги жолдыц бурылмасы.
ИЗГИБАТЬ несов. см. изогнуть.
ИЗГИБАТЬСЯ несов. см. изогнуться.
ИЗГЛАДИ||ТЬ сов. что 1. билиндирмей
ешириу, билиндирмей кетириу; время ~ло
надпись на камне тасца ойылган жазыу
уацыттыц етпуп менен ешпптп; 2. перен.
(уничтожить) жоц етиу, естен шыгарыу,
умыттырыу; ~ть неприятное впечатление
жагымсыз уацыяны умыттырыу; ~ть
из памяти естен шыгарыу, умытыу.
ИЗГЛАДИТЬСЯ сов. 1. (стать незамет-
ным) бплпнбей кетиу, ешпрплпп тасланыу;
2. перен. (исчезнуть) жоц болып кетиу,
естен шыгарылыу, умытылып кетиу; ~ из
памяти естен шыгып кетиу, умытылып
кетиу.
ИЗГЛАЖИВАТЬ несов- см. изгладить.
ИЗГЛАЖИВАТЬСЯ несов. см. изгла-
диться.
ИЗГЛОДАТЬ сов. что, разг, кемир ип
таслау, мужип таслау, кемирип жеп бо-
лыу.
ИЗГНАНИЦЕ с. 1. (действие) айдалыу,
цууып шыгарылыу, цууып шыгыу, цууып
жибериу, айдап шыгыу; ~е врага душпан-
ды Цууып шыгыу; 2. (ссылка) сургин,
айдау, цуудалау, журт асырыу; жить в~и
сургинде жасау.
ИЗГНАННИК м. сургиндеги адам, айдал-
ган адам, цуудаланган адам, журттаи
шыгарылган адам.
ИЗГНАННИЦА женск. от изгнанник.
ИЗГНАТЬ сов. кого айдап жибериу, цу-
уып шыгарыу, цууып жибериу; айдап шы-
гыу; из своей среды ез арасынан цууып
шыгарыу.
ИЗГОЛОВЬЦЕ с. бас бет, бас уш; у ~я
басында, бас ушында.
ИЗГОЛОДАТЬСЯ сов. 1. аш болып ’ ца-
лыу, аш болыу, ашлыцца ушырыу; ~ в пу-
ти жолда аш болып цалыу; 2. по кому-чему,
перен. разг, сагыныу, хэуес болыу, кергп-
си келиу.
ИЗГОНЯТЬ несов. см. изгнать.
ЙЗГОРОДЬ ж. цора, шалдууар, цор-
шау; шалыцора;<> живая ~ кегерген пута
цор асы.
ИЗГОТАВЛИВАТЬ несов. см. изгото-
вить.
ИЗГОТАВЛИВАТЬСЯ несов. см. изго-
товиться.
ИЗГОТОВИТЬ сов. что 1. (произвести)
таярлау, нелеп шыгарыу, ендириу; ~ но-
вые станки таза станоклар ислеп шыгарыу;
2. (состряпать) таярлау, таярлап цойыу,
цэзпрлеу.
ИЗГОТОВИТЬСЯ сов. таяр болыу, таяр-
ланыу, х,эзпр болыу; ~ к бою урысца
таяр болыу.
ИЗГОТОВКА ж. воен., спорт, таярлау,
цэзпрлеу.
ИЗГОТОВЛЕНИЕ с. таярлау, нелеп шы-
гарыу, ендириу; оборудования ускене
таярлау.
ИЗГОТОВЛЯТЬ несов. см. изготовить.
ИЗГОТОВЛЯТЬСЯ несов. см. изгото-
виться.
ИЗГРЫЗАТЬ несов. см. изгрызть.
ИЗГРЫЗТЬ сов. что кемирип таслау,
цыйып таслау.
ИЗДАВАТЬ I несов. см. издать I.
ИЗДАВАТЬ II несов. см. издать II.
ИЗДАЦВАТЬСЯ несов. басып шыгары-
лыу; в СССР ~ётся много газет и журналов
СССРда кеп газета хэм журналлар басып
шыгарылады.
ЙЗДАВНА нареч. эййемнен бери, кептен,
эййем заманнан, бурыннан; кеп уацыт-
тан бери, элле цашаннан бери.
ИЗДАЛЕКА нареч. алыстан, алые жер-
ден, узацтан; горы видны таулар узац-
тан керпнедп; начать ~ узацтан баслау,
астарлы сейлеу.
ИЗДАЛИ нареч. см. издалека.
ИЗДАНИЕ с. 1. (действие) бастырып шы-
гарыу, басылып шыгыу, басып шыгарыу;
~ закона нызам басып шыгарыу; 2. шыгыу,
басылып шыгыу, басылыу; второе ~ книги
китаптыц екинши басылып шыгыуы; ис-
правленное и дополненное дузетплпп хэм
толыцтырылып басылыуы; <> периодйче-
изд
— 298 —
ское ~ уацты менен шытатутын, уацтында
басылып турган.
ИЗДАТЕЛЬ м. бастыртыушы, бастырыу-
шы, бастырып шыгарыушы.
ИЗДАТЕЛЬСКИ ИЙ прил. баспа..., ба-
сып шыгарыу; ~ое дело баспа жумысы,
•басып шыгарыу псп.
ИЗДАТЕЛЬСТВО с. баспа, баспахана.
ИЗДАТЬ I сов. что 1. (выпустить в свет)
басыу, басып шыгарыу, бастырып шыга-
рыу; ~ книгу китап бастырып шыгарыу;
2. (ввести в действие) шыгарыу, жарыялау;
~ новый закон жаца нызам шыгарыу.
ИЗДАТЬ II сов. что (произвести) шыга-
рыу, таратыу; ~ звук сес шыгарыу.
ИЗДЕВАТЕЛЬСКИЙ прил. цорлаган,
масцаралаган, масцара еткен.
ИЗДЕВАТЕЛЬСТВJ]О с. цорлаушылыц,
цорлыц, масцаралаушылыц, кемситиуши-
лик; подвергаться ~ам цорланыу, цорлыц-
ца ушырау.
ИЗДЕВАТЬСЯ несов. над кем-чем цор-
лау, масцаралау, масцара етиу, кемсп-
тиу.
ЙЗДЁВКЦА ж. разг. см. издевательство;
с ~ой кемсптпп, устинен масцаралап.
ИЗДЁЛИЦЕ с. 1. (выделка) ислеп шыга-
рыу; вещь кустарного ~я долдан ислеп
шыгарылган зат; 2. зат, буйым; трикотаж-
ные <~я трикотаж буйымлары.
ИЗДЁРГАННЫЙ разг. 1. прич. от издёр-
гать; 2. прил. (раздражённый) шыдамсыз,
ашыушад.
ИЗДЁРГАТЬ сов. кого-что, разг, ашыуын
келтириу, ашыуына тийиу; ~ нервы ашы-
уына тийиу.
ИЗДЕРГАТЬСЯ сов. разг, ашыуы келиу,
ашыушад болыу.
издержать сов. что сауыу, даржы
етиу, шыгын етиу, сарып етиу, жумсап
жибериу; ~ все деньги адшаныц бэрин
жумсап жибериу.
издержцАться сов. разг, кеп сауыу,
кеп царжы етиу, жудэ шыгынланыу, кеп
сарып етиу; он совсем ~ался ол жудэ
шыгынланып цалды.
ИЗДЕРЖИВАТЬ несов. см. издержать.
ИЗДЕРЖИВАТЬСЯ несов. см. издержать-
ся.
ИЗДЕРЖКИ мн. (ед. издержка ж.) цэре-
жет, шыгын, даржы; ~ производства енди-
рис царжылары; путевые ~ жол цэрежети;
судебные ~ суд царжылары.
ИЗДОХНУТЬ сов. харам елиу.
ИЗДЫХАНИЦЕ с.: до последнего ~ я ацыр-
гы демине шекем, деми таусылганша; при
последнем ~тл деми таусыларда, ен, соцгы
деминде.
ИЗДЫХАТЬ несов. см. издохнуть.
ИЗЖАРИТЬ сов. кого-что жууырыу,
цууырып писириу.
ИЗЖАРИТЬСЯ. сов. цууырылыу, цууыры-
лып писиу.
ИЗЖЕВАННЫЙ разг. 1. прич. от изже-
вать; 2. прил. разг, (смятый) мыжгылан-
ган, жыйрыц-жыйрыц, болып калган,
ууцаланган.
ИЗЖЕВАТЬ сов. что, разг, шайнап май-
далау.
ИЗЖИВАНИЕ с. жоц етиу^ жойыу, сап-
ластырыу, цуртыу.
ИЗЖИВАТЬ несов. см. изжить.
ИЗЖИВАТЬСЯ несов. жок болыу, сап-
ластырылыу, жойылыу.
изжйть сов. что жод етиу, жойыу,
сапластырыу, цуртыу; ~ недостатки кем-
шпликлерди жойыу; ~ себя ескирпп
цалыу, _ керексиз болып цалыу, генерпу.
ИЗЖОГА ж. журек куйиу, зардап.
ИЗ-ЗА предлог с род. п. 1. (на допрос
«откуда?») артынан, аржагынан, ’дан, ’ден,
’тан, ’тен, ’нан, ’нен; ~ двери еспктиц ар-
тынан, цапыныц артынан; ~ реки дэрья-
ныц аржагынан; ~ границы шегараныц
аржагынан; действовать ~ угла муйештен
тэп бериу, тасада турып тэп бериу; 2. (по
причине) себепли, ушын, салдарынан; ~
этого соныц ушын; ~ тебя сениц себебиц-
нен, сениц салдарыцнан; ~ дождя я опоздал
жауынныц себебпнен мен кешпгпп цалдым;
~ вашей неосторожности сизиц абайлы бол-
маганыцыздыц себебпнен.
ИЗЗЯБНУТЬ сов. разг, жаурау, тоцыу,
сууыцца цатты тоцыу, цалжырау.
ИЗЛАГАТЬ несов. см. изложить.
ИЗЛЕНИВАТЬСЯ несов. см. излениться.
ИЗЛЕНЙТЬСЯ сов. разг, жалцауланыу,
жалцауланып кетиу.
ИЗЛЕТ м. теменлеу алды, пэсецлеу ал-
ды; пуля на ~е оц пэсецлеу алдында.
ЙЗЛЕЧЁНИ"Е с. 1. (лечение) емлеу, ем-
лениу; находиться на~и емленпуде болыу;
2. (выздоровление) сауалыу, тэупр болыу,
жазылыу; полное ~е толыц сауалыу.
ИЗЛЕЧИВАТЬ несов. см. излечить.
ИЗЛЁЧИВА ЦТЬСЯ несов. I. см. излечить-
ся; 2. (поддаваться лечению) емлеуге келиу,
емлеуге болыу, жазылыу; эта болезнь легко
~ется бул кесел ацсат жазылып кетедп.
ИЗЛЕЧЙМЦЫЙ прил. емлеуге келетугын,
емлеуге болатугын, жазылатугын; ~ая
болезнь жазылатугын ауырыу, емлеуге
болатугын ауырыу.
ИЗЛЕЧЙТЬ сов. кого-что емлеу, жазыу.
ИЗЛЕЧЙТЬСЯ сов. емленпп тэупр болыу,
жазылып кетиу.
ИЗЛИВАТЬ несов. см. излить.
ИЗЛИВАТЬСЯ несов. см. излиться.
ИЗЛЙТЬ сов. что 1. поэт, тегиу, шашы^,
цуйыу; ~ потоки слёз кеп жас тегиу; 2. пе-
рен. (выразить) тегиу, баян етиу, айтыу;
~ досаду ызасын айтыу.
излйться сов. в чём кеуилиндегини
ашып айтыу, ишиндегин ацтарыу.
ИЗЛЙШЦЁК м. артыц, артып цалган,
ауысыц, ауысып цалган; с ~ком артыгы
менен; сдача ~ков ауысыгын тапсырып,
артыгын тапсырыу.
ИЗЛЙШЕСТВ ||О с. исир ап хор шылыц, аР"
тыц жумсаушылыц; архитектурные ~а
архитектуралыц исирапхоршылыц.
излйшнций прил. керексиз, артыц, ар-
тыцмаш ауысыц; считать ~им керексиз
деп санау, артыц деп санау; ~яя поспеш-
ность орынсыз асыгыслыц.
излияния мн. (ед. излияние с.) сыр
айтысыу, сырласыу, муцласыу; дружеские
~ дослыд сырласыу.
— 299 —
изм
изловить сов. кого-что услап алыу,
тутып алыу.
изловчйться сов. разг. 1. шаццанлыц
цылыу, епшиллик етиу; 2. перен. хпйле-
керлпк етиу.
ИЗЛОЖЁНИЦЕ с. 1. баян етиу, баянлау,
айтып бериу, сейлеп бериу; он приступил
к~ю своего дела ол ез исин баян етпуге ки-
рпстп; 2. (пересказ) баян, баянлау; мы
писали ~е бизлер баян жаздыц.
ИЗЛОЖЙТЬ сов. что баян етиу, баян-
лау, айтып бериу, сейлеп бериу; жазып
бериу (письменно); ~ свою просьбу ез ети-
нишин баян етиу.
ИЗЛОМ м. 1. (место перелома) сыныц,
сынган жер, омырылган жер; 2. перен.
бурылган жер, бурылма; ~ы дороги жол-
дыц бурылмалары.
ИЗЛОМАННЦЫЙ 1. прич. от изломать;
2. прил. (не прямой) цыйсыц; ~ая линия
цыйсыц сызыц; 3. прил. перен. (о человеке)
бузылган, айныган.
ИЗЛОМАТЬ сов. 1. что сындырып тас-
лау, цыйратыу; ~ игрушку ойыншыцларды
сындырып таслау; 2. кого-что, перен. разг.
сындырыу; ~ характер мпнезпн сындырыу.
ИЗЛОМАТЬСЯ сов. сыныу, цыйралыу.
ИЗЛУЧАЦТЬ несов. что 1. (испускать
лучи) нур таратыу, нур шашыу, жацты
шыгарыу, соуле таратыу; 2. перен. жай-
нау, шашыу; её глаза <~лн радость онын,
кезлерпнен цууаныш жайнап тур еди.
ИЗЛУЧАТЬСЯ несов. нур таралыу, нур
шашылыу, сэуле таралыу.
ИЗЛУЧЕНИЕ с. нур таралыу, нур ша-
шылыу, нурланыу, сэулелениу; солнечное
~ куннин, нур шашыуы.
ИЗЛУЧИНА ок. бурылма, айланба, шы-
ганац; ~ реки дэрьяныц айналмасы, дэрья-
ныц бурылмасы.
ИЗЛЮБЛЕНЫ ЦЫЙ прил. ен, суйикли, ец
жацсы керетугын; ~ое занятие ен жацсы
керетугын ис; ~ое место ец жацсы керету-
гын жер.
ИЗМАЗАТЬ сов. кого-что, разг, патас-
лау, ыласлау, былгап алыу; ~ пальцы
чернилами бармацларды сыяга былгап
алыу.
ИЗМАЗАТЬСЯ сов. разг, патасланыу,
ыласланыу, былганыу, былганып цалыу; ~
в глине ылайга былганып цалыу.
ИЗМАЗЫВАТЬ несов. см. измазать.
ИЗМАЗЫВАТЬСЯ несов. см. измазаться.
ИЗМАРАТЬ сов. кого-что, разг, былгап
алыу, былгап таслау.
ИЗМАРАТЬСЯ сов. разг, былганып ца-
лыу, былганыу, былгап тасланыу.
ИЗМАТЫВАТЬ несов. см. измотать.
ИЗМАТЫВАТЬСЯ несов. см. измотаться.
ИЗМАЯТЬСЯ сов. разг, цыйналыу, шар-
шау, азапланыу.
ИЗМЕЛЬЧАНИЕ с. (вырождение) айныу,
майдаланыу, усацланыу; ~ породы туцым-
ныц майдаланып кетиуи.
ИЗМЕЛЬЧАЦТЬ I сов. 1. (выродиться)
айныу, майдаланыу, усацланыу; скот ~л
мал майдаланып кетти; 2. перен. айныу,
майдаланыу, посейиу.
ИЗМЕЛЬЧАТЬ II несов. см. измельчить.
ИЗМЕЛЬЧЕНИЕ с. усацлау, туурау,
усатыу, туйиу, майдалау.
ИЗМЕЛЬЧЙТЬ сов. что усацлау, туурау«
усатыу, туйиу, майдалау.
ИЗМЕНА ок. 1. (предательство) цыянат -
лыц, опасызлыц, сатцынлыц, цыянат етиу-
шилпк, сатылыушылыц; государственная
~ мэмлекетке цыянат етпушплпк; 2. (не-
верность) опасызлыц, ойнаслыц, кезге шеп
салыушылыц; супружеская ~ ерлп-зайып-
лыныц опасызлыгы.
ИЗМЕН ЁН ИЦЕ с. 1. (действие) езгериу,
езгертпу; <~е окружающей природы деге-
ректи цоршаган тэбияттын, езгерпуи; ~е
направления багыттыц езгерпуи; 2. (по-
правка) езгерпс, дузетпу; внести ~я в ста-
тью мацалага езгерпслер киргизиу.
ИЗМЕНИ ЦТ Ь I сов. кого-что езгертиу;
~ть договор договорды езгертиу; ветер —л
направление самал багытын езгерттп.
ИЗМЕНЙЦТЬ II сов- 1. кому-чему (пре-
дать) цыянат етиу, опасызлыц цылыу, са-
тылыу; ~ть родине уатанга цыянат етиу;
~ть долгу мпннетлп пеке опасызлыц цы-
лыу; 2. кому опасызлыц етиу, кезпне шеп
салыу, ойнаслыц етиу; 3. чему айныу, та-
ныу; ~ть своему слову ез сезпнен таныу;
<> ~ть привычке эдетпн езгертпу, цылыгын
езгертпу; счастье ему ~ло онын, бахыты
тайды; силы мне ~ли мениц дицкем цуры-
ды; память ей ~ла ол умытып тур, онын,
еспне туспей тур, оныц ядына туспей тур;
голос ему —л онын, унп питти, дауысы цар-
лыцты; ~ть себе езине тон емес етип ислеу.
ИЗМЕНИТЬСЯ сов. езгериу, езгерплиу
погода резко ~лась цауа райы бирден ез-
герди; ~ться к лучшему жацсы жагыпа
царап езгериу; <> ~ться в лице рецки ез-
гериу, тури езгериу (от страха)-, жузп
жайнау (от радости).
ИЗМЕННИК м. 1. (предатель) опасыз,
цыянатшы, сатцын, сатылган, сатылыушы;
2. разг, (в любви, друокбе) турацсыз, бпйопа.
ИЗМЕННИЦА женск. от изменник.
ИЗМЕННИЧЕСКИЙ прил. цыянат...,
опасыз..., цыянатлы.
ИЗМЕНЧИВОСТЬ ж. езгергишлик, ез-
гериу ши лик, айнымашылыц, цубылыушы-
лыц; ~ погоды дауа райынын. езгергишли-
ги; ~ характера минездиц езгергишлиги.
ИЗМЕНЧИВ ЦЫЙ прил. езгермели, ез-
гергиш, айнымалы, цубылгыш; ~ая погода
езгергиш дауа райы; ~ый характер айны-
малы минез.
ИЗМЕНЯЕМОСТЬ ж. езгериушилик,
езгермелилик; ~ слова по падежам сездиц
сеплеу жалгаулары бойынша езгериуши-
лиги.
ИЗМЕНЯЕМЫМИ 1. прич. от изменять I;
2. прил. езгериуши, езгермели, езгерету-
гын; ~е части речи грам. езгермели сез
шацаплары.
ИЗМЕНЯТЬ I несов. см. изменить I.
ИЗМЕНЯТЬ II несов. см. изменить II.
ИЗМЕНЯТЬСЯ несов. см. измениться.
ИЗМЕРЁНИЦЕ с. 1. (действие) елшеу,
шенеу; ~е глубины терецлпктп елшеу;
2. мат. (мера) елшем, елшеу; в кубе три~я
кубта уш елшем бар.
изм
— зоо —
ИЗМЕРЙМЦЫЙ прил. елшенерлик; ~ая
величина мат. елшенерлик шама, елшенер-
лик му ед ар.
ИЗМЕРИТЕЛЬ м. тех. елшеуиш; ~ дав-
ления воздуха дауа басымыныц елшеуиши.
ИЗМЕНИТЕ Л ЬНЫ || Й прил. елшеу..., ел-
шейтугын; ~е приборы елшеу эсбаплары.
ИЗМЕРИТЬ сов. что елшеу; шенеу (высо-
ту)', ~ больному температуру науцастыц
температурасын елшеу; ~ глубину колод-
ца цудыцтыц терецлигин елшеу;<> ~ взгля-
дом тэкаббирлик кез царас пенен царау.
ИЗМЕРЯТЬ несов. ст. измерить.
ИЗМЕРЯТЬСЯ несов. чем елшениу.
ИЗМОЖДЁННЫЙ прил. жудеген, азган,
езилген; ~ вид жудеген тур.
ИЗМОКАТЬ несов. см. измокнуть.
ИЗМОК||НУТЬ сов. разг, суу болыу, мыл-
бырау, жаурау; он ~ под дождём ол жа-
уынныц астында жаурап цалды.
ИЗМОЛОТЙТЬ сов. что, с.-х. басты-
рып болыу, айдап болыу, туйеклеп болыу.
ИЗМОЛОТЬ сов. что тартып болыу; ~ всё
зерно дэнниц борин тартып болыу.
ИЗМОР м.: взять ~ом 1) дэлсиретип
алыу, дпцкеспн цуртып алыу; 2) перен.
разг, бийзар етиу, мазасын алыу.
ЙЗМОРОЗЬ ж. (иней) цырау.
ЙЗМОРОСЬ ж. (мелкий дождь) силпи,
силпилеген жауын; осенняя ~ гузги сил-
пилеген жауын.
ИЗМОТАТЬ сое. кого-что, разг, шарша-
тыу, талдырыу, дицкесин цурытыу, жуй-
кесин цурытыу; ~ врага в боях душпан-
ныц урыста дицкесин цурытыу; ~ нервы
нервлерине тийип жуйкесин цурытыу.
ИЗМОТАТЬСЯ сов. разг, шаршау, талыу,
дицкеси цурыу, жуйкесн цурыу.
ИЗМОЧАЛИВАТЬ несов. см. измочалить.
ИЗМОЧАЛИВАТЬСЯ несов. см. измоча-
литься.
ИЗМОЧАЛИТЬ сов. разг. 1. что (истре-
пать) тутпп таслау, тарам-тарам етиу;
2. кого, перен. (утомить, измучить) шар-
шатыу, царытыу, дицкесин цурытыу.
ИЗМОЧАЛИТЬСЯ сов. разг. 1. (истре-
паться) тутплпу, тарам-тарамы шыгыу;
2. перен. (утомиться, измучиться) шаршау,
дарыу, дицкеси цурыу.
ИЗМОЧЕННЫЙ 1. прич. от измучить;
2. прил. болдырган, шаршаган, дарыган;
~ вид болдырган тур, шаршаган тур.
ИЗМУЧИВАТЬ несов. см. измучить.
ИЗМУЧИВАТЬСЯ несов. см. измучиться.
ИЗМУЧИТЬ сов. кого-что 1. азаплау,
жобпр шектпрпу, цыйнау; 2. (довести до
изнеможения) болдыртыу, шаршатыу, бий-
зар етиу, царытыу; ~ кого-л. быстрой ходь-
бой биреуди тез журпп болдыртыу, би-
реуди тез журпп шаршатыу.
йзмУчицться сов. шаршау, болдырыу,
дарыу, бийзар болыу; он ~лся от долгого
ожидания ол узац кутип турыудан бийзар
болды.
ИЗМЫВАТЕЛЬСТВО с. разг, жэбирлеу-
шилик, кемситиушилик, цорлаушылыц,
азар берпушплпк.
ИЗМЫВАТЬСЯ несов. над кем-чем, разг.
жэбирлениу, кемсптплпу, цорланыу.
ИЗМЫЛИВАТЬ несов. см. измылить.
ИЗМЫЛИТЬ сов. что, разг, сабынды
суртпп тамамлау, сабынды суртпп болыу,
сабынды жууып ппткерпу.
ИЗМЫСЛИТЬ сов. см. измышлять.
ИЗМЫШЛЕНИЕ с. цалп сез, етирик,
есек сез.
ИЗМЫШЛЯТЬ несов. что ойлап шыга-
рыу, етирик айтыу; ~ всякие небылицы
цайдагы болмаган нэрселерди ойдан шы-
гарыу.
ИЗМЯТЦЫЙ 1. прич. от измять; 2.
прил. ууцаланган, езилген, жыиырылган,
жымырылган, уйпалацланган; ~ое платье
жымырылган кейлек.
измять сое. что ууцалап таслау, жы-
мырып таслау, езиу, жыйырыу, женшиу,
уйпалацлау; ~ платье кейлекти жыйы-
рып таслау.
измяться сое. ууцаланып калыу, жы-
мырылып цалыу, езилиу, жыйырылыу^
женшилиу, уйпалацланыу.
ИЗНАНКЦА ж. 1. пш жагы, астар жагы,
терне жац; ~а материи гезлемениц терп-
ен; 2. перен. жасырын тэрепи, жасырын*
жагы, сыры; ~а событий уацыяныц жасы-
рын тэрепи;<> с~и в знач. нареч. ишинен,.
ишки тэрепинен.
ИЗНАСЙЛОВАНИЕ с. зорлау, зорлыц
етиу, басцыншылыц етиу.
ИЗНАСИЛОВАТЬ сов. кого зорлау, зор-
лыц етиу, басцыншылыц етиу.
ИЗНАШИВАЕМОСТЬ ж. тозыу шылыц,
генерип цалыушылыц, генериушилик.
ИЗНАШИВАНИЦЕ с. тозыу, тоздырыу,
генериу; предохранить части машины от
~я машинаныц белекшелерин тозыудаи
сацлау.
ИЗНАШИВАТЬ несов. см. износить.
ИЗНАШИВАТЬСЯ несое. см. износить-
ся.
ИЗНЕЖЕННОСТЬ ж. элпешленгенлик,
нозиклик, еркелик, илпилдеклик.
ИЗНЕЖЕННЫЙ 1. прич. от изнежить;
2. прил. элпешленген, нэзпк, ерке, илпил-
деген.
ИЗНЕЖИВАТЬ несов. см. изнежить.
ИЗНЕЖИВАТЬСЯ несов. см. изнежи-
ться.
ИЗНЕЖИТЬ сов. кого-что элпешлеу, ер-
келетип жибериу, илпилдетиу; ~ ребёнка
баланы еркелетип есириу.
ИЗНЕЖИТЬСЯ сое. элпешлениу, еркелеу,
илпилдеу.
ИЗНЕМОГАТЬ несов. см. изнемочь; ~ от
усталости шаршаганлыцтан цолсиреу.
ИЗНЕМОЖЁНИЦЕ с. дэлсиреу, далдан
кетиу, дицкеси цурыу; дойти до ~я эбден
дэлсиреу; быть в ~и дэлсиреп цалыу.
ИЗНЕМОЧЬ сое. хэлсиреу, хэлсиреп ка-
лыу, халдан кетиу, дицкеси цурыу.
ИЗНЕРВНИЧАТЬСЯ сов. разг, цатты
куйип-писиу, шыр-пыры шыгыу.
ИЗНИЧТОЖАТЬ несое. см. изничтожить.
ИЗНИЧТОЖИТЬ сов. кого-что цуртыу,
цырыу,_ жойыу, жоц цылыу, жоц етиу.
ИЗНОС м. разг, тозыу, жыртылыу; этому
пальто ~а нет бул пальтога тозыу жоц; не
знать ~а тозыуды билмеу.
— 301 —
ИЗО
износйть сов. что тоздырыу, тозды-
рып таслау, гонертиу; ~ пальто пальтоиы
кийип тоздырыу, пальтоны тоздырып тас-
лау.
ИЗНОСЙЦТЬСЯ сов. 1. тозыу, тозып
питиу; костюм ~лся костюм тозып питти;
2. тозыу, генериу; части машины ^лись
машинаныц белекшелери тозды; 3. перен.
разг, (одряхлеть) ерте цартайыу, рарры-
лыц ерте жециу.
ИЗНОШЕНЫЦЫЙ I. прич. от износйть;
2. прил. тозган, тоздырылган, генерген;
~ое пальто тозган пальто.
ИЗНУРЁНИЦЕ с. 1. (действие) цалдан
кетиу, царыу, дицкеси цурыу; 2. (истоще-
ние сил) жудеу, болдырыу, арыцлау, шар-
шау, цэлспреу, дицкеси цурыу; дойти до
крайнего -~я эбден хэлспреу.
ИЗНУРЁННОСТЬ ж. см. изнурение 2.
ИЗНУРЁННЫЙ 1. прич. от изнурить;
2. прил. жалыццан, жудеген, шаршаган,
болдырган, цэлспреген, дицкеси цурыган;
~ вид жудеген тур.
ИЗНУРЙТЕЛЬН ЦЫЙ прил. жалыцтыра-
туеын, шаршататугын, ауыр, жудетету-
гын, кутэ хэл сир ететугын, болдыртатугын,
«дицкени дурытатурын; ~ая болезнь бол-
дыртатугын ауырыу, шаршататугын кесел.
ИЗНУРЙТЬ сов. кого-что жалыдтырыу,
'Шаршатыу, жудетиу, болдыртыу, дарытыу,
дэлсиретиу, дицкесин курытыу.
ИЗНУРИТЬСЯ сов. жалыгыу, шаршау,
жудеу, жудеп цалыу, болдырыу, болдырып
цалыу, дицкеси цурыу, цэлспреу, шаршау.
ИЗНУРЯТЬ несов. см. изнурить.
изнуряться несов. см. изнуриться.
ИЗНУТРИ нареч. ишинен, иштен, ишки
жацтан, ишки жагынан; дверь заперта ~
есик иштен бекитиули.
ИЗНЫВАТЬ несов. от чего азапланыу,
цыйналыу, саргайыу, гам шегиу; азап
кериу, азап шегиу; ~ от скуки зериккеннен
«саргайыу; ~ от жары ыссыдан азап кериу.
ИЗНЫТЬ сов. см. изнывать.
ИЗО предлог см. из.
ИЗО’ I приставка «из» орнына теменги
жагдайларда цолланылады: 1) «й» алдында
•келгенде, мыс.: изойти цэлсиреу; 2) еки
щэм оннан да кеп дауыссызлардыц алдында,
мыс.: изорвать жыртып таслау; 3) изинен
«ь» келген дауыссыздьщ алдында, мыс.:
изобью урамаи.
И30s II цоспа термин сезлердиц «тец,
бирдей» деген мянилерди билдиретугын
екинши белеги, мыс.: изотопы изотоплар.
ИЗОБАРА ж. изобара (1. геофиз. jtjaija
басымы бирдей жерлерди география карта-
сында бир-бири менен бириктирип кер-
сететугын сызыц; 2. физ. турацлы басым-
лыц болганда физикалыц самаларды графи-
калык, ту оде керсететугын сызыу).
ИЗОБЙЛИЦЕ с. молшылыц, кеплик, бай-
льщ; ~е продуктов продуктлардыц мол-
шылыры; в молшылыкта.
ИЗОБЙЛ ||ОВАТЬ несов. кем-чем мол бо-
лыу, кеп болыу; реки СССР -~уют рыбой
'СССР дэрьяларыныц балыгы мол.
ИЗОБЙЛ ЬНЫЙ прил. мол, кеп, бай;
~ урожай мол еним.
ИЗОБЛИЧАТЬ несов. см. изобличить.
ИЗОБЛИЧЕНИЕ с. эшкаралау, эшка-
ра етиу, айыбын ашыу; ~ во лжи етиригин
эшкаралау.
ИЗОБЛИЧЙТЕЛЬ м. эшкаралаушы,
айыбын ашыушы.
ИЗОБЛИЧИТЕЛЬНЫЙ прил. эшкара-
лаушы, айыбын ашыушы; ~ документ эш-
каралаушы документ.
ИЗОБЛИЧИТЬ сов. кого, в чём эшкара-
лау, эшкара етиу, айыбын ашыу; ~ во
лжи етиригии эшкаралау.
ИЗОБРАЖАТЬ несов. см. изобразить.
ИЗОБРАЖАТЬСЯ несов. см. изобразить-
ся.
ИЗОБРАЖЕНИЕ с. 1. (действие) кер-
сетиу, тэспирлеу, сууретлеу; сууретлеп
керсетиу; 2. (рисунок, фотография) суурет;
монета с ~м герба гербтиц суурети бар
тецге.
ИЗОБРАЗЙТЕЛ ЬНЦЫЙ прил. суурет-
лейтугын, сууретлеп керсететугын, тэс-
пирлейтугын; -~ое искусство сууретлей-
тугын искусство.
ИЗОБРАЗЙЦТЬ сов. 1. кого-что (вос-
произвести) сууретлеу, сууретлеп керсе-
тиу, сууретлеп тэспирлеу; 2. что (выра-
зить) керсетиу, билдириу; его лицо ~ло
испуг оныц жузи цоьццанлыцты билдирди.
ИЗОБРАЗЙЦТЬСЯ сов. кериниу, били-
нну, сууретлениу; на его лице ~лось удив-
ление ныц жузинде тацланганлыц ке-
ринди.
ИЗОБРЕСТИ сов. что ойлап табыу, ой-
лап шыгарыу; ~ новый станок жаца
станок ойлап шыгарыу.
ИЗОБРЕТАТЕЛЬ м. ойлап шыгарыушы,
ойлап табыушы.
ИЗОБРЕТАТЕЛЬНИЦА женск. от изо-
бретатель.
ИЗОБРЕТАТЕЛЬНОСТЬ ж. ойлап тап-
цышлыц, ойлап шыгарыушылыд, ойлап
тапцырлыц; проявить ~ ойлап шыгарыу-
шылыцты керсетиу.
ИЗОБРЕТАТЕЛ ьный прил. ойлап тап-
цыш, ойлап шыгаргыш; ~ ум ойлап тап-
цыш ацыл.
ИЗОБРЕТАТЕЛЬСКИ11Й прил. ойлап
тапцышлыК, ойлап шыгаргышлыц, ойлап
табыу..., ойлап шыгарыу...; ~е способ-
ности ойлап шыгарыу уцыплары.
ИЗОБРЕТАТЕЛЬСТВО с. ойлап табыу-
шылыц, ойлап шыгарыушылыд; зани-
маться ~м ойлап шыгарыушылыд пенен
шугылланыу.
ИЗОБРЕТАТЬ несов. см. изобрести.
ИЗОБРЕТЁНИЦЕ с. 1. (действие) ойлап
табыу, ойлап шыгарыу; ~е новой маши-
ны жаца машина ойлап шыгарыу; 2. ойлап
табылган, ойлап шыгарган; новые ~я
молодого инженера жас инженердпц жа-
цадан ойлап тапцанлары.
ИЗОГНУТЫЙ 1. прич. от изогнуть;
2. прил. (кривой) цыйсыц, иймек, бугпл-
ген, ийплген.
ИЗОГНУТЬ сов. что ийиу, бугиу.
ИЗОГНУТЬСЯ сов. ийилиу, бугилиу.
ИЗОДРАТЬ сов. что, разг. 1. (изорвать)
жыртып таслау, тптпп таслау, тплкпм-
изо
— 302 —
леу; ~ в клочья дал-дал кылып жыртып
таслау; 2. (исцарапать) жырып кетиу,
тырнау.
ИЗОДРАТЬСЯ сов. разг. I. (изорваться)
жыртылып цалыу, титип тасланыу, тил-
кимлениу; 2. (исцарапаться) жырым-жы-
рым болыу, тырналыу.
ИЗОЙТЙ сов. хэлсиреу, таусылыу; ~
слезами жылай-жылай холсиреу; ~ кро-
вью цансьфау-
ИЗОЛГАТЬСЯ сов. етирикти согыу,
етирикти суудай агызыу, жалган сейлей
бериу.
ИЗОЛИРОВАННОСТЬ ж. 1. белеклен-
генлик, жеккеленгенлик, айырым белин-
генлик; ~ помещения белмениц белеклен-
генлиги; 2. тех. изоляцияланганлыц; ~
проводов сым темирлердиц изоляциялаиган-
лыгы.
ИЗОЛЙРОВАННЦЫЙ 1. прич. от изоли-
ровать; 2. прил. (отдельный) белек, белек-
ленген, жеккеленген, айырым белинген;
~ая комната жекке белме; 3. прил. тех.
изоляцияланган; ~ый электрический про-
вод изоляцияланган электр сымы.
ИЗОЛИРОВАТЬ сов. и несов. 1. кого-что
(отделить) белип жибериу, айырыу, айы-
рым сацлау, жекке сацлау; ~ больного
ауырыуды айырым сацлау; 2. что, тех.
изоляциялау; ~ кабель кабельди изоля-
ция лау.
ИЗОЛЙРОВАТЬСЯ сов- и несов. белек-
лениу, айырым болыу, жеккелениу, ау-
лацланыу; ~ от окружающих айналада-
гылардан белеклениу.
ИЗОЛЯТОР м. 1. тех. изолятор (ток
еткермейтувын зат); 2. белек ежире,
айырым белме; ~ для больных кеселлер
ушын белек ежире.
ИЗОЛЯЦИОННЦЫЙ прил. изоляциялау-
шы, изоляциялайтугын; ~ая лента изоля-
циялаушы лента.
ИЗОЛЯЦИЯ ок. 1. (действие) белеклеу,
белек шыгарыу, айырыу, жекке сацлау;
~ больного науцасты белек шыгарыу;
2. тех. изоляция; резиновая ~ резинадан
исленген изоляция.
ИЗОМЕРЫ мн. (ед. изомер м.) изомерлер
(химиялыц составы жавынан бирдей, бирац
физикалыц л;ям химиялыц цэсийет и бойын-
ша басца затлар).
ИЗОМОРФЙЗМ м. хим. изоморфизм
(езлериниц кристаллыц цэсийетлери бойын-
ша бир-бирине жацын болван $эр турли
затлардыц бир формада кристалла-
ныуы).
ИЗОРВАННЫЙ 1. прич. от изорвать;
2. прил. жыртыц, жыртыц-жыртыц, жыр-
тылып цалган.
ИЗОРВАТЬ сов. что жыртыу, жыртып
таслау.
ИЗОРВАТЬСЯ сов. разг, жыртылыу, жыр-
тылып цалыу.
ИЗОТЕРМА ок. изотерма (1. геогр. кар-
тада орта температурасы бирдей болван
окерлерди бириктиретувын сызыц; 2. физ.
турацлы температура болванда физикалыц
шамаларды графикалыц турде керсетету-
вын сызыц).
ИЗОТОПЫ мн. (ед. изотоп м.) изотоплар
(атом салмавы %эр цыйлы болван бир химия-
лыц элементтиц $яр турли атомлары);,
радиоактивные ~ радиоактивлик изотоп-
лар.
ЙЗОЩРЁНИЕ с. 1. (действие) кушейтиу,
еткирлениу, нэзиклениу, алгырлыц, шебер
цабыллау; ~ памяти уцыбыныц есте тутыу
кушейиуи; 2. (уловка, хитрость) х,ийле8.
омел, цикле цылыу.
ИЗОЩРЕННОСТЬ ж. кушейиушилик,
еткирлик, нэзиклениушилик, алкырлык,
аса шеберлик, жетиклик; ~ ума ацылдын
еткирлиги.
ИЗОЩРЁННЫЙ 1. прич. от изощрить;
2. прил. шебер цабыллайтугын, еткир,
нэзик, шебер, шеберлиги асцан, алгыр,
жетик.
ИЗОЩРИТЬ сов. см. изощрять.
ИЗОЩРЯТЬСЯ сов. см. изощряться.
ИЗОЩРЯТЬ несов. что кушейтиу, шебер
цабыллау, нэзиклеу, шеберлигин асырыу,
еткирлеу, жетиклениу.
ИЗОЩРЯТЬСЯ несов. кушейиу, ше-
берлиги асыу, есирплиу, етиирлениу, же-
тилиу; ~ в выдумках яддан шыгарыуга-
шебер болыу.
ИЗ-ПОД предлог с род. п. 1. (на вопрос
«откуда?») астынан; ~ земли жердин
астынан; ~ стола столдыц астынан; 2.
(при определении вместилища) салган,
салынган; ящик ~ снарядов снаряд сал-
ган ящик; < ~ носу аяц астынан, кез
алдында; ~ палки таяцтыц куши менен,
зорлыц пенен.
ИЗРАЗЕЦ м. изразец (сырты сырланван-
жуца гербиш).
ИЗРАЗЦОВЦЫЙ прил. изразецли, изра-
зецтен исленген, изразец пенен цаплан-
ган; ~ая печь изразец пенен цаплангав
печь.
ИЗРАНИТЬ сов. кого-что жаралау, жара-
салыу, жаралап таслау, жарадар цылыу.
ИЗРАСХОДОВАТЬ сов. что жумсау,
жумсап жибериу, сарп етиу; ~ все деньги'
пулдыц барлыгын жумсап жибериу; ~ мно-
го времени на работу жумысца иеп уацыт-
ты сарп етиу.
ИЗРАСХОДОВАТЬСЯ сов. разг, жум-
сап жибериу, сауып жибериу, сарп етиу;.
~ на дорогу жолга кеп пул жумсап жибе-
риу.
ИЗРЕДКА нареч. 1. (иногда) сийрек,
ара-тура, анда-санда; он ~ к нам приходит-
ол бизге анда-санда келип турады; 2. (кое-
-где, местами) гейпара жерлерде, базыбир,
анда-санда.
ИЗРЕЗАННЫЙ 1. прич. от изрезать;
2. прил. тилким-тилким, туурам-туурам,.
майдаланган, тууралган, цыйып тасланган.
ИЗРЕЗАТЬ сов. кого-что тилким-тилким
етиу, майдалау, туурау, цыйып-цыйып
таслау.
ИЗРЕЗАТЬСЯ сов. разг, тилкимленип
цалыу, цынылып цалыу, тууралып цалыу,
майдаланыу, цыйылып-цыйылып цалыу.
ИЗРЕЗЫВАТЬ несов. см. изрезать.
ИЗРЕЗЫВАТЬСЯ несов. см. изрезаться.
ИЗРЕКАТЬ несов. см. изречь.
— 303 —
ИЗЪ
ИЗРЕЧЁНИЦЕ с. терец мэнили сезлер;
нацыл сезлер; ~я великих людей уллы
адамлардыц надыл сезлери.
ИЗРЕЧЬ сов. что, уст. менменсип айтыу,
цоцырайып сейлеу; ~ истину шынлыцты
айтыу, цацыйцатлыцты сейлеу.
ИЗРЕШЕТЙТЬ сов. кого-что тесик-тесик
цылыу, тесип-тесип таслау; ~ пулями
оц пенен тесик-тесик цылыу.
ИЗРЕШЕЧИВАТЬ несов. см. изрешетить.
ИЗРИСОВАТЬ сов. что кеп суурет салып
таслау.
ИЗРИСОВЫВАТЬ несов. см. изрисовать.
ИЗРУБАТЬ несов. см. изрубить.
ИЗРУБЙТЬ сов. 1. что кесип таслау,
туурап таслау, майдалап таслау; ~ что-л.
на дрова отынга кесип алыу, отынга шауып
алыу; 2. кого-что шауып дырып таслау,
ныпдырт цылыу; ~ врага душпанды шауып
дырып таслау.
ИЗРУГАТЬ сов. кого-что, разг, кейиу,
кейип таслау, урысыу, урысып таслау,
сегиу.
ИЗРЫГАТЬ несов.'. ~ проклятия гаргау.
ИЗРЫТЬ сов. что цазыу, цазып таслау,
цазгылап таслау, унгип таслау, ойып
таслау-
ИЗРЯДНО нареч. разг, эдеуир, бир тал ай,
жетерли дэрежеде; ~ устать эдеуир шар-
шау.
ИЗРЯДН |ЫЙ прил. разг, эдеуир, бир
талай; <~ая сумма денег бир талай пул,
кеп акша.
ИЗУВЕР м. 1. рел. (фанатик) дара дпн-
шил, дпнге берилген; 2. (изверг) датал,
рейимсиз, мийримсиз, жауыз, зулым, тас
бауыр.
ИЗУВЕРСКИЙ прил. 1. рел. (фанати-
ческий) дара дпншпллпк, дпнге берплген-
лик; 2. (жестокий) датал, рейимсиз, мий-
римсиз, жауызлыд.
ИЗУВЕРСТВО с. 1. рел. (фанатизм)
дара дпншпллпк, динге берплгенлпк;
2. (жестокость) даталлыд, рейимсизлик,
мийримсизлик, жауызлыд.
ИЗУВЕРСТВОВАТЬ несов. рейпмспзле-
ниу, мпйрпмсизленпу, жауызлыд ды-
лыу.
ИЗУВЕЧЕННЫЙ 1. прич. от изувечить;
2. прил. майып, мертилген, майрылган,
майып болган.
ИЗУВЕЧИВАТЬ несов. см. изувечить.
ИЗУВЕЧИВАТЬСЯ несов. см. изувечить-
ся.
ИЗУВЕЧИТЬ сов. кого-что майырыу,
майып етиу, мертплдпрпу.
ИЗУВЕЧИТЬСЯ сов. майып болыу, майы-
рылыу, мертплпу.
ИЗУКРАСИТЬ сов. кого-что, чем безеу,
безеп шыгыу, хэсемлеу; ~ дома флагами
жайларды флаглар менен безеп шыгыу.
ИЗУКРАСИТЬСЯ сов. чем безелпу, безеп
шыгылыу, хэсемленпу.
ИЗУКРАШИВАТЬ несов. см. изукра-
сить.
ИЗУКРАШИВАТЬСЯ несов. см. изукра-
ситься.
ИЗУМИТЕЛЬНО нареч. эжайып, тан
цаларлыц, тэслим цаларлыц.
ИЗУМЙТЕЛ ЬНЫЙ прил. эжайып, тац,
далдыратугын, тэслим далдыратугын.
ИЗУМИТЬ сов. кого-что, чем и без доп.
тан, цалдырыу, хайран цалдырыу, тэслим
цалдырыу.
ИЗУМЙТЬСЯ сов. чему и без доп. тан,
далыу, хайран далыу, тэслим далыу.
ИЗУМЛЕНИЕ с. тац далыу, хайран да-
лыу, тацланыу, ац-тац болыу, тэслим бо-
лыу; он пришёл в ~ ол ац-тац далды.
ИЗУМЛЕННЫЙ 1. прич. от изумить;
2. прил. (удивлённый) тац далган, хайран
далган, тацланган, ац-тац болган, тэслим
болган; ~ взгляд тац далган кез дарас.
ИЗУМЛЯТЬ несов. см. изумить.
ИЗУМЛЯТЬСЯ несов. см. изумиться.
ИЗУМРУД м. изумруд, зумрет.
ИЗУМРУДНЫЙ прил. 1. изумруд...;
зумреттен исленген; 2. (о цвете) ашыд
жасыл.
ИЗУРОДОВАННЫЙ 1. прич. от изуро-
довать; 2. прил. майып етилген, бузылган,
эуереленген, булдприлген.
ИЗУРОДОВА ||ТЬ сов. кого-что 1. (иска-
лечить) майырыу, майып етиу; 2. (сделать,
уродливым) майып етиу, бузыу, эуерелеп
таслау, булдпрпу; оспа ~ла его лицо
шешек оныц жузин эуерелеп таслады;
3. перен. бузыу, бузып жибериу; ~ть ребён-
ка плохим воспитанием баланы жаман
тэрбпя менен бузып жибериу.
ИЗУРОДОВАТЬСЯ сов. майып болып
далыу, бузылыу, эуереленпп далыу, були-
ниу.
ИЗУЧАТЬ несов. см. изучить.
ИЗУЧЕНИЕ с. 1. (освоение) уйрениу,
одыу; 2. (исследование, ознакомление) изерт-
леу, тексериу, танысыу.
ИЗУЧЙТЬ сов. 1. кого-что (освоить)
уйрениу, уйренип алыу, одыу; ~ русский
язык рус тплпн уйрениу; 2. что пзертлеу,
нзертлеп билип алыу, тексериу, тексерпп
билиу, билиу; ~ богатства своей респуб-
лики ез республпкасыныц байлыдларын
изертлеу.
ИЗЪ= приставка гейпара сезлерде «е»,
«я» >;ариплериниц алдында «из» орнына
жазылады, мыс.-, изъявйтьбплдпрпу, айтыу,
мэлпмлеу.
ИЗЪЕДЕННЫЙ 1. прич. от изъесть;
2. прил. желпнген, желпнпп тасланган,.
жеп дойылган; ~ молью куйе жеген;
3. прил. (едкими веществами) ойып тускен,
ойып кеткен, куйдирип жпберплген.
ИЗЪЕЗДИ ||ТЬ сов. что гезпу, гезпп шы-
гыу, айланып шыгыу, шарлау, аралап
шыгыу, дыдырып шыгыу; он ~л всю страну
ол путкпл елди гезпп шыдты, ол путкпл
елдп аралап шыдты, ол елдпц барлыгын
дыдырып шыдты.
ИЗЪЁЦСТЬ сов. что 1. жеп таслау, жеп
дойыу; моль ~ла сукно сукноны куйе жеп
дойды; 2. (о едких веществах) ойып тусиу,
ойып кетиу, куйдирип жибериу.
ИЗЪЯВЙТЕЛЬНЫЙ прил.'. ~ое накло-
нение грам. аныдлыд фейил.
ИЗЪЯВЙЦТЬ сов. что билдириу, мэлим-
леу, айтыу; он ~л согласие ол разылыд
бплдирдн, ол езиниц разылыгын бплдпрди.
изъ.
— 304 —•
ИЗЪЯВЛЕНИЕ с. билдириу, мэлимлеу,
мэлим етиу, айтыу; ~ благодарности алгыс
айтыу, миннетдарлыц билдириу.
изъявлять несов. см. изъявить.
изъян м. 1. (недостаток) кемшилик,
жетиспеу; товар с ~ом кемшилиги бар
товар; 2. уст. (убыток, ущерб) зыян, зэлел;
причинить ~ зэлел келтириу, зыян кел-
тириу.
изъяснйть сов. что, уст. тусиндириу,
тусиник бериу.
ИЗЪЯСНИТЬСЯ сов. уст. тусинисиу.
ИЗЪЯСНЯТЬ несов. см. изъяснйть.
ИЗЪЯСНЯТЬСЯ несов. см. изъяснить-
ся.
ИЗЪЯТИЦЕ с. 1. (действие) алыу, алып
таслау, шыгарып таслау; ~е чего-л. из упо-
требления бир нэрсени цолланыудан алып
таслау; 2. (исключение) шыгарыу, шыга-
рып таслау; все без -—я бири цалмастан,
барлыгы тууел.
ИЗЪЯТ||ЫЙ 1. прич. от изъять; 2. прил.
алып тасланган, шыгарылган, шыгарып
тасланган; ~ая книга алып тасланган
китап, шыгарып тасланган китап; 3. (кон-
фискованный) алып цойылган; ~ые цен-
ности алып цойылган бацалы затлар.
ИЗЪЯТЦЬ сов. что 1. алып таслау,
шыгарып таслау, цалдырыу; этот товар ~
из употребления бул товар цолланыудан
шыгарылып тасланган; 2. (конфисковать)
алып цойыу.
ИЗЫМАТЬ несов. см. изъять.
изыму, изымешь и т. д. буд. вр. от
изъять.
ИЗЫСКАНИ || Е с. 1. (выискивание) излеу,
излеп табыу, табыу; е средств царжылар
табыу; е возможностей мумкиншиликлер
излеу; ~е новых путей жаца жоллар излеп
табыу; 2. мн. изыскания изертлеулер; гео-
логические ~я геологиялыц изертлеулер.
ИЗЫСКАННОСТЬ ж. сайлаушылыд,
тацлау шылыд, сыпайылыц.
ИЗЫСКАННЫЙ 1. прич. от изыскать;
2. прил. (утончённый, изящный) сайланды,
сыйлы, тацлаулы, сыпаны; ~ вкус таи-
ла тыш.
изыскатель м. излеп табыушы, из-
.леуши, изертлеуши.
изыскательскций прил. излеушп,
излеп табыушы, изертлеуши, пзертлеу...,
излеу...; ~ая работа пзертлеу жумысы;
~ая партия пзертлеп табыушылар топары.
ИЗЫСКАТЬ сов. что излеу, табыу, излеп
табыу; ~ средства царжы излеп табыу,
царжы табыу.
ИЗЫСКИВАТЬ несов. см. изыскать.
ИЗЮБР м. зоол. изюбр (ири маралы).
ИЗЮМ м. кишмиш; <> не фунт изюму
в знач. сказ, бул ацсат ис емес.
ИЗЮМИНА ж. бир туйпр кишмиш.
ИЗЮМИНКЦА ж. уменьш. от изюмина;
<> человек с ~ой айрыцша цэспйетп бар
адам.
ИЗЯЩЕСТВО с. нэзиклпк, сулыулыц,
керкемлик, геззаллыц.
ИЗЯЩНЫЙ прил. нэзпк, сулыу, керкем,
теззал.
ИКАНИЕ с. лыц-лыц, лыц-лыц тийиу.
ИКАТЬ несов. лыц-лыц тийиу, лыц-лыц
тутыу.
ИКНУТЬ сов. и однокр. лыц-лыц атып
жибериу.
ИКОНА ж. икона, бут (цудайдыц, эулий-
елердиц иищыныу ушын салынган суйрети).
ИКОНОГРАФИЯ ж. иконография (адам-
лардыц ямаса сюжетлердиц сууретлерин
изертлеу \эм солар тууралы жазып кер-
сетиу).
ИКОТА ж. лыц-лыц.
ИКРА ж. 1. ууылдырыц; осетровая ~
бекирениц ууылдырыгы; 2. (кушанье) икра;
баклажанная ~ баклажан икр асы.
ИКРЙСТЦЫЙ прил. кеп ууылдырыцлы;
~ая рыба ууылдырыцлы балык.
ИКРОМЕТАНИЕ с. ууылдырыц шашыу.
ЙКРЫ мн. (ед. икра ж.) балтыр.
ИКРЯНЦОЙ прил. ууылдырыцлы, ууыл-
дырыгы бар;~ая рыба ууылдырыцлыбалыц.
икс м. икс (1. латин элипбесиниц
кейнинен санаганда ушинши хрриби', 2. мат.
«х» рэриби менен белгиленетувын белгисиз
сан).
ИЛ м. ылай, балшыц, уйыц.
йли союз 1. разд, ямаса, яки, болмаса;
завтра ~ послезавтра ертец ямаса ертецнен
аргы куни; в городе ~ в деревне цалада
болмаса ауылда; 2. пояснит, былайынша
айтцанда, ягнпй; аэроплан ~ самолёт аэро-
план ягний самолёт; 3. присоед. яки; на дне
рек, озёр ~ морён дэрьялардыц, келлердиц
яки тецизлердиц тубинде; 4. вопр. ма, ме,
ба, бр, па, пе; кто пойдёт: ты ~я? ким
барады: сен бе, мен бе?; ~ ты не слыхал
об этом? я сен бул тууралы еситпедиц бе?
ИЛИСТЫЙ прил. ылайлы, балшыцлы,
уйыцлы; -~ая почва балшыцлы жер, ылай-
лы жер.
ИЛЛЮЗИИ Я ж. 1. иллюзия, елее;
оптические ~и кезге елеслеп кериниулер;
2. перен. цыял; стрбить~и цыял жууыртыу.
ИЛЛЮЗОРНЫЙ прил. цыялый.
ИЛЛЮМИНАТОР м. мор. иллюминатор
(кемениц бортында ямаса устинде орна-
тылван суу еткермейтувын децгелек эйнек).
ИЛЛЮМИНАЦИЯ ж. иллюминация
(байрамлардыц уацтында кешелерди хрр
турли тустеги электр шыралары менен
безеп жарьщты бериу).
ИЛЛЮМИНЙРОВАТЬ сов. и несов. что
иллюминациялау.
ИЛЛЮМИНОВАТЬ сов. и несов. см.
иллюмин йровать.
ИЛЛЮСТРАТИВНЫЙ прил. 1. иллюстра-
ция болган, суурет болган; ~ материал
иллюстрация болган материал; 2. (нагляд-
ный) керсетпели; ~ пример керсетпели
мысал.
ИЛЛЮСТРАТОР м. иллюстрацияшы,
иллюстрация ислеуши, суурет салыушы
(текстке байланыслы).
ИЛЛЮСТРАЦИИ Я ж. 1. (иллюстрирова-
ние) иллюстрациялау, сууретли етиу,
сууретлер салыу; 2. (рисунок) иллюстра-
ция, суурет; журнал с ~ями сууретли
журнал, иллюстрациялы журнал; 3. (при-
мер) мысал; приведу это как ~ю буны
мысал ретинде келтиремен.
— 305 —
,имп
ИЛЛЮСТРИРОВАНИЕ с. иллюстрацпя-
лау, сууретли етиу, сууретлер салыу.
ИЛЛЮСТРИРОВАННЫЙ 1. прич. от
иллюстрировать; 2. прил. иллюстрациялы,
сууретли; ~ журнал сууретли журнал, ил-
люстрациялы журнал.
ИЛЛЮСТРИРОВАТЬ сов. и несов. что
1. (снабжать иллюстрациями) иллюстра-
циялау, суурет пенен безеу, сууретли етиу;
~ детскую книгу балалар кптабын суурет-
лер менен безеу; 2. перен. (пояснять)
мысал келтириу; ~ свою мысль ез ойын
мысаллар келтприп дэлпллеу.
ИЛЬ союз см. или.
им мест. личн. 1. твор. п. от он, оно;
2. дат. п. от они.
ИМАМ м. рел. имам. |
ИМБЙРЬ м. имбирь (тропик есимлиги).
имени род., дат. п. ед. от имя.
ИМЕНИЕ с. мулик, хэули-хэрем (поме-
щиктиц жер меншиги).
ИМЕНИННИК м. ат дойылган Кунин
тойлаушы адам; <> сидеть ~ом кеш нэрсе
пслемен отырыу (соотв. еки цолын мур-
нына тыгып отырыу).
ИМЕНИННИЦА женск. от именинник.
ИМЕНИНЫ только мн. ат цойылган кун-
ге арналган той, зыяпат.
ИМЕНИТЕЛЬНЫЙ прил.: ~ падёж грам.
атау сеплеуи.
ИМЕННО частица 1. тап, нац, дэл,
эбден; это ~ он нац ези; ~ в тот день
тап сол куни; 2. (при перечислении) этап
айтцанда; а яблоки, груши и сливы
этап айтцанда: алмалар, алмуртлар дэм
цэрелплер; <> вот ~ тап сондай.
ИМЕНИ ЦОЙ прил. 1. (поимённый) атпа-
-ататалган, атпа-ат жазылган, аты жазыл-
ган; ~6й список атпа-ат жазылган дизим;
2. аты жазылган, ийелп, ийеси бар, ийеси
белгили; ~ые часы ийеспнпц аты жазыулы
саат.
ИМЕНОВАНЫ ЦЫЙ: ~ое число мат.
атамалы сан (санды цу раиту сын бирликлер-
диц аты, мыс.: 5 метр).
ИМЕНОВАТЬ несов. кого-что атау, ат
койыу, атын атау.
именоваться несов. аталыу, атаныу,
ат цойылыу.
ИМЁЦТЬ несов. кого-что в разн. знач.
болыу, бар болыу; ~ть книгу китабы болыу,
китапца ине болыу; ~ть при себе паспорт
жанында паспорты болыу; -~ть детей
балалары болыу; ~ть вкус чего-л. дэмин
билиу; комната ~ет одно окно белмениц
бир эйнеги бар; ~ть право на что-л.
правосы болыу, дацысы болыу; мы ~ем
право бизиц правомыз бар; ~ть значение
эдмпнетп болыу; ~ть возможность мумкпн-
шилиги болыу; ~ть кого-л. помощником
жэрдемшпси болыу; эта материя ~ет метр
ширины бул гезлеменин ени бир метр;
~ть место болыу, жузеге келиу, панда
болыу; ~ть дело с кем-л. биреу менен
ислес болыу; ~ть что-л. против царсы
болыу, карсы турыу, карсылык билдириу;
~ть хождение журиу, цолланыуда болыу
(ацша тууралы); ~ть применение иске
асыу, цолланылыу; ~ть понятие о чём-л.
тусиниги болыу, хабары болыу; ~ть в виду
еске алыу, нэзерде тутыу, кезде тутыу,
есте тутыу; <~ть намерение ойы болыу,
нппетп болыу; ~ть мужество ерлик етиу,
ерлиги болыу, цорыцпа}?; <~ть целью,
~ть задачей алдына цойган мацсети болыу;
~ть отношение к кому-чему-л. цатнасы
болыу; -~ть голову на плечах геллеси болыу,
ез ацылы менен ислейтугын болыу, ез
геллеси менен ислеу.
ИМЁЦТЬСЯ несов- болыу, бар болыу;
в Москве ~ется много музеев Москвада
кеп музейлер бар; ~ется ли у вас этот
номер журнала? сизде журналдыц бул
номери бар ма?; препятствий не ~ется
царсылыц жоц, тосдынлыд жоц; < ~ется
в виду есте тутылып отыр, кезде тутылып
отыр.
ими мест. личн. твор. п. от они.
ИМИТАТОР м. еликлеуши.
ИМИТАЦИЯ ж. 1. (действие) имитация,
еликлеу; 2. (подделка) имитация, жасалма,
уцеатыу, мегзестириу; ~ жемчуга хинжпге
уцеатыу.
ИМИТЙРОВАТЬ несов. 1. кого-что (подра-
жать) еликлеу; ~ голоса животных хайуан-
лардыц дауысына еликлеу; 2. что (под-
делывать подо что-л.) пмптацпялау, уцсас-
тырыу, мегзетпу; ~ мрамор мраморга
уцсастырыу.
ИММИГРАНТ м. иммигрант (бир елде
турацлы турыу ушын басца мгмлекеттен
келген адам).
ИММИГРАНТКА женск. от иммигрант.
ИММИГРАЦИЯ ж. иммиграция (ту-
рацлы турыу ушын басца мэмлекетке ба-
рыу).
ИММИГРИРОВАТЬ сов. и несов. имми-
грация етиу, басца елге кетиу, басца елге
кешип кетиу-
ИММУНИЗАНИЯ ж. мед. иммунизация
(организмге ауырыуды жуцтырмау адисин
цолдан жасау).
ИММУНИЗЙРОВАТЬ сов. и несов. кого-
-что, мед. иммунизациялау.
ИММУНИТЕТ м. 1. мед., биол. иммунитет
(организмниц жуцпалы ауырыуларды ца-
был етпеушилиги); ~ к оспе шешек пмму-
нитети; 2. юр. иммунитет, хуцуксызлыц;
дипломатический ~ дппломатиялыц имму-
нитет.
ИММУННЫЙ прил. мед., биол. иммуни-
тетли ууды цабылламайтугын.
ИМПЕРАТЙВ м. 1. филос. (категориче-
ское требование) императив, цатацбуйрыц,
талап; 2. грам. императив, буйрыц мей-
или.
ИМПЕРАТИВНЫЙ прил. катан, буй-
рык, буйырган; ~ тон буйырган дауыс.
И т,пЕРАТОР м. император, патша.
ИМПЕРАТОРСКИЙ прил. император...,
император лыц, императордыц, патша, пат-
шаныц.
ИМПЕРАТРИЦА ж. 1. (жена импе-
ратора) императордыц даялы, патшаиыц
даялы; 2. (титул монархини) император
хаял.
ИМПЕРИАЛИЗМ м. империализм.
ИМПЕРИАЛИСТ м. империалист.
20 Русско-каракалпакский сл.
имп.
— 306 —
ИМПЕРИАЛ ИСТЙЧЕСКИЦЙ прил. им-
периалистлик; страны империалист-
лик еллер; ~е противоречия империалист-
лик карама-карсылыклар.
ИМПЕРИЯ ж. империя (басында импе-
раторы бар монархиялыц мэмлекет).
ИМПЕРСКИЙ прил. империя..., импе-
риялыц, империяныц.
ИМПОЗАНТНЦЫЙ прил. айбатлы, келис-
кен, сымбатлы; ~ая внешность айбатлы
пишин.
ИМПОНИРОВАТЬ несов. кому-чему и без
доп. унау, тэсирлендириу, сусы менен
басыу.
ИМПОРТ м. импорт, сырт елден товар
алып келиу.
ИМПОРТЁР м. эк. импортшы, сырт елден
товар алып келиуши.
ИМПОРТИРОВАТЬ сов. и несов. что
нмпортлау, сырт елден товар келтириу.
Импортны и й прил. импорт..., им-
портлыц, шет елден келтирилген; ~е
товары импортлыц товарлар.
ИМПОТЕНТ м. импотент, езек.
ИМПОТЕНТНЫЙ прил. импотент, езек.
ИМПОТЕНЦИЯ ж. импотенция, езек-
лик.
ИМПРЕССИОНИЗМ м. импрессионизм
(XIX эсирдиц екинши ярымында искусство
пайда болван агым).
ИМПРЕССИОНИСТ м. импрессионист
(импрессионизмниц тзрепдары).
ИМПРЕССИОНИСТСКИЙ прил. импрес-
сионистлик.
ИМПРОВИЗАТОР м. импровизатор,
сууырып салып айта беретугын шайыр,
бирден шыгаратугын шайыр.
ИМПРОВИЗАТОРСКИЙ прил. импро-
визаторлыц, сууырып салмайлыц, бирден
шыгаратугын; ~ талант импровизаторлыц
талант.
ИМПРОВИЗАЦИЯ ж. 1. (действие)
импровизация, сууырып салып айтыу,
бирден шыгарып айтыу; 2. (произведение)
импровизация (атцарылсан уацытта шы-
сарылсан шыеарма).
ИМПРОВИЗИРОВАННЫЙ 1. прич. от
импровизировать; 2. прил. импровизация-
Ланган; ~ вечер импровизацияланган
кеше.
ИМПРОВИЗИРОВАТЬ несов. что и без
доп. импровизациялау.
ИМПУЛЬС м. 1. (внутреннее побуждение)
ийтермелеуши куш, хэуес; ~ к творчеству
творчествога ийтермелеуши куш; 2. физи-
ол. импульс (нервлик цоздырыушылардыц
тгсири менен болган ериксиз %эрекет);
волевой ~ ерк импульси.
ИМПУЛЬСЙВН||ЫЙ прил. импульслик,
ериксиз; ~ые движения импульслик
хэрекетлер, импульслик цыймыл, ериксиз
цыймыл; < ~ая натура цызба адам.
ИМУЩЕСТВЕНН ЦЫЙ прил. юр. мал-
-мулк, мал-мулклик, зат; ~ое положение
мал-мулклик жагдайы; ^ый ценз мал-
-мулк цензы.
ИМУЩЕСТВО с. мулк, мал-мулк, зат,
ускене; государственное ~ момлекетлик
мулк, мэмлекет мулки; недвижимое ~
цозгалмайтугын мулк, дунья (жай, жер
х;эм т. б.).
ИМУЩИ II й прил. мал-мулкли, бай,
ауцатлы; <> власть ~е уст. хукимет ийе-
лери, хукимдарлар.
ЙМЯ с. 1. ат, исим; ~ и фамилия аты хэм
фамилиясы; его ~ Курбанбёк оныц аты
Курбанбек; собственное ~ жекке ат;
нарицательное ~ галабалыц ат, улыума-
лыц ат; завод имени Кирова Киров атын-
дагы завод; на твоё ~ поступило письмо
сениц атыца хат келди; я его знаю только
по имени мен оны тек атынан гана биле-
мен, мен оны тек атынан гана таныйман;
2. (известность, репутация) атац, ат,
аты шыццан, белгили; доброе ~ жацсы
ат, абройлы ат; учёный с мировым именем
дуньяга белгили илимпаз, дуньяга аты
шыццан илимпаз; 3. грам. атауыш; ~ су-
ществительное атлыц; ~ прилагательное
келбетлик; ~ числительное санлыц; <> во
~ дружбы дослыц ушын; от имени аты-
нан; именем закона законный аты менен,
закон бойынша; называть вёщи своими
именами хэр нэрсени езиниц аты менен
айтыу, тууры айтыу.
ИНАКОМЫСЛЯЩИЙ прил. уст. басца
пикирли, басца ойлы, басцаша ойлайтугын.
ИНАЧЕ, ИНАЧЕ нареч. 1. басцаша,
басца турли; сдёлать ~ басцаша ислеу;
объяснить^ басцаша тусиндириу; 2. в знач.
противит. союза болмаса; беги, ~ опозда-
ешь жууыр, болмаса кешигип цаласац;
жууыр, болмаса кешигесец; так йлн ~
в знач. вводн. сл. цалай болганда да,
цалайда, цандай болса да; так или ~
я должен туда поёхать калай болганда да.
мениц ол жацца кетиуим керек.
ИНВАЛИД м. инвалид, майып; ~ Отёче-
ственной войны Уатандарлыц урыстыц
инвалиди.
ИНВАЛИДНОСТЬ ж. инвалидлик; пе-
рейти на ~ инвалидликке етиу.
ИНВАЛИДНЫЙ прил. инвалид..., ин-
валидлик; ~ дом инвалид уйи, инвалидлер
уйи.
ИНВЕНТАРИЗАЦИЯ ж. инвентариза-
циялау, хатлау, есаплап дизимин алыу;
~ библиотёки китапхананы инвентариза-
циялау.
ИНВЕНТАРИЗИРОВАТЬ сов. и несов. см.
инвентаризовать.
ИНВЕНТАРИЗОВАТЬ сое. и несев. что
инвентаризациялау, хатлау, есаплап ди-
зимин алыу.
инвентАрнцый прил. инвентарь...,
инвентарьлык, мулклик; ^ая книга ин-
вентарь китабы; ~ый номер инвентарь
номери.
ИНВЕНТАРЬ м. инвентарь (жекке
адамныц ямаса мэкемениц мулки)-, завод-
ской ~ завод инвентари; живой ~ жанлы
инвентарь (мал, куш-колик); мёртвый
жансыз инвентарь (ендирис цураллары
х;эм т. б.).
ИНВЕРСИЯ ж. инверсия (1. лингв., лит.
ггптеги сезлердиц орын тэртибин взгер-
тиу, аумастырыу; 2. хим. цоспа кантлар-
ды жай цантларга ажыратыу).
________________________________________- 307 --___________________________________ИНД
ИНВЕСТИРОВАТЬ сов. и несов. что, эк. '
инвестициялау.
ИНВЕСТИЦИЯ ж. эк. инвестиция (пай-
да тусириу ушын цандай да бир цэрханаеа
капитал жумсау).
ИНВЕСТОР м. эк. инвестор (бир цэр-
ханаеа царжы жумсаушы).
ИНГАЛЯЦИОННЫЙ прил. ингаляция...,
ингаляциялыц.
ИНГАЛЯЦИЯ ж. мед. ингаляция (жо-
царры дем алыу жолларын дэри затларыныц
пууына, ийисине тутып емлеу).
ЙНГРЕДИЁНТ м. ингредиент (бирикпе-
лердиц ямаса араласпалардыц составлыц
белеги).
ИНГУШИ мн. (ед. ингуш м., ингушка ж.)
ингушлар (Кавказ халыцларыныц бири).
ИНГУШСКИЙ прил. ингуш..., ингуш-
тын..
индейка ж. 1. туйе тауыц; 2. (мясо)
туйе тауыцтыц геши.
ИНДЕЙСКИЙ прил. индеец..., индеец-
лик; ~ петух цораз туйе тауыц.
ИНДЕЙЦЫ мн. (ед. индеец ж., индиан-
ка ж.) индеецлер (Америка материгиниц
эййемги тийкареы халцы).
Индекс м. 1. (список, перечень) индекс,
дизим; ~ выходящих книг шыгатугын
китаплардыц индекси; 2. эк. (цифровой
показатель) индекс, сан церсеткиши;
~ цен бадалардыц индекси, бахалардыц
сан керсеткиши; 3. мат. индекс (кебинесе
цэриплердиц оц жагына теменги цапталы-
на цойылатугын сан ямаса цэрип керсет-
кишлер, мыс.: А2Хп цэм т. б.).
ИНДЕТЕРМИНИЗМ м. филос. индетер-
минизм (тэбият зацларын бийкарлап,
дуньяда тек тосыннан болган уацыялар,
зорлыц-зулым вана бар деген кез-царастаеы
материализмге царсы болван идеалистлик
таглиматтыц бир тури).
ИНДИВИД м. см. индивидуум.
ИНДИВИДУАЛИЗАЦИЯ ж. индивидуа-
лизация, жслюелестириу.
ИНДИВИДУАЛ ИЗЙРОВАТЬ сов. и не-
сов. кого-что индивидуализациялау, жек-
келестириу-
ИНДИВИДУАЛЙЗМ м. индивидуализм,
и еккелик.
ИНДИВИДУАЛИСТ м. индивидуалист,
жекке.
ИНДИВИДУАЛИСТИЧЕСКИЙ прил. ин-
дивидуалистлик, жекке...
ИНДИВИДУАЛИСТКА женск. от инди-
видуалист.
ИНДИВИДУАЛИСТСКИЙ прил. см. ин-
дивидуалистический.
ИНДИВИДУАЛЬНОСТЬ ж. 1. индиви-
дуальлыц, жекке цэсийет, ерекшелик,
айрыцшалыц езгешелик, езине тэнлик;
потерять свою ~ езиниц индивидуаль-
лыгын жойытыу; 2. (человек) айырым
адам, жекке кэсийетли адам.
ИНДИВИДУАЛЬНЦЫЙ прил. 1. (свой-
ственный кому-чему-л.) жекке, ерекше,
айрыцша, озгеше, езине тон; ~ые особен-
ности езине тон езгешеликлери; 2. (отно-
сящийся к каждому в отдельности) айырым,
жекке; ~ое обслуживание айырым хызмет
етиу; в ~ом порядке жекке тэртипте;
3. жекке меншикли; ~ое крестьянское
хозяйство жекке меншикли дийхан хожа-
лыгы; <> ~ый перевязочный пакет таныу
пакета.
ИНДИВИДУУМ м. индивидуум.
ИНДЙГ О с. нескл. хим. нил, цара-кек-
шил бояу.
ИНДЙЙСКИЦЙ прил. Индия..., индия-
лыц, Диндистан...; ~е писатели Динди-
стан жазыушылары.
ИНДИЙЦЫ мн. (ед. индиец м., индиан-
ка ж.) индиялылар, хиндистанлылар
(Индияныц тийкареы халцы).
ИНДИКАТОР м. индикатор (1. тех.
физикалыц самаллардыц елшеулерин аныц-
лайтувын бир цатар ясбаплардыц аты;
2. еритпедеги химиялыц процессти аныц-
ла у ушын пайдаланатугын зат).
ИНДИФФЕРЕНТНОСТЬ ж. индифферент-
лик, кеуилсизлик, бийпаруа цараушылыц,
немцурайлылыц.
ИНДИФФЕРЁНТНуЫЙ прил. индиф-
ферент, кеуилсиз, бийпаруа, немцурайды;
~ое отношение к чему-л. бир нэрсеге бий-
паруа цараушылыц, бир нэрсеге немцурай-
ды цараушылыц.
ИНДОЕВРОПЁЙСКИЦЙ прил.: ~е> языки
индоевропалыц тиллер.
ИНДОНЕЗИЙСКИЙ прил. Индонезия...,
индонезиялыц.
ИНДОНЕЗИЙЦЫ мн. (ед. индонезиец
м., индонезийка ж.) индонезиялылар
(Индонезияныц тийкарры халцыныц жалпы
аты).
ИНДУКТИВНОСТЬ ж. 1. физ. индук-
циялыц (бир дене арцалы электр торы
еткенде, оныц дегерегинде пайда болату-
рын магнит цууатыныц шамасы, мелшери);
2. лог. индукциялыц, индукцияга тнй-
карланганлыц.
ИНДУКТИВНЫЙ прил. 1. физ. индук-
циялы; ~ ток индукциялы ток; 2. лог,
индуктивлик; ~ метод индуктивлнк метод,
индуктивлик усыл.
ИНДУКТОР м. физ. индуктор (1. цол-
дан таулап езгермели ток алыушы электр
машинасы; 2. динамо-машинада магнит
майданын пайда ететугын магнит).
индУкторнцый прил. физ. индук-
тор..., индукторлыц; ~ая катушка индук-
торлык катушка.
ИНДУКЦИОННЫЙ прил. физ. индукция...,
индукциялыц.
ИНДУКЦИЯ ж. индукция (1. лог. айы-
рым фактлардан улыума жуумац шырарыу
усылы; 2. электр магнит майданында
еткергишти ррп’кетке 'келтиргенде электр
торыныц кушейиуи).
ИНДУЛЬГЕНЦИЯ ж. индульгенция
(Рим папасыныц гуна кеширилгени туура-
лы айрыцша беретурын гууалыц цаеазы).
ИНДУССКИЙ прил. индус..., индуслар.
ИНДУСТРИАЛИЗАЦИЯ ж. индустриа-
лизация, индустриализациялау.
ИНДУСТРИАЛИЗЙРОВАТЬ сов. и не-,
сев. t-'mo индустриализациялау.
ИНДУСТРИАЛЬНЫЙ прил. индустрия.... э
индустриялы.
20*-
ИНД__________________~ 308 -__________________
ИНДУСТРИЯ ж. индустрия; тяжёлая ~
ауыр индустрия; лёгкая ~ жецил инду-
стрия.
ИНДУСЫ мн. (ед. индус ж., индуска ж.)
1. см. индийцы; 2. индуслар (индуизм
динине исениушилгр).
ИНДЮК м. туйе тауык. цоразы; <> надул-
ся как ~ погов. туйе тауыдтыц доразындай
Коцыр айды.
ИНДЮШКА ж. туйе тауыд мэкийени.
ЙНЕЙ м. цырау.
ИНЕРТНОСТЬ ж. хэрекетсизлик, цос
экацпаслыц, ис жацпаслыц.
ИНЕРТНЫ || Й прил. 1. физ. инерциялы,
пэти бар; 2. (бездеятельный) хэрекетсиз, цос
жацпас, ис жацпас; ~й человек ис жацпас
адам; <> ~е газы хим. инертли газлар.
ИНЁРЦИЦЯ ж. I. физ. инерция, пэт
(денелердиц дзслепки тынышлыцты ямаса
хррекетти сацлау жагдайы)- закон ~и
инерция зацы; двигаться по ~и пэти
менен цэрекет етиу; 2. (бездеятельность)
Хэрекетсизлик, цос жацпаслыц, ис жац-
паслыц.
ИНЖЕНЕР м. инженер; горный тау
инженеры; ~-строитель дурылыс инже-
нери.
ИНЖЕНЕРНО-ТЕХНИЧЕСКИ || Й прил.
инженер-техникалыд; ~е работники инже-
нер-техникалыд хызметкер.
ИНЖЕНЁРН 1|ЫЙ прил. инженер..., ин-
женерлик; ~ое дело инженерлик ис.
ИНЖИР м. энжир (агаш %эм мийуе).
ИНИЦИАЛЫ мн. (ед. инициал ж.) ини-
циаллар (езиниц $эм зкесиниц атларыныц
бас ^эриплери).
ИНИЦИАТЙВЦА ж. 1. (почин) инициа-
тива, баслама, ерк; по собственной ~е
ез ерки менен; творческая ~а деретиуши-
лик инициативасы; проявить ~у инициа-
тива кетериу; 2. (руководящая роль) ини-
циатива; взять ~у в свой руки инициати-
ваны ез цолына алыу.
ИНИЦИАТИВНЫЙ прил. инициативалы,
инициатива керсеткен, баслаушы; ~ работ-
ник инициативалы хызметкер.
ИНИЦИАТОР м. инициатор, баслаушы.
ИНКАССАТОР ж. фин. инкассатор (мзке-
меден тыста, пул телеп $эм пул жыйнап
журиуши кассир).
ИНКАССАЦИЯ ж. инкассация, инкассо
операциясын жургизиу.
ИНКАССИРОВАТЬ сов. и несов. что,
фин. инкассациялау, инкассо операция-
сын жургизиу.
ИНКАССО с. нескл. фин. инкассо (исе-
ним бериу шиниц тапсырыуы бойынша
документ пенен ацша алыу).
ИНКВИЗЙТОР ж. 1. ист- инквизитор
(инквизицияныц судьясы)", 2. перен. (жесто-
кий человек) залым адам, жауыз, азап
бериуши.
ИНКВИЗИТОРСКИЙ прил. 1. инквизи-
тор..., инквизиторлыц; 2. перен. инкви-
зиторлыц, залым жауыз, азап беретугын;
~ взгляд рейимсиз кез царас.
ИНКВИЗИЦИОННЫЙ прил. ист. инкви-
зиция, инквизициялыц; ~ суд инквизиция
суды.
ИНКВИЗИЦИЯ ж. 1. ист. инквизиция
(XIII зсирде католик ширкеуи тзрепинен
ширкеуге царсыларды цатац цу удала у
ушын дузилген суд полициялыц уйымы);
2. перен. (мучение, пытка) залымлыц,
азап, цыйнау, азапландырыу.
ИНКОГНИТО 1. нареч. (под вымышлен-
ным именем) жалган ат пенен, жасырын
ат пенен, инкогнито; путешествовать ~
жалган ат пенен саяхат етиу; 2. в знач.
сущ. с. нескл. инкогнито инкогнито, жасы-
рын ат; его ~ раскрылось оныц жасырын
аты ашылды.
ИНКОРПОРАЦИЯ ж. инкорпорация
(1. составына цосылыу; 2. юр. уэр уацытта
шыццан законларды мазмунын езгертпей
бир системага салыу).
ИНКОРПОРИРОВАТЬ сов. и несов. что
инкорпорациялау, инкорпорация етиу.
ИНКРИМИНИРОВАТЬ сов. и несов. что,
кому-чему, юр. гуналау, айып тагы^-
ИНКРУСТАЦИЯ ж. ойма нагыс.
ИНКРУСТЙРОВАТЬ сое. и несов. что
ойма нагыс салыу.
ИНКУБАТОР ж. инкубатор (мзйектен
шеже шыгаратугын аппарат).
ИНКУБАТОРИЙ ж. инкубаторий (инку-
баторлар жайы).
ИНКУБАЦИОННЫЙ прил. инкубация,
инкубациялыц; ~ период инкубациялыц
дэуир (1) шежениц мзйектиц ишинде дереп
есиуи ушын керек болган уацыт', 2) мед.
ауырыудыц жуццаны менен дзслепки бел-
гилери керингенге шекемги дзуири).
ИНКУБАЦИЯ ж. инкубация (1. мэйек-
тен инкубаторда шеже шыгарыу', 2. мед.
ауырыудыц билинбеген дзуири).
ИНОГДА нареч. базда, гейде, гейпара
уацытлары, гейпара уацытларда, гейде-
-гейде; ~ он там бывает гейде ол сол жерде
болады.
ИНОГОРОДНИЙ прил. басца цалалыц,
басца цаладагы; ~ житель баска цалалы
адам.
ИНОЗЕМЕЦ ж. уст. сырт ел адамы, басца
мэмлекетли, шет ел адамы, басца журтлы.
ИНОЗЕМНЫЙ прил. уст. сырт еллик,
басца мэмлекетлик, басца журтлыц, басца
журттыц.
ИНОЦЙ прил. 1. (другой) басца, бетен,
езге; иная форма басца форма; это ^е дело
бул басца ис; иными словами басца сез
бенен айтцанда; не кто ~й, как... оннан
басца хеш ким емес; не что ~е, как...
оннан басца, хеш нэрсе емес; быть ~го
мнения басца пикирде болыу, басцаша
царау; 2. (некоторый, какой-нибудь) гей-
бир, гейпара; в иных случаях это возмож-
но гейбир жагдайларда буныц болыуы мум-
кин; 3. в знач. сущ. м. иной биреу, гей
биреу, басца адам; — му это может не по-
нравиться гей биреуге мумкин бул уна-
мас, гей биреулерге мумкин бул жацпас;
•О ~й раз гей уацытларда, гейпара уацыт-
ларда; тот или ~й анау я мынау.
ИНОПЛЕМЕННИК ж. уст. басца кэу-
имниц адамы, басца халыцтыц адамы.
ИНОПЛЕМЕННЫЙ прил. уст. басца
кэуимлик, басца халыцлыц.
— 309 —
ИНТ
ИНОРОДНЫЙ прил. бетен, басца, езге,
жат; ~ое тело 1) мед. бетен дене (денеге
кирген баск,а зат)-, 2) жат нэрсе, бетен,
жараспайтугын.
ИНОСКАЗАНИЕ с. астарлы сез, цашы-
рым сез.
ИНОСКАЗАТЕЛ ЬНО нареч. астарлы
сез бенен, астарлы мэнисте; выражаться ~
астарлы сез бенен айтыу, астарлы мэнисте
сейлеу.
ИНОСКАЗАТЕЛ ЬНЦЫЙ прил. астарлы,
цашырымлы; ~ое выражение астарлы
сез.
ИНОСТРАНЕЦ ж. сырт ел адамы, шет
ел л и, шет ел лик, шет ел адамы.
ИНОСТРАНКА женск. от иностранец.
ИНОСТРАННЫ II й прил. сырт ел, сырт
еллик, шет ел; шет, сырт; ~е языки шет
тиллер; Министерство ~х дел Сыртды ис-
лер министрлиги.
ИНОХОДЕЦ м. жорга, журмел.
йноходь ж. жортага журиу, жорга,
жорга журис.
ИНОЯЗЫЧНЦЫЙ прил. басда тилли,
баска тилде сейлейтугын (говорящий на
другом языке)-, басда тилдеги, бас да тил-
ден кирген (принадлежащий другому язы-
ку)-, ~ое население баска тилде сейлейту-
гын халык; ~ое слово баска тилден кир-
ген сез.
ИНСИНУАЦИЯ ж. жала, жала жабыу-
шылык, гыйбат, есекшилик.
ИНСИНУИРОВАТЬ сов. и несов. жала
жабыу, гыйбат етиу, есек таратыу.
ИНСПЕКТИРОВАНИЕ с. инспекциялау,
тексериу.
ИНСПЕКТИРОВАТЬ несов. кого-что ин-
спекциялау, тексериу; ~ школы мектеп-
лерди тексериу.
ИНСПЕКТОР м. инспектор; финансовый
~ финанс инспекторы.
ИНСПЕКТОРСКИЙ прил. инспектор...,
инспекторлыц.
ИНСПЁКЦИЯ ж. 1. см. инспектирова-
ние; 2. (учреждение) инспекция; автомо-
бильная ~ автомобиль инспекциясы.
ИНСПИРАТОР м. инспиратор, рыжац
бериуши, азгыртыушы, ешигистириуши,
желиктириу ши.
ИНСПИРАЦИЯ ж. инспирация, инспи-
рациялау, гыжац бериу, азгырыу, ешеги-
стириу, желиктириу.
ИНСПИРИРОВАТЬ сов. и несов. 1. кого-
-что инспирациялау, гыжак бериу, азры-
рыу, ешегистириу, желиктириу; ~ общест-
венное мнение жэмийетлик пикирди аз-
гырыу; 2. что шакырыу, туудырыу; ~ про-
тест против чего-л. бир нэрсеге к,арсы кар-
сылык туудырыу.
ИНСТАНЦИЦЯ ж. инстанция (мэмле-
кетлик басцарыудыц, судтыц, администра-
цияныц, сондай ак, партиялык, ^эм про-
фессионаллык, органлардыц бир-бирине ба-
кынатукын %эр бир баск,ышы)-, высшие ^-и
жоцаргы инстанциялар.
инстинкт м. 1. биол. инстинкт, тэбий-
гый сезим, сокыр сезим; ~ самосохране-
ния сацланыу инстинкта; материнский ~
аналыц сезим; 2. перен. (чутьё) инстинкт,
сезиу; ~ врача врачтьщ инстинкта, врач-
тыц сезиуы.
ИНСТИНКТЙВНЦЫЙ прил. ериксиз;
^ое движение ериксиз хэрекет.
ИНСТИТУТ м. 1. институт; педагоги-
ческий ~ педагогикалыц институт; науч-
но-исследовательский ~ илим-изертлеу ин-
ституты; 2. институт (жэмийетлик дэстур);
~ брака некелеу институты.
ИНСТИТУТСКИЙ прил. институт...,
институттыц.
ИНСТРУКТАЖ м. инструкция бериу,
инструкциялау, керсетпе бериу, жол-жоба
бериу; получить ~ керсетпе алыу.
ИНСТРУКТИВНЫЙ прил. керсетпе,
керсетпе беретурын, жол-жоба; ~ доклад
керсетпе беретугын доклад.
ИНСТРУКТИРОВАНИЕ с. см. инструк-
таж.
ИНСТРУКТЙРОВАТ Ь сов. и несов. кого-
-что инструкция бериу, инструкциялау,
керсетпе бериу, жол-жоба бериу.
ИНСТРУКТОР м. инструктор; ~ по
стрельбе атыу бойынша инструктор.
ИНСТРУКТОРСКИЙ прил. инструк-
тор..., инструкторлыц.
ИНСТРУКЦИЦЯ ж. инструкция, кер-
сетпе, жол-жоба, цолланба; ~я по технике
безопасности кэуипсизлик техникасы
бойынша инструкция; дать ~ю жол-жоба
бериу, керсетпе бериу; получить ~ю жол-
-жоба алыу, керсетпе алыу.
ИНСТРУМЕНТ м. 1. инструмент, эсбап,
дурал; хирургические ~ ы хирургия эсбап-
лары; слесарный ~ слесарьлыд эсбаплар;
2. муз. эсбап (рояль, пианино ^эм т. б.).
ИНСТРУМЕНТАЛ ЬН ЦЫЙ прил. 1. тех.
инструментами, эсбап исленетугын; ~ая
сталь эсбап исленетугын полат; 2. в знач.
сущ. ж. инструментальная эсбаплар
согыушы устахана; 3. муз. инструменталь-
лыц; ~ая музыка инструментальлык му-
зыка.
ИНСТРУМЕНТАЛЬЩИК м. эсбап согыу-
шы, эсбап ислеп шыгарыушы.
ИНСТРУМЕНТОВАТЬ сов. и несов. что,
муз. инструментлестириу, саз эсбаплары-
на салыу, сазга салыу.
ИНСТРУМЕНТОВКА ж. инструментовка
(1. музыка теориясыньщ бир белими-, 2. му-
зыка шысармаларын оркестр менен апща-
рыура ылайьщлау).
ИНСУЛЬТ м. мед. инсульт (мийдагы
к,ан айланыудьщ бузылыуы).
ИНСУРГЕНТ м. уст. кетерилисши,
кетерилиске цатнасыушы.
ИНСЦЕНИРОВАТЬ сов. и несов. что
1. театр, сацналастырыу, сацнага цолай-
ластырыу (эдебий шыеарманы сацнаеа
цойыука ыцсайластырыу); 2. перен. жузекн
ислеу, ислеген болыу, кез етиу; ~ напа-
дение дужим жасаган болыу.
ИНСЦЕНИРОВКА ж. 1. театр, сац-
наластырыу, сацнага долайластырыу; 2.
саднага цолайластырылган шыгарма, сац-
нага бейимлестирилген шыгарма.
ИНТЕГРАЛ м. мат. интеграл (шексиз
киши санлардыц крсындысы ретинде к,ара-
латуеын путин мурдар).
ИНТ
— зю —
ИНТЕГРАЛ ЬНЦЫЙ прил. мат. интеграл,
интеграллы; ^ое исчисление интеграллы
есаплау.
ИНТЕГРАЦИЯ ж. см. интегрирование.
ИНТЕГРИРОВАНИЕ с. мат. интеграл-
лау, интеграл шыгарыу, интеграл табыу.
ИНТЕГРИРОВАТЬ сов. и несов. что, мат.
интеграллау, интеграл шыгарыу, интеграл
табыу.
ИНТЕЛЛЕКТ м. ацыл; человек с высб-
’ким ~ом огада ацыллы адам.
ИНТЕЛЛЕКТУАЛ ЬНЫII й прил. ацыл,
адылдьщ, рухый; ~е запросы ацил талап-
лары.
ИНТЕЛЛИГЕНТ м. интеллигент.
ИНТЕЛЛИГЕНТНОСТЬ ж. интеллигент-
лик (билимлилик, мэдениятлылыц).
ИНТЕЛЛИГЕНТНЫЙ прил. интелли-
гент, интеллигентен.
ИНТЕЛЛИГЕНЦИЯ ж. 1. (социальная
прослойка) интеллигенция; советская ~
совет интеллигенциясы; 2. собир. интел-
лигенция, Интеллигентлер.
ИНТЕНДАНТ м. интендант (интендант-
лыц жумыстыц эскерий хызметкери).
интендАнтскций прил. интендант...,
интендантлыц; ~ая служба интендантлыц
хызмет, интендантлыц жумыс.
ИНТЕНДАНТСТВО с. интендантство
(армияда хожалыц тэмийнат ислерин
алып баратугын эскерий мэкеме).
ИНТЕНСИВНОСТЬ ж. кушлилик, жи-
герлилик, кушли дэрежеде есиушилик.
ИНТЕНСЙВНЦЫЙ прил. 1. (напряжён-
ный, усиленный) кушли, жигерли, дэреже-
де есиуши; ~ый труд жигерли мийнет;
2. (высокопроизводительный) енимли, енди-
римли; жоцаргы еним беретугын; ~ое сель-
ское хозяйство енимли ауыл хожалыгы.
ИНТЕНСИФИКАЦИЯ ж. кушейтиу,
кушейтилиу; ~ сельского хозяйства ауыл
хожалыгын кушейтиу.
ИНТЕНСИФ ИЦЙРОВАТ b сов. и несов.
что кушейтиу.
ИНТЕРВАЛ м. 1. (промежуток) ара,
аралыц, арадагы уацыт; поезда идут с~ом
в пятнадцать минут поездлар он бес минут
аралыцтан етип турады; 2. физ., муз.
интервал (еки сес арасындасы айырмашы-
лыц)', ~ в полтбна ярым тонлы интервал.
ИНТЕРВЕНТ м. интервент (интервен-
цияга цатнасыушы).
ИНТЕРВЕНЦИЯ ж. интервенция (бир
мэмлекеттиц ямаса бир неше мэмлекет-
лердиц басца бир елдиц ишки ислерине
цураллы кушлери менен араласыуы)', воору-
жённая ~ цураллы интервенция; экономи-
ческая ~ экономикалыц интервенция.
ИНТЕРВЬЮ с. нескл. интервью; давать ~
интервью бериу; брать ~ интервью алыу.
ИНТЕРВЬЮЕР м. интервьюшы, интер-
вью алыушы.
ИНТЕРВЬЮИРОВАТЬ сов. и несов. кого-
-что интервью алыу, интервью еткериу.
ИНТЕРЕС м- 1. (внимание) кеуил, дыц-
цат, инта, ыцлас, цызыгыу, цызыгыушы-
лыц; слушать с большим ~ом улкен цызы-
гыушылыц пенен тыцлау, жудэ кеуил
цойып тыцлау; возбуждать ~ цызыгыушы-
лыц туудырыу; у него растёт ~ к учёбе
оныц оцыуга цызыгыуы артып баратыр;
он проявил большой ~ к работе ол жумыс -
ца улкен ыцлас цойды; 2. мн. интересы
мэп, пайда; ~ы народа халыц мэпи; защи-
та государственных ~ов мэмлекетлик мэп-
ти цоргау, мэмлекет мэпин жацлау; соблю-
дать чьи-л. ~ы биреудиц мэпин гезлеу;
это делается в ваших ~ах бул сизиц пай-
дацызга исленип отыр; 3. мн. интересы
(стремления, потребности) тилеклер,
талаплар; духовные ~ы рухый талаплар.
ИНТЕРЁСНЦЫЙ прил. 1. цызыцлы, цы-
зыцтыратугын, цызыц, цэуесли, инталан-
дыратугын; ~ая работа цызыц жумыс;
~ая кнйга цызыцтыратугын китап; ~ый
рассказ цызыц гурриц; 2. (привлекатель-
ный, красивый) кез тартарлыц, цызыгар-
лыц, сымбатлы, сулыу, геззал; ~ая девуш-
ка сулыу цыз; ~ая внешность сулыу
сымбат.
ИНТЕРЕС || ОВАТЬ несов. кого-что цызыц-
тырыу, инталандырыу, цэуеслендириу; его
~ует литература оны эдебият цызыцтыра-
ды; это меня не ~ует бул мени цызыц-
тырмайды.
ИНТЕРЕС || ОВАТ ЬСЯ несов. кем-чем
кызыгыу, цызыцсыныу, хэуеслениу.
ИНТЕРМЕДИЯ ж. интермедия (1. театр,
драмалыц шысарманыц еки пердесиниц
арасында сацнада ойналатугын кулкили
пьеса', 2. муз. операда актлар арасында
ойналатугын музыкалы пьеса).
ИНТЕРНАТ м. интернат (оцыушылар жа-
тый оцыйтусын жатацханалы. мектеп).
ИНТЕРНАЦИОНАЛ м. 1. (международ-
ное объединение) интернационал (халыц
аралыц шелкем); Коммунистический Интер-
национал Коммунистлик Интернационал;
2. (гимн) Интернационал Интернационал.
ИНТЕРНАЦИОНАЛИЗМ м. интернацио-
нализм.
ИНТЕРНАЦИОНАЛ ЬН ЦЫЙ прил. интер-
национал..., интернационаллыц; ~ое вос-
питание молодежи жасларды интернацио-
наллыц жацтан тэрбиялау, жасларды ин-
тернационаллыц рухта тэрбиялау.
ИНТЕРНЙРОВАНИЕ с. полит, интер-
нирлеу (бийтэреп мэмлекеттиц ез жерине
кирип кеткен урысыушы мэмлекеттиц эс-
керин тутцынса алыуы).
ИНТЕРНИРОВАТЬ сов. и несов. кого-что,
полит, интернирлеу.
ИНТЕРПЕЛЛЙРОВАТЬ сов. и несов.
полит, интерпелляция бериу, интерпелля-
ция жасау.
ИНТЕРПЕЛЛЯЦИЯ ж. полит, интер-
пелляция (парламент депутатыныц цуки-
мет алдына жазба турде цойган сорауы).
ИНТЕРПОЛИРОВАТЬ сов. и несов. что
интерполяциялау.
ИНТЕРПОЛЯЦИЯ ж. интерполяция
(аударсанда ямаса кеширип жазганда
нусцада жоц пикирди ямаса сезди текстке
цосыу).
ИНТЕРПРЕТАЦИЯ ж. интерпретация,
интерпретациялау, интерпретация цылыу,
езинше тусиниу, мэни бериу, тусиник бе-
риу; ~ роли рольди езинше тусиниу-
— 311 —
ИРО
ИНТЕРПРЕТЙРОВАТЬ сое. и несов. что
интерпретациялау, интерпретация цылыу,
езинше тусиниу, тусиндириу, мэни шыга-
рыу, тусиник бериу, мэни бериу.
ИНТИМНО нареч. сырласлыц пенен,
жасырын.
ИНТИМНОСТЬ ж. сырласлык, жакын-
лык, дослыц, татыулык-
ИНТЙМНЦЫЙ прил. 1. (личный, сокро-
венный) сырлас, жасырын; ~ая сторона
жизни турмыстыц жасырын жагы; 2. (близ-
кий, задушевный) етлесип кеткен, жацын,
сырлас; ~ый друг сырлас дос; вести ~ый
разговор сырласыу.
ИНТОКСИКАЦИЯ ж. мед. интоксикация
(организмнин, ууланыуы).
ИНТОНАЦИЯ ж. интонация (дауыстын,
турлише езгерилиуи)-, вопросительная ~
copay интонациясы.
ИНТОНИРОВАТЬ несов. интонациялау,
интонация менен айтыу-
ИНТРЙГА ж. 1. (происки, козни) тимирс-
килениушилик, цаслыц, жасырын душ-
панлыц, жасырын жаманлыц, мэккэрлик;
2. лит. интрига (романда ямаса драмада
сюжетлик линия).
ИНТРИГАН м. тимирскилениуши, жасы-
рын жаманлыцлы, жасырын душпан, мэк-
кэр, кара нийетли адам.
ИНТРИГАНКА женск. от интриган.
ИНТРИГАНСТВО с. интриганшылык,
жасырын жаманлыц, жасырын душпанлык,
мэккэрлик, ца^а нийетлилик.
ИНТРИГЦОВАТ Ь несов. 1. против кого-
-чего (вести интриги) тимирскилениушилик
етиу, цаслыц ислеу, жасырын жаманлыц
цылыу, жасырын душпанлыц етиу, мэккэр-
лик етиу; 2. кого-что (возбуждать любо-
пытство) кеуил белдириу, нэзер аудартыу,
х,эуеслендириу, цызыцсындырыу; это меня
очень ~ует бул мениц нэзеримди жудэ
аударып отыр, бул мени жудэ цызыцсын-
дырады.
ИНТРОДУКЦИЯ ж. муз. интродукция,
кирисиу, кириспе (сонатада, симфонияда,
операда).
ИНТУИТИВНЫЙ прил. интуиция, ин-
туициялыц, сезиулик.
ИНТУЙЦИЦЯ ж. интуиция, сезиу, се-
зим; по ~и сезиу арцалы.
ИНФЕКЦИОННЦЫЙ прил. мед. инфек-
циялыц, жуцпалы; ~ое заболевание жуц-
палы ауырыу.
ИНФЕКЦИЯ ж. мед. инфекция, жуц-
палы.
ИНФИЛЬТРАТ м. мед. инфильтрат
(организмдеги тканьлардын, келеминин,
улкейиуи х,эм тывызлыц пайда бо-
лыуы).
ИНФИЛЬТРАЦИЯ ж. биол., мед. 1. (про-
сачивание) кириу, етиу; 2. инфильтрация
(организмнин, тканьларына исириу про-
дуктларынын, сицийи).
ИНФИНИТЙВ м. грам. инфинитив, бел-
гисиз, фейил.
ИНФЛЯЦИЯ ж. эк. инфляция (цаваз
ацшаныц кеп мувдарда шысарылыуы нэ-
тийжесинде пулдын, бах,асынын, кемип ца-
лыуы).
ИНФОРМАТОР м. информатор, хабар-
лаушы.
ИНФОРМАЦИОННЫЙ прил. информа-
ция..., информациялыц; ~ое бюро инфор-
мация бюросы; ~ое сообщение информа-
циялыц хабар.
ИНФОРМАЦИЯ ж. информация, хабар,
билдириу, маглыумат; газетная ~я газета-
лыц информация; получить ~ю маглыу-
мат алыу; дать ~ю информация бериу.
ИНФОРМБЮРО с. (и нформацибнное бю-
ро) информбюро (информациялыц бюро).
ИНФОРМЙРОВАТЬ сов. и несов. кого-что,
о чём информация бериу, хабар бериу,
хабарлау, билдириу, маглыумат бериу;
~ кого-л. о положении дел ислердиц жаг-
дайы хаццында хабарлау.
ИНФРАКРАСНЫ || И прил.: ~е лучи физ.
инфрацызыл сэулеЛер.
ИНФУЗОРИЯ Svc. инфузория (тек вана
микроскоп пенен кериуге болатувын сууда
жасайтувын жудэ майда бир клеткалы
жэнлик).
ИНЦИДЕНТ м. инцидент, уакыя, уэдий-
се, какльиыс; пограничный ~ шегарадагы
уакыя; ~ исчерпан гэп питти, ис ду-
зелди.
инъёкци я ж. мед. инъекция, дэри
жибериу, дэри салыу; сделать ~ю инъек-
ция жасау, дэри жибериу.
ибн м. физ. ион (электр зарядлы атом).
ИОНИЗАЦИЯ ж. физ. ионизация (ион-
лардын, пайда болыуы).
ИОНИЗИРОВАТЬ сов. и несов. что, физ.
ионизациялау, ионизация етиу.
ибнниый прил. физ. ион..., ионлы;
~ая теория ион теориясы.
ИОНОСФЕРА ж. физ. ионосфера (атмо-
сфераныц жоцаргы белеги).
ИПОТЕКА ж. эк. ипотека (капиталист-
лик еллерде мулклерди гиреуге цойып алын-
ван царыз пул).
ИПОТЕЧНЫЙ прил. эк. ипотекалыц;
~ банк ипотекалыц банк.
ИППОДРОМ м. ипподром (ат шабысыу
орны).
ИПРЙТ м. хим. иприт (ууландырвышзат).
ИРАНЙСТ м. иранист (иранистика бой-
ынша цэниге).
ИРАНИСТИКА ж. иранистика (Иран
тиллерин х;эм мэдениятын изер тлей тупы н
илимлердин, жыйынтывы).
ИРАНСКИ й прил. Иран..., иранлыц;
~е языки иран тиллери.
ИРАНЦЫ мн. (ед. иранец м., иранка ж.)
ираилылар, персианлар (Иранныц тий-
карвы халцы).
ИРЙДИЙ м. иридий (химиялыц эле-
мент).
ЙРИС м. ирис (гул).
ИРЙС м. ирис (конфеттин, бир тури).
ИРЛАНДСКИЙ прил. Ирландия..., ир-
ландиялы, ирландиялыц, Ирландияныц...
ИРЛАНДЦЫ мн. (ед. ирландец м., ир-
ландка ж.) ирландиялылар (Ирландияныц
тийкаргы халцы).
ИРОНИЗИРОВАТЬ несов- над кем-чем
кек етип сейлеу, тийгизип сейлеу, к^рып
сейлеу, шымшып сейлеу, мысцыллау.
ПРО
— 312 —
ИРОНЙЧЕСКЦИЙ прил. ирониялыц, кек
етип, тийгизип, цагып, мысцыллы; ~ая
улыбка мысцыллы кулки, кек етип кули^-
ирония ж. ирония, кек етиу, тийгизип
сейлеу, ермек, мысцыл; ф ~ судьбы тэгдир-
диц тамашасы.
ИРРА ЦИ ОН АЛ ЬНЫ (| Й прил. 1. филос.
иррациональлы, иррациональлыц (ацыл-ой
жетпес, тусиндирипболмайтурын)', 2. мат.
иррациональлыц, елшенбейтугын (путин
белшек санлар ареалы керсетилмей-
турын)\ ~е числа иррациональлыц сан-
лар.
ИРРЕАЛЬНЫЙ прил. реальсиз, турмыс-
та болмаган, хакыйцат емес, х,ацыйцат-
та жоц.
ИРРЕГУЛЯРНЫ ||Й прил. регулярлы
емес, турацлы емес; ~е войска турацлы
емес эскерлер.
ИРРИГАТОР м. с.-х. ирригатор, мурап.
ИРРИГАЦИбНН ЦЫЙ прил. с.-х. сууга-
рыу.-, ирригациялыц, ирригация...; ~ая
система суугарыу системасы, ирригация
системасы.
ИРРИГАЦИЯ ж. с.-х. суугарыу, иррига-
ция.
ИО приставка, унсиз дауыссызлардыц
алдында «изъдиц орнына жазылады, мыс.:
испечь писириу.
ИСК м. юр. талап, дау; гражданский ~
гражданлыд талап арзасы; предъявить ~
талап арзасын бериу.
ИСКАЖАТЬ несов. см. исказйть.
ИСКАЖАТЬСЯ несов. см. исказиться.
ИСКАЖЕНИЕ с. 1. (действие) бурмалау,
бузып керсетиу, бурмалап керсетиу, на-
дурыс керсетиу; 2. (ошибка) цэте, жацы-
лыс, надурыслыц; грубое ~ текста текстти
огада турпайы кэтелестирип жибериу.
ИСКАЖЁННЫЙ 1. прич.. от исказйть;
2. прил. (неправильный, ошибочный) бурма-
ланган, бузылган, бузылып керсетилген,
надурыс; 3. прил. (о лице, наружности)
туси бузылган, рецки бузылган, эпшери
цашцан, туси цашыу, сыцылы цашцан.
ИСКАЗИЦТЬ сов. что t. (извратить) бур-
малау, бузып керсетиу, бурмалап керсе-
тиу, надурыс керсетиу; ~ факты фактларды
бурмалау; 2. (лицо, наружность) тусин
бузыу, рецкин бузыу, тусин езгертиу,
эпшери цашыу, туси цашыу, сыцылы ка-
шыу; боль ~ла его лицо ауырыу оныц
сыцылын цашырып жиберипти.
ИСКАЗИЦТЬСЯ сов. 1. (измениться, из-
вратиться) бурмаланыу, бузылып керсе-
тилиу, бурмаланып керсетилиу, надурыс
керсетилиу; 2. (о лице, наружности) туси
бузылыу, рецки езгериу, эпшери кашыу,
туси кашыу, сыцылы кашыу; его лицо
~лось от боли ауырыудан оныц туси езге-
рип кетти.
ИСКАЛ ЁЧЕНН ЦЫЙ 1. прич. от искале-
чить; 2. прил. (изуродованный) майып
етилген, майып болган, жарымжан болып
цалган; 3. прил. перен. бузылган; ~ая
жизнь бузылган турмыс.
ИСКАЛЕЧИВАТЬ несов. см. искалечить.
ИСКАЛЕЧИТЬ сов. 1. кого-что (сделать
калекой) майырыу, майып етиу, жарымжан
етиу; 2. что, разг, (испортить, сломать)
булдириу, заялау, харап етиу, пыт-шыт
цылыу; 3. кого-что, перен. (нравственно
изуродовать) бузыу, жолдан шыгарыу.
ИСКАЛЕЧИТЬСЯ сов. майып болыу,
майрылып калыу.
ИСКАЛЫВАТЬ несов. см. исколоть.
ИСКАЛЫВАТЬСЯ несов. см. исколоть-
ся.
ИСКАНИЦЕс. 1. {действие) излеу, цыды-
рыу, царау; 2. мн. искания излениу, жаца-
лыц излеу; творческие ~я творчестволыц
излениулер.
искатель м. излеуши, цыдырыушы;
~ приключений эжайып уацыялар излеуши
адам.
ИСКАТЬ несов. кого-что излеу, цыдырыу,
царау; ~ нужную книгу керек китапты
излеу; ф ~ спасения цутылыуды гезлеу;
~ повод сылтау излеу, бэне излеу; ~ гла-
зами кого-что-л. кериуге тырысыу; ~ со-
вета у кого-л. биреу менен кецесиу, биреу
менен ойласыу.
ИСКЛЕВАЦТЬ сов. 1. кого-что (изранить
клювом) шоцып таслау, шоцып жаралап
таслау; 2. что (съесть всё) шокып жеп
цойыу; куры ~ли всё зерно тауыцлар
барлыц дэнди жеп цойды.
ИСКЛЮЧАТЬ несов. см. исключить.
ИСКЛЮЧАЯ предлог с род. п. (кроме, за
исключением) басца, цоспаганда, есапла-
маганда; ~ меня меннен басца, мени цоспа-
ганда; все, ~ одного биреуинен басцасы
бори.
ИСКЛЮЧЁНИЦЕ с. 1. (действие) шыга-
рыу, шыгарып таслау; ~е из списков дизим-
нен шыгарыу; 2. (отступление от правил)?
айрыцшалыц, ерекшелик, айырым, басца;
в виде ~я айрыцшалыц ретинде, айырым^
турде; все без ~я биреуи цалмастан бэри;
за ~ем =дан, =Ден, =тан, =тен, енан, =нен
басцасы, бетени; все работали, за ~ем Ахме-
та Ахметтен басцасы бэри жумыс иследи.
ИСКЛЮЧИТЕЛЬНО 1. нареч. (чрезвы-
чайно) айрыцша, артыцмаш, кутэ, жудэ,
огада; ~ интересная книга айрыцша цызык
китап; 2. в знач. частицы (лишь, только)
тек гана, жалац, тек, гилец, ылгый, ец
бир; премии получили ~ отличники сый-
лыцты ылгый айрыцша оцыйтугынлар
алды.
ИСКЛЮЧИТЕЛЬНОСТЬ ж. 1. (особен-
ность) айрыцшалыц, ерекшилик, езгеши-
лик, сийреклик; ~ явления уацыяныц сий-
реклиги; 2. (обособленность, замкнутость)
артыцмашлыц, артыцлыц.
ИСКЛЮЧЙТЕЛЬНЫЦЙ прил. 1. (явля-
ющийся исключением, особый) айрыцша,
ерекше, езгеше, айырым; ~е полномочия
айрыцша уэкиллик, кушлер; ~е законы
айрыцша законлар, айырым зацлар; 2.
(редкий, небывалый) айрыцша, сийрек;.
~й случай сийрек уацыя, сийрек жагдай;
у него ~й ум оныц ацылы айрыцша.
ИСКЛЮЧИ ИТ ь сов. 1. кого-что шыгарыу,
шыгарып таслау; ~йть из списков дизим-
нен шыгарыу; 2. что (не допустить) жо-
йыу, болдырмау; это ~ено буныц болыуы
мумкин емес.
— 313 —
ИСК
ИСКОВЕРКАННЫЙ 1. прич. от иско-
веркать; 2. прил. бузылган, булинген,
булдирилген, сынган, уайран болтан; ~ая
машина булинген машина; 3. прил. перен.
(нравственно изуродованный) майырылган,
бузыл ган, жолдан шыццан.
ИСКОВЕРКАТЬ сов. кого-что 1. (изло-
мать, испортить) бузыу, булдириу, сын-
дырыу, уайран етиу; 2. перен. (нравственно
изуродовать) майырыу, бузыу; ~ жизнь
турмысты бузыу.
ИСКОВЕРКАТЬСЯ сов. разг, бузылыу,
булдирилиу, уайран болыу, сындырылыу.
ИСКОВОЦЙ прил. юр. дауласыу..., из-
лениу..., талап етиу...*, ~е заявление
излениу арзасы, талап етиу арзасы.
ИСКОЛЕСЙ||ТЬ сов. что, разг, айланып
шыгыу, гезип шыгыу, аралау; он ~л весь
Крым ол путкил Кырымды ар а л ап шыцты.
исколотить сов. кого-что, разг, жас-
тау, женшиу, сабау, урыу.
ИСКОЛОТЬ сов. кого-что, чем шаншыу,
туйреу, тыгып алыу, тырнап таслау.
ИСКОЛОТЬСЯ сов. шаншылыу, туй-
релиу.
ИСКОМЦЫЙ прил. 1. (требуемый) талап
етилетугын, излеген; 2. мат. изленип отыр-
ган, излениуши; ~ая величина изленип
отыр ган шама.
искони нареч. уст. кептен бери, бая-
гыдан бери, элле цашан, эзелден, атам
заманнан; этот порядок существовал^- бул
тэртип кептен бери емир сурип киятыр.
ИСКОННЫЙ прил. кептен берги, эзел-
ги, элле цашангы, атам замангы, жергилик-
ли; ~ сибиряк жергиликли сибирьли.
ИСКОПАЕМЫ II й прил. 1. (добываемый
из недр) казып алынатугын, цазып шыга-
рылатугын (жер астынан); ~е минералы
цазып алынатугын минераллар; 2. в знач.
сущ. мн. ископаемые кенлер, цазындылар;
полезные ~е пайдалы кенлер, пайдалы
цазындылар; 3. геол, цазып алынган, цазып
табылган; ~е животные цазып алынган
цайуанлар; 4. в знач. сущ. с. ископаемое
цазып алынган хайуан.
ископАцть сов. что цазып таслау,
цазып шыгыу; он ~л весь двор ол уй кап-
талындагы жердин, барин цазып шыцты.
ИСКОРЕНЕНИЕ с. жойыу, туп-тамыры-
нан цуртыу, сапластырыу, туцым курт
етиу; ~ предрассудков ески жат урп-
-эдетлерди жойыу.
ИСКОРЕНИТЬ сов. что жойыу, жоц
етиу, туп-тамырынан жоц етиу, туп-тамы-
рынан цуртыу, сапластырыу, туцым курт
етиу; ~ недостатки кемшиликлерди жоц
етиу.
искореницться сов. жойылыу, жоц
болыу, туп-тамырынан жоц болыу, сап-
ластырылыу, туцым цурт болыу; эти пред-
рассудки давно уже ~лись бул жат ески
урп-эдетлер цашан ац жоц болды.
ИСКОРЕНЯТЬ несов. см. искоренить.
ИСКОРЕНЯТЬСЯ несов. см. искоренить-
ся.
ИСКОСА нареч. цыя, цыялап, цыйыгы
менен; поглядывать ~ кездиц цыйыгы
менен царау.
ЙСКРЦА ж. 1. ушцын, от; высечь ~у из
камня тастан ушцын шыгарыу, тастан от
шыгарыу; 2. (сверкающая частица) жалтыл-
ды, ушцын, сэуле; алмазные ~ы алмаз-
дыц сэулелери; 3. (проблеск) белги, нышан,
ушцын; ~а таланта таланттыц белгиси;
~а надежды умит ушцыны; ф электриче-
ская ~а электр ушцыны; заронить
дэртин цозгау; ~ы из глаз посыпались
кезинен от шыцты.
ИСКРЕНИЕ с. тех. ушцынланыу, уш-
цын шашырау, ушцын шыгарыу.
ИСКРЕННЕ нареч. шын, шын журек-
тен, шын кеуилден, хадал, цац нийет
пенен.
ЙСКРЕННЦИЙ прил. шын, шын журек-
тен, шын кеуилли, хадал, хац нийетли;
^яя радость шын цууаныш; ~яя благо-
дарность шын журектен алгыс; ~ий че-
ловек хадал адам.
ИСКРЕННОСТЬ ж. шын журеклилик,
шын кеуиллик; хадаллыц, хац нийетли-
лик, хац кеуиллилик; говорить с большой
жудэ хац кеуили менен сейлеу.
ИСКРИВИТЬ сов. что майыстырыу, ий-
мейтиу, цыйсайтыу.
ИСКРИВЙТЬСЯ сов. майысыу, иймейиу,
цыйсайыу.
ИСКРИВЛЕНИЕ с. 1. (действие) ма-
йысыу, иймейиу, цыйсайыу; 2. (место)
цыйсайган жер; 3. перен. бурмалау, бур-
маланыу; ~ политической линии сиясый
жолды бурмалау.
ИСКРИВЛЯТЬ несов. см. искривить.
ИСКРИВЛЯТЬСЯ несов. см. искривиться.
ИСКРЙСТЫЙ прил. ушцынлы, жылтыл-
даган, шагылысцан; мелдиреген (о вине).
ЙСКРИ||ТЬСЯ, ИСКРЙЦТЬСЯ несов. уш-
цынлаган, жылтырау, шагылысыу; мел-
диреу (о вине)', снег ~лся на солнце цар
кунге шагылысты.
ИСКРОВОЙ прил. ушцын..., ушцынлы.
ИСКРОГАСИТЕЛЬ м. тех. ушцын ешир-
гиш, ушцын цацпац.
ИСКРОМЕТНЫЙ прил. 1. (сверкающий)
жарцылдаган, ушцынлы, ушцынлап тур-
ган; 2. перен. (яркий, сверкающий) ашыц.
жаудыраган; ~ взгляд жаудыраган кез
царас.
ЙСКРОМСАТЬ сов. что, разг, цыйцым-
-цыйцым етип таслау, туурап таслау, май-
далап таслау.
ИСКРОУЛОВИТЕЛЬ м. см. искрогасй-
тель.
ИСКРОШИТЬ сов. 1. что, разг, туурау,
усатып таслау, майдалап таслау, ууатыу,
~ хлеб нанды усатып таслау; 2. кого-что,
перен. разг, (саблями, шашками) шауып
таслау, туурау.
искрошиться сов. ту у р алыу, усаты-
лыу, майдаланыу, ууатылыу.
ИСКУПАТЬ I сов. кого шомылдырыу;
~ ребёнка баланы шомылдырыу.
ИСКУПАТЬ II несов. см. искупить.
ИСКУПАТЬСЯ I сов. разг, шомылыу,
сууга тусиу; ~ в реке дэрьяга шомылыу.
ИСКУПАТЬСЯ II несов. см. искупиться.
ИСКУПИТЕЛЬНЫЙ прил. кеширету-
гын, гунаны жууарлыц.
иск___________________- 314 -___________________
ИСКУПЙТЬ сов. что жууыу, етеу; ~
свою вину езиниц гунасын жууыу, езиниц
гунасын етеу.
ИСКУПЙТЬСЯ сов. жууылыу, етелиу.
ИСКУПЛЕНИЕ с. жууылыу, етелиу;
~ вины гунаныц жууылыуы.
ИСКУСА ЦТ Ь сов. кого-что тислеп алыу,
цауып алыу, шагып алыу; его ~ла собака
оны ийт тислеп алды, оны ийт цауып алды.
ИСКУСЙТЕЛЬ м. азгырыушы, жолдан
тайдырыушы, жолдан шыгарыушы.
ИСКУСЙТЕЛ ЬНИЦА женск. от иску-
ситель.
искусйть сов. см. искушать.
ИСКУСНИК м. разг, уста, шебер.
ИСКУСНИЦА женск. от искусник.
ИСКУСИ ЦЫЙ прил. 1. (умелый) шебер,
уста; ~ый стрелок шебер мерген; 2. (ма-
стерски исполненный) шебер исленген,
шеберлик пенен исленген; ~ая работа
шебер исленген жумыс.
ИСКУССТВЕННО нареч. жасалма, жа-
салма турде.
ИСКУССТВЕННОСТЬ ж. 1. жасалма-
лыд, долдан исленгенлик; 2. (притвор-
ность) жегилик, жорталыд.
ИСК^ССТВЕННЦЫЙ прил. 1. жасалма,
долдан исленген; ~ый шёлк жасалма жи-
пек; ~ ый спутник Земли Жердин, жасалма
жолдасы; 2. (притворный, неискренний)
жеги, жорта; ~ый смех жеги кулки; <>
~ое дыхание мед. долдан дем алдырыу;
~ое питание мед. долдан тамадланды-
рыу.
ЙСКУССТВЦО с. 1. искусство, керкем
енер; изобразйтельное ~о керкем енери;
произведение ~а искусство шыгармасы;
2. (умение, мастерство) енер, шеберлик,
усталыд; военное ~о урыс енери; с боль-
шйм~ом улкен усталыд пенен (бир нэрсени
ислеу)-, владеть ~ом речи сез шеберлиги-
не иие болыу, шешенликти уйрениу; <> из
любвй к ~у исти суйгенликтен; по всем
правилам ~а жудэ пудта, дэмме майда-
-шуйделерин еске алып.
ИСКУССТВОВЕД м. искусство изерт-
леушиси.
ЙСКУССТВОВЁДЕНИЕ с. искусство
изертлеу илими.
ИСКУССТВОВЕДЧЕСКИЙ прил. искус-
ство изертлеу--., искусство изертлеуши-
лик.
ИСКУСЫВАТЬ несов. см. искусать.
ИСКУШАТЬ несов. кого-что азгырыу,
жолдан шыгарыу, басын айландырыу; < ~
судьбу тагдирди сынап кериу, тэуекел
етиу.
ИСКУШЁНИЦЕ с. азгырыу, жолдан шы-
гарыу, басын айландырыу; вводйть в ~е
басын айландырыу; поддаться ~ю алданыу,
басы айланыу.
ИСКУШЕННЫЙ 1. прич. от искусйть;
2. прил. сыналган, басынан кеширген,
сынап керген, тэжрийбели; ~ опытом
талайды керген, кеп керген, талайды
басынан кеширген.
ИСЛАМ м. ислам, мусылман дини.
ИСЛАНДСКИЙ прил. Исландия..., ис-
ландиялыд.
ИСЛАНДЦЫ мн. (ед. исландец м., ис-
ландка ж.) исландиялылар (Исландияныц
тийкаргы халцы).
ИСПАКОСТИТЬ сое. что, разг. 1. (испач-
кать, загрязнить) патаслау, былгау, ылас-
лау; 2. (испортить) бузыу, булдириу;
~ дело исти бузыу, исти булдириу.
ИСПАНСКИЙ прил. Испания..., испан...,
испаниялы; ~ язык испан тили.
ИСПАНЦЫ мн. (ед. испанец м., испанка
ж.) испаниялылар (Испанияныц тийкаргы
халцы).
ИСПАРЁНИЦЕ с. 1. (действие) пуула-
ныу, пууландырыу, пууга айланыу; 2. мн.
испарения пуу, пууга айланыушы зат-
лар; вредные ~я зыянлы пууланган затлар.
ИСПАРИНА ж. тер, цара тер, терлеу,
шып-шып тер.
ИСПАРИТЕЛЬ м. тех. пууландыргыш
(сууды дистилляция етиуши эсбап).
ЙСПАРЙТЬ сов. что пууландырыу, пууга
айландырыу; ~ воду сууды пуура айлан-
дырып жибериу.
ИСПАРЙЦТЬСЯ сов. 1. (обратиться
в пар) пууга айланыу, пууланыу; вода
~лась суу пууга айланып кетти; 2. перен.
разг, (исчезнуть) гайып болыу, зымгайып
болыу, жод болып кетиу, зымгайып болыу;
он куда-то ~лся ол бир жадда зымгайып
болып кетти.
ИСПАРЯЕМОСТЬ ж. пууланыушылыц,
пууга айланыушылыц.
ИСПАРЯТЬ несов. см. испарить.
ИСПАРЯТЬСЯ несов. см. испариться.
ИСПАЧКАТЬ сов. кого-что, чем былгап
таслау, былгап алыу, патаслау, ыласлау;
~ руки чернйлами долларын сыяга былгап
алыу.
ИСПАЧКАТЬСЯ сов. чем, в чём и без доп.
былганып далыу, патас болып далыу, ылас
болып далыу.
ИСПЕПЕЛИТЬ сов. кого-что кул цылыу,
ертеп жибериу; ф ~ взглядом кез царасы
менен зэрресин алыу.
ИСПЕПЕЛЯТЬ несов. см. испепелить.
ИСПЕЧЕННЫЙ прич. от испечь; <•
вновь ~ шутл. таза пари.
ИСПЁЧЬ сое. что писириу, жабыу,
датырыу; ~ хлеб нан жабыу.
ИСПЦЁЧЬСЯ сов. писиу, писирилиу, жа-
былыу, датырылыу; хлеб хорошо ~ёкся
нан жадсы болып писти.
ИСПЕЩРЙТЬ сов. что, чем дагаллау,
шубарлау, белгилер салып таслау; ~ поля
кнйги замётками китаптыц жийегин бел-
гилер менен толтырып таслау.
ИСПЕЩРЯТЬ несов. см. испещрйть.
ИСПИСАТЬ сое. что 1. жазып болыу,
жазып толтырыу, жазып питкериу; ~ целую
тетрадь путин бир дэптерди жазып тол-
тырыу; 2. (истратить) жазып тауысыу,
жазып тамам дылыу; ~ карандаш дэлемди
жазып тамам дылыу.
ИСПИСА||ТЬСЯ сов. разг. 1. жазылып
таусылыу, жазылып тамам болыу; каран-
даш ~лся дэлем жазылып тамам болды;
2. перен. (о писателе и т. п.) жаза алмай-
тугын болып далыу, жазыушылыд удыбын
жогалтыу, дерете алмайтугын болыу.
— 315 —
исп
ИСПИСЫВАТЬ несов. см. исписать.
ИСПИСЫВАТЬСЯ несов. см. исписаться.
ИСПИТО 1|Й прил. разг, жудеген, азган,
шаршаган, болдырган; ~е лицо болдырган
тур, болдырган тус.
ИСПЙТЬ сов. что, чего, разг, ишнп койыу.
ишип болыу; < ~ чашу страданий цайгы
шегиу, цайгыга батыу.
ИСПОВЕДАНИЕ с. рел. динге кириу,
дин жолына тусиу.
ИСПОВЕДАТЬ сов. и несов. уст. см. ис-
поведовать.
ИСПОВЕДАТЬСЯ сов. разг. см. испове-
доваться 1.
ИСПОВЕДОВАТЬ сов. и несов. 1. кого
церк. (подвергать исповеди) тэубе еттириу,
тэубеге келтириу; 2. кого, перен. (расспра-
шивать, выпытывать) сорастырыу; 3. толь-
ко несов. что динниц жолын тутыу, динге
исениу, бир пикирге, шын берилиу; ~
ислам ислам динине исениу; 4. что, кому,-
перен. (чистосердечно признаться) сырын
айтыу, кеёлиндегин айтыу.
ИСПОВЕДОВАТЬСЯ сов. и несов. 1. ко-
му, у кого, церк. (покаяться на исповеди)
тэубе етиу, тэубе цылыу, тэубеге келиу;
2. кому, перед кем, перен. (чистосердечно
признаться) ишки сырын айтыу, кеулин-
дегин айтыё.
ИСПОВЕДЬ ж. 1. церк. тэубе етиу, тэу-
бе цылыу, тэубеге келиу; 2. перен. (чисто-
сердечное признание) айтылган ишки сыр,
шын ке<ил.
ИСПОДВОЛЬ нареч. разг, кем-кемнен,
адырын, эсте-ацырын; ~ подготовиться
к отъезду эсте-ацырын кетиуге таярлык
кериу.
ИСПОДЛОБЬЯ нареч. цабагын уйип>
кез астынан, аларып, мацлайын уйип’>
глядеть ~ мацлайын уйип царау.
ИСПОДТИШКА нареч. астыртын, жасы-
рын, сездирмей, билдирмей; действовать ~
астыртын дэрекет етиу.
ИСПОКПН: ~ веку, ~ веков эййемнен
бери, атам заманнан бери.
ИСПОЛИН м. палуан, батыр; дэу, алып;
-ф- ~ы науки уллы илимпазлар, атацлы
илимпазлар.
ИСПОЛЙНСКЦИЙ прил. огада улкен>
уллы, жудэ ири, нэцэн; человек ~ого роста
огада узын адам.
исполком м. (исполнйтельный коми-
тет) исполком (атцарыу комитети).
ИСПОЛНЁНИ,|Е с. 1. атцарыу, жузеге
асырыу, орынлау, бежериу, орынланыу;
~е приказания буйрыцтыц орынланыуы,
буйрыцты орынлау; проверка ~я орын-
ланыуын тексериу; привести в ~е жузеге
асырыу, орынлау; приступить к ~ю своих
обязанностей миннетин атцарыуга кирисиу;
2. атцарыу, ойнау, орынлау; ~е народных
песен халыц цосыцларыныц атцарылыуы;
<> во ~ чего-л. бир нэрсени орынлау мацсе-
тинде.
ИСПОЛНЕННЫЙ 1. прич. от испол-
нить; 2. прил. толы, тасцан, беленген;
~ энергии жигерге толы, гайраты тасцан,
гайратца беленген; ~ гордости мацтаныш-
ца беленген.
ИСПОЛНЙМЦЫЙ прил. орынланату-
рын, орынланарлыц, орынланажац; легко
~ое желание ансат орынланатугын тилек.
ИСПОЛНИТЕЛЬ м. 1. орынлаушы, ат-
царыушы, бежериуши; судебный ~ юр.
суд орынлаушысы; 2. атцарыушы, айтыу-
шы, ойнаушы, шертиуши; ~ народных
песен халыц цосыцларын атцарыушы.
ИСПОЛНЙТЕЛЬНИЦА женск. от испол-
нитель.
ИСПОЛНИТЕЛЬНОСТЬ ж. орынлагыш-
лыц, искерлик.
ИСПОЛНЙТЕЛ ЬНЦЫЙ прил. 1. атцарыу-
шы, бежериуши, эмелге асырыушы, жузе-
ге асыратугын; ~ая власть атцарыушы
хукимет; ~ый комитет см. исполком;
2. (добросовестный, старательный) уцыплы,
орынлагыш, искер; ~ый работник орынла-
гыш хызметкер; <> ~ый лист юр. хуким
цагазы, буйрыц цагазы.
ИСПОЛНИТЬ сов. что 1. (выполнить)
атцарыу, орынлау, жузеге асырыу, бе-
жериу; ~ поручение тапсырманы орынлау;
~ чью-л. просьбу биреудиц етинишин орын-
лау; ~ обещание у0Дени орынлау;
~ приказ буйрыцты орынлау; 2. атцарыу,
айтыу, ойнау, шертиу, орынлау; ~ песню
цосыц айтыу.
ИСПОЛНИТЬСЯ I сов. 1. (осуществить-
ся) атцарылыу, орынланыу, жузеге асыу,
жузеге асырылыу, бежерилиу; моё жела-
ние ~лось мениц тилегим орынланды;
2. (о годах) толыу, шыгыу; мальчику ~лось
десять лет бала он жасца толды; ~лось
сто лет с тех пор, как.бери жуз жыл
толды.
ИСПОЛНИТЬСЯ II сов. чего, чем (на-
полниться) белениу, толыу, бел байлау;
моё сердце ~ лось радостью мениц журегим
цууанышца толды; ~ться решймости бел
байлау.
ИСПОЛНЯТЬ несое. см. исполнить; она
~ет первые роли ол биринши рольлерди
атцарады, ол басшы рольлерди атцарады.
ИСПОЛНЯТЬСЯ I несов. см. исполнить-
С Я I.
ИСПОЛНЯТЬСЯ II несов. см. испол-
ниться II.
ИСПОЛНЯЮЩИЙ прич. от исполнять;
~ обязанности директора директордыц
уазыйпасын атцарыушы.
ИСПОЛОСОВАТЬ сов. разг. 1. что (из-
резать) тилким-тилким етиу, жолац-жо-
лац цылыу; 2. кого (избить — кнутом
и т. п.) сабау, ерим-еримин шыгарыу, дац
салыу.
ИСПОЛУ нареч. ист. ярымга, жарымга,
жартысына, тен, жары; арендовать землю ~
жерди ярымга ислеуге алыу; работать ~
тен, жарыга ислеу.
ИСПОЛЬЗОВАНИЕ с. пайдаланыу, мэп-
лениу.
ИСПОЛЬЗОВАТЬ сов. и несов. кого-что
пайдаланыу, мэплениу; ~ кого-л. на рабо-
те биреуди жумыста пайдаланыу; ~ чей-л.
опыт биреудиц тэжрийбесинен пайдала-
ныу, биреудиц тэжрийбесинен мэплениу;
~ случай уацыттан пайдаланыу, пайттан
мэплениу; ~ все возможности барлыц
исп
— 316 —
мумкиншиликлерди паудаланыу, барлыц
мумкиншиликлерден пайдаланыу.
ИСПОЛ ЬЗОВАТЬСЯ сов. и несов. (нахо-
дить применение) пайдаланылыу, пайдага
асырылыу.
ИСПОЛЬЩИК м. ист. ярымшы, ярымга
ислейтугын жалшы.
ИСПОЛЬЩИНА ж. ист. ярымшылыц
(жер рентасыныц бир тури).
ИСПОРТИТЬ сов. 1. что булдириу,
бузыу, заялау, истен шыгарыу; ~ маши-
ну машинаны истен шыгарыу; ~ книгу
китапты булдириу; 2. что бузыу, темен-
летну; ~ отношения цатнасыцты бузыу;
~ здоровье ден саулыцты бузыу; 3. кого-что
(нравственно) бузыу, алжытыу, азгырыу,
жолдан шыгарыу.
ИСПОРТИЦТЬСЯ сов. 1. булини^, бузы-
лыу, заяланыу, истен шыгыу; мой часы
~лись мениц саатым бузылып цалды;
2. бузылыу, теменлеу, нашарланыу; погода
~лась хауа райы бузылды; 3. (нравствен-
но) бузылыу, алжыу, жолдан шыгыу.
ИСПОРЧЕННОСТЬ ж. бузыцлыц, бузыл-
ганлыц, алжыганлыц жолдан шыццанлыц.
ИСПОРЧЕНН ЦЫЙ 1. прич. от испортить;
2. прил. (пришедший в негодность) бузыл-
ган, булинген; зая болган; ийисленген
(о мясе)', ~ый замок бузылган кулп; 3.
прил. бузылган, теменленген, нашарлан-
ган; ~ые отношения бузылган цатнасыц-
лар; 4. прил. (с дурными наклонностями)
бузыц, бузылган, алжыган, жолдан шыц-
дан; < ~ый зуб кесел тис.
ИСПРАВИМ ЦЫЙ прил. дузелетугын, ду-
зетилетугын, дузетиуге болатугын, оцла-
натугын, женленетугын, женлеуге бола-
тугын; это дело ~о бул дузелетугын ис.
ИСПРАВЙТЕЛЬНО ТРУДОВЦОЙ прил.
юр. мийнет пенен тэртипке салыу, мийнет
пенен дузеу; ^ые работы мийнет пенен
дузеу жумыслары.
ИСПРАВЙТЕЛЬНЫ|(Й прил. дузеу, оц-
лау, женге салыу; меры дузеу ылаж-
лары.
ИСПРАВИТЬ сов. 1. что (починить)
дузеу, дузетиу, оцлау; ~ замок дулпты оц-
лау; ~ трактор тракторды дузетиу; 2. ко-
го-что дузеу, дузетиу, дурыслау, женлеу;
~ ошибку цэтени дузеу; ~ характер мине-
знн дузеу.
ИСПРАВИТЦься сов. дузелиу, дузелип
кетиу, женлениу; он, несомненно, ~ся ол
гудиксиз дузелип кетеди.
ИСПРАВЛЁНИЦЕ с. 1. дузеу, дузелиу,
дузетилиу, оцланыу, оцлау; ~е меха-
низма механизмди оцлау; 2. дузетиу, ду-
рыслау, женлеу, женлениу; ~е ошибок
дэтелерди женлеу; 3. (поправка) дузетиу;
внести ^я в текст текстке дузетиу Кирги-
зии.
ИСПРАВЛЯТЬ несов. см. исправить.
ИСПРАВЛЯТЬСЯ несов. см. исправиться.
ИСПРАВНИК м. уст. исправник (патша
Р оссиясындаеы уездлик полиц ияныц бас-
лывы).
ИСПРАВНО нареч. разг, дузиу, дурыс,
оцлап, саз; машина работает ~ машина
саз ислеп тур.
ИСПРАВНОСТЦЬ ж. дузиулик, дурыс-
лыц, сазлыц, саз болыушылыц, кемшилик-
сизлик; ~ь механизма механизмниц саз
болыуы; в полной ~и сап-саз;-ф- ~ь плате-
жей ез уацтында телеу.
ИСПРАВНЫЙ прил. дузиу, дурыс, саз,
кемшиликсиз; ~ мотор саз мотор.
ИСПРАЖНЕНИЕ с. 1. (действие) майдан-
га шыгыу, долага шыгыу, ишти босатыу,
дэретке отырыу, майданлау; 2. мн. испра-
жнения улкен дэрет.
ИСПРАЖНЯТЬСЯ несов. манданта шы-
гыу, далага шыгыу, ишти босатыу, дэрет-
ке отырыу, майданлау.
ИСПРОБОВАТЬ сов. что 1. (испытать)
тексерип кериу, сынап кериу; ~ новую
машину таза машинаны сынап кериу; 2.
(попробовать) дэмин кериу, татып кериу;
3. (на собственном опыте) бастан еткериу.
ИСПУГ м. дордыу, дордыныш, шоршыу,
уркиу; с ~у дордданынан; в ~е дордып,
дордып журип, дордынышта.
Испуганно нареч. дордып, дордыныш-
лы турде, дорддан турде, шоршып, уркип,
зэрреси ушып.
ИСПУГАННЫЦЙ 1. прич. от испугать;
2. прил. дорддан, шоршыган, зэрреси уш-
дан; уриккен (о животных)', ~й ребёнок
дордып далган бала; ~е глаза дорыддан
кезлер.
ИСПУГАТЬ сов. кого-что дордытыу, ур-
китиу, шор шытыу.
ИСПУГАТЬСЯ сов. кого-чего и без доп.
цор цып кетиу, шоршып кетиу, зэрреси
ушып кетиу, жаны цалма^, уРкип кетиу,
уркн^.
ИСПУСКАТЬ несов. см. испустить; ~
запах ийис шыгарыу, сасытыу, муцкитиу
(дурно пахнуть); хош ийис шыгарыу
(благоухать); ~ лучи нур таратыу, нур
шашыу.
ИСПУСТИТЬ сое. что жайыу, тарцатыу,
аццытыу, шыгарыу; ~ вздох дем шыгарыу;
~ крик бакырыу, шыцгырыу, цышцырыу;
<> ~ дух жан тапсырыу, цазаланыу, елиу,
цайтыс болыу.
ИСПЫТАНЙЦЕ с. 1. (проверка) сынау,
сынап кериу, сынап царау, сынацтан ет-
кериу; ~е машины машинаны сынап ке-
риу; 2. сынау, сынад, имтихан; приёмные
~я цабыл ети^ имтиханы; вступительные
~я кириу имтиханлары; 3. перен. (жизнен-
ные трудности, невзгоды) дыйыншылыц
жагдай, бахытсызлыц; тяжёлое ~е цатты
дыйыншылыц.
ИСПЫТАННЦЫЙ 1. прич. от испытать;
2. прил. сыналган, исенимли, сынап корил-
ген; ^ый друг сыналган дос, исенимли
дос; ~ое средство сыналган ил аж.
ИСПЫТАТЕЛЬНЫЙ прил. сынау; ~ по-
лёт ав. сынау ушын ушыу, сынап кериу
ушын ушырылыу; ~ срок сынау муд-
дети.
ИСПЫТАТЬ сов. 1. кого-что (проверить)
сынап кериу, сынацтан еткериу; ~ новую
конструкцию самолёта самолёттыц жаца
конструкциясын сынап кериу; 2. что
(пережить, ощутить) бастан кешириу;
~ страх цорцынышты бастан кешириу;
— 317 —
ИСТ
боль ауырсыныу, ауырыуды бастан кеши-
риу; ~ удовольствие рэхэтлениу; угрызе-
ния совести дысылып уялыу, хужданы
шыдамай уялыу; ~ горе цайгы шегиу,
цайгыны бастан кешириу; ~ на соб-
ственном опыте ез тэжрийбесинде ке-
риу.
ИСПЫТУЕМЫЙ прил. 1. сыналатугын,
сынап керилетугын, сыналыушы, сыпан
керилин отырган; 2. в знач. сущ. м. испы-
туемый и ж. испытуемая сыналыушы, сы-
нап керилиуши, сыналып отырган.
ИСПЫТУЮЩЕ нареч. сынап, тигилип;
смотреть на кого-л. биреуге тигилип нэ-
зер салыу.
ИСПЫТУЮЩИЙ прил. сынаушы, сы-
яаган, тигилип царагай; ~ взгляд тиги-
лип караган кез царас, сынап цараган
кез кар ас.
ИСПЫТЫВАТЬ несов. см. испытать; ~
недостаток в чём-л. бир нэрседен кемши-
лик шегиу.
ИССЛЕДОВАНИЕ с. 1. изертлеу, тек-
сериу; ~ местности белгилн орынды изерт-
леу; ~ крови дан тексериу; ~ больного
нау касты тексериу; 2. (научный труд)
илимий ис, илимий мийнет, илимий жу-
мыс, изертлеу; ~ по русскому языку рус
тили бойынша илимий жумыс.
ИССЛЕДОВАТЕЛЬ м. изертлеуши, тек-
сериуши.
ИССЛЕДОВАТЕЛЬСКИ ИЙ прил. изерт-
леу, тексериу; ~ая работа изертлеу жумы-
сы; ~ий институт изертлеу институты.
ИССЛЕДОВАТЬ сов. и несов. кого-что
изертлеу, тексериу; ~ местность белгили
«рынды изертлеу; ~ больного ауырыуды
тексериу.
ИССОХШУТЬ сов. 1. (высохнуть, засох-
нуть) кеуип далыу (о водоёме); дуурап
далыу (о растительности); пруд ~ хэуиз
кеуип далды; 2. перен. разг, (исхудать)
саргайыу; жудеу, болдырыу, дэрманы ду-
рыу; ~нуть от тоски уайымнан саргайыу.
ЙССТАРИ нареч. баягыдан бери, кептен
бери, кеп уадытлардан бери, бурыннан;
так ~ ведётся бурыннан усылай болып
киятыр.
ИССТРАДАТЬСЯ сов. разг, кеп жапа
шегиу, кеп азап шегиу.
ИССТРЕЛЯТЬ сов- что 1. (израсходо-
вать) атып жод цылыу, атып тауысыу, атып
болыу; ~ все патроны барлыд патронды
атып жод дылыу; 2. (изрешетить) атдылап
таслау, тесик-тесик дылыу.
ИССТУПЛЁНИIIЕ с. шыдамай кетиу,
датты ашыуланыу, дэхэри келиу; в ~и цатты
цэхэр устинде; довести до ~я датты ашыу-
ландырыу; прийтй в ~е датты цэцэрлениу.
ИССТУПЛЕННОСТЬ ж. шыдамай кетиу-
шилик, датты ашы^ланыушылыд, цэхэр-
ленпушилик.
ИССТУПЛЁННЫЙ прил. шыдамай кет-
кен, ашыулы, датты ашыуланган, цэхэр-
ленген.
ИССУШАТЬ несов. см. иссушить.
ИССУШЙ||ТЬ сов. 1. что кептириу, цур-
гатыу; жара ~ла болото ыссы батпадты
дургатты; 2. кого перен. саргайтыу, жуде-
тиу, болдыртыу, дэрманын цуртыу; бо-
лезнь ~ла его ауырыу оны болдыртты.
ИССЫХАТЬ несов. см. иссохнуть.
ИССЯКАТЬ несов. см. иссякнуть.
ИССЯКЦНУТЬ сов. 1. (высохнуть) сап
болыу, сарп болыу, тууесилиу, сардылыу;
источник ~ булад сардылып далды; 2. (ис-
черпаться) таусылыу, кетиу; силы ~ли
куш кетти, дэрман кетти.
ИСТАПТЫВАТЬ несов. см. истоптать.
ИСТАСКАННЦЫЙ разг. 1. прич. от
истаскать; 2. прил. (изношенный) генер-
ген, тозган, тозыуы жеткен; ~ая обувь
тозган аяд-кийим; 3. прил. перен. жуде-
ген, азган, болдырган; ~ое лицо жудеген
тур, болдьгрган тур.
ИСТАСКАТЬ сов. что, разг, тоздырыу,
жыртыу, суйреп тоздырыу; ~ шубу тонды
кийип-кийип тоздырыу.
ИСТАСКАТЬСЯ сов. разг, генериу, то-
зыу, жыртылыу.
истекать несов. см. истечь.
ИСТЁКШЦИЙ 1. прич. от истечь; 2. прил.
еткен, бурын болган; в ~ем году еткен
жылы, былтыр; за ~ий период еткен дэуир
ишинде, еткен дэуирде.
ИСТЦЕРЁТЬ сов. что, разг. 1. (измель-
чить) майдалау, унтау, ууатыу; ~ереть
в порошок 1) цулдей етип унтау; 2) перен.
(расправиться с кем-л.) жод дылып жибе-
риу; 2. суртип тамам дылыу, уйкелеп тамам
етиу; он ~ёр всю резинку ол еширгиштиц
бэрип суртип тамам дылды.
ИСТЦЕРЁТЬСЯ сов. 1. (стать потёртым)
майдаланыу, унталыу, ууатылыу; 2. уст.
(стереться) еширилиу, еширнлип далыу;
надпись на монете ~ёрлась тецгениц
жазыуы еширилип далыпты.
ИСТЁРЗАННЦЫЙ 1. прич. от истер-
зать; 2. прил. (израненный, измученный)
азап керген, жэбир керген; 3. прил. разг,
(изорванный) дал-дал болган, тилким-тил-
ким болган, жыртыд-жыртыд; в ~ой одеж-
де дал-дал болган кийим кийген.
ИСТЕРЗАТЬ сов. кого-что 1. (изранить)
азаплау, дыйнау, уры^, майып етиу; 2.
(нравственно измучить) азап бериу, жэбир
керсетиу, жэбирлеу.
ИСТЕРЗАТЬСЯ сов. азап кериу, дыйна-
лыу, жэбир шегиу.
ИСТЁРИК м. цояншыц, талма, тутда-
лад.
ИСТЕРИКА ж. цояншыц, талма ауырыу,
тутдалац ауырыу.
ИСТЕРИЧЕСКИЙ прил. 1. дояншыд, тал-
ма, талмалыд; ~ припадок талмалыд тутыу,
дояншыд тутыу; 2. перен. (нервный) дызба;
~ смех ишек-силеси датып кулиу.
ИСТЕРЙЧКА женск. от истерик.
ИСТЕРИЧНОСТЬ ж. цояншыцлыц, тал-
малыц; тутдалац.
ИСТЕРЙЯ ж. 1. мед. истерия (нерв ауы-
рыуы); 2. перен. (лихорадочная деятель-
ность) топалац, баса-бас; военная ~ эске-
рий топалац.
ИСТЁРТЦЫЙ 1. прич. от истереть; 2.
прил. суртилип жод болган, гажалган,
ысылып жоц болган, тозган; ~ая монета
ысылып тозган тенге; 3. прил. перен.
ист
— 318 —
(избитый) бурыннан мэлим, бурыннан бел-
гили; ~ые фразы бурыннан мэлим сезлер.
ИСТЕЦ м. юр. дауагер, талап етиуши.
ИСТЕЧЁНИпЕ с. етиу, тамам болыу, пи-
тиу; по -~и месяца бир ай еткеннен кейин,
бир ай еткеннен соц; за ~ем срока мудде-
ти еткенликтен.
ИСТЦЁЧЬ сов. етип кетиу, етиу, атыу,
агып питиу; срок^ёк муддети етти;<< ~ёчь
кровью цансырау, цансырап елиу.
ЙСТИНЦА ж. шын, шынлыц, хацыйцат,
хацыйцатлыц, дурыс, нагыз; это соответ-
ствует ~е бул шынлыцца келеди; в этом
есть доля ~ы бунда шынлыцтыц улеси бар,
бунда хацыйцатлыцтьщ нышаны бар.
ИСТИННО нареч. разг, шын, хацый-
цат, нагыз; ~ талантливый человек хацый-
цат талантлы адам.
ИСТИННОСТЬ ж. шынлык, хацыйцат-
лыц, дурыслыц.
ЙСТИНН'|ЫЙ прил. шын, хацыйцат, на-
гыз; ^ая правда дуппа-дурыс; ~ый смысл
хацыйцат мэниси; ~ый друг нагыз дос.
ИСТИРАТЬ несов. см. истереть.
ИСТИРАТЬСЯ несов. см. истереться.
ИСТЙЦА женск. от истец.
ИСТЛЕВАТЬ несов. см. истлеть.
ИСТЛЁЦТЬ сов. 1. (сгнить) ширип кетиу;
материя ~ла гезлеме ширип кетти; 2. (сго-
реть) жанып кетиу, куйип кетиу, жанып
кул болыу; все угли ~ли барлыц кемир
жанып кул болды.
ИСТМАТ м. (исторический материалйзм)
истмат (тарийхий материализм).
исток м. 1. сага, басланган жер, шы-
гар жер; ~ реки дэрьяныц сагасы; 2.
мн. истоки перен. булац; ~и науки илим-
нин, булагы.
ИСТОЛКОВАНИЕ с. мэни бериу, тусин-
дириу, тусиник бериу; ~ закона законга
тусиник бериу.
ИСТОЛКОВАТЕЛЬ м. тусиндириушн.
ИСТОЛКОВА||ТЬ сов. что мэни бериу,
тусиндириу', тусиник бериу; вы неверно
~ли мой слова сиз мениц сезлеримди наду-
рыс тусиндирдициз.
ИСТОЛКОВЫВАТЬ несов. см. истолко-
вать.
ИСТОЛОЧЬ сов. что унтацлау, унтау,
туйиу, такая етиу; ~ что-л. в порошок
унтацлау.
ИСТОМА ж. шаршаушылыц, царыушы-
лыц, хэлсиреушилик.
ИСТОМИТЬ сов. кого-что шаршатыу,
харытыу, хэлсиретиу; ~ ожиданием кеп
куттирип шаршатыу.
ИСТОМИТЬСЯ сов. шаршау, харыу, хэл-
спреу; ~ от жажды шелден хэлсиреу;
~ в ожидании куте-куте шаршау, кеп
кутип зеригиу.
ИСТОМЛЁННЫЙ 1. прич. от истомить;
2. прил. шаршаган, жалыццан, харыган,
болдырган.
ИСТОМЛЯТЬ несов- см. истомить.
ИСТОМЛЯТЬСЯ несов. см. истомиться.
ИСТОПЙТЬ I сов. что 1. жагыу, от
жагыу, от жагып ысытыу, ысытыу, цызды-
рыу; ~ печь печьти цыздырыу, печьке от
жагыу; 2. разг, (израсходовать) жагып
болыу, жагып тууесиу, жагып питкериу,
жагып тауысыу; ~ кубометр дров бир кубо-
метр отынды жагып питкериу.
ИСТОПЙТЬ II сов. что, разг, (расто-
пить) еритиу; ~ всё сало тон. майды ери-
тиу.
ИСТОПЙЦТЬСЯ I сов. жанып болыу;
печь уже ~лась печь жанып болды.
ИСТОПЙТЬСЯ II сов. (растопиться)
еритилип болыу.
ИСТОПНЙК м. от жаццыш, от жагыушы.
ИСТОПНЙЦА женск. от истопник.
ИСТОПТАТЬ сов. что 1. (измять нога-
ми) басцылап таслау, женшип таслау;.
2. разг, (обувь) кийип тоздырыу, кийип
генертиу; ~ сапоги етикти кийип тоздырыу.
ИСТОПТАТЬСЯ сов. разг, кийилип тозыу,
кийилип генериу.
ИСТОРГАТЬ несов. см. исторгнуть.
ИСТОРГНУТЬ сов. что 1. (извергнуть)
шыгарыу, атлыгыу, атлыцтырыу; 2. шы-
гарыу, пайда еттириу; ~ крик бацырыу,
цышцырыу.
ИСТОРЙЗМ м. историзм, тарийхий (зат-
ты, цубылысты тарийхий жацтан алып
царау).г
ИСТОРИК м. тарийхшы.
ИСТОРИКО- цоспа сезлердиц мэниси бо-
йынша «тарийхий» дегенди билдиретуеын
биринши белеги, мыс.', историко-литератур-
ный тарийхий эдебиятлыц.
ИСТОРИКО-РЕВОЛЮЦИОННЫЙ прил.
тарийхий революциялыц.
ИСТОРИКО-ФИЛОЛОГИЧЕСКИЙ прил.
тарийх филологиялыц.
ИСТОРИОГРАФ м. историограф (исто-
риография бойынша цэниге).
ИСТОРИОГРАФИЯ ж. историография
(тарийх илиминиц рауажланыуы цэм та-
рийхий нусцалар ^аццындагы илим).
ИСТОРИЧЕСКИЙ прил. тарийхий; ~ до-
кумент тарийхий документ; — роман тарий-
хий роман; ~ материалйзм тарийхий мате-
риализм.
i ИСТОРИЧНЫЙ прил. тарийхий, тарийх-
ца сэйкес.
ИСТОРИЦЯ ж. 1. тарийх; ~я СССР СССР
тарийхи; древняя ~я эййемги тарийх;
~я средних веков орта эсирлер тарийхи;
естественная ~я тэбийгый тарийх; ~я
музыки музыканын, тарийхи; 2. тарийх,
эцгиме; мы все знали его ~ю онын. тарий-
хин бизлер бэримиз билемиз; это целая ~я
бул бир улкен эцгиме; 3. (рассказ, повест-
вование) гурриц, эцгиме; занятные ~и
цызыцлы гуррицлер; 4. разг, (происшествие)
уацыя, жагдай; с ним произошла такая ~я
ол сондай бир уацыяга тап болган еди;
вот так ~я! эне сондай уацыя!; вечная
~я! мудамы сондай!; бэрцэ солай!; ~я
болезни кеселдин, тарийхи; войти в
тарийхта цалыу.
ИСТОСКОВАТЬСЯ сов. по кому-чему,
разг, сагыныу; ~ по родному краю тууыл-
ган улкени сагыныу.
ИСТОЧАТЬ несое. что (распространять
свет, запах и т. п.) аццытыу, жайыу;
<> ~ слёзы жас тегиу, кез жасын кел цы-
лыу; ~ восторги цатты цууаныу, шад болыу.
— 319 —
исх
ИСТОЧЙЦТЬ I сов. что 1. (сточить)
цайрау, жаныу, жузин шыгарыу; ~ть
нож пышацты цайрау; 2. (проесть, про-
грызть) кемириу, кемирип жеп цойыу;
червь ~л дерево агашты цурт жеп цойды.
ИСТОЧЙЦТЬСЯ сов. цайралыу, жанылыу,
жузи шыгарылыу; лезвие ~лось алмастьщ
жузи шыгар ылды.
ИСТОЧНИК м. 1. булац, кез; минераль-
ный ~ минераль булагы, минераль суулы
булац; 2. перен. дерек, булац, кэн, байлыц;
~и сырья шийки зат дереклери; ~ дохода
киристиц дереги; знать из достоверных
~ов аныц мэлимли дереклерден билиу;
неиссякаемый ~ таусылмас булац; кни-
га — ~ знаний китап - - билим булагы;
3. (письменный памятник) жазба мийрас;
обращаться к ~ам жазба мийрасларга
суйениу-
ИСТОШНЫ II й прил. разг, шьщгырган,
ашшы, шырцыраган; кричать ~м голосом
шыцгырган дауыс пенен бацырыу.
ИСТОЩАТЬ несов. см. истощить.
ИСТОЩАТЬСЯ несов. см. истощиться.
ИСТОЩЕНИЕ с. 1. (изнурение) арыцлау,
жудеу, азыу, болдырыу, хэлсиреу, куш-
-кууаты кетиу; полное ~ сил эбден хэлси-
реу, куш-цууаты путинлей кетиу; нервное
~ нервлик хэлсиреу; 2. (уменьшение) тау-
сылыу, тууесилиу, сап болыу, азайыу;
~ запасов запаслардьщ тууесилиуи, запас-
тын. азайыуы.
ИСТОЩЕННЫЙ 1. прич. от истощить;
2. прил. (изнурённый) арыц, арыцлап цал-
ган, жудеу, жудеп калган, азып цалган,
болдырган, хэлсиреген, куш-цууаты кет-
кен; 3. прил. (о почве) арыц, кушсиз.
истощйцть сов. 1. кого-что арыц-
латыу, жудетиу, аздырыу, болдыртыу,
Хэлсиретиу; куш-цууаты кетиу; болезнь
его ~ла оны ауырыу жудетти; 2. что (поч-
ву) арыцлатыу, кушин кетириу; 3. что,
перен. (израсходовать) тауысыу, тууесиу,
сарп етиу, азайтыу; ~ть запасы воды суу-
дыц запасын тауысыу.
ИСТОЩЙЦТЬСЯ сов. 1. (изнуриться)
арыцлау, жудеу, азыу, болдырыу, хэлси-
реу, куш-цууаты кетиу; её силы ~лись ол
цэлсиреди; 2. (о почве) арыцлау, куши
кетиу; 3. перен. (израсходоваться) таусы-
лыу, тууесилиу, сарп болыу; запасы ~лись
запаслар таусылды.
ИСТРАТИТЬ сов. что 1. сауыу, тууе-
сиу, тауысыу, жумсап цойыу; ~ деньги
ацшаны жумсап цойыу; 2. (силы, здоровье)
сарп етиу, бузыу, жоц етиу.
ИСТРАТИЦТЬСЯ сов. сауылыу, жумса-
лып тууесилиу, жумсалып кетиу; я со-
вершенно ~лся мен путкиллей шыгынла-
нып цалдым, мен пулдан хацыйцат жута-
дым.
ИСТРАЧИВАТЬ несов. см. истратить.
ИСТРАЧИВАТЬСЯ несов. см. истра-
титься.
ИСТРЕБЙТЕЛЬ м. 1. жоц етиуши, цырыу-
шы, цуртыушы, цыйратыушы; ~ грызу-
нов кемириушилерди цырыушы; 2. ав.
истребитель; реактивный ~ реактивлик
истребитель.
ИСТРЕБЙТЕЛЬН ЫЙ прил. воен, истре-
битель...; истребительлик; ~ая авиация
истребительлик авиация.
ИСТРЕБЙТЬ сов. кого-что жоц етиу,
цырыу, цырып жойыу, цуртыу, цыйратыу.
ИСТРЕБЛЕНИЕ с. жоц етиу, цырыу,
цырып жойыу, цыйратыу.
ИСТРЕБЛЯТЬ несов. см. истребить.
ИСТРЕПАТЬ сов. что, разг, тоздырыу,
тоздырып таслау, генертиу, далдалын шы-
гарыу; ~ книгу китапты тоздырып таслау,
китапты тоздырыу; ~ обувь аяц кийимди
тоздырыу; О ~ нервы нервин бузыу, аты-
умна тийиу.
ИСТРЕПА||ТЬСЯ сов. разг, тозыу, тоз-
дырылыу, тозып цалыу, генериу, далдалы
шытыу; книга ^лась китап тозып цалды.
ИСТРЕСКАТЬСЯ сов. разг, жарылыу,
шатнау, шытнау.
ИСТУКАН м. бут; <> стоять ~ом хеш
нэрсеге тусинбей зицкийип турыу, цацайып
агаштай болып турыу-
ИСТУПЙТЬ сов. что етпес етиу, жузин
Кайтарыу, топыр етиу; ~ нож пышацтын,
жузин цайтарып таслау, пышацты топыр -
лап таслау.
ИСТУПИТЬСЯ сов. етпейтугын болыу,
жузи цайтыу, суу кеспей цалыу, топыр
болып цалыу.
ЙСТЫЙ прил. нац, нагыз, шын, хацый-
цат; ~ учёный напыз илимпаз.
ИСТЫКАТЬ сов. что, чем, разг, сугып
шытыу, тесип шыгыу.
ИСТЯЗАНИЕ с. цыйнау, жаза, азап бе-
риу, азаплау, азап-ацырет.
ИСТЯЗАТЕЛЬ м. цыйнаушы, жазалау-
шы, азаплаушы, азап-ацырет бериуши.
ИСТЯЗАТЬ несов. кого-что цыйнау, азап
бериу, азаплау, азап-ацырет бериу, жаза-
лау.
ИСХАЖИВАТЬ несов. см. исходить I.
ИСХЛЕСТАТЬ сов. кого-что, разг, сабап,
тастау, цамшылап тастау.
ИСХЛЕСТЫВАТЬ несов. см. исхлестать.
ИСХЛОПОТАТЬ сов. что, разг, ети-
ниш етиу, сораныу, соранып алыу;
~ разрешение соранып рухсат алыу.
ИСХОД м. 1. (результат) нэтийже, ацы-
бет; ~ дела истин, нэтийжеси; ~ сражения
сауаштыц нэтийжеси; 2. (конец) соцы,
ацыры; на ~е дня кунниц ацырында;
<> деньги на ~е ацша тауысылайын деп
тур; быть на ~е таусылыуга айланыу,
таусылыуга царау.
ИСХОДАТАЙСТВОВАТЬ сов. что етиниш
етиу, соранып алыу, сорап алыу, изленип
алыу.
ИСХОДЙТЬ I сов. что аралап шыгыу,
айланып шыгыу, цыдырып шыгыу; ~ весь
город п утки л цаланы аралап шыгыу, цала-
ньщ барлыгын аралап шыгыу.
ИСХЦОДЙТЬ II несов. из чего 1. (проис-
ходить) келип шыгыу, басланыу, алыныу;
эти сведения ~6дят из достоверных источ-
ников бул маглыуматлар исенимли жерден
алынып отыр, бул маглыуматлар исенимли
орынлардан алынган; 2. суйениу, тпйкар-
ланыу, негизлениу, тийкарга алыу; ~одйть
из фактов фактларга негизлениу.
исх
— 320 —
ИСХОДИТЬ III несов. см. изойти.
ИСХОДИ ЦЫЙ прил. негизги, дэслепки,
баслангыш; ~ый пункт негизги пункт; <>
~ая точка зрения негизги кез дарас; ~ый
падёж грам. шыгыс сеплеуи.
ИСХОДЯЩЦИЙ 1. прич. от исходить II;
2. прил. шыгыс, шыгатугын; ~ая книга
шыгыс китабы; ~ий номер шыгыс номери;
3. в знач. сущ. ж. исходящая жиберилиуши
документлер.
ИСХУДАЛЫЙ прил. арык, жудеген, жу-
деу, азгын.
ИСХУДАНИЕ с. арыдлау, жудеу, азыу.
ИСХУДАТЬ сов. азып кетиу, жудеп
калыу, арыдлап далыу.
ИСЦАРАПАТЬ сов. кого-что, чежтырнау,
тырнап таслау, тырналап таслау.
ИСЦАРАПАТЬСЯ сов. чем и без доп., разг.
тырналыу, тырналып далыу.
ИСЦАРАПЫВАТЬ несов. см. исцарапать.
ИСЦАРАПЫВАТЬСЯ несов. см. исца-
рапаться.
ИСЦЕЛЁНИЕ с. 1. (выздоровление) сау-
алыу, тэуир болыу, айыгыу; 2. (излечение)
сауалтыу, тэуир цылыу, емлеп жазыу.
ИСЦЕЛЙТЕЛЬж. айыцтырыушы, кесел-
ден жазыушы. шыпа бериуши.
ИСЦЕЛЙТЬ сов. кого-что айыдтырыу,
сауалтыу, жазыу, емлеу.
ИСЦЕЛЯТЬСЯ сов. айыгыу, сауалыу,
жазылыу, кеселден дутылыу.
ИСЦЕЛЯТЬ несов. см. исцелйть.
ИСЦЕЛЯТЬСЯ несов. см. исцелиться.
ИСЧАХНУТЬ сов. разг, жудеу, арыдлап
далыу, азып кетиу, дуры сулдери далыу.
ИСЧЕЗАТЬ несов. см. исчезнуть.
ИСЧЕЗНОВЁНИЕ с. жойылыу, жогалыу,
жоц болып кетиу, гайып болыу.
ИСЧЕЗНУТЬ сов. жогалып кетиу, жоц
болып кетиу, гайып болыу, гайып болып
кетиу; ~ из вида керинбей кетиу, кезден
гайып болыу; ~ из поля зрения кез алдын-
да жоц болып кетиу; ~ в толпе кептиц
арасына сицип керинбей кетиу.
ИСЧЦЕРКАТЬ, ИСЧЦЁРКАТЬ сов. что,
разг, сызып-сызып таслау, шыжбайлап
таслау; ~еркать всю бумагу барлык цагаз-
ды жазып шыжбайлап таслау.
ИСЧЕРКИВАТЬ несов. см. исчеркать.
ИСЧЁРПАЦТЬ сов. что питкериу, тамам-
лау, тауысыу; ~ть все возможности бар-
лыц мумкиншиликлерден пайдаланып бо-
лыу; ~ть терпение шыдап болыу, сабыр-
лылыгын тауысыу; ваше время ~но сизин,
уацытыцыз питти; вопрос ~н мэселе питти.
ИСЧЕРПАТЬСЯ сов. питиу, тамамланыу,
таусылыу.
ИСЧЕРПЫВАТЬ несов. см. исчерпать.
ИСЧЕРПЫВАТЬСЯ несов. см. исчер-
паться.
ИСЧЕРПЫВАЮЩЕ нареч. жеткиликли
турде, толыд дамтылган турде, толыгы
менен.
ИСЧЕРПЫВАЮЩИЙ 1. прич. от исчер-
пывать; 2. прил. жеткиликли, толыд,
толыгы менен; ~ ответ толыд жууап.
ИСЧЕРТЙТЬ сов. что, чем сызып-сызып
таслау, сызыд-сызыд кылып таслау.
ИСЧЕРЧИВАТЬ несов. см. исчертить.
ИСЧИСЛЕНИЕ с. есаплау, есаплап
шыгарыу; дифференциальное ~ мат. диф-
ференциаллыц есаплау; ~ стоимости про-
дукции енимниц бахасын есаплап шыгарыу.
ИСЧЙСЛИТЬ сов. что есаплап шыгарыу;
~ расходы даржыларды есаплап шыгарыу,
шыгын л ар ды есаплап шыгарыу.
ИСЧИСЛЯТЬ несов. см. исчислить.
ИСЧИСЛЯТЬСЯ несов. есапланыу, есап-
ланып шыгыу; прибыль ~ется в несколько
тысяч рублей пайда бир неше мын, сомлап
есапланады.
ИСЩИПАТЬ сов. кого-что, разг, шым-
шылап таслау, бурап тасла^.
ИТАК союз солай ети, солай болса,
демек, сейтип, соныц менен; ~, вопрос
решён солай етип, мэселе шешилди; ~ те-
перь всё ясно демек енди хэммеси туси-
никли.
ИТАЛЬЯНСКИЙ прил. Италия..., италь-
ян..., итальянлы; ~ язык итальян тили.
ИТАЛЬЯНЦЫ мн. (ед. итальянец ж.,
итальянка ж.) итальянлар, италиялылар,
Италия хал цы.
И Т. Д. (и так далее) хэм т. б. (хэм тагы
басцалар).
ИТОГ ж. 1. бухг, (общая сумма) жуумац,
жэми, жыйынтыц; общий ~ улыума жэми;
2. (вывод, результат) нэтийже, жуумац;
~и социалистического соревнования социа-
листлик жарыстыц нэтийжелери; ~ и учебно-
го года одыу жылыныц жуумадлары; <>
в ~е нэтийжеде; в конечном ~е акырында,
нэтийжеде.
ИТОГО нареч. барлыгы, бэри, гуллэни,
жыйнагы, жуумагы, жэми; ~ тысяча
рублей жэми мын. сом.
ИТОГОВЫЦЙ прил- жыйынды, жыйын-
тыгын керсететугын, жэмнн керсететугын,
хуумакластыратугын; ~е цифры жэмин
керсететугын санлар; ~е занятия жуумак-
ластырыушы сабаклар.
И Т. П. (и тому подобное) хэм т. с. (хэм
тагы сондайлар).
их 1. мест. личн. вин. и род. п. от они;
2. в знач. притяж. мест, олардики, олар-
дыц; это их книги бул олардыц китаплары.
ИХТИОЛОГ ж. ихтиолог (ихтиология
бойынша цэниге).
ИХТИОЛОГИЧЕСКИЙ прил. ихтиоло-
гия..., ИХТИОЛ ОГИ ял ыд.
ИХТИОЛОГИЯ ж. ихтиология (зооло-
гиянын балыцларды изертлейтугын белими).
ИшАк ж. 1. (осёл) ешек; 2. (лошак)
гашыр.
ЙШИАС ж. мед. ишиас (жанбас нервиси-
ниц ауырыуы).
ИШЬ частица кара, кердпц бе, хау,
охо; ~ ты какой! мынаны кердин, бе!;
~ ты! бугаи кара!
ИЩЕЙКА ж. 1. (собака) ийисшил ийт;
2. перен. презр. (сыщик, шпион) жансыз,
тыцшы.
ищу, ищешь и т. д. наст. вр. от искать.
ИЮЛЬ м. июль.
ИЮЛ ьский прил. июль..., июльдиц.
ИЮНЬ м. июнь.
ИЮНЬСКИ "Й прил. июнь..., июньниц;
дни июнь кунлер и.
— 321 —
КАБ
И
ЙОГ м. йог (индиялыц диний-философия-
Mti тзлийматтыц тэрепдары).
ЙОДл. 1. ноц(химиялыц элемент); 2. мед.
вод.
ЙбДИСТЫЙ прил. йодлы; ~ препарат
йодлы препарат; ~ натрий йодлы нат-
рий.
ЙОДНЫЙ прил. йод..., йодлы.
ЙбТ||А ж.: ни на ~у курттай да, тыр-
надтай да.
К
К (КО) предлог с дат. п. 1. (при обозначе-
। кии направленности действия) =га, =ге,
} «да, =ке; =га (=ге) царай, =да (=ке) карай;
I чан, чей; жадын, жанына; подойти к окну
терезеге келиу, терезеге жадын келиу;
подъехать к станции станцияга келиу;
он пришёл ко мие ол маган келди, ол менин
жаныма келди; плыть к берегу жагага
дарай жузиу; прислушиваться к советам
друзей дослардыц кецесин тыцлау; 2. (при
обозначении времени, срока) =га, =ге, =да,
=ке; =га (=ге) шекем, =да (=ке) шекем;
.да, где, =та, =те; дейин, таман, жацын;
к первому марта биринши мартца шекем;
к вечеру кешке шекем; к пяти часам саат
беске; 3. (при обозначении цели) =га (=ге)
царай, =ца (=ке) царай; вперёд, к новым
победам! жаца жецислерге царай алга!;
путь к коммунизму коммунизмге царай
баратырган жол; 4. (при обозначении при-
бавления, присоединения, прикрепления)
гта, гге, еда, =ке; к трём прибавить четыре
ушкетертти цосыу; присоединиться к боль-
шинству кепшиликке цосылыу; 5. (при
указании на пригодность чего-л., для чего-л.)
гды, =ли; к месту (уместно) орынлы, жен-
ли; ваше замечание было к месту сизиц
пикирициз орынлы; 6. (в заглавиях) =а,
=е; Ко дню сорокалетия ВЛКСМ ВЛКСМныц
цирк жыллыц мерекеси кунине; К вопросу
о.....мэселе женинде; 7. (в вводн. словах
и выражениях) =ца, =ке; =да, =де, =та, -те;
к сожалению тилекке царсы; к моему сча-
стью мениц бахытыма; к несчастью сорына,
бахытца царсы; 8. =ны, гни; =ды, гди, =ты,
=ти; любовь к детям балаларды суйиуши-
лик; ненависть к эксплуататорам эксплуа-
таторларды жек кериушилик; // лицом
плицу бетпе-бет, жузбе-жуз; одно к одному
бири-бириниц устине; к чему это? бул
неге керек?; к чему это он сказал? ол
буны не ушын айтты?; к тому же соныц
устине; к слову гэптиц салтына кере; к ва-
шим услугам хызметицизге таярман;
к чёрту! жогал!; керинбе!
-КА частица разг. 1. при повел, накл.
-шы, -ши; -да, -де; цэне, -саца, -сэцэ;
подойдй-ка жацынла-шы, кел-ши; дайте-ка
мие пройти цэне мен етип кетейин; 2. при
гл. 1 л. ед. ч. буд. вр. -шы, -ши, -да, -де;
куплю-ка я эту кнйгу мен бул китапты
сатып алайын-да; напишу-ка я письмо
хат жазайын-шы.
КАБАК м. арацхана.
КАБАЛЦА ж. 1. ист. (вид рабства на
Руси) цуллыц, зулым, езиу, цысыумет;
21 Русско-каракалпакский сл
2. перен. (полная зависимость, порабоще-
ние) езиу, зорлыц, цулшылыц, гэрезлилик,
ауыр жагдай; попасть в~у гэрезли болыу,
ауыр жагдайга тусиу.
КАБАЛ ЬНЦЫЙ прил. 1. ист. ериксиз,
цулшылыэда тусиретугын, цанаушы, ауыр
жагдайга тусиретугын; ^ая зависимость
ериксиз гэрезлилик; 2. перен.цулшылыцлы,
гэрезли, ауыр, тецсиз; ~ый договор кул-
шылызда тусиретугын договор.
КАБАН м. 1. (дикая свинья) кабан, жал-
гызак; 2. (самец свиньи) азбан, еркек шош-
ца, еркек доцыз.
КАБАНИЙ прил. 1. цабан..., жалгызац...;
~ клык цабанныц азыуы; 2. еркек шошца-
ныц, еркек доцыздыц.
кабарга ж. кабарга (цайуан).
кабардйнка ж. (танец) кабардинка.
КАБАРДИНСКИЙ прил. кабардин...,
Кабарда...; ~ язык кабардин тили.
КАБАРДИНЦЫ мн. (ед. кабардинец
м., кабардйнка ж.) кабардинлер, кабар-
дин халцы (Кабардин-Балкар АССРы-
ныц тийкаргы халцы).
кабатчик м. уст. арацханашы, арак-
хана ийеси.
КАБАЧКОВЫЙ прил. ас цабац..., ас
кабацлы, ас кэди..., ас кэдили; ас цабацтан
таярланган, ас кэднден исленген.
КАБАЧОК I м. (небольшой ресторан)
кишкене арацхана.
КАБАЧОК п м. (овощ) кишкене ас
цабац, ас кэди.
кАбел ь м. кабель; электрический ~
электр кабели; телефонный ~ телефон
кабели; подземный ~ жер асты ка-
бели.
КАБЕЛ ЬНЦЫЙ прил. кабель...; кабель
ислеп шыгарыушы; ~ая линия кабель
линиясы.
кАбельтов м. мор. кабельтов (тецизде
цолланатугын 185,2 метрге тец узынлыц
елшеу и).
КАБЙНЦА ж. кабина, белме, белмеше,
ежире; ~а самолёта самолёттыц кабинасы;
~ы для переговоров по телефону телефонда
сейлесиулер ушын белмелер; душевая ~а
душ кабинасы.
КАБИНЕТ м. в разн. знач. кабинет;
~ директора директордыц кабинета; зубо-
врачебный ~ тис доктор кабинета; физи-
ческий ~ физика кабинета; ~ министров
министрлер кабинета; сформировать ~
цукимет дузиу.
КАБИНЕТНЫЙ прил. 1. кабинет...;
~ шкаф кабинет шкафы; 2. перен. (ото-
КАБ_______________________- 322-
рванный от жизни) турмысты билмейту-
Fbin, турмысца байланысы жоц; ~ учёный
турмысты билмейтугын билимпаз.
каблограмма ж. каблограмма (суу
асты кабели арцалы берилген телеграм-
ма).
КАБЛЦУК м. екше; <> быть под ~укбм
у жены датын жанлы, цатыныныц айтца-
нынан шыцпау.
КАБОТАЖ м. мор. каботаж (кемениц
цэм пароходтын жаса бойлап жури у и).
КАБОТАЖНЫЙ прил. мор. каботаж...;
~ флот каботаж флоты.
кабы союз прост, егер, егер де; ~ я
знал, не пошёл бы егер де мен билген
болсам, бармаган болар едим.
КАВАЛЕР I м. кавалер (1. зыяпатта,
сэуренде хщялдыц цасында болатугын еркек',
2. бирге танец ойнау шы).
КАВАЛЕР II м. (награждённый орденом)
кавалер, жигит; кавалер Золотой Звезды
Алтын Жулдызлы жигит.
КАВАЛЁРЙЙСКЦИЙ прил. кавалерия...,
каналериялыц, атлы эскер...; ~ий полк
кавалерия полки, атлы эскер полки; ~ая
атака атлы эскер дужими.
КАВАЛЕРЙСТ м. кавалерист, атлы эскер.
КАВАЛЕРИЯ ж. кавалерия, атлы эскер -
лер, атлылар.
кавалькада ж. кавалькада (сейил
етиуши атлылар топары).
КАВАРДАК м. разг, тэртипсизлик, топа-
лац, ылайсац.
КАВЕРЗНА ж. разг, бузацылыц, цуяццы-
лыц; строить ~ы кому-л. биреуге буза-
цылыц ислеу.
КАВЕРЗНЫ || Й прил. разг. 1. (коварный)
цуяццы, сум, бузады, харам ойлы; ~й чело-
век сум адам; 2. (запутанный, сложный)
хийлекерли, шатастырылгай; задавать
~е вопросы шатастырылгай сораулар
бериу.
КАВЁРНА ж. мед. каверна (туберкулёз
бенен ауЫрган адамныц екпесинде пайда
болган тесик).
КАВКАЗСКИЙ прил. Кавказ..., кав-
каздыц, кавказлыц.
КАВКАЗЦЫ мн. кавказлылар.
КАВЫЧКИИ мн. (ед. кавычка ж.) кавыч-
калар, цос тырнац, тырнацшалар; в ~ах
деп айтылган, делинген; учёный в ~ах илим-
пазсымад.
КАГОР м. кагор (цызыл виноныц бир
сорты).
КАДЁТ I м. уст. кадет (кадет корпусы-
ныц ясный патшалыц Россияда зскерий орта
оцыу орныныц оцыушысы).
КАДЁТ II м. полит, кадет (революцияса
шекемги Россияда конституциялыц-демо-
кратлар деп атаган партияныц асзасы).
КАДЕТСКИЙ I прил. уст. кадет...;
~ корпус кадет корпусы.
КАДЕТСКИЙ II прил. полит, кадет...,
кадетлик.
КАДКА ж. агаш шелек, губи, аслау.
кадмиевый прил. хим. кадмий..., кад- j
мийли.
КАДМИЙ м. кадмий (химиялыц эле-
мент).
КАДР м. кадр (1. киноплёнкага тусирил
ген бир суурет-, 2. кинокартинаныц айырш
бир су у реши).
КАДРОВЙК м. разг, кадровик, кадрле)
цатарындагы, кадрдагы.
КАдровы |]Й прил. кадр...;
кадрдагы эскер лер; ~й офицер
~е войс1
кадр
цери. ,
КАДРЦЫ только мн. 1. кадр лар, тнц-
карты, тупкиликли хызметкерлер; ~ы
молодых специалистов жас цэнигелер кадр
лары; подбор
ов кадрларды тацлап алыу
2. воен- кадрлыц эскерий белимннц турац-
лы составы, кадрлар; он остался в
ол кадрлыцта далды, ол эскерий белим'
ниц турацлы составында далды; -ф> отда
~ов кадрлар белими.
КАДУШКА ж. разг, агаш шелекше.
КАДЫК м. жутцыншац, кегирдек.
КАЕМКА ж. жицишке жийек, жицишке
ЭДИП.
КАЖДОДНЁВНЦЫЙ прил. кунделик,
кунделикли, хэр кунги; ^ая работа кун-
делик жумыс, кунделикли ис.
КАЖД11ЫЙ мест, опред. 1. хэр, хэр бир;
... сайын; ~ый месяц хэр айда, хэр ай
сайын; на ~ом шагу хэр адымда, хэй
адым сайын; ~ые три дня хэр уш кунде;
~ый честный человек хэр бир хац адам;
2. в знач. сущ. м. каждый и ж. кажди
хэр кпм, хэр киси, хэр адам; ~ый должен
это знать буны хэр адам билиуи тийнс;
~ый по-своему хэр ким езинше; всем к
~ому это известно хэммеге хэм хэр кимге
бул белгили.
кажу, кажешь и т. д. наст. вр. от ка-
зать.
кажусь, кажешься и т. д. наст. вр. ога
казаться.
КАЖУЩИЦЙСЯ 1. прич. от казаться*
2. прил. (мнимый) сыядлы болып кери-
нетугын; ~еся трудности цыйыншылщ
сыядлы болып керинетугын.
КАЗАК м. казак (1. ист. мэмлекеттиц
шет-жагалауына еркин кешип барып орна-
ласцан адам-, 2. революцияса дейинги Рос-
сияда эскерий цатламыныц уэкили; 3.
СССРдыц гейпара областьларында тууыл-
ган адам).
КАЗАН м. казан.
КАЗАРМА ж. казарма (эскерий белимлер
жайластырылатусын арнаулы жай).
КАЗАРМЕННЦЫЙ прил. казарма...;
быть на ~ом положении казарма аух,а-
лында болыу.
КАЗАТЬ несов. кого-что, прост, кериниу,
керсетиу; глаз не ~ кезге керинбей
кетиу, керинбей кетиу, басын суцпау.
КАЗАТЬСЯ несов- I. кем-чем (выглядеть)
=га, =ге усау, сыядлы болыу, болып кери-
ниу, сыядлы болып кериниу; =са, =се
керек; он кажется моложе своих лет ол ез
жасына Караганда жас болып керинеди;
~ хорошим жацсы болып кериниу; 2. безл
кому (представляться) ...болып кериииу;
мне кажется, что он не придёт меницше
ол келмейтугын болса керек; 3. в знач.
вводи, сл. кажется (как будто, по-видимому)
итимал, болса керек, усайды; он, ~, не
— 323 —
КАК
придёт ол, итимал, келмес; она, уехала
ол кеткен болса керек; 4. в знач. вводи, сл.
казалось болтан керинеди.
КАЗАХИ мн. (ед. казах м., казашка ж.)
дазацлар, цазац халды (Цазацстан
ССРыныц тийкаргы халцы).
КАЗАХСКИЙ прил. цазац..., цазацтыц;
~ язык дазад тили.
КАЗАЦКЦИЙ прил. казак..., казактыц;
~ая сабля казак дылышы.
КАЗАЧЕСТВО с. 1. (сословие) казаклар
тудымы; 2. собир. (казаки) казаклар.
КАЗАЧИЙ прил. казак..., казаклардан
дуралтан, казаклардан дузилген.
КАЗАЧКА ж. казак хаял, цыз.
КАЗАЧОК м. казачок (1. уст. малой
бала", 2. украин халыц аяц ойыны).
КАЗЕЙН м. казеин (сутте болатугын
белок зат).
КАЗЕЙНОВЫЙ прил. казеин..., казеин-
ли.
КАЗЕМАТ м. каземат (1. воен, тебеси
бетонланнан цорганыу орны-, 2. воен.-мор.
темир менен цапланган кемедеги белме-,
3. уст. цорган ишинде бир адамлыц цамац
жай).
КАЗЕННЦЫЙ прил. 1. уст. казённый,
дазналыд, мэмлекетлик, казна телейтутын;
~ая квартира мэмлекетлик квартира,
Хукимет жайы; на~ый счёт дазнаньщ еса-
бынан; 2. перен. (бюрократический, фор-
мальный) терешиллик пенен, бюрократ-
лыд пенен; ~ый подход к делу иске бюро-
кратлыц пенен царау; // ~ая часть воен.
мылтыцтыц, топтыц артды белеги.
КАЗЕНЩИНА ж. разг, немкурайдылыд,
салдын дараушылыд.
КАЗНА ж. уст. 1. (государственное
имущество) дазна, мэмлекет мулки; 2. (де-
нежные средства, деньги) тазийне, акта.
КАЗНАЧЕЙ м. цазна саклаушы, газийне-
ши, цазнашы.
казначейский прил. уст. дазна...,
дазналыд; ~ билёт дазналыд билет (1, 3
цгм 5 ссмлыц ксгаз ацша).
КАЗНАЧЕЙСТВО с. уст. тазийнехана,
дазнахана (революциядан бурынгы Россия-
да жергиликли финанс мжемеси).
КАЗНЙТЬ ксго-что I. сов. и несов. асып
елтириу, атып елтириу, атыу; 2. несов. чем,
перен. кыйнау, азаплау, жазалау; ~ пре-
зрением жеркенип дараушылыд пенен азап-
лау, жиииркенип азап бериу.
КАЗНЙТЬСЯ нессв. азап шегиу, цый-
ланыу, азагланыу.
КАЗНОКРАД м. газийнени урлаушы.
КАЗНОКРАДСТВО с. тазийнени урлау-
шылык.
КАЗНЬ ж. елим жазасы; смертная ~
елим жазасы.
КАЗУЙСТ м. казуист (1. казуистиканы
жацсы ийелеген юрист', 2. перен. етирик
цэм нагуман дэлиллер келтириуге шебер
адом).
КАЗУЙСТИКА ж. казуистика (1. зац-
ныц жалпы статьясын цзр турли юриди-
калыц жсгдайларга цолланыу', 2. перен.
етирик Хэм нагуман пикирлерди дэлиллеуге
шеберлик).
КАЗУС м. 1. юр. казус, шатад (шийеле-
нискен уацыя); 2. (происшествие) тац.
даларлыд уадыя, хайран даларлыд ис.
КАЙЛА ж., КАЙЛО с. горн, кайла, кер-
ки (тас майдалайтунын цурал).
КАЙМА ж. кайма, жийек, эдип.
КА ЙМАК м. каймак-
КАЙМАН м. зоол. кайман (крокодилдиц
бир тури).
КАК 1. нареч. вопр. далай, далайынша;
~ вас зовут? сизиц атыцыз ким?;~ живёшь?
далай турасац?; ~ ваше здоровье? сизиц
ден саулыгыцыз далай?; ~ это случилось?
бул далайынша болтан?; 2. нареч. относ.
далай, =ша, =ше, сыядлы; я поступил,
~ вы сказали мен сизиц айтданыцызша
иследим; я не знаю, ~ это делается буныц
далай исленетутынын мен билмеймен;
3. союз сравнит. =дай, =дей, гтай, =тей; =га,
=ге, гда, =ке; =дан Еден) бери, =тан (=тен)
бери; удсас, сыядлы; белый ~ снег дардай
ад, дардай аппад; такой же, прежде
бурынтыдай; будьте ~ дома ез уйициздей
керициз; 4. союз (в качестве кого-чего-л.)
ретинде, =дай керип, =дей керип; советую
вам это ~ Друг мен буны саган достым
ретинде кецес етип атырман; 5. ссюз (для
присоединения вводи, слов и предложений)
сыядлы, ушын; ~ говорят дегендей, деп
айтданындай; ~ например мине мысал
ушын; 6. ссюз (для выражения временных
отношений) бойына, патине, дэстине, =да,
=де, =та, =те; =дан, =ден, =тан, =тен; =га,
=ге, =да, =ке; ~ приедешь домой, напиши
уйице барып жетиуден хат жаз; прошёл
год, ~ мы не виделись бизиц кериспеге-
нимизге жыл болды; 7. частица всскл.
(для выражения негодования, удивления,
сожаления и т. п.) далай, дандай; ~! ты
опять здесь? далай! сен тагы-да усы кэра-
дасац ба?; ~! он уехал? далай! ол кетип
далды ма?; ~ я ему сочувствую! мен оган
дандай тилеклеспен!; ~ она красива! сл
дандай сулыу!; 8. частица разг, (для выра-
жения внезапности действия) сондай, бир;
а она ~ закричит! ол сондай дьшкырып
жиберди!; ~-никак далай болганда да;
вот ~! солай екен-гой!, солай дессцши!,
хэ солай ма!; ксму ~ книге далай; ~ сле-
дует керегинше; как бы не так эй бил-
медим; как бы то ни было далай бслмасын,
далай болса да; как же так? бул далай?;
~ мсжно меньше мумкиншилиги болтанша
азырад; ~ нельзя лучше жудэ хсм жацсы;
~ будто сыядлы еди; ~ раз 1) (именно)
тап, дегендей; тебя-то мне ~ раз и н^жно-
маган сениц тап езиц керек едиц; 2) в знач.
сказ, (впору) дэл, шац, нагыз; ботинки
мне ~ раз ботинка аятыма шац екен;
нет ~ нет хеш те жоц, дым да жод; тут
~ тут дэрхэл таяр, хэр кашан таяр; ~
вдруг оиламаганда, кутпегенде, цэпелим-
де; ~ попало цалай болса солай, эйтеуир;
~ ..., таки... дандай..., сондай..., ...сыяц-
лы; ~ в армии, так и во флоте армияда
дандай болса, флотта да сол сыяцлы; как бы
не ... солай болмаса болар еди; как бы не
случилась авария авария болып цалмаса
болар еди; ~ только =дан, =ден; бойына;
21*
КАК—____________~ 324 -_____________
~ только я приеду, иапишу вам келиу
бойыма сизге хат жазаман.
КАКАДУ м. нескл. какаду, айдарлы цус
(шоты цус).
КАКАО с. нескл. какао.
КАКАОВЫЙ прил. какао...
КАК-ЛИБО нареч. см. как-нибудь 1.
КАК-НИБУДЬ нареч. 1. (каким-л. обра-
зом) калай да, цэйтсе де, цалай болса да,
цандай болса да; ~ надо сделать цалай
болганда да ислеу керек; надо ~ помочь
ему цалай болсада оган жэрдем етиу керек;
2. разг, (небрежно) цалай болса солай,
эйтеуир, шала-пула, эрли-берли, ийт-
-эуере, еплеп-сеплеп, еплемей етип; он всё
делает ~ ол барлыгын еплемей етип ислей-
ди, ол барлыц нарсени де цалай болса солай
мелей салады; 3. разг, (в недалёком буду-
щем) уацыт тауып, уацтын тауып, бир
илажын тауып, бир ретин тауып, еплеп;
зайду ~ бир ретин тауып келермен.
КАК ||ОВ мест. I. вопр. цандай, цалай;
~бв он собой? ол ези цандай екен?; 2. от-
нос. цандай; уже сейчас видно, ~бв будет
урожай зурээттиц цандай болатугыны
хэзирдиц езинде-ац белгили; 3. воскл.
кердиц бе, цандай!; а погбда-то ~ова!
Хауа райы цандай!; ~бв! цандай!; цандай
екен!; вот он ~бв! усы ма!, усындай ма!
КАКОВО нареч. 1. вопр. цалай, не; ~ мне
это слышать? буны еситиу маган цалай,
ацсат дейсец?; 2. относ, цандай, цалай;
он и сам знает, ~ мне сейчас маган цандай
екенин оныц ези де биледи.
КАКЦОЙ мест. 1. вопр. цалай, цандай,
цайсы; ~ая сегодня погода? бугин хауа
райы цалай?; к ~бму выводу вы пришли?
цандай жуумацца келдициз?; 2. относ.
цандай, цайсы, цай; я забыл, ~бе сегодня
число мен бугин айдыц нешеси екенин
умыттым; ие знаю, ~ую книгу вам дать
сизге цайсы китапты береримди билмей
турман; он задержался неизвестно по ~бй
причине ол егленди, цандай себеп пенен
екени белгисиз; 3. воскл. цандай; ~ая
радость! цандай шадлыц!, цандай цууа-
нышлыц!; ~бй умный человек! цандай
.ацыллы адам!; <> когда ~бй хэр уацыт-
та хэр турли; <~бе! цойсацшы!; не деп
турсац!; он согласен? — Какое! и слы-
шать не хочет ол мацуллай ма екен? —
Жоц! тыцлагысы да келмейди; ~бй такой?
бул неси тагы да?; хоть ~бй! цайсысы
болса да!
КАКОЙ-ЛИБО мест, неопр. см. какой-
-нибудь 1.
какой-нибудь мест, неопр. 1. (тот
или иной) бир цандайы болса да, цандай
болса да, не турли болса да; принеси мне
какую-нибудь книгу маган цандай болса
да бир китап экелип бер; 2. разг, (прибли-
зительно) кеп дегенде, кеп болса да, шама-
сы, барлыгы болып; каких-нибудь два-
-три месяца кеп дегенде еки-уш ай;
до города остался ~ километр цалага ше-
кем барлыгы болып бир километр цалды.
КАКОЙ-ТО мест, неопр. 1. (неизвестно
какой) бир, биреу, ким де болса биреу;
вас спрашивал ~ человек сизди биреу
сорады; он приводил какие-то доводы
ол бир дэлиллерди келтирди; 2. (несколь-
ко сходный, напоминающий) сыяклы,
уцсас, тэризли, мегзес, бир турли; он ~
чудак ол бир турли цызыц, ол ези цызыц;
это не ветер, а ~ ураган бул самал емес,
бир турли дауыл.
КАК-ТО нареч. 1. неопр. сыяцлы, бир
турли; он говорит ~ непонятно ол бир
турли етип тусиниксиз сейлейди; всё это
~ странно буныц барлыгы бир турли сыяц-
лы; 2. вопр. и относ, цалай, цалай етип,
цалай да, элле цандай, неликтен де; ~ он
там живёт? ол онда цалай турады екен?;
3. времени (однажды) бир сапары, бир
мэртебе, бир куни, бир уацытта, бир гезде;
я ~ встретил его на улице мен оны бир
сапары кешеде жолыцтырдым; я ~ раз
был у него мен бир куни оникинде болдым;
~ мы слышали об этом бир уацытлары
бизлер бул хаццында еситип едик; 4. в знач.
частицы разг, (а именно) атап айтцанда,
ягный; в магазине продаются канцеляр-
ские принадлежности, ручки, каранда-
ши, тетради и т. п. дукэнда кецсеге керек-
ли нэрселер сатылып атыр, атап айтцанда:
ручкалар, цэлемлер, дэптерлер хэм т. б.
КАКТУС м. кактус (тикенекли жапы-
рацсыз есимлик).
КАЛ м. улкен дерет.
каламбур м. каламбур, астарлы сез
(бир сез бенен айтылып, цэр цыйлы мэни
беретугын астарлы сез).
КАЛАМБУРИТЬ несов. каламбур айтыу,
каламбур шыгарыу, астарлы дэлкекле-
сиу.
КАЛАНЧА ж. 1. каланча, минар, гузе-
тиу минары; пожарная ~ ерт гузетиу ми-
нары, ерт бацлау минары; 2. шутл. узын
адам.
КАЛАЧ м. калач (бийдай нанныц допа
формасында етип жабылеан тури); //
~ом не заманишь цармацца тусире алмас-
сац; он — тёртый ~ ол ысылган адам, ол
ашшы-душшыны татцан адам.
КАЛАЧИКОМ нареч.-. свернуться ~
топ болып жатыу.
КАЛЕЙДОСКОП м. 1. (оптический при-
бор) калейдоскоп (турли рецли нагысларды
жылдам цубылтып керсететуеын оптика-
лыц эсбап, ойыншыц); 2. перен. тез езге-
риу; тез турлениу; ~ событий уацыялар-
дыц тез езгерпуи.
КАЛЕЙДОСКОПИЧЕСКИЙ прил. 1. ка-
лейдоскоп...; 2. перен. тез-тез езгермели,
тез езгермелилик, турли-турли цубылыс.
КАЛЁКА м. и ж. майып, шолац, жарым-
жан.
КАЛЕНДАРНЫЙ прил. календарь...,
календарлыц; ~ листок календарлыц ли-
сток; ~ год календарлыц жыл; ~ план
календарлыц план.
КАЛЕНДАРЬ м. 1. календарь; отрывной
~ жыртып алынатугын календарь; настоль-
ный ~ столдыц устинде цойылатугын ка-
лендарь; 2, календарь (исленетугын ислер-
ди кунге цэм уацытца белиу); ~ спортив-
ных состязаний спорт жарысларыныц
календарь!.
— 325 —
KAM
КАЛ ЁН И ЦЕ с. цыздырыу, ысытыу;
ф> довести кого-л. до белого ~я биреудиц
цатты ашыуын, цэцэрин келтириу, биреу-
диц жанына тийиу.
КАЛЕНЦЫЙ прил. 1. цызган, цызды-
рылган, тапланган; ~ое железо тапланган
темир, цыздырыльан темир; 2. (поджарен-
ный) цууырылган; ~ые орехи цууырылган
юзал ар; <> выжечь ~ым железом туцым
цурт етиу, цуртып жибериу.
КАЛЁЧИТЬ несов. кого-что, разг. 1. (при-
чинять увечье) майып етиу, майырыу;
2. перен. (портить) бузыу, заялау; ~ ха-
рактер минезин бузыу.
КАЛЙБР м. калибр (1. мылтыц, топ
тутесиниц кецлиги; 2. цандай да бир
ендирилген затлардыц саррас размери).
КАЛИБРОВАТЬ несов. что калибрлеу,
калибрин елшеу.
КАЛИЕВ ЦЫЙ прил. хим. калий..., ка-
лийли; ~ые соли калий дузы; ~ая селитра
калийли селитра.
КАЛИЙ м. калий (химиялыц элемент).
КАЛЙЙНЫ Й прил. калий..., калийли;
~е удобрения калийли тегинлер.
КАЛЙЛ ЬНЦЫЙ прил. дыздыратугын,
таплайтутын; ~ая печь таплайтугын печь.
КАЛЙНА ж. калина (путалыц цгм
мийуе).
КАЛЙТКА ж. кишкене шарбац, цапы.
КАЛЙТЬ несов. что 1. (нагревать)
цыздырыу, таплау; 2. (поджаривать)
цууырыу, цууырмалау.
КАЛЙТЬСЯ несов. дыздырылыу, тапла-
ныу.
КАЛЛИГРАФ м. сулыу жазатутын адам.
КАЛЛИ ГРАФ ЙЧ ЕСКИ Й прил. сулыу;
~ почерк сулыу жазылган дол.
КАЛЛИГРАФИЯ ж. сулыу жазыу.
КАЛМЫКИ мн. (ед. калмык м., калмыч-
ка ж.) цалмацлар (Цалмац АССРыныц
тийкаргы халцы).
КАЛМЫЦКИЙ прил. цалмац...; ~ язык
цалмац тили.
КАЛОРЙЙНОСТЬ ж. калориялылыц;
~ пищи ауцаттыц калориялылыгы.
КАЛОРЙЙН1ЫЙ прил. калориялы, ка-
лориясы мол; ~ая пища калориялы ау-
дит.
КАЛОРИМЕТР м. калориметр (калория
елшейтусын эсбап).
КАЛОРЙФЕР м. калорифер (жылытыу,
у'ауаны тазалау цэм кептириу ушын цауа
цыздыратусын эсбап).
КАЛОРЙФЕРНЫ| Й прил. калорифер...,
калориферлик; ~е сушилки калорифер-
лик кептиргишлер.
КАЛОРИЯ ж. физ. калория (жыллылыц
мундарын елшеу бирлиги)-, большая ~
улкен калория; малая ~ киши калория.
КАЛОШ || И мн. (ед. калоша ж.) геуиш,
калош; <> сесть в ~у пэнт жеу, масцара
болып цалыу, шерменде болып цалыу;
посадить кого-л. в ~у биреуге пэнт бериу,
масцара етип кетиу, шерменде етип кетиу.
КАЛЫМ м. цальщ, цалыцлыц.
КАЛЬКА ж. 1. (бумага или ткань)
калька (жылтыр цагаз, жуца гезлеме)-,
2. (копия) калька, кеширме; 3. лингв.
калька (бир тилдеги свзлерди басца тилге
саррас аударып тусиндириу).
КАЛЬКЙРОВАТЬ сов. и несов. что 1.
(снять копию) калькалау, саррас кеширме
алыу; 2. лингв, калькалау, калька жа-
сау.
КАЛЬКУЛИРОВАТЬ несов. что каль-
куляциялау, калькуляция жасау, каль-
куляция дузиу.
КАЛЬКУЛЯТОР м. калькулятор (каль-
куляция бойынша цэниге).
КАЛЬКУЛЯЦИЯ ж. калькуляция (то-
вардыц езине ту сер бацасын цэм сатыу,
сатып алыу нырцын есаплап шыгарыу).
КАЛ ЬСОНЫ только мн. ыштан, иш
кийим, дамбал, диз кийим.
КАЛЬЦИЕВЫЦЙ прил. хим. кальций...,
кальцийли; ~е соли кальций дузлары.
кальций м. кальций (химиялыц эле-
мент).
КАЛЬЦИНАЦИЯ ж. хим. кальцинация
(тотыцтырыу ямаса ажыратыу ушын
кенди жагыу, ертеу).
КАЛ ЬЦИНЙРОВАННЦЫЙ 1. прич. от
кальцинировать; 2. прил. кальцинациялан-
ган; ~ая сода кальцинацияланган сода.
КАЛЬЦИНИРОВАТЬ сов. и несов. что,
хим. кальцинациялау, куйдириу, ертеу.
КАЛЬЯН м. шылым.
КАМБАЛА м. камбала (балыц).
камбуз м. мор. I. (кухня) камбуз
(кемедеги асхана); 2. (печь с котлом)
цазанлы темир печь.
КАМВОЛ ЬН |ЫЙ прил. текст. 1. кам-
вол... (жуца гезлеме шытрыу ушын тарац
машина менен таралсан); ~ая шерсть
камвол жун; 2. камвол... (жуца жун гезле-
ме ислеп шысаратуеын); ~ый комбинат
камвол комбинаты.
КАМЁДЬ ж. шайыр, желимли суйыдлыд.
камелия ж. камелия (есимлик цэм
гули).
КАМЕН ЁТЬ несов. 1. (становиться твёр-
дым) тастай болыу, цатыу, цатайыу; 2. пе-
рен. (становиться неподвижным) силейип
цатып цалыу, бир цэлпинде турып цалыу;
3. перен. (ожесточаться) рейимсиз болыу,
тас бауыр болыу.
КАМЕН ЙСТ ЦЫЙ прил. таслац, таслы,
тасы кеп; ~ая почва таслы топырац.
КАМЁННОУГОЛ ЬНЫЙ прил. тас ке-
мир...; ~ бассейн тас кемир бассей-
ни.
КАМЕНЩЫЙ прил. 1. тас, таслы, тастан
салынган; ~ый дом тастан салынган жай,
тас жай; 2. перен. (неподвижный) бежи-
рейген, цатып цалган, сууыц, тастай цат-
цан; ~ое выражение лица бежирейген
тус; 3. перен. (жестокий) цатал, рейимсиз,
цэхэрли; ~ое сердце тас журек, тас бауыр;
<> ~ый уголь тас кемир; ~ый век
археол. тас эсири, тас цурал дзуири; как
за ~ой стеной тас цорганныц ишинде тур-
гандай.
КАМЕНОБОЕЦ м. тас бузыушы, тас
майдалаушы, тас цопарыушы.
КАМЕНОЛОМНЯ ж. тас кепи, тас шыга-
рылатугын жер.
КАМЕНОТЁС м. тас жоныушы.
KAM
— 326 —
каменщик м. гербиш цалаушы, гер-
биш уста, гербиш ериуши уста, тас ериу-
ши уста.
КАмцень м. тас; подводный -~ень
суу асты тасы; драгоценные ~ни дасыл
таслар; кольцо с -~нем цаслы жузик; <>
~ни в печени мед. бауыр ишиндеги таслар;
пробный ~ень сынап кериу тасы; крае-
угольный ~ень ец тийкары; у меня ~ень
с души свалился ийнимнен батпан жук
тускендеи болды; ~ня на ~не не оста-
вить 1) (разрушить) кул-талцан етиу;
2) (раскритиковать) цатты критикалау;
бросить ~нем в кого-л. аиыпты биреуге
аударыу; держать ~ень за пазухой кек
сацлау, дыц сацлау; падать ~нем бирден
тик цулау.
камера ж. 1. камера; арнаулы ежире;
~ хранения багажа жукти сацлау камера-
сы; 2. (тюремная) жеке белмеше; 3. каме-
ра (фотоаппараттыц пластинка ямаса
плёнка салынатурын ишки белими); 4. ка-
мера (ишине цауа толтырылатурын резина
цалта); футбольная ~ футбол камера-
сы.
КАМЕРДИНЕР м. уст. камердинер
(белме хызметкери).
КАМЕРИСТКА ж. уст. камеристка (дво-
рян цаялларыныц цэм цызларыныц хызме-
тин ислейтугын нашар).
КАМЕРН ЦЫЙ прил. муз. камера...;
~ая музыка камера сазы; ~ый певец
камера цосыцшысы.
КАМЕРТОН м. камертон (музыкалыц
эсбапларды сазга салыуда цолланылатурын
эсбап).
КАМЕЯ ж. камея (тастан керкем,
ойма нагыслы етип исленген эшекей).
КАМИН м. камин (тик моржалы, алды
ашык, печь).
КАМЙННЦЫЙ прил. камин...; ~ая ре-
шётка алды ашыц печь кезгенеги, камин
торы.
KAMHEs цоспа сезлердиц мэниси бойынша
атас» дегенди билдиретурын биринши бе-
леги, мыс.-, камневйдный тас сыяцлы;
камнекорчевальный тас цопаратурын; кам-
нерезный тас кесетугын.
КАМНЕДРОБИЛКА ж. тас унтайтугын
машина, тас майдалайтурын машина.
КАМНЕДРОБЙЛ ЬНЫЙ прил. тас унтай-
турын, тас майдалайтурын.
КАМНЕРЕЗ м. тасца ойма нагыс салыу-
шы уста.
камнерезный прил. тас кесетурын.
КАМОРКА ж. кишкене ежире, кишкене
тар белме.
КАМПАНИЯ ж. 1. воен. уст. кампания,
атланыс; 2. кампания, мапаз; избиратель-
ная ~ саилау кампаниясы; посевная ~
егис мапазы.
КАМСА ж. камса (балыц).
КАМУФЛЕТ м. 1. воен, камуфлет (ми-
наньщ жер астында жарылыуы); 2. перен.
разг, (подвох) сэтсизлик, пэнт, алдау, цыр-
сыц ис.
КАМУФЛЯЖ м. воен, камуфляж (эске-
рий цурал-жарацларды цоргау ушын
олардыц тусин езгертип бояу).
КАМФАРА ж. камфара (медицинада цэм
техникада цолланылатурын кутэ ийисли
зат).
камфАрнцый прил. камфара...; кам-
фарадан исленген; ~ое масло камфара
майы.
КАМФОРА ж. см. камфара.
КАМФОРНЫЙ прил. см. камфарный.
КАМЫШ м. 1. (растение) цамыс; 2. мн.
камыши '(заросли) цамыслыц, цалыц ца-
мыслыц.
КАМЫШИТ м. камышит (цамыстан
исленген цурылыс материалы).
КАМЫШЙТОВЫЙ прил. цамыс...; ца-
мыстан исленген.
КАМЫШОВЦЫЙ прил. цамыс..., цамыс-
лыц; цамыстан исленген; ~ые заросли
цамыслыцлар; ~ая трость цамыстан ислен-
ген таяц.
КАНАВА ж. тартпа, салма, жап.
КАНАВОКОПАТЕЛЬ м. салма, жап
цазатугын машина.
КАНАЛ м. 1. канал, арна; оросительный
~ суугарыу каналы; 2. тех. туте, тутик,
канал; ~ артиллерийского орудия зецби-
ректиц тутеси; 3. анат. тутик, жол, урп;
мочеиспускательный ~ сидик жол; 4. мн.
каналы перен. жоллар, усыллар.
КАНАЛИЗАЦИОНН |ЫЙ прил. канали-
зациялыц, канализация...; ~ая система
канализациялыц система; ~ая труба ка-
нализациялыц труба.
КАНАЛИЗАЦИЯ ж. канализация (па-
тас нэрселерди агызып жиберилетугын
трубалар цэм жер асты каналлар систе-
масы) .
КАНАЛЬЯ м. и ж. бран. гэззап, сумы-
рай, сырцыя.
КАНАРЕЕЧНЫЙ прил. 1. канарейка...;
2. (ярко-жёлтый) сары, саргыш.
КАНАРЕЙКА ж. канарейка, сары шым-
шыц.
КАНАТ м. жууан арцан, жип; цепной ~
шьшжыр арцан; стальной ~ полат арцан.
КАНАТНЦЫЙ прил. арцан..., жип...;
~ая фабрика арцан фабрикасы.
КАНАТОХОДЕЦ м. даруазшы.
КАНВ||А ж. 1. (ткань) улги; вышивать
по ~ё улги бойынша нагыс салыу; 2. пе-
рен. тиикар; ~а событий хэдийселердиц
тийкары.
КАНДАЛЫ только мн. кисен, бугау; за-
ковать в ~ кисенлеу, бугау салыу.
КАНДЕЛЯБР м. канделябр (бир неше
шам цыстыратугын цэсте).
КАНДИДАТ м. 1. кандидат; ~ в члены
КПСС КПСС агзалыгьша кандидат; 2. (учё-
ная степень) кандидат; ~ медицинских
наук медицина илимлериниц кандидаты.
КАНДИДАТКА женск. от кандидат 1.
КАНДИДАТСКИЙ прил. кандидатлыц;
~ стаж кандидатлыц стаж; ~ минимум
кандидатлыц минимум.
КАНДИДАТУРА ж. кандидатура; вы-
двинуть чью-л. ~у биреудиц кандидатура-
сын керсетиу; снять чью-л. биреудиц
кандидатурасын алып таслау.
КАНЙКУЛЫ только мн. каникул; лет-
ние ~ жазгы каникул.
— 327 —
КАП
КАНИКУЛЯРНЦЫЙ прил. каникул...;
~ое время каникул уацты.
КАНЙСТРА ж. канистра (ыдыс).
КАНИТЕЛИТЬСЯ несов. разг, тэнтэне
болыу, эуере болыу, уацытты босца етки-
зиу.
КАНИТЕЛЬ ж. 1. (нить для вышивания)
канитель (кесте тигиу ушын алтын менен
ямаса гумис пенен зерленген сабац); 2. пе-
рен. разг, тэнтэнелик, эуере-сарсац, уацыт-
ты босца еткизиу; разводить ~ эуере-сар-
•сацга салыу.
КАНИТЁЛ ЬНЦЫЙ прил. 1. зерлисабац...,
зерленген; 2. перен.,разг, эуере-сарсацлы;
~ая история эуере-сарсацлы уацыя.
КАНИФОЛИТЬ несов. что канифоль-
лау.
КАНИФОЛЬ ж. канифоль (шийше тэ-
ризли шайыр, желим).
КАНИФОЛ ЬНЫЙ прил. канифоль...
КАНОН м. 1. (правило) цэде, реже,
дэстур; ~ы ложноклассицизма жалган
классицизм дэстурлери; 2. церк. диний
урип-эдетлер.
КАНОНАДА ж. воен, канонада (топлар-
дан цатты оц атыспа).
КАНОНЕРКА ж.о канонер цайыры.
КАНОНЕРСКИ ИЙ прил.‘. ~ая лодка
канонер цайыеы.
КАНОЭ с. нескл. каноэ (спорт цайыгы).
КАНТ м. 1. (оторочка) жийекше; 2. (по-
лоска в виде рамки) жийек.
КАНТАТА ж. кантата (1. муз. кебинше
хор туринде атцарылатугын салтанатлы
цосыц; 2. лит. уст. салтанатлы цосыц).
КАНТОВАТ Ь несов. что 1. жийеклеу,
жийекшелеу; ~ портрет портрет™ жийек-
шелеу; 2. (переворачивать изделия, груз
при перемещении) думалатыу, жумалатыу;
не ~! думалатылмасын!
КАНТОН м. кантон (1. Швейцарияныц
составына киретугын езин-ези басцарату-
гын уэлиятлар; 2. Францияда цэм Бельгия-
да майда административ-территориялыц
бирлик.).
КАНУН м. алды, бир уацыяныц алды;
~ праздника байрам алды.
КАНУТЬ сов.-. ~ в вечность мэцги жоц
болып кетиу; как в воду ~ сууга батцандаи
жоц болып кетиу, зымгайып болып ке-
тиу.
КАНЦЕЛЯРИСТ м. уст. кецсе хызмет-
кери, кецсе хатшысы.
КАНЦЕЛЯРИЯ ж. кецсе, канцелярия.
КАНЦЕЛ ЯРСКИ|Й прил. кецсе..., кан-
целярия...; ~е принадлежности кецсе
затлары;О ~й слог цургац сез; ~й почерк
аныц жазылган жазыу.
КАНЦЕЛЯРЩИНА ж. разг. 1. (канце-
лярская работа) кецсешилик, кецсе жумы-
сы; 2. перен. (излишний формализм) жу-
мыс цыйцымлыгы, формализм, кецсепа-
разлыц.
канцлер м. канцлер (гейпара сырт
еллердеги жоцары дэрежели атац цэм сол
атагы бар адам).
КАНЬОН м. геогр. каньон, арна.
КАОЛЙН м. мин. каолин (фарфор буйым-
мры исленетугын ац саз ылай).
КАОЛИНОВЫЙ прил. мин. каолин...,
каолинли.
КАппать несов. 1. (падать каплями)
тамшылау, тамыу; вода ~ает с крыши суу
жайдыц басынан тамып турыпты; 2. что
и без доп. (наливать каплями) тамгызыу,
тамшылатыу; <> не ~лет асыгыудыц ке-
реги жоц.
КАПЕЛЛА ж. 1. муз. капелла; ~ бан-
дуристов бандуристлер капелласы; 2. (ча-
совня) капелла (католик ширкеуи).
КАПЕЛЬ ж. 1. тамшы, цар тамшысы;
весенняя ~ бэхэрги тамшы; 2. собир. (па-
дающие капли) тамшылар.
КАПЕЛьдйнер я. уст. капельдинер,
билет тексериуши (театрда).
КАпел ькца ж. 1. уменыи.-ласк, от
капля 1; 2. разг, азгантайгана, цурттай,
болар-болмас; я съел самую ~у мен ец
азгантайын жедим; <> до (последней) ~и
хэммесин, бэрин, дым цоймай; ни ~и хеш,
хеш цандай, дым; ни ~и не боюсь хеш
цорцпайман.
КАПЕЛЬМЕЙСТЕР м. капельмейстер
(хор ямаса оркестрди басцарыушы дири-
жёр).
КАПЕЛЬНИЦА ж. дэри тамазгыш.
КАпел ьн||ый прил. 1. (в виде капель)
тамшы...; ~ое состояние вещества заттыц
тамшы халы; 2. разг, (величиной с каплю)
тамшыдай, цурттай, мурттай.
КАПИЛЛЯР м. капилляр (1. физ. кутэ
жицишке тутик; 2. анат. ец майда цан
тамырлары).
КАПИЛЛЯРНОСТЬ ж. физ. капилляр-
лик (капиллярлар арцалы суйыцлыцтыц
жоцары кетерилиу цэм темен тусиу
цэсийети).
КАПИЛЛЯРНЫ1И прил. капилляр...,
капиллярлыц; ~е сосуды капиллярлыц
тамырлар.
КАПИТАЛ м. 1. эк. капитал; промыш-
ленный ~ санаат капиталы; финансовый ~
финанс капиталы; банковский ~ банк капи-
талы; постоянный ~ турацлы капитал;
переменный ~ езгермели капитал; основ-
ной ~ тийкаргы капитал; оборотный ~
айланбалы капитал; мёртвый ~ хэрекетсиз
капитал; 2. разг, (значительная сумма
денег) капитал, улкен царжы, ацша, пул;
3. (капитализм) капитал; страны ~а капи-
тал еллери; 4. перен. (ценность) байлыц.
КАПИТАЛИЗАЦИЯ ж. эк. капитализа-
ция (1. цосымша цунды капиталга айлан-
дырыу-, 2. мулктиц бацасын киретугын
табыс бойынша аныцлау).
КАПИТАЛИЗИРОВАТЬ сов. и несов. что,
эк. капитализациялау, капиталга айлан-
дырыу.
КАПИТАЛИЗИРОВАТЬСЯ сов. и несов.
эк. капитализацияланыу, капиталга айла-
ныу.
КАПИТАЛИЗМ м. капитализм.
КАПИТАЛИСТ м. капиталист.
КАПИТАЛИСТИЧЕСКИЙ прил. капи-
талистлик; ~ий строй капиталистлик дузи-
лис; ~ое государство капиталистлик мэм-
лекет; ~ое общество капиталистлик жэми-
йет; ~ие страны капиталистлик еллер.
КАП.
— 328 —
КАПИТАЛИСТКА женск. от капиталист.
КАПИТАЛОВЛОЖЕНИЯ мн. (ед. ка-
питаловложение с.) эк. капитал жумсау,
улкен царжы жумсау.
КАПИТАЛ ЬНЦЫЙ прил. капиталлыд,
тупки, тийкаргы, керекли, ен. бас, ири,
улкен, ец эхмийетли; ~ый ремонт капи-
таллыд ремонт, улкен ремонт; ~ый труд
ири мийнет; ~ая стена тийкаргы дийуал;
~ое строительство ири курылыс, тийкаргы
курылыс.
КАПИТАН м. в разн. знач. капитан;
~ медицинской службы медициналыд хыз-
метиниц капитаны; ~ третьего ранга
ушинши ранг капитаны; ~ футбольной
команды футбол командасыныц капита-
ны.
КАПИТАНСКИЙ прил. капитан...; ~
мостик капитан мимбары.
КАПИТЁЛЬ ж. архит. капитель (сутин-
ниц басы).
капитулировать сов. и несов.
1. капитуляцияланы^, мойынсыныу, ба-
гыныу; жецилгенин мойынлау; враг ~л
душпан капитуляцияланды; 2. перен. да-
шыу, шегиниу; ~ть перед трудностями
дыйыншылыдтан дор цып дашыу.
КАПИТУЛЯНТ м. капитулянт (/уЫ-
йыншылыцлардан цорцып цашатурын
адам).
КАПИТУЛ я нтск IIИ й прил. капиту-
лянт..., капитулянтлик; ~ая политика
капитулянтаик сиясат.
КАПИТУЛЯЦИЯ ж. 1. капитуляция,
мойынсыныу, багыныу; безоговорочная ~
сезсиз капитуляция, сезсиз багыныу; 2. пе-
рен. капитуляция, дашыу, шегини^.
КАПКАН м. дадпан; попасться в ~
кадпанга тусиу.
КАПЛУН м. акта дораз.
КАПЛЦЯ ж. 1. тамшы; ~и дождя жауын-
нын. тамшылары; 2. мн. капли мед. суйыд
дэри, тамшылатып пайдаланатугын дэри-
-дэрмад; сердечные ~и журек кесели дори-
си; О ни ~и дым, бир тамшы да; я ни ~и
не устал мен дурттай да шаршамадым;
до ~и дым далмаганша, соцгы тамшысы-
на дейин; до последней ~и крови даны-
ныц ец соцгы тамшысына дейин; они по-
хожи как две ~и воды олар бир саздьщ
безиндей; ~я в море дэрьяга тадан шай-
гандай.
КАПНУТЬ сов. и однокр. что и без доп.
бир рет тамыу, тамызып койыу, тамызып
жибериу.
КАПОР м. капор (х,аяллар х,эм балалар
кийетурын бас кийим).
КАПОТ м. 1. уст. (женское платье)
капот (^аял-цызлар уйде кийетурын кейлек);
2. тех. капот, цацпац (механизмлерди
шацнан х;эм ыралдан цоргау ушын цацылтыр
жапцыш).
КАПРАЛ м. капрал (гейпара еллерде,
сондай-ац ески Россияда да болван эскерий
киши командирлик атак; х,эм сол атасы
бар адам).
КАПРИЗ м. 1. гежир, цыцырлыц, цыр-
сыцлыц, тентеклик, ырбыцлыц, ежетлик;
детские ~ы бала тентеклиги; 2. перен.
цырсыц; ~ы природы тэбияттыц цырсы-
гы.
КАПРЙЗНИК м. разг, гежир, цыцыр,
цырсыц, тентек, ырбыц, ежет.
КАПРИЗНИЦА женск. от капризник.
КАПРИЗНИЧАТЬ несов. гежирлени^,
цырсыцланыу, цырсыгыу, ежетлениу, цы-
цырлыц етиу, тентеклик етиу.
КАПРЙЗНЦЫЙ прил. 1. гежир, цыцыр,
цырсыц, ежет, шарбая; ~ый ребёнок ежет
бала; 2. перен. (изменчивый, прихотливый)
езгермели, айнымалы, цубылмалы; ~ая
погода езгермели дауа райы.
КАПРИЧЧИО с. нескл. каприччио (музы-
кальна шысарманыц тури).
КАПРОН м. капрон.
КАПРОНОВЫЦЙ прил. капрон...; кап-
роннан исленген; капроннан тоцылган;
~е чулки капроннан тоцылган шулыцлар.
КАПСУЛА ж. капсула (1. форм, гейпара
дэрилерди орайтурын цап; 2. анат. дене
арзаларыныц ямаса олардыц белимшелери-
ниц цабы).
КАПСЮЛЬ м. жам.
КАПУСТА ж. капуста; цветная ~ гулли
капуста; кислая ~ ашцылтым капуста.
КАПУСТНИЦА ж. зоол. капуста губе-
леги.
КАПУСТНЫЙ прил. капуста...; ~ лист
капуста жапырагы.
КАПУТ м. нескл. в знач. сказ, прост.
елим, ежел, жоц болыу, опат болыу; тут
ему и ~! ол елер жерине келди!
КАПЮШОН м. капюшон (сыртцы кийим-
ниц жарасы менен бирге тигилген цайырыл-
малы бас кийим); плащ с ~ом капюшонлы
пл ащ.
кАрца ж. жаза; подвергнуть строгой ~е
цатац жазага тартыу, цатты жаза бериу.
КАРАБИН м. карабин (цысца тутели
мылтыц).
КАРАБКАТЬСЯ несов. тырмасыу, ерме-
леу, ермелеп миниу, ермелеп шыгыу.
^КАРАВАЙ м. децгелек нан; О на чужой
~ рта не разевай поел, кисиниц затына
кезицниц дыйыгын салма.
КАРАВАН At. 1. кару ан; ~ верблюдов,
туйелер кэруаны; 2. (группа судов) кэруан;
3. перен- цатар-катар, дизбек; ~ журавлей
катар-катар тырналар, тырналар дизбеги.
КАРАВАННЫЙ прил. кэруан...; ~ путь
кэруан жолы.
КАРАВАН-САРАЙ м. кэруан сарай.
КАРАГАЧ м. дарагаш.
КАРАЙМСКИЙ прил. караим...
КАРАЙМЫ мн. (ед. караим м., караимка
ж.) караимлар (Цырымда хрм Литва ССРда
жасаушы тюрк тиллес халык;).
КАРАКАЛПАКИ мн. (ед. каракалпйк м.,
каракалпачка ж.) царацалпацлар, царацал-
пац халцы (Карацалпацстан АССРыныц
тийкарры халкы).
каракалпАкскйй лрил.дарадалпад...,
дарадалпадтыц; ~ язык дарадалпад тили.
каракатица ж. зоол. каракатица
(тециз моллюски).
КАРАКОВЫЙ прил. цара торы, цара-
байыр; ~ жеребец царабайыр айгыр.
КАРАКУЛЕВОД м. царакелши.
— 329 —
КАР
КАРАКУЛЕВОДСТВО с. царакелшилик.
КАРАКУЛЕВЦЫЙ прил. каракел...;
даракелден исленген; ^ая шапка каракел
маладай.
КАРАКУЛЬ м. каракел тери.
КАРАКУЛЬСКИ ИЙ прил.-. ^ая овца
каракел кой.
каракульча ж. ты дыр каракел те-
ри.
КАРАКУЛЦ Я ж. ийрек-ийрек, шыжбай,
тусиниксиз (хат, жазыу)-, детские ~и
балалардыц ийрек-ийрек жазыуы; писать
~ями тусиниксиз жазыу, шыжбайлап
жазыу.
КАРАКУРТ м. кара курт.
КАРАМЁЛ Ь ж. собир. карамель (кон-
феттиц бир тури).
КАРАНД|]АШ м. цэлем; цветные ~ашй
рецли цэлемлер, тур цэлемлер.
КАРАНДАШНЫЙ прил. колем; ~ рису-
нок колем менен салынган суурет.
КАРАНТЙН м. карантин; наложить ~
карантин салыу.
КАРАНТИННЫЙ прил. карантин...;
~ срок карантин муддети.
КАРАПУЗ м. разг, кишкене томпац
бала.
КАРАСЬ м. табан балыц.
КАРАТ м. карат (цасыл тасларды елше-
генде цолланылатугын 0,2 граммга тец
елшеу тасы).
КАРАТЕЛЬ м. жазалаушы, жазалаушы
экспедицияга цатнасы^шы.
КАРАТЕЛ ЬНЦЫЙ прил. жазалаушы;
^ый отряд жазалаушы отряд; ~ая экспе-
диция жазалаушы экспедиция.
КАРАТЬ несов. кого-что жаза бериу,
жазалау.
КАРАУЛ м. 1. (охрана, стража) дара-
уыл, гузетши, садшы; выставить ~ дарауыл
койыу; сменить ~ дарауылды алмастырыу;
2. (обязанности по охране) карауыл, дара-
уыллыд; нести ~ дарауыллыд етиу, карауыл
болыу; 3. в знач. межд. (призыв на помощь)
дат!, куткарыцлар!; О почётный ~
хурмет дарауылы; хоть ~ кричи уай-уай-
ласан, да, шыга кашсац да; взять на ~ воен.
мылтыдты ийинге алыу усылы менен эске-
рий честь бериу.
КАРА УЛ И ЦТ Ь несов. кого-что 1. (охра-
нять, сторожить) гузетиу, царауыллау,
карауыл турыу, сацлау; 2. разг, (ожидать,
подстерегать) кутиу, ацлыу, царап турыу;
я ~л его целый день мен оны кун узацца
куттим; кошка ~т мышь пышыц тышцанды
ацлып отыр.
КАРАУЛЬН"ЫЙ прил. t. царауыл...;
~ая будка царауылхана, царауыл буд-
касы; 2. в знач. сущ. м. караульный цара-
уыл; 3. в знач. сущ. ж. караульная (поме-
щение) цадауылхана.
КАРАЧАЕВСКИЙ прил. царапай...
КАРАЧАЕВЦЫ мн. (ед. карачаевец м.,
карачаевка ж.) царачайлар, царапай хал-
цы (Царачай-Черкес АССРында жасайту-
гын халыц).
КАРАЧКЦИ только мн.: стать на ~и
ецбеклеп турыу, терт аяцлап турыу; пол-
зать иа ~ах ецбеклеп журиу.
КАРЬЙД м. хим. карбид (углеродтыц
металл менен ямаса металлоид пенен цо-
сындысы).
КАРБЙДН ||Ы Й прил. хим. карбидлик,
карбидли; ~ая сталь карбидли полат.
КАРБОЛКА ж. разг. см. карболовый.
КАРВОЛОВ ||ЫЙ прил. карбол...; ~ая
кислота карбол кислотасы (дезинфекцияда
цолланылатугын уулы суйыцлыц).
КАРБОНАТ м. карбонат (1. хим. дуздьщ
бир тури; 2. хим., геол, кемир цышцылтлы:
цэр турли металлардыц бирикпелериниц
аты; 3. дузлап писирилген ет).
КАРБОРУНД м. хим. карборунд (крем-
ний менен углеродтыц цосындысы).
карбункул м. 1. мин. карбункул,
яцут (цасыл тас); 2. мед. сом, шыйцан.
КАРБЮРАТОР м. карбюратор (карбю-
рация цэрекети жургизилетугын прибор).
КАРБЮРАТОРНЫЙ прил. карбюратор...,
карбюраторлыц; ~ завод карбюратор
заводы.
карбюрация ж. карбюрация (иштен
жаныу двигателинде жанар май менен
цауаныц цосылып жаныу бирикпесиниц
жасалыуы).
КАРБЮРИРОВАТЬ сов. и несов. что
карбюрациялау.
КАРГА ж. прост, мэстан, жалмауыз.
КАРДИНАЛ м. кардинал (католик шир-
кеуи дин баслыцларыныц пападан кейинги
ец жоцары дэрежеси).
КАРДИНАЛ ЬНЫЙ прил. ец тийкаргы,
ец баслы, ец эхмийетли; ~ вопрос ен. эхми-
йетли мэселе.
КАРДИНАЛЬСКИЙ прил. кардинал...,
кардиналлыц; ~ сан кардиналлыц дэреже,
кардиналлыц атац.
КАРДИОГРАММА ж. мед. кардиограмма
(журек согыу цыймылын сызыц пенен
керсетиу).
КАРЕ с. нескл. воен, каре (пыяда эскер-
лердиц терт муйешлик цатар дузилиси).
КАРЕЛЫ мн. (ед. карел м., карелка ж.)~
кареллер, карел халцы (Карелия АССРныц
тийкаргы халцы).
КАРЕЛЬСКИ ИЙ прил. карел..., карел-
диц, Карелия...; ~ий язык карел тили;
<> ~ая берёза карел цайыцы.
КАРЁТА ж. карета (усти жабыц пай-
тон).
КАРЕТКА ж. каретка (жылжыйтугын
белек); ~ пишущей машинки жазыу
машинкасыныц кареткасы.
КАРИЙ прил. t. (о цвете глаз) цара, цой;
2. (о масти лошадей) цара торы.
КАРИКАТУРА ж. 1. (рисунок) карика-
тура; 2. перен. карикатура, масцарашылыц.
КАРИКАТУРИСТ м. карикатурист
(карикатура салатугын сууретши).
КАРИКАТУРНЫМ прил. карикатура...^
кулкили, масдаралап; представить кого-л.
в ~ом виде биреуди масдаралап керсетиу.
КАРКАС м. каркас; ~ здания жайдьщ
каркасы; ~ юрты уйдин, ууыд-керегеси.
КАРКАТЬ несов. 1. (о вороне) гацылдау,
гарцылдау; 2. перен. разг, (предсказывать
беду) гацылдау, алдан жаман ырым бас-
лау.
КАР.
— 330 —
каркнуть сов. и однокр. гац етиу,
гацылдап цойыу.
КАРЛИК м. иргежейли, пэскелтек, кел-
те, niapFa, тапалдас.
КАРЛИКОВЦЫЙ прил. иргежейли, кел-
те, шар Fa, пэскелтек; ~ый рост келте
бацай; ~ое дерево пэскелтек араш, келте
агаш.
КАРЛИЦА женск. от карлик.
КАРМАН м цалта, кисе; боковой ~ жан
цалта; •> набить ~ шентегин толтырыу,
байып кетиу, пайдаланыу; бить по ~у
шыгындар етиу, кисесинен пул шыгартыу;
это мне не по ~у бутан мениц шамам кел-
мейди; держи ~ шире! аларсац!, тары не
кусейсец!, ийегиц цышымасын!; не лезть
за словом в ~ сезин кисиден сорап алмау;
сезди сатып алмау.
КАРМАННИК ж. разг, цалта кесер, цал-
таман, кисапур.
КАРМАННЫЦЙ прил. цалта..., кисе...; ~е
часы цалта саат; <> ~е расходы майда шы-
гынлар.
КАРМИН м. цырмызы бояу, лаплама.
КАРМИННЫЙ прил. цырмызы бояу...,
цырмызы..., лаплама...
КАРНАВАЛ м. карнавал (халыц сейили,
маскарад)-, молодёжный ~ жаслар карна-
валы.
КАРНАВАЛ ЬН ИЫЙ прил. карнавал...,
карнаваллыц; ~ое шествие карнавал
сейили.
КАРНЙЗ м. 1. архит. карниз, кэнэра
(пэрдийуалдыц устине ерилген жийекше);
2. (для штор) карниз (перде илгиш).
КАРП м. карп, берге (балыц).
КАРТЦА ж. 1. карта; географическая ~а
географиялыц карта; ~а СССР СССРдыц
картасы; 2. (игральная) карта, соцта;
колода карт бир колода соцта; <> раскрыть
свой ~ы шынын айтыу, пикирин жасыр-
маи айтыу; ставить что-л. на ~у тэуекел
етиу; ваша ~а бита сизиц исицсиз питти,
сизиц салыцыз суудан шыцты; енди сизге
тамам.
КАРТАВИТЬ несов. сацауланыу (мэселен
«р» менен «.льды айта алмау).
КАРТАВЦЫЙ прил. сацау; ~ый ребёнок
сацау бала; ~ое произношение сацауланып
сейлеу.
КАРТЁЖНИК м. разг, картапаз, соцта-
паз, цумарпаз.
КАРТЕЛИРОВАНИЕ с. эк. картеллести-
риу.
КАРТЕЛИРОВАТЬ сов. и несов. что,
эк. картеллестириу, картельге бирикти-
риу.
КАРТЕЛЬ м. эк. картель (капитали-
стлик монополияныц бир тури).
КАРТЕЧЬ ж. 1. (снаряд) картечь, топ
огы; 2. (крупная дробь) при пытыра, ири
шашпа.
КАРТИН ЦА ж. 1. картина, суурет; 2. пе-
рен. керинис; ~а гор таудыц кериниси;
~ы далёкого прошлого ертеде еткенлердиц
кериниси; 3. театр, керинис; драма в че-
тырёх действиях и семи ~ах терт пердели,
жети керинисли драма; 4. (фильм) картина,
кино; 5. перен. (яркое словесное изображе-
ние) айцын керинис, аныц жагдай (сез
бенен айтылса).
КАРТИНКА ж. 1. уменыи. от картина 1;
2. (иллюстрация) суурет; книга с ~ми
сууретли китап.
КАРТЙННЦЫЙ прил. 1. суурет..., суу-
ретли; ~ая галерея суурет галереясы;
2. перен. (манерный) сулыу, шырайлы,
кернекли; ~ая поза сулыу пишин.
КАРТОГРАММА ж. картограмма (гра-
фик туринде статистика маслыуматла-
рын керсетип сызылеан карта).
КАРТОГРАФ м. картограф, карта сы-
зыу шы (географиялыц карталарды дузиу-
ши цэциге).
КАРТОГРАФИРОВАТЬ несов. что 1. (на-
носить на карту) картага тусириу; 2. (со-
ставлять картограмму) картограммалар
дузиу.
КАРТОГРАФИЧЕСКИЙ прил. картогра-
фия..., картографиялыц.
КАРТОГРАФИЯ ж. картография (геогра-
фиялыц карталарды сызыу х;ам оларды
дузиу илими).
КАРТОН м. картон (цалыц цатты каеаз).
КАРТОНАЖНЫЦЙ прил. картонаж; ~е
изделия картонаж буйымлар, картон
цагаздан исленген буйымлар.
КАРТОНКА ж. 1. (коробка) картонка
(картоннан ямаса фанерадан исленген
цуты)\ 2. разг, (небольшой кусок картона)
бир белек картон, шаппаттай картон.
КАРТОННЦЫЙ прил. картон...; цатты
цагаздан исленген; ~ая коробка картон
цуты, цатты цагаздан исленген цуты.
КАРТОТЕКА ж. картотека (турли мас-
лыуматлар ху>м материаллар дизилген
карточкалар жыйындысы)-, библиотечная ~
китапхана картотекасы.
КАРТОФЕЛЕ» цоспа сезлердиц маниси
бойынша «картофель» дегенди билдиретугын
биринши белеги, мыс.: картофелеуборочный
картофель жыйнаушы.
КАРТОФЕЛЕКОПАТЕЛЬ м. картофель
цопарыушы машина, картофель цазып
алыушы машина.
КАРТОФЕЛЕСАЖАЛКА ж. картофель
егиуши машина, картофель еккиш.
картофелеуборочный прил. кар-
тофель жыйнаушы; ~ комбайн картофель
жыйнаушы комбайн.
КАРТОФЕЛИНА ж. бир картошка.
КАРТОФЕЛЬ м. картофель, картошка.
КАРТОФЕЛЬНЦЫЙ прил. картофель...,
картошка..., картошкалы; ~ое поле карто-
фель атызы, картофель егилген майдан;
~ая мука картофель уны, крахмал.
КАРТОЧКА ж. 1. карточка; каталожная
~ каталог карточкасы; учётная ~ есапца
алыу карточкасы; 2. (фотография) кар-
точка, суурет; <ф> почтовая ~ почта карточ-
касы.
КАРТОЧНЦЫЙ прил. 1. карточка...;
~ый каталог карточка каталоги; ~ая си-
стема карточка системасы; 2. карта...,
соцта...; ~ая игра соцта ойыны; <> ~ый
домик I) (непрочная постройка) муцыятсыз
согылган цурылыс, жай; 2) (о необоснован-
ных предположениях) тийкарсыз болжау.
— 331 —
KAT
КАРТОШКА ж. разг, картошка.
КАРТУЗ м. картуз (цатты цаснацлы
ерлер бас кийими).
КАРУСЁЛ Ь ж. карусель (адамларминип
айланып ушатугын отыррышлы мандан-
та).
КАРУСЁЛ ЬНЫЙ прил. карусель...;
</ ~ станок карусель станогы.
карцер м. карцер (жазалау ретинде
адамды жекке цамайтурын жай).
КАРЬЁР I м. (аллюр) цатты шабыс; пу-
стить лошадь ~ом атты бар шабысына
жибериу; <> с места в ~ бирден, салган
жерден, кеп ойланбастан.
КАРЬЁР II м. горн, карьер (жердиц
устицги цатламындасы кенлерди цэм
тасларды цазып алатугын орын).
КАРЬЁРЦА ж. 1. цэмел, мэртебе, дэреже;
сделать блестящую ~у цолайлы домел
алыу, улкен мэртебеге ерисиу; 2. (род
занятий) цэнигелик, маманлыц; научная
~а илимий цэнигелиги.
КАРЬЕРИЗМ м. хэмелпазлыц, хэмел-
парразлыц.'
КАРЬЕРЙСТ м. хэмелпарраз.
КАСАНИЦЕ с. тийиу, тийип етиу, тийи-
сиу; точка ~я мат. тийип етиу точ-
касы.
КАСАТЕЛ ЬНАЯ ж. мат. тийиуши.
КАСАТЕЛЬСТВО с. тийислилик, цатыс,
цатыслылыц, байланыслылыц; иметь ~
к чему-л. бир нэрсеге цатысы болыу.
КАСАТИК м. обл. (ласковое обращение
к мужчине, юноше, мальчику) царагым,
шырагым, цулыным, мийирманым.
КАСАТКА ж. 1. (ласточка) царлыгаш;
2. обл. (ласковое обращение к женщине,
девушке, девочке) царагым, шырагым, бауы-
рым.
КАСА]|ТЬСЯ несов. 1. кого-чего (дотра-
гиваться) тийиу, тийгизиу; жантасыу;
~ться рукой стола столга цолын тийгизиу;
2. чего, перен. (затрагивать) айтыу, цозгау,
оцгиме етиу; ~ться какого-л. вопроса
бир мэселени цозгау; 3. кого-чего, перен.
(иметь отношение к кому-чему-л), байла-
нысы болыу, цатнасы болыу, иси болыу,
тийисли болыу; это меня не ~ется бул
маган байланыслы емес.
КАСКА ж. каска (металлдан исленген
бас кийим эскерлерде, ертшилерде).
КАСКАД м. 1. (водопад) шарлауыц, сар-
цырама, сарцырауыц; 2. перен. (обилие
чего-л.) мол, цуйылып турган, йошцан;
~ слов йошцан сезлер.
кАссна ж. 1. касса; сберегательная ~а
аманат кассасы; железнодорожная ~а
темир жол кассасы; 2. (денежная налич-
ность) ацша, касса; проверить ~у кассаны
тексериу; 3. полигр. касса (баспаханада
цэриплер салынатугын кезгенекли ящик)',
4- ~а взаимопомощи ез-ара жэрдем
кассасы.
КАССАЦИОННЦЫЙ прил. юр. кассация-
лыц, шагым; ~ая жалоба кассациялыц
шагым, шагым арза; ~ый срок шагым
бериу муддети.
КАССАЦИЦЯ ж. юр. 1. кассация, суд
хукимин бузыу, цайта царау; ~я приговора
хукимди цайта царау; 2. разг, (жалоба)
кассация, шагым; подать ~ю шагым арза
бериу.
КАССЕТА ж. фото кассета (фотография
пластинкасына жацты еткермейтусын
цуты).
КАССИР м. кассир.
КАССИРОВАТЬ сов. и несов. что, юр.
кассациялау, кассация етиу, бузыу, цайта
царатыу; ~ приговор хукимди Кайта ца-
ратыу.
КАССЙРША разг, женск. от кассир.
КАССОВ ЦЫЙ прил. касса..., кассалыц;
~ые операции касса операциялары; ~ая
книга касса дэптери.
КАСТА ж. каста (1. ^индистанда цэм
гейпара шырыс мэмлекетлерде улкен ар-
тыцмашлыцца ийе болган жэмийетлик
топар; 2. перен. беккем байланысцан жэ-
мийетлик топар).
КАСТАНЬЕТЫ мн. (ед. кастаньета ж.)
кастаньеталар (танец уэ реке тине цосып
сес шыгарыу ушын бармацларга кийгизи-
летурын агаш пластинкалар).
КАСТЕЛЯНША ж. кастелянша (мийман-
ханаларда, жатацханаларда кийим-кен-
шеклер бойынша жумыс басцаратурын
х,аял).
КАСТЁТ ль кастет (бармацларга кийги-
зилетурын металл пластинка).
КАСТОВОСТЬ ж. касталылыц (шырысы
ямаса цэнигелилик жагынан белинип шы-
гыушылыц).
КАстовыцй прил. каста..., касталыц;
~е предрассудки каста уРип"эДетлеРи-
КАСТОРКА ж. разг. см. касторовый I.
КАСТОРОВ ЦЫЙ I прил.-. ~ое масло
кастор майы.
КАСТОРОВ||ЫЙ II прил. текст, кастор,
кастордан тигилген; ~ое пальто кастор
пальто.
КАСТРАТ м. пишилген, ацта, тарттырыл-
ган.
КАСТРАЦИЯ ж. пишиу, адталау, тарт-
тырыу.
КАСТРЙРОВАТЬ сов. и несов. кого пишиу,
адта етиу, тарттырыу.
КАСТРЮЛЯ ас. кастрюля, кастрюль.
КАТАВАСИЯ ж. разг, баса-баслыд, тэр-
типсизлик, алапасырлылык.
КАТАКЛЙЗМ м. катаклизм (тэбиятта,
жэмийетте бирден болган узил-кесил
уайраншылыцлы езгерис).
КАТАКОМБЫ мн. (ед. катакомба ж.)
катакомбалар (жер астындагы уцгир).
КАТАЛЕПТИЧЕСКИЙ прил. мед. ка-
талепсия..., каталепсиялыц; ~ сон ката-
лепсиялыц уйцы.
КАТАЛИЗ м. хим. катализ (катализа-
торлардыц тэсийри астында химиялыц
реакцияныц тезлесиуи ямаса ацырынла-
сыуы).
КАТАЛИЗАТОР м. хим. катализатор
(химиялыц реакцияны тезлестиретурын
ямаса ацырынластыратурын зат).
КАТАЛОГ м. каталог (затлардыц бел-
гили тэртип бойынша дузилген дизими);
алфавитный ~ алфавитли каталог; библи-
отечный ~ библиотека каталоги.
KAT_________________- 332 -___________________
КАТАЛОГИЗАЦИЯ ж. каталогластырыу,
каталог дузиу.
КАТАЛОГИЗИРОВАТЬ сов. и несов. что
каталогца киргизиу, дизимин жазыу;
~ книжные фонды китап фондын каталогца
киргизиу.^
КАТАЛОЖН||ЫЙ прил. каталог...; ~ая
карточка каталог карточкасы.
КАТАНИЕ с. 1. (действие) жумалатыу;
тегислеу; жайыу (теста)} таплап созыу
(металла)} 2. (прогулка) минип журиу,
минип дыдырыу; сырганау; ~ верхом ат
минип кыдырыу; ~ на лодке цайыкца ми-
нип журиу.
кАтан ье с.', не мытьём так ~м погов.
онысы болмаса, бунысы менен, ол усыл бол-
маса, бул усыл менен.
КАТАПУЛЬТА ж. катапульта (1. ист.
эййемги заманда от берген майлы бочкалар-
ды, тасларды ылацтыратугын машина',
2. воен., ав. самолётты кемеден ушыратугын
механизм).
КАТАПУЛЬТИРОВАНИЕ с. катапульт-
леу, катапультленип ушыу.
КАТА ПУЛ ЬТЙРОВАТЬ сов. и несов. ка-
та пул ьтлеу, катапультленип ушыу.
КАТА ПУЛ ЬТЙРОВАТ ься сов. и несов.
катапультлениу, катапультленип ушы-
рылыу.
КАТАР м. мед. катар (денениц цандай да
бир мушесинин, цызыл етиниц исиуи); ~
желудка карынныц катары, иш катары.
КАТАРАКТА ж. мед. катаракта (кез
царашьтыныц гуцгиртлениуи).
КАТАРАЛЬНЫЙ прил. мед. катар...,
катарлы.
КАТАСТРОФА ж. ап ат, апатшылыд,
кыйрау, кыйралыу, дыйратылыу, опат
болыу; железнодорожная ~ темир жол
а паты.
КАТАСТРОФЙЧЕСКЦИЙ прил. апатлы;
апатшылыэда алып келетугын, дыйрауга
алып келетугын; жудэ ауыр, дым кыйын;
~ий случай апатлы уакыя; ~ое положе-
ние жудэ кыйын аукал, дым кыйын аукал.
КАТАТЬ несов. 1. что жумалатыу, дума-
латыу, децгелетиу; жайыу (тесто); таплап
созыу (металл)', ~ мяч топты думалатыу;
2. кого-что (возить) жургизиу, мингизип
жургизиу, мингизип цыдыртыу; ~ на ма-
шине машинага мингизип цыдыртыу; 3.
что (разминать, скатывать) домалацлау;
4. что (бельё) жазыу, тегислеу; 5. что
(валять обувь и т. п.) басыу (кийиз,
байпак).
КАТАТЬСЯ несов. 1. жумаланыу, ду-
маланыу, сырганау; 2. журиу, цыдырыу,
гезиу; ~ на лыжах лыжада журиу; ~ на
лошади атца минип журиу; 3. (валять-
ся) аунау, думаланып жатыу; ~ по траве
шеп устинде аунау; ~ со смеху ишек-
-силеси цатыу; как сыр в масле ~ цургын
турыу (соотв. терт тэрепи кубла болыу).
КАТАФАЛК м. катафалк (бейит салып
жетилетитн арба).
категорически нареч. узил"кесил>
шешиуши турде, кескин турде, бира-
тола.
КАТЕГОРИЧЕСКИЙ прил. узил-кесил,
шешиуши, кескин, биротола, кесип айтыл-
ган; ~ ответ узил-кесилли жууап; ~ при-
каз кескин буйрыц.
КАТЕГОРИЧНОСТЬ ж. узил-кесилли»
лик, шешиушилик, кескинлик, кесип айтыл-
ганлык; ~ суждений пикирлердин. узил-
-кесиллиги.
КАТЕГОРИЧНЫЙ прил. см. категори-
ческий.
КАТЕГОРИИ ж. I. в разн. знач. кате-
гория; ~и качества и количества филос.
сапа хэм сан категориялары; ~я имени
грам. атлыц категориясы; грамматические
~и грамматикалыц категориялар; 2. (раз-
ряд, группа) категория, тур, дэреже, топар;
возрастная ~я жас категориясы.
КАТЕР м. катер; торпедный ~ торпеда
катери; сторожевой ~ сацшы катер.
КАТЕТ м. мат. катет (тик муйешли
уш муйешликтиц тик муйеш жасайтугын
тэреплериниц бири).
КАТЕХИЗИС м. рел. катехизис (христи-
ан дини тэлиматыныц сорау-жууап ту-
риндеги цысцаша баянаты).
КАТИТЬ несов. 1. кого-что жумалатыу,
думалатыу, аунатыу, децгелетиу; айдау;
~ бочку бочканы думалатыу; ~ детскую
коляску бала арбаны айдау; 2. прост,
(быстро ехать) зырлатыу, зуулатыу, цатты
жургизиу, цатты шабыу.
КАТИТЬСЯ несов. 1. жумалап кетиу,
думаланыу, думалап кетиу, децгелениу,
сырганау, сырганап келиу, зуулау; авто-
мобиль катится по дороге автомобиль
жол менен зуулап баратыр; мяч катится
топ думалап киятыр; ~ с горы на лыжах
лыжа менен таудан сырганап тусиу;
2. (течь, струиться) агыу, соргалау,
цуйылыу; слёзы катятся из глаз кезлери-
нен жас соргалап тур; пот катится градом
тер тамшылап агып тур; <> день катится
за днём кунлер бириниц изинен бири етип
баратыр; ~ под гору бахыты тайыу, мэр-
тебеси теменлеу.
КАТОД м. физ. катод (тескери полюс
электроды).
КАТОДНЫЦЙ прил. физ. катод..., катод-
тыц; ~е лучи катод сэулелери.
КАТОК м. 1. (ледяная площадка) каток,
сырганац орны; 2. (машина) каток (жер
тегислейтусын, жол тегислейтугын маши-
на)', 3. (для катания белья) каток, кир
оцлаулау орны.
КАТОЛИК м. католик (католицизмди
цоллаушы адам).
КАТОЛИЦИЗМ м. католицизм (Рим
папасы басцарсан батыс христиан шир-
кеуиниц диний исеними).
КАТОЛИЧЕСКИЙ прил. католиклик.
КАТОЛИЧЕСТВО с. см. католицизм.
КАТОРГ||А ж. 1. каторга, сургин; отпра-
вить на ~у сургинге жибериу; 2. перен.
азап, жэбир, цыйын жагдай, ауыр жагдай.
КАТОРЖАНИН м. каторгада болган
адам, сургинге айдалган адам.
КАТОРЖНИК ^- см. каторжанин.
КАТОРЖНЫ || И прил. 1. каторга...;
~е работы каторга жумыслары, сургин-
деги жумыслар; 2. перен. (тяжёлый) ауыр,
_______________________________________~ 333 ~___________________________________КАЮ
азаплы, жэбир; ~й труд ауыр мийнет,
азаплы мийнет.
КАТУШЕЧНЫЙ прил. туте..., найша...
КАТУШКА ж. туте, найша; ~ ниток
бир туте сабац, бир туте жип.
КАУРЫЙ прил. торыша.
КАУСТИК м. каустик (куйдиргиш
цышцылтлардыц техникалъц- аты).
КАУСТИЧЕСКИ ИЙ прил. каустиклыц;
куйдиргиш, ашыткыш; ~ая сода каустик-
лык сода.
КАУЧУК м. каучук (тропик есимликле-
риниц ширесинен ямаса жасалма турде
алынатугын созылмалы зат).
КАУЧУКОВЫЦЙ прил. каучук...; ка-
учуктен исленген; ~й завод каучук заводы;
~е подошвы каучуктен исленген ултан,
каучук ултан.
КАУЧУКОНОС м. каучук беретугын
есимлик.
КАУЧУКОНОСНЫ || Й прил. каучукли;
~е растения каучукли есимликлер.
КАФЁ с. нескл. кафе.
КАФЕДР ||А ж. 1. (для лектора, ора-
тора) кафедра; 2. кафедра (жодары oitfiiy
орынларында белгили бир илим тарауын-
дагы профессорлар менен оцытыушылар
бирлиги)-, ~а истории тарийх кафедрасы;
заведовать ~ой кафедраны басцарыу.
КАФЕДРАЛ ьный прил. церк.'. ~ собор
кафедралыц собор.
КАФЕЛЬ м. кафель (дийуалларды %эм
печьлерди сырлау ушын цолланылатугын
керамикалыц плиткалар).
КАФЕЛ ЬН ||ЫЙ прил. кафель...; ~ая
печь кафель печи.
КАФЕТЕРИЙ м. кафетерий (кафе).
КАФТАН м. уст. кафтан, шекпен.
КАЧАЛКА ж. качалка, тербелетугын
гурси, тербелетугын кресло.
КАЧАНИЕ с. тербелиу, шайцалыу; ~
маятника маятниктиц тербелиуи.
КАЧАЦТЬ несов. 1. кого-что тербетиу,
шайцау; ~ть колыбель бесикти тербетиу;
2. кого-что тецселтиу, шайцау; море ~ло
нас три дня бизлерди тециз уш KYH теН_
селпи; 3. безл. тенселиу; его ~ло от уста-
лости ол шаршаганлыцтан тецселди; 4. чем
шайцау, былгау; ~ть головой басын
шайцау; ~ть ногой аягын былгау; 5. что,
чем тартыу, шыгарыу; насослау, насос
пенен шыгарыу; ~ть воду из колодца насо-
сом цудыцтан насос пенен суу шыгарыу;
6. кого-что (подбрасывать) жоцары ылац-
тырьш тутып алыу-
КАЧАПТЬСЯ несов. 1. (колебаться)
тербелиу, шайцалыу; деревья ~лись
от ветра агашлар самалдан шайцалды;
2. тебиу, ушыу; ~ться на качелях эткен-
шек тебиу; 3. (при ходьбе) тецселиу.
КАЧЕЛИ только мн. эткеншек.
КАЧЕСТВЕННОСТЬ ж. сапалылыц; ~
сева егистин, сапалылыгы.
КАЧЕСТВЕННЫ IIЙ прил. 1. сапалы,
сапалыц; ~е изменения сапасы жагынан
езгериу; 2. (хорошего качества) сапалы,
жацсы; ~е продукты питания сапалы
азыц-ауцат затлары; ~е различия сапалыц
айырмашылыгы; <> ~й анализ хим. сапа-
лыц анализи; ~е прилагательные грам.
сапалыц келбетликлер.
КАЧЕСТВЦО с. 1. сапа, цэсийет; бригада
отличного ~а жоцары сапалы пслейтугын
бригада; борьба за ~о сапа ушын гурес;
улучшение ~а продукции енимниц сапа-
сын жацсылау; 2. филос. сапа; переход
количества в ~о санныц (мугдардыц) са-
пага айланыу ы; 3. шахм. сапа; потерять
~о сапасын жойып алыу; <> в ~е кого-че-
го-л. ...ретинде, ...уазыйпасында.
КАЧКА ж. тербелиу, шайцалыу; тер-
бетиу, шайцау; морская ~ тециз шайца-
лыуы.
КАЧНУТЬ сов. и однокр. кого-что, чем
тербеп жибериу, шайцап жибериу; тец-
селтип жибериу.
КАЧНУТЬСЯ сов. и однокр. тербениу,
шайцалыу, тецселиу.
качу, катишь и т. д. наст. вр. от катить.
качусь, катишься и т. д. наст. вр. от
катиться.
КАШ цА ж. каша, шэуле, бекпен; греч-
невая ~а гречадан писирилген шэуле;<> бе-
рёзовая ~а адам уратугын шыбыц; у него
~а в голове оныц ои-пикири шатасыц; за-
варить ~у исти былыцтырыу, исти бузыу;
с ним ~и не сваришь оныц менен келисе
алмайсац; мало ~иел аузынан сарысы кет-
пеген, жас. тэжирийбесиз; сапоги ~и про-
сят етиклер жыртылып цалды, етиклер
бацадай аузын ашып атыр.
КАШАЛОТ м. кашалот (кит туцымлас
тециз х,айуаны).
КАШЕВАР м. аспаз.
кашель м. жетел, жеткирик; сухой ~
кургац жетел; схватить ~ разг, жетел
кысыу.
КАШЕМЙР м. кашемир (жумсац жун
гезлеме).
КАШЕМИРОВЫЙ прил. кашемир...;
кашемирден тигилген; ~ халат кашемир
шапан.
кашйца ж. разг, суйыц бекпен, суйыц
цаты быламыц.
КАШЛЯНУТЬ сов. и однокр. жетелип
цойыу, жеткирип цойыу.
КАШЛЯТЬ несов. жетел иу, жеткириу;
~ кровью цан тукириу.
КАШНЕ с. нескл. кашне, шар цат.
КАШТАН м. каштан (агаш з;эм мийуе);
<> таскать ~ы из огня для кого-л. биреу
ушын цолын отца урыу.
КАШТАНОВЦЫЙ прил. 1. каштан...,
каштанлыц; ~ая роща каштан орманлы-
гы; 2. (о цвете) цара цоцыр; ~ые волосы
цара цоцыр шаш.
КАЮК I м. обл. (лодка-плоскодонка) цай-
ыц, кеме.
КАЮК П в знач. сказ, прост, (конец,
гибель) эжел, деми питиу; ему пришёл
~ оныц эжели жетти, оныц деми питти.
каюсь, каешься и т. д. наст. вр. от
каяться.
КАЮТА ж. каюта, белме (пароход х;ям
кемелердеги ежире).
КАЮТ-КОМПАНИЯ ж. кают-компания
(кемедеги ауцатланатугын, дем алатцгын
белме).
КАЯ
— 334 —
КАЯТЬСЯ несов. 1. (испытывать сожа-
ление) екиниу, екиниште болыу, эрманда
болыу; 2. кому, перед кем, в чём (сознавать-
ся) дэтесин мойьшлау, тэубе етиу, екиниу;
3. в знач. вводи, сл. каюсь эрмандаман;
каюсь, я мало об этом думал бул женинде
аз ойлаганыма эрмандаман.
КВАДРАНТ м. квадрант (J. мат. дец-
гелектиц терттен бири; 2. воен, топты
тикке атцанда оцтыц им/^ан жери ме-
нен тускен жериниц муйешин елшейтусын
эсбап).
КВАДРАТ м. 1. (равносторонний пря-
моугольник) квадрат; 2. мат. квадрат;
возвести число в ~ санды квадратна кете-
риу; в ~е еки есе.
КВАДРАТН О- ГН ЕЗДОВОЙ прил. с.-х.
квадратлы-уялы етип; ~ посев квадратлы-
-уялы етип егилген егис.
квадрАтн лый прил. 1. (имеющий
форму квадрата) квадрат; <~ый стол квад-
рат стол; ~ые скобки квадрат скобкалар;
2. мат. квадрат, квадратлы, шаршы; ~ый
корень квадрат тубир; ~ый метр квадрат
метр; ~ое уравнение квадратлы тенлеме.
КВАДРАТУРА ж. келем, квадратура;
~ комнаты белмениц келеми; <£> ~ круга
1) мат. шецбердиц квадратурасы; 2) (о не-
разрешимом) шешилмейтугын мэселе.
КВАКАНЬЕ с. уар дылды, уардылдау,
бадылдау; ~ лягушек дурбадалардыц
уардылдауы.
КВАКАТЬ несов. уардылдау, бадылдау.
КВАЛИФИКАЦИОННЦЫЙ ' прил. ква-
лификация...; квалификацияны аныдлай-
тугын, квалификацияны белгилейтугын;
~ая комиссия квалификация комиссиясы.
КВАЛИФИКАЦИЦЯ ж. 1. (действие)
квалификациялау, бадалау, бада бериу,
аныдлау; 2. (степень подготовленности)
квалификация, маманлыд; высокая ~я
жодары квалификация; 3. (специальность)
енер, дэнигелик; приобрести ~ю токаря
токарьлыд дэнигеликти уйрениу.
КВАЛИФИЦИРОВАННЫЙ 1. прич. от
квалифицировать; 2. прил. (опытный)
квалификациялы, маман, тэжирийбели,
дэниге; ~ работник дэниге хызметкер;
3. прил. (требующий специальных знаний)
квалификациялы, квалификациялыд, ква-
лификацияланган; ~ труд квалификация-
лы мийнет.
КВАЛИФИЦИРОВАТЬ сов. и несов.
кого-что 1. (определить) квалификация-
лау, бадалау, бада бериу, аныдлау;
2. (характеризовать) турин аныдлау;
~ преступление юр. жинаяттыц турин
аныдлау; 3. (установить степень подго-
товки к какому-л. труду) квалификация-
лау, квалификациясьш белгилеу.
КВАНТ м., КВАНТА ж. физ. квант, кванта
(цандай да бир энергияныц ец кишкене муе-
дары).
КВАНТОВ ЦЫЙ прил. физ. квант...,
квантлык; ~ая теория квант теориясы:
ая механика квант механикасы.
КВАРТАЛ м. 1. (четверть года) квар-
тал, тодсан; первый ~ биринши квартал;
2. (часть города) квартал, мэдэлле.
КВАРТАЛЬНЫЙ прил. 1. квартал...,
кварталлыд, тодсан...; ~ отчёт кварталлыд
есап; 2. квартал..., мэдэлле; ~ участок
квартал участогы.
КВАРТЕТ м. муз. квартет (1. терт косьщ-
шы ямаса терт саз цуралы ушын музыка-
льна шыгарма; 2. терт сазендеден дузилген
ансамбль).
КВАРТИР ||А ж. 1. квартира; там, жай,
уй; получить новую ~у жаца квартира
алыу; 2. воен, квартира, мэкан; зимние ~ы
цысцы мэканлар;<> главная ~а бас коман-
дованиениц штабы дэм оныц жайы.
КВАРТИРАНТ м. квартирант, кирейге
турыушы.
КВАРТИРАНТКА женск. от кварти-
рант.
КВАРТИРМЕЙСТЕР м. воен. уст. квар-
тирмейстер (эскерий белимниц тэмийин-
лениу исин эм жата орналасыу жумысын
басцарыушы офицер).
КВАРТЙРНЦЫЙ прил. квартира..., квар-
тиралыд, жай..., там..., уй...; ~ая плата
жай кирейи, квартира дадысы.
КВАРТИРОВАТЬ несов. 1. разг, (сни-
мать квартиру) кирейине жай алып ту-
рыу; 2. (о войсках) бир жерге, мэканга
орналасыу.
КВАРТИРОНАНИМАТЕЛЬ м. кирейде
турыушы.
КВАРТИРОСЪЕМЩИК м. жайды кирей-
ге тутыушы.
КВАРТИРЬЕР м. воен, квартирьер (бир
жерге баратуоын эскерлер ушын алдан
барып, жай-орын таярлайтугын эскерий
хызметкер).
КВАРТПЛАТА ж. (квартирная плата)
жай кирейи, квартира дадысы.
КВАРЦ м. кварц (минерал).
КВАРЦЕВ ЦЫ И прил. кварц..., кварцльц
~ые породы кварцлы таслар; ~ая лампа
кварц лампасы.
КВАРЦЙТ м. мин. кварцит (may жыны-
сы).
КВАС м- квас; хлебный вэлледен ис—
ленген квас.
КВАСИТЬ несов. что ашытыу (тесто)-,
дузлау (капусту)', уйытыу (молоко).
КВАСНОЙ прил. квас...
КВАСЦЕВАТЬ нессв. что ашыудаслау;
~ кожи кенди ашыудаслау, былгары етиу,
кенди ашыудаслап телетин етиу.
КВАСЦОВЫЙ прил. ашыудас..., ашыу-
даслы; ~ раствор ашыудаслы еритпе,
ашыудас еритпеси.
КВАСЦ только мн. ашыудас.
КВАШЕНИЕ с. ашытыу (песта)-, дуз-
лау (капусты)-, уйытыу (мелска).
КВАШЕНЫЙ прил- ашыган, ашытыл-
ган (о тесте)', дузланган (о капусте)-;
уйытылган (о молоке).
КВАШНЯ ж. керсен, дагара, агаш шелек,
самар.
КВЕРХУ нареч. жодары, жодарыга,
тикке, ерлеп, ерге.
КВИНТЕТ м. муз. квинтет (1. бес цосыц-
шы ямаса бес саз цуралы ушын музы калыц
шыгарма; 2. бес сазендеден дузилген ан-
самбль) .
- J 335 -
кил
КВИНТЭССЕНЦИЯ ж. квинтэссенция
(бир нэрсениц ец тийкары, тупки маз-
муны).
КВИТ см. квиты.
КВИТАНЦИОННЦЫЙ прил. квитанция...,
квитанциялыц; ~ая книжка квитанция
книжкасы.
КВИТАНЦИИ Я ж. квитанция; выдать ~ю
квитанция бериу; получить ~ю квитан-
ция алыу.
КВЙТЫ в знач. сказ. разг, царыздан
цутылдыц, алажац-бережагымыз жоц;
теперь мы ~ енди бизлердиц алажац-
-бережагымыз жоц.
КВОРУМ м. кворум (цандай да бир
шелкемниц жыйналысыныц царар алыуга
толыц правосы болыу ушын ссган керекли
болган цатнасыушылардыц саны).
КВОТА ж. эк. квота (норма, улес, пай).
КВОХТАТЬ несов. см. клохтать.
КЕГЛЬ м. полигр. кегль (типография
->;эриплериниц улкен-кишилик елшеуи).
КЕДР м. кедр (агаштыц бир тури).
КЕДРОВЫ || Й прил. кедр..., кедрли;
кедрден исленген; ~е орехи кедр гозлары.
КЕДЫ мн. кеды (спортлыц аяц кийим).
КЕКС лк кекс (кишмиш цосып писирил-
ген мазалы нан).
КЕЛЕЙНЫЙ прил. (скрытый, тайный)
жасырын, цупыя.
КЕЛЬНЕР м. кельнер (сырт еллерде
ресторан, пивохана, мийманхана хызмет-
кери).
КЕЛЬНЕРША женск. от кельнер.
КЕЛЬЯ ж. монахтыц белмеси.
кем мест. твор. п. от кто.
КЕНАФ м. бот. кенеп.
КЕНГУРУ м. нескл. кенгуру (цалталы
хрйуан).
КЕНДЫРЬ м. бот. кендир.
КЕПИ с. нескл. см. кепка.
КЕПКА ж. шапки, кепка.
КЕРАМИКА ж. 1. (гончарное производ-
ство) керамика, гулалшылыц; 2. собир.
(изделия из глины) гулалдан исленген
буйымлар.
КЕРАМИЧЕСКИ || Й прил. керамика...,
гулал...; ~й завод керамика заводы;
~е изделия гулалдан исленген буйымлар.
КЕРОГАЗ м. керогаз (керосинканыц бир
тури).
КЕРОСИН м. керосин, лампа май, шыра
май.
КЕРОСЙНКА ж. керосинка.
КЕРОСЙНОВЦЫЙ прил. керосин..., лам-
па май..., шыра май; ~ая лампа керосин
лампасы, керосин шырасы.
КЕСАРЕВ прил.'. ~о сечение мед. иштен
жарып баланы алыу.
КЕССОН м. кессон (суу астында жумыс
ислеуге арналган cyij етпейтугын камера).
КЕССОННЫЦЙ прил. кессон...; кессон
менен исленетугын; ~е работы кессон
менен исленетугын жумыслар.
КЕТА ж. кета (балыц).
КЕТМЁН Ь м. кетпен.
КЁТОВЦЫЙ прил. кета...; ~ая икра
кета ууылдырыгы.
КЕФАЛЬ гж. кефаль (балыц).
КЕФИР м. кефир, цатыц.
КИБЕРНЕТИКА а'«". кибернетика (автома-
тикалыц цадагалаудыц х,эм езин-ези бас-
царыу процесслериниц жалпы теориясы).
КИБЕРНЕТИЧЕСКИ||Й прил. киберне-
тикалыц; ~е автоматы кибернетикалыц.
автоматлар.
кибйтка ж. 1. (повозка) бегенекли,
бастырмалы арба; 2. (юрта) цара уй,
отау; 3. (небольшой глинобитный дом)
кишкене там. - —
КИВАТЬ несов. 1. чем азырац ийиу, ийзеу,
басын ыргау, ымлау; ~ головой басын азы-
рац ийиу; 2. на кого-что басын ийзеп
керсетиу.
КИВНУТЬ сов. и однокр. см. кивать.
кивок м. бас ийиу, бас ыргап ым-
лау.
КидАцть несов. см. кинуть; ~ть
жребий шеп таслау, шек салыу; меня
~ет то в жар, то в холод маган бир есе
ыссы, бир есе сууыц.
КИДАТЬСЯ несов. 1. см. кинуться;
2. чем (в кого-л., друг в друга) ылацтыры-
сыу, тэп берисиу, дэпинисиу, атысыу;
~ камнями тас ылацтырысыу.
кизил м. цызыл (агаш х;эм мийуе).
КИЗЙЛЕВЦЫЙ, КИЗЙЛОВ„ЫЙ прил.
цызылдыц; цызыл мийуесинен исленген;
~ое варенье цызылдыц мийуесиниц мураб-
басы; ~ая роща цызыл агашыныц орман-
лыгы.
КИЗЙЛЬ м. см. кизил.
КИЗЯК м. тезек.
КИЙ м. кий (бильярд ойнайтугын узын
таяц).
КИЛЕВ ЦОЙ прил. мор. изден, арттан
соццан; ~ая качка кемениц артынан соц-
цан шайцалыуы.
КИЛО с. нескл. разг. см. килограмм.
кило® цоспа сезлердиц «мыц, мыц рет»
деген мэнилерин билдиретугын биринши
белеги, мыс.-, километр километр.
КИЛОВАТТ м. киловатт.
КИЛОВАТТ-ЧАС м. киловатт-саат.
КИЛОГРАММ м. килограмм.
КИЛОГРАММОВОЙ прил. килограмм-
лык; ~ая гиря килограммлыц тас.
гКИЛОГРАММОВЫЙ биринши белегин-
де цанша килограмм екенин билдиретугын
цоспа сезлердиц екинши белеги, мыс.-.
двухкилограммовый еки килограммлыц.
КИЛОМЕТР м. километр.
КИЛОМЕТРАЖ м. километраж (кило-
метр менен елшенген аралыц).
КИЛОМЕТРОВЦЫЙ прил. километр...,
километрлик; ~ое расстояние километр-
лик ара, километрлик цашыцлыц.
^КИЛОМЕТРОВЫЙ биринши белеги
цанша километр екенин санлыц билдирету-
гын цоспа сезлердиц екинши белеги, мыс.:
трёхкилометровый уш километрлик.
КИЛЬ м. мор. киль, керги (кеме корпу-
сыныц теменги белимине негиз болатугын
хрм ултанын байланыстыратугын узын
темир ямаса агаш).
КИЛ ЬВАТЕР м. мор. кильватер (кемениц
суудагы толцынлы изи).
КЙЛЬКА ж. килька (балыц).
ким.
— 336 —
КИМОНО с. нескл. кимоно (1. японлар-
дыц еркеклерге цзм цаяллареа арналган
шапан сыяцлы кейлеги-, 2. цаял квйлектиц
жецин пишиудиц бир тури).
кинематика ж. кинематика (денениц
цозгалысын геометриялыц жацтан изерт-
лейтугын теоретикалыц механиканыц бир
белими).
КИНЕМАТИЧЕСКИЙ прил. кинемати-
ка..., ки нематик алы ц; ~ метод кинемати-
>кальщ усыл, кинематикалыц метод.
КИНЕМАТОГРАФ м. 1. (аппарат) кине-
матограф (кинофильмлер керсететугын
цэм кинога тусиретугын асбап)' 2. (кино-
искусство) кинематограф, кино енери;
3. уст. см. кинотеатр.
КИНЕМАТОГРАФИСТ м. кинематогра-
фист (кинематография хызметкери).
КИНЕМАТОГРАФИЧЕСКИЙ прил. ки-
нематограф..., кинематография..., кинема-
тографиялыц; ~ая промышленность кине-
матографиялыц санаат.
КИНЕМАТОГРАФИЯ ж. 1. (киноискус-
ство) кинематография, кино енери; 2. кине-
матография (кинофильмлерди ислеп шы-
гарыу цам экранда керсетиу енери).
КИНЕСКОП м. кинескоп (телееидениеде
цолланылатурын электронлы нур тутиги).
КИНЕТИКА ж. кинетика (ез ишине
динамиканы цам статиканы цамтыйту-
рын теоретикалыц механиканыц белими).
КИНЕТЙЧЕСКЦИЙ прил. кинетикалыц;
~ая энергия кинетикалыц энергия.
КИНЖАЛ м. цанжар.
КИНЖАЛЬНЫЙ прил. канжар...
кино с. нескл. 1. кино; звуковое ~
сесли кино; цветное~ рецли кино; 2. (кино-
театр) кино, кинотеатр.
КИНО’ цоспа сезлердиц «кино, кинема-
тографиялыц» деген мэнисин билдирету-
рын биринши белеги, мыс.: кинокомедия
кинокомедия.
КИНОАКТЕР м. киноактёр, кино артис-
ты.
КИНОАКТРИСА женск. от киноактёр.
КИНОАППАРАТ м. киноаппарат.
КИНОАППАРАТУРА ж. киноаппарату-
ра.
КИНОАРТИСТ м. см. киноактёр.
КИНОАРТИСТКА женск. от киноартист.
КЙНОВАРЬ ж. киноварь, кукирт сына-
бы (1. цызыл рецли минерал', 2. соннан
исленген цызыл бояу).
КИНОДРАМАТУРГИЯ ж. кинодрама-
тургия.
КИНОЖУРНАЛ м. киножурнал.
КИНОЗВЕЗДА ж. кино жулдызы (дацц-
лы киноактриса).
КИНОИСКУССТВО с. киноискусство,
кино енери.
КИНОКАРТИНА ж. кинокартина.
КИНОКОМЕДИЯ ж. кинокомедия.
КИНОЛЕНТА ж. кинолента.
КИНОМЕХАНИК м. киномеханик.
КИНООПЕРАТОР^, кинооператор (кино-
ра тусириуши цэнигё).
КИНОПЕРЕДВИЖКА ж. кешпели кино.
КИНОПЛЕНКА ж. киноплёнка.
КИНОПРОКАТ м. кинопрокат (кино-
театрларра, клубларга керсетиу ушын
уацытша кинофильмлер бериу).
КИНОПРОМЫШЛЕННОСТЬ ж. кино
санааты.
КИНОРЕЖИССЁР м. кино режиссёри.
КИНОСЕАНС м. киносеанс, кино сеансы.
КИНОСЕТЬ ж. кино сети, кино тарауы
(кинотеатрлар менен киноустановкалар-
дыц жыйынтыры).
КИНОСТУДИЯ ж. киностудия, кино
студиясы (кинофильмлер ислеп шыгарату-
гын кар хана).
КИНОСЦЕНАРИЙ м. киносценарий.
КИНОСЪЁМКА ж. кинога тусириу,
кинога алыу.
КИНОСЪЁМОЧНЫЙ прил. кинога ту-
сиретугын, кинога алатугын; ~ аппарат
кинога тусиретугын аппарат.
КИНОТЕАТР м. кинотеатр.
КИНОУСТАНОВКА ж. кино ускенелери.
КИНОФЕСТИВАЛЬ м. кинофестиваль
(бир темара арналган фильмлерди ямаса
бир елдиц кинофильмлерин керсетиу).
КИНОФИКАЦИЯ ж. кинофикация
(1. кинотеатрлар цам кешпели кино лар
шелкемлестириф, 2. кинофильмлер керсетиу
ушын ускенелеу).
КИНОФИЛЬМ м. кинофильм; научно-
-популяриый ~ илимий-популяр кино-
фильм.
КИНОФИЦИРОВАТЬ сов. и несов. что
1. кинофикациялау, киноластырыу; ~
деревню ауылды киноластырыу; 2. (обо-
рудовать для показа фильмов) кинофильм-
лер керсетиуге ылайыцлау; ~ клуб клубты
кинофильмлер керсетиуге ылайыцлау.
КИНОХРОНИКА ж. кинохроника (кун-
деликли жэмийетшилик турмысын керсе-
тетугын цысца кинокартина).
КИНУТЬ сов. кого-что ылацтырыу, ылац-
тырып жибериу, таслау, зыцгытыу; ~
камень тасты ылацтырып жибериу.
КЙНУЦТЬСЯ сов. к кому-чему, на кого-
-что и без доп. умтылыу, топылыу, ала
топылыу, тура жугириу; жууырып шыгыу;
~ться со всех ног бар куши менен тура
жугириу; сестра ~лась к брату цыз тууыс-
цан агасыныц алдына жууырып шыцты.
киоск м. киоск (кишкене дукан);
кнйжный ~ китап киоскасы.
КИПА ж. 1. (пачка, связка) топ, дэсте,
бау, байлам, бууат, буума; ~ бумаг бир
бууат цагаз; 2. (упаковочная мера) тец,
тай; ~ хлопка бир тай пахта.
КИПАРИС м. кипарис, сэрби.
КИПАРИСОВ ||ЫЙ прил. кипарис...,
кипаристен исленген, сэрби..., сербиден
исленген; ~ая роща кипарис орманлыгы.
КИПЁНИЦ Е с. цайнау; точка ~я физ.
цайнау точкасы.
КИПЦЁТЬ несов. 1. (о жидкости) цайнау,
бурцылдау; 2. перен. (о чувствах, мыслях)
йошыу; 3. перен. (протекать стреми-
тельно) цызыу, жанланыу, шапшац; рабо-
та ~йт жумыс цызгын бар атыр ;<> ~ёть гне-
вом зыгырданы цайнау.
КИПУЧЦИЙ прил. 1. (пенящийся, бурля-
щий) бурцыраган, бурцыган, цайнап тур-
ган; бурцырап аццан; ~ий поток бурцырап
_______________________________________- 337 -____________________________________кит
аддан суу, дайнаБан тасдын; 2. перен.
дызбынлы, йошлы, тасдынлаБан, жалынлы,
райратлы; Бажжа-Баж; ~ая деятельность
Кызбынлы искер лик, жалынлы искер л и к.
КИПЯТЙЛЬНИК. м. суу дайнатдыш.
кипятильный прил. суу цайнаты-
латугын; ~ бак суу цайнатылатугын бак.
кипятйть несов. что 1. цайнатыу,
писириу; ~ молоко сут писириу; 2. кайна-
тыу; ~ бельё кийимди кайнатыу.
КИПЯТИТЬСЯ несов. 1. (нагреваться до
кипения) цайнау, писиу, кайнатылыу, писи-
рилиу; 2. (о белье) кайнатылыу; 3. перен.
разг, кызыу, ашыуы келиу, ашыуланыу,
кушке миниу; ~ из-за пустяков тукке тур-
майтугын нэрсеге ашыуланыу.
кипяток м. дайнаБан суу.
КИПЯЧЕНИЕ с. 1. дайиау, писириу;
2. (белья и т. п.) кайнау, дайнатыу'.
КИПЯЧЁНЦЫЙ прил. дайнатылБан, дай-
наБан, пискен; ~ая вода дайнаБан суу;
~ое молоко пискен сут.
киргизский прил. ЦЫрГЫЗ..., кыр-
гыздыц; ~ язык кыргыз тили.
КИРГИЗЫ мн. (ед. киргиз м., киргйзка
ж.) кыргызлар, кыргыз халкы (Кыргыз-
стан ССРыныц тийкареы халцы).
КЙРЗА ж. кирза (жасалма телетин).
КЙРЗОВЫЦЙ прил. кирза...; кирзадан
исленген; ~е сапогй кирза етик, кирзадан
исленген етик.
КЙРКА ж. кирка (лютеран ширкеуи).
КИРКА ж. кирка (бир жарыныц ушы
жер оятуеын саплы балса).
КИРПЦЙЧ м. гербпш; производство
~ича гербиш ендириси; обожжённый ~йч
пискен гербиш; печка из ~ича гербиш печь.
КИРПИЧИ ЦЫЙ прил. в разн. знач.
гербиш; ~ая стена гербиш дийуал; ~ый
завод гербиш заводы; ~ый цвет гербиш
рец; ~ый чай гербиш чай, тахта чай.
КИСЁЙНЦЫЙ прил. кисеядан исленген;
~ая занавеска кисеядан исленген перде;
<> ~ая барышня ирон, назлы, кербаз кыз.
КИСЦЁЛЬ м. кисель; молочный ~ёль
сут кисели; -ф- десятая (седьмая) вода на
~елё погов. он цайнаганда сорпасы цосыл-
май.тугын агайын; за семь вёрст ~еля
хлебать погов. цэжетсиз узак жолга кетиу.
КИСЁЛЬНЫЦЙ прил. кисель.., кисель-
лп; <> молочные реки, ~е берега сут агып
турган дэрьялар, жагалары кисельден
(тоцшылыц мэс турмыс цаццында).
КИСЁТ м. кисет, калта, цэмиян; ~ для
табака темеки калта.
КИСЕЯ ж. кисея (жуца гезлеме).
КИС-КЙС межд. пыш-пыш.
КИСЛЙНКЦА ж.: с ~ой разг, туришли;
яблоко с ~ой туришли алма, туршек
алма.
КИСЛЙТНЬ несов. разг, туршек дэми
болыу, туршек дэм бериу, дурышлы болыу,
дурышлы етиу; яблоко немного ~ алма
сэл дурышлы екен.
КИСЛОРОД м. кислород (химиялыц
элемент).
КИСЛОРОДНЦЫЙ прил. кислород...,
кислородлы; <> —ая подушка кислородлы
кепшик (медициналыц эсбап).
КЙСЛО-СЛАДКИЙ прил. турышлы
дэмлн, туришли дэмли, кышдылтым.
КИСЛОТА ж. 1. кышкыл, турит,
турышлы, туршек; 2. хим. кислота; цыш-
Кыл; серная ~ гукиртли кислота; кукирт
кислотасы; уксусная ~ уксусли кислота;
соляная ~ дуз кислота.
КИСЛОТНОСТЬ ж. хим. кислоталы-
лыд; разг, зердаплылыд; ~ желудочного
сока асдазан зердесинин. кислотзлылыбы,
асдазанныц сууынын, зердаплылыБы; ~
почвы топырад кислоталылыбы.
кислотныцй прил. хим. кислоталы;
разг, зердаплы; ~е соединения кислоталы
бирикпелер.
КИСЛОТОУПОРНОСТЬ ж. хим., тех.
кислотага шыдамлылыц.
КИСЛОТОУПОРНЫ II й прил. хим., тех.
кислотага шыдамлы; ~е материалы кисло-
тага шыдамлы материаллар.
КЙСЛЦЫЙ прил. 1. цышцылт, турышлы,
туршек; ~ое яблоко туршек алма; 2. ашы-
ган, ашып кеткен, ашытцан (о тесте)',
дузланган (о капусте)', ~ое молоко цатыц;
~ая капуста дузланган капуста; <~ое тесто
ашыган цамыр; 3. перен. разг, (недоволь-
ный) кеуилсизлик, мэнпси жоц, кейпи
жоц; ~ое настроение кейипсизлик; сде-
лать ~ое лицо жузин шытыу, цабагын шы-
тыу; 4. хим. кислоталы; ~ые растворы
кислоталы еритиндилер.
КИСЛЯТИНА. ж. разг, турши, тур-
шек.
КЙСНУТЬ несов. 1. (от брожения)
туришлениу, туршиу, ашыу; 2. перен. разг,
(быть в унынии) кеуилсизлениу, кейипсиз-
лениу.
КИСТА ж. мед. ирицли исик.
КИСТЕВОЙ прил. ууыс, пэнже; ~ сустав
анат. ууыс бууыны, пэнже бууыны.
КЙСТдЧКА ж. 1. уменыи. от кисть
2, 3, 4; 2. кисть, сабынлагыш; ~ для
бритья сацал сабынлагыш.
КИСТИь ж. 1. (часть руки) цолдыц
басы, ууыс, пэнже; билезик; 2. (гроздь)
солцым, буршик, собыц; ~ь винограда
жузимниц бир солцымы; 3. (для украше-
ния) пепек, шашац; знамя с ~ями пепекли
байрац; пояс с ~ями ушы пепекли белбеу;
4. (для краски, клея) кисть; малярная ~ь
маляр бояу кисти; 5. перен. суурет салыу
енери, суурет салыу уцыбы; у этого худож-
ника смелая ~ь бул художниктиц суурет
салыу уцыбы огада зор.
кит м. кит (тециз х>айуаны).
КИТАЙСТ м. китаист (Кытайды цэм
цытай тилин уйрениу бойынша цэ-
ниге).
КИТАИСТИКА ж. китаистика (кытай
тилин х,эм мэдениятын изертлейтугын
илимлердиц жыйындысы).
КИТАЙСКИЙ прил. К.ытай..., цытайдыц;
~ язык цытай тили.
КИТАЙЦЫ мн. (ед. китаец м., китаянка
ж.) цытайлар, цытайлылар (Кытайдыц
тийкареы халцы).
КЙТЕЛ Ь м. китель (формалы жаеасы
тик куртка)', морской ~ тецизшилер
кители.
22 Русско-каракалпакский сл.
кит__________________- 338 -___________________
КИТОБОЙ м. кит аулаушы.
КИТОБОЙНЦЫЙ прил. кит аулаушы,
кит тутатугын, кит аулайтугын; ~ый про-
мысел кит аулау кэсиби; ~ое судно кит
аулайтугын кеме, кит аулау кемеси.
китовый прил. кит...; ~ жир кит майы;
~ ус кит мурты.
КИТОЛОВ м. см. китобой.
КИТОЛОВНЫЙ прил. см. китобой-
ный.
кичиться несов. кем-чем менменсиу,
марапатланыу, мактаныу; ~ своими успе-
хами ез табысларына марапатланыу.
кичлйвость ж. менменлик, мацтан-
шацлык, марапатланыушылык*
КИЧЛЙВЫЙ прил. менмен, марапатшыл,
мацтаншад.
КИШ||ЁТЬ несов. 1. (копошиться) ыбыр-
-жыбыр болыу, быжынау; муравьи ~ат
в муравейнике цумырсцалар ининде
ыбыр-жыбыр болып атыр; 2. кем-чем лык
толыу, быжынап кетиу; улицы ~ат наро-
дом кешелер халыцца лык толган.
кишечник м. анат. ишеклер.
КИШЁЧНЫ[|Й прил. ишек...; ~е заболе-
вания ишек ауырыулары.
КИШК]|А ж. 1. анат. ишек; прямая ~а
ток ишек; тонкие ~й аш ишеклер; слепая
~а сокыр ишек; 2. (шланг) кишка; пожар-
ная ~а ерт кишкасы, ерт ешириу кишкасы;
<> ~а тонка шаман, келмейди, кушиц
жетпейди.
КИШЛАК м. ауыл, дышл ад.
кишмйш м. кишмиш.
КИШМЯ нареч.-. ~ кишеть разг, ыбыр-жы-
быр болыу, быжынау.
КЛАВИАТУРА ж. клавиатура (клавиш-
лер системасы); ~ рояля рояльдыц кла-
виатурасы; ~ пишущей машинки жазыу
машинкасыныц клавиатурасы.
КЛАВИШ м., КЛАВИША ж. клавиш
(1. саз эсбапларында пластинкалар', 2. Д'эр
турли механизмлерде: машинкада, теле-
фон аппаратларында рычаг басы).
КЛАВИШНЫЙ прил. клавишалы; ~ ин-
струмент клавншалы саз куралы.
КЛАД м. 1. гэзийне, кемик, гембе;
найти ~ гембе табыу; 2. перен. ырыскал,
бадыт, дэулет; это не работник, а ~ бул
хызметкер емес, ал дэулет.
КЛАДБИЩЕ с. мазар^ мазарстан, гери-
стан, эулийе, эулийелик, эулийешилик,
койымшылык-
КЛАДБИЩЕНСКИЙ прил. мазаршылык,
эулийе..., эулийешилик, цойымшылыц.
КЛАДКЦА ж. 1. (действие) ериу, цалау,
салыу; производить ~у стен дийуал ериу;
2. (часть сооружения) курылыстыц бир
белеги, жайдыц бир белеги; разобрать
часть ~и жайдыц бир белегин бузып тас-
лау.
КЛАДОВАЯ ж. телек, гэллехана, зат
цоятугын белме.
КЛАДОВКА ж. кладовка.
КЛАДОВЩИК м. кладовщик.
КЛАДОВЩЙЦА женск. от кладовщик.
КЛАДЬ ж. собир. жук; ручная ~ цолдагы
жук, цол жуги.
КЛАН м. ист. урыу, кэуим, клан.
КЛАНЯТЬСЯ несов. 1. кому, с кем и без
доп. (здороваться) бас ийиу, ийилиу,
тэжим бериу, сэлем бериу; 2. кому и бег
доп. (передавать приеет) сэлем айтыу,
сэлем айтып жибериу; 3. кому, перед кем,
перен. (просить, заискивать) бас ийиь
copay, жалынып copay; не стану я ему ~
мен оннан бас ийип сорамайман; пере-
стать ~ с кем-л. сэлемлеспеу, сэлемлесиудп
койыу.
КЛАПАН м. 1. тех. клапан, какпац;
выхлопной ~ сериппе какпак; 2. (у духовых
инструментов) клапан; 3. анат. клапан;
сердечный ~ журектиц клапаны; 4. (кар-
мана) какпак-
КЛАРНЕТ м. кларнет (саз цуралы).
КЛАРНЕТИСТ м. кларнетши, кларнет
шертетугын сазшы-
КЛАСС м. 1. (общественная группа)
класс; рабочий ~ рабочийлар классы,
рабочий классы; антагонистические классы
антагонистлик класслар; 2. школ, класс;
он учится в десятом классе ол оныншы
класста оцыйды; ученики вышли из класса
одыушылар класстан шыкты; 3. биол. класс,
топар; ~ млекопитающих сут емиушилер
топары; ~ рыб балыклар классы; 4. (раз-
ряд) класс, дэреже; лётчик первого класса
биринши класслы лётчик; футболист высо-
кого класса жокары дэрежели футболист;
он приехал в каюте первого класса ол
биринши класс каютасында келди.
КЛАССИК м. 1. классик; ~и марксиз-
ма-ленинизма марксизм-ленинизм клас-
сиклери; Пушкин — ~ русской литерату-
ры Пушкин — рус эдебиятыныц классиги;
2. (последователь классицизма) классик
(классицизм узкили, тэрепдары); 3. (об
учёном) классик (ески грек, латин тиллерин,
эдебиятын изертлеуши цэниге).
КЛАССИКА ж. собир. классика (эдебият-
тыц х,эм искусствоныц классик, кернекли
шыеармалары); русская оперная ~ рус
опера классикасы.
КЛАССИФИКАТОР м. классификатор
(классификация бойынша цэниге).
КЛАССИФИКАЦИОНН |1Ы Й прил. клас-
сификациялык; ~ая схема классификация-
лык схема.
КЛАССИФИКАЦИЯ ж. 1. (действие)
классификациялау; заниматься ~ей ми-
нералов минералларды классификациялау
менен шугылланыу; 2. (система) класси-
фикация; ~я растений есимликлердиц
классификациясы.
КЛАССИФИЦИРОВАТЬ сов. и несов.
кого-что классификациялау, классларга
белиу, топарларга белиу; ~ растения
есимликлерди классларга белиу.
КЛАССИЦИЗМ м. классицизм
(1. XVII — XIX зсирлерде эдебиятта хэм
искусстводаеы баедар; 2. ески грек, латин
тиллерин цэм эййемги заман мэдениятын
уйрениуге тийкарланоан билимлендири ij
системасы).
КЛАССЙЧЕСКЦИЙ прил. 1. классика-
лыц, классик дереткен, улгили; ~ие про-
изведения классикалыд шыгармалар;
2. классикалыд; ~ие языки классикалык
— 339 —
КЛЕ
тиллер; ~ое образование классикалыц
билим; 3. (характерный, типичный)
айрыцша, кернекли; ~ий пример айрыцша
мысал.
КЛАССНЦЫЙ прил. класс..., класслыц;
~ый руководитель класс басшысы; ~ый
журнал класс журналы; ~ая доска класс
тахтасы.
’КЛАССНЫЙ цоспа сезлердиц темендеги
мгнилерди билдиретурын екинши белеги-.
1) «наше класс екенин», мыс.-, четырёхкласс-
ный терт класслы; 2) «цандай классца,
дэрежеге, сортца» жататугынын, мыс.:
первоклассный биринши класслы, ец жац-
сы.
КЛАССОВ ||ЫЙ прил. класс, класслыц;
~ое общество класслыц жэмийет; ~ые про-
тиворечия класслыц царама-царсылыцлар;
~ая борьба класслыц гурес; ~ый враг
класслыц душпан.
КЛАСТЬ несов. 1. кого-что цойыу, салыу,
орынластырыу; ~ что-л. иа место орнына
цойыу; ~ в чемодан чемодан та салыу;
~ раненого иа носилки жар адар ды носил-
кага салыу; 2. кого-что (помещать) салыу,
жатцызыу, орналастырыу; ~ кого-л.
в больницу биреуди кеселханага жатцызыу;
3. что (накладывать слой) жагыу, басыу;
~ краску бояу жагыу; 4. что (наклады-
вать, прибавлять) салыу, цосыу; ~ сахар
в чай чайга цант салыу; 5. что (сооружать)
салыу, ериу, цалау; ~ стену дийуал салыу;
ф> ~ все силы иа работу барлыц кушти иске
жумсау; ~ начало басын баслау; ~ в основу
тийкар етип алыу; яйца (о птицах)
мэйек тууыу; ~ в рот аузына шайнап
салыу; ~ (себе) в карман биреудиц пулын
ийелеп алыу, ез цалтасына тыгыу; ~ иа
музыку сезге музыка жазыу; ~под сукно ца-
раусыз, дерексиз цалдырыу.
КЛЁВ м. цармацца тусиу, цармацца
цабыу; сегодня был хороший ~ бугин
балыцтыц цармацца цабыуы жацсы.
КЛЕВАТЬ несов. 1. кого-что (о птицах)
шоцыу, шоцып жеу; жеу, шепшеу; 2. (о ры-
бе) цармацца тусиу, цармацца цабыу;
рыба хорошо клюёт утром балык азан-
да цармацца кеп цабады; ~ носом цал-
гыу, мулгиу; у него денег куры не клюют
оныц ацшасы жудэ кеп; ол ацшаныц ийиси-
нен жата алмайды.
КЛЕВАТЬСЯ несов. шоцысыу; иасёдка
клюётся курык тауыд шоцыйды.
КЛЁВЕР м. жоцышца, беде.
КЛЁВЕРНЫЦЙ прил- жоцышца..., беде...;
~е семена жоцышца туцым.
КЛЕВЕТ||А ж. есек, жала, гэремет,
жаманлау, гыйбат, дэумет; наглая ~а
уятсызлыц пенен исленген есек; возводить
~у на кого-л. биреуге жала жабыу.
КЛЕВЕТАТЬ несов. на кого-что есек
етиу, жала жабыу, жаманлау, сайыу,
гыйбатлау.
КЛЕВЕТНЙК м. есекши, есекшил, жа-
лахор.
КЛЕВЕТНЙЦА женск. от клеветник.
КЛЕВЕТНЙЧЕСКЦИЙ прил. осекши лик,
жалахорлыд, гэреметли, дэуметли; ~ое
выступление жал ах ор лык сез.
КЛЕЕВАРЕНИЕ с. желим кайнатыу,
желим ислеу, желим еритиу.
КЛЕЕВ || б Й прил. желим-.., желимли;
желим ,шыЕаратуЕын; желим косыл^ан;
~ая краска желим цосылган бояу.
КЛЕЁНКцА ж. клеёнка; детская ~а
бала клеёнкасы; компрессная ~а компресс
клеёнкасы; стол покрыт ~ой стол устн кле-
ёнка менен жабылган.
КЛЕЕНЧАТЦЫЙ прил. клеёнкалы; кле-
ёнкадан исленген; ~ая дверь клеёнкалы
цапы; ~ый портфель клеёнкадан исленген
портфель.
КЛЕИТЬ несов. что желимлеу, жабысты-
рыу; ~ конверты конвертлерди желимлеу.
КЛЕИТ || ЬСЯ несов. 1. разг- (становиться
липким) желимлесиу, жабысцац болыу;
2. (поддаваться склеиванию) желимлениу,
жабысыу; бумага легко ~ся цагаз тез
желимленеди; 3. перен. разг, сэтине тусиу;
оцына тусиу, иси келисиу; у иих дело
не ~ся олардыц иси келиспей атыр.
КЛЕЙ м- желим, шайыр; столярный ~
агаш желими; резиновый ~ резина желими.
КЛЁЙКЦИЙ прил. желимли, жабысцац;
~ая бумага для мух шыбынлар ушын жа-
бысцац цагаз.
КЛЕЙКОВИНА ж. биол. клейковина
(гэлле денинде болатугын белок заты).
КЛЕЙМЕНЫЙ прил. тамгаланган, там-
га басылган, тамга салынган, тамгалы;
~ скот тамгаланган мал.
КЛЕЙМЙТЬ несов. кого-что 1. (ставить
клеймо) тамгалау, тамга басыу, тамга
салыу, белги салыу; ~ скот малды тамга-
лау; 2. перен. (сурово осуждать) нэлет
айтыу, масцаралау, хорлау; ~ позором
шермендесин шыгарыу, цара масцарасыи
шыгарыу.
КЛЕЙМО с. 1. тамга, нышан, белги;
фабричное ~ фабриканыц белгиси; ~ на
лошади ат тамгасы; 2. перен. белги, тамга;
снять позорное ~ шерменделик тамгасын
алып таслау.
КЛЕЙМОВЩИК м. тамгашы, тамга са-
лыушы.
КЛЕЙСТЕР м. шырыш, ун желим.
КЛЁКОТ м- цыйгырыу, цышцырыц; ~
орла буркиттиц цыйгырыуы.
КЛЕКОТАТЬ несов. дыйгырыу, цыш-
кырыу-
КЛЁН м. клён (жалпац жапырацлы агаш).
КЛЕНОВЫЙ прил. клён...; клённан
исленген; ~ лист клён жапырагы; ~ стол
клённан исленген стол.
КЛЕПАЛ ЬНЧЫЙ прил. тех. шегелеп
кепсерлеуши; ~ая машина шегелеп кеп-
серлеуши машина.
КЛЕПАЛ ЫЦИК ж. шегелеп кепсерле-
гиш, шегелеп кепсерлеуши.
КЛЁПАНЫЙ прил. тех. кепсерленген,
шегеленген; ~ котёл кепсерленген цазан.
КЛЕПАТЬ I несов- что, тех. шегелеп
кепсерлеу.
КЛЕПАТЬ II несов. на кого-что и без
доп., прост, (клеветать) есек етиу, дэу-
мет етиу, жала жабыу.
КЛЕПКА ж. 1. (действие) шегелеп кеп-
серлеу, шегелеу; 2. (доски, составляющие
22*
КЛЕ______________- 340 -______________
бочку) бочканыц (агаш шелектиц) хэр
бир тахтайшасы.
КЛЕПТОМАНИЯ ж. мед. клептомания
(урлыц кусеушилик, психикалыц кесел).
КЛЕРИКАЛ м. полит, клерикал (клери-
кализмниц тэрепдары).
КЛЕРИКАЛИЗМ м. полит, клерикализм
(ширкеудин, сиясий цгм мэдений устемли-
гин кушейтиуге умтылатусын реакцияшыл
сиясий асым).
КЛЕРИКАЛ ЬНЫ ||Й прил. полит, клери-
кал; ~е партии клерикал партиялар.
КЛЕРК л. клерк (буржуазиялыц еллерде
кецсе хызметкери).
КЛЁТКЦА ж. 1. (для птиц, животных)
тор, кэпес; 2. тор, кезгенек, кереге кез,
шатыраш сызык; тетрадь в ~у шатыраш
сызыдлы дэптер; шерсть в ~у кереге кез
жун гезлеме; 3. биол. клетка; нервная ~а
нерв клеткасы; грудная ~а анат. кеки-
рек цууысы, тес цууысы; лестничная ~а
басцыш орын.
клеточнцый прил. биол. клеткалы;
~ая протоплазма клеткалы протоплаз-
ма.
клетушка ж. 1. уменьш. от клеть 1;
2. разг, (тесное помещение) белмеше.
КЛЕТЧАТКА ж. бот. клетчатка (есим-
лик клеткаларыныц цабысын цу рай тусын
зат).
КЛЁТЧАТЦЫЙ прил. 1. торлы, кезгенек
торлы, кереге кез, шатыраш; ~ый платок
кезгенек торлы орамал, кереге кез ора-
мал; 2. биол. клеткадан куралган; ~ое
строение организма организмниц клеткадан
куралган цурылысы.
КЛЕТЬ ж. 1. обл. (кладовая) зат сацлау
белмешеси; 2. горн, клеть (шахтаса тусиу
уэм кетерилиу ушын исленген цурылыс).
КЛЁЦКИ мн. (ед. клёцка ж.) узбен.
КЛЁШ м. 1. клёш (шалбардыц баласы-
ныц кецлиги)', 2. в знач. неизм. прил. клёш;
юбка ~ клёш юбка.
КЛЕШНЯ ж. цысцыш, пэнже (суу шаян-
ныц).
КЛЕЩ м. зоол. кене, таскене.
КЛЕЩЕВИНА ж. кене дэри (есимлик).
КЛЁЩИ, КЛЕЩИ только мн. 1. атауыз,
цысцыш; столярные клещи агаш уста атауы-
зы; 2. воен, цоршау; попасть в клещи
цоршауга тусиу; О клещами тащить,
клещами вытягивать зорлап айттырыу,
зорлап жууап бергизиу; клещами не вы-
тянешь цеш айттыра алмайсац, хеш сейлете
алмайсац.
КЛЙВЕР м. мор. кливер (кемениц тум-
сысына орнатылатусын уш муйешли жел-
цом).
КЛИЕНТ м- клиент (1. исин адвокатца,
нотариусца цэм басцаларса тапсырыушы
адам; 2. жумыс бабында ямаса алыс-берис
женинде мжемеге мудамы келип-кетип
журиуши адам).
КЛИЁНТКА женск. от клиент.
КЛИЕНТУРА ж. собир. клиентура, кли-
ентлер; ~ банка банк клиентлери.
КЛЙЗМЦА ж. мед. клизма; лекарствен-
ная ~а дэри-дэрмац клизмасы; поста-
вить ~у клизма цойыу.
КЛИКА ж. клика (ез мэпине жетиуге
умтылатусын адамлардыц топары); ~
реакционеров реакционерлер кликасы.
КЛИКАТЬ несов. кого-что, прост, ша-
цырыу; ~ собаку ийтти шацырыу.
КЛ и КН УТЬ сов. и однокр. см. кли-
кать.
КЛИМАКС м. см. климактерий.
климактерий м. мед. климактерий
(цартая баслаган цаяллардыц жыныс без-
лериниц хррекетиниц тоцталыу дэуи-
ри).
КЛИМАКТЕРИЧЕСКИЙ прил. мед. кли-
мактерийлик; ~ период климактерийлик
Дэуир.
КЛИМАТ Л1. климат, хауа райы; мор-
ской ~ тециз климаты; континентальный
~ континеитальлы климат; жаркий ~ ыссы
климат; умеренный ~ орташа климат.
КЛИМАТЙЧЕСКИЦЙ прил. климат...,
климатльщ; ~е условия климат жардайлары.
КЛИМАТОЛОГИЧЕСКИЙ прил. кли-
матологиялыд; ~ институт климатология-
лык институт.
КЛИМАТОЛОГИЯ ж. климатология
(х,ауа райын изертлейтусын илим).
КЛИН Л1. 1. сына, пана; вбить ~ сына
цагыу; 2. (полоска ткани) цыйыц, цыйыц-
ша, цыйыу, ушкил, шабыу; вшить ~
цыйыцша цойып тигиу; 3. (часть земель-
ного угодья) егис майданы; озимый ~
гузлик егис майданы; 4. в знач. нареч.
клином шоц; борода клйиом шоц сацал;
свет не клином сошёлся погов. цара
аспан цапылып цалган жоц; клином не
вышибешь басына сицип кеткен; куда
ни кинь — всё ~ погов. хеш шара жоц,
хеш илаж жоц; ~ клином вышибают сына-
ны сына менен цагып шыгар ады.
клиника ж. клиника (илимий цзм
оцыу жумыслары бирликте алып барылату-
сын емлеу мэкемеси)-, глазная ~ кез емлеу
клиникасы.
КЛИНИЦИСТ м. клиницист (клиникада
ислейтусын цэм илим изертлеу жумыслары
менен шусылланатусын врач).
КЛИНЙЧЕСКИЦЙ прил. клиника...,
клиникалык; ~е условия клиника шар аят-
лар ы; /^е исследования клиникалык
изертлеулер.
КЛИНКОВ ||ЫЙ прил. тех. жузли, кес-
кир, еткир, еткир жуз...; ~ая сталь
еткир тыйыц исленетурын полат.
клиновидный прил. сына сыяк-лы,
пана сыяклы.
КЛИНОК л. кылыштын. жузи, канжардыц
жузи, кескир тыйык, еткир жуз; сабель-
ный ~ кылыштын. жузи, кылыштын. ушы.
КЛИНООБРАЗНЫЙ прил. см. клино-
вйдный.
КЛИНОПИСНЫЙ прил. клинопись...;
~ текст клинопись текста.
клинопись ж. клинопись (Алсы
Азияныц эййемги халыцларыныц сына уса-
сан жазыуы).
КЛЙПЕР м- мор. клипер (уш машлы тез
журетусын кеме).
КЛИРИНГ м. фин. клиринг, нац ацша-
сыз (саудада).
__________________________-341 -_______________________клю
КЛИРИНГОВ ЦЫЙ прил. фин. клиринг...;
нак ацшасыз; ~ое соглашение нак ацша-
сыз есапласыу келисими.
КЛИЧ м. сурен, уран, шацырыц;<> клик-
нуть ~ суренлеу, сурен салыу, сурен
таслау.
КЛЙЧКА ж. 1. (животного) ат; 2. (про-
звище) лацап; партийная ~ партиялыц
лацабы.
КЛИШЕ с. нескл. полигр. клише (темир,
агаш хрм басца тахталарда исленген
суурет, сызылма, план цэм т. б.).
КЛОАКА ж. 1. (канал для стока нечи-
стот) клоака (цалаларда патаслыцтыц
агып кетиуи ушын жер асты каналы)-,
2. (загрязнённое, запущенное место) патас
жай, патас орын; 3. зоол. клоака (гейпара
цайуанлардыц ишекке цгм киши дзрет
пенен жыныс органларына жалпы болган
сыртца шыгарыу тесиги).
КЛОК м. 1. (пучок, прядь) камтым, бир
цысым, узим, дзете, бир ууыс, шуйке,
туйдем; ~ сёиа лишен дэстеси; ~ волос бир
цысым шаш; 2. (обрывок, лоскут) майда-
-майда, белек-белек, ерим-ерим, пырым-
-пырым, парра-парра; изорвать бумагу
в клочья цагазды майдалап жыртыу, ца-
газды парра-парра етип жыртып таслау;
3. перен. белек; клочья тумана думай
белеклери.
КЛОКОТ уи. см. клокотание.
КЛОКОТАНИЕ с. 1. (жидкости) гурил-
деу, сарцырау, бурцылдау; 2. сырылды,
сырылдау, цырылдау; ~ в груди кекирек
сырылдысы.
КЛОКОТАЦТЬ несов. 1. (о жидкости)
гурилдеу, capкырау, бурцылдау; 2. (в гру-
ди, в горле) сырылдау, цырылдау; 3. перен.
(о чувствах) бууырцаныу, гурлеу.
КЛОНЙЦТЬ несов. 1. что (нагибать,
наклонять) ийиу, бугиу, иймейтиу, ца-
йыстырыу, ецкейтиу, цыйсайтыу; ветер
клонит деревья самал агашты цыйсайтады;
лодку ~ло набок цайыцтыбиртэрепине цый-
сайтты; 2. кого-что, к чему, перен. (одоле-
вать) тартыу, басыу; его ~ло ко сиу оны
уйцы басты; 3. что, к чему, перен. разг,
(иметь в виду) аударыу, айландырыу, бурыу;
я сразу понял, к чему ои клонит мен оныц
цаяцца бурып баратырганын бирден тусин-
дим.
КЛОНИТЬСЯ несов. 1. (нагибаться,
наклоняться) ийилиу, бугилиу, ецкейиу,
цайысыу, цыйсайыу; дерево клонится
к земле агаш жерге ийилип тур; 2. перен.
(близиться) таялыу, жууыцласыу, бейим-
лесиу, жацынлау; солнце клонится к за-
кату кун батыуга жакынлады; дело кло-
нится к концу ис питиуге жацынласты.
клоп м. 1. пите, цандала; древесный —
агаш питеси; 2. перен. шутл. (малыш)
кишкене бала.
клопиный прил. пите..., питенин.,
цандала..., цандаланын,; ~ укус пите
шагыуы.
КЛОПОВНИК м. прост, пители жай,
цандалалы жай.
КЛОПОМОР м. пите дэри, цандала
Дэри.
клоун м. 1. клоун, масцарапаз; 2. пе-
рен. (шут) масцарапаз.
КЛОУНАДА ж. клоунада, масцарапаз
ойыны (цирктеги номер).
КЛОУНСКИЦЙ прил. 1. клоун..., кло-
унныц, масцарапаз..., масцарапаздыц; 2.
перен. (шутовской) масцарапазлыц; ~е
выходки масцарапазлыц цылыцлар.
КЛОХТАТЬ несов. цацалау, цурцылдау.
КЛОЧцбК м. белек, кишкене бир жапы-
рац, бир узим, бир ууыс, ерим; ~6к бума-
ги бир жапырац цагаз; разорвать в
~кй пырым-пырым етип жыртыу; ~6к
земли бир цыйтац жер, бир гулше жер.
КЛУБ I м. буркырау, буудац; ~ы дыма
тутин буудацлары.
КЛУБ II м. клуб; рабочий ~ рабочий-
лар клубы; сельский ~ ауыл клубы.
КЛУБ ||ЕН Ь м. бот. туйнек; ~ии карто-
феля картофель туйнеги, картошканыц туй-
неклери.
КЛУБИТ || ЬСЯ несов. тозацгыу, бурцы-
рау, бурцасынлау, буудацлау, буудацла-
нып шыгыу; пыль ~ся по дороге жол
бойында шац бурцырайды; дым ~ся ту-
тин буудацлап шыгады.
КЛУБНЕВЦОЙ прил. бот. туйнек...,
туйнекли; ~ая почка туйнек буртиги.
клубника ж. клубника (есимлик цзм
мийуе).
КЛУБНЙЧНЦЫЙ прил. клубника...; ~ое
варенье клубника мураббасы.
КЛУБНЦЫЙ прил. клуб...; ~ая работа
клуб жумысы.
КЛУБЦОК м- 1. туйдек, домалац, шуу-
мац, буудац; ~6к ниток бир туйдек сабац;
2. перен. шатыс, шийелесиу; ~6к противо-
речий царама-царсылыцлардыц шийелес-
кени; ~бк подступйл к горлу тамагы
тыгылып цалды; свернуться ~ком топ
болыу, аяц-цолларып бауырына цысып
бугиу.
КЛУМБА ж. клумба (гул царыц ушын
уйме топырацлы царыц).
КЛУША ж. обл. цурыц тауыц.
клык .и. азыу тис (у человека)', азыу
(у животного).
КЛЫКАСТЫЙ прил. разг, азыу л ы, азыуы
айланган.
КЛЮВ м. тумсыц.
клюётся наст. вр. от клеваться.
КЛЮКА ж. иймек таяц, х,аса.
КЛЮКВА ж. клюква (есимлик цгм
мийуеси).
КЛЮКВЕННЫЙ прил. клюква...; клюк-
вадан исленген; ~ кисель клюква кисели.
КЛЮНУТЬ сов. и однокр. 1. кого-что
(о птицах) шоцып алыу, шоцыу; 2. (о ры-
бе) цармацка цабыу.
КЛЮЧ I м. 1. гилт; ~ от квартиры ежи-
рениц гилти; 2. гилт, ашцыш, ашар; гаеч-
ный ~ гайка гилти, гайка ашары; ~ для
часов саат гилти; 3. перен. жол, илаж; най-
ти ~ к решению задачи мэселени шешиу
жолын табыу; 4. ключ (телеграф цзм
радиотелеграфта передатчик цепин тез
ислетиу ушын выключатель)-, 5. муз. гилт
(нотаныц сызыеыныц басында туратугын
белги).
клю.
— 342 —
КЛЮЧ II м. (родник) булац, кез; бить
~6м 1) (бурлить — о жидкости) бурцыу,
тасыу, тасып цайнау; 2) перен. бурцасын-
лап, бурцып, цайнап турыу; жизнь бьёт
~6м турмыс булацтай тасып тур.
КЛЮЧ ЕВ ЦОЙ I прил. гилт..., гилтли,
гилт пенен; часы с^ым заводом гилт пенен
буралатугын саат; <> ~ая позиция бир
нэрсени басып алыуга мумкиншилик бере-
тугын позиция.
КЛЮЧЕЙ ЦОЙ II прил. булац..., булац-
тыц; ~ая вода булац сууы, булацтын сууы.
КЛЮЧЙЦА ж анат. палуан суйек.
КЛЮЧЙЧНЫЙ прил. анат. палуан
суйек...
ключник м. уст. гилтши, гилтман.
КЛЮЧНИЦА женск. от ключник.
КЛЮШКА ж. 1. разг. см. клюка; 2.
спорт, клюшка (хоккей ойынында топ
айдайтуеын иймек таяц).
клюю, клюёшь и т. д. наст. вр. от
клевать.
КЛЯКСЦА ж. сыя тамшысы, сыя да гы,
сыя тамшысынан цалган дац; посадить ~у
сыя тамызып алыу.
КЛЯНЧИТЬ несов. что, у кого и без доп.,
разг, тилемсеклениу, етиншеклик етиу,
сорамсацланыу, жалынып copay.
кляп м. ауыз кергиш (бацырмау ямаса
тислемеу ушын ауызеа тыгылатуеын агаш
ямаса шубе рек).
клясть несов. кого-что царFay, нэлет
айтыу.
клясться несов. в чём ант етиу, серт
етиу, ант ишиу, шэрт айтыу.
КЛЯТВ||А ж. аит, серт, шэрт; дать ~у
ант бериу; взять ~у с кого-л. биреуден
ант алыу, биреуге ант еткизиу; нарушить
~у антты бузыу, сертти бузыу, серттен,
анттан тайыу; сдержать ~у антын орынлау,
сертин орынлау.
КЛЯТВЕННЦЫЙ прил. ант..., антлы,
ант еткен, ант ететугын, ант берген, серт-
ли, шэрт..., шэрт еткен; дать ~ое обещание
ант етип уэде бериу.
КЛЯТВОПРЕСТУПЛЕНИЕ с. антты бу-
зыу, серттен тайыу.
КЛЯТВОПРЕСТУПНИК м. антты бузыу-
шы, серттен тайган.
КЛЯТВОПРЕСТУПНИЦА женск. от
клятвопреступник.
КЛЯУЗА ж. есек, жала, етирик, шугыл,
гыйбат.
КЛЯУЗНИК м. разг, есекши, есекшил,
жалахор, шугыл, гыйбатшы.
КЛЯУЗНИЦА женск. от кляузник.
КЛЯУЗНИЧАТЬ несов. разг, есек айтыу,
жала жабыу, етирик таратыу, шугыл тара-
тыу, гыйбат етиу.
КЛЯУЗНИЧЕСТВО с. разг, есекшилик,
жалахорлыц, шугыллык, гыйбатшылыц.
КЛЯУЗНЦЫЙ' прил. разг, есек..., гын-
бат..., есекшил, жала..., гыйбатшыл; ~ое
дело гыйбат ис; ~ый человек есекшил
адам.
КЛЯЧА ж. кетерем, арык, цацсал (ат).
КНЙГЦА ж. 1. китап; интересная ~а
дызыд китап; настольная ~а хэр кимге
керекли китап; читать ~у китап одыу;
2. (для записей) книга, дэптер, китап; ~а
жалоб и предложений шагым хэм усыныс-
лар жазыу дэптери; кассовая ~а кассалыд
дэптер; домовая ~а хожалыд китабы;
3. китап; я прочёл первую ~у романа «Ти-
хий Дон» мен «Тынык Дон» романынын, би-
ринши китабын одып шыктым; <> вам
и ~и в руки мине, сиз енди билициз.
КНИГОВЕД м. китап изертлеуши (китап
изертлеу бойынша цэниге).
КНИГОВЕДЕНИЕ с. китап хаццындагы
илим.
КНИГОЕД м. зоол. китап курт, китап
питеси.
КНИГОИЗДАТЕЛЬ м. китап басып шы-
гарыушы.
КН И ГО И ЗД АТ Е Л ЬСК || И й прил. китап
басып шыгарыу...; ~ое дело китап басып
шыгарыу иси.
КНИГОИЗДАТЕЛЬСТВО с. китап ба-
сыушы (мэкеме), китап баспасы.
КНИГОЛЮБ м. китапты суйгиш.
КНИГОНОША м. и ж. 1. (продавец книг)
китап сатыушы; 2. (разносящий книги)
китап тасыушы.
КН И ГО ПЕЧАТАН И ||Е с. китап басыу,
китап бастырыу, китап шыгарыу; изобре-
тение ~я китап бастырыуды ойлап та-
быу.
КН И ГО ПЕЧАТИ ЦЫЙ прил. китап ба-
сыу..., китап бастырыу..., китап шыга-
рыу...; ~ое дело китап басыу иси, китап
бастырыу иси. .
КНИГОТОРГОВЛЯ ж. китап саудасы.
КНИГОТОРГОВЫЦЙ прил. китап сауда;
~е организации китап сауда шелкемле-
ри.
КНИГОТОРГУЮЩИЦЙ прил. китап са-
татугын; ~е организации китап сататугын
шелкемлер.
КНИГОХРАНИЛИЩЕ с. 1. китап сац-
ланатугын жай; 2. (библиотека) улкен
китапхана.
КНЙЖКЦА ж. 1. разг. см. книга; инте-
ресная ~а цызыц китап; 2. китап; раз-
розненные ~и журналов журналлардыц
шашылып атырган китаплары; 3. (доку-
мент) китапша; трудовая ~а мийнет китап-
шасы; сберегательная ~а акша сацлау
книжкасы; членская ~а агза книжкасы,
мушелик книжкасы; 4. анат. (желудок
жвачных животных) цырыц цат.
КНЙЖНИК м. 1. (любитель и знаток
книг) китапхан, китапшыл; 2. разг, (работ-
ник книжной торговли) китап сатыушы
хызметкер.
КНЙЖНЫЦЙ прил. 1. китап...; ~й пере-
плёт китап муцабасы; ~й шкаф китап
шкафы; ~й магазин китап дукэни; 2. пе-
рен. китапца суйенгек, тэжирийбеден цол
узген; ~е знания китаптан алган билим;
3. лит. китап...; ~й стиль китап сти-
ли; <> Книжная палата Китап палатасы
(СССРда орайлыц библиографиялыц мэке-
ме аты).
КНЙЗУ нареч. 1. темен, теменге, темен
царап; опустить голову ~ басты темен
тусириу; 2. (к низовью реки) аяц бетке
царап.
— 343 —
ков
КНОПКЦА ж. 1. (для прикалывания)
кнопка; 2. (застёжка) туйме, илгек; ~а на
перчатке цолгап тупмеси; 3. кнопка; ~а
звонка цоцырау кнопкасы; -ф> нажать на
все ~и барлык мумкиншиликлерден пай-
даланыу.
КНУТ м. цамшы; погонять лошадь ~6м
атты цамшылап жургизиу.
КНУТОВЙЩЕ с. цамшы сап, камшы
дэстеси.
КНЯГЙНЯ ж. княгиня, князь цая-
лы.
КНЯЖЕСКИЙ прил. князь..., князьлик;
~ дом князь уйи; ~ титул князьлик атац.
КНЯЖЕСТВО с. ист. князьлик, князь-
лик орам; Великое ~ Владимирское Уллы
Владимир князьлиги.
КНЯЖИЙ прил. уст. см. княжеский.
КНЯЖИТЬ несов. ист. князьлик етиу,
князьликти басцарыу.
княжич м. ист. князьдин. жас генже
баласы.
КНЯЖНА ж. княжна, князьднн. кызы.
КНЯЗЬ м. 1. ист. князь; киевские ~я
Киев князьлери; 2. (титул) князь.
КО предлог см. к.
КОАЛИЦИОННЦЫЙ прил. полит, коа-
лициялык; ~ое правительство коалиция-
льщ хд/кимет.
КОАЛИЦИЯ ж. полит, коалиция (улы-
ума бир мацсетке жетиу ушын мэмлекет-
лердиц хрмпартиялардыц жасаган ауцамы).
КОБАЛЬТ м. кобальт (1. химиялыц
элемент', 2. цара-кекшил боя у).
КОБАЛ ЬТОВ||ЫЙ прил. хим. кобальт...:
~ая краска кобальт бояуы.
КОБЁЛ Ь м. кепек, еркек ийт.
КОБЗА, КОБЗА ж. кобза, кобыз (Украи-
нада ески саз цуралы).
КОБЗАРЬ м. кобзарь, кобызшы, жырау,
жыршы (украин халык, жыршысы).
КОБРА ж. кобра (уулы жылан).
КОБУРА ж. револьвердиц, пистолеттиц
цабы.
КОБЧИК М-ЗООЛ. цыргый.
КОБ 3, КОБЫЗ м. кобыз.
КОБ ЛА ж. 1. байтал, бийе; 2. спорт.
кобыла (гимнастикалыц снаряд).
КОБ Л || ИЙ прил. байтал..., бийе...;
~ье молоко бийе сути, кымыз.
КОБЫЛ ЙЦА ж. см. кобыла 1.
КОББ1ЛКА ж. 1. уменьш. от кобыла;
2. муз. (подставка под струны) тийек,
ешек; 3. зоол. шегиртке.
КОВАН ЦЫЙ прил. 1. (изготовленный ков-
кой) тапланган; тапланып исленген; ~ый
меч тапланып исленген кылыш; 2. (оби-
тый железом) цаплама, кацылтыр менен
капланган; ~ый сундук кацылтыр цап-
ланган арша; 3. (подкованный) тагалан-
ган; нэлленген (о сапогах)', ~ая лошадь
тагаланган ат.
КОВАРНЦЫЙ прил. зулым, жауыз, хий-
лекер, хийлели, хийлекерлик, сумлыдлы;
-^ый человек кийлекер адам; ~ый посту-
пок жауызлык кылуа; ~ая улыбка хийле-
керлик, кулимсиреу.
КОВАРСТВО с. зулымлык, хийлекерлик,
жауызлык. ’
КОВАТЬ несов. 1. что таплау, таплап
шеккишлеу, таплап шеккишлеп ислеу,
согыу; ~ меч дылыш согыу; ~ железо те-
мирди таплап шеккишлеу; 2. кого (под-
ковывать) тагалау; ~ койя атты тагалау;
3. что, перен. (создавать) долга алыу, же-
тисиу, жетилистириу, беккемлеу; ~ побе-
ду жецисти жетилистириу; ф куй железо,
пока горячо поел, темирди цызганда сод.
КОВАТЬСЯ несов. тапланып шеккишле-
ниу; железо хорошо куётся темир жадсы
тапланып шеккишленеди.
КОВБОЙ м. ковбой (Арца Америкада
мал падасын басатугын атлы шопан).
КОВБОЙКА ж. ковбойка (шатраш сы-
зыцлы гезлемеден тигилген еркек кейлек).
КОВБОЙСКИЙ прил. ковбой...
КОВЁР м. палы, гилем.
КОВЁРКА |]ТЬ несов. 1. что (портить,
ломать) бузыу, дыйратыу, булдириу, сын-
дырыу, ойран етиу; 2. кого-что, перен.
(уродовать) бузыу, азгырыу, азгынлыцца
ийтермелеу; ~ть ребёнка дурным воспи-
танием баланы жаман тэрбия менен бузыу;
3. что (неправильно произносить) бузып
айтыу, бузып сейлеу; ребёнок ~ет слова
жас бала сезлерди бузып айтады; 4. что
(неправильно излагать) мэнисин кетириу,
бурмалау; он ~ет мою мысль ол мениц
пикиримди бурмалайды.
КОВЕРКОТ м. коверкот (жун гезлеме).
КОВЕРКОТОВЫЙ прил. коверкот; ~ ко-
стюм коверкот костюм.
КОВКА ж. 1. таплап шеккишлеу, тап-
лап согыу; ~ стали полатты таплап согыу;
2. тагалау; ~ лошадей атларды тагалау.
кбвкицй прил. созымлы, таплап ислеу-
Fe колайлы; -~е металлы таплап ислеуге
колайлы металлар.
ковкость ж. созымлылык, таплап ис-
леуге колайлылык; железо обладает боль-
шой ~ю темир улкен созымлылыдда ийе.
КОВРЙГА ж. улкен децгелек нан.
КОВРЙЖКА ж. 1. уменьш. от коврига;
2. коврижка (пряниктиц бир тури).
КОВРОВЩИК м. галышы, гилемши, га-
ды тоцыушы, гилем тоцыушы.
КОВРОВЩИЦА женск. от ковровщик.
КОВРОВЦЫЙ прил. 1. галы..., гилем...;
~ое производство галы тоцыу ендириси;
2. (похожий на ковёр) гилемдей, гилем сыяк-
лы; ~ая ткань гилем сыяклы гезлеме;
3. (обитый ковром) галылы, гилемли, га-
лы цаплаган, гилемге дапланган; ~ые
сани галылы шана.
КОВРОТКАЦКЦИЙ прил. галы тодый-
тугын, гилем тодыйтугын; ~ая фабрика
галы, гилем тодыйтугын фабрика.
КОВРОТКАЧЕСТВО с галы тодыушылыц,
гилем тодыушылыд.
КОВШ м. 1. шэцгил, шемиш, бадыраш,
шелмек, ожау; 2. тех. ковш, литейный ~
куйыу ковшы; ~ экскаватора экскаватор-
дыц ковшы.
КОВШОВЫЙ прил. тех. ковш..., ковш-
лы; ~ экскаватор ковшлы экскаватор.
КОВЫЛЬ м. селеу.
КОВБ1ЛЬНЬЗЦЙ прил. селеу--., селеули;
~е степи селеули дала.
КОВ_________________- 344 -___________________
КОВЫЛЯТЬ несов. разг, сылтыцлау, ац-
сацлап журиу, ацсавдырау, сылтып
басыу.
КОВЫРНУТЬ сов. и однокр. что, в чём,
разг, шуцып алыу.
КОВЫРЯТЬ несов. что, е чём, разг, шу-
цыу, шуцылау, геулеу; ~ в зубах тис
шукылау.
КОВЫРЯТЬСЯ несов. разг- 1. в чём шуды-
лаиыу, шукылау, дазыныу, аударып-тец-
керилиу; ~ в песке думда шудыланып оты-
рыу; 2. перен. (медленно или неумело
делать что-л.) шуцыланыу.
КОГДА 1. нареч. вопр. дашан, дай уацы-
тта; ~ ты придёшь? сен цашан келесец?;
2. нареч. относ, дашан, дай мэдэлде, дай
уадытта; я не знаю, ~ он придёт оныц
дашан келетугынын билмеймен; 3. нареч.
неопр. базда, гейде, гада, бир; ~ можно,
~ нельзя базда мумкин, базда мумкин емес;
4. союз временной уацты, мэдэли, =ын, «ин,
’ганда, ’генде; я жду, ~ он придёт меи
оныц келгенин кутемен; ~ он показался,
было два часа ол керингенде саат еки еди;
5. союз условный дашан, цайсы уаццытта;
пусть придёт, ~ захочет цашан келгиси
келсе, сол уадытта келсин; <> ~ бы ни...
цашан-да болса..., цашан болса-да..., дэр
дашан...; есть ~ нам заниматься этим!
усыиыц менен шугыллаиыуга бизлердиц
уадтымыз жоц!
КОГДА-ЛИБО нареч. см. когда-нибудь.
КОГДА-НИБУДЬ нареч. 1. вопр. бир
уадытта, цашан да болса, цашан болса
да, гей уадытта; ты ~ был в Москве? сен
дашан да болса Москвада болдыц ба?; ты
~ увйдишь его? сен оны цашан болса да
кересец бе?; 2. относ, бир уадытлары, эй-
теуир, бир мэдэлде, бир куни, дашан бол-
са да; ~ мы поедем туда биз цашан болса
да ол жадда барармыз.
КОГДА-ТО нареч. 1. (в прошлом) бир
гезде, бир уадытта, бир уацытларда, бир
мэдэллерде, цайсы бир уацытларда, бир
заманларда, кептен; ~ я был с ним знаком
бир уацытларда мен оныц менен таныс
едим; 2. (в будущем, нескоро) цашан да
болса бир уадыт; ~ она соберётся ол ца-
шан да болса бир уадытта таяр болып
турар.
кого мест, род., вин. п. от кто.
КОГОРТА ж. когорта (1. ист. эййемги
Рим зскерий отряды', 2. перен. идеясы фм
мацсети бир адамлардыц топары).
КЙГЦОТЬ м. тырнад; впйться когтями
тырнад батырыу, тырнад салыу, тырнац-
лау; показать ~ти даслыгын билдириу;
попасть в ~ти к кому-л. биреудиц бийли-
гинен шыга алмау, биреудиц бийлигинде
болыу.
когтистый прил. тырнацлы.
код м. код (шэр тли белгилердиц ямаса
сигналлардыц системасы); телеграфный ~
телеграф коды.
КОДЕКС м. 1. (свод законов) кодекс, нызам-
лар топламы; гражданский ~ граждан-
лык нызамлар топламы; уголовный ~
жинаят нызамлар топламы; ~ законов
о труде мийнет даддындагы нызамлар топ-
ламы; 2. перен. (совокупность правил по-
ведения) кодекс; моральный ~ мораль-
лыд кодекс.
КОДИФИКАЦИбНН||ЫЙ прил. юр. коди-
фикациялыд; ~ая комйссия кодификация-
лыд комиссия.
КОДИФИКАЦИЯ ж. юр. кодификация
(айырым тарауларына жататуеын мэ мле-
ке тлик нызамларды бир системаеа келти-
рип бир лестир и у).
КОДИФИЦИРОВАТЬ сов. и несов. что,
юр. кодификациялау, кодификация ислеу.
КбЕ мест. с. см. кой.
кОе-где нареч. анда-санда, хэр жер-
де, гейпара жерде, гей бир жерде, дай
бир жерде; ~ начинает пробиваться моло-
дая травка хэр жерде жас шеплер керинип
шыга баслапты; ~ уже выпал сиег гей
бир жерлерде элле дашан цар жауган.
кОе-как нареч. 1. (с трудом) еплеп-
-сеплеп, зордан; зорга, зорга дегенде, зор-
дан дегенде; ~ мы добралйсь домой биз
уйге зорга жеттик; 2. (плохо, небрежно)
шала-шула, еплеп-сеплеп, цалай болса
солай, ат усти, нем цурайды, кеуилсиз;
уцыпсыз, селекет; эта работа сделана ~
бул жумыс шала-шула исленген.
К<5е-КАК||0И мест, неопр. 1. (некото-
рый) гейпара, гей бир, базы бир, онша-
-муиша; были ~йе новые вопросы гей бир
жаца мэселелер болды; 2. (немногочислен-
ный) кеп емес, аз-кем, бир цанша, бир катар,
шамалы гана, азлап, шамалап; у него есть
~йе кийги оныц бир цанша китаплары
бар; 3. (скудный, плохой) болар болмас,
сап-пал, жартыусыз, енимсиз, нашар.
КбЕ-КОГДА нареч. дэр дайым, анда-
-санда, гейде.
КбЕ-КТб мест, неопр. гейпаралар, гей
биреулер, цайсы биреулери, гей бир адам;
~ уже закончил работу цайсы биреулери
жумысын элле дашан-ад болыпты; я по-
говорил кое с кем мен гей биреулер менен
сейлестим; в группе кое-кого ещё ие хва-
тает группада гей биреулер жод.
КЙЕ-КУДА нареч. бир жерлерге, бир
жерге, бир жадда, бир жадларга; мне
надо ~ съездить маган бир жерлерге ба-
рып келиу керек.
КбЕЧНЫЙ прил. разг, кэтте жатырран,
тесек тартцан; ~ больной кэтте жатыр-
ган кесел.
КбЕ-ЧТб мест, неопр. гейпара затлар,
оны-буны, ол-пул, ондай-бундай, бир
неме, бирди-жарым нэрсе; мне нужно вам
~ сказать мениц сизге бир немелер айты-
уым керек; он об этом ~ слышал ол бул
хаццында бир немелер еситипти; погово-
рйть кое о чём бирер нэрселер женинде
сейлесиу.
КбЖ||А ж. 1. (человека, животного) тери,.
кен, хам, пост; 2. (выделанная шкура) те-
ри, телетин, кен, былгары; портфель из
настоящей ~и нагыз телетиннен исленген
портфель; 3. разг, (кожура) цабыд, пост,
пошад; апельсин с толстой ~ей цалыц да-
быцлы апельсин; ~а да кости куры
суйек; лезть из ~и вон тырысып хэрекет
етиу, бар кушин салыу.
— 345 —
кок
КбЖАНКА ж. разг, былгары пальто.
КОЖАНЫ || Й прил. тери..., териден, те-
летин..., был тары...; ~е перчатки тери
цолцап; ~й портфель телетин портфель.
КОЖЁВЕННЫЦЙ прил. телетин..., тери
ийлеу, тери..., цайыс..., кен...; былгары...;
~й завод телетин заводы; ~е товары теле-
тин буйымлары.
КОЖЁВНИК л. тери ийлеуши, тери-
пурыш, телетинши.
КОЖИМЙТ м. кожимит (жасалма теле-
тин).
КОЖИМИТОВЫЙ прил. кожимит...; ко-
жимиттен исленген.
КОЖИСТЦЫЙ прил. цабыцшалы, цабыцша;
~ая оболочка цабыцшалы оболочка.
КОЖИЦА ж. 1. (тонкая кожа) цабыцша;
жука тери; 2. разг, (на колбасе и т. п.)
жылтыр кабыршад; 3. бот. цабыц.
КОЖНИК м. разг, кожник (тери жара-
ларыныц врачы).
КОЖНЫЦЙ прил. тери...; ~е болезни
тери ауырыулары, тери кеселлери.
КОЖУРА ж. кабык, пошак, пэлле, пост,
кеп; картофельная ~ картофель кабыгы.
КОЖУХ м. 1. (тулуп) тон, постын;
2. тех. кожух, кап, куты; железный ~
темир кап.
КОЗА ж. ешки (домашняя)-, кийик (ди-
кая)-, <> драть как Сидорову козу мылжа-
-мылжасын шыгарыу, елимши етип сабау.
КОЗ II ЕЛ м. теке, серке (домашний)-,
кийик теке (дикий)-, <$ пустить ~ла в ого-
род малды урысына тапсырыу; от него
как от ~ла молока погов. оннан хеш пайда
жок (соотв. текеден сут дам еткендей).
КОЗЕРОГ м. зоол. тау теке.
КОЗЦИЙ прил. ешки..., ешкиниц; ки-
йиктиц; ~ье молоко ешки сути; ~ий пух
ешки тубити.
КОЗЛЁНОК м. ылак.
КОЗЛИН ЦЫЙ прил. теке...; <> ~ая бо-
родка теке сакал (адамда).
КОЗЛОВЫ II й прил. ешки териден...»
текеки...; ~е сапоги ешки териден тигил-
ген етик.
кбзлы только мн. 1. (передок экипажа)
алтакта; 2. (подставка) агаш ешек.
КОЗЛЯТИНА ж. ешки ети; кийиктиц
геши.
козни мн. каслыц, гэремлик, гэремет,
Хийле; строить ~ каслык ойлау.
КОЗУЛЯ ж. см. косуля.
КОЗЫРЁК м. каснак; ~ фуражки фу-
ражканыц каснагы; <> сделать под ~
Кол кетерип честь бериу.
КОЗЫРНбЙ прил. карт, кезгир..., ко-
зырь...; кезгирли; ~ туз козырь тузы.
КОЗЫРНУТЬ I сов. и однокр. см. козы-
рять I.
КОЗЫРНУТЬ II сов. и однокр. см. козы-
рять II.
КбЗЫРЬ м. 1. карт, кезгир, козырь;
2. перен. мумкиншилик, курал; пустйть
в ход последний ~ колда бар ец соцгы
мумкиншиликти пайдаланыу.
КОЗЫРЯТЬ I несов. разг. 1. карт, кез-
гирден журиу, козырьдан журиу; 2. чем,
перен. (хвастать) мацтаныу.
КОЗЫРЯТЬ II несов. кому и без доп.,
разг, (приветствовать по-военному) честь-
бериу.
КОЗЯВКА ж. разг, кызыл коцыз, цурт-
-цумырсца.
КОИ мест. мн. см. кой.
КОЙ мест. уст. канша, неше, каншада,
нешеде; из коих усылардыц ишинен; ни
в коем случае хеш кандай мумкин емес;.
в кои веки кеп уацыттан кейин.
КОЙ-ГДЁ см. кое-где.
КОЙКА'эк. 1. (на судне) койка; 2. (кро-
вать) кэт, кровать, койка.
КОЙ-КАК см. кое-как.
КОЙ-КАКбЙ см. кое-какой.
КОЙ-КОГДА см. кое-когда.
КОЙ-КТО см. кое-кто.
КОЙ-КУДА см. кое-куда.
КбЙ-ЧТО см. кое-что.
KOKI м. (род причёски) кок (шаш цойыу-
дыц тури).
КОК II м. (повар) кок, аспаз (кемеде).
КОКАИН м. кокаин (ауырганын билдир-
меу ушын цолланылатурын уулы зат)--
КОКАИНЙЗМ м. кокаиншиллик, кока-
инкешлик.
КОКАИНЙСТ м. кокаиншил, кокаинкеш.
КОКАИНЙСТКА женск. от кокаинист.
КОКАИНОВЫЙ прил. кокаин..., кока-
иннен; ~ наркоз кокаин наркозы.
кокарда ж. кокарда (фуражкара та-
рылатугын белги).
КОКЁТКЦА ж. 1. назлы хаял, кербаз-
хаял, цылтыц; 2. (часть платья) кокетка
(цаяллар кейлегиндеги нарыслы ендирме)',
платье на ~е кокетка цойылган кейлек.
КОКЁТЛИВОСТЬ ж. назлылыц, кербаз-
лыц.
КОКЕТЛИВ ЦЫЙ прил. назлы, кербаз;
~ая девушка назлы кыз.
кокетничать несов. 1. назланыу, наз.
етиу, кербазланыу; 2. чем, перен. (рисо-
ваться чем-л.) сыр бермеу, ез цэсийетин-
дей етип керсетиу.
КОКЕТСТВО с. назлылыц, кербазлыц.
кбкки мн. (ед. кокк м.) мед. кокки-
(думалац формалы бактериялар).
коклюш м. мед. кек жетел (жуцпалы
балалар кесели).
КОКНУТЬ сов. и однокр. 1. кого-что
(ударить, стукнуть) цагып жибериу,
цойып жибериу, урып жибериу; 2. что
(разбить) сындырыу, булдириу, гул опат
етиу.
Кб КОН м. пилле; шелковичный ~ жи-
пек пиллеси.
КОКОННЫЙ прил. пилле..., пиллели;
пилледен исленген.
КОКОНОЗАГОТбВКИ мн. пилле таяр-
лау.
КОКОНОСУШИЛКА ж. пилле кептире-
тугын жер, пилле кептиргиш.
КОКОС м. кокос гозы, кокос гозасы.
КОКОСОВЦЫЙ прил. кокос...; ~ая паль-
ма кокос пальмасы; ~ый орех см. кокос.
КОКОШНИК м. ист. кокошник (цаял-
лардыц безелген ески бас кийими).
КОКС м. кокс (гбден куйдирилген тас
кемир ямаса торф).
кок
— 346 —
КОК-САГЫЗ м. кек сагыз (каучук алы-
натугын есимлик).
коксо» «кокс, кокслы» деген сезлердиц,
мэнисине сэйкес келетугын цоспа сезлер-
диц биринши ажыралмас белеги, мыс.:
коксокомбинат кокс комбинаты.
КОКСОВАЛ ЬНЦЫЙ прил. кокслеуши,
кокслейтугын; ~ая печь кокслеуши печь.
КОКСОВАНИЕ с. тех. кокслеу.
КОКСОВАТЬ несов. что, тех. кокслеу.
КОКСОВАТЬСЯ несов. тех. ко келе-
ниуг
КОКСОВЦЫЙ прил. кокс...; ~ое про-
изводство кокс ендириси.
КОКСОХИМИЧЕСКИ ИЙ прил. коксли
хи ми ял ьщ; ~ая промышленность коксли
химияльщ сана ат.
КОКСУЮЩИНЙСЯ 1- прич. от коксо-
ваться; 2. прил. коксленетугын; ~еся
угли коксленетугын кемирлер-
КОКТЁЙЛ Ь м. коктейль (х,эр цыйлы
спиртли ишимликлер цосылган шарап).
кол м. 1. (мн. колья) цазыц, зыйыц;
острый ~ ушлы цазыц; 2. (мн. колы) разг,
(школьная отметка) темен бах,а, бир бах,а-
сы; получить ~ по физике физикадан те-
мен баца алыу; <> колом стоять в горле
тамад-гаи етпеу (мазасыз ауцат женинде);
посадить на ~ зыйыцца отыргызып елти-
риу; хоть ~ на голове теши мын айтсац да
басына кирип шыцпайды, цанша айтсан
да цыртына келмейди.
КОЛБА ж. колба (химия ислеринде цол-
ланылатугын шийше).
КОЛБАСА ж. колбаса; варёная ~ цай-
натып писирилген колбаса; копчёная ~
сурленген колбаса, сур колбаса, цацланган
колбаса.
КОЛБАСНЫЦЙ прил. колбаса...; кол-
басадан исленген; ~е изделия колбаса
азыц-ауцатлары.
КОЛДОВАТЬ несов. дууалау, сыйцыр-
лау, кез байлау, тилсимлеу.
КОЛДОВСКОЙ прил. дууалайтугын,
кез байлайтугьш, тилсимлейтугын.
КОЛДОВСТВО с. дууалаушылыц, сый-
цыршылыц, кез байлаушылыц, тилсим-
лик.
КОЛДУН м. дууахан, сыйцыршы, кез
байлаушы.
КОЛДУНЬЯ ж. дууахан, сыйцыршы, мэс-
тан, кез байлаушы кемпир.
КОЛЕБАНИ"Е с. 1. (действие) цыймыл-
дау, шайцалыу, тецселиу, тербелиу, сил-
киниу; ~е маятника маятниктиц тецселиуи;
2. перен. (неустойчивость) турацсызлылыц,
езгермелилик; ~е цен бацалардьщ турац-
сызлылыгы; 3. перен. (сомнение) еки ойлы
болыу, жалтацлау, гуманланыу, гудикле-
ниу; без ~я я принял его предложение
мен оныц усынысын ойланып турмастан
цабылладым; он согласился после долгих
~й ол кепке шекем еки ойлы болып ацы-
рында кенди.
КОЛЕБАТЕЛЬНЫ|[Й прил. тербелгиш,
тецселгиш, ыргалгыш, дирилдегиш; ~е
движения тербелгиш кыймыллар.
КОЛЕБАТЬ несов. что 1. (заставлять
колебаться) силкиу, шайцалтыу, тецсел-
тиу, тербелтиу; 2. перен. (вызывать сом-
нение) еки ойлы болдырыу, гуманланды-
рыу; 3. перен. (подрывать) кемситиу, шек
туудырыу, турацсызландырыу; ~ авторитет
абройды кемситиу.
КОЛЕБАТЬСЯ несов. 1. цыймылдау, шай-
калыу, тецселиу, тербелиу; 2. перен. (испы-
тывать нерешительность) еки ойлы бо-
лыу, гуманланыу, гудиклениу; он колеб-
лется ол еки ойлы, ол еки ойлы болып тур;
в выборе чего-л. бир нэрсени тацлап алыу-
да еки ойлы болып турыу; 3. перен. (быть
неустойчивым.) тайсалацлау, турацсыз бо-
лыу, езгерип турыу; цены колеблются
нырыцлар езгерип турады.
-КОЛЕЙНЫЙ цоспа сезлердиц екинши бе-
легиндеги «колеялы» дегенди билдиретугын
белеги, мыс.: одноколейный бир колеялы;
узкоколейный тар колеялы.
КОЛЕНКА ж. разг. см. колено 1.
КОЛЕНКОР м. коленкор (цатырма ца-
лыц гезлеме); переплёт из <~а коленкордан
исленген муцаба.
КОЛЕНКОРОВЫЙ прил. коленкор...;
коленкордан исленген; ~ переплёт колен-
кор муцабасы.
КОЛЕНИЦЫЙ прил. дизе...; ~ая чашка
анат. дизе шанагы.
КОЛЕН |1О с. 1. (мн. колени) дизе; сесть
на ~и к кому-л. биреудиц дизесине оты-
рыу; стать на ~и дизе бугиу, сацца жуги-
ниу; поставить на ~и 1) дизесиниц устин-
де отыргызыу; 2) перен. (заставить по-
кориться) багындырыу, бойсындырыу;
2. (мн. коленья) (звено, сочленение) бууын;
~ья кукурузы мэкке бууынлары; 3. (мн.
коленья и колена) (изгиб) бууын, шыганац,
ийрек; ~о кривошипа тех. кривошиптиц
бууынлары; 4. (мн. колена) (поколе-
ние) эулад, урпац, шебере; до седьмого
~а жетинши эуладца шекем, жети атага
дейин; <> ему и море по ~о дэрья тасса да
оныц тобыгына келмейди.
КОЛЕНОПРЕКЛОНЕНИЕ с. уст. дизе
бугиу, бойсыныу.
КОЛЁНЧАТЦЫЙ прил. 1. тех. коленча-
тый, бууынлы, ийрек; ~ый вал коленча-
тый вал; ~ая труба бууынлы труба; 2. бот.
бууынлы; ~ый стебель бууынлы па-
цал.
КОЛЕСИКО с. децгелек, кишкене дегер-
шик.
КОЛЕСЙТЬ несов. разг. 1. (ездить даль-
ним путём) айланып жол журиу; 2. (разъ-
езжать) кеп журиу, аралау; ~ по свету
дуньяны аралау.
КОЛЁСНИК м. децгелек согыу шы, дегер -
шик согыушы, тогыншы.
КОЛЕСНЙЦЦА ж. 1. ист. жецил ат арба
(эййемги грек х:эм римлянларда); боевая
~а эскерий жецил ат арба; 2. уст. салта-
натлы ат арба; <> последняя спица в ~е
дегершиктиц ец соцгы кегейи, басында
бийлиги жоц.
КОЛЕСНЫЙ прил. дегер ши к..., дегер-
шикли, децгелекли; ~ мастер дегершик
уст асы; ~ трактор децгелекли трактор.
КОЛ ЕС || б с. дегершнк, децгелек; вело-
сипедное велосипедтиц децгелеги;
— 347 —
кол
зубчатое ~б тисли децгелек; рулевое ~о
руль децгелеги; <> грудь <~бм кен. кекирек-
ли, квкиреги цацпацтай; ноги ~6м цый-
сык, аяц; вставлять палки в колёса биреу-
диц, аягынан шалыу, биреуге тосцын-
лыц етиу; вертеться как белка в тыным
таппау.
КОЛЕ||Я яс. 1. (след от колеса) из (арба-
ныц машинаныц); 2. ж.-д. рельс, жол;
широкая ~я кен, рельсли темир жол;
узкая ~я тар рельсли темир жол; 3. перен.
жол; жизнь вошла в обычную <~ю турмыс
езиниц дацгыл жолына тусти; <> войтй
в~ю цэлибинетусиу; выбить из~й бурын-
гы жагдайынан шыгарыу, тускен кэлип-
тен шыгарыу, жолдан шыгарыу.
КОЛИ союз условный уст. разг, егер,
егерде, олай болса; так, я не пойду
егер олай болса, мен бармайман; ~ на то
пошло! егерде, олай болса!, егерде, олай
болатугын болса!
КОЛЙБРИ м. и яс. нескл. колибри
(еде).
КОЛИКЦИ мн. (ед. колика ж.) шаншыу,
цатыу; ~и в боку буйири шаншыу; сме-
яться до ~ ишек-силеси цатцанша кулиу.
КОЛЙТ м. мед. колит (тоц ишектиц
исип ауырыуы).
КОЛИЧЕСТВЕННЫ ||Й прил. сан..., са-
нац, мугдар..., мугдарлыц; ~е изменения
мугдарлыц езгерислер; ~е числительные
грам. санац санлар; <> анализ хим.
изертлениуши заттыц составын аныцлау
анализи.
КОЛИЧЕСТВ||О с. 1. (число, величина)
сан, мурдар, колем, шама; в каком ^е?
саны цанша?, цай мурдарда?; 2. филос.
сан, мурдар; переход ~а в качество саннын.
сапага айланыуы.
КОЛКА ж. айырыу, жарыу, майдалау,
усатыу; ~ дров отын айырыу; ~ льда муз
жарыу.
КОЛКЦИЙ I прил. 1. (колючий) тикен-
ли, тикенекли; ~ая трава тикенли шеп;
2. перен. (язвительный) шацпа, дузлы,
еткир; ~ое замечание еткир сез, еткир пи-
кир, шарып айтылран пикир-
колки"й п прил. (легко колющийся)
айырылгыш, жарылгыш, майдалангыш,
морт; ~е дрова айырылгыш отын.
КОЛКОСТЦЬ яс. шагып алар (сез); го-
ворйть кому-л. ~и биреуге шагып алар
сез айтыу.
КОЛЛАБОРАЦИОНИЗМ м. полит, кол-
лаборационизм (екинши дунья жузилик
урыстыц уацтында фашистлер басып ал-
сан территорияда ез уатаныныц душпан-
лары менен бирге ислеушилик).
КОЛЛАБОРАЦИОНИСТ м. полит, кол-
лаборационист (коллаборационизмниц тэ-
репдары)._
КОЛЛЕГА м. и яс. коллега, иси бойын-
ша жолдас, бирге ислескен, ислес, талаплас.
КОЛЛЕГИАЛЬНОСТЬ ж. коллегиаль-
лыц (бирлесип ис басцарыу формам).
КОЛЛЕГИАЛЬН"ЫЙ прил. коллегияль-
лыц; ~ое руководство коллегиальлыц бас-
шылыц; ~ое решение вопроса мэселени
коллегиальлыц турде шешиу.
КОЛЛЕГИЯ ж. 1. коллегия (админи-
стративлик, буйырыу ямаса кецесиу орган-
ларын басцарыуеа рземий бекитилген адам-
лар топары)-, ~ министерства министер-
ствоныц коллегиясы; редакционная ~ ре-
дакциялыц коллегия; 2. (объединение) кол-
легия (айырым кгеиптеги адамлар уйымы);
~ адвокатов адвокатлар коллегиясы; 3. ист.
коллегия (XVIII эсирде Россияда орай-
лыц хуукимет мэкемелериниц аты)-, Колле-
гия иностранных дел Сырткы ислер кол-
легиясы.
КОЛЛЕДЖ м. колледж (Англияда ху>м
АЦШта жоцары ямаса орта оцыу орны).
КОЛЛЕКТИВ м. коллектив; ~ учащих- *
ся оцыушылар коллективи; сплочённый ~
жэмлескен коллектив, шелкемлескен кол-
лектив.
КОЛЛЕКТИВИЗАЦИЯ ж. коллективи-
зация, коллективлестириу; сплошная ~
галаба коллективлестириу; ~ сельского
хозяйства ауыл хожалыгын коллектив-
лестириу.
КОЛЛЕКТИВИЗИРОВАТЬ сов. и несов.
что коллективлестириу; ~ сельское хозяй-
ство ауыл хожалыгын коллективлестириу.
КОЛЛЕКТИВИЗМ м. коллективизм; вос-
питание в духе ~а коллективизм рухын-
дагы торбия.
КОЛЛЕКТИВИСТ м. коллективист, кол-
лектившил.
КОЛЛЕКТИВНО нареч. коллективлик
турде, шелкемлескен турде.
КОЛЛЕКТИВНОСТИ Ь ж. коллективли-
лик, шелкемлескенлилик; принцип ~и
коллективлилик принциби; ^ь руковод-
ства басшылыцтын. коллективлилиги.
КОЛЛЕКТИВНОЙ прил. коллектив,
коллективлик, коллективлескен; ~ое хо-
зяйство коллектив хожалыц, коллективлес-
кен хожалыц; ~ый труд коллективлик
мийнет; ~ое руководство коллективлик
басшылыц; ~ый договор коллективлик
келисим, коллективлик питим.
КОЛЛЕКТОР м. 1. (учреяедение) кол-
лектор (белгили нарсени белип берип тура-
тугын мэкемё); библиотечный ~ китапхана
коллекторы; 2. тех. (часть динамо-маши-
ны) коллектор (езгермели такты турацлы
токка айландыратугын динамо-машина-
ныц бир белеги)-, 3. тех. коллектор, изей-
кеш (суйыц затты %гм газды шыгарып тура-
тугын кец труба)-, канализационный ~
канализациялык коллектор.
КОЛЛЕКЦИОНЕР м. коллекционер (кол-
лекция жыйнаушы адам).
КОЛЛЕКЦИОНИРОВАНИЕ с. коллек-
ция жыйнау.
КОЛЛЕКЦИОНИРОВАТЬ несов. что кол-
лекциялау, коллекция жыйнау; ~ почто-
вые марки почта маркаларын коллекциялау.
КОЛЛЕКЦИОННЫЙ прил. коллекция...,
коллекциялыц.
КОЛЛЕКЦИЯ ж. коллекция (бир цыйлы
заттыц системаластырылган жыйнагы);
картин сууретлер коллекциясы.
КОЛЛИЗИЯ ж. коллизия (царама-цар-
сы кушлердиц, талаплардыц ямаса нийет-
лердиц соцлыгысыуы).
кол
— 348 —
коллоид м. хим. коллоид (х;айуа-
натлардыц кек етинен хрм есимликлердиц
цабырынан етпейтурын, кристалланбайту-
рын зат).
КОЛЛОИДАЛЬНЫЙ прил. хим. колло-
идлыц, коллоид цэсийетли.
КОЛЛОИДНЦЫЙ прил. хим. коллоид...,
коллоидлык; ~ое состояние коллоидлыц
жагдай; ~ая хймия коллоидлык химия.
КОЛЛОКВИУМ м. коллоквиум (сту-
дентлердиц билимин кетериу мацсетмнде
студентлер менен оцытыушылар еткере-
туеын гурриц); провести ~ коллоквиум
еткериу.
КОЛОБОК м. обл. шерек, гулше (до-
малац нан).
КОЛОВОРОТ м. тех. бурау, бурты.
КОЛОДЦА I ж. 1. (бревно) цола; 2. (об-
рубок бревна) туцке, жацгырыц; рубить
мясо на ~е етти туцкеге цойып шабыу;
3. (улья, жёлоба, корыта и т. п.) науа,
аслау; водопойная ~а суугарыу (малды)
науасьь
КОЛОДА II ж. карт, толыц соцта, то-
лыц карта.
КОЛОДЕЗНцЫЙ прил. цудыц..., цуйы...;
~ая вода цудыц сууы.
КОЛОДЕЦ м. ' 1. цудыц, цуйы; не
плюй в ~, пригодйтся воды напйться поел.
цудыцца тукирме — шеллегенде керек бо-
лар (соотв. цайтып кирер есикти цатты
жаппа); 2. цудыц; шахтный ~ шахта
цудьиы.
КОЛОДКЦА ж. 1. (основа инструмента)
тийкар, туп, цэлип; ~а рубанка муширен-
де цэлиби; 2. тех. (в тормозном устройст-
ве) дастыц (дегершикти иркиу ушын аеаш
ямаса металл дастыц); 3. (планка) колод-
ка; орденская ~а орден колодкасы; 4. цэ-
лип; сапожная ~а етик цэлиби; 5. чаще мн.
колодки уст. (для преступников) бугау,
сургин; -ф- все на одну ~у хэммеси бир саз-
дын. бези, цэммеси бирдей.
колодник м. уст. бугауланган адам,
сургинши.
КОЛ || ОК м. муз. цулац; ~кй дутара
дуутардын. цулагы.
колокол' м. жоц, конырау, жылау-
жын; О звонить во все колокола хэмме
жерге айтып шыгыу, хэмме жерге жайып
шыгыу.
КОЛОКОЛЬНЫЙ прил. ЖЭН...., ЦОНЫ-
рау..., жылаужын...; ~ звон цоцырау сеси.
колокольная ж. ширкеу минарасы,
ширкеу цоцырауханасы; <> смотреть со
своей ~и езинше ой жууыртыу-
колокольчик м. 1. кишкене цоцы-
рау; 2. бот. цоцырау гул, пешек гули.
КОЛОНИАЛИЗМ м. колониализм (им-
периалистлик мэмлекетлер тэрепинен эко-
номикалыц жарынан артта цалган еллер-
ди барындырыу сиясаты).
КОЛОНИАЛЬНЫ||Й прил. колониаль...,
колониальлыц, колониялыц; ~й гнёт коло-
ниальлыц езиу; ~е страны колониялыц
еллер; ~й вопрос колониальлыц мэселе;
~е войны колониальлыц урыслар; ~е то-
вары уст. колониальлыц товарлар (мыс.
чай, кофе х,эм т. б.).
КОЛОНИЗАТОР м. колонизатор.
КОЛОНИЗАТОРСКИЙ прил. колониза-
торлыц.
КОЛОН ИЗАЦИОНН ЦЫЙ прил. колони-
зациялыц; ~ое движение колонизациялык
цозгалыс, колонизациялыц хэрекет.
КОЛОНИЗАЦИЯ ж. 1. (захват страны)
колонизация, колоннзациялау (бир елди
басып алып оны колонияра айландырыу);
2. (заселение переселенцами) колонизация
(бос жерлерди цонысландырыу)', внутренняя
~ ишки колонизация.
КОЛОНИЗОВАТЬ сов. и несов. что коло-
низациялау.
КОЛОНИСТ м. колонист (колонияда ту-
ры ушы).
КОЛОНЙСТКА женск. от колонйст.
КОЛОНИЯ ж. 1. колония (империалист-
лик мгмлекет тэрепинен басып алынган,
езилиудеги ел); 2. (поселение) колония (бас-
ца елден, областьтан кешип келип цоныс-
ланранлар); 3. (сообщество земляков) коло-
ния (шет елде, басца цалада туратусын
улкелеслер бирикпеси); 4. (лечебная, испра-
вительная) колония; ~ глухонемых гуце-
леклер колониясы; 5. биол. колония (бир-
-бирине жабысып жасаушы жэнликлер то-
пары); ~ кораллов маржанлар колониясы.
КОЛОНКЦА ж. 1. (столбец) колонка,
цатар; писать в две ~и еки колонка етнп
жазыу; ~а цифр цифрлар катары, цифрлар
колонкасы; 2. колонка; бензйиовая ~а бен-
зин колонкасы; газовая ~а газ колонкасы;
водопроводная ~а суу агызыу колонкасы.
КОЛОННА ж. 1. архит. колонна, су-
тин, тик ере; 2. колонна, цатар сап; трак-
торная ~ тракторлар колоннасы; ~ де-
монстрантов демонстрантлар колоннасы;
походная ~ походльщ колонна.
КОЛОННАДА ж. архит. колонналар
цатары, сутннлер.
КОЛОННЫЙ прил. колонна..., колон-
нады; ~ зал колоннады зал.
КОЛОНОК м. колонок (х;айуан хрм
териси).
КОЛОНТЙТУЛ м. полигр. колонтитул
(китаптыц бетиниц жоцарысына жазыла-
турын жазыу).
КОЛОНЦЙФРА ж. полигр. колонцифра
(китаптыц, журналдыц бетин керсетету-
рын цифра).
КОЛОРАТУРА ж. муз. колоратура (1. цо-
сыцта лапызды турлендириу; 2. дауысты
усындай турлендирип айтыу уцыплыры).
КОЛОРАТУРН ЦЫЙ прил. муз. коло-
ратур ал ьщ; ~ое сопрано колоратур алых
сопрано.
КОЛОРЙТ м. 1. (сочетание красок) коло-
рит (бояулардыц рецлер менен сууретке
сэйкеслесип келиуи); яркий ~ ашыц рецде-
ги колорит; 2. перен. (своеобразие) коло-
рит, айрыцшалыц, езгерислик, езине тэн-
лиги; ~ эпохи дэуирдин. езине тэн езге-
шилиги.
КОЛОРЙТНЦЫЙ прил. 1. колорит...,
колоритли; ~ый пейзаж колоритли тэби-
ят кериннси; 2. перен. (своеобразный) коло-
рит..., айрыцша, езине тэн; ~ая фигура
айрыцша адам, айрыцша киси.
__________________________-349 -_____________________кол
колос м. масац, егиннин. басы, бас.
КОЛОСЙСТЫЙ прил. масацлы. баслы,
кеп баслы, дэнли.
колосйтцься несов. баслау, бас шыга-
рыу; рожь ~ся цара бийдай баслап
атар.
КОЛОСНИКЙ мн. (ед. колосник м.)
1. тех. колосник, тор (печьлердиц ^aija
тартыуы ушын от жатарына орнатыла-
тугын шойын кезгенек); 2. театр, колос-
никлер (декорацияларды жабыу ушын сац-
наныц жоцарсы бетине орнатылатугын
кереге кез агашлар).
КОЛОСНИКОВ ЦЫЙ прил. колосник...;
~ая решётка тех. колосник кезгенеклери,
хауа тартцыш кезгенеклер.
КОЛОСОВЫ II Е только мн. бот. дэнли
егин, масацлы егин, баслы егин; уборка
~х дэнли егинлерди жыйнау.
КОЛОСС м. 1. (статуя, колонна и т. и.)
колосс; 2. кутэ улкен, кутэ бийик нэрсе;
уллы; данышпан; ~ мысли ой-пикирдиц
данышпаны.
КОЛОССАЛЬНЦЫЙ прил. кутэ улкен,
огада улкен, огада кеп, кутэ зор; ~ые
запасы нефти в СССР СССРдыц огада кеп
нефть запасы; ~ое строительство кутэ
улкен цурылыс.
КОЛОТЙТЬ несов. 1. во что, по чему
(стучать) цагыу, урыу, согыу; ~ в дверь
•есикти урыу, есик цагыу; 2. что, по чему
(очищать) цагыу; ~ палкой ковёр гилемди
шыбыц пенен цагыу; 3. кого-что, разг,
(бить) урыу, сабау, женшиу; 4. что, разг,
(разбивать) цыйратыу, пыт-шыт етиу, сын-
дырыу; ~ посуду ыдысларды цыйратыу.
колотйться несов. разг. 1. обо что
(биться, ударяться) езин бир затца урыу;
цыйралыу, сындырылыу; 2. (биться —о
сердце) дурсилдеу, согыу; сердце колотится
журек согады.
КОЛ ОТ УШ II КА ж. 1. (деревянный моло-
ток) тоцпац; 2. (ночного сторожа) тоцыл-
.датцыш; 3. прост, муш; надавать кому-
-либо ~ек биреуди муш пенен туйгишлеу.
КОЛ ОТ ЦЫЙ 1 1. прич. от колоть I;
2. прил. шаншылган, туйрелген, найза
сугылган, найзадан болган; ~ая рана най-
задар болган жарацэт.
КОЛОТЫЙ II 1. прич. от колоть II;
2. прил. жарылган, айрылган (о дровах);
•бузылган, майдаланган, шацпацланган
(о сахаре).
КОЛОТЬ I несов. 1. кого-что, чем (при-
чинять боль) шаншыу, туйреу, батырыу,
цадау; ~ иголкой ийне менен шаншыу;
•скошенная трава колет ноги орылган шеп-
тан тубири аяцца шаншылады; 2. кого
(убивать) сойыу, шаншыу, сугыу, елти-
риу; штыком найза менен шаншыу;
3. кого (животных) сойыу; ~ свиней шош-
ца сойыу; 4. безл. шаншыу; у меня
в боку кдлет мениц буйирим шаншады;
5. кого, перен. (задевать) шагып сейлеу;
<> правда глаза колет поел, туура сез тууыс-
цаньща да жацпайды; темно, хоть глаз
коли кезге туртсе кергисиз царацгы.
КОЛОТЬ II несов. что айыры^, жарыу,
майдалау, шацпацлау; ~ сахар цантты
майдалау; ~ дрова отын айырыу, отын
майдалау.
КОЛОТЬЕ, КОЛОТЬЁ с. разг, шаншыу;
~ в боку буйири шаншыу.
КОЛОТЬСЯ I несов. (причинять уколы}
шаншылыу, туйрелиу, сугылыу; игла ко-
лется ийне шаншылады.
колоться II несов. (поддаваться кол-
ке) айрылыу, жарылыу, шагылыу, шац-
пацланыу, майдаланыу; орехи легко колют-
ся газ ацсат шагылады.
КОЛОШЕНИЕ с. бас шыгарыу, баслау,
масацлау; ~ пшеницы бийдайдьщ бас
шыгарыуы.
КОЛПЦАК м. 1. (головной убор) цалпац;
поварской ~ак аспаз цалпагы; 2. (покрыш-
ка) цалпац; лампа под ~акбм цалпацлы
шыра.
КОЛТУН м. вет., мед. колтун (шаш
уйысып цалатугын ауырыу, жылцыда х^м
адамда болады).
КОЛУМБАРИЙ м. колумбарий (ертел-
ген адамныц суйегиниц кули салынган
цутыны сацлау ушын орын).
колун м. ауыр балта.
колхоз м. колхоз; передовой ~ алдагы
колхоз; '—миллионер миллионер колхоз;
укрупнённый ~ ириленген колхоз.
колхозник м. колхозшы.
КОЛХОЗНИЦА женск. от колхозник.
колхОзнцый прил. колхоз..., колхоз-
дьщ; ~ая земля колхоздьщ жери; ~ый ры-
нок колхоз базар.
КОЛЧАН м. ист. цоламсац, оц цабы.
КОЛЧЕДАН м. мин. колчедан (кукирт,
мышьяк, мыс х,зм басца цоспалы затлары
бар кеп минераллардыц улыума аты); мед-
ный ~ мыс колчеданы.
КОЛЧЕНОГИЙ прил. разг, ацсац, шой-
нац, сылтыц; ~ стол ацсац стол.
КОЛЫБЁЛЦЬ ж. 1. (люлька) бесик; 2. пе-
рен. бесик, уатаны, есип-ербиген жер; ~ь
революции революцияньщ есип-ербиген
жери, революцияньщ есип-ербиген бесиги;
с ~и бесигинен жастан.
КОЛЫ БЕЛ ЬНЫЙ прил. 1. бесик..., бе-
сиктеги; 2. в знач. сущ. ж. колыбельная
хайялау цосыгы, бесик жыры, бесик цо-
сыгы.
КОЛЫХАНИЕ с. тербелиу, шайцалыу,
ыргалыу;тербелтиу, шайцалтыу, ыргалтыу.
КОЛЦЫХАТЬ несов. что шайцау, шай-
цалтыу, тербетиу, тербелтиу, ыргалтыу;
ветер '~ышет листья самал жапырацлар-
ды тербелтип тур.
КОЛЦЫХАТЬСЯ несов. шайцалыу, тер-
белиу, ыргалыу; камыш ~ышется камыс
шайцалады.
КОЛЫХНУТЬ сов. и однокр. что шайцал-
тып жибериу, тербелтип жибериу.
КОЛЫХНУТЬСЯ сов. и однокр. шайца-
лып кетиу, тербелип кетиу.
коль союз см. коли; <> ~ скоро егер,
егерде, тап егер.
КОЛЬНУТЬ сов. и однокр. 1. кого-что,
чем шаншып алыу, сугып алыу, шаншып
цойыу, туйреп цойыу; 2. безл. шаншып
жибериу; 3. кого, перен. (словом) шагып
сейлеу.
кол.
— 350 —
кол ьт м. кольт (револьвер ямаса пуле-
мёт).
КОЛЬЦЕВАНИЕ с. 1. (птиц, рыб) дец-
гелек татыу, белги тагыу (илимий мацсет
пенен цустыц аярына, балыцлардыц цуй-
рырына цалца тагып цойыу); 2. (деревьев)
сыбау, жагыу (зыянлы жэнликлер ермеле-
меуи ушын мийуе асашыныц белине бир
мум жасып цойыу).
КОЛЬЦЕВАТЬ несов. 1. кого-что (птиц,
рыб) денгелек тагыу, белги тагыу; 2. что
(деревья) сыбап койыу, жагып койыу.
КОЛЬЦЕВИДНЫЙ прил. денгелек сыяц-
лы, жузик сыяцлы.
КОЛЬЦЕВЦОЙ прил. айланба, айланба-
лы, децгелек; ~ая форма айланбалы форма.
КОЛЬЦЕОБРАЗНЫЙ прил. см. кольце-
вйдный»
КОЛЬЦО с. 1. денгелек, халца, шынга;
для ключей гилтлер еткеретугын халца;
(гимнастические) упражнения на кольцах
аспа децгелеклерде (гимнастикалык) шы-
ныгыулар; 2. (украшение) жузик, халка;
сакыйна; ~ с драгоценным камнем хасыл
таслы жузик; 3. перен. цоршау; ~ врагов
сжималось душпанныц коршауы кем-кем-
нен тарыла берди; 4. в знач. нареч. кольцом,
кольцами децгелек-децгелек етип, будац-
-будак етип; пускать дым кольцами тутинди
децгелек-денгелек етип шыгарыу; <> го-
дичные кольца бот. жыллык децгелек-
лер.
КОЛЬЧАТЦЫЙ прил. 1. халцалы, децге-
лекли, шьщралы; ~ая цепь хал калы шын-
жыр; 2. биол. денгелек, денгелекленген;
^ые черви децгелек курт; ~ый шелко-
пряд денгелекленген науцан курты.
КОЛЬЧУГА ж. ист. сауыт.
КОЛЮЧ II ИЙ прил. 1. шаншылатугын,
тикен, тикенек, тикенли; тикенекли;
~ий кустарник тикенекли путалык; ~ая
проволока тикенекли сым; ~ая борода
тикенектей сацал; 2. перен. (язвительный,
злой) ашшы, уулы, зэхэрли, шацпа, ашыу-
лы, еткир; ~ий язык ашшы тил; ~ взгляд
еткир кез царас.
КОЛЮЧКА ж. тикен, тикенек, жантац.
КОЛЮЩЦИЙ 1. прич. от колоть I;
2. прил. цадалатугын, шаншатугын; ~ая
боль в боку буйирден шаншатугын ауырыу.
КОЛЯСКЦА ж. 1. (экипаж) бегенекли
арба, куймели пайтон; 2. (детская) бесик
арба; 3. коляска; мотоцикл с ~ой коляска-
лы мотоцикл.
КОМ м. кесек, туйир, туйиршик; белек,
думалац; ~ глины ылайдыц бир белеги;
<> ~ в горле (стоит, застрял) алцымы ты-
гылгандай болыу, туйилип цалгандай бо-
лыу.
ком мест, предл. п. от кто.
КОМ’ I цоспа сезлердиц мэниси бойынша
«комму нистлик» деген сезге сэйкес келету-
рын биринши белеги, мыс.', компартия ком-
партия.
КОМ’ II цысцартылеан цоспа сезлердиц
мэниси бойынша 1) «командалыц», мыс.'.
комсостав командалык состав; 2) «коман-
дир» дегенди билдиретурын биринши беле-
ги, мыс.', комбат батальон командири.
гК0М I цысцартылеан цоспа сезлердиц
мэниси бойынша «.комитет» сезине сэйкес
келетурын екинши белеги, мыс.: местком
местком; партком партком.
’КОМ II цысцартылеан цоспа сезлердиц
«комиссар» деген мэнини билдиретурын
екинши белеги, мыс.: военком военком;
нарком нарком.
КОМАНДНА ж. в разн. знач. команда;
подать ~у команда бериу; принимать ~у
команданы цабыл етип алыу; спасатель-
ная ~а цутцарыу командасы; помещение
для ~ы команда ушын ежире; футбольная
~а футбол командасы; <> как по ~е хэм-
меси бпрдейин, хэммеси бирге.
КОМАНДАРМ м. (командующий арми-
ей) командарм (армия командующийи).
КОМАНДЙР м. командир; ~ дивизии
дивизия командири; ~ полка полк коман-
дири; ~ отделения отделение командири.
КОМАНДИРОВАНИЕ с. командировкага
жибериу.
КОМАНДИРОВАННЫЙ 1. прич. от ко-
мандировать; 2. прил. командировка алган,
командировкага кеткен; 3. в знач. сущ. м.
командированный и ж. командированная
командировкага келген адам.
КОМАНДИРОВАТЬ сов. и несов. кого-что
командировкага жибериу.
КОМАНДИРОВКЦА ж. 1. (действие) ко-
мандировкага жибериу; ~а геологов на
Урал геологларды Уралга командировка-
га жибери^; 2. (служебная поездка) коман-
дировка; получить ~у в Ташкент Ташкент-
ке командировка алыу; возвратйться из~и
командировкадан цайтып келиу; 3. разг,
(удостоверение) командировкалыц гууа-
лыц.
КОМАНДИРОВОЧНЫЙ прил. 1. ко-
мандировка..., командировкалыц; ~ое удо-
стоверение командировкалыц гууалыц;
2. в знач. сущ. м. командировочный и ж.
командировочная разг, командировкадагы
адам; 3. в знач. сущ. мн. командировочные
разг, (деньги) командировка пулы; полу-
чить ~ые командировка пулын алыу.
КОМАНДИРСКИЙ прил. командир...,
командирлик; ~ опыт командирлик тэжи-
рийбе.
КОМАНДЫ ЦЫЙ прил. 1. команда...,
командалык; ~ый состав командалык со-
став; 2. перен. басшылыц, жетекшилик;
занять ~ое положение басшылыц орын
тутыу; <> ~ая высота воен, командалык
бийик жер; ~ый пункт воен, сауашты баска-
рыу пункты.
КОМАНДОВАНИЕ с. 1. (действие) коман-
дирлик етиу, команда бериу; поручить
кому-л. ~ отрядом биреуге отрядца коман-
дирлик етиуди тапсырыу; 2. собир. воен.
командование; верховное ~ жоцаргы ко-
мандование, бас командование.
КОМАНДОВАТЬ несов. 1. (давать коман-
ду) команда бериу; 2. кем-чем (быть коман-
диром) командир болыу, командирлик етиу;
~ полком полкца командирлик етиу;
3. кем-чем, над кем-чем и без доп., перен.
разг, буйырыу, буйрык бериу; он любит ~
ол буйырыуды жацсы кереди.
— 351 —
ком
КОМАНДУЮЩИЙ 1. прич. от командо-
вать; 2. в знач. сущ. м. командующий ко-
мандующий, команда етиуши; армией
армия командующими.
КОМАР ж. пешше, патахан, суйир шы-
бын, шыбын; <> ~ носу не подточит погов.
хеш мини жод; минсиз, хеш из далдырмай,
хеш белги далдырмай.
КОМАРИНЫЙ прил. пешше..., пата-
хан..., суйир шыбын..., шыбын...; ~ укус
пешшениц шагыуы.
КОМБАЙН м. комбайн; зерновой ~
гэлле комбайны; картофелеуборочный ~
картофель допарып жыйнаушы комбайн;
угольный ~ кемир комбайны; горный ~
тау-кэн комбайны.
КОМБАЙНЕР м. комбайнер, комбайншы.
КОМБАЙНЕРКА женск. от комбайнер.
КОМБАЙНОВ ЦЫЙ прил. комбайн...,
комбайнлы; ~ая уборка комбайн менен
териу, жыйнау; ~ая добыча угля кемирди
комбайн менен дазып шыгарыу.
КОМБАЙНОСТРОЕНИЕ с. комбайн
ислеп шыгарыу дурылысы.
комбат м. 1. (командир батальона)
комбат (батальон командири); 2. (коман-
дир батареи) комбат (батарея командири).
КОМБЁД м. (комитет бедноты) ист.
гедейлер комитети.
КОМБИКОРМ м. (комбинированный
корм) с.-х. комбикорм (аралас от-жем).
КОМБИКОРМОВЫЙ прил. комбикорм...;
завод комбикорм заводы.
КОМБИНАТ м. 1. {промышленное пред-
приятие) комбинат {турли ендирис тарау-
ларыныц кэрхана бирлеспеси); мясо-молоч-
ный ~ ет-сут комбинаты; бытового об-
служивания хызмет керсетиу комбинаты;
2. {объединение учебных заведений) комби-
нат {оцыу орынларыныц бирлеспеси); учеб-
ный ~ одыу комбинаты.
КОМБИНАТОР м. разг, комбинатор,
хийлешил, епшил, жолкер.
КОМБИНАТОРНЫЙ прил. комбина-
торлыд, комбинаторлы; ~ анализ мат.
комбинаторлыд анализ.
КОМБИНАЦИЯ ж. 1. (сочетание) комби-
нация, уйлестириу, жупкерлестириу;
звуков сеслердин. уйлесиуи; ~ цифр цифр-
лардын. комбинациясы; 2. перен. хэрекет,
хэмел; ловкая ~ хийлели хэрекет;
3. спорт, тэсил, хийле, усыл, журис; удач-
ная ~ нападающих хужим етиушилердин.
долайлы тэсили; 4. {женское бельё) комби-
нация (хщяллар иштен кийетурын ки-
йим).
КОМБИНЕЗОН м. комбинезон.
КОМБИНИРОВАН ИЕ с. комбинация-
лау, уйлестириу, жупластырыу, бирлести-
риу.
КОМБИНЙРОВАНН »ЫЙ 1. прич. от
комбинировать; 2. прил. комбинацияланган,
уйлестирилген, жупластырылган, досыл-
ган, бирлестирилген; ~ый удар по врагу
воен, кушлердиц бирлестприлиуи менен
душпанга берилген содды; <~ое платье
турли материаллардан тигилген кейлек;
~ый вагон ж.-д. комбинацияланган
вагон; ~ые корма араласпалы от-жем.
КОМБИНИРОВАТЬ несов. 1. что (соеди-
нять, сочетать) комбинациялау, уйлести-
риу, араластырыу, жупластырыу, досыу,
бирлестириу; ~ краски бояуларды аралас-
тырыу; ~ шёлк с шерстью жипек пенен
жунди досыу; 2. (строить комбинации)
хэрекет етиу, хэмел етиу, хэмел жа-
сау.
КОМБРИГ м. (командир бригады) ком-
бриг (бригада командири).
КОМДЙВ м. (командир дивизии) комдив
(дивизия командири).
КОМЕДИАНТ м. 1. уст. (актёр) коме-
диант, кулдиргиш; 2. (притворщик, лице-
мер) еки жузли, етирикши, жалганшы.
комедиантка женск. от комедиант.
КОМЕДИЙНЫЙ прил. театр, комедия-
лыд, кулкили; ~ стиль комедиялыд стиль.
КОМЕДИЦЯ ж. 1. театр, комедия;
2. перен. (забавное происшествие) тамаша
уадыя, дызыд; уадыя; 3. перен. еки жузли-
лик, етирикшнлик, жегилик; <> разыгры-
вать (ломать) ~ю жегилик етиу.
КОМЕЛЬ м. туп (асаштыц, есимликтиц).
КОМЕНДАНТ м. в разн. знач. комендант;
~ крепости цорганнын коменданты; ~ го-
рода дала коменданты; ~ гарнизона гар-
низонный. коменданты; ~ общежития жа-
тадхана коменданты-
КОМЕНДАНТСКИЙ прил. комендант...,
комендантлыд; ~ патруль воен, комендант
патрулы; <0 ~ час комендантльщ саат.
КОМЕНДАТУРА ж. комендатура (комен-
дант басшылыц ететурын мэкеме хэм-сол
мэкемениц жайы).
КОМЕНДОР м- мор. комендор, топшы
матрос.
КОМЕТА ж. астр, комета (аспан денеси).
КОМЁТН ЦЫЙ прил. астр, комета...;
~ое ядро комета ядросы.
КОМИ нескл. 1. собир. коми (Коми АССР-
ныц тийкарры халцы); 2. в знач. прил. неизм.
коми; ~ язык коми тили.
комизм м. кулкили ис, кулкилилик;
~ положения жагдайдын. кулкилилиги.
КОМИК м. 1. (актёр) комик (кулкили
рольди атцарыушы артист); 2. перен.
кулдиргиш дууады.
КОМИНТЕРН м- (Коммунистический
Интернационал) ист. Коминтерн (Ком-
мунистлик Интернационал).
КОМИССАР м. комиссар; военный ~
эскерий комиссар; народный ~ халыд
комиссары.
КОМИССАРИАТ м. комиссариат; воен-
ный ~ эскерий комиссариат.
КОМИССАРСКИЙ прил. комиссар...,
комиссарлыд.
КОМИССИОНЕР м. комиссионер.
КОМИССИОННЫЙ прил. 1. комиссион-
лыд, сатып бериуши; ~ магазин комиссион-
лыд дукэн, сатып бериуши дукэн; 2. в знач.
сущ. мн. комиссионные (деньги) комиссион-
лыд хады.
КОМЙССИЦЯ ж. 1. комиссия; избира-
тельная ~я сайлау комиссиясы; ревизион-
ная ~я ревизия комиссиясы; избрать ~ю
комиссия сайлау; 2. комиссия (белгили бир
%ацы менен орынланатурын тапсырма);
ком
— 352 —
сдать товар на товарды комиссияга
тапсырыу.
КОМИТЕТ м. комитет; Центральный
Комитет КПСС КПСС Орайлык Комитета;
~ комсомола комсомол комитети.
КОМИТЕТСКИЙ прил. комитет..., ко-
митетлик.
КОМЙЧЕСКЦИЙ прил. 1. театр, кул-
кили, кулдирги; ~ая роль кулкили роль;
2. (смешной) кулкили.
КОМИЧНОСТЬ ж. кулкилилнк, тамаша-
лылыц.
КОМИЧНЫЙ прил. кулкили, тамаша;
иметь ~ вид эпшери кулкили болыу.
КОМКАТЬ несов. что 1. (мять) жумбар-
шацлау, мыжырыцлау; мыждылау; 2. пе-
рен. разг, шала айтыу, тусиниксиз сейлеу,
шала-шула етиу, шала-пула ислеу; ~
рассказ гуррицди шала-шула айтыу.
КОММЕНТАРИИ Й м. 1. (толкование,
разъяснение текста) комментарий, туси-
ник, тусиндиргиш, тусиндириу, аныцлама;
2. мн. комментарии (пояснения) коммента-
рийлер, тусиниклер; ~и к событиям теку-
щей политики нэубеттегн сиясий жагдай-
ларга тусиниклер; ~и излишни тусиник
керек емес.
КОММЕНТАТОР м. комментатор, туси-
ник бериуши; спортйвный ~ спорт коммен-
таторы.
КОММЕНТИРОВАТЬ сов. и несов. что
1. (составлять комментарии) тусиник
бериу, комментарий бериу; ~ текст текст-
ке тусиник бериу; 2. (пояснять) тусиник
бериу, тусиндириу; ~ события уацыялар-
fa тусиник бериу.
КОММЕРСАНТ м. коммерсант, сауда-
гер, алып сатар.
КОММЕРЦИИ Я ж. коммерция, сауда;
заниматься ~ей сауда менен шугылла-
HblJ.
КОММЕРЧЕСКИ ||Й прил. 1. коммер-
ция..., коммерциялыц, саудалыц; 2. ком-
мерциялыц, жоцары баца; ~е операции
коммерциялыц дэрекетлер; ~е цены
жоцары баца.
КОММИВОЯЖЁР м. коммивояжёр
(капиталистлик еллерде сауда агенти).
КОММУНА ж. коммуна (мийнет %эм
мулктиц улыумалыц принципи бойынша
бирлескен адамлар коллектива)-, трудовая ~
•мийнет коммунасы; <0> Парижская Коммуна
ист. Париж Коммунасы.
КОММУН АЛ ЬНЦЫЙ прил. коммуналь,
коммунальлыд; ~ое хозяйство коммуналь
хожалыд; ~ая квартира коммуналь жайда-
гы квартира; ~ые услуги коммуналь хыз-
мет керсетиу.
КОММУНАР м. 1. ист. коммунар (Париж
Комму насыпа цатнасыушы); 2. (член
коммуны) коммунанын, агзасы.
КОММУНИЗМ м. коммунизм; научный
~ илимий коммунизм; «ф- военный ~ ист.
эскерий коммунизм.
КОММУНИКАЦИОННЫЙ прил. ком-
муникациялыд, цатнас...; ~ая линия
цатнас жолы.
КОММУНИКАЦИ ||Я ж. 1. (путь сооб-
щения) ^коммуникация, цатнас жолы, бай-
ланыс жолы; водные ~и суу цатнас жол-
лары; 2. лингв, (общение, связь) байланыс,
цатынас; предложение как средство ~и
гэп—байланыс цуралы болып табылады.
КОММУНИСТ м. коммунист.
КОММУНИСТЙЧЕСКЦИЙ прил. ком-
мунист..., коммунистлик; ~ая партия ком-
мунистлик партия; бесклассовое ~ое
общество классыз коммунистлик жэмийет;
бригада ~ого труда коммунистлик мийнет
бригадасы.
КОММУНИСТКА женск. от коммунист.
КОММУТАТОР м. коммутатор (1. Электр
цепин ислетиу %эм ислетпеу ушын ямаса
ток багдарын взертиу ушын эсбап; 2. теле-
фон линияларын цол менен байланыстыр-
еанда долланылатугын цурылыс).
КОММЮНИКЕ с. нескл. коммюнике, бил-
дириу (халыц аралыц эцмийети бар айрыц-
ша мэселе бойынша рэсмий хабар).
КОМНАТ [[А ж. ежире, белме; квар-
тира из трёх ~ уш белмели квартира;
~а матери и ребёнка аналар хэм балалар
белмеси; ~а отдыха дем алыу белмеси.
КбМНАТН ЦЫЙ прил. ежире..., бел-
ме...; белмеде, ежиреде туратугьш; ~ые
растения ежиреде есетугын есимлик;
<> ~ая температура уйдеги хауа темпера-
турасы.
комод м. комод (кийим-кеншек салату-
гын тартпа цутылы аласа шкаф).
КОМОК м. см. ком.
КОМОЛЦЫЙ прил. тоцалац; ~ая корова
тоцалац сыйыр.
КОМПАКТНЦЫЙ прил. компактлы, ту-
тас, тыгыз, жыйнацлы; ~ая масса тыгыз
масса; <> ~ая печать майда хэрип.
КОМПАНЕЙСКИЙ прил. разг, адам жа-
тырцамайтугын; он человек ~ ол адам
жатырцамайтугын киси.
КОМПАНИЯ ж. 1. (общество) компа-
ния, бир топар; пойти на прогулку ~ей
компания болып цыдырыуга шыгыу; со-
ставьте нам ~ю бизиц менен бир компания
болыцыз; 2. (торговое или промышленное
объединение) компания (капиталистлик
еллерде сауда ямаса санаат бирлеспеси);
<у за ~ю с кем-л. биреу менен биригип,
биреу менен бирге; в ~и с кем-л. биреу
менен серик болып; водить ~ю с кем-л.
биреулер менен тамыр болыу.
КОМПАНЬОН м. 1. (сотоварищ) жолдас;
2. (в торговом предприятии) серик.
КОМПАНЬОНКА ж. 1. женск. от ком-
паньон 1; 2. компаньонка (байдьщ уйин-
деги эйеллердиц, цызлардьщ кеулин жалыц-
тырмау ушын ислеуши х,аял).
КОМПАРТИИ я ж. (коммунистическая
партия) компартия (коммунистлик пар-
тия); братские ~и тууысцан компартия-
лар.
КОМПАС м. компас, цубланама.
КОМПАСНЦЫЙ прил. компас..., цуб-
ланама...; ~ая стрелка компас тили-
КОМПЕНСАЦИОННЫЙ поил, компен-
сациялыц; ~ая сумма компенсациялыц
суммасы.
компенсация ж. 1. компенсация (бир
нэрсе ниц орнын толтыпыуга теленген
— 353 —
КОМ
ацша); ~ за неиспользованный отпуск
пайдаланылмаган отпуск ушын компен-
сация; 2. мед. компенсация (организмге
кирип киятырган ауырыудыц жагдайын
тецлестириу).
КОМПЕНСИРОВАННЫЙ 1. прич. от
компенсировать; 2. прил. мед. компенса-
цияланган, орны толтырылган; ~ порок
сердца компенсацияланран журек ауы-
рыу ы.
КОМПЕНСИРОВАТЬ сов. и несов. что
комиенсациялау, орнын толтырыу, етеу;
убытки келтирген зыянлардыц орнын
толтырыу, зыянларды етеу.
КОМПЕТЕНТНОСТЬ ж. 1. (осведом-
лённость) компетентлик, хабары бар-
лыц, цэнигелик, билетугынлыц; 2. (полно-
мочие) толык хукуклыльщ, толык праволы-
лык, миннетлилик; ~ суда судтьщ толык
ХУКУКЛЫЛЫРЫ.
КОМПЕТЁНТНЦЫЙ прил. 1. компетент-
ли, хабары бар, билетугын; ~ый врач
компетентли врач; ~ое мнение билип
айтылган пикир; 2. (полномочный) толыц
хуцуцлы, толыц праволы, миннетли; ~ая
комиссия толыц праволы комиссия.
КОМПЕТЕНЦИИ Я ж. 1. (круг хорошо
известных вопросов) компетенция, хабар-
лылыц, цанигелик; билетугын меселе;
это не входит в мою ~ю бул мениц цэни-
гелигиме кирмейди; 2. юр. (круг полномо-
чий) миннети; ~я суда суд миннети.
КОМПИЛИРОВАНИЕ с. см. компиля-
ция 1.
КОМПИЛИРОВАТЬ несов. что компи- I
ляциялау, компиляпия ислеу, цурасты-
рыу; ~ статью цурастырьш макала жазыу.
компилятивный прил. компиля-
цияланган, компиляция исленген, цурас-
тырылтан; ~ труд цурастырылган мийнет.
КОМПИЛЯТОР м. компилятор, компи-
ляциялаушы, курастырыушы.
КОМПИЛЯЦЙЦЯ ж. 1. (действие)
компиляция, цурастырыу, цурастырылыу
(биреудиц изертлеулеринен цурастырып
жазыу)', заниматься ~ей компиляция менен
шугылланыу; 2. компиляция, цурастырма
(биреудиц изертлеулерин мазмунлап гана
жазылган шыгарма).
КОМПЛЕКС м. комплекс, жыйнац,
жыйыиды (бир-бири менен байланыслы
уацыялардыц ямаса крсийетлердиц топ-
ламы); архитектурный ~ архитектура-
лык комплекс; ~ гимнастических упраж-
нений гимнастикалык шыныгыулар комп-
лекси.
КбМПЛЕКСН ЦЫЙ прил. комплекслен-
ген, комплексли, курама; ~ая механиза-
ция комплексли механизация; ~ая экспе-
диция комплексли экспедиция; ~ая брига-
да комплексли бригада.
КОМПЛЕКТ м. 1. (набор) комплект,
жыйнац, топлам; ~ инструментов инстру-
ментлер комплекта; ~ журналов за год
журналлар жыйнагы (бир жылга)-, ~ белья
иш кийимниц комплекта; 2. (предельное
число лиц) комплект; быть принятым сверх
~а комплекттен тысцары цабыл ети-
лиу.
23 Русско-каракалпакский ег.
КОМПЛЕКТНЫЙ прил. комплектли,
комплектленген; ~ набор комплектли жый-
ынды.
КОМПЛЕКТОВАНИЕ с. комплектлеу,
жыйнау, топлау; заниматься ком-
плектлеу менен шугылланыу.
КОМПЛЕКТОВАТЬ несов. что 1. (состав-
лять комплекты чего-л.) комплектлеу,
жыйнау, топлау, жэмлеу, комплект дузиу;
~ журналы журналларды комплектлеу;
2. (дополнять до комплекта) комплектлеу;
~ библиотеку китапхананы комплектлеу;
~ школы мектеплерди комплектлеу.
КОМПЛЕКЦИЯ ж. тулга, келбет, пи-
шин, сымбат.
КОМПЛИМЕНТ м. комплимент, мара-
пат сез, жагымлы сез, мацтау сез; мара-
патлау; говорить кому-л. ~ы биреуди
марапатлау.
КОМПОЗИТОР м. композитор (музыка-
льна шыгарманыц авторы).
КОМПОЗИТОРСКИЙ прил. компози-
тор..., композиторлыд.
КОМПОЗИЦИОННЫЙ прил. компози-
циялы.
КОМПОЗИЦИЯ ж. 1. лит., иск. компо-
зиция, цурылыс, дузилис; ~ романа роман-
ныц композициясы, романньщ дузилиси;
2. (музыкальное произведение) композиция
(музыкалыц шыгарма); 3. муз. композиция
(музыкалыц шыгармалар дузиу теориям).
КОМПОНЕНТ м. компонент (бир заттыц
состав белеги).
КОМПОНОВАТЬ несов. что цурастырыу,
тутастырыу; очередной номер журнала
журналдыц нэубеттеги санын цурастырыу.
КОМПОНОВКА ж. 1. (действие) цурас-
тырыу, тутастырыу; 2. (способ, метод)
цурастырыу усылы; удачная ~ материала
материалды сэтли цурастырыу усылы.
КОМПОСТ м. с.-х. компост, араласпа
тегин.
КОМПОСТЕР м. компосте! (пассажир
билетлерине >;эм тексериу ма/ сети менен
банк чеклерине тесип белги салатугын
тислеуиш).
КОМПОСТИРОВАТЬ несов. что компос-
терлеу; ~ железнодорожный билёт темир
жол билетин компостерлеу.
КОМПОСТНЦЫЙ прил. с.-х. КОМПОСТ...,
араласпа тегин; ~ая яма араласпа тегин
салынатугын шуцанац.
КОМПОТ м. компот.
КОМПРЕСС м. компресс (емлеу мацсети
менен ауырган жерге басыу ушын цолланы-
латугын шуберек); согревающий ~ цызды-
рыушы компресс; поставить ~ компресс
цойыу.
КОМПРЕССНЦЫЙ прил. компресс...,
компресс ушын; ~ая клеенка компресс
клеёнкасы.
КОМПРЕССОР м. компрессор (газларды,
Хауаны, пууды цысатугын машина).
КОМПРЕССОРНЦЫЙ прил. компрессор...,
компрессорлыц; компрессорлардан цурал-
ган; ~ая установка компрессор установ-
касы.
КОМПРОМЕТЙРОВАНИЕ с. аброй тегиу,
бийаброй етиу, царалау.
ком
— 354 —
КОМПРОМЕТИРОВАТЬ несов. кого-что
аброй тегиу, бийаброй етиу, абройын туси-
риу, царалау; себя чем-л. в глазах това-
рищей жолдаслары алдында ез абройын
тусириу.
КОМПРОМИСС м. компромисс, келисим,
ез-ара келисим; идти на ~ келисимге
келиу.
КОМПРОМЙССНцЫЙ прил. компромисс..,
келисим..., компромисслик; ~ое решение
компромисслик шешим.
КОМСОМОЛ м. (Всесоюзный Ленин-
ский Коммунистический Союз Молодёжи)
комсомол (Путкил Союзлыц Лениншил
Коммунистлик Жаслар Союзы).
КОМСОМОЛЕЦ м. комсомолец, комсо-
мол агзасьь
КОМСОМОЛКА женск. от комсомо-
лец.
КОМСОМОЛЬСКЦИЙ прил. комсомол...,
комсомоллыц; <~ий билёт комсомол билети;
<~ая организация комсомол шелкеми.
КОМСОРГ м. (комсомольский организа-
тор) комсорг (комсомол шелкемлестириу-
шиси).
КОМСОСТАВ м. (командный состав) ком-
состав (командирлик состав).
кому мест. дат. п. от кто.
КОМФОРТ м. комфорт, ускекенели, саз;
устроиться с полным ~ом толыц комфорт
пенен орналасыу.
КОМФОРТАБЕЛЬН'ЫЙ прил. комфор-
табелли, колайлы, ускенели; ~ое купе
вагона комфортабелли вагон купеси.
КОН м. 1. (место для ставки в азартной
игре) кон, орын, тий; поставить на тий
пул салыу, тий пул койыу; 2. (партия
игры) бир кол; сыграть один ~ бир кол
ойнау.
КОНВЁЙЕРж. конвейер (исленген жумыс-
ты цолдан-цолга еткериу ушын тынымсыз
журип туратугын машина)', <> зелёный ~
с.-х. кек конвейер (малды жайлаудан-
-жайлауга узликсиз отлатып багыу).
КОНВЁЙЕРН |ЫЙ прил. конвейер...; ~ая
система конвейер системасы.
КОНВЁНТ м- ист. конвент (гейпара ел-
лерде айрыцша уэкиллери бар сайлау
органларыныц аты).
КОНВЕНЦИОННЫЙ прил. конвенция...,
конвенциялык; ~ тариф конвенциялык
тариф.
КОНВЁНЦИ"Я ж. конвенция (арнаулы
мэселе бойынша мэмлекетлер арасында
дузилетугын келисим)', железнодорожная
~я темир жол конвенциясы; заключить ~ю
конвенция дузиу.
КОНВЕРСИОННЫЙ прил. эк. конвер-
сия..., конверсиялык; ~ заём заёмный
конверсиясы.
КОНВЕРСИЯ ж. эк. конверсия (бурынгы
мэмлекетлик заёмные, шэртлериниц езге-
puiju)' займа заём конверсиясы.
КОНВЕРТ м. 1. (для письма) конверт;
2. (для ребёнка) жергек, кундак (жаца
тууган баланы салатугын цалта).
КОНВЕРТИРОВАТЬ сов. и несов. что, эк.
конверсиялау; ~ заём заёмды конверсия-
лау -
КОНВОЙР м. 1. (лицо, конвоирующее
кого-л.) конвоир, сакшы; 2. (судно или
самолёт) конвоир, сакшы, гузетши.
КОНВОИРОВАНИЕ с. конвоирлеу, айдап
журиу.
КОНВОИРОВАТЬ несов. кого-что конво-
ирлеу, айдап алып журиу; ~ пленных тут-
цы нл ар ды айдап алып журиу.
конвой м. 1. (отряд) конвой, сакшы
отряд; 2. (группа кораблей или самолётов)
конвой, сакшы, гузетши.
КОНВОЙНЦЫЙ 1. прил. конвой..., кон-
войлыц; ~ая служба конвойлыц хызмет;
2. в знач. сущ. м. конвойный см. кон-
войр 1.
КОНВУЛЬСИВНЫЙ прил. тамыры тарт-
цан.
КОНВУЛьсия ж. мед. конвульсия,
тамыр тартыуы; биться в ~х конвульсия
тутыу, тамырлар тартып цалыу.
КОН ГЕН И АЛ || ЬНЫЙ прил. уцсас, мегзес,
бирдей, ылайык; перевод ~еи оригиналу
аударма оригиналга уксас келеди.
КОНГЛОМЕРАТ м. 1. (механическое,
случайное соединение) конгломерат, арала-
сып кетиушилик; 2. геол, конгломерат (may
жынысларыныц цэр турли цатып цалган
араласпасы).
КОНГРЕСС м. 1. (съезд) конгресс; Все-
мирный ~ сторонников мира Парахатшы-
лык тэрепдарларынын. путкил дуньялыц
конгреси; 2. (парламент) конгресс (А/^Што:
цэм Латин Америка еллеринде парламент-
тиц аты).
КОНГРЕССМЕН м. конгрессмен, кон-
гресс агзасы.
КОНДАЧЦОК м.: с ~ка прост, ойлан-
бастан, тусинбестен, бирден; сделать что-л.
с ~ка бир нэрсени ойланбастан ислей
салыу.
КОНДЕНСАТОР м. конденсатор (1. элек-
трди жэмлеуши эсбап-, 2. пууды сууытып
сууга айландырыушы эсбап).
КОНДЕНСАТОРНЫЙ прил. конденсатор-
лык, конденсаторлы.
КОНДЕНСАЦИОНН ЦЫЙ прил. конденса-
цияланган; ~ые установки конденсация
установкалары; ~ая вода конденсация
жолы менен алынган суу.
КОНДЕНСАЦИЯ ж. 1. (накопление) кон-
денсация, топлау, жэмлеу; 2. (превращение
в жидкое состояние) конденсация (газдыц
ямаса пуудыц суйыц цалга emuiju).
КОНДЕНСИРОВАТЬ сов. и несов. что
1. (накоплять) конденсациялау, топлау,
жэмлеу; энергию энергия топлау;
2. (превращать в жидкое состояние) кон-
денсациялау (газды ямаса пууды суйыц
цалына айландырыу).
КОНДИТЕР м. кондитер (мазалы, ший-
рин-шекер затлар писиретувын адам).
КОНДИТЕРСКИ||Й прил. 1. кондитер.. ,
кондитерлик, мазалы тамацлар; мага-
зин кондитер дукэни; ~е изделия кондитер
затлары; 2. в знач. сущ. ж. кондйтерская
кондитер дукэни.
КОНДИЦИОННЫ||Й прил. кондициялык,
шэртке мууапык; семена шэртке ыла-
йыц, мууапык "укым.
_______________________________________— 355 —____________________________________ЦОН
КОНДЙЦИЯ яс. кондиция (бир заттыц
белгили сапа %эм нормага мууапыц келиу
шгрти)\ ~ зерна гэллениц кондициясы.
КОНДУКТОР м. кондуктор; ~ автобуса
автобустьщ кондукторы.
КОНДУКТОРША женск. разг, от кон-
дуктор.
КОНЕ' цоспа сезлердиц темендеги мгни-
лерди билдиретугын биринши белеги:
1) «ат, жылцыъ, мыс.: коневбдство жылцы-
шылыц; 2) «ат есирип шыгарыу», мыс.:
конезавод ат есирип шыгарыу заводы.
КОНЕВОД м. жылцы есириуши, жыл-
цышы, жылцыман.
КОНЕВОДСТВО с. жылцышылыц, жылцы
есириушилик, жылцы асыраушылыц, ат
есириушилик.
КОНЕВОДЧЕСКЦИЙ прил. жылцы еси-
риушилик..., жылцы асырау..., ат есириу-
шилик...; '~ая ферма жылцы есириушилик
фермасы.
КОНЁК I м. 1. уменыи. от конь 1;
2. перен. разг, жацсы керетугын эцгимеси,
уйреншикли сез; это его ~ бул оныц жад-
ен керетугын эцгимеси; оседлать своего
конька жацсы керетугын эцгимесин баслау;
3. (украшение на крыше) ат бас (тамныц
устине цойыу ушын агаштан исленген
аттыц басына усаган гшекей); морской ~
зоол. басы аттыц басына усаган балыц.
КОНЁК II м. см. коньки.
КОНрЁЦлг. 1. (окончание чего-л.) ацыры,
аягы, соцы, кейини, изи; шек; ~ёц дня
кунниц ацыры; ~ёц года жылдыц аягы;
~ёц дороги жолдьщ ацыры; ~ёц книги
китаптыц ацыры; работа подходит к ~цу
жумыс аяцланып киятыр; ~ца нет шеги
жоц, изи жоц, таусылмайды; 2. (конечная
часть) уш, шет; ~ёц верёвки жиптиц ушы,
арцанныц ушы; острый ~ёц палки таяцтыц
жицишке ушы; 3. разг, (расстояние) еки
ара, аралыц, тэреп; я шёл пешком в оба
~ца мен барганша Цэм цайтцанша пияда
журдим; 4. мор. (канат) арцан, салдау;
отдать ~цы салдауды бериу; 5. перен. разг,
(смерть) елим, эжел; в ~цё ~бв ацыр-
-аягында, ец изинде; ~ца-краю нет ушы-
-цыйыры жоц, шеги жоц; и дёло с ~цбм
нс питти, енди тамам, енди истиц болга-
ны, уэссалам; и '~цы в воду хеш цандай из
цалдырмау; со всех <~цбв тумлы-тустан,
шар тэрептен; без ~ца таусылмайтугын;
палка о двух ~цах я куйеди, я тийеди;
из ~ца в <~ёц ана басынан мына басына,
бастан-аяц, бастан-аягына; на худой <~ёц
ец болмаганда, хеш болмаганда, ец жа-
манлыгында; один ~ёц еки елмек жоц,
бир елим бар.
КОНЕЧНО 1. вводи, сл. (несомненно) эл-
бетте, белгили; он, прав оныки, элбет-
те, дурыс; 2. частица утверд. (да, разу-
меется) ауа, элбетте, солай, рас; ты любишь
музыку? — Конёчно! сен сазды суйесец
бе? Элбетте!
КОНЕЧНОСТИ мн. (ед. конёчность ж.)
анат. цол-аяц; вёрхние ~ цоллар;
нижние ~ аяцлар.
КОНЁЧНОСТЬ ж. филос. (противопо-
ложность бесконечности) шеклилик.
КОНЁЧН„ЫЙ прил. 1. (последний) ацыр-
гы, соцгы, кейинги, шетки; ~ая станция
соцгы станция; 2. (основной) тупкиликли,
тийкаргы, негизги, ацыргы; ~ая цель тий-
каргы мацсет; ~ая причина ацыргы себеп;
<> в ~ом счёте, в ~ом итоге ацырында,
нэтийжеде.
'КОНЕЧНЫЙ цоспа сезлердиц темендеги
мзнилерди билдиретугын екинши белеги:
1) сездиц биринши белиминде цанша кер-
сетилсе, сонша ушы бар, мыс.: пятико-
нёчный бес ушлы; 2) сездиц биринши бели-
минде цандай уш керсетилсе, сондай ушы
бар, мыс.: остроконёчный еткир ушлы;,
тупоконёчный туйыц ушлы.
КОНЙНА ж. ат геши, жылцы ети.
КОНЙЧЕСКЦИЙ прил. конус..., конус-
ли, конуссымац; ~ая форма конус форма,
конусли форма.
КОНКРЕТИЗАЦИЯ ж. конкретлести-
риу, аныцлау.
КОНКРЕТИЗИРОВАТЬ сов. и несов. что
конкретлестириу, аныкластырыу, аныцлау;
~ общее положёние улыума режени кон-
кретлестириу.
КОНКРЕТНО нареч. конкретли турде.
конкретли етип, аныц етип.
КОНКРЕТНОСТЬ ж. конкретлилик, ай-
цьшлыц, аныцлыц; ~ руководства басшы-
лыцтын айцынлыгы, басшылыцтыц кон-
кретлилиги.
КОНКРЁТНЦЫЙ прил. конкрет, кон-
кретли, айцын, аныц; ~ое предложёние
конкретли усыныс; ~ый пример конкрет
мысал, аныц мысал; ^ые факты конкрет
фактлар.
КОНКУРЕНТ м. конкурент (конкуренция
цылыушы адам).
КОНКУРЕНТКА женск. от конкурёнт.
КОНКУРЕНЦИЯ ж. 1. конкуренция,
жарыс; 2. (личное соперничество) жарыс;
<> вне ~и тецсиз, теци-тайы жоц.
КОНКУРИРОВАТЬ несов. с кем-чем
1. (участвовать в конкуренции) конкурен-
цияласыу, жарысыу, конкуренцияга' цат-
насыу; 2. (соперничать) жарысыу.
КОНКУРС м. конкурс, жарыс; между-
народный ~ пианистов пианистлердиц ха-
лыц аралыц жарысы; -ф» вне ~а тецлессиз,
теци-тайы жоц.
конкуренций прил. конкурс..., кон-
курслы; ~ый экзамен конкурслы экзамен,
конкурслы имтихан; ~ая комиссия кон-
курс комиссиясы.
КОННИК м. атлы эскер; ~и Совётской
Армии Совет Армиясыныц атлы эскерлери.
КОННИЦА ж. атлы эскер лер.
конно* мэниси бойынша «атлы, жыл-
цылы» сезлерине туура келетугын цоспа
сезлердиц ажыралмас биринши белеги,
мыс.: конноспортивный атлы спорт...
КОННОЗАВОДСКЦИЙ прил. ат есириу
завод...; ат есириушилик; ~ое хозяйство
ат есириу завод хожалывы.
КОННОЗАВОДСТВО с. туцым ат еси-
риушилик.
КОННОСПОРТЙВНЦЫЙ прил. атлы
спорт...; ~ые состязания атлы спорт жа-
рысы.
23*-
кон_________________- 356 -_________________
к (Энн ЦЫЙ прил. 1. ат, жылцы...
~ая сбруя ат ер-турман; ~ый завод жылцы
заводы, ат заводы; ~ый двор сейисхана, ат
багатугын жай; 2. (приводимый в движе-
ние лошадьми) ат..., ат жегилетугын; ~ая
молотйлка ат жегилетугын молотилка;
3. атлы; ~ый отряд атлы отряд, салт атлы
эскер отряды.
КОНОВАЛ м. 1. (знахарь, лечащий ло-
шадей) ат тэуиби, ат емлеуши, жылцы тэуи-
би; 2. перен. (плохой врач) тэуипсымац.
КОНОВОД I м. (тот, кто присматрива-
ет за лошадьми) ат багар, ат багыушы.
КОНОВОД II м. прост, (зачинщик, во-
жак) баслаушы, атбасы.
КОНОВЯЗЬ ж. 1. (устройство для при-
вязи лошадей) ат байлайтугын багана агаш;
2. (верёвка) тусау, шилдер.
КОНОГОН м. ат вагон айдаушы (шах-
тада).
КОНОКРАД м. ат урысы, ат уры, ат
урлаушы, ат царацшысы.
КОНОКРАДСТВО с. ат урлыгы, ат ур-
лаушылыц, ат царацшылыгы.
КОНОПАТИТЬ несов. что тыгынлау,
сацлагын бекитиу; ~ щели цууысты ты-
гынлау.
КОНОПАТЫЙ прил. прост, сепкилли
(веснушчатый)', бужыр, цотыр, котыраш
(обезображенный оспой).
КОНОПЛЯ ж. кенеп, кендир.
КОНОПЛЯНИК ж. с.-х. кенеп егилген
жер, кендир егилген жер.
КОНОПЛЯНКА ж. коноплянка (еде).
КОН О ПЛ ЯН ЦЫЙ прил. кенеп..., кен-
дир...; ^ое масло кендир майы.
КОНСЕРВАТИВНОСТЬ ж. консерватив-
лик, консервативлилик.
КОНСЕРВАТИВНЫ,|Й прил.. консерва-
тивли, консервативлик; ~е взгляды консер-
вативлик кез цараслар.
КОНСЕРВАТИЗМ м. консерватизм (ески
дузилистиц ямаса кез царастыц тэрепин
тутыушылыц).
КОНСЕРВАТОР м. консерватор (1. кейин
тарпгыушы, жацалыцтыжацламаушы; 2. по-
лит. консервативлик партияныц агзасы).
КОНСЕРВАТОРИЯ ж. консерватория
(жоцапы дэрежели музыкалыц мектеп).
КОНСЕРВАТОРСКИЙ прил. консерва-
торлыд.
КОНСЕРВАТОРСКИЙ прил. консерва-
тория ..; консерваториялыд; ~ое образо-
вание консерваториялыц билим.
КОНСЕРВАЦИЯ ж. консервация, уацыт-
ша тодтатып цойыу (белгили илажлар
цолланып бир нэрсени бузылыудан сацлау)',
~ предприятия кэрхананы тодтатып цойыу.
КОНСЕРВИРОВАНИЕ с. консервлеу; ~
фруктов мийуелерди консервлеу.
КОНСЕРВИРОВАННЫЦЙ !. прич. от
консервировать; 2. прил. консервленген;
фрукты консервленген мийуелер.
КОНСЕРВИРОВАТЬ сов. и несов. что
i. консервлеу; ~ рыбу балыцты консерв-
леу; 2. перен. (приостановить развитие)
5?ацытша токтатып турыу; ~ строительство
цурылысты уакытша тодтатып турыу.
КОНСЕРВИРОВАТЬСЯ сов. и несов. (сбе-
регаться) консервацияланыу, бузылыудан
сацланыу.
КОНСЕРВНЫЙ прил. консерв...; ~ за-
вод консерв заводы.
КОНСЕРВЫ только мн. 1. консервлер,
мясные ~ ет консервлери; рыбные ~
балыц консервлери; 2. (защитные очки)
кез эйнек, кун эйнек.
консилиум м. консилиум (ауыр ке-
селди аныцлау %эм оны емлеу женинде врач-
лардыц кецеси).
КОНСИСТЕНЦИЯ ж. консистенция (бир
заттыц тырызлыц, цаттылыц дэрежеси).
КОНСКЦИЙ прил. жылцы..., ат..., ат-
тыц; ~ий волос жылцы цылы, ат цылы, ат-
тыц цылы; ~ое мясо жылцы ети, ат ети.
КОНСОЛИДАЦИЯ ж. 1. (упрочение,
укрепление) консолидация, дузилиу, бек-
кемлеу, ныгайтыу,беркитиу; ~ наций мил-
летлерди беккемлеу; 2. фин. консолида-
ция, консолидациялау, созыу, телеу уацтын
узайтыу, телеу муддетин созыу; ~ зай-
мов царызлардыц телеу муддетин созыу.
КОНСОЛИДИРОВАТЬ сов. и несов. что
1. (упрочить, сплотить) консолидация-
лау, ныгайтыу, беккемлеу, беркитиу; 2.
фин. консолидациялау, телеу уацтын
созыу, телеу муддетин узайтыу; ~ займы
царызлардыц телеу муддетин узайтыу.
КОНСОЛИДИРОВАТЬСЯ сов. и несов.
консолидацияланыу, ныгайтылыу, беккем-
лениу, беркитилиу.
КОНСОЛЬ ж. архит. консоль (балконды,
карнизди тутып турыу ушын дийуалдан
цапталдан берилген тирек).
КОНСОНАНС м. муз. консонанс (бир
неше сеслердиц сазласып цосылыуы).
КОНСОНАНТИЗМ м. лингв, консонантизм
(дауыссыз сеслердиц системасы).
КОНСОРЦИУМ м. эк. консорциум (ири
банклардыц монополиялыц бирлесиуи).
КОНСПЕКТ м. конспект (бир нэрсениц
цыецаша етип жазылган мазмуны)', ~ лек-
ции лекцияныц конспекта.
КОНСПЕКТИВНОСТЬ ж. конспектив-
лик; ~ изложения баян етиудиц конспек-
тйвлиги.
КОНСПЕКТЙВН||ЫЙ прил. конспективли;
~ое изложение событий уацыялардыц кон-
спективли баянланыуы.
КОНСПЕКТИРОВАТЬ несов. что кон-
спект дузиу, конспектлеу, конспект жазыу;
~ учебник сабацлыцты конспектлеу.
КОНСПИРАТИВНОСТЬ ж. конспиратив-
лик, жасырынлыц, цупыялылыц.
КОНСПИРАТИВНЫЙ прил- конспира-
тив, жасырын, цупыя; ~ая квартира кон-
спиратив квартира.
КОНСПИРАТОР м. конспиратор.
КОНСПИРАЦИЯ ж. полит, конспирация
(езиниц Дэреке тин х;эм аезаларын жасырын
сацлау ушын астыртын швлкемниц усыл-
лары).
КОНСПИРИРОВАТЬ несов. кого-что жа-
сырын ис жургизиу, цупыя ис жургизиу,
конспирацияны сацлаушы.
КОНСТАНТА ж. мат., физ. константа
(езгермелилердиц цатарындагы турацлы
мурдар).
— 357 —
кон
КОНСТАНТНЫЙ прил. мат., физ. кон-
стант, константалыц.
КОНСТАТАЦИЯ ж. констатация, аныц-
лау, керсетиу, белгилеу; ~ факта факт-
ты керсетип етиу.
КОНСТАТЙРОВАНИЕ с. см. констата-
ция.
КОНСТАТИРОВАТЬ сов. и несов. что
белгилеп етиу, керсетип етиу, аныцлап
етиу; ~ факт фактты белгилеп етиу.
КОНСТИТУИРОВАТЬ сов. и несов. что
составив белгилеу, составив аныцлау.
КОНСТИТУ ЦИ ОНА л й зм м. полит.
конституционализм (елди басцарыудыц ец
жацсы системасы конституциялыц монар-
хия деп мойынлайтугЫн сиясат пенен илим-
деги буржуазияшыл аг-ым).
КОНСТИТУЦИОННЦЫЙ прил. полит.
конституциялык; ~ый строй конституция-
лык дузилис; ~ая монархия конституция-
лык монархия.
конституция ж. 1. полит, конститу-
ция, тийкаргы закон, тийкаргы нызам;
Конституция СССР СССР Конституциясы;
2. (строение, телосложение) дузилис, куры-
лыс; ~ человека адамныц цурылысы.
КОНСТРУИРОВАНИЕ с. конструкция-
лау, конструкциясын дузиу, конструкция-
сын ислеп шыгыу; согыу.
КОНСТРУИРОВАТЬ сов. и несов. что
1. (создать конструкцию чего-л.) конструк-
циялау, цурастырыу, цурастырып шыга-
рыу; согыу; ~ машину машинаны кон-
струкциялау; 2. (учредить) дузиу, цурау,
цурастырыу; ~ президиум международного
съезда халыц аралыц съездиц президиу-
мин дузиу.
КОНСТРУКТЙВН НЫЙ прил. 1. конструк-
циялыц; конструктив; ~ые недостатки
здания жайдыц конструктив кемшиликле-
ри; 2. тийкар болатугын; ~ое предложе-
ние тийкар болатугын усыныс.
КОНСТРУКТОР м. 1. конструктор;
самолёта самолёт конструкторы, самолёт-
тыц конструкциясын жасаушы; 2. (детская
игра) конструктор (балалардыц тур лише
цурылыс таярлауы ушын цар цыйлы белек-
шелер жыйнагы).
КОНСТРУКТОРСКИЙ прил. конструк-
тор..., конструкторлар.. ; ~ое бюро кон-
структорлар бюросы.
КОНСТРУКЦИЕЙ ж. 1. конструкция;
машина сложной ~и конструкциясы цый-
ын машина; 2. мн. конструкции конструк-
ция, дузилис, цурылыс; железобетонные
~и темир-бетон конструкцнялары; 3. грам.
конструкция, сез цурылысы; предложная
~я гэп конструкциясы.
консул м. дип. консул (ез мам.лекети -
ниц гам гражданларыныц мацсетин басца
мэмлекеттеги жергиликли хуукимети ал-
дында коргауга миннетли адам).
КОНСУЛЬСКИЙ прил. консул...; кон-
суллыц.
КОНСУЛЬСТВО с. консульство, кон-
сулхана.
КОНСУЛЬТАНТ м. консультант (ез цв-
нигелигине тийисли маселелер бойынша
е с бериуши).
консультациОнн ЦЫЙ прил. консуль-
тациялык; ~ое совещание консультация-
лыц кецес.
КОНСУЛЬТАЦИИ# ж. 1. (совет) кон-
сультация; дать ~ю консультация бериу;
получить ~ю консультация алыу; 2. (уч-
реждение) консультация; юридическая ~я
юридикалыц консультация, нызам бойын-
ша консультация; детская ~я балалар
консультациясы.
КОНСУЛЬТИРОВАТЬ несов. 1. что,
с кем-чем и без доп. консультация алыу,
кецес алыу; ~ вопрос со специалистом
мэселе женинде цэниге менен кецесиу;
2. кого-что (давать консультацию) кон-
сультация бериу; ~ студента студентке
консультация бериу.
КОНСУЛЬТИРОВАТЬСЯ несов. с кем-
-чем консультация алыу.
контакт м. 1. (соприкосновение, тесное
общение) байланыс, цатнас; заразиться
при ~е с больным ауырыу адам менен цат-
нас жасап кеселлениу; 2. тех. контакт
(электр сымларыныц жалрасыуы)-, 3. перен.
ара цатнасыгы, байланыс, цатнасыц; вой-
ти в ~ с кем-л. биреу менен цатнасыцта бо-
лыу; быть в /^е с кем-л. биреу менен бай-
ланыста болыу.
КОНТАКТН ЦЫЙ прил. тех. контакт...,
контактлы; ~ое сопротивление контактлы
царсылык.
КОНТЕЙНЕР м. контейнер.
КОНТЁЙНЕРНЫЦЙ прил. контейнерлик,
контейнерли; ~е перевозки контейнерлн
жук тасыу.
КОНТЕКСТ м. контекст.
контингент м. 1. контингент; ~ уча-
щихся оцыушылар контингента; 2. (коли-
чество, норма) контингент; ~ строитель-
ных материалов цурылыс материаллары-
ныц контингента.
КОНТИНЕНТ м. нонтинент (дуньядары
цурылыцтыц улкен бир белеги).
КОНТИНЕНТАЛЬНЫЙ прил. континен
таль, континентальлы; ~ климат конти-
нентальлы климат.
КОНТОРА ж. контора, кецсе; строитель-
ная ~ цурылыс конторасьг ~ связи бай-
ланыс белиминиц кецсеси.
КОНТЙРКА ж. нонторна (тик турып
ислеуге арналган бийик стол).
КОНТОРСКИЙ прил. нецсе...; ~ служа-
щий кецсе? хызметкери.
КОНТОРЩИК м. уст. нецсе хызмет-
нери.
КОНТР» цоспа сезлердиц царсы, царама-
-царсы деген тусиникти билдиретурын
биринши белеги, мыс.-, контрудар царсы
соццы, соццыга царсы соццы.
КОНТРАБАНДЦА ж. 1. нонтрабанда (мэм-
лекет шегарасынан товарды бажысыз жа-
сырын еткизиу)-, заниматься ~ой нонтра-
банда менен шугылланыу, нонтрабандалыц
етиу; 2. собир. жасырын етнерилген зат,
товар; 3. в знач. нареч. контрабандой (тай-
но, украдкой) жасырын турде, контра-
банда туринде.
КОНТРАБАНДИСТ м. контрабандист,
контрабандашы.
кон.
— 358 —
КОНТРАБАНДНЫЙ прил. контрабанда...,
контрабандалыц; ~ товар контрабанда
товары.
КОНТРАБАС м. контрабас (цол менен
шертетугын тарлы музыка эсбабы).
контрабасный прил. контрабас...,
контрабаслыц.
КОНТРАГЕНТ м. контрагент (езине бел-
гили бир миннетлемелерди шэрт бойынша
алатурын адам ямаса мэкемё).
КОНТР-АДМИРАЛ м. мор. контр-ад-
мирал.
КОНТР-АДМИРАЛЬСКЦ Ий прил. мор.
контр-адмирал..., контр-адмираллык; ~ое
звание контр-адмираллык атак-
КОНТРАКТ м. контракт, шэртнама, шэрт;
келисим, питим; заключить ~ контракт
дузиу.
КОНТРАКТАЦИЯ ж. 1. (заключение
контракта) контрактация (контракт ду-
зиу, келисим дузиу, питим дузиу, шэртна-
ма дузиу)-, 2. контрактация (ауыл хожалыц
енимлерин таярлаудыц системасы)-, ~ хлоп-
ка пахтага контрактация дузиу, пахта
контрактациясы.
КОНТРАКТНЫЙ прил. контракт..., кон-
трактлы, шортнамара тийкарланган, кели-
симге, питимге тийкарланган.
КОНТРАКТОВАТЬ несов. кого-что кон-
трактациялау, контракт дузип алыу, ке-
лисим дузип алыу; ~ рабочих контракт
дузип рабочийлар алыу.
КОНТРАКТОВЫЙ прил. см. контракт-
ный.
КОНТРАЛЬТО с. нескл. муз. контраль-
то (1. ец жууан галл дауыс, 2. жууап дауыс
пенен цосыц айтатурын цаял).
КОНТРАЛЬТОВЫЙ прил. муз. контраль-
то..., контральтолыц.
КОНТРАМАРКА ж. контрамарка (театр-
па, циркке, концертке кириу ушын билет
орнына берилген талон).
КОНТРАПУНКТ м. муз. контрапункт
(бир уацытта еситилип турпан намалар-
дыц пэрезсиз бир намапа айланыу ене-
ри).
КОНТРАСТ м. контраст, царама-цар-
СЫЛЫЦ-
КОНТРАСТИРОВАТЬ несов. с кем-чем
контраст болыу, бир затца царама-царсы
келиу.
КОНТРАСТНЫЙ прил. контраст..., ца-
рама-царсы.
КОНТРАТАКА ж. контратака, карсы
хужим, карсы атака.
КОНТРАТАКОВАТЬ сов. и несов. кого-
-что контратакалау, атакага карсы атака
жасау, карсы хужим етиу; ~ противника
душпанды контратакалау.
КОНТРИБУЦИОННЫЙ прил. контрибу-
ция..., коитрибуциялыц.
КОНТРИБУЦИЯ ж. контрибуция (урыс-
та жецилген мэмлекеттиц жецген мэм-
лекетке телейтупын ацшасы).
КОНТРНАСТУПЛЕНИЕ с. карсы ху-
жим.
КОНТРОЛЁР м. контролёр, контроль
жасаушы, тексериуши, кадагалаушы.
КОНТРОЛЁРСКИЙ прил. контролёр...,
контролёрлик, тексериу..., тексериушилик,
кадагалау..., кадагалаушылыц.
КОНТРОЛЁРША женск. разг- от кон-
тролёр.
КОНТРОЛИРОВАТЬ несов. кого-что кон-
троль етиу, контрольлык етиу, тексериу,
кадагалау; чью-л. работу биреудиц жу-
мысын тексериу.
КОНТРОЛЛЕР м. контроллер (электро-
двигательдиц ислеуин басцарып турату-
пын прибор).
КОНТРОЛЬ м. 1. (проверка) контроль
етиу, тексериу, цадагалау; общественный
~ жэмийетлик кадагалау; организовать ~
кадагалауды шелкемлестприу; 2. (учре-
ждение) контроль, кадагалау; государст-
венный ~ мэмлекетлик кадагалау; 3. собир.
контролыпы, тексериуши, кадагалаушы;
поставить ~ у входа есикке кадагалаушы
цойыу-
КОНТРОЛ ЬН О-И ЗМЕРЙТЕЛ ЬНЫ||Й
прил- контрольлык-елшеу...; ~е приборы
контрольлык-елшеу приборлары.
КОНТРОЛ ЬНЦЫЙ прил. контроль, кон-
трольлык, тексериу; кадагалау; ~ый талон
контроль талон; ~ые весы контроль
тэрези, контроль кэппан; ~ая работа
контроль жумысы; <> ~ ые цифры кадагалау
цифрлары.
КОНТРПРЕДЛОЖЕНИЕ с. карсы усыныс.
КОНТРРАЗВЕДКА ж. контрразведка
(душпанныц разведкасына, шпионшылыц-
ца, диверсия хэм сопан усапанларпа царсы
гуресиу ушын шелкем).
КОНТРРАЗВЕДЧИК м. контрразведши.
КОНТРРЕВОЛЮЦИОНЕР м. контррево-
люционер.
КОНТРРЕВОЛЮЦИОНЕРКА женск. от
контрреволюционер.
КОНТРРЕВОЛЮЦИОННЫЙ прил. контр-
революция..., контрреволюциялык, контр-
революцияшыл.
КОНТРРЕВОЛЮЦИЯ ж. контрреволю-
ция (езиуши класслардыц революциядан
бурынпы тэртипти цайта орнатыу ушын
революцияпа царсы гуреси).
КОНТРУДАР м. карсы соккы.
КОНТУЖЕННЫЙ 1. прич. от контузить;
2. прил. контузияланган, зэлелленген;
3. в знач. сущ. м. контуженный контузия-
ланган адам, зэлелленген адам.
КОНТУЗИТЬ сов. кого-что контузиялау,
зэлеллениу.
КОНТУЗИЯ ж. контузия (денениц сырты
жараланбаса да урыныудан, соцлыпыудан,
бир нэрсе цатты келип тийиуден майып
болыу).
КОНТУР м. пишин, келбет, контур;
нарисовать ~ головы бастыц пишинин
салыу.
КбНТУРНЦЫЙ прил. контур; ~ая карта
контур карта.
КОНУРА ж. 1. (собачья) ийт кетек, ийт
жатак; 2. перен. разг, кетек, тунек белме,
тар „ ежире.
КОНУС м- конус, шаршар (геометрия-
лыц дене).
КОНУСООБРАЗНЫЙ прил. конус сыяц-
лы, конус туриндеги, шаршар сыяцлы.
— 359 —
кон
КОНФЕДЕРАЦИЯ ж. конфедерация (бир
неше жэмийетлик шелкемлердиц ямаса
сгрезсиз мэмлекетлердиц аулами).
КОНФЕРАНСЬЕ м. нескл. конферансье
(эстрада ойынында, концертте программа
номерлерин айтып турыушы артист).
КОНФЕРЕНЦ-ЗАЛ м. конференц-зал
(салтанатлы жыйналыслар, конференция-
лар еткерилетуеын зал).
КОНФЕРЕНЦИЯ ж. конференция; на-
учная ~ илимий конференция; учитель-
ская ~ оцытыушылар конференциясы.
КОНФЕРИРОВАТЬ несов. что конферан-
сье болыу.
КОНФЕТА ж. конфета.
КОНФЕТНЫЙ прил. конфета..., конфе-
та ныц.
КОНФЕТТИ с. нескл. конфетти (байрам-
ларда, маскарадларда адамлардыц бир-
-бирине шашатугын турли рецли цагаз
цыйцымлары).
КОНФИГУРАЦИЯ ж. конфигурация
(бир нэрсениц пишини, келбети, тури);
~ морских берегов тециз жагаларыныц
конфигурациясы.
КОНФИДЕНЦИАЛЬНО нареч. жасы-
рын, сырлы, цупыя.
КОНФИДЕНЦИАЛЬНЫЙ прил. жасы-
рын, сырлы, цупыя; ~ разговор жасырын
гурриц.
КОНФИСКАЦИЯ ж. конфискациялау
(биреудиц мал-мулкин мэмлекет пайда-
сына мэжбурий турде алыу).
КОНФИСКОВАТЬ сов. и несов. что кон-
фискациялау; ~ имущество мал мулкти
конфискациялау.
КОНФЛИКТ м. конфликт, дау, жэн-
жел, келиспеушилик; международный ~
халык, аралыц конфликт; вступйть с кем-л.
в ~ биреу менен дауласыу.
КОНФЛЙКТНЦЫЙ прил. конфликт...,
конфликтли, дау..., келиспеушилик...;
~ая комиссия конфликтти шешиу комис-
сиясы, дауды царау комиссиясы.
КОНФОРКА ж. 1. (у самовара) конфор-
ка; 2. (на плите) цацпац.
КОНФУЗ м. разг, уятца цалыу, цысы-
ныспа, долайсыз жагдай.
КОНФУЗИТЬ несов. кого-что уялтыу,
цысындырыу, долайсыз жагдайга тусириу.
КОНФУЗИТЬСЯ несов. уялыу. цысыныу,
долайсыз жагдайга тусиу.
КОНФУЗЛИВОСТЬ ж. уялшадлыд, ды-
сынгышлыц.
КОНФУЗЛИВЫЙ прил. уялшад, дысын-
гыш.
КОНЦЕВОЙ прил. ацыргы, кейинги,
сон гы.
КОНЦЕНТРАТ м. 1. (пищевой продукт)
концентрат (кептирилген туриндеги таяр
а у цат); 2t с.-х. (корм для скота) концен-
трат (жем).
КОНЦЕНТРАЦИОННЫЙ прил.'. ~ ла-
герь концентрацией лагери.
КОНЦЕНТРАЦИ||Я ж. 1. (сосредоточе-
ние в одном месте) концентрациялау, топ-
лау, жэмлеу, жыйнау; ~я войск эскерлерди
бир жерге жэмлеу; 2. эк. жэмлеу, топлау;
~я капитала капиталдыц топланыуы; 3.
хим. концентрация; раствор высокой ~и
жоцары нонцентрациядагы еритинди; 4.
горн. концентрация, концентрациялау
(пайдалы кэнди байытыу усылы); ~я руды
руданыц концентрациясы.
КОНЦЕНТРЙРОВАНН ЦЫЙ 1. прич. от
концентрировать; 2. прил. (сосредоточен-
ный в одном месте) жэмленген, топланган;
3. прил. хим. концентрацияланган, цойыл-
тылган; ~ый раствор цойылтылган еритин-
ди; 4. горн, концентрацияланган, байытыл-
ган; ~ая руда байытылган руда; -ф- ~ые
корма с.-х. концентрацияланган от-жем.
КОНЦЕНТРИРОВАТЬ несов. 1. кого-что
(собирать, сосредоточивать) концентра-
циялау, топлау, жэмлеу, жыйнау; ~ вой-
ска эскерлерди бир жерге жэмлеу; 2. что,
перен. жэмлеу, цойыу, аударыу; ~ внима-
ние на чём-л. бир нэрсеге кеуил цойыу;
3. что, хим. концентрациялау, цойылтыу;
~ раствор ертиндини концентрациялау;
4. что, горн, концентрациялау, байы-
тыу.
КОНЦЕНТРИРОВАТЬСЯ несов. 1. (соби-
раться, сосредоточиваться) концентрация-
ланыу, жэмлениу, топланыу, жыйналыу;
2. хим. концентрацияланыу, цойылыу;
3. горн, (о полезных ископаемых) концентра-
цияланыу; байытылыу.
КОНЦЕНТРИЧЕСКИ "Й прил. концент-
рик, улыума ораны бар; ~е круги улыума
орайы бар шецберлер.
КОНЦЕПЦИЯ ж. 1. (система взглядов)
концепция, кез царас; научная ~ илимий
концепция; 2. (основная мысль произведе-
ния) концепция, тийкаргы пикир, тий-
каргы ой; ~ статьи мацаланыц тийкаргы
пикири.
КОНЦЕРН м. эк. концерн (кеплеген
капиталистлик сауда уэм санаат кэр-
ханаларныц улыума финанс басшылыгы
астында монополистлик бирлеспеси).
КОНЦЕРТ м. в разн. знач. концерт; дать
~ концерт бериу; ~ для скрипки скрипкага
арналган концерт.
концертант м. концертант (концерт
бериуши артист).
КОНЦЕРТИРОВАТЬ несов. концерт бе-
риу.
КОНЦЕРТМЕЙСТЕР м. концертмейстер
(1. оркестрде атцарыушы топардыц бас-
царыушысы; 2. косыцшыны музыка менен
алыстыратугын пианист).
КОНЦЁРТН ЦЫЙ прил. концерт..., кон-
цертлик; ~ая программа концерт програм-
масы; ~ый рояль концертлик рояль.
КОНЦЕССИОНЕР м. концессионер, кон-
цессия ийеси.
КОНЦЕССИОННЫЙ прил. концессия...,
концессиялыц; ~ое предприятие концессия-
лык кэрхана; ~ый договор см. концессия 1.
КОНЦЕССИЯ ж. концессия (1. мэмле-
кет пенен шет ел фирмалары арасындаеы
санаат кэрханаларын, кэнлерди белгили
шэртлер пшйкарында бирге пайдаланыу
хщццындасы келисим; 2. усындай келисим
тийкарында дузилген кэрхана).
КОНЦЛАГЕРЬ м. см. концентрацион-
ный.
кон.
— 360 —
концовка ж. 1. полигр. концовка
(китаптыц, баптыц изине цойылатугын
нарыслы безеу); 2. (заключительная часть)
изи, соцы, кейини, ацыры; ~ романа роман-
ный ацыры.
КОНЧАТЬ несов. см. кончить.
КОНЧАТЬСЯ несов. см. кончиться.
КОНЧАЯ в знач. предлога с род. п. пити-
рип.
КОНЧЕННЫЙ 1. прич. от кончить;
2. безл. в знач. сказ, кончено (довольно)
болды, питти, тамам, жетти; ^б! с завтраш-
него дня бросаю курить! болды! ертецнен
баслап темеки шегиуди таслайман!; 3.
безл. в знач. сказ, кончено (о прекращении,
об окончании чего-л.) питти, тоцтады, бай-
ланыс узилди; между нами всё ~о бизиц
арамыздагы байланыс узилди.
КОНЧЕННЫЙ прил. разг, шешилген,
питкен, сап болган; дело ~ое шешилген
жумыс; <> ~ый человек питкен адам, сап
болган адам.
КОНЧИК м. уш, шет, бас; ~ носа мурын-
ныц ушы; ~ карандаша цэлемниц ушы;
~ верёвки жиптин. ушы; <> вертеться на~е
языка тилимниц ушында тур.
КОНЧЙНА ж. елим, каза, мусийбет;
безвременная ~ уацытсыз каза.
КОНЧИЦТЬ сов. 1. что, с чем и с неопр.
(закончить) питкериу, болдырыу, тамам-
лау, аяклау; ~ть жатву жыйыи-теримди
питкериу; ~ть ремонт ремонтты тамам-
лау; ~ть готовить уроки сабацларды тамам-
лау; 2. что, чем., на чём (завершить) пит-
кериу, болыу; ~ть речь приветствием сез-
ди цутлыцлау менен питкериу; на этом
он ~л усыныц менен ол питкерди; 3. что (за-
вершить обучение где-л.) питкериу, тамам-
лау; ~ть университет университетти тамам-
лау; 4. что и с неопр. (прекратить) тоц-
татыу, цойыу; ~ть курить темеки шегиу-
ди цойыу; ~ть работу по гудку гудокца
царап жумысты тоцтатыу; он плохо ~т
ол ацырында ойран болады.
КОНЧПИТЬСЯ сов. питиу, тамамланыу,
аядланыу, таусылыу; игра лилась ойын
тамамланды; вода ~илась суу питти; за-
нятия ~атся в шесть часов вечера сабац
кешки саат алтыда тамамланады; этим дело
не ~ и л ось буньщ менен ис питпеди; ~иться
ничем нэтийжесиз питиу.
КОНЪЮНКТИВЙТ м. мед. конъюнкти-
вит (кез пердесиниц исип ауырыуы).
КОНЪЮНКТУРА ж. 1. (ситуация) конъ-
юнктура, жагдай, шараят; международная
~ халыц аралыц жагдай; 2. ж. конъюнк-
тура (нырцтыц упреке тин, шыеарылсан
енимниц мугдарын урш т. б. жагдайын
керсететусын белгилердиц жыйындысы);
хозяйственная ~ хожалыц конъюнкту-
расы.
КОНЪЮНКТУРНЫЙ прил. конъюнту-
ра..., конъюнктуралыц.
КОНЪЮНКТУРЩИК м. разг, конъюнк-
турщик (езиниц минезин жагдайга царай
езгертетугын адам).
КОН || Ь м. 1. ат; 2. шахм. ат; ход ~ём
атты кешиу, атты журиу; 3. спорт, (гим-
настический снаряд) ешек.
коньки и мн. (ед. коиёк м.) сырганац,
коньки; кататься на — ах сырганац теби\.
КОНЬКОБЕЖЕЦ м. сырганац тебиуши
коньки тебиуши адам, конькиде журиуши
КОНЬКОБЕЖНЫЙ прил. сырганац те-
биу..., коньки тебиу..., конькиде жууы
рыу; ~ спорт конькиде жууырыу спорты
коньяк м. коньяк (спиртли ишимлик)
конюх м. ат бацкыш, ат багар, ат
багыушы.
КОНЮШЕННЫЙ прил. ат дора..., сей'
исхана...
КОНЮЩНЦЯ ж. ат цора, атхана, сейис
хана; Авгиевы — и мал цорадай, иплас,
кутэ патас орын.
КООПЕРАТИВ м. 1. (объединение) коопе-
ратив; жилищный — турац жай салыушы
лар кооператив!!; 2. уст. (кооперативный
магазин) кооператив.
КООПЕРАТЙВНО-КОЛХбЗН ЦЫЙ прил..
~ая собственность кооперативли-колхоз'
ЛЫК мул к.
КООПЕРАТЙВНЦЫЙ прил. кооператив...,
кооперативлик; ~ое имущество кооператив
мал-мулки; ~ая торговля кооперативлик
сауда; ~ое строительство кооперативлик
курылыс.
КООПЕРАТОР м. кооператор, коопера-
ция хызметкери.
КООПЕРАЦИЯ ж. кооперация (коллек-
тивлик ендириушилик, сауда бирлеспеси)-,
потребительская ~ тутыныушылар коопе-
рациясы; промысловая ~ енер-кэсип коопе-
рациясы.
КООПЕРЙРОВАНИЕ с. кооперативлести-
риу, кооператив тийкарында бирлестириу;
кооперативлесиу, кооператив тийкарында
бирлесиу; ~ предприятий кэрханаларды
кооперативлестириу.
КООПЕРЙРОБАТЬ сов. и несов. 1. что
(объединять) кооперативлестириу, коопе-
ратив тийкарында бирлестириу; 2. кого-что
(привлекать в кооперацию) кооперацияга
тартыу, кооперацияга киргизиу.
КООПЕРИРОВАТЬСЯ сов. и несов. коо-
перативлесиу, кооператив тийкарында
бирлесиу.
КООПТАЦИЯ ж. кооптация, кооптация-
лау (сайланатурын органныц составын
сайламай толыцтырыу).
КООПТИРОВАТЬ сов. и несов. кого-что
кооптациялау.
КООРДИНАТНЫЙ прил- координат-
лыц.
КООРДИНАТЫ мн. (ед. координата ж.)
координатлар (жазыцлыцтары ямаса кецис-
ликтеги точканыц орнын аныцлайтугын
шамалардыц биреуи); географические ~
географиялыц координатлар.
КООРДИНАЦИОННЫЙ прил. коорди-
нациялыц; — ая связь координациялык
байланыс.
КООРДИНАЦИЯ ж. 1. (действий, явле-
ний) координацияланыу, байланыстырыу,
ылайыцластырыу; 2. (согласованность) сэй-
кеслик; ~ движений дэрекетлердиц сэй-
кеслиги.
КООРДИНИРОВАТЬ сов. и несов. что
координациялау, байланыстырыу, ылайыц-
— 361 —
КОП
ластырыу; ~ усилия кушлерди байла-
иыстырыу.
КООРДИНИРОВАТЬСЯ сов. и несов. коор-
динацияланыу, байланысыу, ылайыдласыу.
КОПАНИЕ с. Казыу, казып шыгарыу;
~ колодца кудык казыу.
копАть несов. что 1. (разрыхлять) ауда-
рыу, жумсартыу; ~ огород огородты ауда-
рыу; 2. (рыть) дазыу, геулеу, шудыу;
~ яму шудыр дазыу, шуданад дазыу; ~
колодец кудык дазыу; 3. (выкапывать) допа-
рыу; ~ картофель картошка допарыу.
копаться несов. 1. в чём (рыться) даз-
балау, дазыныу, шудыланыу; ~ в песке
думцы дазбалау; 2. в чём, перен. разг.
тинтиниу, аударыстырып дарау; ~ в бума-
гах дагазлардыц ишин тинтиниу; 3. с чем
и без доп., разг, (медлить) бола алмау,
иркилиу, еглениу, асыдпау; почему ты так
долго копаешься? не ушын сен кеп уадыт
тинтинип атырсац?
КОПЕЕЧКцА ж. уменыи. от копейка; <>
влететь в ~у разг, дымбатда тусиу.
КОПЕЕЧНЫЙ прил. 1. (достоинством
в копейку) бир тыйынлыд; 2. (недорогой)
арзымайтугын, тукке турмайтугын; 3. пе-
рен. (расчётливый, мелочный) дыйдым.
'КОПЕЕЧНЫЙ цоспа сезлердиц екинши
белеги, биринши белегинде тыйынныц са-
ны керсетиледи, мыс.: пятикопеечный бес
тыйынлыд.
КОПЁЙКЦА ж. 1. (денежная единица)
тыйын, бир тыйын; израсходовать всё до
последней ~и дым далдырмай жумсау;
2. собир. разг, (деньги) пул, адша; беречь
народную ~у халыдтыц пулын садлау;
<• ~а в ~у саррас, тыйынба-тыйын, дуп-
- дурыс.
КОПЕР м. копёр (1. цазыц цаеатуеын
тоцпацлы машина; 2. кешергиш машина
цоятуеын цурыаыс).
КОПИ мн. (ед. копь ж.) уст. кэн; камен-
ноугольные ~ тас кемир кэнлери.
КОПИЛКА ж. копилка (пул жыйнап
салып цойыу ушын кишкене тесикли пул
салпыш).
КОПЙРКЦА ж. разг, копирка, копиялау
дагазы; дара дагаз; писать под ~у копир-
ка дойып жазыу, дара дагаз дойып жа-
зыу.
КОПИРОВАЛ ЬНЦЫЙ прил. копиялау;
~ая бумага копиялау дагазы, дара дагаз.
КОПИРОВАНИЕ с. 1. (снятие копии)
копиясын алыу, кеширип алыу; 2. перен.
(подражание) усатыу, мегзес етиу, еликлеу.
КОПИРОВАТЬ несов. 1. что (снимать
копию) копиясын алыу, кеширип алыу,
кеширмесин алыу; 2. кого-что, перен. (по-
дражать) усатыу, мегзес етиу, еликлеу.
КОПИРОВКА ж. разг. см. копирование 1.
КОПИРОВЩИК м. копиясын алыушы,
кеширип алыушы.
КОПИРОВЩИЦА женск. от копиров-
щик.
КОПЙТЬ несов. что, прям, и перен. жый-
нау, топлау, жэмлеу; ~ деньги пул жый-
нау; ~ силы куш жыйнау, куш топлау.
КОПИ11Я ж. 1. (точное воспроизведение)
копия, кеширме; ~я диплома дипломниц
кеширмеси; ~я картины сууреттиц копия-
сы; снять ~ю с чего-л. бир нгрседен копия
алыу; 2. перен. дал ези, мегзеслик, удсас-
лыд; он—~я отца ол экесиниц дал
ези.
КОПНА ж. гуди, гудшек, уйшик; ~
волос дойыу буйра шаш.
КОПНЙТЕЛЬ м. с.-х. гудилеуши маши-
на.
копнйть несов. чтоу с.-х. гудилеу;
~ сено пишенди гудилеу.
КОПОТЛЙВЦЫЙ прил. разг. 1. (медли-
тельный, неповоротливый) уяц, шабан,
иси енбейтугын; 2. (кропотливый) кеп мий-
нет талап ететугын, мийнети кеп, маша-
дат, машадатлы; ~ая работа мийнети кеп
жумыс.
КОПОТЬ ж. ыс, дурым, дут, куйе.
КОПОШЙИТЬСЯ несов. 1. (о насекомых)
жыбырлау, быжнау, быжнап кетиу, дай-
нау; муравьи ~лись в муравейнике ду-
мырсдалар ининде быжнап кетти; 2. разг,
(возиться с чем-л.) дыбырланыу, айланы-
сыу.
КОПРА ж. копра (кокос еозыныц муже
неси).
КОПТЕТЬ I несов. см. коптить 1.
КОПТЕТЬ II несов. прост. 1. (прозя-
бать) пайдасыз жасау, мадсетсиз емир
суриу; 2. см. корпеть.
КОПТИЛКА ж. разг, шутик шыра.
коптйльный прил. ыслайтугын, сур-
лейтугын, ыслап дадлайтугын; ~ завод
ыслап дацлайтугын завод.
коптйльня ж. ыслап дадлау кэрха-
насы (балыцты, гешти).
КОПТЙЦТЬ несов. 1. (испускать копоть)
ыслау, тутеу, дутлеу; лампа~т шыратутеп
кетти; 2. что ыслау, дадлау, ыслап дадлау;
сурлеу (мясо); ~ть рыбу балыдты ыслап
дадлау; 3. что (покрывать копотью)
дурымлау, ысда бастырыу; ~ть стекло
шийшени ысда бастырыу; -ф- нёбо ~ть
бийкарга емир суриу, бийкарга жасау.
КОПУЛИРОВАТЬ сев. и несов. что, с.-х.
копулировка ислеу.
КОПУЛИРОВКА ж. с.-х. копулировка
(сабыудыц бир усылы).
КОПУН м., КОПУША м. и ж. разг, сыл-
быр, жайбасар, шабан адам.
КОПЧЁНИЁ с. ыслау, дадлау, ыслап
дадлау; сурлеу (мясо); ~ рыбы балыдты
ыслап дадлау.
КОПЧЕНОСТИ мн. (ед. копчёность ж.)
дадланган аудат затлары, сурленген азыд-
-аудатлар.
КОПЧЁНЦЫЙ прил. над..., дадланган,
ысланган, ыслап сурленген, ыслап дадлан-
ган; ~ая рыба ыслап дадланган балыд, дад
балыд, дадланган балыд; ~ая колбаса
сурленген колбаса.
копчик м. анат. цуйымшац, шонды.
КОПЧИКОВЫ ||Й прил. анат. цуйым-
шад..., шонды...; ~е позвонки цуйымшак
омырткалары.
КОПЧУШКА ж. разг, дадланган майда
балыд.
КОПЫТНЫЦЙ прил. туядлы; ~е живот-
ные туядлы хайуанлар.
коп ________________- 362 -___________________
КОПЫТО с. туяц, дойнац; парное ~ аша
туяц.
КОПЬЕ с. найза; метать~ найза ылакты-
рыу; копья ломать из-за чего-л. цызыл-
-кегирдек болыу, катты айтысыу.
КОПЬЕВИДНЫЙ прил. найза сыяклы.
КОПЬЕНбСЕЦ м. ист. найзалы ескер.
=КОР крепа сезлердиц «хабаршы.» деген
манини билдиретугын белеги, мыс.: спец-
кор арнаулы хабаршы.
КОРА ж. 1. кабык; ~ берёзы цайыцныц
цабыгы; 2. (затвердевший слой чего-л.)
цабат; ледяная ~ муз кыртысы; <> ~ полу-
шарии головного мозга мий ярым шары-
ныц кабыгы; земная ~ жер цабыгы, жер-
диц кыртысы
КОРАБЕЛ ЬНцЫЙ прил. кеме...; ~ая
мачта кемениц маш агаты; ~ый лес
кеме соеылатутын агаш.
КОРАБЛЕВОЖДЕНИЕ с. кеме жургизиу,
кеме айдау илими.
КОРАБЛЕКРУШЕНИЕ с. кемениц ба-
тыуы, кемениц Fap к болыуы; кемесоцлыгы-
сыуы, кемениц апатца ушырауы; потер-
петь ~ кемениц апатца ушырауы.
КОРАБЛЕСТРОЕНИЕ с. кеме согыу, ке-
ме ислеу.
КОРАБЛЕСТРОИТЕЛЬ я. кеме согыу-
шы, кеме ислеуши.
КОРАБЛЕСТРОИТЕЛЬНЫЙ прил. кеме
согатугын, кеме ислейтугын.
КОРАБЛЕСТРОИТЕЛЬСТВО с. см. ко-
раблестроение.
КОР||АБЛЬ м. кеме; военный ~абль эс-
керий кеме; воздушный ~абль дауа кеме-
си; сжечь свой ~аблй ескиден цол узип
жаца жолга тусиу.
КОРАЛЛ я. 1. (морское животное) ко-
ралл (тецизде жасайтугын жанлик); 2. (ка-
мень) маржан.
КОРАЛЛОВЦЫЙ прил. 1. кораллы, ко-
раллдан; маржан..., маржанлы; ~ый ост-
ров кораллы атау, маржан атауы; 2. (сде-
ланный из кораллов) маржан; ~ое ожерелье
маржан моншац; 3. (о цвете) цан-цызыл,
цып-цызыл; ~ые губы цып-цызыл ерин.
КОРАН м. рел. цуран.
КОРДЦА ж. корда (атты айланып ша-
быуга уйреткенде байлайтурын арцан);
гонять лошадь на ~е атты кордага байлап
айландырып шаптырыу.
КОРДЕБАЛЕТ м- кордебалет (группа
болып танец ойнайтурын балет артист-
лери).
КОРДОН м. кордон (1. воен, душпанра
царай кететурын жолда туратугын отряд-
лар; 2. тогайды цорраушы; 3. цорыцшыныц,
царауылдыц, сацшыныц туратугын орны).
КОРДОННЫЙ прил. кордон...
КОРЕВЦОЙ прил. мед. цызылша..., кы-
зылшаныц; ~ая сыпь цызылша тыс-
ла^ы.
КОРЕЖИТЦЬ несов. ‘прост. 1. что (ло-
мать, выворачивать с корнем) цыйсайтыу,
цопарыу, тамыры менен сууырыу, жапы-
рыу; 2. кого-что, безл. цалтырау, цалшыл-
дау; его всего ~ от лихорадки ысытпа оны
путкиллей цалтыратты; 3. кого, безл., перен.
разг, (передёргивать) туршигиу, шымлау,
сырцырау, цацсау; меня ~ от его слов
оныц сезинен денем туршигеди.
КОРЕЙКА ж. тес ети, теслик.
КОРЕЙСКИЙ прил. кореец..., кореялыц,
кореяныц, Корея...; ~ язык кореец тили.
КОРЕЙЦЫ мн. (ед. кореец м., кореян-
ка ж.) кореялылар, кореецлер (Кореяныц
тийкаргы халцы).
КОРЕНАСТЫЙ прил. 1. (о растениях)
беккем тамырлы; 2. (крепкого телосложе-
ния) дугыжым, цыц, денели, жауырынлы,
жууан, мыцлы; ~ мужчина дугыжым еркек.
КОРЕН || ЙТ ЬСЯ несов. в чём келип шы-
гыу, негизлениу, тамыр урыу; суеверия
~ятся в невежестве ескиликке ынаныу
наданлыцтан келип шыгады.
КОРЕННЙК м. ортадагы ат, ортага жегп-
летугын ат.
КОРЕННЦОЙ прил. 1. (исконный, посто-
янный) тургылыцлы, тупкиликли, жерги-
ликли; ~бй москвич Москваныц тургылыц-
лы адамы; ~6е население жергиликли ха-
лыц; 2. (существенный, основной) тупки-
ликли, тийкаргы, негизги, туп-тамырынан;
~ые изменения тийкаргы езгерислер; из-
менить что-л. ~ым образом бир нарсени
туп-тамырынан езгертиу; ~6й вопрос тий-
каргы мэселе; <£• ~ые зубы азыу тислер,
азыулар.
КОРЦЕНБ м. 1. в разн. знач. тамыр, ту-
бир; ~ень растения есимликтиц тамыры;
~ни волос шаштыц тамыры; ~ень слова
грам. сездиц тубири; вырвать с ~нем
1) копарып таслау, тамыры менен цопа-
рыу; 2) перен. туп-тамырынан жулыу,
туп-тамырынан цуртыу; пустить ~нн 1) та-
мыр жайыу; 2) перен. тамыр жайыу, бер-
кинип алыу; 2. перен. (начало, источник)
бас, туп, х,аслы, негиз; ~ень зла бэлениц
басы; 3. мат. тубир; квадратный ~ень
квадратлы тубир, квадрат тубир; <;• хлеб
на корню орылмаган бийдай; изменить
что-л. в ~не бир нарсени туп тийкарынан
езгертиу; покраснеть до корней волос
цатты цызарыу, цулагыцыц тубине дейин
цызарыу; пресечь в ~не тамырынан цур-
тыу.
КОРЕШОК м. 1. уменьш. от корень 1;
2. корешок, туп; ~ книги китаптыц туби;
3. (квитанции) корешок, тубир.
коржик м. дузсыз гулше нан.
КОРЗЙНА, КОРЗЙНКА ж. корзина,
корзинка,, себет.
КОРИДОР м. коридор, дэлиз.
КОРИДОРНЦЫЙ прил. 1. коридорлы;
дэлизли; ^ая система квартиры квартира-
ныц коридорлы системасы; 2. в знач. сущ.
м. коридорный и ж. коридорная коридоршы,
коридорды д ар ап журетугын.
корйть несов. кого, разг. 1. за что (уп-
рекать, бранить) кейиу, айыплау, бетине
басыу; ~ за грубость турпайылыгы ушын
кейиу; 2. чем (ставить в вину, попрекать)
миллет етиу, миллетлеу; ~ куском хлеба
берген бир тислем нанын миллет етиу.
КОРИФЁЦЙ я. корифей (ец кернекли
искер); ~и науки илимниц корифейлери.
КОРЙЦА ж. дэмли куураган цабыц.
— 363 —
КОР
КОРИЧНЕВЫЙ прил. гурец, гуцгирт-
-цызыл, мелле-цызыл; ~ цвет гуцгирт-
-цызыл рец.
КОРК[|А ж. 1. (кожура) кабык;, пошак,
пос; арбузная ~а гарбыз пошагы; 2. сырт-
кы кабык, кыртыс; хлебная ~а нанныц
кыртысы, нанныц сырт к абы гы; 3. (затвер-
девший слой чего-л.) катыуаш, кыртыс;
кара котыр (на ране)-, ледяная ~а муз
кыртысы; -ф- прочитать книгу от ~и до ~и
китапты бастан аягына шекем окыу; ругать
на все ~и жерден алып жерден салыу,
дымын калдырмай балагатлау.
корм м. азыц, жем, от-жем, от, мал
оты, от-шеп; подножный ~ жайылып
жейтугыи от-шеп; задать лошадям корму
атларFa от-жем бериу.
КОРМА ж. мор. корма (кемениц арт-
цы жары).
КОРМЁЖКА ж. разг- жем бериу, багыу,
кеп от-жем жегизиу; ~ лошадей атларды
баккыда койыу.
КОРМИЛЕЦ м. 1. (тот. кто добывает
пропитание) асыраушы, асырап саклаушы,
иапака бериуши; 2. прост, уст. (обраще-
ние) шырагым, карагым.
КОРМИЛИЦА ж. емизиуши даял (басца
биреудиц баласын).
КОРМИЛ IIО с. уст. кемениц рули;
стоять у ~а власти мэмлекет басында
болыу, мэмлекетти баскарыу.
КОРМИТЬ несов. кого 1. (давать корм)
жем бериу, от-шеп бериу, от-жем бериу;
~ скот малларга от-шеп бериу; 2. (питать)
аукатландырыу, тамакландырыу, тамак
бериу; багыу; ~ больного наукасты багыу;
в столовой хорошо кормят асханада жаксы
аукатландырады; 3. (грудью) емизиу;
4. (содержать) асырау, багыу, есириу,
асырап сацлау; ~ всю семью барлык
уй-ишин асырау.
КОРМИТЬСЯ несов. 1. разг- (есть,
питаться) жеу, аукатланыу, тамакла-
ныу; 2. чем кунелтиу, жасау; ~ своим
трудом ез мийнети менен кунелтиу.
КОРМЛЕНИЕ с. 1. жем бериу, от бериу,
от-шеп бериу, от-жем бериу; багыу; ~ скота
малга от-же_м бериу; 2. (грудью) емизиу.
КОРМОВЦОЙ I прил. жем..., от-жем...,
от-шеп..., жем болатугын, азык болатугын;
~ая свёкла жем болатугын лэблэби, малга
азык болатугын лэблэби, жем лэблэбиси;
~ыс травы мал оты болатугын шеплер;
•-> ~ая база животноводства мал шаруашы-
лыгыныц от-жем базасы.
КОРМОВ б IIЙ II прил. кеменин. кейинги
тэрепи..,, кемениц кейин бети...; ~е весло
кемениц кейин бетиниц ескеги.
КОРМОКУХНЯ ж. с.-х. жемхана.
КОРМУШКА ж. 1. акыр, дууден, шабац-
ша, науа; 2. перен. (источник наживы)
пайдалы орын, агып турган дэрья, тайын ас.
КОРМЧИЙ jw. 1. уст. (рулевой) рульши,
кеменин рулин тутьш отырыушы; 2. перен.
(руководитель, вдохновитель) кесем, сэр-
дар, жолбасшы.
корнать ьесов. кого-что, прост, тацыр-
лап цырцыу, ушлап цырцыу, гузеп цырцыу,
гузеу; волосы шашты гузеп цырцыу.
КОРНЕВЙЩЕ с. 1. (подземный стебель)
тамыр, жууан тамыр, урцан тамыр;
2. (основной корень дерева) тийкаргы тамыр,
улкен тамыр.
КОРНЕВЦОЙ прил. 1. тамыр..., тамыр-
лы; ~ая система растения есимликтиц
тамыр системасы; 2. грам. тубир...; ~ая
часть слова сездиц тубир белеги.
КОРНЕПЛОДЫ мн. (ед. корнеплод ж.)
тамыр туйнеклилер (мыс. гешир, лэблэби).
КОРНЕРЕЗКА ж. тамыр кескиш, тамыр
туйнеклилерди туурайтугын машина.
КОРНЕТ I м. воен. уст. корнет (патша-
лыц Россияда атлы эскердеги биринши
офицерлик атац х,эм атасы бар офицер).
КОРНЕТ II м. муз. корнет (дем менен
шертетугын музыкалыц эсбап).
КОРНЕТЙСТ м. корнетши, корнет шер-
тиуши.
КОРНИШОН м. корнишон (сирке сууына
салып ашытыуга таярланган жас майда
цыяр).
КОРНОУХИЙ прил. разг, шунац, шу-
нац цулац, кесик цулац, цулагы кесик;
~ пес кесик цулац ийт.
КОРОБ м. куты, себет; •> целый ~
(новостей, вестей и т. п.) огада кеп (хабар-
лар j,:im т. б.); наговорить с три ~а губини
майга батырып сейлеу, боска кеп уэде
етиу.
КОРОБИТЦЬ несов. 1. что (кривить)
жыйрылдырыу, кажытыу, кыйсайтыу, бу-
гиу, ийиу; фанеру ~ от сырости фанера
лэмнен кажып кетеди; 2. кого, отчего, безл.
жеркендириу, туршиктириу, тимиркенди-
риу; меня ~ от его грубости оныц тур-
пайылыгынан мениц етим туршигеди.
КОРОБИТЦЬСЯ несов. 1. жыйырылыу,
кажыу, кыйсайыу, бугилиу, ийилиу;
файера ~ся от сырости фанера лэмнен
кажып кетеди; 2. (об одежде) компыйыу.
КОРОБКА ж. коробка, куты, кап;
~ спичек бир куты шырпы; ~ конфет
бир куты конфет; ~ здания жайдыц сырт-
КЫ дийуалы; Д- ~ скоростей тех. тезлик-
лердиц коробкасы; черепная ~ анат. бас
суйек.
КОРОБОК м. кишкене куты, цутыша,
цобдый; ~ спичек бир цуты гукирт, бир
цуты шырпы.
КОРОБОЧКА ж. 1. уменыи. от коробка;
2. бот. туйнек, гоза, герек; ~ хлопка
пахтаныц гереги.
КОРОБОЧНЫЙ прил. коробка..., ко-
робкалы, куты..., кутылы.
КОРОВА ж. сыйыр; дойная ~ сауын
сыйыр; яловая ~ кысыр сыйыр; бодливая~
сузеуик сыйыр.
КОРОВЦИЙ прил. сыйыр..., сыйырдыц;
~ье молоко сыйырдыц сути, сыйыр сути;
~ье масло сары май, сыйыр майы.
КОРОВКА ж. уменыи. от корова; божья
~ зоол. кызыл цоцыз, хан кызы.
КОРОВНИК м. сыйыр кора.
КОРОВНИЦА ж. сыйырга цараушы
даял.
КОРОЕД м. короед, кабык жегиш.
КОРОЛЁВА ж. 1. королева, король
даял; 2. Джена короля) корольдиц даялы;
КОР _________________- 364 - ______________
3. султан; ~ красоты сулыулыцтыц сул-
таны; 4. шахм. королева, ферзь.
КОРОЛЕВИЧ м. корольдыц улы.
КОРОЛЕВНА ж. корольдыц цызы.
КОРОЛЁВСКЦИЙ прил. король..., ко-
рольдыц; ~ая власть корольдыц хуки мети,
корольдыц власты.
КОРОЛЕВСТВО с. корольлыц.
КОРОЛЁК м. королёк (1. бот. апельсин-
ниц бир сорты; 2. зоол. шымшыцца усаган
ЧУ с). .
король м. 1. король; 2. карт, найза;
король; бубновый ~ цыйыцтыц найзасы;
3. шахм. шах, патша.
КОРОМЫСЛЦО с. 1. ийин агаш; нести
воду на ~е сууды ийин агаш пенен тасыу;
2. (у весов) тэрези, тэрезиниц огы; -ф- дым
~ом пасырцы, уйцы-туйцы, тэртипсизлик,
ала пасырлы.
КОРОНА ж. 1. таж; царская ~ патша-
ныц тажы; 2. перен. (власть монарха)
патша бийлиги; 3. астр, (ореол вокруг
Солнца) сэуле жийек; солнечная ~ куннин
сэуле жийеги.
КОРОНАЦИЯ ж. хан кетериу, тацца
отыргызыу (таж кийгизиудиц ширкеулик
тетер риги).
КОРОНКЦА ж. 1. (зуба) коронка, тис-
тиц сырты; 2. (искусственная) коронка,
тиске жасалма цап; поставить ~у на зуб
тиске жасалма цап цойыу.
КОРОННЦЫЙ прил. 1. таж...; 2. уст.
патша бийлик...; ~ая роль театр, ец
бас роль.
КОРОНОВАНИЕ с. хан кетериу, таж
кийгизиу.
КОРОНОВАТЬ сов. и несов. кого хан
кетериу, таж кийгизиу (ширкеуде ете-
ди).
КОРОНОВАТЬСЯ сов. и несов. хан кете-
рилиу, таж кийиу.
КОРОСТА ж. ирицли ЦОТЫр.
КОРОСТЕЛЬ м. зоол. жылцышы.
КОРОТАТЬ несов. что, разг, цысцар-
тыу, еткериу, еткизиу; ~ вечер за бесе-
дой гурриц менен кешти еткизиу.
КОРОТКИМИ прил. 1. цысца, келте, шо-
лац, шонтыц; ~ое платье цысца х,аял
кейлек; ~ие волосы цысца шаш; ~ие
волны радио цысца толцынлар; иа ~ий
срок цысца муддетке; 2. разг, (быстрый,
решительный) шаццан, тез, шалт, катац,
рейимсиз, аяусыз; ~ая расправа аяусыз
жазалау; 3. перен. (дружественный, прия-
тельский) жацын, ашна, жора; быть в ~их
отношениях с кем-л. биреу менен жацын
цатнасыцта болыу; быть на ~ой ноге
с кем-л. биреу менен жацын ашна болыу;
~ая память умытшац; в ~их словах
цысцаша айтцанда; ~ое замыкание эл.
ушласып цалыу, ушы тийип цалыу;
руки коротки цолыц цысца.
КОРОТКО нареч. 1. (близко, интимно)
жацын, сырлас, кеуиллес, таныс; быть ~
знакомым с кем-л. биреу менен жацын
таныс болыу; 2. (вкратце) цысцаша,
цысца турде; ~ говоря цысцаша айтцанда,
сездиц цысцасы, цулласы.
КОРОТКО» цоспа свзлерде «цысца» деген
мэнисти билдиретугын биринши белеги,
мыс.: коротковолосый цысца шашлы.
КОРОТКОВОЛНОВЦЫЙ прил. радио
цысца толдынлы, цысца толцыннан, цысца
толцын...; ~ая передача цысца толцын-
нан еситтириу.
КОРОТКОМЕТРАЖНЫЙ прил. цысца
метражлы; ~ фильм цысца метражлы
фильм.
КОРОТКОНОГИЙ прил. цысца аяцлы.
шарга, келтебацай.
КОРОТКОПАЛЫ II й прил. цысца бар-
мацлы; ~е руки цысца бармацлы цоллар.
КОРОТКОПОЛЦЫЙ прил. цысца етекли.
етеги цысца; ~ая шинель цысца шинель.
КОРОТКОХВОСТЫЙ прил. цысца цуй-
рыцлы, келте цуйрыцлы, шолац цуйрыц.
КОРОТКОШЁИЙ прил. цысца мойын.
КОРОТКОШЁРСТНЫЙ, КОРОТКО-
ШЁРСТЫЙ прил. цысца жунли, тыцыр
жунли, тыцыр.
КОРОТЫШ м. разг, тапалдас, шарга,
келте (адам).
КОРОТЫШКА 1. женск. от коротыш;
2. м. см. коротыш.
КОРОЧЕ сравнит, ст. от прил. корот-
кий и нареч. коротко цысцарац; ~ говоря
цысцасын айтцанда, цысцасы. кулласы.
КОРПЕТЬ несов. над чем, за чем и без
доп., разг, ыцласланып ислеу, берилип
ислеу, тынбастан ислеу; ~ над задачей
мэселе устинде тынбастан ислеу.
КОРПОРАТИВНЫ || Й прил. корпорация-
лыц; ~е интересы корпорациял ыц мэп л ер.
КОРПОРАЦИЯ ж. корпорация, бирлес-
пе, ауцам (кебинесе бир цэсипте ислеуши-
лердиц бириккен топары).
КОРПУС м. 1. (мн. корпусы) (туловище)
тулга, геуде, турыц, турпат; податься всем
~ом вперёд путкил геудеси менен алга
умтылыу; держи ~ прямо геудецди туура
тут; 2. (мн. корпуса) корпус, тулга; ~ ко-
рабля корабльдиц корпусы; ~ карманных
часов цалта сааттыц норпусы; 3. (мн.
корпуса) корпус, жай; заводскйе корпуса
завод корпуслары; 4. (мн. корпуса) воен.
корпус (улкен эскерий бирлеспё)', танко-
вый ~ танк корпусы; 5. офиц. корпус;
дипломатический ~ дипломатиялыц кор-
пус; 6. (мн. корпуса) уст. корпус (патша-
лыц Россияда орта эскерий оцыу орны)?
кадетский ~ кадет корпусы; 7. полигр. кор-
пус (типографиялыц шрифтиц размер-
лери.ниц бири).
КОРПУСНЫЙ прил. воен, корпус...,
корпуслыц; ~ командир корпуслыц
командир.
КОРРЕКТИВ м. дузетиу, онлау, толыц-
тырыу; внести ~ы дузетиулер киргизиу.
КОРРЕКТИРОВАНИЕ с. дузетиу, дузе-
тип турыу; ~ рукописи цол жазбага
дузетиулер киргизиу; ~ огня артиллерии
воен, артиллерияныц атцан огын дузетип
турыу-
КОРРЕКТИРОВАТЬ несов. что 1. (вно-
сить коррективы) дузетиу, дузетип турыу;
~ огонь воен, атылатугын оцларды ныша-
нага туурылап дузетип турыу; ~ курс
корабля кемениц журип баратырган багда-
— 365 —
КОР
рын дузетип турыу; 2. полигр. (исправлять
ошибки) корректирлеу, дузетиу, оцып
дузетип турыу, оцып дузетип шыгыу;
~ статью мацаланы корректирлеу.
КОРРЕКТИРОВОЧНЫЙ прил. коррек-
тирлеуши, корректирлейтугын, туурылап
дузетиуши; ~ая авиация корректирлеуши
авиация
КОРРЕКТИРОВЩИК м. воен, корректи-
ровщик, туурылап дузетиуши.
КОРРЕКТНО нареч. сыпайы, эдепли;вести
себя ~ езин сыпаны тутыу.
КОРРЕКТНОСТЬ ж. сыпайылыц, адеп-
лилик.
КОРРЕКТНЫЙ прил. сыпайы, эдепли;
~ человек сыпайы адам.
КОРРЕКТОР м. корректор (кеткен
цэтелерди дузететугын баспахана хызмет-
кери).
КОРРЕКТОРСКИЙ прил. 1. корректор...,
корректорлыц; 2. в знач. сущ. ж. корректор-
ская корректорхана.
КОРРЕКТУР ||А ж. полигр. 1. (исправле-
ние ошибок) корректура (тергенде кет-
кен цэтелерди дузетиу)-, держать ~у кор-
ректураны одыу; 2. (оттиск) корректура
(дузетиу ушын терилген текст); править
~у корректураны дузетиу.
КОРРЕКТУРНЫЦЙ прил. корректура...,
корректуралыц; ~е знаки корректура бел-
гилери; ~й оттиск корректура оттискиси,
корректура ушын басылган текст.
КОРРЕКЦИЯ ж. коррекция, дузетиу; ~
зрения кездиц шала нериуин кез эйнек
пенен дузетиу.
КОРРЕСПОНДЕНТ м. 1. хабаршы; ~
газеты газетаныц хабаршысы; 2. разг,
(переписывающийся с кем-л.) корреспон-
дент (биреу менен хат алысып туратурын
адам); «ф> член-~ Академии наук СССР
СССР Илимлер Академиясыныц хабаршы
агзасы.
КОРРЕСПОНДЕНТКА женск. от коррес-
пондент.
КОРРЕСПОНДЕНТСКИЙ прил. хабар-
шы..., хабаршыныц; ~ая замётка хабар-
шыныц мацаласы.
КОРРЕСПОНДЕНЦИЯ ж. 1. корреспон-
денция, хабар; ~ из Ташкента Ташкент-
тен келген хабар; 2. собир. (почтовые
отправления) корреспонденция (хат, теле-
грамма хрм т. б.); заказная ~ заказлы
корреспонденция; 3. (переписка) корреспон-
денция, хат.
КОРРОЗИЯ ж. коррозия (1. тех. химия-
лыц процесслер нзтийжесинде металлар-
дыц бузылыуы; 2. геол, х,ауаныц уэ.« суу-
дыц тэсир етиуи арцасында may теклери-
ниц цыйрауы).
КОРРУПЦИЯ ж. коррупция (хызмет-
керлердиц, жэмийетлик искерлердиц сатыл-
рышлыры).
КОРСАЖ м. корсаж (1. х,аял кейлегиниц
жарасынан белине шекемги белеги; 2. юбка-
ныц беллиги).
КОРСАР м. уст. 1. (пират) тециз царац-
шысы; 2. (разбойничье судно) баспашы кеме.
КОРСЁТ м. корсет (белди цысып тура-
турын жалпац белбеу).
КОРТ м. спорт, корт (теннис ойыны
ушын майдан).
КОРТЁЖ м- уст. кортеж, салтанатлы
журис; свадебный ~ салтанатлы тои-
-тамаша журиси.
КОРТИК м. кортик (тециз флоты адми-
ралларыныц, офицерлериниц цэм эскерий
цауа флотыныц генералларыныц, офицер-
лериниц тасынатурын цысца цанжары).
КОРТОЧКИ И только мн. журе, журе-
сине; сидеть на ~ах журелеп отырыу.
корунд м. мин. корунд (цатты мине-
рал).
КОРУНДОВЫЙ прил. мин. корунд...,
корундтан исленген.
КОРЧАГА ж. обл. кум ыдыс, гузе ыдыс.
КОРЧЕВАНИЕ с. геулеу, тамырынаи
цырцыу, цопарыу, тамыры менен цопарыу;
~ пней агаш дуцкесин геулеп алыу.
КОРЧЕВАТЬ несов что геулеу, тамыры-
нан цырцыу, цопарыу, тамыры менен
цопарыу; ~ яни агаш дуцкесин тамыры-
нан^геулеп алыу.
КОРЧИ мн. (ед. корча ж.) разг, тамыр
тартыу, тамыр туйилиу, цурысыу, еки
бугилиv, жыйырылыу, тырысыу.
КОРЧИНТЬ несов. кого-что 1. безл. (сво-
дить судорогой) жыйырылыу, тамыр
туйилиу, еки бугилиу, тырысып цалыу;
его ~ло от боли ауырыудан ол еки буги-
лип цалды; 2. перен. разг, (прикидываться
кем-л.)... есаплау, ...дей нерсетиу,
цалыу, =синиу, езин жоцары саиау; ~ть
из себя знатока езин билгишсиниу; <> ~ть
рожи бетин езгертиу, жузин буристириу.
КОРЧИТЬСЯ несов. жыйырылыу, еки
бугилиу, тырысып цалыу, тамыр тарты-
лыу; ~ от боли ауырыудан ени бугилип
цалыу.
КОРШУН м. шай (цус).
КОРБ1СТНЦЫЙ прил. 1. ез мэпин ойла-
ган, цара басаныц пайдасын ойлаган,
нэпсицау, пайданунем; ~ые интересы жене
мэплери; с ~ой целью нэпсицаулыц мац-
сет пенен; 2. см. корыстолюбивый.
КОРЫСТОЛЮБЕЦ м. нэпсицау, ашкез,
ез мэпин ойлаушы, цара басыныц пай-
дасын ойлаушы.
КОРЫСТОЛЮБИВЫЙ прил. нэпсицау,
ашнез, ез мэпин ойлаушы, цара басыныц
пайдасын ойлаушы; ~ человек ез мэпин
ойлаушы адам.
КОРЫСТОЛЮБИЕ с. нэпсицаулыц, аш-
незлин, ез мэпин ойлаушылыц, цара басы-
ныц пайдасын ойлаушылыц.
КОРБ1СТБ ж. разг. 1. (выгода, польза)
пайда; 2. см. норыстолюбне.
КОРЫТ||О с. 1. (для стирки) шылапшын,
порыто, нир лэген; 2. (кормушка) ацыр,
аслау; остаться у разбитого ~а бэри-
нен бос цалыу, баягы таз небинде цалыу.
КОРЬ ж. цызылша.
КОРЬЁ с. собир. агаш цабыгы.
КОРЮШКА ж. норюшка (балыц).
КОРЯВЦЫЙ прил. 1. (искривлённый)
цыйсыц, иймен; ~ое дерево иймен агаш;
2. (шероховатый) гидир-будыр, бужыр; ~ая
кожа гидир-будыр тери; 3. (некрасивый,
нескладный) ийрек-ийрек, цыйсыц-цый-
КОР__________________- 366 -______
сыц; ~ый почерк ийрек-ийрек жазылган
хат.
КОРЯГА ок. 1. (затонувшее дерево) иле,
сууда тырбыйып ескен агаш; 2. (пень) цый-
сыц тубир.
КОСЦА I ж. (волосы) бурым, шаш буры-
мы; заплестй две ~ы шашты еки бурым
етип ериу.
КОСЦА II ж. с.-х. шалгы, шалгы орац;
отбивать косу шалгыны цайрау, шалгыны
шыцлау; нашла ~а на камень погов.
адамыца жаца тап болыпсац.
КОСА III ж. геогр. тумсыц, шыганац.
КОСАРЬ I ли (тот, кто косит) шалгы-
шы, орацшы, от-шеп оратугын адам.
КОСАРЬ II м. (большой нож) казан
пышац.
КбСВЕНН||ЫЙ прил. 1. (непрямой)
кыя, жанапай, басца, шеттен, шетленген;
~ые улики жанапай дэлиллер; ^ый вопрос
цыя copay, жанапай сауал; ^ым путём
басца жол менен; 2. грам. басца, жанапай,
цыя; ~ая речь езлестирилген гэп; ^ые
падежи цыя сеплеулер; ~ое дополнение
цыя толыцлауыш; <ф> ~ые налоги фин.
жанапай еалыц.
КОСЕКАНС м. мат. косеканс.
КОСЕЦ м. обл. см. косарь I.
КОСЙЛКА ж. с.-х. косилка, шеп шабыу
машин асы.
кбсинус м. мат. косинус.
КОСЙ]|ТЬ I несов. 1. что шабыу, шалыу,
орыу; ~ть траву шеп орыу; 2. кого-что,
перен. (уничтожать) цырыу, цыйратыу;
эпидемия ~ла людей эпидемия адамларды
цыйратты.
косйтць II несов. 1. что, чем (смотреть
искоса) цыйсайтыу, цыйсайтып царау;
~ь глазами кезди цыйсайтыу; 2. (быть
косоглазым) цыйсайыу, цыйтарланыу, цый-
тар етиу; у него один глаз ~ онын бир
кези цыйсыц.
КОСЙТЬСЯ несов. 1. разг, (смотреть
искоса, сбоку) цыйсайып царау, кез цыйы-
гы менен царау, бир шекелеп царау;
2. перен. разг, (относиться недружелюбно)
цырыи царау, жацтырмау.
КОСЙЦА ж. 1. (тонкая коса) бурымша,
кишкене бурым; 2. (прядь волос) бир тутам
шаш.
КОСМАТ ЦЫЙ прил. 1. (с густой шерстью)
жунлес, урпийген; ~ый медведь урпийген
айыу; 2. уйпаланган, урпийген, тозаццыган;
~ая голова шашлары урпийген бас.
КОСМЕТИКА ж. 1. косметика (бетти,
беденди жасалма турде безе у)-, лечебная
~ емлеу косметикасы; 2. собир. косметика
(бетти безеу ушын керекли затлар).
КОСМЕТЙЧЕСКЦИЙ прил. косметика..,,
косметикалыц; кабинет космети-
калыц кабинет; ~ое средство косметика-
лыц зат.
КОСМЙЧЕСКЦИЙ прил. космос..., кос-
мослыц; ~ие лучи космос нурлары; ~ая
пыль космос тозацы, космос шацы; ~ая
скорость космослыц тезлик; ~ая ракета
космослыц ракета; ~ий полёт космослыц
ушыу.
КОСМОВИДЕНИЕ с. космовидение.
КОСМОГОНЙЧЕСКЦИЙ прил. космого-
ния..., космогониялыц (элемниц пайда
болыу процессинг жататурын)', ^ая гипо-
теза космогониялыц гипотеза.
космогбния ж. космогония (аспан
денелериниц келип шыгыуын хрм рауаж-
ланыуын изертлейтугын астрономияныц
белими).
КОСМОГРАФИЯ ж. космография (астро-
номия х,гм физикалык, география маглыу-
матлары бойынша елемди уйрениу).
КОСМОДРОМ м. космодром.
космология ж. космология (глем-
ниц дузилиси харрындагы тэлимат).
КОСМОНАВТ м. космонавт.
КОСМОНАВТИКА ж. космонавтика.
КОСМОПОЛЙТ м. космополит (космо-
политизмшщ тзрепдары).
космополитизм м. космополитизм.
КОСМОПОЛИТИЧЕСКИЙ прил. космо-
политлик.
КОСМОС м. космос.
КОСМЫ мн. (ед. коса ж.) прост.
бурым, шаш ерими.
КОСНЕТЬ несов. 1. в чём и без доп. цатып
цалыу, бир ауцалынан езгермеу; ~ в неве-
жестве наданлыцта цалыу; 2. (о языке)
зорга айланыу, гурмелиу.
косность ж. цатып цалганлыц, артта
цалганлыц.
К0СН0ЯЗ ЧИЕ с. сацаулыц, шулжин.-
лик.
КОСНОЯЗЫЧНЫЙ прил. сацау, шул-
жин-
коснУться сов. кого-чего тийип кетиу,
тийип цойыу, цагып кетиу, тоцтап кетиу.
кбсный прил. цатып цалган, артта
цалган; ~ ум цатып цалган ацыл.
кбсо нареч. цыйсыц, цырын, цыя; пор-
трет вставлен в рамку ~ портрет рамка га
цыйсыц цойылыпты; лучи падают ~сэулелер
цыя туседи; О ~ смотреть на кого-л. биреуге
цырын царау.
КОС0s цоспа сезлердиц мэниси бойынша
«цыйсыц» дегенди билдиретугын биринши
белеги, мыс.: косоротый цыйсыц ауыз;
цыйсыц ауызлы.
КОСОБОКИЙ прил. разг, бир цапталга
цыйсыц, бир жацца цыйсайып кеткен.
КОСОВИЦА ж. 1. (косьба) орыу, шабыу;
~ трав шеп орыу; 2. (время косьбы) от орыу
мэусими.
КОСОВЙЩЕ с. шалгыныц сабы, шалгы
дэсте.
КОСОВОРбТКА ж. цыйсыц жагалы
кейлек.
КОСОГЛАЗИЕ с. цыйтарлыц, цыйсыц
кезлилик, кези цыйсыцлыц.
КОСОГЛАЗЫЙ прил. цыйтар, цыйсыц
кезли.
КОСОГбР м. тебе, цыя тебе, таудыц цыя
бети, бауырай, тау бауырайы; на ~е цыя
тебе устинде; по ~у цыя тебени бойлап.
КОС||бЙ прил. 1. цыя, бир цаптал,
цыйсыц; ~ая линия цыйсыц сызыц; ~бй
дождь цыя жауган жауын; ~ые лучи
солнца кунниц цыя тускен нуры; 2. (кри-
вой, перекошенный) цыйсыц, суйискен;
~ая рама цыйсыц рама; 3. (страдающий
— 367 —
кот
косоглазием) цыйсыц, цыйтар; 4. перен.
(недружелюбный) жацтырмайтугын, кезин
алартып; бросать ~ые взгляды жацтыр-
майтугын кез царас пенен царау; 5. в знач.
сущ. м. косой разг, (заяц) цоян; -ф. ~ая
сажень в плечах жауырыны цацпацтай,
цэр ийнинде адам отыргандай; ~6й угол
мат. цыйыц муйеш.
КОСОЛАПИТЬ несов. аядты ишке цый-
сыц басыу.
КОСОЛАПЫЙ прил. 1. маймац, цыйсыц
аяц, маймац аяц; ~ медведь маймац аяц
айыу; 2. перен. разг, (неуклюжий, нелов-
кий) горбыйган, эудийген, ебетейсиз.
КОСОРОТЫЙ прил. цыйсыц ауызлы,
цыйсыц ауыз.
косорукий прил. КЫЙСЫК КОЛЛЫ,
ЦЫЙСЫК КОЛ.
КОСОУГОЛЬНЫЙ прил. мат. кыя
муйешли, кыйык муйешли; ~ треуголь-
ник кыя муйешли уш муйешлик.
КОСТЁЛ м. костёл (поляк католигиниц
ибадатханасы).
КОСТЕНЕТЬ несов. хэрекетсиз калыу,
кыймылдай алмау, катып калыу; ~ от
холода сууыктан катып калыу.
КОСТЁР м. костёр, от; разложить ~
отын уйип салып от жагыу; пионерский ~
пионерлер костёры.
КОСТИСТ ||ЫЙ прил. 1. (о рыбе и т. п.)
суйекли, суйеги кеп, цылцанлы; 2. (о чело-
веке) суйекли, ири суйекли, ири денели;
~ая фигура ири суйекли тулга.
КОСТЛЙВЫЦЙ прил. 1. см. костйстый 1;
2. перен. (худой) арыц, суйеги шыгып
турган, суйеги шыццан, кетерем; ~е руки
суйеклери шыгып турган цоллар.
КЙСТНЦЫЙ прил. суйек, жилик...;
суйектен исленген; ~ое заболевание суйек
ауырыуы, суйек таспа; ~ый клей суйектен
исленген желим; ~ый мозг жилик майы,
суйек кемиги.
КОСТОЕДА ж. мед. суйекке тускен жел
ауырыуы, суйек таспа, суйек сырцырауы.
КОСТОПРАВ м. сыныцшы.
КЙСТОЧКЦА ж. 1. уменыи. от кость 1;
2. межене, шацгалац; ~а сливы царелинин
меженеси; 3. (на счётах) есап счёттыц
агаш децгелеклери; перемывать ~и
кому-л. майда-шуйде есек жургизиу,
бирсу тууралы есек жургизиу; разбирать
по ~ам кого-что-л. биреудиц дымын цал-
дырмай эцгиме етиу.
КОСТОЧКОВЫЙ прил. меженели, шац-
галацлы.__
КОСТРА ж. бот. цабыгы алынган зыгыр,
цабыгы алынган кендир.
КОСТРЕЦ м. 1. анат. (нижняя часть
крестца) быццын; 2. (часть мясной туши)
жанбас етн, сом ет.
КОСТРЙКА ж. обл. см. костра.
КОСТЫЛЦЬ м. 1. балдац, балдац агаш;
ходить на ~ях балдац пенен журиу;
2. (большой гвоздь) улкен мыйыц, улкен
шеге.
КОСТЦЬ ж. 1. суйек; височная ~ь шеке
суйеги; берцовая ~ь жплиншик суйек;
лучевая ~ь билек суйеги; локтевая ~ь
шыганац суйеги; перелом кости суйек сы-
ныуы; 2. собир. (клыки, бивни некоторых
животных) суйек; слоновая ~ь пил суйеги;
резьба по кости суйекке салынган нагыс;
3. (игральная) суйек; 4. (на счётах) тас,
агаш децгелек; кожа да кости огада
арыц, , цуры суйек, кетерем; промокнуть
до ~ёй сууга сыгып алгандай болыу;
пересчитать кому-л. кости биреуди сулай-
тып сабау; лечь ~ьмй урыста цурбан
болыу; до мозга ~ёй суйегине сицген.
КОСТЮМ м. костюм; выходной ~ жыйын-
лыцца кийетугын костюм, той-мерекеге
кийетугын костюм; рабочий ~ жумыс
костюми.
КОСТЮМЕР м. костюмер (артистлердиц
сахнада кийетурын костюмларын таяр-
лайтурын адам).
КОСТЮМЕРНЫЙ прил. 1. театр костюм,
маскарад костюм; 2. в знач. сущ. ж.
костюмерная театр, кийимхана (артист-
лер кийетурын кийимлер туратурынбелме).
КОСТЮМЕРША женск. от костюмер.
КОСТЮМИРОВАННЫЙ 1. прич. от
костюмировать; 2. прил. костюмлы; ~
бал маскарад костюмлы бал.
КОСТЮМИРОВАТЬ сов. и несов. кого-
-что костюм кийиндириу (театр ямаса
маскарад костюмын).
КОСТЮМИРОВАТЬСЯ сов. и несов.
костюм кийиниу (театр я маскарад
костюмын).
костяк м. 1. (скелет) скелет, сулдер;
2. перен. (основа, опора) сулдери, тийкаргы
белеги, негизги белеги.
КОСТЯНИКА ж. костяника (путали
есимлик хрм оныц мийуеси).
КОСТЯНЦОЙ прил. суйек...; суйектен
исленген; ~ая рукоятка ножа суйек саплы
пышад, пышадтыц суйектен исленген
дэстеси; ~ая мука суйек уны.
КОСТЯШКА ж. разг. 1. (сустав пальца)
бармацтыц цыр суйеги; 2. (изделие из
кости) суйектен исленген зат; 3. (на счётах)
тас, агаш децгелек.
косуля ж. кийик, дуралай.
КОСЫНКА ж. косынка, бир тартар,
ушкул орамал.
косьба ж. орац орыу, шеп шабыу.
КОСЯК I м. жацлау; ~ двери цапыныц
жацлауы.
КОСЯК II м. уйир. (кобылиц)-, топар,
дуркин (рыб, птиц).
КОТ м. еркек пышыц; ~ наплакал дым
аз; арзымайтугын, жартыусыз, ийт жен
пышыцтан цалган.
КОТАНГЕНС м. мат. котангенс.
КОТЁЛ м. 1. цазан; чугунный ~ шойын
цазан; паровой ~ пуу цазаны; 2. воен,
(полное окружение) цоршау; О общий ~
бир цазаннан тамац ишиу.
КОТЕЛОК м. 1. уменыи. от котёл;
2. (походный) котелок (солдатлардыц
ауцат цуйып ишетурын ыдысы); 3. (голов-
ной убор) котелок (цалпацтыц бир тури).
КОТЁЛЬНПЫЙ прил. 1. цазан...; цазан
исленетугын; ~ый завод цазан ислене-
тугын завод; ~ое желёзо цазан темири;
2. в знач. сущ. ж. котёльная цазан орнатыл-
ган жай, цазан туратугын орын.
КОТ__________________- 368 -__________
КОТЕЛЬЩИК м. казан устасы.
КОТЁНОК м. пышыцтыц баласы.
котик м. 1. уменыи.-ласк, от кот;
2. тециз пышыгы (тецизде есетурын мац-
луц хрм оныц териси).
котиков „ый прил. тециз пышыгыныц
терисинен исленген; ~ый промысел тециз
пышыгын аулау кэсиби; ~ая шапка тециз
пышыгыныц терисинен исленген малацай.
КОТИРОВАТЬ сов. и несов. что, фин.
котировкалау, бацасын аныцлау, баха-
сын кесиу, нырцын белгилеу (цунлы цараз-
лардыц, шет ел ацшаларыныц).
КОТИРОВАТЬСЯ несов. 1. фин. (ценить-
ся) котировкаланыу, бахасы кесилиу, баха-
сы аныцланыу, нырцы белгилениу; 2. фин.
(иметь хождение на бирже) бахаланыу;
3. перен. кэдирли болыу, эхмийетли болыу.
КОТИРОВКА ж. фин. котировкалау,
баха кесиу, баха белгилеу, нырц белгилеу.
КОТИРОВОЧНЫЙ прил. фин. котиров-
калайтугын, баха кесетугын, баха бел-
гилейтугын; ~ая комиссия баха белгилей-
тугын комиссия.
КОТЙТЬСЯ несов. балалау (о кошке), цо-
зылау (об овце); ылацлау (о козе).
КОТЛЁТЦА ж. котлет; мясные ~ы еттен
исленген котлетлер; картофельные ~ы
картошкадан исленген котлетлер.
КОТЛОВАН м. котлован (цурылыстыц
нырын салыу ямаса суу сацлау ушын цазыл-
Ран шуцыр).
КОТЛОВЙНА ж. шункыр, шуцырлыц.
КОТОМКА ж. ийин цалта.
КОТбР'|ЫЙ мест. 1. вопр. цай, цайсысы,
неше; ~ый час? саат неше?; в -~ом часу?
саат нешеде?; ~ый тебе год? сен нешеге
шыцтыц?; ~ое сегодня число? бугин айдыц
нешеси?; ~ый из них? олардыц цайсысы?;
2. относ. =ган, еген, 'та, 'те, 'да, =де;
это город, в ~ом прошло моё детство бул
мениц'балалыц шагым еткен дала; я не
знаю, в ~ом часу начнётся собрание
жынналыстыц саат нешеде басланатугынын
мен билмеймен; 3. неопр. разг, бир неше
рет, бир неше сапар, неше жола; ~ый раз
я тебе это говорю мен буны саган неше рет
айтып отырман.
КОТТЕДЖ ль коттедж (бир семьяга арнал-
ган турац жай).
КОФЕ м. нескл. 1. (в зёрнах) кофе дэнеси;
молотый ~ унталган кофе дэнеси; 2.
(напиток) кофе; пить ~ с молоком сутлеп
кофе ишиу, кофени сутлеп ишиу.
КОФЕЙНИК м. кофейник, кофе цай-
нататугын ыдыс, кофе цайнататугын чай-
ник.
КОФЕЙНИЦА ж. 1. (коробка для кофе)
кофе цутысы; 2. (ручная мельница) кофе
мапдалагыш.
КОФЁЙН ЫЙ прил. 1. кофе..., кофениц;
~ая гуща кофениц цойыу шегиндиси;
2. (о цвете) кофе...; мелле рец, мелле рецли,
гуцгпрт мелле; туфли ~ого цвета кофе
рецли туфли, гунгирт мелле рецли туфли;
<> гадать на ~ой гуще сууга царап пал
ашыу.
КОФЕЙНЯ ж. уст. кофехана.
КбФТА ж. кофта (^аяллар кийим. и).
КЙФТОЧКА ж. уменьш. от кофта.
КОЧАН м. бир бас, бир туп; ~ капусты
капустаныц басы, бир туп капуста.
КОЧАННЦЫЙ прил. бас..., баслы; ~ая
капуста баслы капуста.
кочевать несов. 1. кешиу, кешип
журиу; 2. перен. разг, кешип журе бериу,
турацламау.
КОЧЁВКА ж. 1. (действие) кешип жу-
риу; 2. см. кочевье 1.
КОЧЕВНИК м. кешпели, кешип жу-
риуши.
КОЧЕВЦОЙ прил. кешпели; ~ые пле-
мена кешпели цэуимлер; ~6й образ жизни
кешпели турмыс кешириу.
КОЧЕВЬЕ с. 1. (действие) кешиу, кешип
журиу; 2. (стоянка) цоныс, мэкэн, журт;
3. (местность) кешип цонатугын жер.
КОЧЕГАР м. кочегар (nyij цазанына от
жаеатурын адам).
кочегарка ж. кочегарка (nyij цаза-
нына от жарылатурын жер).
КОЧЕНЁЦТЬ несов. тоцыу, цатып калыу,
музлау; у меня руки ~ют от холода сууыц-
тан цолларым тоцып баратыр.
КОЧЕРГА ж. темир кесеу.
КОЧЕРЫЖКА ж. капустаныц цатты езеги.
КОЧКА ж. шепли ден, думпек, думпе-
шик.
КОЧКОВАТЫЙ прил. децли, думпе-
шикли.
КОШАЧЦИЙ прил. пышыц..., пышыц-
тыц; пышыц терисинен исленген; ^ьи
повадки пышыц цылуалары; ~ий ворот-
ник пышыц терисинен исленген жага;
^~ий концерт 1.) (завывание котов) пышыц-
лардыц мыяуласыуы, пышыцлардыц мауы-
гыуы; 2) (о нестройном пении и т. п.)
ала шауцым, улы шауцым.
КОШЕЛЕК м. цэмиян, цэмиян цалта,
шыжлан; тугой ~ кеп ацша; пустой ~
пулсыз, ацшасыз.
КОШЁЛКА ж. разг, себет, корзина.
КОШЕНЙЛЬ ж. кошениль (1. зоол.
денесинен цызыл бояу алынатурын жэнлик-
лердиц улыума аты; 2. цызыл бояу).
Кбш к IIА ж. 1. пышыц, ургашы пы-
шыц; 2. мн. кошки (обувь с шипами) кошка
(ултаны тисли аяц кийим); 3. тех. темир
тырнац (аяцца байлап телеграф арашына
ермелейтурын зат); 4. ист. (плеть) дурре;
<> между ними чёрная ~а пробежала
олардыц оты ере жанбайды; у него ~и на
сердце скребут иши ийт жыртцандай,
оныц тынышы жоц; знает ~а, чьё мясо
съела! погов. сезикли секирер!; жить
как~а с собакой ийт пенен пышыцтап болып
жасау, бир-биреуине атарга огы бол-
мау.
КОШМА ж. кийиз.
КОШМАР м. 1. цорцынышлы жаман тус,
бастырылыгыу; 2. перен. разг, (что-л.
тягостное, ужасное) ец жаман, ец ауыр.
КОШМАРНЫЙ прил. 1. (о сне) цорцыныш-
лы; ~ сон цорцынышлы тус; 2. перен. разг,
(ужасный, отвратительный) ец жаман,
ец ауыр.
кошу I, косишь и т. д. наст. вр. от
косить I.
— 369 —
KPA
кошу II, косишь и т. д. наст. вр. от
косить II.
кошусь, косишься и т. д. наст. вр. от
коситься.
КОЩЕЙ ль 1. народно-поэт. Кощей
(рус хальщ ертегинде — мэцгилик емир
сыры цэм сарцылмайтугын гэзийне ийеси);
Кощей бессмертный елмейтугын Кощей; 2.
перен. разг, (о тощем человеке) арыц гарры.
КОЩУНСТВЕННЫ ||Й прил. цорлау,
цэдирлемеу; ~е речи зорлап айтылган
сезлер. ,
КОЩУНСТВО с. 1. (оскорбление рели-
гиозной святыни) диний эдетлерди цорлау-
шылыц; 2. (оскорбительное отношение
к чему-л.) цорлаушылыц, цэдирлемеуши-
лик.
КОЩУНСТВОВАТЬ несов. 1. (насмехать-
ся над святыней) диний эдетлерди корлау;
2. (неуважительно относиться к чему-л.)
дор ла v, цэдирлемеу.
КОЭФФИЦИЕНТ м. 1. мат. коэффи-
циент (алгебралыц билдириуде кебейткиш
сан); 2. коэффициент (физикалыц де не ниц
цэсийетин аныцлайтугын мундир); ~
полезного действия пайдалы хэрекеттин
коэффициента.
КПСС (Коммунистическая партия Совет-
ского Союза) КПСС (Советлер Союзыныц
Коммунистлик партиясы).
КРАБ м- краб, тециз шаяны.
КРАГИ только мн- краги (1. балтырга
кийетунын телетин цоныш; 2. цолцаптыц
узын кец жеци).
КРАДЕНЫЙ прил. 1. урлап алынган;
2. в знач. сущ. с. краденое собир. урлыц,
урланган зат.
КРАДУЧИСЬ нареч. жасырын турде,
билинбей, билдирмей, сездирмей.
КРАЕВЕД м. улкени уйрениуши, улке-
ни тексериуши, улкени изертлеуши, край-
ды изертлеуши.
КРАЕВЕДЕНИЕ с. улкени уйрениу,
улкени тексериу, улкени изертлеу, крайды
уйрениу.
краеведческий прил. улкени уйре-
ниу..., улкени тексериу..-, улкени изерт-
леу..., крайды уйрениу...; ~ музей улкени
уйрениу музейи.
КРАЁВ ЦОЙ прил. улке..., улкелик;
крайлык; ~ой комитет КПСС КПСС
крайлыд комитети; ~ая конференция писа-
телей жазыушылардын крайлык конфе-
ренциясы.
КРАЕУГОЛЬНЫЙ прил. ец керекли, ец
эхмийетли, тийкаргы; ~ вопрос тийкаргы
мэселе; <>~ камень тийкар, негизги пикир.
КРАЕШЕК м. разг, шет; сесть на~ стула
стулдыц шетине отырыу.
КРАЖА ж. урлыц, урлау; мелкая ~
майда урлыц; ~ со взломом бузып исленген
урлыц.
КРАЦЙ м. 1. ернек, цыр, шет, дегерек;
~й стола столдыц шети; ~я раны жараныц
дегереклери; на самом ~ю ец шетте; кнйга
лежит на -~ю стола китап столдыц шетинде
жатырыпты; налить стакан до ~ёв ста-
канды ернегине шекем толтырып цуйыу;
литься через ~й ернегинен асырылып
24 Русско-каракалпакский сл.
тегнлну; по ~ям шетлеринде, шетлери
бойынша; я живу на~ю города мен цаланыц
шетинде тураман; шить через ~й ец шети-
нен тигиу; передний ~й обороны воен.
цорганыудыц алдыцгы шети; 2. (страна,,
местность) улке, ел, жац, бет, журт;
тёплые ~ я жыллы еллер; родной ~й тууыл-
ган ел; приезжайте в наши ~я бизиц
жацца да келициз; 3. (административно-
-территориальная единица) край, улке;
Краснодарский ~й Краснодар краны;
< из края в ~й ол шетинен бул шетине;
конца-краю нет ушы-цыйры жоц, шегн жоц;
быть на ~ю гибели жудэ цэуипли жагдайда
болыу; на -~ю света барса келместе, ийт
елген жерде; слышать краем уха шала-
-шула еситиу, цулагы шалып кетиу; хва-
тить через ~й артыц сейлеу; непочатый ~й
басыцнан асады.
КРАЙНЕ нареч. кутэ, огада, жудэ, дым,
дымнан, датты, хэдден зият, ен бир; это ~
необходимо бул кутэ зэрур, бул огада
керек; я ~ удивлён мен дымнан дайран-
ман; ~ полезное дело кутэ пайдалы ис.
КРАЙНИий прил. 1. (находящийся на
краю) шетки, шеттеги;~ий дом шеттегн жай;
2. (отдалённый) узац, цашыц, алые;
жить на Крайнем Севере Узац Арцада
жасау; 3. (предельный, последний) ацыргы,
соцгы, кейинги; ~ий срок соцгы муддет,
соцгы срок; ~яя цена барган бацасы;
4. перен. (исключительный) ец соцгы, барып
турган, нагыз; ~ие меры ец соцгы илаж-
лар; в ~ем случае дым болмаса; л по ~ей
мере хеш болмаса, хеш болмаганда.
КРАЙНОСТИЬ ж. 1. (крайняя степень)
ец соцгы шек, ец ацыргы, ацыргы шек,
ец кейинги, хэдден зыят кетиу; впадать
в ^ь ец соцгы шекке жетиу, хэдден зыят
кетиу; 2. уст. (тяжёлое положение, нужда)
илажсызлыд; -ф- в ~и ец болмаганда, хеш
болмаганда; бросаться из одной ~и в дру-
гую ерден ыцца бас урыу.
КРАМОЛА ж. уст. цозгалац, топалац, тил
бириктириу.
КРАМОЛЬНИК м. уст. дозгалацшы, топа-
лацшы.
КРАМОЛ ЬНЫЙ прил. уст. цозгалац-
шы..., топалацшы...
КРАН I м. кран, шумек; водопроводный
~ суу ататугын кран, суу агызыу краны;
повернуть~ кранды таулау, кранды бу-
рау.
КРАН II м. тех. кран; подъёмный ~
жук кетериу краны, кетеретугын кран;
башенный башня краны.
КРАНОВЩЙК м. крановщик, краншы.
КРАНОВЩИЦА женск. от. крановщик.
КРАП м. 1. (пятна, брызги) цал, дац,
сепкил; белый мрамор с серым крапом
сур сепкилли ац мэруерт; 2. (расцветка)
сепкил рец.
КРАПА ЦТЬ несов. разг, себелеу, сил-
пилеу, силпилеп жауыу, тамшылау;
дождь ~ет жауын силпилеп жауады.
КРАПЙВА ж. крапива (есимлик).
КРАПЙВНИЦА ж. 1. зоол. крапивница
(губелектиц бир тури); 2. (болезнь) ешек
жеми.
KPA__________________- 37Q -___________________
КРАПЙВН ЫЙ прил. крапива...; крапи-
вадан писирилген; ~ая лихорадка см.
крапивница 2.
КРАПИНА, КРАПИНКА ж. дал, дац, сеп-
кил; галстук с ~ми сепкил нагыслы галстук.
КРАПЛЁНЫЙ прил. карт, белги салып
дойылган, белгиси бар.
КРАС||А ж. 1. уст. (красота) сулыулыц,
шырайлылыд; 2. (украшение, слава чего-л.)
сымбат, мадтаныш, дацд, керкемлилик; ~а
и гордость науки илимниц сымбаты дэм
мадтанышы; <> во всей (своей) ~ё 1) (во
всём великолепии) езиниц путкил керкем-
лилиги менен; 2) ирон, (во всей непригляд-
ности) барлыд унамсыз жацларынан.
КРАСАВЕЦ м. геззал, сулыу, шырайлы;
<^> ~-город сулыу цала.
КРАСАВИЦА ж. геззал, сулыу, шы-
райлы жанан, жэннет (дыз, келиншек)',
~-река геззал дэрья.
КРАСИВ ЦЫЙ прил. 1. геззал, сулыу, шы-
райлы, керкем, жагымлы; ~ый вид сулыу
керинис; ~ая девушка сулыу цыз; ~ая
музыка жагымлы саз; 2. ернекли, жацсы,
эжайып; ~ый поступок жацсы цылуа; <>
~ые слова сырты сулыу сезлер.
КРАСИЛЬНЫЙ прил. бояушы, бояйту-
гын; цех бояушы цех.
КРАСИЛЬНЯ ж. бояухана.
КРАСИЛЬЩИК м. бояушы, рец бериуши,
кек ши.
КРАСЙТЕЛЦЬ м. бояу, бояу заты; син-
тетические ~и синтетикалыц бояулар.
КРАСИТЦЬ несов. 1. что бояу, рец бериу;
~ь ткань гезлемени бояу; 2. кого-что
(украшать) безеу, пэрдозлау, керкейтиу,
жацсартыу; труд ~ человека мийнет адам-
ды керкейтеди.
КРАСИТ || ЬСЯ несов. 1. (подвергаться
окраске) боялыу; капрон легко ~ся капрон
ацсат боялады; 2. разг, (пачкаться) боялыу,
бояу жуцтырыу; эта материя сильно ~ся
бул бояу алгыш гезлеме; 3. (подкрашивать
волосы, лицо, губы) бояныу, пэрдозланыу.
КРАСКЦА I ж. 1. бояу, рец; масляная ~а
майлы бояу; акварельная ~а акварель
бояуы; 2. мн. краски (тон, колорит) рец,
тус, тур; весёлые ~и пейзажа пейзаждыц
жайнаган рецлилиги; 3. мн. краски перен.
сууретлеу, баянат; рассказать в ярких ~ах
айцын сууретлеп керсетиу; вогнать
кого-л. в ~у биреудиц жузин цызартыу;
~а бросилась ему в лицо ол цып-цызыл
болды, ол дызарып кетти; ~а сошла с его
лица оныц бетинен цаны цашты, ол бозар-
ды да далды; сгущать ~и цопсытып айтыу,
арттырып керсетиу; не жалеть красок
сезди аямау.
КРАСКЦА' II я(. (действие) боятыу, рец
бергизиу; отдать что-л. в ~у бир нгрсени
боямага бериу.
КРАСНЕЦТЬ несов. 1. (становиться крас-
ным) цызарыу, цызара баслау; вишня уже
~ет шийе цызара баслапты, шийе дызарып
киятыр; 2. цызарыу; ~ть от стыда уялган-
нан цызарыу; от мороза руки ~ют аяздан
доллар цызарады; 3. перен. (стыдиться)
уялыу; мне пришлось за него ~ть ол
ушын мен уялып кеттим, ол ушын мен
уятлы болдым; 4. (виднеться — о красном)
дызарып кериниу.
КРАСНЕТЬСЯ несов. см. краснеть 4.
КРАСНО’ цоспа сезлердиц мэниси бойын-
ша «цызыл» дегенге ту ура келетусын бири-
нши белеги, мыс.: красноглазый цызыл кез.
КРАСНОАРМЕЕЦ м. цызыл эскер.
КРАСНОАРМЁЙСКЦИЙ прил. цызыл эс-
кер...; ~ая песня цызыл эскер цосыгы.
КРАСНОБАЙ м. разг, цургац сезли адам,
шешен, сез тапцыш адам.
КРАСНОБАЙСТВО с. разг, цургац сезлн-
лик, шешенлик, сез тапцышлыц.
КРАСНОГВАРДЕЕЦ м. ист. кызыл гвар-
дияшы.
красногвардейский прил. ист. Кы-
зыл гвардия..., кызыл гвардиялык.
КРАСНОДЕРЕВЕЦ м. агаш устасы.
КРАСНОЗНАМЁННЫЙ прил. цызыл бай-
рацлы; ~ завод цызыл байрацлы завод.
КРАСНОКОЖИ |Й прил. 1. (с красной
кожей) цызыл денели, цызыл рецли; 2. цы-
зыл денели; ~е племена цызыл денели цэу-
имлер; 3. в знач. сущ. мн. краснокожие
(индейцы) цызыл денели.
КРАСНОЛЕСЬЕ с. ийне жапыраклы то-
гай.
КРАСНОРЕЧИВОСТЬ ж. шешенлик, дил-
уарлыц, сезге шеберлик.
КРАСНОРЕЧИВЫЙ прил. 1. шешен, дил-
уар, сезге шебер; ~ оратор сезге шебер
оратор, шешен оратор; 2. перен. айцын,
аныц, ашыц, тусиникли, тусинерлик; —•
факт айцын факт;~ взгляд аныц кез царас.
КРАСНОРЕЧИЕ с. шешенлик, дилуар-
лыц, сезге шеберлик, шебер сезлилик.
КРАСНОТА ж. 1. цызыллыц; ~ лица
беттиц цызыллыгы; 2. (болезненное покрас-
нение) ауырып цызарыу; ~ в горле тамац-
тыц ауырып цызарыуы.
КРАСНОТАЛ м. бот. цызыл тал.
КРАСНОФЛОТЕЦ м. цызыл флотшы.
КРАСНОФЛОТСКИЙ прил. КЫЗЫЛ флот-
шы...
КРАСНОЩЁКИЙ прил. КЫЗЫЛ жузли,
Кызыл шырайлы, кызыл бетли, еки бети-
ниц каны тамган.
КРАСНУХА ж. мед. цызылша, ешек жеми.
КРАСН ЦЫЙ прил. 1. цызыл; ~ое знамя
цызыл байрац; 2. в знач. сущ. мн. красные
цызыллар; <> Красная Армия Цызыл Ар-
мия; Красная Гвардия ист. Цызыл Гвар-
дия; Красный Крест Цызыл Крест; ~ый
уголок цызыл муйеш; ~ая икра цызыл
ууылдырыц; ~ая строка абзацтыц бирин-
ши цатары; проходить ~ой нитью айцын
кериниу, ашыц кериниу; аныц болып етиу
(пикир, ой тууралы)-, ~ое дерево цызыл
агаш; ~ая рыба цызыл балыд; ~ая цена
ец жоцары баца, бацаныц барган басы;
этому ~ая цена три рубля буныц ец барган
бацасы уш сом; для ~ого словца сулыу
сез ушын; ~ая девица народно-поэт. су-
лыу цыз, геззал цыз, пэризат; ~ое сол-
нышко народно-поэт. жайнаган кун, нур-
лы кун; лето ~ое народно-поэт. жайна-
ган жаз.
КРАСОВАТЬСЯ несов. 1. разг, (виднеть-
ся) кериниу; 2. (выделяться красотой)
___________________________________________- 371 -________________________________ КРЕ
шырайлы болып кериниу, керикли кери-
ниу, сулыу кериниу; 3. (любоваться собой)
езин керсетиу, кезге тусиу.
КРАСОТ ||А ж. 1. геззаллыц, сулыулыц,
керкемлик, керклилик, шырайлылыц; от-
личаться ~6й сулыулыгы менен кезге ту-
сиу; 2. Л1«. красоты сулыулыц, геззаллыц,
керкемлилик; красоты природы тэбий-
гаттыц керкемлилиги.
КРАСОТКА ж. прост, геззал, сулыу.
КРАСОЧНОСТЬ ж. 1. рецлилик, боял-
ганлыц, бояу менен салынганлыц; 2. перен.
(яркость, выразительность) айцынлыц, ту-
синиклилик.
КРАСОЧН ЦЫЙ прил. 1. бояу..., рец...;
~ая промышленность бояу санааты; 2. пе-
рен. (яркий, выразительный) ашыц, ай-
цын, тусиникли; ~ый язык тусиникли тил.
КРАСТЬ несов. кого-что урлау.
КРАСТЬСЯ несов. билдирмей келиу, жа-
сырынып барыу (о людях)', сездирмей ба-
рыу (о животных).
КРАСЯЩИЦЙ 1. прич. от красить; 2.
прил. бояйтугын, рецлейтугын, боягыш;
~е вещества бояу затлары, рецлейтугын
затлар.
КРАТ: во сто крат жуз есе, жуз мэртебе.
кратер м. кратер (жанар таудыц те-
бесиндеги лава атлырып шыратурын шуцыр).
КРАТКИИЙ прил. 1. цысца, цысцаша, жа-
цын, келте; ~ий разговор цысца гурриц;
~ое изложение цысцаша баян; 2. (сжатый)
цысцаша; ~ий курс лекций лекциялардыц
цысцаша курсы; 3. лингв, цысца; ~ие глас-
ные цысца дауыслылар; «и» ~ое цысца
«и» сеси; в ~ их словах цысцасын айтцанда;
быть ~им цысца сейлеу, аз сейлеу.
КРАТКОВРЕМЕННОСТЬ ж. дысда уадыт-
лылыд, аз уакытлылыд.
КРАТКОВРЕМЕННЫЙ прил. цысца уа-
цытлы, аз уацытлы.
КРАТКОСРОЧНОСТЬ ж. цысца мэулет-
лилик, цысца муддетлилик, цысца срок-
лилик.
КРАТКОСРОЧНЫ ЦЙ прил. цысца мэу-
летли, цысца муддетли, цысца срокли;
~е курсы цысца муддетли курслар; ~й от-
пуск цысца муддетли отпуск.
КРАТКОСТЬ ж. цысцалыц, келтелик.
КРАТНОСТЬ ж. мат. цалдыцсыз бели-
ниушилик.
КРАТНЦЫЙ прил. мат. 1. цалдыцсыз
белинетугын, цалдыцсыз белиниуши; де-
вять — число ~ое трём тогыз — ушке цал-
дыцсыз белинетугын сан; 2. в знач. сущ.
с. кратное ортац белиниуши.
’кратный цоспа сезлердиц, есе, мгртебе
деген мэнилерди билдиретурын екинши бе-
леги, мыс.', двукратный еки мэртебе.
КРАТЧАЙШИЙ превосх. ст. от прил.
краткий ен цысца, аз, тете, келте, ец жа-
цын; ~ путь ец жацын жол; ~ срок ец
цысца муддет.
КРАХ м. цурыу, жарлы тусиу, иси оцбай
цалыу; потерпеть ~ жарлы тусиу.
КРАХМАЛ м. крахмал.
КРАХМАЛИСТЫЙ прил. крахмаллы.
КРАХМАЛИТЬ несов. что крахмаллау;
~ бельё иш кийнмлерди крахмаллау.
КРАХМАЛЬНЫЙ прил. 1. крахмал...,
крахмаллы; ~ завод крахмал заводы;
2. (накрахмаленный) крахмалланган; ~ во-
ротничок крахмалланган жага.
КРАШЕ сравнит, ст. от прил. красйвый
и нареч. красиво сулыуырац, керкемирек,
жацсырац.
КРАШЕНИЕ с. бояу, рецлеу, сырлау.
КРАШЕННЫЙ прил. боялган, рец берил-
ген,' сырланган; ~ая ткань боялган гезле-
ме; ~ый пол боялган пол.
КРАЮХА ж. прост, улкен бир белек нан.
КРАЮШКА ж. уменьш. от краюха.
креветка ж. креветка (тециз шаяны).
КРЕДИТ м. 1. кредит, царыз, несийе;
долгосрочный ~ узац муддетли кредит;
открыть ~ предприятию кэрханага кредит-
ке пул бериу; купить что-л. в ~ кредитке
алыу; 2. мн. кредиты (ассигнования) царжы;
~ы на народное образование халыц билим-
лендириу исине арналган царжы.
КРЕДЙТНЫЦЙ прил. кредитлик...; ~е
операции кредитлик жумыслар; <> ~й
билёт уст. кредитлик билет.
КРЕДИТОВАТЬ сов. и несов. кого-что кре-
дитлеу, кредит бериу, царыз бериу; ~ стро-
йтельство7цурылысца кредит бериу, цуры-
лысты кредитлеу.
КРЕДИТОВАТЬСЯ сов. и несов. фин. кре-
дитлениу, царызга алыныу, несийеге алы-
ныу.
КРЕДИТОР м. кредитор, царызга ацша
бериуши, царыз бериуши.
кредитОрскций прил. кредитор лык;
^ая задолженность кредиторлыд дарыз.
КРЕДИТОСПОСОБНОСТЬ ж. дарызды
етеуге шамасы келетугынлыд, дарызын
телеу ге удыплылыд.
КРЕДИТОСПОСОБНЫЙ прил. дарызды
етеуге шамасы келетугын, дарызды телеу-
ге удыплы.
КРЕДО с. нескл. кредо, исеним, кез дарас;
научное ~ илимий кредо; изложить своё ~
езинин кез дарасын баянлау.
КРЕЙСЕР м. крейсер (улкен вскерий кемё).
КРЕЙСЕРСКИЙ прил. крейсер..., крей-
серлик.
КРЕЙСИРОВАТЬ несов. 1. (плавать по
определённому маршруту) цатнау, журип
турыу (еки арара); 2. воен, (нести дозор-
ную службу на воде) бацылау, барлау,
сацшылау.
КРЕМ м. 1. крем (цаймацтан, суттен,
майдан цвм т. б. исленген мазалы зат);
торт с кремом кремли торт; 2. (космети-
ческая мазь) крем, май, бет май; ~ для рук
цолды майлау майы; 3. (сапожный) етик
май.
КРЕМАТОРИЙ м. крематорий (елик
ертелетугын жай).
КРЕМАЦИбНН ЦЫЙ прил. кремация...,
елик*ертеуге арналган; елик ертелетугын;
~ая печь елик ертелетугын печь.
КРЕМАЦИЯ ж. кремация (жоцары тем-
ператур алы печьте еликти ертеу иси).
КРЕМЕНЬ м. 1. (минерал) шацмац тас;
2. перен. (о человеке) цатты минезли
адам.
КРЕМЛЁВСКИЙ прил. кремль...
24*
КРЕ
— 372 —
КРЕМЛЬ м. кремль (бурынгы рус цалала-
рында цала ишиндеги цорсан); Московский
Кремль Москва Кремли.
КРЕМНЁВ ЦЫЙ прил. 1. шацмац тас...;
шацмац тастан исленген; ~ые орудия шац-
мац тастан исленген цураллар; 2. (дей-
ствующий при помощи кремня) шацмац-
лы, шацмац тас пенен жанатугын; ~ое
ружьё шацмац тас пенен атылатугыи мыл-
тыц; 3. перен. (твёрдый, непреклонный)
цатты минезли, цайтпас.
КРЕМНЕЗЁМ м. кремнезём (кремний-
диц цос окисинин, ески аты).
КРЕМНИЙ м. кремний (химиялыц эле-
мент).
КРЕМНИСТЫЙ I прил. (каменистый)
таслы, тас теселген.
КРЕМНЙСТЫЦЙ II прил. 1. кремнийли,
кремнийи бар; ~е соединения кремнийли
бирикпелер; 2. (состоящий из кремнезёма)
кремнезём..., кремнезёмная ибарат.
КРЕМОВ ЦЫЙ прил. 1. кремли; ~ое пи-
рожное кремли пирожное; 2. (о цвете) сар-
гылт, мелле.
КРЕН м. бир цапталга цыйсайыу, бир
цапталга ауыу (кеме ямаса самолёт хщц-
цында); дать ~ влево шеп цапталга цый-
сайыу.
КРЕНДЕЛЬ м. крендель (булканыц бир
тури).
КРЕНЙТЦЬ несов. что цыйсайтыу, ауды-
рыу; сильный ветер ~ лодку кушли самал
цайыцты дыйсайтады.
КРЕНЙТЬСЯ несов. цыйсайыу, ауыу
(кеме самолёт хузццында).
КРЕОЗОТ м. хим. креозот (агаштан ямаса
тас кемирден алынатугын май).
КРЕОЗОТОВЫЙ прил. хим. креозот...,
креозотлы.
КРЕОЛ м. 1. креол (Латин Америка-
сындагы испан х,гм португал колонизатор-
ларыныц эуладлары); 2. (человек от сме-
шанного брака) коспац адам.
КРЕП м. 1. креп (жипек ямаса жун гез-
лемениц бир тури); 2. креп (майда етип
букленген цара гезлеме, соннан исленген
лента); траурный ~ аза крепи.
КРЕП- бир цатар жипек гезлемелердиц
атларыныц биринши белеги, мыс. креп-
-сатйн креп сатин.
КРЕПДЕШИН м. крепдешин.
КРЕПДЕШЙНОВЦЫЙ прил. крепдешин...;
крепдешнннен тигилген; ~ое платье креп-
дешин кейлек.
КРЕПЁЖНЫЙ прил. тиреуиш..., тиреп-
берди; ~ лес тиреуиш болатугын агаш.
КРЕПИЛЬЩИК м. тиреуишши, тиреп-
берди цойыушы (шахталарда).
КРЕПЙТЕЛЬНЦЫЙ прил. 1. тех. берки-
тиу...; тирейтугын, тирепберди цоятугын;
~ые работы беркитиу жумыслары; 2. мед.
иш тыятугын; ~ое средство иш тыятугын
дэри.
КРЕПИТЬ несов. что 1. беккемлеу, бер-
китиу, тиреу цойыу; ~ леса на стройке
курылыс тирепбердилерин беркитиу; 2.
перен. кушейтиу, беккемлеу; ~ связь на-
уки с производством илимниц ендирис пе-
нен байланысын кушейтиу; ~ лагерь мира
парахатшылыц лагерин беккемлеу; ~ обо-
рону страны елдпц цорганыуын беккемлеу;
3. мор., ав. (закреплять) бекитип цойыу,
цатайтып беккемлеп цойыу, цатайтып бер-
китиу; ~ паруса желцомды бекитип цойыу;
4. мед. цаталлатыу, тыйыу (ишти).
КРЕПИТЬСЯ несов. беккем болыу, бек-
кемлениу, шыдау, шыдамлы болыу, тезиу,
тезимли болыу, сабырлы болыу; крепи-
тесь! сабырлы болыцыз!, шыдамлы болы-
цыз!
КРЁПКЦИЙ прил. 1. (твёрдый, проч-
ный) цатты, беккем, цуу атлы, шыйрац,
муцыят, мыцлы, берик; ~ое дерево цатты
агаш; ~ая ткань беккем шыт; ~ая нйтка
мыцлы сабац; 2. (здоровый) сау саламат,
кушли, цууатлы, гайратлы, тендар, бек-
кем, ныц, ден саулыгы кушли; ~ий ребё-
нок ден саулыгы кушли бала, ныц бала;
~ие нервы беккем нервлар; ~ий органйзм
кушли организм, сау организм; 3. (боль-
шой, сильный) цатты, кушли, еткир; ~ий
мороз кушли сууыц, еткир аяз; 4. (насы-
щенный) цойыу, кушли, ашшы, еткир;
~ий чай ашшы чай; ~ий уксус кушли
сирке, еткир сирке; ~ое вино кушли вино;
~ий табак ашшы темеки; 5. перен. (стой-
кий, непоколебимый) берк шыдамлы, турац-
лы; ~ий сон цатты уйцы, шынт уйцы;
~ое словцо жаман сез, сегип сейлеген
сез; ~ий на ухо герец, сауыр цулац, са-
цырау.
КРЕПКО нареч. 1. цатты, беккем, ныц,
мыцлы; ыцласланып; ~ пожать руку цолды
цатты цысыу; ~ поцеловать ыцласланып
цатты суйиу; ~ спать цатты уйцылау; 2. пе-
рен. беккем, цайтпай; ~ стоять за свой убе-
ждения ез исениминде беккем турыу;
ф- ~-накрепко I) (очень сильно) беккемнен-
-беккем, эбден, мейтинден; 2) (очень строго)
цатты турде; ~-накрепко наказать цатты
турде тапсырыу.
КРЕПКОГОЛОВЫЙ прил. см. крепколо-
бый.
КРЕПКОЛОБЫЙ прил. разг, ацмац, ацыл-
сыз.
КРЕПЛЁНИ||Е с. 1. (действие) беркитиу,
бекитиу; ~е свай сваяларды беркитиу;
2. (приспособление) аяц бау, илдиргиш;
~я у лыж лыжалардыц аяц баулары;
3. горн, тирепберди (шахтаныц ишин цулау-
дан, уныраудан сацланыу ушын тахта хрм
агаш пенеш тиреп беркитиу); рудничные
~я рудник тирепбердилери.
КРЁПНУТЬ несов. беккемлениу, ныгайыу,
цууатланыу, кушейиу, саламатланыу, шы-
ныгыу, цэллениу.
КРЕПОВЫЙ прил. креп...; крептен ис-
ленген.
КРЕПОСТНЙК м. ист. крепостник (кре-
постнойлыц цуцуцты жацлаушы адам).
КРЕПОСТНИЧЕСКИ ||Й прил. ист. кре-
постной..., крепостнойлыд; взгляды
крепостнойлыд кез дараслар.
КРЕПОСТНЙЧЕСТВО с. ист. крепост-
нойлыд, крепостнойлыд правога тийкар-
ланган.
КРЕПОСТНО|;Й I прил. ист. 1. крепост-
ной, крепостнойлыд; ~е право крепостной
____________________________________- 373 -____________________________________КРИ
крепостнойлыд право; ~й труд
кпепостной мийнет; 2. в знач, сущ. м. кре-
постной и ж. крепостная крепостной, кре-
постной дийхан.
КРЕПОСТНЦОЙ II прил. дорган..., дор-
нныд; ~ые стены дорган дийуаллары;
'ые ворота дорган дэру азалары.
КРЕПОСТЬ I ж. 1. (твёрдость, проч-
I кость) цаттылыц, беккем, беккемлик.муцы-
I ятлылыц, мыцлылыц, ныцлыц, берк-
I лик; ~ камня тастыц цаттылыгы; 2. (сила)
I гурацлылыц, кушлилик; ~ духа рухлы-
I шц, рухтыц кушлилиги; ~ характера
I мездиц турацлылыгы; 3. (степень насы-
щенности) кушлилик, ашшылыц, еткир-
I лк; ~ вина виноныц кушлилиги; ~ чая
чйдын. ашшылыгы.
КРЕПОСТИЬ II ж. дорган, беркинис;
осада ~и цорганды цамалау.
КРЕПОСТЬ III ж. ист. ийелик докумен-
ту ийелик дужжети; купчая ~ ийелик
щаз, сатыу да таз.
КРЕПЧАЦТЬ несов. куш алыу, дууатла-
ьыу, шыныга баслау, кушейиу, кушлениу;
мороз ~ет сууыд кушейди.
КРЕПЫШ м. разг, шымыры, берк адам,
дутыжым.
КРЕСЛО с. кресло, улкен жумсац стул.
КРЕСТ м. 1. атанац; 2. (молитвенный
жест) шоцыныу белгиси; 3. (орден) атанац;
георгиевский ~ ист. Георгий атанагы;
4. в знач. нареч. крестом атанацшалап;
вышивать ~6м атанацшалап тигиу; -ф- Об-
щество Красного Креста и Красного Полу-
месяца Кызыл Крест хэм Кызыл Ярым Ай
Жамийети; поставить ~ на чём-л. бир нэр-
седен умит узиу; ~-накрест айцастырып,
атанац туринде.
КРЕСТЕЦ л. анат. сегиз кез, цуйымшац.
КРЕСТЙНЫ мн. рел. шоцындырыу цэде-
си (обряд)', шоцындырыу байрамы (празд-
нество).
КРЕСТЙТЬ рел. 1. сов. и несов. кого (со-
вершать обряд крещения) шоцындырыу;
2. несов. кого-что (делать знак креста)
дол менен шоцыныу белгисин ислеу; 3. не-
сов. кого (быть крёстным отцом или крёст-
ной матерью) шоцындырган, ат цойган,
гхеси я анасы болыу.
КРЕСТЙТЬСЯ рел. 1. сов. и несов. (при-
нять христианство) христиан динине ки-
рпу; 2. несов. (осенять себя знаком креста)
шоцыныу.
КРЕСТНИК лг. крестник (христиан дини-
не киргиза лген бала, шоцындырылван бала).
КРЕСТНИЦА женск. от крестник.
КРЁСТНЫЙ прил. рел. крестли.
КРЁСТН1ЫЙ прил. рел. 1. ат дойган;
~ый отец ат дойтан; ~ая мать ат дойган
шеше;~ый сын см. крестник; ~ая дочь см.
крестница; 2. в знач. сущ. м. крёстный см.
крёстный отец и ж. крёстная см. крёст-
ная мать.
КРЕСТОВИДНЫЙ прил. атанац сыяцлы,
атанацца уцсаган.
КРЕСТОВЙК м. зоол. ала ермекши.
КРЕСТОВИНА ж. 1. атанацлап исленген
габан агаш; ~ для ёлки ёлка ушын атанац-
дап исленген табан агаш; 2. ж.-д. кресто-
вина, еткерме (рельслерди бир жолдан екин-
ши жолга еткериу ушын тетик).
КРЕСТбВЫ || Й прил.'. ~е походы ист.
крестли походлар (XI—XIII эсирлерде
рыцарьлардыц атланыслары).
КРЕСТОНОСЕЦ м. ист. крестли поход-
да датнасыушы.
КРЕСТООБРАЗНЫЙ прил. см. кресто-
видный.
КРЕСТЦОВЫЦЙ прил. анат. сегиз кез...,
дуйымшак; ~е позвонки сегиз кез омырт-
дасы, зигирик.
КРЕСТЬЯНИН м. дийхан.
КРЕСТЬЯНОК || ИЙ прил. дийхан...; ~ое
хозяйство дийхан хожалыгы; ~ий двор
дийхан цэулиси; ~ие восстания дийхан-
лар кетерилиси.
КРЕСТЬЯНСТВО с. 1. собир. дийханлар;
колхозное ~ цолхозшы дийханлар; 2. обл.
(крестьянский труд, земледелие) дийхан-
шылыц; заниматься ~м дийханшылыц пе-
нен шугылланыу.
КРЕТЙН м. 1. (страдающий кретиниз-
мом) кретинизм менен ауырыушы адам;
2. бран. кретин, мециреу.
КРЕТИНИЗМ м. 1. мед. кретинизм, меци-
реулик (ацылса зыян ететувын ауырыу)',
2. перен. (тупоумие, тупость) ацылы кем-
лик, бийпэмлик.
КРЕТИНКА женск. от кретин.
КРЕЧЕТ м. лашын.
КРЕЩЕНИЕ с. шоцындырыу (христиан
динине киргизиу ддети)', боевое ~
1) (первое участие в бою) сауашда биринши
катнасыу; 2) (первое серьёзное испытание)
бир эхмийетли иске биринши катнасыу.
КРЙВДА ж. народно-поэт. надурыс, жал-
ган, етирик.
КРИВИЗНА ж. 1. (искривлённость) цый-
сайганлыц, цыйсыцлыц, ийреклик; 2. (ис-
кривлённое место) цыйсайган жер, цыйсыц
жер, ийрек жер.
КРИВИТЬ несов. что цыйсайтыу, майыс-
тырыу; жыйырыу (лицо)', -> ~ душой еки
жузлилик етиу.
КРИВИТЬСЯ несов. цыйсайыу, майысыу;
жыйырыу (о лице).
КРИВЛЯКА м. и ж. разг, назлы, кербаз,
цылмыцлаган, цылтыцлаган.
КРИВЛЯНЬЕ с. разг, назланыу, кербаз-
ланыу, цылмьщлау, цылтыцлау.
КРИВЛЯТЬСЯ несов. разг, назланыу,
кербазланыу, цылмынланыу, цылтыцланыу.
КРИВО нареч. цыйсыц, ийрек; улыб-
нуться етириктен кулиу, жорта кулнм-
сиреу.
КРИВО’ цоспа сезлердиц «цыйсыц» деген
мэнисин билдиретугын биринши белеги,
мыс.', криволапый цыйсыц аяц.
КРИВОБОКИЙ прил. бели цыйсыц, цый-
сыц белли, буран-
КРИВОДУШНЫЙ прил. дэсийетсиз, да-
рам пикир, жэдигей, жузеки.
КРИВ ЦОЙ прил. 1. (изогнутый, переко-
шенный) цыйсыц, цыйсайган, иймек, ий-
мейген, ийилген, бугилген; ~ая линия
цыйсыц сызыц; ~ая доска цыйсыц тахта;
2. в знач. сущ. ж. кривая мат. цыйсыц
сызыц, ийрек сызыц; провести ~ую цыйсыц
— 374 —
КРИ
сызыц еткериу; 3. в знач. сущ. ок. кривая
сыныц сызыц; ~ая температуры ийрек сызыц
пенен керсетилген температура; 4. разг, (од-
ноглазый) жалгыз кезли, бир кезли; 5. в знач.
сущ. м. кривой и ж. кривая (о человеке) жал-
гыз кезли, бир кезли адам; <> ~6е зеркало
цыйсыц айна; ~ая улыбка етирик кулимси-
реу, жорта кулимсиреу; на~бй не объедешь
алдай алмайсац; ~ая вывезет тэуекел етсец
бир нэрсе болар.
КРИВОЛИНЕЙНЫЙ прил. мат. цыйсыц
сызыцлы, ийрек сызыцлы.
КРИВОНОГИЙ прил. цыйсык аяд, май-
мац, маймад аяд.
КРИВОНОСЫЙ прил. цыйсыц мурын.
КРИВОРОТЫЙ прил. цыйсыц ауыз.
КРИВОТОЛКИ только мн. разг, есек
сезлер, есек сез, мыш-мыш сезлер.
КРИВОШЙП м. тех. кривошип(механизм-
ниц белеги).
КРИЗИС м. 1. мед. ауыр мэхэл; цэуип-
ли уацыт; дагдарыс; ауырыудыц мэуритп;
у больного ~ миновал науцастыц ауыр
мэхэли етти; 2. эк. кризис (санаатдагдары-
сы)-, промышленный ~ санаат кризиси;
<> правительственный ~ хукимет кризиси.
КРИК м. сес, бацырыс, цышцырыу, шау-
цым, цатты дауыс; -ф- ~ души жан толас-
цан ашшы дауыс.
КРИКЛИВОСТЬ ж. 1. бацырауыцлыц,
шауцымшыллыц, шэцкилдеклик; 2. пе-
рен. кезге тусерлик, кезге тускишлик,
кезге илинерлик.
КРИКЛИВЫЙ прил. 1. (громкий, рез-
кий) бацырауыц, шауцымшыл, еткир, шэц-
килдек; ~ голос еткир дауыс; 2. бацыра-
уык, жылауыц, шарбая; ~ ребёнок жыла-
уыц бала; 3. перен. кезге тускиш, кезге
илингиш. кезге тусерлик, кезге керинер-
лик; ~ наряд кезге тусерлик кийим, кез-
ге илинерлик безениу.
КРИКНУТЬ сов. и однокр. на кого-что
и без доп. бацырып жибериу, цышцырып
жибериу, цыйгырыу, шацырып жибериу,
дауыслап жибериу.
КРИКУН м. разг. 1. бацырауыц, шауцым-
шыл, жэнжелкеш; 2. перен. сезпараз.
крикунья женск. от крикун.
КРИМИНАЛ м. жинаятшылыц, жинаят.
КРИМИНАЛИСТ м. криминалист (кри-
миналистика цэнигеси).
КРИМИНАЛИСТИКА ж. юр. кримина-
листика (жинаятты тексериудиц усылын,
тактиками цгм техникасын изертлейту-
гын юристлик дисциплина).
КРИМИНАЛИСТЙЧЕСКЦИЙ прил. кри-
миналистика..., криминалистикалыц; ~ая
экспертиза криминалистикалыц экспер-
тиза.
КРИМИНАЛЬНЫЙ прил. криминал,
цылмыслы, жинаят..., жинаятлы; ~ слу-
чай жинаятлы жагдай.
КРИМИНОЛОГИЯ ж. криминология
(жинаятшылыцты социальлыц цубылыс сы-
патында изертлейтугын илим).
КРЙНКА ж. гузе; ~ молока бир гузе сут.
КРИПТОГРАММА ж. криптограмма
(криптографияныц усылларыныц биреуи
менен жазылеан жазыу).
КРИПТОГРАФИЯ ж. криптография
(тек сырын билетугынлар рана тусинету-
рын жазыу).
КРИСТАЛЛ м. кристалл.
КРИСТАЛЛИЗАЦИЯ ж. кристаллиза-
ция (заттыц кристаллы^ жагдайга етиуи).
КРИСТАЛЛИЗОВАТЬ сов. и несов. что
кристаллизациялау.
КРИСТАЛЛИЗОВАТЬСЯ сов. и несов-
кристалланыу, кристаллга айланыу.
КРИСТАЛЛЙЧЕСКЦИЙ прил. крис-
талл..., кристаллыц; ~ая форма кристалл
формасындагы.
КРИСТАЛЛ О ГРАФИЧЕСКИЙ прил. кри-
сталлографиялыц.
КРИСТАЛЛОГРАФИЯ ок. кристаллогра-
фия (кристаллдыц дузилиси хрм цэсийет-
лери цаццындагы илим).
КРИСТАЛ ЬН„ЫЙ прил. 1. кристалл...;
~ая форма кристалл формасы; 2. перен.
(светлый, прозрачный) таза, гиртсиз, ты-
ныц, аныц, кирсиз, гирбицсиз; ~ая вода
таза суу; 3. перен. (о человеке) минсиз.
КРИТЁРИЦЙ м. критерий, елшем, бел-
ги; служить ~ем белгнси болыу; ~й исти-
ны филос. цацыйцатлыцтыц белгиси.
КРЙТИК м. критик, сыншы; литератур-
ный ~ эдебий критик, эдебият сыншысы.
КРЙТИКПА ж. 1. (обсуждение, разбор)
критика, сын; развернуть ~у критиканы
ен жайдырыу; 2. (литературный жанр)
критика; литературная ~а эдебият крити-
касы; -ф- не выдерживает ~и, нйже всякой
критики гэп етиуге де турмайтугын, дэрт-
ке аспайтугын.
КРИТИКАН м. критикан, дыйдым
сыншы.
КРИТИКАНСТВО с. критиканшылыц,
цыйцым сыншыллыц.
КРИТИКАНСТВОВАТЬ несов. критикан-
шылыц етиу, цыйцым сыншыллыц етиу.
КРИТИКОВАТЬ несов. кого-что критика-
лау, критика етиу, сын бериу.
КРИТЙЧЕСКИ нареч. критика, критика-
лыц, сын кез бенен; отнестись к чему-л. ~
бир нэрсеге сын кез бенен царау.
КРИТЙЧЕСКЦИЙI прил. 1. (содержащий
критику) критикалыц, сын, сынлыц; ~ая
статья критикалыц мацала; 2. критикашы,
критикага уцыплы, сыншыл; ~ий ум сын
кез’бенен царайтугын ацыл.
КРИТЙЧЕСКЦИЙ II прил. 1. (перелом-
ный) цорцынышлы, цэуипли; -~ий возраст
цэуипли жас; ~ий момент боя сауаштын
ауыр моменти; 2. перен. (трудный, опас-
ный) кутэ цыйын, кутэ ауыр; ~ое положе-
ние кутэ цыйын жагдай; <> ~ое состояние
вещества физ. заттыц критикалыц жагдайы;
~ая температура критикалыц температура.
КРИЧЦАТЬ несов. 1. бацырыу, дауыслау,
цышцырыу; ~ать от боли ауырыуга шы-
дамай бацырыу; 2. (громко говорить) цатты
сейлеу, бацырып сейлеу, жекиринип сей-
леу; не ~й, говори тихо бацырма, эстен
сейле; 3. на кого-что (бранить) кейиу, ур-
сыу, сегиу, жекириниу; 4. о ком-чём, разг,
(много говорить) шауцым салыу, шуулау; об
этом событии ~али все газеты бул уацыя
тууралы барлыц газеталар шауцым салды.
______________________________________~ 375 -___________________________________КР0
КРИЧАЩИЙ 1. прич. от кричать; 2.
прил. см. крикливый 3.
КРОВ м. 1. уст. (крыша) ушек, жайдыц
тебеси; 2. (жилище) уй, жай, пана, бас-
пана, мэкан; остаться без крова уйсиз-
-жайсыз цалыу, панасыз цалыу.
КРОВАВЦЫЙ прил. 1. цанлы; ~ое пятно
цанныц даты; 2. (кровопролитный) цанлы,
цан тегиспе, цан тегилген; ~ая битва цан
тегиспе сауаш; 4> Кровавое воскресенье
ист. Кайлы екшемби; плакать ~ыми слеза-
ми кезинен жас соргалап цатты жылау;
до ~ого пота халдан кеткенше.
КРОВАТКА ж. кроватша, кишкене бала
кроваты.
КРОВАТЬ ж. кровать, кэт; односпальная
~ бир адамлыц кровать; лечь в ~ кровать-
ца жатыу.
КРОВЕ= цоспа сезлердиц «цат деген мэ-
нисин керсететугын биринши белеги, мыс.-.
кровенаполнение цан толтырыу.
КРОВЕЛ ЬН "ЫЙ прил. жабатугын, басты-
ратугын, тебеге жабатугын; ~ое железо
жайдыц тебесин бастыратугын цацылтыр.
КРОВЕЛЬЩИК м. жайдыц тебесин басты-
рыушы, жай тебесин цацылтыр менен
бастырыушы.
КРОВЕНОСНЫ ||Й прил. цан жургизгиш,
цан журетугын, цан...; ~е сосуды цан
жургизиу тамырлары, цан журетугын та-
мырлар, цан тамырлары.
КРОВЙНКЦА ж. разг, бир тамшы цан; ни
•~и в лице бетинде бир тамшы да цаны жоц.
КРОВЛЦ Я ж. тебе, ушек, бастырма,
баспана; жить с кем-л. под одной ~ей
бир уйде бирге турыу.
КРОВНЦЫЙ прил. 1. (родной по крови)
цанлас, цаналас, бир тууысцан; ~ое род-
ство бир тууыскан; 2. перен. (насущный)
тийкаргы, негизги, ийгиликли, ец керекли,
тупкиликли; ~ые интересы народа халыц-
тыц ийгиликли мэплери; 3. перен. (проч-
ный, неразрывный) берик, бузылмас; ~ая
связь с народом халыц пенен бузылмас
байланыс; 4. (породистый, чистокровный)
х,асыл туцым; ~ый рысак х,асыл туцым ат;
<> ~ая обида цатты екпе, цатты гийне;
~ый враг атайы душпан, атайы жауыз;
~ая месть цанга цан алыу, цанлы еш.
КРОВО= цоспа сезлердиц мгниси бойын-
ша «цат деген сезди билдиретугын бирин-
ши белеги, мыс.-, кровопотеря цансырау-
КРОВОЖАДНОСТЬ ж. жыртцышлыц,
цанхорлыц, цан цумарлыц, залымлыц.
КРОВОЖАДНЫЙ прил. жыртцыш, цан-
хор, кан цумар, цан ишер, цанлы ауыз,
залым.
КРОВОИЗЛИЯНИЕ с. мед. цан цуйылыу,
цан кетиу; ~ в мозг мийге цан цуйы-
лыу .
КРОВООБРАЩЕНИЕ с. цан а ила нысы,
цан айланыу, цан журиуи, цан таралыуы;
правильное ~ цаннын дурыс айланыуы.
КРОВООСТАНАВЛИВАЮЩИЙ Й прил.
цан тоцтатыушы, цан тыйыушы; ~ее сред-
ство цан тоцтатыушы зат.
КРОВОПИЙЦА м. и ж. жауыз, цанхор.
КРОВОПОДТЁК м. цанталаган жер,
«егерген жер.
КРОВОПРОЛИТИЕ с. цан тегиспе, кыр-
гын.
КРОВОПРОЛИТНЫЙ прил. цан тегис-
пели, кыргынлы, цанлы; ~ бой цан тегис-
пели сауаш.
КРОВОПУСКАНИЕ с. мед. цан жибе-
риу.
КРОВОСМЕСЙТЕЛ ЬНЫЙ прил. цан ара-
ласцан, цан косылган.
КРОВОСМЕШЕНИЕ с. цан араласыу
(бир-бири менен жацын тууысцан адам-
лардыц арасында жыныслыц байланыс бо-
лыу).
КРОВОСОС _м. см. кровопийца.
КРОВОТЕЧЕНИЕ с. цанау, цан кетиу,
цан агыу, цансырау; лёгочное ~ екпеден
цан кетиу.
КРОВОТОЧИВ ЦЫЙ прил. цан агып тур-
ган, цан кетип турган, цанай беретугын;
~ая рана цан аццан жара.
КРОВОТОЧЙТЦЬ несов. цанау, цан агыу,
цан шыгыу; рана немного ~ жарадан
азырац цан а гады.
КРОВОХАРКАНЬЕ с. цан тукириу, цан
цацырыу.
КРОВЬ ж. 1. цан; венозная ~ вена ца-
ны; прилив крови цан басымы артыу; пере-
ливание крови цан жибериу; истекать кро-
вью цансырау, цаны кетиу; остановить ~
цанды тоцтатыу, цанды тыйыу; пускать ~
мед. цан жибериу; 2. перен. (кровное род-
ство) цаналас, цаны бир; узы крови цаны
бир, тууысцан; 3. (порода, происхождение
животных) туцым; рысак чистых кровей
хасыл туцымлы ат; 4. перен. (темпера-
мент, характер) цызба, цызбалы; горячая
~ цызба цанлы; это у него в крови бул
оныц цанына сицген, ол бурыннан солай;
~ с молоком еки бетинен цан тамгандай,
еки бети цып-цызыл, бетиниц гули солма-
ган; разбить в ~ цызыл цан етип урыу;
аузы-мурнын даладай цан етиу (лицо)’,
у меня сердце кровью обливается журегим
ертенип тур; ~ стынет в жилах жаныц
цалмайды, жаны туршигедп; пить чью-л.
~ биреуди жэбирлеу, биреуди азаплау;
портить ~ кому-л. биреудиц цатты цэх,э-
рин келтириу.
кровянистый прил. данлы, данта-
ланган.
КРОВЯНЦбЙ прил. цан...; цаннан ис-
ленген; ~6е давление цан басымы; ~ая
колбаса цаннан исленген колбаса.
кроется, кроются наст. вр. от крыться.
КРОЙТЬ несов. что пишиу; кийим пишиу;
~ платье кейлек пишиу.
КРбЙКЦА ж. пишиу, кийим пишиу, пи-
шиу шилик; курсы ~и и шитья кийим пи-
шиушилик дэм тигиушилик курслары.
КРОКЕТ м. крокет (тоцпац пенен агаш
топларды думалатыу ойыны).
КРОКЕТНЫЙ прил. крокет..., крокетлик.
КРОКОДЙЛ м. крокодил.
КРОКОДЙЛОВ ЦЫЙ прил. крокодил...;
крокодил тернсинен исленген; чемодан из
~ой кожи крокодил терисинен исленген
чемодан; <> ~ы слёзы етирик жылау.
КРОЛИК м. асырау цоян, уй кояны
(х^айуан хрм териси).
КРО__________________- 376 -__________________
КРОЛИКОВОД м. уй цоянын асырау-
шы, уй цоянын есириуши.
КРОЛИКОВОДСТВО с- коян асырау,
цоян есириушилик.
КРОЛИКОВОДЧЕСКИЙ прил. уй ЦОЯ-
нын есиретугын, цоян есиретугын, коян
есириуши; ~ая ферма коян есириуши
ферма.
КРОЛИЧ'ИЙ прил. асырау цоянныц,
уй цоянныц; ~ья шуба асырау цоянныц
терисинен тигилген тон.
КРОЛЬ м. спорт, кроль (жузиудиц бир
тури).
КРОЛЬЧАТНИК м. цоянхана, коян ке-
тек.
КРОЛЬЧИХА ж. уррашы коян.
КРОЛЬЧОНОК м. гежек.
КРОМЕ предлог с род. п. 1. (за исключе-
нием) баска, езге, баска да, тыскары, зи-
ядатый; ~ него я никого не видел оннан
баска х,еш кимди кергеним жод; 2. (сверх
чего-л.) тысцары, баска; ~ того буннан-да
баска, буннан-да тыскары; ~ как баска-
да; ~ шуток ойыны жок, ойын емес.
КРОмёшн ;ый прил.: тьма ~ая цап-
лаган кара тунек, карацгы тунек; ад ~ый
тунерген дозац, шыдап болмайтугын.
КРОМКА ж. жийек, кырра жийеги,
шет жийеги; ~ ткани гезлемениц шет жийе-
ги; ~ льда муздыц жийеги.
КРОМСАТЬ несов. что, разг. 1. (небреж-
но резать) майдалау, туура^, кескилеу,
туурамлау, кыйып-кыйып таслау, зая-
лау; 2. перен. паршалау, жулып таслау,
булдириу; ~ рукопись кол жазбаны бул-
дириу.
КРОНА I ж. (верхняя часть дерева) агаш-
тыц басы, агаштыц шакалы басы, агаштыц
ушы.
КРОНА II ж. (монета) крона (гейпара
батыс европалыц еллерде ацша бирлиги)-,
чехословацкая ~ Чехословакияныц кроны.
кронциркуль м. кронциркуль (сызыу
эсбабы).
КРОНШТЕЙН м. тирек, тирепберди.
КРОПЙТЬ несов. 1. кого-что (обрызги-
вать) буркиу, шашыратыу, себелеу; 2.
(накрапывать — о дожде) силпилеу.
КРОПОТЛИВО нареч. кеп мийнет етип,
кеп кеуил болип, еринбей.
КРОПОТЛИВ 1|ЫЙ прил, майда, цый-
цым, мийнетти кеп талап ететугын; ~ая
работа майда жумыс, еринбей ислеуди та-
лап ететугын жумыс.
КРОСС м. спорт, кросс (ойлы-бглентли
жер менен жууырыу)- лыжный ~ лыжалы
кросс.
КРОССВОРД м. кроссворд; реТпать ~
кроссвордты шешиу.
КРОТ м. гер тышкан (цайуан угм териси)
КРОТКИЙ прил. жууас, мулайым, мемин.
КРОТОВЫЙ прил. гер тышкан...; гер
тышдан терисинен исленген; ~ воротник
гер тышцанныц терисинен исленген жага.
КРОТОСТЬ ж. жууаслыц, мулайымлык»
мемннлик.
КРОХА ж. 1. см. крошка 1; 2. мн. крохи
туйир, унтак, майда-шуйде, цыйцым; кро-
хи знаний билимниц цыйцымлары.
КРОХОБОР м. майда, кыйкым.
КРОХОБОРСТВО с. кыйкымлык, кыйкым-1
шылык, майдашылык.
КРОХОТНЫЙ, КРОШЕЧНЫЙ прил. розг. I
кип-кишкене, кип-кишкентай, кутэ киш-
кене, кутэ майда; ~ ребёнок кип-кишкев-
тай бала.
КРОШИ ЦТЬ несов. 1. что (превращать \
в крошки) туурау, майдалау, унтацлау
. унтау, цыйцымлау; ~ть хлеб курам тауык-
лар га нан майдалау; 2. чем и без доп. (со-
рить) кыйцымын тусириу, усагын тусириу,
майдалап патаслау; не ~ на пол полга уса-
гын тусирме; 3. кого-что, перен. разг, (уни-
чтожать, истреблять) туурымлау, шабыу,
цырып жойыу, цырыу; ~ть врага душпаи-
ды туурымлау, душпанды цырыу.
КРОШИТЬСЯ несов. тууралыу, майда-
ланыу, унталаныу, усацланыу, цыйцымла-
ныу, белек-белек болыу, паршаланыу.
КРОШКЦА 1. ж. унтак., усац, цыйцым,
майда, майда-шуйде; ~а хлеба нанныц
майдасы, нанныц цыйцымы; стряхнуть ~в
со скатерти дастурцаннан унтацларды ца-
гыу; 2. м. и ж. разг, (малютка) бебек.
крою, кроешь и т. д. наст. вр. от крыть.
КРУГ м. 1. децгелек, шецбер; площадь
круга мат. шенбердиц майданы; описать ~
шецбер сызыу; самолёты сделали ~ над
городом самолётлар цаланыц устинен бир
айланды; 2. децгелец, цалца, айланыу;
~ колбасы колбасаныц бир децгелеги; спа-
сательный ~ батырмайтугын децгелек; 3.
перен. (область, сфера деятельности) тарау,
дегерек, топар, келем; ~ вопросов мэселе-
лер топары; ~ обязанностей миннетлер
келеми; ~ деятельности жумыс келеми; 4.
(группа людей) топар; в литературных ~ат
эдебиятшылар топарында; правящие
басцарыушы топарлар; широкий ~ зна-
комых кеп санлы таныслар топары; в тес-
ном ~у сырлас адамлар арасында; встать
в ~ цатарга цосылыу, топарга цосылыу;
~й под глазами кездиц астындагы шарша-
ганлыцтан болган кегис децгелеклер; го-
лова идёт кругом бас айланып тур, мий
айланып тур; Полярный ~ геогр. Поляр
шецбери; на круг шамадан, орта есап пенен,
сериу-паяз; порочный ~ дэлилленбегеи
факт бенен бир нэрсени дэлиллеу.
КРУГЛЕНЬК,|ИЙ прил. уменыи. от круг-
лый; <> ~ая сумма нэупир пул, мол ацша.
КРУГЛО» цоспа сезлердиц мэниси бойын-
ша «.домалац, жумалац» дегенге ту ураке-
летугын биринши белеги, мыс.: кругло-
лицый жумалац жузли.
КРУГЛОГОДОВОЙ прил. жыл бойылыц,
жыл удайы.
КРУГЛОГОЛОВЫЙ прил. домалац баслы,
жумалац баслы.
КРУГЛОЛИЦЫЙ прил. децгелек бетли,
домалац жузли, жумалац жузли.
круглосУточнцый прил. кун-тун.
куни-туни, кун-тун бойына; ~ое дежурство
кун-туп бойына болатугын дежурныйлыц,
кун-тун болатугын дежурство.
КРУГЛ ЦЫЙ прил. децгелек. думала^,
жумалац, жумыры; ~ый стол децгелек
стол; О /^ый год жыл бойы; жылдыц басы-
— 377 —
КРУ
нан аягына шекем; ~ые сутки кун-тун;
~ый сирота журдай жетим; ~ый дурак
сам-сам, мэжгун; барып журган акмац;
|~ый отличник хэммесинен айрыцша ба-
халы; ~ые скобки думалак скобкалар;
для ~ого счёта туура есап ушын; учиться
на ~ые пятёрки хэммесинен беске оцыу.
КРУГОВ !| ОЙ прил. айланбалы, айла-
ныу..., айланба..., децгелек...; ^бе дви-
жение айланыу цэрекетн; ~ые функции
мат. айланба функцнялары, децгелек функ-
циялары; <> ~ая порука бир-бириникин
жасыр ы у ш ыл ы ц.
КРУГОВОРОТ м. 1. айланыу, айланып
турыу, айланыс; ~ времён года жыл мэуси-
мнннц айланыуы; ~ воды в природе суудыц
табнятта айланыс хэрекети; 2. (беспрерыв-
ное изменение) узликсиз хэрекет, тоцтаусыз-
лыц; ~ событий уацыялардыц узликсиз
Хэрекети.
КРУГОЗОР м. билим келеми, билим ери-
си; человек с большим ~ом кец билимли
адам, билим ериси кец адам.
КРУГОМ 1. нареч. айланып, изице, кей-
нице; повернуться ~ айланып бурылыу,
изице айланыу; 2. нареч. (вокруг) цыр де-
герек, дегеректе, айлана, айланада, тумлы
туста; ~ тихо дегеректе тым-тырыс; 3. на-
реч. разг, (целиком) биротала, путкиллей;
он сам ~ виноват путкиллей оныц ези ай-
ыплы; 4. предлог с род. п. (вокруг) жан-жа-
гы, цор тэрепи, дегерек, айлана; ~ дома рос
лес уйдиц жан-жагына тогай ескен.
КРУГООБОРОТ м. айланыс; ~ производ-
ства ендирис айланысы.
КРУГООБРАЗНЫ II й прил. шецбер сыяц-
лы, айланбалы, айланба; ~е движения
айланбалы хэрекетлер.
КРУГОСВЁТН;;ЫЙ прил. дунья жузин
айланыу, дуньяны айланган, жер жузин
айланыу, жер жузин айланган; ~ое путе-
шествие жер жузин айланыу саяхаты;
~ое плавание дунья жузин жузип шыгыу.
КРУЖЕВНИЦА ж. шилтер, тор тодый-
тугын хаял, кыз.
КРУЖЕВНОЙ прил. 1. шилтер, шилтер-
ли, тор, торлы; ~ платок шилтерли
орамал; 2. перен. (похожий на кружево)
кружево нагыслы, тор нагыслы, шилтерге
усаган.
КРУЖЕВО с. шилтер, тор.
КРУЖЕНИЕ с. айланыу, айландырыу,
децгелетиу.
КРУЖйТь несов. 1. кого-что (заставлять
кружиться, вертеть, вращать) айланды-
рыу, децгелетиу; 2. (описывать круги) айла-
ныу, айланып журиу, айланып турыу;
орёл кружит в нёбе буркит аспанда айланып
ушады; 3. разг, (блуждать) адасыу, адасып
журиу, айланшыклап журиу; ~ по лесу
тогайда адасып журиу; ~ голову кому-л.
1) (вызывать головокружение) биреудиц ба-
сын айландырыу, биреудиц мийин айлан-
дырыу; 2) (лишать возможности здраво
рассуждать) ацылдан адастырыу, басын
айландырыу.
КРУЖИ ЦТ ЬСЯ несов- в разн. знач. айла-
ныу, зециу, пэлпэллеу, айланып турыу;
ястреб кружится в нёбе цыргый хауада
айланып ушып жур; листья кружатся
в воздухе жапырадлар хауада пэлпэллейди;
пыль кружится столбом шац тик аспанга
зецип кетериледи; ~ться в танце танеите
айланыу; всё ~лось у него перед глазами
Хэмме нэрсе оныц кез алдында айланды;
<> у меня голова кружится мениц басым
айланды.
КРУЖКА ж. кружка, сарцум.
КРУЖКОВ ЦОЙ прил. кружок...; ~ые
занятия кружок оцыулары.
КРУЖКОВЩИНА ж. кружковщина, пы-
тыраццы хэрекет.
КРУЖНЫ IIЙ прил. айланшыц, айланба,
айланбалы; идтй ~м путём айланшыц жол
менен журиу.
КРУЖОК м. 1. уменыи. от круг 1, 4;
2. кружок; драматический ~ драма кру-
жоги.
КРУП 1 м. (лошади) аттыц сауырысы.
КРУП II м. мед. круп, тамактыц нсинип
ауырыуы, исип ауырыу.
КРУПА ж. 1. крупа, жарма; манная ~
бийдай жарма; 2. (снег) майда цар, унтац
цар, буршац цар.
КРУПИНКА ж. 1. (зёрнышко) дэнешик,
дэнеше; 2. (частица чего-л.) туйир, туйирт-
пек, туйиршик, туйирше.
КРУПИЦА ж. 1. см. крупинка 2; 2. пе-
рен. (минимальное количество чего-л.) бир
туйир, азмаз, цурттай; в этом была ~
правды бул нэрседе азмаз цацыйцатлыд
бар еди.
КРУПНО нареч. ири, улкен, гиддиман;
~ нарезать ири туурау, ириден кесиу;
<> ~ поговорить цатты сезге келиу, улкен
гурриц етиу.
КРУПНО’ цоспа сезлердиц «ири, уллы,
улкен» деген мэнислерин ацлататусын би-
ринши белеги, мыс.: крупнозернистый ири
дэнели, ири дэнли.
КРУПНОБЛОЧНЦЫЙ прил. ири блек-
лы; ~ое строительство ирн блоклы куры-
лыс.
КРУПНОГАБАРИТНЫЙ прил. ири га-
баритли.
КРУПНОЗЕРНИСТЫЦЙ прил. ири дэне-
ли, ири дэнли, ири буртикли; ~е породы
геол, ири буртикли теклер.
КРУПНОКАЛИБЕРНЫЙ прил. улкен
калиберли, ири калиберли.
КР^ПНЦЫЙ прил. 1. ири, улкен; уллы,
тайнапыр, гиддиман; ~ый песок ири кум;
~ые яблоки ири алмалар; ~ая рыба ири
балыц; ~ые черты лица беттиц улкен келбе-
ти, беттиц улкен пишини; идтй ^ым ша-
гом улкен адым менен журиу; 2. разг, (рос-
лый) ири, бойшац; ~ый ребёнок ири бала,
бойшац бала; 3. (большого масштаба) ири,
келемли, улкен; ~ая индустрия ири индуст-
рия; ~ый колхоз ири колхоз; 4. (по силе
или влиянию) ири, улкен; ~ый талант улкен
талант; ~ый учёный ири билимпаз; ~ый
работник улкен хызметкер; 5. (значитель-
ный, важный) улкен, ири, эхмийетли, эжа-
йып; ~ый успех ири табыс; ~ые события
улкен уацыялар; ~ые деньги ири ацша;
~ый рогатый скот цара мал; ~ый разго-
вор ашыц гурриц, цаттыласып сейлесиу,
КРУ
— 378 —
улкен гурриц; заснять ~ым планом улкен
етип сууретин керсетиу.
КРУПОЗН |ЫЙ прил- мед. исип ауыра-
тугын, исинип ауырган; ~ое воспаление
лёгких екпениц исинип ауырыуы.
& КРУПОРУШКА ж. кепектен айырыушы
машина, дэн жарыушы машина.
КРУПЧАТКА ж. майда ад ун.
КРУПЧАТЫЙ прил. 1. (зернистый) жар-
ма сыяклы, жармага уксас; 2. (испечённый
из крупчатки) майда ак уннан исленген.
КРУПЯЩОЙ прил. дэнинен жарма бола-
тугын; ~ые культуры дэнинен жарма бола-
тугын егинлер.
КРУТИЗНА ж. 1. тип-тиклик, тик жар-
лыц; ~ берега жаганыц тик жарлыгы, ыраш-
тыц тиклиги; 2. (обрыв, круча) тик тусер-
лик, тик жер.
КРУТИТЬ несов. что 1. (вращать) айлан-
дырыу, таулау, бурау; ~ ручку швейной
машины тигиу машинасыныц туткасын ай-
ландырыу; 2. (свивать) есиу, ийириу, шый-
ратыу; ~ пряжу ийирилген жипти шыйра-
тыу; 3. (свёртывать) орау; ~ папиросу
папирос орау; 4. (завивать) буйралау,
шыйратыу, эребилеу, шыйырыу; ~ кудри
шашты буйралатыу; 5. (кружить) уйириу;
ветер крутит пыль на дороге самал жол-
дын. шацын уйиреди.
крутиться несов. 1. (вращаться, вер-
теться) айланыу, оралыу, уйирилиу, ай-
ланшыцлау, тауланыу; 2. перен. разг, (где-
-либо, около кого-л.) айланшыдлау.
КРУТО нареч. 1. (обрывисто) тик, тикке,
тип-тикке, тиккелеп; дорога ~ поднима-
лась в гору жол тауга тик кетерилди; 2.
(резко, внезапно) бирден, тосыннан; ~ по-
вернуть бирден бурылыу, бирден айланыу;
3. перен. (строго, решительно) цатац,
катал, катты; ~ расправиться с кем-л.
биреуди датты жазалау; 4. (густо) катты,
койыу; ~ замесить тесто камырды катты
етип ийлеу; ~ сварить кашу шэулени
койыу етип писириу; ~ посолить ашшы
етип дузлау.
КРУТ II ОЙ прил. 1. (отвесный, обрыви-
стый) тик, тип-тик, тик жар, кулама, ку-
ламалы; ~бй берег тик жага, тик жар, тик
ыраш; ~бй подъём тик шыгарлык; 2. (рез-
кий, внезапный) бирден, тосыннан, кэпелим-
де; ~бй поворот бирден бурылыу; 3. перен.
(строгий, решительный) катты, катан.,
катал, кескин; ~ые меры катты илажлар,
датты шаралар; 4. перен. (суровый, упря-
мый) катан., касарыскан, ежет, рейимсиз,
кэхэрли; ~6й нрав катты минез; 5. (густой)
катты, койыу; ~6е тесто катты ийленген
камыр, койыу камыр; <г ~бе яйцо эбден
пискен мэйек.
КРУТОЛОБЫЙ прил. тик мацлай.
КРУЧА ж. кулама, тик жар.
КРУЧЁНИЕ с. шыйратыу, бурау, есиу,
таулау; ~ верёвок жип есиу, аркан есиу,
аркан шыйратыу.
КРУЧ ЁНЫ11Й прил. шыйратылган, еснл-
ген, тауланган; нитки шыйратылган
жиплер, шыйратылган сабацлар.
КРУЧЙНА ж. народно-поэт. кайгы, ка-
па, хэсирет, дэрт.
КРУЧИНИТЬСЯ несов. народно-поэт.
кайгыланыу, хэсиретлениу, дэрт шегиу.
КРУШЕНИЕ с. i. (катастрофа) апат,
опат, аударылыу, кыйрау, кыйралыу, сок-
лыгысыу, бузылыу; ~ поезда поездыц апат-
ка ушырауы; потерпеть ~ 1) опат болыу,
кыйралыу; 2) перен. умит узиу; 2. перен.
(гибель, крах) жок болыу, кыйрау; бузы-
лыу, келиспеу, узилиу; ~ надежд умитлер-
диц узилиуи.
КРУШИНА ж. крушина (агаш).
КРУШИТЬ несов. 1. что (ломать, разру-
шать) сындырыу, кыйратыу, талканлау;
2. кого-что, перен. жок етиу, кыйратыу;
~ врага душпанды кыйратыу.
КРЫЖОВЕННЫЙ прил. крыжовник...;
крыжовниктен исленген.
КРЫЖОВНИК м. крыжовник (пута х,эм
мийуе).
КРЫЛАТЫ II й прил. канатлы; -ф ~е слова
ушырма сезлер, еткир сезлер.
КРЫЛ ||б с. 1. в разн. знач. канат; махать
крыльями канатларын кагыу; ~б самолёта
самолёттыц канаты; ~6 автомашины авто-
машинаныц децгелегинин. уст кацылтыры;
крылья пароходного винта пароход винти-
ниц цанатлары; расправить крылья 1) ка-
нат кериу, канат жайыу; 2) перен. талпы-
нып ислеу, хэрекет ете баслау; подрезать
крылья 1) канатын кесиу, канатын кыр-
кыу; 2) перен. колын байлау, жолынан
калдырыу; 2. (здания) каптал, жак, канат;
жить в левом ~ё дома жайдыц шеп капта-
лында жасау; <(> крылья носа танау.
=КРЫЛЫЙ цоспа сезлердиц темендеги мг-
нилерди билдиретугын екинши белеги:
1) создан, биринши белиминде неше цанат
цорсетилсе сонша цанатыныц бар екенин,
мыс.: двукрылый еки канатлы; 2) сездиц
биринши белиминде керсетилген цанаттыц
сыпатламасын, парцып, мыс.: легкокры-
лый жецил канатлы.
КРЫЛЫШКб с. уменьш.-ласк. от крыло 1;
взять под своё ~ ез карамагына алыу,
биреуди цоргау, биреуге пэрмана бо-
лыу.
КРЫЛЬЦО с. сырткы ауыз, есик алды,
кирерлик.
КРБ1НКА ж. см. крйика.
КРЫСА ж. аламан тышкан, балпак тыш-
кан.
КРЫСЙН||ЫЙ прил. аламан тышцанныц,
балпак тышканныц; ~ая нора аламан тыш-
канныц ини.
КРЫСОЛОВ м. аламан тышданды аулау-
шы, балпак тышкан аулаушы.
КРЫСОЛОВКА ж. тышкан какпан.
КРЫТЫЙ 1. прич. от крыть 1, 2; 2. прил.
(с навесом) бастырмалы, айуаншалы, усти
жабылган, усти бастырылган; капланган;
~ рынок усти бастырмалы базар, жабык
тебели базар.
КРЫТЬ несов. 1. что (покрывать) жабыу,
тесеу, бастырыу, каплау; ~ железом там-
ныц устин кацылтыр менен бастырыу; 2.
что, карт, басыу, кесиу, жабыу; 3. кого-
-что, прост, (ругать, бранить) катты ба-
кырыу, катты кейиу; -> ему и ~ нечем жу-
уап таппау, дэлил таппау.
_________________________________________- 379 -_____________________________________КУБ
КРЫТЬСЯ несов- ибарат болыу, келип
шыццан жери болыу; причина этого кро-
ется в том, что... бунын. себеби мынадан
ибарат.
КРЫШцА ж. жайдын. тебеси, тамныц те-
беси, ушек; жайдыц басы; черепичная ~а
черепица менен жабылган жайдыц усти;
железная ~а цацылтырдан бастырылган
жайдыц басы; жить под одной ~ей бир
уйде бирге турыу.
КР ШКА ж. цацпац; ~ котла цазанныц
цацпагы.
КРЮК м. илмек, илгек, илмешек; пове-
сить платье на ~ кейлекти илгишке илип
цойыу; дверь была заперта на ~ цапы
илинип дойылган еди; сделать ~ айла-
ныш жол менен журиу. бурыу жол менен
журиу.
КРЮЧКОВАТЫЙ прил. иймейген, иймек,
иймекленген, илмек сыядлы; ~ нос иймей-
ген мурын.
КРЮЧКОТВОР м. уст. ез пайдасы ушын
исти былгастырыушы адам.
КРЮЧКОТВОРСТВО с. ез пайдасын ой-
лап исти былгастырыушылыц.
КРЮЧОК м. илмек, илмешек, дармац;
тоганад, илдиргиш; ~ у одежды кийимде-
ги илдиргиш; ~ для рыбной ловли балыд
услау ушын дармак; дверной ~ есиктиц
илдиргиши; вязальный ~ тодыу илмеги.
КРЯДУ нареч. разг, датарынан, изли-
-изинен, узликсиз.
КРЯЖ м. 1. (цепь гор) тау кырлары,
тау жонлары; 2. (чурбан) агаш кесиндиси,
жууан агаш цоласы.
КРЯЖИСТЫЙ прил. 1. жууан, берк, бек-
кем; ~ дуб жууан емен; 2. перен. (крепкий,
коренастый) томардай, туп-тутас, гайрат-
лы; ~ старик гайратлы гарры.
КРЯКАЙ ЬЕ с. гардылдау.
КРЯКАТЬ несов. 1. (об утках) гарцылдау;
2. разг, гарцылдаган сес шыгарыу; ~ от
удовольствия рацатланып гарцылдау.
КРЯКВА ж. жабайы уйрек.
КРЯКНУТЬ сов. и однокр. см. крякать.
КРЯХТЁН ЬЕ с. разг, ыцыраныу, ыццыл-
ды, уудилди.
КРЯХТЕТЬ несов. разг, ыцыраныу, ьщ-
дылдау, у^хилдеу.
КСЁНДЗ м. ксёндз (поляк католик ру ij ха-
ны йсы).
ксило= цоспа сезлердиц апашца цатнасы
барын керсететугын биринши белеги, мыс.:
ксилофон ксилофон.
КСИЛОГРАФ м. ксилограф (апашца ойып
нагыс салыушы).
КСИЛОГРАФИЧЕСКИЙ прил. ксило-
графиялыц.
ксилогрАфия ж. 1. (гравирование
на дереве) ксилография, эшекейлеу (апаш-
ца ойып напыс, суурет салыу); 2. (гравюра
на дереве) эшекей (ойылып салынган суурет
ямаса жазыу).
КСТАТИ нареч. 1. (в подходящий момент)
ез уацтында, рети келгенде, орынлы, орны
келгенде, ез орнында; сказать что-л. ~ бир
нэрсени рети келгенде айтыу; 2. (пользуясь
случаем, заодно) соныц менен бирге, соныц
менен цатар, айтпашац; нужно ~ зайти и за
книгами айтпашац китап ушын да кирип
шыгыу керек; 3. в знач. вводи, сл. айтпа-
шац, айтпацшы, айта кетиу керек, айт-
цандай; ~, когда ты придёшь ко мне? айт-
цандай, сен маган цашан келесец?
КТО (кого, кому, кем, о ком) мест.
1. вопр. ким; ~ там? кимсен.?; ол кэрадагы
ким?; ~ здесь? ким бул жерде?; ~ вам
сказал об этом? бул хаццында сизге ким
айтты?; ~ меня спрашивал? мени ким со-
рады?, мени сораган ким?; о ком вы спра-
шиваете? кимтууралы сиз сорап турыпсыз?;
~ кого одолеет? ким кимди жецер екен?,
2. относ, ким, кимде-ким; всякий, кому
захочется ким тилесе сол; записывайтесь
все, ~ хочет ким тилесе, сол жазылсын;
пусть сделает тот, ~ может кимниц цолы-
нан келсе, сол ислесин; 3. разд, кимлери,
биреулери, ким; ~ пошёл в театр, ~ в ки-
но биреулери театр га, биреулери кинога
кетти; ~ в лес, ~ по дрова погов. кими ойга,
кими цырга; тыр-тырацай; 4. неопр. биреу,
биреулер, хеш ким де; если ~ придёт,
скажи егерде биреу келсе айтцайсац; не ~
иной, как он басца хеш ким де емес, соныц
ези; ~ бы ни ким де болса, ким болса
да; мало ли ~ ким болса да, болса болып-
тыдагы; ~ его знает оны ким билипти; все
разбрелись ~ куда хэммеси дэр жацца тар-
кап кетти.
КТО-ЛИБО мест, неопр. см. кто-иибудь.
КТО-НИБУДЬ мест, неопр. биреу, ким
де болса, ким болса да; ким болмасын; его
~ позвал? оны биреу шацырды ма?
кто-то мест, неопр. биреу, элле ким;
~ заходил к вам сизге биреу келди.
КУБ I м. 1. (шестигранник) куб (алты
тэрепи тец геометриялыц фигура); 2. (ку-
бический метр) куб; ~ дров бир куб отын;
3. мат. куб; возвести в ~ кубца кетериу
(санныц ушинши дэрежесин табыу).
КУБ II м. (сосуд) куб (суу цайнататупын
ыдыс); перегонный~ айырып шыгарыу куби,
тазалап шыгарыу куби.
КУБАНКА ж. разг. 1. (сорт пшеницы)
кубанка, кубан бийдайы; 2. (шапка) кубан-
ка, дегелей (малацай).
КУБАРЕМ нареч. разг, думалап, тоц-
далад асып; скатиться с горы ~ таудай
думалап тусиу.
КУБАТУРА ж. кубатура, келем; ~ ком-
наты ежиренин. кубатурасы.
КУБИК м. 1. разг, (кубический санти-
метр) кубик (суйыцлыцтыц бир куб санти-
метра); 2. кубик, кишкене текшеше; дет-
ские ~и балалар кубиги, балалар ойнайту-
гын текшешелер.
КУБИНЦЫ мн. (ед. кубинец м., кубин-
ка ж.) кубалылар (Кубанын халцы).
КУБЙЧЕСКИЦЙ прил. 1. (имеющий фор-
му куба) куб сыяцлы, куб формалы; 2.
мат. куб; ~й корень куб тубир; 3. куб;
~й метр куб метр; ~е меры кублик
елшемлер.
КУБОВИДНЫЙ прил. куб сыяклы, куб-
ка уцсас, куб пишинли, куб керинисли.
КУБОК м. 1. кубок (ыдыс); ~ вина бир
кубок шарап; 2. спорт, кубок; переходя-
щий ~ кешпели кубок.
КУБ
— 380 —
КУБОМЕТР м. (кубический метр) кубо-
метр (куб метр); ~ дров бир кубометр отын.
КУБРИК м. мор. кубрик {команда ушын
корабльдеги арнаулы белме).
КУБЫШК||А ж. 1. (копилка) кум, гузе;
2. разг, (толстушка) цысца бойлы, том-
пак, тапалдас, кемпек; /. класть деньги
в ~у акта жыйнау, акшаны гузеге салыу.
КУВАЛДА ж. улкен шеккиш.
КУВШЙН м. гузе, кум.
КУВШЙНКА ж. кувшинка (улкен ац гул-
ли суу есимлиги).
КУВЫРКАТЬСЯ несое. думал ау, тонка -
лак асыу, тоццалак атыу.
КУВЫРКНУТЬСЯ сов. и однокр. см.
кувыркаться.
КУВЫРКОМ нареч. разг, думалап, тоц-
цалак асып; полететь ~ тоццалац асып
ушып тусиу.
КУГУАР.И. зоол. кугуар (жабайы пышыц).
КУДА нареч. 1. вопр. цайда, цайсы жер-
ге, цайсы жакка, цаяцца; ~ вы идёте?
каякка баратырсыз?; ~ вы положили мою
книгу? мениц китабымды кайсы жерге
цойдыцыз?; 2. относ, цайда, кайерге; ~ на-
значат, туда и поеду цайда жиберсе, сонда
бараман; 3. неопр. бир жерге; если ~ пой-
дёте, скажите мне егер бир жерге кетсециз,
маган айтыцыз; хоть ~! жаксы!, кутэ
жацсы!; ~ бы ни хэмме жерде; ~ лучше!
анагурлым артыц!, анагурлым жацсы!
КУДА-ЛИБО нареч. см. куда-нибудь.
КУДА-НИБУДЬ нареч. цаяцца болса да,
цайда болса да, цай жерге болса да, бир
жерге, цайда да бир жерге, цайда да бир
жакка; поставьте ~ мой чемодан мениц
чемоданымды бир жерге цойыцыз.
КУДА-ТО нареч. элле цайда, бир жацца,
бир жерге, цаяцца да бир жерге, кай жерге
болса да; он ~ ушёл ол бир жерге кетти.
КУДАХТАНЬЕ с. кодадлау, дадалау.
КУДАХТАТЬ несов. додадлау, дадалау.
КУДЕСНИК м. поэт. уст. кез байлау-
шы, дууахан, сыйцыршы.
КУДЛАТЫЙ прил. прост, жалбыр шаш-
лы.
КУДРИ только мн. буйра, эреби.
КУДРЯВИТЬСЯ несов. буйраланыу, эре-
билениу.
КУДРЯВ ЦЫЙ прил. 1. (с кудрями) буйра,
буйра-буйра, эреби, буйраланган, эреби-
ленген; 2. (о зелени) доланып есип турган;
~ая берёза доланып есип турган цайыц;
3. перен. (манерный) хэсемленген, безел-
ген; ~ый стиль хэсемленген стиль.
КУЗНЕЦ м. темир ши, темир у стасы.
КУЗНЕЧИК м. шекшек.
КУЗНЕЧНЫЙ прил. темир...; темир ус-
талый, темиршилик, темир устахана-
сы: ~ цех темиршилик цехи, темир уста-
лыц цехи; ~ инструмент темир усталыц эс-
баб.
КУЗНИЦА ж. темир устахана, темир
устаханасы, дукэн.
кузов м. 1. кузов, отыратугын жер, жук
салатугын жер (арбада, автомашинада);
2. обл. (корзинка) дууден, себет, корзинка.
КУКАРЕКАТЬ несов. разг, шацырыу
(цораз тууралы).
КУКИШ м. разг, жумырык арасынан бас
бармацты керсетиу; уят етип керсетилген
бармак; показать кому-л. ~ биреуге бас
бармацты уят етип керсетиу.
КУКЛА ж. дууыршад.
КУ-КЛУКС-КЛАН м. ку-клукс-клан
(АЦШта фашистлик террорлы шелком).
КУКОВАТЬ несов. кекеклеу, этшеклеу.
КУКОЛКА ж. 1. уменыи. от кукла;
2. зоол. цурт-губелек; ~ шелкопряда нау-
цан цурты.
КУКОЛЬ м. бот. куколь, царам шеп.
КУКОЛЬНИК л1. 1. (мастер) цууыршац-
шы, цууыршац ислеуши; 2. (актёр) цууыр-
шац театрыныц артисти, режиссёры.
КУКОЛЬНЫЙ прил. 1. цууыршац...,
цууыршацтыц; ~ театр цууыршац театры;
2. (похожий на куклу) цууыршацтай, цууыр-
шац сыяцлы; 3. перен. (очень маленький)
жудэ цишнентай.
КУКСИТЬСЯ несов. разг, цабагы уйилиу,
уснини тегилиу.
КУКУРУЗА ж. мэнне (есимлик У. эм.
дэни).
КУКУРУЗН.1ЫЙ прил. мэнне..., мэнне-
ниц; ~ый стебель мэннениц пацалы, мэн-
нениц балдагы; ~ая мука мэкке уны.
КУКУРУЗО» цоспа сезлердиц мгккеге
байланыслы биринши белеги, мыс.-, куку-
рузосажалка мэкке егетугын, мэкке себету-
гын.
КУКУРУ ЗОВ ОДСТВ О с. мэккешилик.
КУКУРУЗОУБОРОЧНЫЙ прил. мэкке
жыйнайтугын, мэкке оратугын.
КУКУШКА ж. этшек.
КУЛ]|АК I м. 1. муш, жудырыц; погро-
зить ~акбм муш пенен абай етиу; 2. тех-
кулак (цилиндрге xaija х;эм жанармай
бериуши механизм); смеяться в ~ак иши-
нен кулиу; дать волю ~акам мушын жум-
сау; зажать в ~ак кого-л. биреуди езине
багындырыу; держать в ~акё кого-л. би-
реуди ез цол астында услап турыу, толыц
багындырыу.
КУЛАК II м. 1. нулан, бай; 2. (стяжа-
тель) дуньяпараз, пайданунем.
КУЛАЦК||ИЙ прил. нулан..., бай...;~ое
хозяйство кулак хожалыгы.
КУЛАЧЕСТВО с- собир. кулаклыц, ку-
лаклар, байлар.
КУЛАЧКА женск. от кулак II.
КУЛАЧК"И: биться на ~ах разг, жумы-
рыцласыу, жумырыцласып урысыу, муш-
ласыу.
КУЛАЧКОВЫЙ прил.'. вал тех. кулач-
ковый вал.
КУЛАЧНЦЫЙ прил. жумырыц..., муш...,
жумырыцласып, мушласып; ~ый бой муш-
ласыу, жумырыцласыу, мушласып уры-
сыу; /. ~ое право нуш устемлиги.
КУЛАЧОК м. 1. уменьш.-ласк, от кулак
Г 1; 2. см. кулак I 2.
КУЛЕБЯКА ж. кулебяка, сомса, цыр-
мыш.
КУЛЦЕК м. кишкине кап, далташа;
<> поправиться из ~ька в рогожку погов.
тамшыдан кашып жауынга ушырау.
КУЛИ м. нескл. кули (Азияныц гейпара
еллеринде цара жумыс ислеуши рабочий).
— 381 —
КУМ
кулйк. м. цызыл аяц, дигилдик.
КУЛИНАР м. аспаз.
КУЛИНАРИЦЯ ж. 1. (искусство приго-
товления пищи) аспазшылыц, аспазлыц
енери; курсы ~и аспазшылыц курсы;
2. собир. (кушанья) тамац, ауцат; мясная
~я етли ауцат.
КУЛИНАРКА женск. от кулинар.
КУЛИНАРНЫНЙ прил. аспазлык, аукат
писириу;~е изделия таяр аукат затлар.
КУЛ ЙС||Ы мн. (ед. кулиса ж.) театр.
кулис (сацнаныц еки цапталындагы де-
корация)', за ~ами 1) (за сценой) сацнаныц
артында; 2) перен. (втайне, негласно) жа-
сырын; пройти за ~ы кулистиц артына
етиу.
КУЛИЧ м. кулич (мазалы суйри нанныц
бир тури).
КУЛЙЧКЦ и мн.г у чёрта на~ах, к чёрту
на ^и разг, ийт ел ген жерде, жердин, ту-
бинде.
кулон I м. физ. кулон (электр тогин
елшеу бирлиги).
КУЛОН II м. (женское украшение) кулон
(мойынеа тпгатугын у.асил таслар дизбе-
ги).
КУЛУАРНЫЦЙ прил. кулуар..., кулу-
ардагы, рэсмий айтылмаган; ~е разгово-
ры рэсмий айтылмаган гуррицлер.
КУЛУАР |Ы только мн. кулуарлар (пар-
ламентте мгжлис залыныц цапталында-
гы белек жайлар); разговоры в ~ах кулу-
арлардагы гуррицлер.
КУЛЬ м. жекен цалта, жекен кап.
КУЛЬМИНАЦИОННЫЙ прил. 1. астр.
кульминациялыц; 2. перен. ец жоцаргы
шек, ец жокары..., ец жокаргы дэрежеге
жеткен; ~ момент ец жоцаргы мэцэл.
КУЛЬМИНАЦИЯ ж. 1. астр, кульмина-
ция (жарыц бериуши денениц аспан мери-
дианы арцалы етиуи); 2. перен. ец жоцар-
гы дэреже, ец жоцаргы шек, шыц.
КУЛЬТ м. 1. рел. сыйыныу, табыныу;
~ солнца у древних народов эййемги халыц-
лардыц кунге сыйыныуы; 2. перен. бас
ийиу, сыйыныу; ~ личности жекке адам-
га сыйыныу; ~ красоты сулыулыцца
бас ийиу; служители культа руханийши-
лпк, руханнийлер, динге хызмет етиуши-
лер.
КУЛЬТ” цоспа сезлердиц мэдений пелери-
не цатнасы бар екенин билдиретугын би-
ринши белеги, мыс.', культтовары мэдений
товарлар.
КУЛЬТИВАТОР м. с.-х. культиватор;
тракторный ~ трактор культиваторы.
КУЛЬТИВАТОРНЫЙ прил. с.-х. культи-
ватор..., культиваторлыц.
КУЛЬТИВАЦИЯ ж. с.-х. культивация-
лау.
КУЛЬТИВИРОВАНИЕ с. 1. егиу, есириу,
ершитиу, жетистириу; ~ растений есим-
ликлерди есириу; 2. (насаждение чего-л.)
енгизиу, таратыу, ен жайылдырыу, рауаж-
ландырыу.
КУЛЬТИВИРОВАТЬ несов- что 1. (вы-
ращивать) егиу, есириу, ершитиу, жетис-
тириу; 2. (развивать, насаждать) енгизиу,
таратыу, ен жайылдырыу, рауажландырыу.
КУЛЬТМАССОВ||ЫЙ прил. мэдений-кеп-
шилик...; ~ая работа мэдений-кепшилик
жумысы.
КУЛ ЬТОВЫЙ прил. диний, дин...
КУЛЬТПОХОД м. культпоход, жэмлесип
барыу, шелкемлесип барыу (коллектив
турде театрга, музейге цэм. т. б. орынлар-
га барыу)', устроить ~ вг театр театрга
шелкемлесип барыу, театрга жэмлесип
барыу.
КУЛЬТРАБОТНИК м. мэдений агартыу
хызметкери.
КУЛЬТТОВАРЫ только мн. мэдений
товарлар.,
КУЛЬТУРНА ж. 1. мэденият; социали-
стическая ~а социалистлик мэденият; 2.
(просвещённость, образованность) мэде-
ният, мэдениятлылыц; человек высокой ~ы
жоцары мэдениятлы адам; 3. (степень
развития) мэдениятлылыц; ~а труда мий-
неттиц мэдениятлылыгы; ~а земледелия
дийханшылыцтыц мэдениятлылыгы; 4. (вы-
ращивание) егиу, есириу, ершитиу, жетис-
тириу; ~а хлопка пахта есириу, пахта
егиу; 5. (растений) егислик, есимлик,
егин, егилетугын егис; зерновые ~ы дэнли
егинлер, дэн егинлери; кормовые ~ы от-
-жем егинлери; <> физическая ~ а дене шы-
ныцтырыу.
КУЛЬТУРНИК м. разг, мэдений хызмет-
кер (дем алые уйинде цэм санаторий-
да).
КУЛЬТУРНО-БЫТОВб||Й прил. мэде-
ний-турмыслыц; ~е обслуживание мэдений-
-турмыслыц хызмет етиу.
КУЛЬТУРНО-ВОСПИТАТЕЛ ЬНЦЫЙ
прил. мэдений-тэрбия...; ~ая работа мэде-
ний-тэрбия жумысы.
КУЛ ЬТУРНО-МАССОВ ЦЫЙ прил. мэде-
ний-кепшилик...; ~ые мероприятия мэде-
ний-кепшилик шаралары.
КУЛ ЬТУРНО-ПРОСВЕТЙ Т Е Л ЬНЫ|)Й
прил. мэдений-билимлендириу...;~е учреж-
дения мэдений-билимлендириу мэкеме-
лери.
КУЛ ЬТУРНОСТЬ ж. мэдениятлылыц,
мэдений дэреже.
КУЛ ЬТУРННЫЙ прил. 1. мэдениятлы,
мэдений, мэденият; ~ый человек мэденият-
лы адам; ~ые потребности мэдений талап-
лар; ~ый уровень мэдений дэреже; ~ое
сотрудничество мэдений бирге ислесиуши-
лик; 2. (выращиваемый) цолдан егилген,
мэдений, цолдан есирилген; ~ые растения
мэдений есимликлер; ~ый слой земли
жердиц мэдений цатламы (абал! жайлаган
жердиц органикалыц фм цурылыс цалдыц-
ларынан дузилген цатламы).
КУЛЬТЯ ж. майып цол, майып аяц.
КУЛЬТЯПКА ж. разг. см. культя.
КУМ м. 1. кум, ат цойган ата; 2. прост,
(в обращении) ашна, эмеки.
КУМА ж. 1. кума, ат цойган шеше;
2. прост, (в обращении) шыцан; <> ~-лиса
цуу тулки (ертеклерде).
КУМАЧ м. борлат (пахтадан исленген
ашыц цызыл гезлеме)
КУМАЧОВЫЙ прил. борлат...; борлат-
тан исленген.
КУМ________________- 382 -________________
КУМЙР м. 1. (изваяние, идол) бутпараз-
лардыц жасалма цудайы, бут; 2. перен.
(предмет обожания) бас ийдириуши, сый-
Ындырыушы.
КУМОВСТВО с. 1. (отношения между
кумовьями) ашналыц, эмекилик, шыцан-
лыц; 2. перен агайиншиллик, доспараз-
лыц.
КУМУШКА ж. разг. 1. ласк, от кума;
2. перен. (сплетница) есекшил хаял.
КУМЫКИ мн. (ед. кумык м., кумычка
ж.) цумыцлар (Дагестан АССРында жасау-
шы тюрк тиллес халыц).
КУМЫКСКИЙ прил. кумык...; цумыц-
тыц; ~ язык кумык тили.
КУМЫС М. КЫМЫЗ.
КУМЫСОЛЕЧЕБНИЦА ж. кымыз бенен
емлеу орны.
КУМЫСОЛЕЧЕБНЫЙ прил. кымыз бенен
емлейтугын.
КУМЫСОЛЕЧЕНИЕ с. кымыз бенен
емлеу.
КУНЖУТ м. гунжи.
КУНЖ#ТН||ЫЙ прил. гунжи; гунжи-
ден исленген; ~ое масло гунжи майы,
гунжи май.
КУНИЙ прил. суусар..., суусардыц;
~ мех суусар териси; ~ воротник суусар-
дыц терисинен тигилген жара.
КУНЙЦА ж. суусар (цайуан хэм тери-
си).
КУПАЛЬНЫЙ прил. шомылатугын, суу-
га шомылатугын; шомыл ганда кийетугын;
~ сезон сууга шомылатугын мэусим; ~ ко-
стюм cyvra шомылганда кийетугын кийим.
КУПАЛЬНЯ ж. сууга шомылатугын жер,
шомылатугын орын.
КУПАЛ ыцик м. сууга шомылыушы ер
адам.
КУПАЛЬЩИЦА женск. от купалыцик.
КУПАНИЕ с. шомылыу, сууга тусиу.
КУПАТЬ несов- кого-что шомылдырыу,
cyvra тусириу.
КУПАТЬСЯ несов. шомылыу, сууга ту-
сиу.
КУПЕ с. нескл. купе (жолаушылар ваго-
ныныц бир белими)', четырёхмёстное ~
терт орынлы купе.
КУПЕЙНЫЙ прил. см. купированный.
КУПЕЦ м. купец, саудагер.
КУПЕЧЕСКИЙ прил. купец..., сауда-
гер...
КУПЕЧЕСТВО с. 1. (сословие) купецлер
цатламы, саудагерлер цатламы; 2. собир.
(купцы) купецлер, саудагерлер.
КУПИРОВАННЫЙ прил. ж.-д. купели;
~ вагон купели вагон.
КУПИТЬ сов. 1. кого-что (приобрести
за деньги) сатып алыу; 2. кого-что, перен.
(подкупить) сатып алыу, езине царатып
алыу; 3. что, карт, цосымша карта алыу.
КУП ЛЁТ м. 1. (отдельная строфа) куп-
лет (цосыцтыц бир бэнти); 2. мн. куплеты
куплетлер (сатиралыц ямаса кулкили цо-
сыц).
КУПЛЕТЙСТ м. куплетист, куплетши
(куплетлер атцарыушы артист).
КУПЛЯ ж. сатып алыу; ~-продажа са-
тып алыу дэм сатыу.
КУПОЛ м. 1. архит. гумбез; 2. перен.
гумбез сыяцлы тегислик, гумбез тэризли.
КУПОЛООБРАЗНЫЙ прил. гумбез сыяц-
лы, гумбезге усаган, гумбезленген.
КУПОН м. 1. (у ценных бумаг) купон,
талон, цулац (цымбат бадалы цагазлардыц
кесип алынатугын белеги); 2. (отрез ткани)
бир кийимлик гезлеме (нагыслары белгили
тэртипте салынган).
КУПОРОС м. купорос (гейпара кукирт
цышцылтыныц дузларыныц аты); медный
~ мыс купоросы; железный ~ темир купо-
росы.
КУПОРОСНЫЙ прил. купорос..., купо-
рося ы.
КОПЧИК м. разг, жас саудагер.
КУПЧЙХА ж. 1. (жена купца) саудагер-
диц хаялы; 2. (женщина купеческого сосло-
вия) саудагер туцымынан шыццан хаял,
цыз.
КУПЮРА I ж. (пропуск в тексте) цыс-
цартыу, цалдырып кетиу (эдебий х,эм
музыкалыц шыгармаларда); пьеса шла в
театре без купюр пьеса театрда цысцар-
ТЫУСЫЗ КОЙЫЛДЫ.
КУПЮР||А II ж. фин. купюра (ацшаныц,
облигацияныц тацланган белеги); круп-
ные ~ы ири купюралар.
КУРАГА ж. собир. муженесиз цац ерик.
КУРАЖИТЬСЯ несов. прост, тэртипсиз-
лик етиу, урыныу, азаплау, ацырет бе-
рИ¥.
КУРАНТЫ только мн. курантлар (му-
зыкалы дийуал сааты); Кремлёвские ~
Кремль курантлары.
КУРГАН м. цорган, тебе.
КУРГУЗЫЙ прил. разг. 1. (с коротким
хвостом) шолак, куйрыгы кесилген; 2. (ко-
роткий, тесный) цысца, тар (кийим).
КУРДСКИЙ прил. курд...; ~ язык курд
тили.
КУРДЫ мн. (ед. курд м., курдянка ж.)
курдлар (Турцияда, Иранда, Иракта,
Сирияда, Афганстанда %эм СССРда
туратугын халыц).
КУРДЮК М. цуйрыц.
КУРДК)ЧН|{ЫЙ прил. цуйрыц..., куйрыд-
лы; ~ое сало дуйрыд май.
КУРЕВО с. прост, темеки.
КУРЁНИЕ с. 1. (действие) шылым шегиу,
темеки тартыу; 2. (ароматическое вещест-
во) ийиси жагымлы зат, хош ийисли
зат.
КУРЗАЛ м. курзал (курорттагы жый-
налыслар, концертлер еткериу ушынарнау-
лы жай).
КУР||ИЙ прил.-. избушка на ~ьих нож-
ках 1) народно-поэт. мэстан кемпирдин.
цацырасы; 2) (лёгкое, непрочное строение)
зорга турган жай.
КУРЙЛКА ж. разг- темеки шегиу бел-
меси.
КУРИЛЬЩИК м. темеки шегетугын
адам, шылымкеш.
КУРИЛЬЩИЦА женск. от курильщик.
КУРЙНЦЫЙ прил. тауыц..., тауыцтыц;
~ое яйцо тауыцтыц мэйеги; ~ый бульон
тауыц сорпасы; <> ~ая слепота 1) бот. см.
курослеп; 2) мед. тауыц кез.
— 383 —
КУС
КУРЙТЕЛЬН"ЫЙ прил. шегилетугын,
темеки шегиу, шылым...; ~ый табак шы-
лым темеки; ~ая комната темеки шегиу
белмеси, темеки шегиу ежиреси.
КУРЙТЬ несов. 1. что темеки шегиу,
темеки тартыу, шылым шегиу; ~ табак те-
меки тартыу; ~ трубку трубка тартыу,
иай менен темеки тартыу; ~ воспрещается
темеки шегиу цадаган етилген; 2. что, чем
жагып ийиси шыгарыу, хош ийисли тутин
шыгарыу; 3. что (добывать перегонкой)
кайнатыу; ~ смолу мум кайнатыу; ~
фимиам шан. жолатпай мацтау.
КУРЙТЦЬСЯ несов. 1. (дымиться) ше-
гилиу, тартылыу; сырой табак не курится
хел темеки пысцып шегилмейди; 2. (выде-
лять испарения, лёгкий туман) пысцыу,
пууланыу, тутеу; река ~ся дэрья пуула-
сып атыр; вулкан ~ся жанар тау тутеп
ТУР-,
КУРИЦЦА ж. тауык, мэкийен; суп с ~ей
тауык сорпа; курам на смех журтка
кулки, жудэ ерси; у него денег куры не
клюют оныц пулы кисесине сыймайды;
мокрая ~а 1) (человек, имеющий жал-
кий вид) суудан шыкцан тышцандай; 2)
(безвольный человек) ынжык адам, ерме
адам.
КУРИЯ ж. курия (буржуазиялыц еллерде
сайлаушылардыц миллетине х;эм байлыц
дэрежелерине е;арай белиниуи).
КУРЛЫКАНЬЕ с. тыррыу-тыррыу етиу
(тырна -^аццында).
КУРЛЫКАТЬ несов. тыррыу-тыррыу етиу
(тырна цаццында).
КУРН ЦОЙ прил. уст. морысыз ошацлы;
~ая изба морысыз ошакца от жагылатугын
уй, кара уй.
КУРНОСЫЙ прил. разг, тэцки му-
рын.
КУРОВОД м. тауык асыраушы, тауык
есириуши.,
КУРОВОДСТВО с. тауыц асыраушылыц,
тауык есириушилик.
КУРОК м. мылтыдтыц кулагы, мылтык-
тыц тепкири; спустить ~ мылтыдтыц теп-
кирин жаздырыу; взвести ~ мылтыктыц
кулагын тартып койыу.
КУРОЛЕСИТЬ несов. прост, жагымсыз-
лык етиу, жэнжел шыгарыу, шатак шыга-
рыу, биймазалык етиу.
КУРОПАТКА ж. кеклик.
КУРОРТ м. курорт.
КУРОРТНИК м. курортник, курортшы,
курортта дем алыушы.
КУРОРТНИЦА женск. от курортник.
КУРОРТНЦЫЙ прил. курорт..., курорт-
лыц; ~ое лечение курортлыц емлеу.
КУРОРТОЛОГИЯ ж. курортология(емле-
ниуге жерлердиц узсийетлерин изертлеу-
ши илим).
КУРОСЛЕП м. курослеп (зэ^эрли есим-
лик).
КУРС м. 1. (направление) курс, багыт,
жол, бардар, бет алые, тэреп; взять ~ на
юг тусликке карай бет алыу, туслик тэреп-
ке кетиу; ~ самолёта самолёттиц багыты;
2. перен. багыт, бет алыу, багдар; ~ на ин-
дустриализацию индустриализацияга алын-
ган багыт; 3. (учебный) курс; ~ анатомии
человека адамныц анатомиясыныц курсы;
4. (ступень обучения) курс; перейти на
второй ~ екинши Курска етиу; студент
третьего курса ушинши курстыц студенти;
5. мн. курсы курслар; курсы по повышению
квалификации цэнигеликти кетериу бойын-
ша курслар; курсы кройки и шитья кийим
пишиу дэм тигиу курслары; 6. (цикл лечеб-
ных процедур) курс; пройти ~ лечения емлеу
курсын етиу; 7. (валюты) курс, кун; повы-
шение курса рубля акшаныц куныныц
артыуы; <> быть в курсе дела ис жагдайынан
хабарлы болыу; войти в ~ дела истиц
жагдайы менен танысыу; ввести в ~ дела
истиц жагдайы менен таныстырыу; дер-
жать в курсе чего-л. соцгы жацалыцларды
хабарлап турыу.
КУРСАНТ м. курсант (1. курслерде оцыу-
шьг, 2. эскерий училищеде тэрбияланыушы).
КУРСИВ м. курсив (жазба 3)эрипке уса-
сан шрифт)-, выделить слово ~ом сезди
курсив бенен айырыу.
КУРСИВНЫЙ прил. курсив...; ~ шрифт
курсив шрифта.
КУРСЙРЦОВАТЬ несов. журип турыу,
катнап турыу; между Москвой и Ялтой
~уют автобусы Москва менен Ялта ара-
сында автобуслар журип турады.
КУРСИСТКА ж. уст. курсистка (револю-
циядан бурынгы Россияда жоцары дэреже-
ли курста оцыйтусын цыз).
КУРСОВКА ж. курсовка (курортта ем-
лениуге, ауцатланыуса мумкинлик бере-
ту сын документ).
КУРСОВ ЦОЙ прил. курслыц; ~ая работа
курслыц жумыс; ~бе собрание курс жын-
налысы.
KVPTKA ж. сырымац, гурте, гуртеше.
КУРЧАВИТЬСЯ несов. буйраланыу, буй-
ра-буйра болыу, эребилениу.
КУРЧАВЫ ||Й прил. буйра, буйра-буйра,
буйраланган, эреби; ~е волосы буйра-буй-
ра шаш; ~й ребёнок буйра шашлы ба-
ла.
КУРЬЁЗ м. кулки, кулкили уаКЬ1я;ф
для ~а ермек ушын, кулки ушын, кеуил
кетериу ушын.
КУРЬЁЗНЫЙ прил. кулкили; ~ случай
кулкили уацыя.
КУРЬЕР м. 1. (посыльный) курьер, хат
тасыушы, шабарман; 2. офиц. курьер (цые-
таулы жумыслар менен жиберилетусын
арнаулы адам)-, дипломатйчесий ~ дипло-
матиялык курьер.
КУРЬЕРСКИЙ прил. курьер...; <> ~ по-
езд курьер поезды (тез журетусын, жолда
аз тоцтайтусын пассажир поезд).
КУРЬЕРША женск. от курьер I.
КУРЯТИНА ж. тауык ети.
КУРЯТНИК м. тауык кетек, тауыцха-
на.
КУРЯЩИЦЙ 1. прич. от курить; 2. прил.
темеки тегетугын; 3. в знач. сущ. м. куря-
щий темеки шегиуши; вагон для темеки
шегиушилер ушын вагон.
КУСАцТЬ несов. кого-что 1. тислеу, шай-
нау, жеу; цабыу (о собаке)-, ~ть губы ер-
нин тислеу, лэбип тислеу; 2. (о насекомых)
КУС_________________- 384 -___________________
тислеу, шагыу; 3. перен. разг, (о растениях)
куйдириу, шаншылыу, кириу; крапива
больно ~ет крапива ауыртып шаншылады;
<> ~ть себе локти екиниу (соотв. ернпн
тислеп далыу).
КУСА ЦТ ЬСЯ несов. 1. тислеу, дабыу;
эта собака не ~ется бул ийт цаппайды,
бул ийт тислемейди; 2. (кусать друг друга)
таласыу; 3. перен. (о крапиве и т. п.)
шагыу, куйдириу, шаншылыу, ашытыу,
кириу.
КУСАЧКИ только мн. атауыз, цыс-
дыш.
КУСКОВОЙ прил. белекленген, белек...,
щацмад...; ~ сахар шадмац цант.
КУСбК м. 1. белек; шацмац; тилим,
кеспе, кесек; ~ сахару бир шацмац цант;
~ хлеба 1) бир белек пан, бир тислем нан;
2) перен. (средства к существованию) азыц,
тамац, напаца; 2. (отрез) белек; ~ ткани
бир белек гезлеме; лакомый ~ майлы
жилик, кемик суйек.
КУСТ м. 1. бир туп, пута; ~ сирени бир
туп сирень; 2. (травянистое растение) бир
туп; ~ земляники бир туп земляника;
3. перен. (объединение предприятий и
т. п.) бирлеспе, бирикпе (кэрханалар-
дьщ, артельлердиц).
КУСТАРНИК м. 1. см. куст 1; 2. собир.
пута, путалыц, шатлыц.
КУСТАРНИКОВЫЦЙ прил. путалы, пу-
талыц..., шатлыц...; ~е растения путалы
еснмликлер.
КУСТАРНИЧАТЬ несов. разг. 1. (зани-
маться кустарным промыслом) енермент-
шилик етиу, енер кэсиби менен шугылла-
ныу; 2. перен. селекет ислеу, эпиуайы усыл
менен ислеу.
КУСТАРНИЧЕСТВО с. 1. (занятие кус-
таря) енерментлик; 2. см. кустарщина.
КУСТАРНпЫЙ прил. 1. цол-енер...,
•енерментшилик...; енер-кэсип...; ~ое про-
изводство енерментшилик ендприси; ~ые
изделия цол-енер затлары; 2. перен. (при-
митивный) ески, эпиуайы.
КУСТАРЩИНА ж. разг, енерментлик,
енерментшилик; ески усыл.
КУСТАРЬ м. кустарь, енермент, майда
енерментши.
КУСТЙСТЦЫЙ прил. 1. тубирли-тупли,
шоц тупли; ~ая пшеница тубирли-туп-
ли буудан, тубирли-тупли бийдай; 2.
перен. шок, цалыц; ~ые брови калыц
цаслар.
КУСТЙТЬСЯ несов. 1. тубирлеп есиу,
шоц-шоц болып есиу; 2. перен. (расти
пучками—о волосах) шоц болып есиу, цалыц
болып есиу-
КУСТОВЦОЙ прил. 1. (растущий кус-
том) тубир-тубир, шоц-шоц, туп-туп; пу-
талы; ~ые насаждения путалы екпе есим-
ликлер; 2. перен. бирлеспе..., цоспа...,
бирликтеги; ~бе совещание бирлеспениц
кецеси.
КУТАТЬ несов. 1. кого-что орау, цым-
тау; ~ ребёнка в одеяло баланы керпеге
орау; 2. кого (слишком тепло одевать) жудэ
жыллы кийиндириу.
КУТАТЬСЯ несов. 1- ораныу, жамылыу,
цымтаныу; ~ в платок орамалга ораныу;
2. (слишком тепло одеваться) жудэ жыллы
кийиниу.
КУТЕЖ м. шауцымлы ишиушилик, ба-
цырыспалы ишиушилик.
КУТЕРЬМА ж. разг, топалац, ала-топа-
лац, гауга, астан-кестен.
КУТЙЛА м. разг, мэскунем, арацхор.
КУТЙТЬ несов- 1. (проводить время в ку-
тежах) мэскунемлик етиу, ишиушилик пе-
нен шугылланыу; 2. (развлекаться, весе-
литься) кеуил кетериу, кейип етиу.
КУТНУТЬ сов. и однокр. см. кутить 1.
КУХАРКА ж. аспаз хаял, цыз.
КУХНЯ ж. 1. кухня, асхана; походная ~
кешпели асхана (аукрлт писириу ушын
J^3M тасыу ушын цолланылатусын арба)',
2. (подбор кушаний) ауцатлар, тамацлар;
кавказская ~ кавказ ауцатлары; молочная
~ 1) сутли ауцатлар; 2) (предприятие) еми-
зиули балаларга сутли ауцатлар таяр-
лайтугын кэрхана; 3. перен. сырлы хэрекет,
жасырын хэрекет; дипломатическая ~ дип-
ломатиялыц сырлы хэрекетлери.
КУХОННЫЙ прил. кухня..., асхана...,
асханалык; ~ нож казан пышак; ~ стол
асхана столы, аукат стол.
кягый прил. 1. (с обрезанным хвостом)
шолац, цуйрыцсыз, цуйрыгыкесилген, келте
цуйрыц;~ый щенок шолац кушик, цуйрыц-
сыз кушик; 2. (слишком короткий) цысца,
келте; тар; ~ый пиджак цысца пиджак;
3. перен. разг, (ограниченный) шекленген,
шамалы; ~ая идея шекленген идея.
КУЧЦА ж. I. бир тебе, уйим, уйиншик;
~а песку бир тебе цум; 2. (беспорядочное
скопление) топар; овцы сбились в~у цойлар
бир топар болып жыйналды; 3. перен.
разг, (много) кутэ кеп; у меня ~а дел
мениц исим толып атыр, мениц ислерим
кутэ кеп; валить всё в одну ~у хэмме-
син араластырып жибериу, хэммесин был-
гастырып жибериу.
КУЧЕВЦОЙ прил.: ~ые облака буудац-
-буудац бултлар.
КУЧЕР м. арбакеш.
КУЧКА ж. 1. уменьш. от куча 1; 2.
(группа людей) топар, дуркин; собираться
~ми топарласып жыйналыу.
КУчн |ый прил. шоц, уймелескен; ~ая
стрельба шоц атыу.
кучу, кутишь и т. д. наст. вр. от
кутить.
КУШ м. разг, кеп ацша, кеп табыс, мол
пул; сорвать ~ кеп ацшага батыу.
КУШЦАК м. белбеу, бел орамал, кэмар;
подпоясаться ~акбм белбеу бууыныу, бел-
беу байлау.
КУШАНЬЕ с. ас, тамац, ауцат.
КУШАТЬ несов. что и без доп. жеу, ау-
цатланыу, ишиу, тамацланыу.
КУШЁТКА ж. кушетка (дастьщлы тах-
тай кэт).
кую, куёшь и т. д. наст. вр. от ко-
вать.
КЮВЁТ м. кювет (жолдыц еки жасында-
гы салма).
КЮРЁ м. кюре (Францияда, Бельгияда
католик ширкеуиниц руханийи).
— 385 —
ЛАД
Л
ЛАБИАЛИЗАЦИЯ ж. лингв, лабиализа-
ция, еринлесиу.
ЛАБИАЛ ИЗОВАННЫ || Й прил. лингв, ла-
биализацияланган, еринлескен, еринлик;
гласные еринлик дауыслылар.
ЛАБИАЛИЗОВАТЬ сов. и несов. что,
лингв, лабиализациялау, еринлестириу.
ЛАБИАЛьныцй прил. лингв- лабиаль,
еринлик; ~е гласные еринлик дауыслылар.
ЛАБИРИНТ м. 1. ист. лабиринт (эййем-
ги грек легендасында кеп ежирели хэм
шитые жоллы сарай)-, 2. перен. шубалын,-
цы, шатац; ~ улиц ке шел ер дин. шубалыц-
цысы.
ЛАБОРАНТ м. лаборант.
ЛАБОРАНТКА женск. от лаборант.
ЛАБОРАНТСКИЙ прил. лаборант..., ла-
борантлыц.
ЛАБОРАТОРИЯ ж. 1. лаборатория; хи-
мическая ~ химия лабораториясы; 2. пе-
рен. лаборатория, творчестволыц хызмет
майданы; творческая ~ писателя жазыу-
шынын. творчестволык хызмет майда-
ны.
ЛАБОРАТОРИИ IIЙ прил. лаборатория...,
лабораториялыц; ~е исследования лабо-
раториялыц изертлеулер.
ЛАВЦА I ж. 1. геол, лава (жанар таудан
атлыгып шыеатусын суйыц масса)-, 2. пе-
рен. бирден жабылыу, кушли басцын, то-
пылыс; 3. в знач. нареч. лавой см. лавй-
иа 3.
ЛАВА II ж. воен, (вид конного строя) лава
(атлы эскерлердиц стройыныц, цатарыныц
тури).
лава ш ж. горн, (забой) лава (тас
кемир цатламы).
ЛАВАНДА ж. бот. лаванда (ийисли
есимлик).
ЛАВЙНЦА ж. 1. цулама цар; снежная
~а цулама цар, цар цуламасы; 2. перен.
лавина (жудэ тез журип киятырсан масса)-,
~а войск эскерлер лавинасы; 3. в знач.
нареч. лавиной (сплошным потоком) ызгып,
селдей цаплап; войска шли сплошной ~ой
эскерлер ызгып киятырган еди.
ЛАВИРОВАНИЕ с. 1. мор. самалга ыц-
гайласып жузиу; самалга бейимлесип жу-
зпу; ~ корабля корабльдиц самалга ын-
гайласып жузиуи; 2. перен. (приспосаблива-
ние) тосцынлыцтан еплеп етиу, есабын та-
vbin кутылыу.
' ЛАВИРОВАТЬ несов. 1. мор. самалга
ыцгайласып жузиу, самалга бейимлесип
жузиу; 2. перен. (приспосабливаться) тос-
цынлыцтан еплеп етиу, есабын тауып
кутылыу.
ЛАВКА I ж. (скамья) отыргыш, ска-
мейка.
ЛАВКА II ж. (небольшой магазин) дукэн.
ЛАВОЧНИК м. уст. дукэншы, дукэн
ийеси.
ЛАВОЧНИЦА женск. от лавочник.
ЛАВОЧНЫЙ прил. дукэн..., дукэндагы.
ЛАВР м. лавр (ийисли путалыц)', по-
жинать лавры дацды шыгыу, атагы шыгыу;
почить на лаврах жетискенликлерге мара-
патланып дет нэрсе ислемеу.
ЛАВРОВЫЙ, ЛАВРОВЫЙ прил. лавр...;
лаврдан исленген; лавровый лист лавр
жапрагы; < лавровый венок лаврдан ис-
ленген гул орамы.
ЛАВСАН м. лавсан (жасалма гезлеме-
ниц бир тури); ткань с ~ом лавсан цосыл-
ган гезлеме.
ЛАВСАНОВЫЙ прил. лавсан...., лав-
санлы, лавсаннан исленген.
ЛАГ м. мор. лаг (кемениц журиу
тезлигин ямаса оныц цанша жол журген-
лигин аныцлайтугин эсбап).
ЛАГЕРНЫЙ прил. лагерь..., лагерьлик;
~ сбор лагерь сборы.
ЛАГЕРЦ Ь м. в разн. знач. лагерь; воен-
ный ~ь эскерий лагерь; пионерский ~ь
пионер лагери; концентрационный ~ь кон-
центрацией лагери; исправительно-трудо-
вой ~ь дузетиу мийнет лагери; ~ь мира,
демократии и социализма парахатшылыц,
демократия дэм социализм лагери; распо-
ложиться ~ем лагерь болып жайласыу;
раскинуть лагерь курыу; <> действовать
на два еки жузлилик етиу, еки тэрепли
болыу.
ЛАГЕНА ж. лагуна (тецизден белинип
цум басцан цолтыц ямаса кел).
ЛАД м. 1. разг, (согласие, мир, дружба)
татыулыц, дослыц, ауызбирлик, оцысыу-
шылыц, тынышлык; жить в ~у татыулыц-
та жасау, татыу турыу; быть не в ~ах
с кем-л. биреу менен оцыспау; 2. (способ,
образец, манера) усыл, улги, тур, жол;
на разные ~ы хэр турли жолга; на новый ~
жаца турге; 3. муз. (тональность, строй)
саз сестинин. келисиуи; 4. мн. лады (на
грифе струнных инструментов) перде; пе-
ребирать ~ы гитары гитардыц перделерин
басып шертип кериу; 5. мн. лады муз.
(клавиши гармоники, баяна) перде, клавиш-
лары; <£> в ~ с кем-л. келисип; не в ~
с кем-л. келиспей; дело идёт на ~ ис оцына
баратыр, ис дузелип киятыр; ни складу ни
ладу хеш бир байланыссыз, хеш мэни-
сиз.
ЛАДАН м. ладан (хош ийисли шайыр);
дышать на ~ елим алдында болыу, хал
устинде жатыу.
ЛАДАНКА ж. уст. ту мар, дууа.
ЛАДЦИТЬ несов. с кем, разг, (не ссорить-
ся) татыу турыу, оцысыу, келисиу; они
не ~ят Друг с другом олар бир-бири менен
оцыса алмайды; ~ить одно и то же бир
нэрсени мыжып айта бериу-.
ЛАДИТ II ЬСЯ несов. дузелиу, келисиу,
сэти келиу, оцына кешиу; дело не
ис келиспей тур, ис оцына царамай тур.
ЛАДНО разг. 1. нареч. (мирно) тыныш
турде, татыу турде, татыулыцта, келисип,
оцысып; жить~ татыу турыу, татыу, жа-
сау; 2. нареч. (успешно) жацсы, жетискен-
лик пенен табыслы; работа идёт ~ ис та-
быслы баратыр; 3. в знач. утверд. частицы
(хорошо, согласен, пусть) мейли, жарай-
25 Русско-каракалпакский сл.
ЛАД
— 386 —
ды, мацул, цайыл, болады, жацсы;
будь по-твоему мейли, сениц айытцаныц-
дай-ац болсын.
ЛАДНЫЙ прил. разг, келисиги келген,
Хер тэреплеме жацсы, сымбатлы; ~ парень
сымбатлы жигит.
ЛАД ОН || Ь ж. алацан; вйден как на -~и
ап-аныц керинбекте.
ЛАДОШИ мн.', хлопать в ~ шаппат
цагыу, цол шаппатлау.
ЛАДЬЯ ж. шахм. ладья, тура,
лаешь и т. д. наст. ер. от лаять.
лажу I, ладишь и т. д. наст. вр. от
ладить.
лажу II, лазишь и т. д. наст. вр. от
лазить.
ЛАЗ м. тесик, уцгир.
ЛАЗАРЕТ м. лазарет (киширек эскерий
кеселхана).
ЛАЗАРЕТНЫЙ прил. лазарет..., лаза-
ретлик.
ЛАЗАТЬ несов. см. лазить.
ЛАЗЁЙКЦА ж. 1. тесик, уцгир, тар еткел,
киретугын жер; ~а в заборе дийуалда кире-
тугын жер; 2. перен. хийле, тэсил, цуты-
лыу жолы, хамел; найти -~у хамел табыу.
ЛАЗИТЬ несое. ермелеу, ермелеп шы-
гыу; ~ по деревьям агашларга ермелеу;
~ по горам тауларга ермелеп шьныу.
ЛАЗОРЕВЫЙ прил. см. лазурный.
ЛА ЗУ PH ЦЫЙ прил. ацшыл кек, кек рец-
деги, ашык, кек рецли; ~ое море ацшыл
кек тециз, ашык кек рецли тециз.
ЛАЗУРЬ ж. 1. ацшыл кек рец, ашыц кек
рец; небесная аспанныц ацшыл кек
реци; 2. {краска) ацшыл кек бояу.
ЛАЗУТЧИК м. уст. 1. воен, (разведчик)
тыцшы, жансыз, барлаушы; 2. (шпион,
соглядатай) тыцшы, жансыз.
ЛАЙ м. УРИУ> арсылдау.
ЛАЙКА I ж. (собака) лайка (ийттиц
бир тури).
ЛАЙКА II ж. (кожа) лайка (жумсац
териниц бир тури).
ЛАЙКОВЫЦЙ прил. лайка...; лайкадан
исленген; ~е перчатки лайкадан исленген
колгаплар.
ЛАЙНЕР м. лайнер (пассажир тасыу-
шы ири тециз кемеси ямаса самолёт).
ЛАК м. лак; покрыть что-л. лаком лак
суртиу, лак жагыу, лаклау.
ЛАКАТЬ несов. что жалау, жалап ишиу,
шалпылдатып ишиу.
ЛАКЁЙ м. 1. (слуга) малай; 2. перен.
презр. ийтаршы, жалпылдац.
ЛАКЁЙСКИЙ прил. 1. малай..., малай-
лыц; 2. перен. презр. ийтаршылык, жал-
пылдаган, жарамсакланган; 3. в знач. сущ.
ж. лакейская малайлар ушын жай, малай-
лар ежиреси.
ЛАКЕЙСТВО с. 1. малайлыц; 2. перен.
презр. ийтаршылык, жалпылдацлыц.
ЛАКИ мн. (ед. лак м., лачка ж.) лаклар
(Дагестан АССРында жасаушы халыц-
тыц бири).
ЛАКИРОВАННЦЫЙ 1. прич. от лаки-
ровать; 2. прил. лакланган, лак жагыл-
ган, лаклы, лак пенен жылтыратылган;
~ые туфли лакланган туфлилер; ~ая ме-
бель лак жагылган мебель, лакланган
мебель.
ЛАКИРОВАТЬ несов. что 1. лаклау, лак
жагыу, лак суртиу; 2. перен. кетермелеп
асырып керсетиу.
ЛАКИРОВКА ж. 1. (действие) лаклау,
лак жагыу, лак суртиу; 2. (слой лака) лак
цатламы; ~ потрескалась лак цатламы
шытнап кетти; 3. перен. аса кетермелеп
керсетиу шил ик.
ЛАКИРОВЩИК м. 1. (специалист по
лакировке) лаклаушы, лак жагыушы; 2. пе-
рен. аса кетермелеуши.
ЛАКИРОВЩИЦА женск. от лакировщик.
ЛАКМУС м. хим. лакмус (бояушы зат).
ЛАКМУСОВ ЦЫЙ прил. хим. лакмус...,
лакмуслы; ~ая бумага лакмуслы цагаз.
ЛАКОВЦЫЙ прил. 1. лак..., лаклы; ~ые
краски лаклы бояулар; 2. (покрытый ла-
ком) лаклы, лак жагылган, лакланган;
~ая обувь лакланган аяц кийим.
ЛАКОМИТЬСЯ несов. кем-чем мазалы-
нэрсени жеу, лэззет алыу; ~ вареньем
мурабба жеп лэззет алыу.
ЛАКОМКА м. и ж. разг, мазалыны суйиу-
ши, лэззет суйер, ширешил.
ЛАКОМСТВО с. 1. (лакомое блюдо) маза-
лы ауцат, мазалы тамац, суйкимли ауцат;
2. мн. лакомства (сласти) татлы зат, ший-
рин зат.
ЛАКОМЫЙ прил. мазалы, дамли, ший-
рин; <> ~ кусок майлы жилик, кемик суйек.
ЛАКОНЙЗМ м. лаконизм, цысца сезлик,
аз сезлик.
ЛАКОНИЧЕСКИЙ прил. см. лаконйч-
ный.
ЛАКОНЙЧНОСТЬ ж. лаконизмлик, цыс-
ца сезлнлик, аз сезлилик.
ЛАКОНИЧНЫЙ прил. лаконизмли, цыс-
ца сезли, аз сезли; ~ ответ цысца сез-
ли жууап.
ЛАКРИЦА ж. бот. боян.
ЛАКРЙЧНИК м. см. лакрйца.
ЛАКРЙЧНЫЙ прил- бот. боян...; боян
тамырдан исленген; ~ порошок боян та-
мырдан исленген 'порошок.
лакский прил. лак...; ~ язык лак
тили.
ЛАКТАЦИОННЫЙ прил. физиол. лак-
тация..., лактациялыц; ~ период лактация
маусими, емизиу дэуири, сут шыгыу дэ-
уири.
ЛАКТАЦИЯ ж. физиол. лактация (сут
безлеринен сут шыгыуы $эм суу алмаеан
дэуири).
ЛАКТОЗА ж. лактоза (емизиушилердиц
сутиндеги цант).
ЛАКТОМЕТР м. лактометр (суттиц са-
лыстырма салмагын аныцлайтугын эсбап).
ЛАКТОСКОП м. лактоскоп (суттеги
майдыц мугдарын аныцлайтуеын эсбап).
ЛАМА I ж- лама (Туслик Америкада
жасайтугын цайуан).
ЛАМА Пл. рел. лама (Тибетте г;эм Мон-
голияда буддистлердиц руханий адамы).
ЛАМАИЗМ м. рел. ламаизм (буддизмниц
тибет-монгол формасы).
ЛАМАЙ СТ м. рел. ламаист, ламашы
(ламаизм тэрепдары).
— 387 —
ЛАТ
ЛАМПЦА ж. 1. лампа, шыра; электри-
ческая ~а электр лампасы; настольная ~а
стол лампасы; работать при ~ешыра менен
ислеу; 2. тех. лампа; паяльная ~а цалайы-
лайтугын лампа; -ф. ~а дневного света
кундизги жарыцты беретугын лампа.
ЛАМПАДА ж. церк. лампада (икона
алдында жандыратугын пиликли кишкене
ыдыс).
ЛАМПАДКА ж. см. лампада.
ЛАМПАС м. лампас; генеральские ~ы
генерал лампаслары.
ЛАМПОВЦЫЙ прил. 1. лампа..., шыра...;
~ое стекло шыра шийшеси; 2. тех. лампа...,
лампалы; ~ый радиоприёмник лампалы
радиоприёмник; 3. в знач. сущ. ж. лампо-
вая шырахана.
ЛАМПОЧКА ж. 1. уменьш. от лампа;
2. лампочка; электрическая ~ электр лам-
почкасы.
ЛАНГУСТ м., ЛАНГУСТА ж. лангуст
(тециз шаяны).
ЛАНДШАФТ м. 1. (пейзаж) ландшафт
(жер бетиниц улыума кериниси); 2. (ри-
сунок, картина) ландшафт (ауыл кериниси
салынган суурет)-, 3. геогр. ландшафт;
горный ~ тау ландшафты.
ЛАНДЫШ м. хинжи гул.
ЛАНДЫШЕВЫЙ прил. хинжи гул...,
Хинжи гулли; хинжи гулден исленген; ~
запах хинжи гул ийиси.
ЛАНОЛЙН м. ланолин (цойдьщ жунин
жууганда шыгатугын май).
ЛАНОЛИНОВЫЙ прил. ланолин...; ла-
нолинлп; ланолпннен исленген.
ЛАНЦЁТ м. ланцет, ништер (хирургия-
да цолланылатцгын еки жузли пышац).
ЛАНЦЕТНЫЙ прил. 1. ланцет.... ниш-
тер...; 2. см. ланцетовидный.
ЛАНЦЕТОВЙДНЫ "И прил. ланцеткемег-
зес, нпштерге усаган, еткир ушлы; ~е
листья ништерге усаган жапырацлар.
ЛАНЬ ж. лань (сууынныц бир тури).
ЛАП||А ж. 1. табан, понже; медвежья ~а
айыудыц панжеси; верблюжья ~а туйе-
нпц табаны; 2. шак,а (тикенекли агашлар-
да);~ыёли шыршаныц шацалары; <> ~а
якоря кошкиниц илмегц; запустить ~у
во что-л. бир нэрсеге панжесин батырыу;
наложить ~у на что-л. езиниц устемлигин
жургизиу; попасть в~ык кому-л. биреу-
диц кол астына тусип калыу; быть в ~ах
у кого-л. биреуден гэрезлп болыу.
ЛАПИДАРНЫЙ прил.-. ~ стиль цыска
стиль, анык стиль.
ЛАПЦКА ж. 1. уменьш. от лапа; 2. мн.
лапки пушцац тери; шапка из беличьих ~ок
тийпнниц пушкак терилеринен исленген
малакай; ходйть на задних ~ках перед
кем-л. жарамсакланыу, жагыныу, жал-
пылдау, алдында жоргалау.
лАпОТЬ м. лапоть (шабата, жекен геу-
ши, жекен шоцай); ходйть в лаптях лапоть
кийип журиу.
ЛАПТЦА ж. спорт. 1. (игра) лапта (топ
ойын); играть в ~у лапта ойнау; 2. (дере-
вянная палка, лопатка) лапта, дэстек.
ЛАПЧАТЦЫЙ прил. 1. жаргак табанлы;
~ая птйца жаргак табанлы кус; 2. бот.
табан сыяклы, табанга уксас; ~ый лист
табан сыяклы жапырак; гусь ~ый суу-
куйды.
ЛАПША ж. кеспас; молочная ~ сутли
кеспас.
ЛАРЁК м. ларёк, кишкене дукэн.
ЛАРЁЦ м. безелген куты, сандыкша.
ЛАРИНГИТ м. мед. ларингит (тамац
ауырыу).
ЛАРИНГОЛОГ м. ларинголог (цулац,
тамац, мурын ауырыулары бойынша врач-
- цэниге).
ЛАРИНГОЛОГИЯ ж. мед. ларингология
(анатомия, физиологияны цэм тамац
ауырыуларын изертлейтугын илим).
ЛАРЧИК м. кишкене куты, сандыдша;
а ~ просто открывался сыры ап-ацсат
ашылды.
ЛАР Ь м. ларь (ун, дэн, товар салып
цоятугын улкен агаш цуты).
ЛАСКА I ж. еркелеу, сылап-сыйпау, су-
йиу, мехрибанлык, элпешлеу; матерйнская
~ ананыц еркелеун, ананыц сылап-сый-
пауы.
ЛАСКА II ж. ласка (суусар туцымына
киретугын жыртцыш цайуан).
ЛАСКАТЕЛЬНЫ || Й прил. 1. еркелетип
айтылган, еркелететугын, жагымлы,суйким-
ли; ~е слова еркелетип айтылган сезлер;
2. грам. еркелеткиш; ~е суффиксы суще-
ствйтельных атлыцтыц еркелеткиш суф-
фикслери.
ЛАСКА ЦТ ь несов. кого-что 1. еркелетиу,
сылап-сыйпау, суйиу, мехрибанлык етиу,
елпешлеу; ~ть ребёнка баланы еркелетиу;
2. перен. жагымлы тийиу, жагымлы болыу,
хез бериу; ветер~л мие лицо самал бетиме
жагымлы тийди.
ласкаться несов. к кому-чему еркелеу,
наз етиу; ~ к матери анасына еркелеу.
ЛАСКОВОСТЬ ж. жатымлылык, суйким-
лилик, еркелик, ашыц жузлилик, мулайым-
лылыц.
ЛАСКОВЫЙ прил. 1. жагымлы, суй-
кимли, еркелеген, ашык жузли, мулайым;
~ ребёнок жагымлы бала; ~ взгляд суй-
кимли позер;2. перен. хоз бериуши, жагым-
лы; ~ ветер жагымлы самал.
ЛАСТ м. 1. ласт (айрым суу цайуанлары-
ныц келте цол-аяцлары); 2. мн. ласты
спорт, жузиу кол-аяклары.
ЛАСТИК I м. (ткань) ластик, гезлеме
(астарлыц).
ЛАСТИК II м. (резинка) еширгиш, лас-
тик.
ЛАСТИТЬСЯ несов. разг. см. ласкаться.
ЛАСТОВИЦА ж. ушкул.
ЛАСТОЧКА ж. 1. карлыгаш; 2. (лас-
ковое обращение к женщине, девушке, де-
вочке) карлыгашым; 3. спорт, ласточка;
<> первая ~ биринши кодом.
ЛАСТОЧКИН прил. карлыгаш...;
гнездо карлыгаш уясы.
ЛАТАТЬ несов. что, разг, жамау, жамау
салыу, жамау басыу.
ЛАТВИЙСКИЙ прил. Латвия..., лат-
виялык-
ЛАТИНИЗАЦИЯ ж. латинластырыу; ~
алфавита алфавитти латинластырыу.
25*
ЛАТ
— 388 —
ЛАТИНИЗИРОВАТЬ сов. и несов. что
1. латинластырыу (латин тилин х,эм
латин мэдениятын енгизиу); 2. (алфавит)
латинласыу, латин тийкарындагы алфавит-
ке кешиу.
ЛАТИНИЗИРОВАТЬСЯ сов. и несов. ла-
тинласыу, латинластырылыу.
ЛАТИНИСТ м. латинист (латин тили-
нин цэнигеси).
ЛАТИНИЦА ж. филол. латин алфавита,
латан жазыуы.
ЛАТИНСКИЙ прил. латин...; ~ язык
латан тили.
ЛАТИФУНДИЯ ж. ист., эк. латифун-
дия (ири меншикли жер ийелериниц хо-
жалыеы).
ЛАТКА ж. прост, жамау.
ЛАТНИК м. ист. сауытлы эскер.
ЛАТУНИ ||ЫЙ прил. латунь..., жез...,
латуннан исленген, жезден исленген; ~ая
посуда латуннан исленген ыдыс.
ЛАТУНЬ ж. латунь, жез.
ЛАТЫ только мн. ист. сауыт.
ЛАТЫНЬ ж. разг, латин тали.
ЛАТЫШИ мн. (ед. латыш м., латыш-
ка ж.) латышлар, латыш халды (Латвия
ССРыныц тийкаргы халцы).
ЛАТЫШСКИЙ прил. латыш...; ~ язык
латыш тили.
ЛАУРЕАТ м. лауреат; ~ международ-
ного конкурса халыц аралыц конкурстыц
лауреаты; ~ Ленинской премии Ленинлик
сыйлыцтыц лауреаты.
ЛАФЁТ м. воен, лафет (артиллерия то-
быныц станоги).
ЛАФЕТНЫЙ прил- воен, лафетлик, ла-
фетли.
ЛАЦКАН м. лацкан, цайырма жага.
ЛАЧУГА ж. ылашыц.
ЛАЯТЬ несов. уриу, арсылдау.
лба, лбу и т. д. род., дат. п. ед. от лоб.
ЛГАТЬ несов. етирик айтыу, етирик сей-
леу, алдау.
лгу, лжёшь и т. д. наст. вр. от лгать.
ЛГУН м. етирикши, алдаушы.
ЛГУНЬЯ женск. от лгун.
ЛЕБЕДА ж. бот. сора.
ЛЕБЕДЙНЦЫЙ прил. 1. аццуу..., аццуу-
дыц; ~ая стая аццуу топары; 2. перен.
аццуу яцлы, аппац; ~ая шея аццуу мойын,
ак тамац; ~ая пёсия соцгы йош, соцгы
деретпе.
ЛЕБЁДКА I ж- (самка лебедя) аццуудыц
мэкийенп.
ЛЕБЁДКА II ж. тех. лебёдка (жуклерди
кетеретцрын машина).
ЛЕБЕДЬ м. аццуу.
ЛЕБЕЗИТЬ несов. перед кем, разг, жа-
раныу, жалбырацлау, жылмацлау, жарам-
сацланыу.
ЛЕБЯЖИЙ прил. I. аццуу..., аццуудыц;
& пух аццуудыц мамыгы; 2. перен. народ-
но-поэт. см. лебедйиый 2.
ЛЕВ I м. арыслан; <> морской ~ тециз
арысланы (суу з$айуаны).
ЛЕВ II м. лев (Болгария Халык, Респуб-
ликасында пул бирлиги).
ЛЕВЁТЬ несов. полит, солшылланыу,
солшыллыц етиу.
ЛЕВИЗНА ж. полит, солшыллыц, сола-
цайлыц.
ЛЕВКОЙ м. левкой (ийисли гул).
ЛЕВО= цоспа сезлердиц «сол, шеп» деген
мэнисин беретугын биринши белеги, мыс.:
левосторонний шеп жацтагы, шеп тэреп-
теги.
ЛЕВОБЕРЕЖНЫЙ прил. шеп жагадагы,
сол жагадагы, шеп жагалыц, сол жагалыц.
ЛЕВОБЕРЁЖЬЕ с. сол жага, шеп жага.
ЛЕВОФЛАНГОВЫЙ прил. 1. шеп фланг-
дагы, шеп жацтагы, сол тарептеги; 2. в
знач. сущ. м. левофланговый шеп тэреп-
ли, сол тэрепли.
ЛЕВША м. и ж. шебекей, солацай.
ЛЁВЦЫЙ прил. 1. шеп, сол; ~ая рука
шеп цол; ~ая сторона сол жац; ~ый берег
реки дэрьяныц шеп жагасы; в ~ом углу
шеп жацтагы муйеште; 2. полит, сол, солга;
~ый уклон солга ауыушылыц; 3. в знач.
сущ. мн. левые полит, солшыллар; <£>
встать с ~ой ноги жини тырысыу; ~ая
сторона (изнанка) астары, ишки бетп.
ЛЕГАВЦЫЙ прил. тазы...; ~ая собака
тазы ийт, ацшы ийт.
ЛЕГАЛИЗАЦИЯ ж. легализация, ле-
тал ьласыу.
ЛЕГАЛИЗИРОВАТЬ^;, и несов. кого-что
легальластырыу, легальлау, деталь етиу.
ЛЕГАЛИЗИРОВАТЬСЯ сов. и несов. ле-
гальланыу, деталь жагдайга кешиу.
ЛЕГАЛИЗОВАТЬ сов. и несов. см. лега-
лизйровать.
ЛЕГАЛИЗОВАТЬСЯ сов. и несов. см.
легализироваться.
ЛЕГАЛЬНО нареч. деталь турде.
ЛЕГАЛЬНОСТЬ ж. легальлыц-
ЛЕГАЛ ЬНЦЫЙ прил. легаль, легальлы;
~ая партия легальлы партия; ~ое положе-
ние легаль аукал; О ~ый марксизм ист.
легаль марксизм.
ЛЕГЕНД|[А I ж. 1. (сказание) легенда,
ацыз; 2. (выдумка) ацыз сез, цыялый нэрсе;
о нём рассказывают ~ы ол цаццыцда цыя-
лый нэрселерди айтып отырыпты.
ЛЕГЁНДА II ж. 1. (надпись на монете)
легенда (тецгедеги жазыу)-, 2. (на карте,
рисунке и т. п.) шартлы белги (план,
карта, сууретке жазылган тусиник белги-
лер жыйындысы).
ЛЕГЕНДАРНЫЙ прил. 1. (являющийся
легендой) легендалыц; 2. (породивший леген-
ды) эжайып, теци жоц, теци болмаган,
легендар; — подвиг эжайып батырлыц;
герой журтца танылган цах,арман.
ЛЕГИОН м. 1. ист. легион (эййемги
Римде ири эскерий белим)-, 2. (название
воинских частей) легион (гейпара еллерде
айрыцша эскерий белимлердиц аты)-, 3. пе-
рен. (множество) ызгыган, есапсыз кеп,
жудэ кеп.
ЛЕГИОНЕР м. легионер, эскер, некер.
ЛЕГИРОВАНИЕ с. легирлеу, легирлетиу.
ЛЕГЙРОВАННЦЫЙ тех. 1. прич. от
легйровать; 2. прил. легирленген; ~ая
сталь легирленген полат.
ЛЕГЙРОВАТЬ сов. и несов. что, тех.
легирлеу (бир металлга екинши металлдыц
еритиндисин араластырыу).
— 389 —
ЛЕД
ЛЕГИРУЮЩИЙ тех. 1. прич. от легиро-
вать; 2. прил. легирлейтугын.
ЛЁГКИЕ мн. (ед. лёгкое с.) екпе.
ЛЁГКЦЙЙ прил. 1. (на вес) жецил; ~ая
ноша жецил жук; 2. (нетрудный) жецил,
ацсат, оцай; ~ий урок женил сабац; ~ая
работа ацсат жумыс; ~ая задача ацсат
мэселе; 3. (о движениях и т. п.) жецил,
шаццан; ~ая походка жецил журис; 4. (не-
значительный, слабый) жецил-желпи, аз-
гантап, сал-пел, жецил; ~ий мороз сэл-пал
сууыц; ~ий туман азгантай думай; ~ий
ветер жецил-желпи самал; 5. (поверхност-
ный, несерьёзный) устиртин, жецил; ~ое
отношение к жизни турмысца жецил царау;
6. (покладистый, уживчивый) мунайым,
кеигиш, оцысцыш; ~ий характер мунайым
минез; ~ий человек оцысцыш адам; 7. же-
цил; ~ая артиллерия женил артиллерия;
~ое пальто жецил пальто; ~ая пища
жецил ауцат; ~ая музыка жецил музыка;
~ая жизнь жецил турмыс, ацсат турмыс;
~ий сон кишкене тус; ~ая промышлен-
ность жецил санаат; ~ая рука цайырлы
дол, берекетли цол; с ~ой руки сетли
баслама.
ЛЕГКО 1. нареч. ацсат, жецил турде,
сэл; это ~ написать буны жазыу ацсат;
~ коснуться чего-л. сол тийип кетиу, сол
тоцтап етиу; ходить жецил журиу;
2. безл. в знач. сказ, ацсат, жецил; мне так
мен сондай кеуиллимен, мениц сондай
уацтым хош; О ~ сказать! айтыуга ацсат!
ЛЕГКО крепа сезлердин «жецил, ацсат»
деген мэнислерин билдиретурын биринши
белеги, мыс.: легкокрылый тез ушцыш, же-
цил цанатлы.
ЛЕГКОАТЛЕТ м. жецил атлет (жецил ат-
летика менен шугылланатугын спортшы).
ЛЕГКОАТЛЕТИЧЕСКИ || И прил. жецил
атлетика..., жецил атлетикалыц; ~е сорев-
нования жецил атлетика жарыслары.
ЛЕГКОАТЛЕТКА женск. от легкоатлет.
ЛЕГКОВЕРИЕ с. исенгишлик, исеншек-
лик, инангышлыц.
ЛЕГКОВЕРНЫЙ прил. исенгиш, исен-
шек.
ЛЕГКОВЕС м. спорт, жецил салмацлы
(гуресши спортсмен тууралы).
ЛЕГКОВЕСНОСТЬ ж. 1. жециллик, сал-
мацсызлыц; 2. перен. устиртинлик, салма-
гы кемлик, жециллнлик; ~ доводов делил-
лердиц салмагыныц кемлиги.
ЛЕГКОВЁСНЦЫЙ прил. 1. (имеющий
небольшой вес) жецил салмацлы; ауыр емес;
~ая монета ауыр емес тецге, жецил сал-
мацлы тецге; 2. перен. устиртин, салмагы
кем, жецил} ~ый человек жецил адам.
ЛЕГКОВОЙ прил. жецил; ~ автомобиль
жецил автомобиль.
ЛЕГКОВОСПЛАМЕНЯЮЩИЙСЯ прил.
тез алысып кететугын.
ЛЕГКОМЫСЛЕННОСТЬ ж. см. легко-
мыслие.
ЛЕГКОМЫСЛЕННЫЙ прил. жецил, же-
цил ойлы, алацгасар, ушцалац; ~ посту-
пок аз ойланып ислеген ис.
ЛЕГКОМЫСЛИЕ с. жецил минезлилик,
ушцалацлыц.
ЛЕГКОПЛАВКИЦЙ прил. тех. ацсат
ерийтугын, тез ерийтугын; ~е металлы
ацсат ерийтугын метал л ар.
ЛЁГКОСТЬ ж. жециллик, ацсатлыц,
оцайлыц; ~ походки журисиниц жецилли-
ги; ~ характера минездиц жециллиги.
ЛЕГОНЬКО нареч. разг, сэлгана, сэл-
-пэл, эсте, эсте-ацырын.
ЛЁГОЧНЫЦЙ прил. екпе..., екпениц;
~е болезни екпе кеселлери.
ЛЕГЧА ЦТ Ь несов. разг, пэсецлеу, босац-
лау; мороз ~ет аяз босацлады.
ЛЕГЧЕ 1. сравнит, ст. от прил. лёгкий и
нареч. легко жецилирек, ацсатырац, оцайы-
рац; 2. безл. в знач. сказ, тэуирирек, жеци-
лирек; больному — науцас тэуирирек; час
от часу не ~ куннен кунге жецил емес.
ЛЁД м. муз; вечные льды мэцги муз-
лар; идёт ~ сец ыгып киятыр; ~ тронулся
1) сец журди; 2) перен. цозгалды, х,эрекет-
ке келди; < разбить, сломать ~ иске
кирисиу, исти баслау.
ЛЕДЕНЁЦТЬ несов. 1. (превращаться
в лёд) муз болыу, музлау, музланыу, муз
болып цатыу; 2. (замерзать, коченеть) то-
цыу, усиу, сууыцца цатыу, музлау; руки
~ют коллар тоцып баратырыпты, цоллар
тоцады; <> кровь ~ет в жилах лал болып
цалды, зэрреси ушып кетти, цатты цорцып
кетти.
ЛЕДЕНЕЦ м. набат.
ЛЕДЕНЙТЦЬ несов. что тоцдырыу, муз-
латыу; ветер ~ лицо самал бетти тоцды-
рады; ужас~ сердце цорцыныш журекти
суулатады.
ЛЕДЕРЙНл. ледери н (жасалма телетин)
ЛЕДЕРЙ НОВЫЙ прил.ледерин...; ле дер ин нен
исленген.
ЛЁДИ ж. леди (Англияда аристократ-
лардыц хрялларына царап айтылатугын
сез)._
ЛЕДНИК м. (погреб) музхана, муз теле.
ЛЕДНЙК м. геол., геогр. кешпе муз, муз
уйимлери; горный ~ таудыц кешпе музы.
ЛЕДНИКОВЫЦЙ прил. геол., геогр. муз-
лыц, музлыцтан пайда болган; ~е озёра
музлыцтан пайда болган келлер; ~й
период _ музлыц дэунри, муз дэуири.
ЛЕДОВЦЫЙ прил. 1. муз..., музлы; ~ый
покров муз цатламы; 2. (происходящий во
льдах) муздагы; ~ое плавание муздагы
жузйу.
ЛЕДОКОЛ м. ледокол, муз жаргыш;
атомный ~ атом муз жаргышы.
ЛЕДОЛОМ м. муз бузгыш, сец бузгыш
(кепирди сецнен сацлауга арналган цуры-
лыс).
ЛЕДОРЕЗ м. 1. (морское судно) ледорез
(сецде журетугын кеме)-, 2. (сооружение)
музкесер (дэрьяларда сец жургенде кепир-
ди муз бузыудан цоргайтугын цурылыс).
ЛЕДОРУБ с. спорт, муз шапцыш (альпи-
нистлердиц текше жасау ушын цолланыла-
тугын балтасы).
ЛЕДОСТАВ м. муз цатыу, муз тоцта-
сыу.
ЛЕДОХОД м. сец журиу, сец ыгыу.
ЛЕДЯНЦОЙ прил. 1. муз..., музлы, муз-
лыц; ~ая гора муз тауы, музлы тау; ~ые
ЛЕЖ.
— 390 —
вершйны муз басцан тебелер; 2. жудо аяз,
дым сууыц, муздай; ~бй ветер муздай
сууыц самал; 3. перен. сууыц, тунерген,
жацтырмаган; ~6й взгляд сууыц кез ца-
рас; ответить ~ым тоном жацтырмаган
дауыс пенен жууап бериу.
ЛЁЖА нареч. жатып; читать жатып
оцыу.
ЛЕЖАЛ ||ЫЙ прил. кеп жатцан, кеп
турган, кеп сацланган, генерген; ~ая
мука кеп турган ун.
ЛЕЖАНКА ж. печьтиц цапталындары
жатыу орны, печьтеги жатыу сыпа.
ЛЕЖ||АТЬ несов. 1. жатыу; ~ать в по-
стели тесекте жатыу; ~ать на траве шеп-
тиц устинде жатыу; ~ать на спине шалца-
сына жатыу; 2. (быть больным) жатыу;
ауырыу болыу, бийтапланыу, кеселлениу;
~ать с воспалением лёгких екпе исиу кесе-
линен жатыу; 3. (находиться) жатыу, бо-
лыу, турыу, сацланыу; кнйга ~йт на столе
китап столдыц устинде жатыр; бельё ~йт
в чемодане ишки кийимлер чемоданда
жатыр; деньги ~ат в банке ацшалар банк-
та тур; статья ~йт в редакции журнала
мацала журналдыц редакциясында жатыр;
4. (быть расположенным) орналасыу, жай-
ласыу; город ~йт в долине цала ойпатта
жайласцан; 5. (пролегать, проходить)
етиу, созылыу; путь~йт иа север жол ар-
цага царай етеди; 6. на ком, перен. жукле-
ииу, мойнында болыу; все заботы о семье
~ат на нём бала-шаганыц барлыц рамы
оныц мойнында турыпты; ~ать в основе
негизинде болыу; у меня душа не ~йт
к кому-чему-л. ыцласым жоц, кеулим
тартпайды, кеулим бармайды.
ЛЕЖАЧ II ИЙ прил. жатцан, жатыр ган,
жатац...; в ~ем положении жатып; ~ий
больной тесек тартып жатырган кесел;
~ее место жатыуга арналган орын; <> под
~ий камень вода не течёт поел, жатцан га
жан жууырмас.
ЛЕЖЕБОК м., ЛЕЖЕБОКА м. и ж. разг.
жалцау, ис жацпас, жатып ишер.
ЛЁЖКЦА ж.: лежать в ~у прост, (о боль-
ном) узац ауырып жатыу, турмастан жа-
тыу.
ЛЕЖМЯ нареч.'. ~ лежать прост, турмай
кеп жатыу, узац жатыу.
ЛЁЗВИЕ с. 1. жуз; ~ ножа пышацтын.
жузи; 2. алмас; ~ для безопасной бритвы
цэуипсиз пэкинин. алмасы.
ЛЕЗГЙНКА ж. (танец) лезгинка.
ЛЕЗГЙНСКИЦЙ прил. лезгин..., лезгин-
ниц; ~е пёсии лезгин цосыцлары.
ЛЕЗГЙНЫ мн. (ед. лезгина., лезгйика
ж.) лезгинлер (Дагестан АССРда
Азербайджан ССРда жасаушы халыцтьщ
бири).
ЛЕЗТЬнесое. 1. ермелеп шыгыу, ермелеу,
миниу, шыгыу (наверх); тусиу (вниз); ~ на
дерево агашца ермелеу; ~ на гору таура
шыгыу; ~ в яму шуцырга тусиу; 2. (вхо-
дить, проникать) тусиу, етиу, ецбеклеп
кириу, ецбеклеп шыгыу, ишине кириу,
бузып кириу, ацтарыу; ~ в воду сууга
тусиу; ~ в окно ейнектен тусиу; 3. разг.
тыгыу, салыу, ацтарыу; ~ в шкаф за кни-
гой китапты алыу ушын шкафты ацтарыу;
4. (налезать, быть впору) сыйыу, шац
болыу; шапка не лезет на голову малацай
басыма сыймайды; сапоги не лезут етик
сыймайды; 5. перен. разг, араласыу, сугы-
лысыу; ~ в спор даура араласыу; ~ не
в своё дело езине тийисли емес нарсеге су-
рылысыу; 6. разг, тусиу; волосы лезли
на лоб шаш мацлайра тусип турды; 7. (вы-
падать — о волосах, шерсти) тусиу; 8. разг,
(расползаться) кетиу, тутеленип тусиу;
шёлк на платье лезет кейлектиц жипеги
тутеленип тусип атыр; ~ на глаза кезге
тусиуге тырысыу;~ в голову ойына келиу;
на рожон женсиз урыныу; ~ из кожи вон
аса тырысыу, жан аямау; не ~ за словом
в карман сезди сатып алмау, сезин кисиден
сорап алмау.
ЛЕЙ м. см. лея.
лей, лейте повел, накл. от лить.
ЛЕЙБ- цоспа сезлердиц «.ханныц, патша-
ныы деген мэнисин билдиретугын биринши
белеги, мыс.: лейб-медик патшаныц теуиби.
ЛЕЙБ-ГВАРДИЯ ж. воен. лейб-
-гвардия (гей бир монархиялыц мэмлекет-
лерде артыцмаш жагдайда туратугын
эскер).
ЛЕЙБОРИСТ м. полит, лейборист (Ан-
глиядагы рабочий партиясыныц агзасы).
ЛЕЙБОРИСТСКИМИ прил. полит, лейбо-
рист..., лейбористлик; ~ая партия лей-
борист партиясы.
ЛЕЙКА I ж. (для поливки) суу сепкиш,
лейка.
ЛЕЙКА II ж. (фотоаппарат) лейка.
ЛЕЙКОЦИТОЗ м. мед. лейкоцитоз (цан-
да лейкоцитлердиц саныныц кебейиуи).
ЛЕЙКОЦИТЫ мн. (ед. лейкоцит м.)
физиол. лейкоцитлер (цандагыац шариклер).
лейся, лейтесь повел, накл. от литься.
ЛЕЙТЕНАНТ м. лейтенант; младший ~
киши лейтенант; старший ~ старший лей-
тенант.
ЛЕЙТЕНАНТСКЦИЙ прил. лейтенант...,
лейтенантлыц; ~ое звание лейтенантлыц
атац.
ЛЕЙТМОТЙВ м. 1. (основной мотив) тий-
каргы мотив; 2. перен. (основная мысль)
тийкаргы пикир, негизги ой.
ЛЕКАЛО с. лекало (цыйсыц сызыцлар сы-
зыу ушын цолланылатугын фигуралы сыз-
гыш).
ЛЕКАРСТВЕННЫ||Й прил. дери..., дери
болатурын; ~е растения дери болатугын
есимликлер.
ЛЕКАРСТВО с. дари, дери-дэрман; ~ от
кашля жетелдиц дериси; прописать ~
дэриге цараз жазып бериу; принять ~ дари
ишиу, дари цабыл етиу.
ЛЁКАРЬ м. уст., прост, тэуип.
ЛЕКСИКА ж. лексика (бир тилдиц
ямаса диалекттиц сезлер жыйындысы); рус-
ская ~ рус лексикасы; ~ Пушкина Пуш-
кинниц лексикасы.
ЛЕКСИКОГРАФ м. лексикограф (лекси-
кография бойынша цэниге).
ЛЕКСИКОГРАФЙЧЕСКЦИЙ прил. лек-
сикография..., лексикографиялыц; ~ая ра-
бота лексикографиялыц жумыс.
— 391 —
ЛЕИ
ЛЕКСИКОГРАФИЯ ж. лексикография
(сезликлер дузиудин теориясы хрм. практи-
кам)
ЛЕКСИКОЛОГ м. лексиколог (лексико-
логия бойынша цэниге).
ЛЕКСИКОЛОГИЧЕСКИЙ прил. лекси-
кология..., лексикологиялыд.
ЛЕКСИКОЛОГИЯ ж. лексикология (тил
билиминиц лексиконы изертлейтугын бе-
лими).
ЛЕКСИКОН м. 1. (запас слов) сез байлы-
гы, сез запасы; его ~ очень богат оныц
сез запасы жудэ бай; 2. уст. (словарь)
сезлик.
ЛЕКСЙЧЕСКЦИЙ прил. лексика..., лек-
сикалыд; ~ое богатство русского языка
рус тилиниц лексикалыд байлыгы.
ЛЕКТОР м. лектор.
ЛЕКТОРИЙ м. лекторий (лекция шелкем-
лестириуши шелкем ^эм лекция оцыу
ушын жай).
ЛЕКТОРСКИ ИЙ прил. лектор...; ~ая
группа лекторлар группасы.
ЛЕКЦИОННЫЙ прил. лекция..., лекция
болатугын; ~ зал лекция болатугын зал.
ЛЁКЦИЦЯ ж. лекция; публичная ~я
кепшиликке арналган лекция, кепшилик
ушын одылатугын лекция; посещать ~и
лекцияларга датнасыу.
ЛЕЛЕЯТЬ несов. 1. кого-что еркелетиу,
элпешлеу, дэдирлеу, эдиулеу; ~ ребёнка
баланы элпешлеу; 2. что, перен. жубаныу,
дэметиу, умит етиу, арзыу етиу, ынтыд
болыу; ~ надежду умит етиу; ~ мечту
нийетти арзыу етиу, дыял менен жубаныу.
ЛЁМЕХ, ЛЕМЕХ м. пазна.
ЛЕММА ж. мат. лемма (кемекши тео-
рема) .
ЛЕН м. ист. лен (1. феодализм дэуирин-
<)е вассалга берилетуеын жер-мулик хуэм
оннан пайдаланыу ууцуцьц 2. жерден жый-
налатугын салыц).
ЛЁН м. зыгыр; ~-долгунец узын дабыд-
лы зыгыр; прясть ~ зыгыр цабыгын ийи-
риу.
ЛЕНИВЕЦ м. 1. см. лентяй; 2. зоол. ле-
нивец Суслик Америкада жасаушы %ай-
цан).
ЛЕНИВ ((ЫЙ прил. 1. жал дау, досжад-
пас, ериншек; ~ый ученик жалдау одыу-
гпы; 2. (вялый) босац, уяц, жай басар;
~ая походка уяц журис; 3. (о кушаньях)
тез писирилген, тез таярланган;^ ые голуб-
цы тез писирилген голубцылар.
ЛЕНИНГРАДЕЦ м. ленинградлы.
ЛЕНИНЕЦ м. лениншил.
ЛЕНИНИЗМ м. ленинизм.
ЛЕНИНСКИЙ прил. Ленин..., ленинлик,
Ленинниц; Ленинские заветы Ленинниц
уасиятлары; Ленинская премия Ленинлик
сыйлыд.
ЛЕНИТЬСЯ несов. жалцауланыу, кос-
жацпаслыц етиу, ериниу, ериншеклик
етиу.
ЛЁННЦЫЙ прил. ист. лен..., ленлик;
~ая зависимость ленлик гэрезлик; ~ое
владение лен ийелеушилиги.
ЛЕНОСТЬ ж. жалцаулыц, цосжакпаслык,
ериншеклик.
ЛЕНТЦА ж. 1. в разн. знач. лента; шёл-
ковая ~а жипек лента; орденская ~а
орден лентасы; телеграфная ~а телеграф
лентасы; изоляционная ~а изоляциялык
лента; конвейерная ~а конвейер лентасы;
кинематографйческая ~а кинематография-
лыц лента; пулемётная ~а пулемёт лента
сы; 2. перен. ийрек; ~а реки дэрьяныц
ийреклиги; виться ~ой лентадай шуба-
лыу.
ЛЕНТООБРАЗНЫЙ прил. лента сыяц-
лы, лента тэризли.
ЛЁНТОЧНЦЫЙ прил. лента..., лента-
лы; лента шыгаратугын, лентадай ислен-
ген; ~ая пила шубалма жаргы, ленталы
жаргы; ~ые черви зоол. жылан дуртлар.
ЛЕНТЯЙ м. жалцау, цосжацпас, ерин-
шек, дайяр.
ЛЕНТЯЙКА женск. от лентяй.
ЛЕНТЯЙНИЧАТЬ несов. разг, жалдау-
лыц кылыу, косжацпаслыц ислеу, ерин-
шеклик етиу, дайярлыц цылыу.
ЛЕНЦ К А ж. разг.-, с ~бй еринип; рабо-
тать с ~6й еринип ислеу.
ЛЕНЬ ж. 1. жалдаулыд, досжадпаслыд,
ериншеклик, дайярлыд;~ напала ериншек-
лик басты; 2. в знач. сказ, с неопр., разг,
(не хочется) досжадпайды; мне~ идтй ма-
ган барыуга досжадпайды; ему ~ с места
сдвинуться оган орнынан дозгалыу дос-
жадпайды; все кому не ~ ким далесе,
ким керингеи, ким болса сол.
ЛЕОПАРД м. даблан.
ЛЕОПАРДОВЫЙ прил. даблан..., даб-
ланныц.
ЛЕПЕСТКОВЫЙ прил. бот. гул жапы-
радлы.
ЛЕПЕСТОК м. гул жапырац, гул жапы-
рагы; ~ розы цызыл гул жапырагы.
ЛЕПЕТ м. I. былдырлау, былдырлы,
тусиниксиз сез; детский ~ баланыц был-
дырлауы, баланыц былдырлысы; 2. перен.
сылдырлы, шууылды; ~ ручья буладтыц
шууылдысы.
ЛЕПЕТАНИЕ с. см. лепет 1.
ЛЕПЕТАТЬ несов. что и без доп. был-
дырлау, былдырлап сейлеу, тусиниксиз
сейлеу.
ЛЕПЁШК((А ж. 1. шерек; ржаная ~а
дара бийдай шереги; 2. лепёшка (жалпац
децгелек дэри ямаса татлы кондитер заты)-,
мятные ~и Туршикли лепёшкалар; <> раз-
биться в ~у жан-тэни менен тырысыу,
куш салыу.
ЛЕПЙТЬ несов. 1. кого-что дэйкел ислеу,
дэйкел жасау; ~ статую из глины ылай-
дан статуя жасау; 2. что салыу; ласточка
лепит гнездо дарлыгаш уя салады.
ЛЕПИТЬСЯ несов. 1. жабысып турыу,
желимлениу; снег хорошо лепится цар жац-
сы жабысып турады; 2. (прилепляться)
тыгыз турыу, тыгыз орналасыу.
ЛЁ ПК |( А ж. хэй|кел ислеу, хэйкел жа-
сау; заниматься ~ой хэйкел ислеу менен
шугылланыу.
ЛЕПНОЙ прил. жабыстырып исленген
жабыстырып безеген; ~ потолок жабысты-
рып безеген жай тебеси.
ЛЕПРА ж. жаман кесел, мацау.
ЛЕП
— 392 —
ЛЕПРОЗОРИЙ м. мед. лепрозорий, жа-
ман кесел л ер орны, мацаулар орны.
ЛЁПТЦА ж. улес, пай; внести свою ~у
езиниц улесин Косыу.
ЛЕС м. 1. тогай; хвойный ~ тикенекли
тогай; густой ~ дут тогай, цалыц тогай;
дремучий ~ пышыц мурны батпайтугын
тогай; 2. (материал) агаш; строевой ~
цурылыс агашы; сплавлять~ агаш ыгы-
зыу; как в тёмном ~у хеш нерсени айыра
алмау; кто в ~, кто по дрова погов. ким
цалага, кимдалага.
ЛЕСА I, ЛЕСА ж. рыб. цармац бау, цар-
мац жип.
ЛЕСА II мн. (на стройке) ешек агаш;
снять ~ ешек агашларды тусириу.
ЛЕСЙСТЦЫЙ прил. тогайлы; ~ая мест-
ность тогайлы жер.
ЛЕСКА ж. разг. см. леса I, леса.
ЛЕСНЙК м. бажбан.
ЛЕСНИЧЕСТВО с. тогай хожальиы.
ЛЕСНЙЧИЙ м. тогай басцарыушы.
ЛЕСНЦОЙ прил. тогай..., тогайлы, то-
гайлыд; ~ые богатства тогай байлыгы;
~ые птйцы тогай дуслары; ~бй район
тогайлы район; ~ая промышленность то-
гай санааты.
ЛЕСО крепа сезлердиц темендеги мэни-
лер ин билдиретурын биринши белеги'. 1) «то-
рай, арашк мыс.: лесоразведение тогай еси-
риушилик; 2) «торайлыкрц мыс.: лесопро-
мышленность тогай санааты.
ЛЕСОВОД м. тогайшы (тогайшыльщ
бойынша крниге).
ЛЕСОВОДСТВО с. тогайшылыд илими,
тогайшылыд хаддында илим.
ЛЕСОВОДЧЕСКИЙ прил. тогайшылыд,
тогайшылыд илиминин., тогайшылыцтын,.
ЛЕСОВОЗ м. агаш тасыушы (кеме, ав-
томобиль).
ЛЕСОЗАВОД м. агаш заводы.
ЛЕСОЗАГОТОВЙТЕЛ ЬНЦЫЙ прил. агаш
таярлау..., агаш таярлайтугын; ~ая про-
мышленность агаш таярлайтугын санаат.
ЛЕСОЗАГОТОВКИ мн. (ед. лесозаго-
товка ж.) агаш таярлау.
ЛЕСОЗАЩЙТНЦЫЙ прил. агашларды
доргау...; ~ая станция агашларды коргау
станциясы.
ЛЕСОКОМБИНАТ м. агаш комбинаты.
ЛЕСОМАТЕРИАЛЫ мн. (ед. лесоматериал
м.) агаш материаллары.
ЛЕСОМЕЛИОРАТИВНЫЙ прил. тогай
мелиоративлик.
ЛЕСОМЕЛИОРАЦИЯ ж. тогай мелио-
рациясы (табийгый жагдайларды агаш
егиу ареалы жацсылау).
ЛЕСОНАСАЖДЕНИЕ с. 1. (посадка лесов)
агаш егиу, агаш отыргызыу; 2. мн. лесо-
насаждения егилген агашлар, тереклик.
ЛЕСОПАРК м. тогай парк, тогайлы
парк, тогай баг, тогайлы баг.
ЛЕСОПАРКОВЫЙ прил- тогай парклы,
тогай баглы.
ЛЕСОПИЛКА ж. разг, лесопилка (агаш
жарыу заводы, агаш жаратугын машина).
ЛЕСОПИЛЬНЫЙ прил. агаш жарату-
гын, агаш жарыу..., агаш тилиу..., агаш ;
кесетугын; ~ завод агаш жар ату гын завод.
ЛЕСОПИЛЬНЯ ж. см. лесопилка»
ЛЕСОПИТОМНИК м. агаш питомниги.
ЛЕСОПОГРУЗОЧНЫЙ прил. агаш жук-
лейтугын, агаш жуклеу...
ЛЕСОПОЛОСА ж. тогай жолагы; поле-
защитная ~ даланы цоргау тогай жола-
гы.
лесопосадка ж. 1. (посадка леса)
агаш егиу, агаш отыргызыу; 2. мн. лесо-
посадки агаш тигип есириушилик.
ЛЕСОПОСАДОЧНЫ || Й прил. агаш егиу..;
агаш отыргызыу...; ~е работы агаш егиу
жумыслары.
ЛЕСОПРОМЫШЛЕННИК м. тогай са-
наат ийеси (капиталист).
ЛЕСОПРОМ ШЛЕННОСТЬ ж. тогай са-
нааты.
ЛЕСОПРОМЫШЛЕННЫЙ прил. тогай
санаат..., тогай санаатлыц.
ЛЕСОПУНКТ м. агаш таярлау пункты.
ЛЕСОРАЗВЕДЕНИЕ с. агаш есириу,
агаш егиу, тогай есириушилик.
ЛЕСОРАЗРАБОТКИ мн. (ед. лесоразра-
ботка ж.) агаш таярлау участкасы.
ЛЕСОРУБ м. агаш кесиуши, агаш ке-
сетугын рабочий.
ЛЕСОСЕКА ж. тогайдыц шабылатугын
белими.
ЛЕСОСПЛАВ м. агаш ыгызыу.
ЛЕСОСТЕПИ ЦОЙ прил. тогайлы дала-
лыц; ~ые районы тогайлы далалыд рай-
онлар.
ЛЕСОСТЕПЬ ж. тогайлы дала.
ЛЕСОТЕХНИЧЕСКИЙ прил. тогай тех-
никалыд; ~ институт тогай техникалыд
институты.
ЛЕСОТОРГОВЕЦ м. агаш сатыушы.
ЛЕСОТОРГОВЛЯ ж. агаш саудасы, агаш
материалларын сатыу.
ЛЕСОТУНДРА ж- тогайдыц тундра.
ЛЕСОХИМИЧЕСКИЙ прил. агаш химия-
лыц.
ЛЕСОХЙМИЯ ж. агаш химиясы (тогай
шийки затларыныц химиялык, крсийетлери
цацК/Ындагы илим).
ЛЕСПРОМХОЗ м. леспромхоз (тогай са-
наат цэрханасы).
ЛЁСС м. сары топырац.
ЛЁССОВЫЦЙ прил. сары топыраклы;
~е почвы сары топырацлы жерлер.
ЛЁСТНИЦЦА ж. 1. басцыш, зэцги; камен-
ная ~а тас басцыш, тастан исленген бас-
цыш; деревянная ~а агаш басцыш, агаш
зецги; винтовая ~а айланба басцыш; спу-
скаться по ~е басцыш пенен тусиу, зэцги-
ден тусиу; подниматься по ~е басцыш пе-
нен шыгыу, зэцги менен шыгыу; 2. в знач.
нареч. лестницей (неровно, уступами)
басцыш туринде, тегис емес, текше-текше
етип.
ЛЁСТНИЧНЦЫЙ прил. басцышлы, зэц-
гили; ~ая клетка басцыш жайласцан
ежире.
ЛЁСТНО 1. нареч. жагымлы турде, жа-
гынып, мацтап, жагымталлы турде; 2. безл.
в знач. сказ, жагымлы; ему было ~ слу-
шать это буны еситиу оган жацты.
ЛЁСТНЦЫЙ прил. жарамсацлы, жагым-
таллы, мацтаулы; ~ое предложение жа-
— 393 —
ЛЕЧ
гымталлы усыныс; ~ый отзыв мацтаулы
баца.
ЛЕСТЬ ж. жагымпазлыц, жарамсацлыц,
жагыныушылыц; говорить без лести хеш
бир жагымпазлыцсыз сейлеу; низкая ~
жаман ой менен жарамсацланыу; тонкая ~
шеберлик пенен жагыныу.
ЛЕСХОЗ м. лесхоз (тогай хожалыгы).
ЛЁТ м. ушыу; осталось шесть часов ~а
алты саат ушыу цалды; на лету 1) ушар-
дан, ушып баратырганда, ушцанда; 2) пе-
рен. тез, бирден; -ф-ловйть, хватать на лету
тез тусиниу.
ЛЕТЦА только мн. 1. (годы) жыл, жыл-
лар; несколько лет тому назад буннан
бир неше жыл бурын; прошло много лет
кеп жыллар етти; 2. (возраст) жас;
сколько вам лет? сиз неше жастасыз?;
человек средних лет орта жастагы адам;
в ~ах адеуир жасца шыццан; во цвете лет
жайнап-жаснаган уацыт, гулдей уацты;
на старости лет цартайган шагында; они
одних лет олар цурдас.
ЛЕТАЛЬНЫЙ прил. мед. елимли, елим-
ге алып баратугын; ~ исход елимге алып
баратугын жагдай.
ЛЕТАРГИЧЕСКИЙ прил. мед. летаргия-
лыц; ~ сон летаргиялыц уйцы.
ЛЕТАРГИЯ ж. мед. летаргия (узац уй-
цыга мегзес кесел).
ЛЕТАТЕЛЬНЫЙ прил. ушыу..., уша-
тугын; ~ аппарат ушыу аппараты.
ЛЕТАТЬ несов. см. лететь 1.
ЛЕТАЮЩИЙ 1. прич. от летать; 2.
прил. ушыушы, ушатугын.
ЛЕТЦЕТЬ несов. 1. ушыу, ушып журиу,
ушып барыу, ушып келиу; пчела ~йт бал
Херреси ушады; самолёт ~йт самолёт
ушады; 2. разг, (падать) жыгылып кетиу;
цулап кетиу, ушып тусиу; 3. перен. (мчать-
ся) тез шабыу, жууырыу, жузиу, ушып
барыу, жылдам келиу; ~ёть на всех па-
русах жан-тани менен жууырыу, бар ку-
шин салып жууырыу; 4. перен. (о времени)
тез етиу, зуулап етиу, етип кетиу; время
~йт уацыт зуулап етип баратыр; годы
~ят жыллар етип кетип баратыр; часы ~ят
саат зуулап баратыр.
гЛЁТИЕ цоспа сезлердиц екинши белими,
ол биринши белиминде цанша церсетилген
болса сонша жылды билдиреди, мыс.-, де-
сятилетие он жыллыц.
ЛЁТКА ж. тех. лётка (металлургиялыц
печьлердеги металлды ямаса тасландылар-
ды шыгаратугын тесик).
ЛЕТИЦИЙ прил. жазгы; ~ий день жаз-
гы кун; ~ий отдых жазгы дем алые; ~ее
пальто жазгы пальто.
гЛЁТНИЙ цоспа сезлердиц екинши бе-
лими, ол биринши белиминде цанша кер-
сетилген болса сонша жылды керсетеди,
мыс.-, двухлетний еки жыллыц; многолет-
ний кеп жыллыц.
ЛЁТНЦЫЙ прил. 1. ав. ушыу..., ушыуга
цолай;~ая погода ушыуга цолай хауа райы;
2. ушыушылар...; ~ая школа ушыушылар
мектеби; ~ый состав ушыушылар соста-
вы; ~ая дорожка ушыу жолы.
ЛЁТО с. жаз; бабье ~ кемпир шууац.
ЛЕТОК м. бал церрехананыц тесиги
(кирип шыгыу ушын).
ЛЁТОМ нареч. жазда, жаздыц куни.
ЛЕТОПИСЕЦ м. жылнама дузиуши, ше-
жире жазыушы.
ЛЕТОПИСНЫЙ прил. жылнама..., ше-
жире...
ЛЕТОПИСЦЕ ж. жылнама, шежире;
древнерусские эййемги рус жылнама-
лары; живая ~ъ тири шежире, уацыя-
ларды ядында сацлаган адам.
ЛЕТОСЧИСЛЕНИЕ с. жыл есабы.
ЛЕТ^Н м. 1. разг, ушыушы, ушцыш;
2. перен. разг, ушцалац, турацсыз адам.
ЛЕТУЧЕСТЬ ж. тез ушып кетиушилик,
тез кеуип кетиушилик; — бензйна бензин-
ниц тез ушып кетиушилиги.
ЛЕТУЧЦИЙ прил. 1. (летящий) уша-
тугын, ушцыш; ~ий снег ушатугын цар;
2. (способный быстро передвигаться) шац-
цан журетугын; ~ие отряды шаццан жу-
ретугын отрядлар; 3. (о митинге и т. п.)
тосыннан болатугын, тез еткерилетугын;
~ее собрание тез еткерилетугын жыйна-
лыс; 4. ушып кететугын, тез кеуип кетету-
гын; ~ие эфйрные масла тез ушып кете-
тугын эфир майлары; ~ая мышь жар-
ганат; ~ие пескй кешпели цумлар; ~ий
ревматйзм тез басланып, тез тауир болату-
гын ревматизм.
ЛЕТУЧКА ж. 1. разг, (краткое собра-
ние) цысца мажлис, цысца жыйналыс;
2. бот. (семя растений) ушпа туцым (самал
менен ушып кетерилетусын).
ЛЁТЧИК м. лётчик, ушцыш, ушыушы;
военный ~ эскерий лётчик; ~-испытатель
сынаушы лётчик.
ЛЁТЧИЦА женск. от летчик.
ЛЕЧЕБНИЦА ж. емлеухана; глазная ~
кез емлеуханасы; ветеринарная ~ вете-
ринарлыц емлеухана.
ЛЕЧЁБНЦЫЙ прил. емлеу..., емлейтугын;
~ое учреждение емлеу мэкемеси, емлеу
орны.
ЛЕЧЁНИЦЕ с. емлеу, емлениу; амбула-
торное ~е амбулаториялыц емлеу;
туберкулёза екпе ауырыуды емлеу; проде-
лать курс емлениу курсин етиу.
ЛЕЧЙТЬ несов. кого-что емлеу; ~ боль-
ного науцаеты емлеу; ~ малярйю безгек-
ти емлеу.
ЛЕЧИТЬСЯ несое. емлениу; ~у извест-
ного врача белгили врачта емлениу; ~
змейным ядом жыланныц ууы менен ем-
лениу.
лечу I, летйшь и т. д. наст. вр. от
лететь.
лечу II, лечишь и т. д. наст. вр. от
лечйть.
ЛЕЧЬ сов. 1. жатыу; ~ в постель тесекке
жатыу; ~ спать уйцыга жатыу; ~ на бок
бир цырынлап жгцыу; ~ на спину шалка-
сына жатыу; ~ вбольнйцу кеселханага
жатыу; 2. цаплау, басыу; туман лёг на
долйну ойпатты думай басты; снег лёг на
землю жерди цар цаплады; 3. (располо-
житься) жатыу, тусиу, жайласыу; волосы
леглй волнами шашлар буйраланып жатты;
4. мор., ав. багыт алыу; ~ на новый курс
ЛЕШ
— 394 —
жаца курсца багыт алыу; 5. на кого, перен.
мойынга жуклениу, жуклениу; вся ответ-
ственность ляжет на вас барлык жууап-
кершилик сизин, мойныцызга жукленеди;
<> ~ камнем на сердце журегин кара тас-
тай басыу; ~ в основу тийкар болыу; ~ на
поле брани урыс майданында калыу, жан
тапсырыу.
ЛЕШИЙ м. народно-поэт. тогай жини.
ЛЕЩ м. тыран шабац.
ЛЕЯ ж. лея (Румынияда пул бирлиги).
ЛЖЕ* цоспа сезлердиц «.жалган, етирик»
деген мэнини ацлататугын биринши
белеги, мыс.- лжеучёный жалган илимпаз.
ЛЖЕИСКУССТВО с. жалган искусство,
жалган керкем енер.
ЛЖЕНАУКА ж. жалган илим.
ЛЖЕНАУЧНЫЙ прил. жалган илимлик.
ЛЖЕПРИСЯГА ж. юр. жалган ант,
етирик ант.
ЛЖЕСВИДЕТЕЛЬ м. юр. етирик гууа,
жалган гууа.
ЛЖЕСВИДЕТЕЛЬСТВО с. юр. етирик
г\уа болыушылыц, жалган гууа болыу-
шылыц.
ЛЖЕСВИДЁТЕЛ ЬСТВОВАТ Ь несов. юр.
етирик гууа болыу, жалган гууа болыу.
ЛЖЕУЧЕНИЕ с. жалган тэлимат.
ЛЖЕЦ м.етирикши, алдаушы, жалганшы.
лжи род., дат., предл. п. от ложь.
ЛЖЙВОСТЬ ж. етириклик, алдаушы-
лыц, жалганлыц.
ЛЖЙВЫЙ прил. етирикши, алдаушы;
жалган; ~ человек етирикши адам.
ЛИ (ЛЬ) 1. частица вопр. и относ, ба,
бе, ма, ме, па, не, мекен, бекен, пекен;
вернулся ли твой сын? сениц балац цай-
тып келди ме?; придёшь ли ты? — Не
знаю, приду ли сен келесец бе? — Бил-
меймен, келермекенмен; не поедете ли вы
туда? сиз сл жацца бармайсыз ба?; сумею
ли я это сделать? мен буны ислей алар ма
екенмен?; возможно ли это? бул мумкин
бе?; 2. союз разд, ба, бе, ма, ме, па, пе;
был ли он там, не был ли, не знаю ол онда
болды ма, болмады ма, билмеймен; сегодня
ли, завтра ли бугин бе, ертец бе; вряд ли
нагуман, мумкин бекен; едва ли кайдам
билейин, дэ небилейин; мало ли аз ба;
то ли дело! мине бул жумыс!, эне жумыс
болса!; шутка ли! ацсат па!, ойыншыц
нэрсе ме, оцай ма!; ой ли солайма екен.
ЛИАНА ж. лиана (шырмауыц есимлик).
ЛИБЕРАЛ м. 1. либерал (либерал пар-
тиясыныц агзасы); 2. перен. разг, (излишне
снисходительный) жудэ босац цараушы,
райшыл, жудэ кецгиш.
ЛИБЕРАЛИЗМ м. 1. либерализм (бур-
жуазияньщ мэплерин жацлайтугын реак-
ционлыц сиясий багдар)-, 2. перен. (излиш-
няя снисходительность) бослык, босацлыц,
кеуилшеклик, райшыллыц, жудэ кецгиш-
лик.
ЛИБЕРАЛЬНИЧАТЬ несов. 1. уст. (про-
являть вольнодумство) еркин ойлау, ер-
кин пикир айтыу, либерал болгысы келиу;
2. перен. разг, (попустительствовать) бо-
сац болыу, кеуилге карау, кеуилшеклик
етиу, райга царау.
ЛИБЕРАЛЬНОСТЬ ж. либераллыц, бо-
сацлыц, бослык, райшыллыц, жудэ кец-
гишлик.
ЛИБЕРАЛ ЬНЦЫЙ прил. 1. либерал...
либераллыц; ~ая буржуазия либерал бур-
жуазия; 2. либераллыц, либерал, еркин
пикирли; ~ые идеи либераллыц идеялар;
3. перен. разг, (допускающий попуститель-
ство) босац, кеуилшеклик; райга царай-
тугын;~ая оценка знаний билимди кеунл-
шеклик пенен бадалау.
ЛИБО союз разд, я, ямаса; ~ один, ~
другой я биреуи, я екиншиси; ~ я, ~ ты
я мен, я сен; приду сегодня днём ~ завтра
бугин кундиз ямаса ертец келермен.
-ЛИБО частица болса; ктб-~ ким болса
да; чтб-~ не болса да; какой-~ цайсысы
болса да; гдё--~ цай жерде болса да; ког-
да-~ цашан болса да.
ЛИБРЁТТО с. нескл. либретто (1. улкен
музыкалыц-вокальлыц шыгарманыц тексты;
2. кинофильм ушын жазылган сценарияныц
планы).
ЛИВЕНЬ м. сел, кушли жамгыр, нусер;
хлынул ~ сел куйды.
ЛЙВЕР м. ишек-царын, екпе-бауыр.
ЛЙВЕРНЦЫЙ прил. ишек-царын, екпе-
-бауыр; ишек-карыннан исленген, екпе-
-бауырдан исленген; ~ая колбаса екпе-
-бауырдан исленген колбаса.
ливмя нареч. разг.-. ~ лить узликсиз
цуйыу, тоцтамай агыу (жауын хрм кез жас
цаццында).
ЛИВРЕЙНЫЙ прил. ливрея кийииген,
ливреялы.
ЛИВРЁЯ ж. ливрея (есик хызметкер лери,
арбакешлер кийетугын зерлеп тигилген
нагышлы форма кийими).
ЛИГА ж. лига (жэмийетлик-сиясий ау-
цам); Лига наций ист. Миллетлер ли-
гасы.
ЛИГАТУРА ж. лигатура (1. мыстыц
ямаса цалайыныц цатты етиу мацсетинде
алтынга, гумиске цосылган еритиндиси;
2. бир жазыу белгиси менен еки ямаса оннан
кебирек цариплерди керсетиу-, 3. мед. опе-
рацияда цан тамырларды байлайтугын
жипек жип).
ЛИГНИН м. лигнин (агаштан таярлан-
ган пахтага усаган жуца цагаз).
ЛИДЕР м. 1. полит, басшы, жолбасшы,
лидер; ~ы социал-демократической пар-
тии социал-демократиялыц партияныц бас-
шылары; 2. спорт, алда барыушы, бирин-
ши; ~ шахматного турнира шахмат жары-
сында алда барыушы.
ЛИДЕРСТВО с. 1. полит, басшылыц,
жолбасшылыц, лидерлик; 2. спорт, алда
болыушылыц, бириншилик; борьба за ~
в турнире жарыста алда болыу ушын гу-
рес.
ЛИДИРОВАТЬ сов. и несов. спорт, алда
болыу, биринши болыу; ~ в велогонке
велосипед жарысында алда болыу.
лижу, лижешь и т. д. наст. вр. от ли-
зать.
ЛИЗАТЬ несов. кого-что жалау.
ЛИЗАТЬСЯ несов. 1. (лизать себя) езин
жалау; 2. (лизать друг друга) жаласыу.
— 395 —
ЛИН
ЛЙЗИС м. мед. лизис (айырым кеселлерде
жоцары температураныц эстен пэсец-
леуи).
ЛИЗНУТЬ сов. однокр. кого-что жа-
-лап алыу; языком тили менен жалап
.алыу.
ЛИЗОБЛЮД м. прост, жарамсац.
ЛИЗОЛ м. лизол (дезинфекция жасай-
турын майлы суйыцлыц).
лик м. 1. уст. (лицо) бет, жуз; 2. перен.
ажар, шырай, сыртцы тур, сыпат (внеш-
ний вид, облик); сыртцы пишим (внешние
•очертания).
ЛИКВИДАТОР м. полит, ликвидатор,
ликвидатордын, тэрепдары.
ЛИКВИДАТОРСКИЙ прил. полит, лик-
видатор..., ликвндаторлыц.
ЛИКВИДАТОРСТВО с. полит, ликвида-
горшылыц, ликвидаторлыц (1908 — 1912
жыллары РСДРПдаеы реакцияшыл мень-
шевиклик аеым).
Л И кв И ДА Ц ИОНН ||Ы Й прил. жабыу...,
жабатугын, сапластыратугын, сапласты-
рыу...; ~ая комиссия сапластырыу ко-
миссиясы.
ЛИКВИДАЦИЯ ж. 1. (прекращение дея-
тельности) жабыу; ~ треста трести жабыу;
2. (уничтожение) сапластырыу, жоц етиу,
жойыу; ~ неграмотности сауатсызлыцты
сапластырыу.
ЛИКВИДИРОВАТЬ сов. и несов. что
1. жабыу; ~ трест трести жабыу; 2. сап-
ластырыу, жоц етиу, жойыу; ~ отставание
артта цалыушылыцты сапластырыу.
ЛИКВИДНЫ II й прил. фин., ком.етимли,
ацсат пул болатугын; ~е средства етимли
сэжлер, ацсат пул болатугын затлар.
* ЛИКЁРНЫЙ прил. ликёр...; ликёр цо-
сылган.
ЛИКОВАНИЕ с. шадлыц, цууаныш, ша-
дыцоррам.
ЛИКОВАТЬ несов. шадланыу, цууаныу,
шадыцоррам болыу.
ЛИКУЮЩИЙ 1. прич. от ликовать; 2.
прил. шадланган, шадлы, цууантан, цууа-
нышлы.
ЛИЛИПУТ м. иргежейли.
ЛИЛИПУТКА женск. от лилипут.
ЛЙЛИЯ ж. лала; водяная ~ суу л ал асы.
ЛИЛОВЫЙ прил. цызгылт кек.
ЛИМАН м. лиман (дэрьяныц тецизге
цуяр жериндеги жайлым суулы цолтыры).
ЛИМАННЫЙ прил. лиман..., лиманлыц;
~ берег лиман жагасы.
ЛИМЙТ м. лимит, шек (бир нэрсени
пайдаланыура, жумысауеа керсетилген нор-
ма).
ЛИМИТИРОВАНИЕ с. лимитлеу, шек
цойыу.
ЛИМИТИРОВАТЬ сов. и несов. что лимит-
леу, шек цойыу.
ЛИМИТНЫ||Й прил. лимит..., лимитли,
шеги белгиленген; ~е цены шеги белгилен-
ген бацалар.
ЛИМОН м. лимон (аеаш цэм Muuije);
<> выжатый ~ куш-цууатын жойтцан адам;
уцыбынан айырылган адам.
ЛИМОНАД м. лимонад.
ЛИМОННЦЫЙ прил. 1. лимон..., лимон-
лы; ~ый запах лимон ийиси; ~ая кислота
лимон кислотасы; 2. (светло-жёлтый) ац-
шыл-саргылт.
ЛИМУЗИН м. лимузин (усти жабыц
жецил автомобиль).
ЛЙМФА ж. физиол. лимфа (адам цэм
омыртцалылардыц денесинде болатурын
туссиз суйыцлыц).
ЛИМФАТИЧЕСКИ ||Й прил- физиол. лим-
фа...; ~е железы лимфа безлери.
ЛИНГВЙСТ м. лингвист, тилши (лин-
гвистика бойынша цэниге).
ЛИНГВИСТИКА ж. лингвистика, тил
илими.
ЛИНГВИСТИЧЕСКИ ||Й прил. лингви-
стикалыц; ~е исследования лингвистика-
лыц изертлеулер.
ЛИНЁЙКЦА ж. 1. (черта) сызыц; пи-
сать по ~ам сызыц бойынша жазыу;
тетрадь в ~у сызыцлы дептер; 2. (планка)
сызгыш; чертить по ~е сызгыш бойыи-
ша сызыу; 3. (измерительный инструмент)
сызгыш; логарифмическая ~а логарифм-
лик сызгыш; <> пионерская ~а пионер-
лер линейкасы; наборная ~а полигр. дэ-
рип терну линейкасы.
ЛИНЁЙННЫЙ прил. 1. сызыцлы; ~ый ор-
намент сызыцлы нагыш; 2. мат. сызыц...,
сызыцлы, узынлыц; ~ая геометрия сызыц
геометриясы;3. уст. линиялыц; ~ый крей-
сер линиялыц крейсер; ~ые меры узын-
лыц елшемлери; ~ая скорость физ. узын-
лыц тезлиги.
ЛИНЗА ж. линза (жацты еткеретурын
тыныц оптикалыц шийше); выгнутая ~
иймейген линза; выпуклая ~ томпац лин-
за.
ЛЙНИЦЯ ж. 1. сызыц; прямая ~я туура
сызыц; горизонтальная ~я горизонталь
сызыц; контурная ~я контурлы сызыц;
ломаная ~я сыныц сызыц; ~я экватора
экватор сызыгы; 2. шегара, ернек, шек;
береговая ~я жага ернеги; передовая ~я
алдынгы цатар; ~я обороны воен, цор-
ганыу шеги; 3. (ряд предметов) дизбек,
цатар; <~я гор таулар дизбеги; 4. (путь
сообщения) линия, жол, цатнас жолы;
трамвайная ~я трамвай жолы; воздушная
~я цауа линиясы, цауа жолы; 5. линия;
высоковольтные ~и жоцары вольтлы ли-
ниялар; 6. тереп, жац; родство по женской
~и ана тарепинен ту^ысцанлыц; родство по
отцовской ~и ата жагынан тууысцанлыц;
7. перен. багыт, жол; ~я поведения журис-
-турыс багыты; генеральная ~я партии
партияныц бас жолы; -ф. демаркационная ~я
демаркациялыц шегара (келисим жасау
уацтында душпанлардыц эскерлерин белип
туратурын цэм жецилген мэмлекеттиц
жерин зоналарра белетурынсызыц); работать
по профсоюзной ~и профсоюз тарауында
ислеу; идтй по ~и наименьшего сопротив-
ления ец жецил жол менен барыу, ацсаты-
на кешиу.
ЛИНКОРж. (линейныйкорабль) воен.-мор.
линкор (улкен урыс кемеси).
ЛИНОВАЛЬНЦЫЙ прил. сызыц сызату-
гын, сызыу...; ~ая машйна сызыу маши
насы.
ЛИН,
— 396 —
ЛИНОВАНцЫЙ прил. сызыр;..., сызыр;-
лы, сызылган; ~ая бумага сызыдлы дагаз.
ЛИНОВАТЬ несов. что еызыу; ~ бумагу
дагазды еызыу.
ЛИНОЛЕУМ м. линолеум (цалыц суу
етпейтугын материал).
ЛИНОТИП м. полигр. линотип (цар tin
теретутн машинаныц бир тури).
ЛИНОТИПИСТ м. лннотипши, лино-
типте ислеуши.
линотйпный прил. полигр. линотип...;
линотипте терилген; ~ набор линотипте
терилген дэриплер.
ЛИНЧ: суд Линча Линч суды (АЦШта
реакцияшыл буржуазия тзрепинен негрлер-
ди цзм революцияшыл искерлерди судсыз
жазалау).
ЛИНЧЕВАНИЕ с. линчлеу, азаплау, суд-
сыз жазалау.
ЛИНЧЕВАТЬ сов. и несов. кого-что линч-
леу, азаплау, судсыз жазалау.
ЛИНЬ м. линь (балыц).
ЛЙНЬКА ж. тулеу, кебин таслау; ве-
сенняя ~ пушнйх зверей териси бадалы
дайуанлардыц бэхердеги тулеуи.
ЛИНЮЧ IIИ И прил. разг, ецгиш; ~ая
материя ецгиш гезлеме.
ЛИНЯЛЫЙ прил. разг. 1. (полинявший)
ецген, ецип кеткен; 2. (о животных и пти-
цах) тулеген.
линйцть несов. 1. (выцветать) ециу;
туси кетиу; ейтец ~ет шыт ецеди; 2. тулеу
(о животных и птицах)-, кебин таслау
(о змее)\ заяц ~ет доян тулейди.
ЛИПА I ок. липа (агаш).
ЛИПА II ж. прост, (о чём-л. фальшивом,
поддельном) жасалма, дэупеки.
ЛЙПКНА ж. уменьш. см. липа I; обо-
драть как ~у бары-жогын тартып алыу,
сып-сыйдам етип жибериу.
ЛЙПКЦИЙ прил. жабыедад; ~ая бумага
жабыедад дагаз; ~ая грязь жабыедад
балшыд, жабыедад батпад.
ЛЙПНПУТЬ несов. 1. к кому-чему (при-
липать) жабысыу, жабысып далыу; бума-
га ~ет к пальцам дагаз бармадларга жа-
бысады; 2. к кому, перен. разг, (назойливо
приставать) жабысыу, асылыу.
ЛЙПОВЦЫЙ I прил. липа...; липадан
исленген; ~ая кора липа цабыгы; ~ый мёд
липа палы; ~ый цвет келтирилген липа
гуллери.
ЛЙПОВЫЙ II прил. прост, (поддель-
ный) жасалма, дэупеки; ~ паспорт дэу-
пеки паспорт.
ЛИРА I ж. лира (1. зййемги греклердиц
тарлы саз эсбабы; 2. шайырлыц йош;
3. Украина цзм Белорус жаршыларыныц
саз эсбабы).
ЛЙРА II ж. лира (Италия цэм Турцияда
ацша бирлиги).
ЛИРИЗМ м. 1. лиризм, лириклик; ~ му-
зыки Глинки Глинка музыкаларыныц ли-
ризма; 2. (лирическое настроение) йош-
лыд, кеуиллилик.
ЛЙРИК м. лирик, лирик шайыр.
ЛИРИКА ж. 1. (род литературных
произведений) лирика (эдебий шыеармалар-
дыц бир тури); 2. лирика (усы турдеги
шыеармалар); ~ Пушкина Пушкиннии
лирикасы; 3. разг, (чувствительность) се-
зимге берилиушилик.
ЛЙРИКО-ДРАМАТЙЧЕСКЦИЙ прил. 1.
лит. лирика-драмалыд (лирика менен дра-
ка араласцан); ~ое призведёние лирика-
-драмалыд шыгарма; 2. муз. лирикалыд-
-драмалыд (дауыстыц тури); ~ий тенор
лирика-драмалыд тенор.
ЛИРИКО-ЭПИЧЕСКИЙ прил. лирика-
-эпослыц.
ЛИРЙЧЕСКЦИЙ прил. 1. лирикалы, ли-
рикалыд; ~ое стихотворение лирикалыд
досыд; 2. сезимге берилген; ~ое настрое-
ние сезимге берилген кейип; ~ое отсту-
пление 1) лирикалыд шегиниу; 2) перен.
басда бир жадда ауып кетиу ылагыу; 3.
муз. лирикалы; ~ое сопрано лирикалы
сопрано.
ЛИСЦА ж. 1. тулки (цайуан цэм териси);
2, перен. хийлекер; <• прикидываться ~бй
тулкилик етиу, жагымпазлыд етип жыл-
мацлау.
ЛИСЕНОК м. тулкишек.
ЛЙСИЙ прил. тулки..., тулки ниц; ~ мех
тулкиниц териси-
ЛИСЙЦА ж. тулки.
ЛИСЙЧКА ж. 1. уменьш. от лиейца;
2. (гриб) тулки замаррыд.
ЛИСТ м. 1. (мн- лйстья) жапырад; сухйе
листья дургад жапырадлар; лавровый ~
лавр агашыныц жапырагы; 2. (мн. листы)
тахта; одйн ~ бумаги бир тахта дагаз; ~ы
железа темирдиц тахталары; 3. (мн. листы)
табад; бет; рукопись в десять ~бв он табак
дол жазба; авторский ~ авторлыд табад;
читать корректуру в ~ах бетке басылган
корректураны одыу; 4. (мн. листы) (доку-
мент) дагаз; больничный ~ кеселхананыц
дагазы; исполнительный ~ орынлау да-
газы, буйрыд дагазы; похвальный ~ мак-
тау дагазы; <> с ~а (петь, играть) бир-
ден, таярлыдсыз.
ЛИСТАЖ м. полигр. листаж (келеми);
~ кнйги китаптыц листажы.
ЛИСТАТЬ несов. что аударыу; ~ стра-
нйцы кнйги китаптыц бетлерин аударыу.
ЛИСТВА ж. собир. жапырадлар; зелёная
~ кек жапырадлар.
ЛИСТВЕННИЦА ж. лиственница (ийне
жапырацлы агаш).
ЛЙСТВЕННЦЫИ прил. жапырадлы; ~ое
дерево жапырадлы агаш.
гЛЙСТНЫЙ цоспа сезлердиц темендеги
мэнилерди ацлататуе^н биринши белеги-.
1) сездиц биринши белегинде цанша айтыл-
са, сонша жапырацты керсетеди, мыс.-.
двулйстный кос жапырадлы; 2) сездиц би-
ринши белегинде айтылеан формасын кер-
сетеди, мыс.: мелколйстный майда жапы-
радлы.
ЛИСТОВКА ж. листовка; агитационная
~ агитациялыц листовка.
ЛИСТОВОЦЙ прил. 1. жапырац...; 2.
тахта..., тахталы; ~е железо тахта темир;
табак жапырац темеки.
листок м. 1. уменьш. от лист 1, 2;
2. (бланк) листок, дагаз; контрольный
контроль дагаз, дадагалау дагазы.
— 397 —
ЛИХ
ЛИСТОПАД м. жапырац тусиу, жапырац
тегилиу-
ЛИСТОПРОКАТНЫЙ ирил.тацталап жая-
тугын; ~ цех тацталап жайыу цехи.
ЛИТ; цоспа сезлердиц «эдебият, эдебий»
деген мэнилерин билдиретугын биринши
белеги, мыс.: литкружок эдебий кружок.
ЛИТАВРЫ мн. (ед. литавра ж.) муз.
нагара.
ЛИТЁЙНЦЫЙ прил 1. цуйыу..., цуяту-
гын; ~ое дело цуйыу иси; ~ый цех цуяту-
гын цех; 2. в знач. сущ. ж. литейная цуйыу
устаханасы.
ЛИТЕЙЩИК л. литейщик, металл цуйыу-
шы.
ЛИТЁЙЩИЦА женск. от литейщик.
ЛЙТЕР м. литер (темир жолда цэм бас-
цада жол цатнас тарауларында бийпул
ямаса кемирек пул твлеп журиу ушын
берилетугын цагаз)\ воинский ~ эскерий
литер.
ЛИТЕРА ж. полигр. литера (терсине
салынган цуума цзрип).
ЛИТЕРАТОР м. жазыушы; эдебиятшы.
ЛИТЕРАТОРСКИЙ прил. жазыушылыц;
одебиятшылыц.
ЛИТЕРАТУРА ж. эдебият; советская ~
совет эдебияты; художественная ~ керкем
эдебият; политическая ~ сиясий эдебият.
ЛИТЕРАТУРНО-ПУБЛИЦИСТИЧЕС-
КИЙ прил. эдебий-публицистикалыц.
ЛИТЕРАТУРНОСТЬ ж. эдебийлилик; ~
изложения баянныц эдебийлилиги.
ЛИТЕРАТУРНЦЫЙ прил. эдебий, эдеби-
яттагы; ~ое произведение эдебий шыгар-
ма; ~ый язык эдебий тил; ~ый редактор
эдебий редактор; ~ый образ эдебияттагы
образ; ~ый журнал эдебий журнал; ~ое
имя эдебий атац.
ЛИТЕРАТУРОВЕД м. эдебиятшы, эде-
бият изертлеуши.
ЛИТЕРАТУРОВЕДЕНИЕ с. эдебият та-
ныу (эдебияттыц тарийхын. теориясын
цэм здебий критиканы вз ишине алатугын
илим}.
ЛИТЕРАТУРОВЕДЧЕСКИЙ прил. эде-
бият таныу...
ЛИТЕРНЫЙ I прил. (являющийся лите-
ром} литерли; ~ билёт литерли билет.
ЛИТЕРНЫЙ II прил. (обозначаемый при
помощи буквы} литерли; ~ вагон литерли
вагон.
ЛИТИЙ м. литий (химиялыц элемент}.
литовский прил. Литва..., литвалы;
~ язык Литва тили.
ЛИТОВЦЫ мн. (ед. литовец м., литов-
ка ж.} литвалылар (Литва ССРда тура-
тугын негизги халыцлар).
ЛИТОГРАФ м. литограф (литография-
лыц ислер бойынша цэниге}.
ЛИТОГРАФИРОВАНИЕ с. литография-
лау, литографиялыц усыл менен басыу.
ЛИТОГРАФИРОВАТЬ сов. и несов. что
литографиялау, литография усылы менен
басып шыгарыу.
ЛИТОГРАФИЧЕСКИЙ прил. литогра-
фиялыц.
ЛИТОГРАФИЯ ж. 1. (рисование на лито-
графском камне} литография (литография-
лыц тасца суурет салыу}-, 2. (оттиск)
литография, тас баспа; художественная ~
керкем литография; 3. (предприятие) ли-
тография, тас баспахана.
ЛИТОГРАФСКИЙ прил. литография...,
литографиялыц; ~ способ печатания лито-
графия усылы арцалы басыу.
литцой прил. цуйма, цуйылган; ~ая
сталь цуйылган полат.
ЛИТОСФЕРА ж. литосфера (жер цырты-
сы).
ЛИТР м. литр (суйыц затларды влшеу
бирлиги).
ЛИТРАЖ м. литраж (ыдыстыц сыйым-
ЛЫГЫ).
ЛИТРОВцЫЙ прил. литрлик; ~ая по-
суда литрлик ыдыс.
ЛИТФОНД м. (литературный фонд) лит-
фонд (эдебий фонд).
ЛИТЬ несов. 1. что цуйыу, тегиу; ~ воду
сууды цуйыу; 2. разг, (течь, идти) тегиу,
цуйыу, агыу; вода льёт из крана краннан
суу агады; дождь льёт жауын цуйып тур,
жамгыр цуйып тур; пот льёт с него градом
оннан буршац-буршац тер агады; 3. что,
тех. (изготовлять) жасау, цуйыу; ~ сталь
полат цуйыу; 4. что, перен. (распростра-
нять звук, свет, запах) тегиу, аццытыу,
жайыу; <• ~ кровь за кого-что-л. цан тегиу;
~ слёзы кез жасын сел етиу, цатты жылау;
~ масло в огонь гыжац бериу, ешегисти-
риу.
ЛИТЬ„Е с. 1. тех. (действие) цуйыу;
машина для ~я металла металл цуйыу
ушын машина; 2. собир. цуйма, цуйма зат-
лар, уэжлер.
ЛЙТЬСЯ несов. 1. цуйылыу, тегилиу,
агыу, соргалау; вода лилась из крана суу
краннан агып турды; слёзы льются жас
агады; 2. перен. (о речи, слоге) агыу, суудай
агыу; его речь лилась свободно оныц сези
суудай ацты; 3. перен. (проникать в душу,
сердце и т. п.) тэсир етиу, журегине жетиу
етиу.
ЛИФ м. лиф (цаял-цызлар кийиминиц
бир белеги).
ЛИФТ м. лифт (кеп этажлы жайларда,
шахталарда адамларды, жуклерди жоца-
ры шыгаратугын цэм тусиретугын ма-
шина).
ЛИФТЁР м. лифтёр, лифтши.
ЛИФТЕРША женск. от лифтёр.
ЛЙФЧИК м. лифчик, сийнебэнт.
ЛИХАЧ м. 1. есерсоц айдаушы, жууен-
сиз мэрт; шофёр— есер шофёр; 2. уст.
(кучер) сэили арба аудаушы.
ЛИХАЧЕСТВО с. есерсоцлыц пенен ай-
даушылыц, жууенсиз кеткен мэртлик.
ЛИХВЦА ж.: с ~бй разг, артыгы менен,
пайдасы менен; оплатить с ~бй пайдасы
менен телеу.
ЛЙХЦО I с. уст. народно-поэт. (зло, бе-
да) жаманлыц, бэле, бахытсызлыц; /> хлеб-
нуть ~а кеп цайгы хэсиретти, бахытсыз-
лыцты бастан кешириу; не поминай ~ом!
жаманлап ядца алмац!, жаманлап тилге
алмац!
ЛЙХО II нареч. разг. 1. (смело, храбро)
мэрт турде, мэртлик пенен; 2. (быстро)
лих
— 398 —
тез, шаккан; <$> ~ заломить шапку шебер-
лик пенен малацайын цыйцыйтып кийиу.
лиходеи м. уст. жауыз.
ЛИХОДЕЙКА женск. от лиходей.
ЛИХ',,ОЙ I прил. уст. народно-поэт. жа-
уыз, жаман, кыйын, ауыр; ~бй человек
жауыз адам; в -~бй час ауыр уакытта;
~а беда начало погов. тек басланыуы
дыйын (соотв. кез кор как, кол батыр).
ЛИХПОЙ II прил. разг. 1. (смелый, храб-
рый) ер журекли, батыр, март; ~бй наезд-
ник март шабандоз; 2. (быстрый) шаккан,
уста; ~ая езда тез журис.
ЛИХОРАДИТ II ь несов. безл. кого цалты-
ратыу, дирилдетиу; меня мени цалтыра-
тып баратыр.
ЛИХОРАДКЦА ж. 1. (болезнь) ысытпа,
безгек; прйступ ~и ысытпа тутыу; 2. разг,
(сыпь, болячка) ушык; 3. перен. хаулыцпа
цаулыгыу, тынышсызланыу, сасыу, албы-
рау; -ф- жить как в ~е хаулыгып турыу,
коркып жасау.
ЛИХОРАДОЧНОСТЬ ж. хаулыгыушы-
лык, асыгыслык, топалацшылыд, албырау-
шылыц.
ЛИХОРАДОЧНЦЫЙ прил. 1. ысытпа...,
безгек...; ~ый бред безгек сандырагы,
исытпа сандырагы; 2. перен. хаулыцпа...,
асыгыслык, топалац..., албыраушылыц;
~ая деятельность асыгыслык хэрекет.
ЛИХОСТЬ ж. разг, ер журеклик, батыр-
лыц, мэртлик.
ЛИЦЕВАТЬ несов. что аударып тигиу,
ишин сыртына каратып тигиу; ~ костюм
костюмди аударып тигиу-
ЛИЦЕВ ||6Й прил. 1. анат. бет...; ~6й
нерв бет нерви; 2. (наружный) тысы, оцы,
алды; ~ая сторона материи гезлемениц
оцы; ~6й счёт фин. бет есап.
ЛИЦЕЗРЕТЬ несов. кого-что, ирон, бет-
ме-бет кериу, ез кези менен кериу.
ЛИЦЕЙСТ м. лицеист, лицей оцыушысы.
ЛИЦЕЙ м. лицей (1. папина Россия-
сында еркеклер ушын ашылган артыцмаш
жаедайлы орта ямаса жоцары оцыу орны;
2. Батые Европада орта оцыу орны).
ЛИЦЕЙСКИЙ прил. лицей..., лицейдеги.
ЛИЦЕМЕР м. еки жузли, жузегей,
жузеки.
ЛИЦЕМЕРИЕ с. еки жузлилик, жузе-
гейлик, жузекилик.
ЛИЦЕМЕРИТЬ несов. еки жузлилик
етиу, жузегейлик етиу, жузекилик етиу.
ЛИЦЕМЕРКА женск. от лицемер.
ЛИЦЕМЕРНЫЙ прил. еки жузли; еки
жузлилик, жузегейлик, жузекилик; ~ че-
ловек еки жузли адам.
ЛИЦЕНЗИЯ ж. лицензия (1. товарлар-
ды алып келиу ямаса алып кетиу ге берилген
право; 2. бир нэрседен мут пайдаланиуга
берилген цуцуц).
ЛИЦЦО с. 1. бет, жуз, шырай; приятное
~6 жагымлы жуз; румяное ~6 цызыл
шырай; черты ~а бет белгилери; 2. перен.
(индивидуальный облик) айырмашылыц бел-
гиси; не иметь своего ~а айырмашылыц
белгиси болмау; 3. (индивидуум) адам, ки-
си; частное ~6 жеке адам; историческое ~б
тарийхий адам; 4. (наружная сторона) бет,
сырт жагы, жуз, оц; вывернуть платье с
изнанки на ~6 кейлекти оцына аударыу;
5. грам. бет; третье ~б ушинши бет; измене-
ние глагола по лйцам фейилдиц бет пенен
езгерпуи, фейилдиц бетленип езгерилиуи;
-ф> говорйть правду в ~6 шынлыцты бетине
айтыу; в ~ё кого-л. арцалы, атынан; от ~а
кого-л. атынан; перед ~бм кого-чего-л.
1) алдында; передаём народа халыц алдын-
да; 2) (перед наступлением) алдында, ту-
сында; перед ~бм неизбежной смерти
сезсиз елер алдында; стоять на сцене
-~бм к зрйтелям сацнада жузин тамашагей-
лерге царатып турыу; ~бм к ~у бетпе-бет;
стоять -~6м к ~у с опасностью цэуип
пенен бетпе-бет турыу; юридйческое ~б
юр. юридикалыц тэреп; действующие лйца
цатнасыушы адамлар; ~а нет на ком-л. шы-
райы бузылган, тури цашцан; показать
товар ~6м бир нарсени жацсы жагынан
керсетиу; не ударить ~бм в грязь аброй-
ды цолдан бермеу, уятца цалмау; смотреть
в -~6 чему-л. цорыцпау, ер болыу; невзи-
рая на лйца бет жузине царамай.
ЛИЧЙНЦА ж. 1. уст. (маска) перде; 2.
перен. бет перде, жегилик; сорвать ~у с
кого-л. биреудиц бет пердесин ашып таслау;
надеть -~у басца биреу болып кериниу; 3.'
(металлическая пластинка) цулып тесигп;
вставить ключ в ~у гилтти цулыптыц тесп
гине салыу.
ЛИЧЙНКА ж. биол. личинка, цурт.
лйчно нареч. ези, тек ези; явйться ~
ези келиу; он ~ написал заявление арзаны
ол ези жазды.
личнбцй прил. бет..., бетке арналган;
~е полотенце бет сулгнси.
ЛЙЧНОСТ||Ь ж. в разн. знач. жекке адам,
жекке киси, писан, жекке басы; геройческая
~ь жекке батыр адам; удостоверение ~и
жекке гууалыгы; неприкосновенность ^и
жекке басына тиймеушилик; не касаться
~ей жекке басына сез тийгизбеу, жекке-
басын гэп етпеу; роль~и в истории тарийх-
та жекке адамныц тутцан орны.
ЛЙЧНЦЫЙ прил. 1. в разн. знач. ез..., езп,
езиниц, езиники, жекке; ~ая собствен-
ность жекке меншик; ~ое оружие ез цу-
рал-жарагы; ~ое мнение ез пикири; ~ое
дело 1) канц. езиниц иси, жекке езнниц иси;
в его ~ом деле не было фотографии оныц
жекке исинде фотографиясы жоц еди;
2) ез..., жекке...; это моё ~ое дело
бул мениц ез жумысым; ~ые права граж-
дан гражданлардыц жекке хуцуцлары;
~ая жизнь жекке турмысы; ~ое присут-
ствие жекке езиниц болыуы; -~ая заинте-
ресованность в чём-л. бир нэрсеге жекке
басыныц цызыгыуы; ~ое первенство спорт.
жекке бириншилик; 2. грам. бетлеу; ^ое
местоимение бетлеу алмасыцлары; -~ые
окончания глагола фейилдиц бетлеу жал-
гаулары; <> -~ый состав адам соста-
вы.
ЛИШАЙ м. 1. см. лишайник; 2. мед.
темиреу; стригущий ~ цырма темиреу.
ЛИШАЙНИК м. бот. замаррыц шеп.
ЛИШАТЬ несов. см. лишйть.
ЛИШАТЬСЯ несов. см. лишиться.
— 399 —
ЛОГ
ЛЙШЦЕКл». прост, кебирек, артыгырац;
> с ~ком артыгы менен, зыяты менен;
пройтй пять километров с ~комбес шацы-
рымнан артыгырац журиу; ему пятьдесят
лет с ~ком ол елиуден ас дан.
ЛИШЁННЕЕ с. 1. (действие) айырыу, айы-
рып таслау, бермеу; ~е свободы еркинен
айырыу; ~е гражданских прав юр. граж-
данлыд цуцугынан айырыу; 2. мн. лишения
мутэжлик, жодшылыд, кемтарлыд, дыйын-
шылыд; терпеть ~я кемтарлыдда ушырау;
перенестй много ~й кеп мутэжликти бастан
еткериу.
лишйть сов. кого-чего айырыу, айырып
жибериу, бермеу; свободы еркинен айы-
рыу; ~ возможности (что-л. сделать)
мумкиншилик бермеу; ~ слова сез бермеу;
~ жйзни елтириу; он не лишён обаяния
ол кеуил тартарлыд цэсийетинен бос цал-
маган.
лишиться сов. кого-чего айырылыу,
айырылып калыу; ~ имущества мулктен
айырылып калыу; ~ зрения кезден калыу,
кериуден айырылып цалыу; ~ сна уйкыдан
айырылыу; ~ доверия исенимнен айыры-
лыу; ~ рассудка ацылдан айырылыу, жинли
болыу; <> ~ чувств сезимнА айырылыу.
ЛЙШНЦИЙ прил. 1. артыц, ауысыц,
зыят, керексиз; ~ий экземпляр кнйги
китаптыц артыц данасы; ~ие деньги зыят
ацшалар; 2. (ненужный) артыц, керексиз,
пайдасыз; ~ий расход артыц шыгын; ~ие
вещи керексиз затлар; -£> ~ий раз тагы
бир рет; с~им артыгы менен, зыяты менен;
не ~ее зэлел емес, артыц емес, керекли
нэрсе; не позволять себе ~его 1) (не допу-
скать излишних трат) артыц жумсамау;
2) (вести себя прилично) езин тута билиу.
ЛИШЬ 1. частица (только) тек гана,
тек, жалгыз; у меня ~ одна забота мениц
тек бир гана самым бар; ~ бы уехать сегодня
тек бугин кетсек болар еди; ~ он одйн не
пришёл на собрание жыйналысца тек гана
ол келмеди; 2. союз (как только, едва) -ац,
менен, бенен, пенен; ~ только взошло солн-
це, мы отправились в путь тек кун шыгыу-
дан-ац, бизлер жолга рауана болдыц; я
проснулся, ~ (только) постучали в дверь
есикти цаццаннан-ац мен оянып кеттим.
ЛОБ м. мацлай, пешана; высокий ~
жазыц мацлай; -£> медный мац бас, цум
гэлле; в ~ 1) воен, (с фронта) цац мацлай-
дан, тууры; 2) (чересчур прямолинейно)
тартынбастан, туппа-тууры; что в ~, что по
лбу погов. мацлайына салганда не, пешене-
сине урганда не; у него на лбу напйсано
оныц мацлайында жазылган.
ЛОБАСТЫЙ прил. разг, мацлайлы, кец
мацлайлы.
ЛОБЗАНИЕ с. уст. поэт, поен, суйиу,
ебпу. '
ЛОБЗАТЬ несов. кого-что, уст. поэт.
поса алыу, суйиу, ебиу.
ЛОБЗИК ж.^наеыш пышцы.
ЛОБКОВЦЫЙ прил. анат. шат..., шат-
льщ^ ~ая кость шат суйеги.
ЛбБНЦЫЙ прил. анат. манлай...; ~ая
кость мацлай суйек; <£> ~ое место ист.
дар жай, геллесин алыу орны.
ЛОБОВ ЦОЙ прил. 1. (направленный в лоб)
мацлайдан, туурыдан, царсы алдынан; ~6й
ветер царсы алдынан ескен самал; ~ая
атака царсы алдынан жасалган хужим;
2. алды жацтагы, алдагы; ~ая часть танка
танктыц алдагы белеги.
ЛОБОГРЕЙКА ж. с.-х. лобогрейка, орац
машина.
ЛОБОК м. анат. шат.
ЛОБОТРЯС м. прост, бийкар адам, жал-
цау.
ЛОБЫЗАТЬ несов. см. лобзать.
ЛОВ м. см. ловля.
ЛОВЕЛАС м. цатынпараз, ышцыпаз.
ЛОВЕЦ м. балыцшы, аушы.
ловйть несов. 1. что тутыу, услау;
~ мяч топты услау; ~на лету ушып баратыр-
ганда тутыу; 2. кого, чем тутыу, услау,
аулау; ~ неводом рыбу балыцты жылым
менен аулау; ~ птиц сетями цусларды тор
менен тутыу; 3. что, перен. (воспринимать,
различать) угыу, айыра билиу; каждое
слово дар бир сезди угыу; 4. что, перен.
тутыу, табыу; ~ удобный случай цолайлы
жагдайды табыу; ~ момент пайтын табыу;
•ф. ~ чей-л. взгляд биреудиц нэзерин ауда-
рыу; ~ на себе чей-л. взгляд биреудиц
нэзер салганын сезиу; ~ кого-л. на слове
биреуди сезден тутыу; себя на чём-л.
бир нэрседе езин-ези тутыу.
ЛОВКАЧ м. разг, шаццан, епшил, тасил-
паз.
ЛОВКАЧКА женск. от ловкач.
ЛОВКИЙ прил. 1. (обладающий гибко-
стью, сноровкой) шаццан, епшил, епли, ше-
бер; ~ парень епшил жигит; 2. (искусный)
уста, шебер, ебетейли; ~ наездник шебер
шабандоз; ~ прыжок шебер секириу, ебе-
тейли секирку; 3. разг, (расторопный,
изворотливый) шаццан, тэсилли, епли, ций-
лекер; ~ человек цийлекер адам; ~ плут
суу жуцтырмайтугын цийлекер.
ловкость ж. 1. (умение, сноровка)
шаццанлыц, епшиллик, еплилик, шебер-
лик; 2. (искусность) усталыц, шеберлик,
ебетейлилик; 3. разг, (хитрость, изворотли-
вость) шаццанлыц, тэсилшилик, еплилик,
цийлекерлик.
ЛОВЛЯ ж. тутыу, аулау, услау; зве-
рей ац цайуанларды тутыу; рыбы балыц
тутыу, балыц аулау.
ЛОВ$ТИК||А ж. дузац, цацпан, тор,
ау; поставить ~у 1) дузац цурыу; 2) перен.
алдау, хийле етиу; попасть в ~у 1) кацпан-
га тусиу; 2) перен. алданыу; поймать в ~у
1) дузацца тусириу; 2) перен. цолга туси-
риу; цийле менен алдау.
ЛОВЧИ ||Й прил. 1. ацга уйретилген,
ацшы; ~е птицы ацшы цуслар; 2. в знач.
сущ. м. ловчий цусбеги.
ЛОГ м. кец сай.
ЛОГАРЙФМ м. мат. логарифм; табли-
ца ~ов логарифмлердиц таблицасы.
ЛОГАРИФМИРОВАТЬ сов. и несов. что,
мат. логарифмлеу.
ЛОГАРИФМЙЧЕСКЦИЙ прил. мат. ло-
гарифм..., логарифмлик; ~ая линейка лога-
рифмлик сызгыш.
логик м. логик (логика бойынша цэниге).
лог
— 400 —
ЛОГИКА ж. 1. (наука) логика (ойлау-
дыц зацы х,эм турлери цаццындары илим)-,
формальная ~ формаль логика; 2. (ход
умозаключений) логика, жуумацлаудыц
барысы, дурыслыц; неопровержимая ~
бийкарлай алмайтугын логика; 3. (внут-
ренняя закономерность) нызамлылыц; ~
событий уацыялардыц нызамлылыгы.
ЛОГИЧЕСКИМИ прил. 1. логика..., ло-
гикалы; ~ие законы логика зацлары; 2.
(основанный на законах логики) логика
зацына тийкарланган, логика зацына суйен-
ген; ~ое доказательство логика зацына
суйенген долил; 3. (закономерный) логи-
калыц, нызамлы;~ая связь событий уацыя-
лардыц логикалыц байланысы; ~ое уда-
рение логикалыц пот.
ЛОГИЧНОСТЬ ж. логикалыц, логикага
сэйкеслик; ~ выводов жуумацлардыц ло-
гикага сэйкеслиги-
ЛОГЙЧНЫЦЙ прил. 1. логика зацына
тийкарланган, логика зацына суйенген;
доводы логика зацына суйенген дэлил-
лер; 2. (последовательный, разумный) избе-
-изликли, дурыс ойланган, тууры ислен-
ген; ~й поступок тууры исленген ис.
ЛОГОВИЩЕс. ин, уя; <> ~ врага душпан-
ныц ордасы.
ЛОГОВО с. см. логовище'.
ЛОДКИ А ж. цайыц, кеме; парусная ^а
желцомлы кеме; моторная ~а моторлы
цайыц; подводная суу асты кемеси;
кататься на цайыд пенен журиу.
ЛОДОЧКА ж. 1. уменьш.-ласк. от лодка;
2. мн. лодочки (женские туфли) цайыц-
бас туфли.
лодочник. м. цайыцшы, кемеши.
ЛОДОЧНЦЫЙ прил. цайыц..., кеме...;
~ая станция цайыц станциясы.
ЛОДЫЖКА ж. анат. тобыц суйек.
ЛОДЫРНИЧАТЬ несов. разг, жалцау бо-
лыу, жалцаушылыц етиу, бийкар журиу.
ЛОДЫРЬ м. разг, жалцау, исжацпас,
бнйкар адам.
ЛОЖА I ж. театр, ложа; ~ второго
яруса екинши ярустыц ложасы.
ЛОЖА II ж. кундац (мылтыцтыц, авто-
маттыц).
ЛОЖБИНКА ж. сай, ойпатлыц, жыра.
ЛОЖЕ I с. 1. уст. тесек, дастыц; смерт-
ное ~ елим дастыгы; 2. (русло) сай, суу
жолы; ~ реки дэрьяныц сапы.
ЛОЖЕ II с. см. ложа II.
ЛОЖЕЧКЦА ж. уменыи. от ложка; <>
под ~ой болит кекиректиц теменгн бети
ауырады.
ЛОЖИТЬСЯ несов. см. лечь.
ЛОЖКА ж. 1. цасыц; чайная ~ чай ка-
сыд; столовая ~ ас цасыц; разливательная
~ шемиш цасыц; 2. бир цасыц; ~ соли
бир цасыц дуз; <> ~ дёгтю в бочке мёда
погов. бир царын майды бир цумалац шири-
теди.
ЛОЖНОСТЬ ж. жалганлыц, етириклик,
цалпаллыц, надурыслыц; ~ положения
жагдайдыц цалпаллыгы.
ЛОЖНЦЫЙ прил. I. (содержащий ложь)
жалган, етирик, цалпал, надурыс; ~ые по-
казания етирик керсетиу, етирик айтыу;
2. (ошибочный, неправильный) етирик, цате,
надурыс; ~ые слухи етирик хабарлар;
~ое положение надурыс жагдай; ~ая скром-
ность жузеки тартыншацлыц; ~ый шаг
орынсыз цылыц, абайламай басцан цэдем;
в ~ом свете (видеть, представлять) наду-
рыс туринде (кериу, ойлау).
ложь ж. етирик, жалган; алдаушы-
лыц; явная ~ ашыцтан-ашыц етирик; ули-
чйть кого-л. во лжй биреудиц етиригин
табыу, биреудиц етиригин шыгарыу.
ЛОЗА ж. шаца, путац; виноградная ~
жузим путагы.
ЛОЗНЯК м. таллыц.
ЛОЗУНГ м. 1. (призыв) лозунг, шацы-
рыц, сурен; выдвинуть ~ шацырьщ таслау;
2. (плакат) лозунг; повесить ~и лозунглар
цыстырыу.
ЛОКАЛИЗАЦИЯ ж. локализация, шек-
леу, ен жайдырмау, таратпау; ~ очагов
пожара ертти шеклеу, ертти жайылдыр-
мау.
ЛОКАЛИЗОВАТЬ сов. и несов. что лока-
лизациялау, шеклеу, ен жайдырмау, тарат-
пау.
ЛОКАЛИЗОВАТЬСЯ сов. и несов. лока-
лизацияланыу, шеклениу, ен жайылмау,
таралмау-
Л ОКАЛ ЬНЫЙ прил. жергиликли, усы
жерге тэн.
ЛОКАУТ м. полит, локаут (капиталист-
лердиц рабочийларды жумыстан шыгарып
кэрханаларын жабыуы).
локомотив м. локомотив (рельс ар-
цалы журетурын машина — паровоз, элек-
тровоз цзм т. б).
ЛОКОМОТИВНЫЙ прил. локомотив...,
локомотивлик.
ЛОКОН м. зулп, тулымшац, гулпац.
ЛОКИОТЬ м. 1. шыганац; согнуть руку
в ~те цолды шыганацтан бугиу; 2. уст.
(мера длины) ярым дары (шама менен
0,5 метр узынында)-, <• чувство ~тя 1)
(в строю) цасындагы, цатардагы адамды
сезиу; 2) (чувство товарищества) жолдаслыц
сезим, ез-ара жэрдем бериу.
ЛОКТЕВОЙ прил. анат. шыганац...; ~
сустав шыганац бууыны.
ЛОМ I м. лом, суймен; скалывать лёд ло-
мом суймен менен музды бузыу.
ЛОМ II м. собир. сыныц; железный
~ темир сыныгы.
ЛОМАКА м. и ж. разг, назланыушы,
кербаз.
ЛОМАНЦЫЙ прил. 1. (сломанный) бузыл-
ган, сыныц, сынган; ~ыевёщи сыныц зат-
лар; 2. (о речи, языке) надурыс, бузып айтыл-
ган.
ЛОМАТЬ несов. 1. что бузыу, сындырыу;
~ ветки путацларды сындырыу; ~ сарай
сарайды бузыу; 2. что, перен. бузыу, цый-
ратыу, жоц етиу, оцлау;~ традйции дэстур-
ди бузыу; ~ старые обычаи ески урип-эдет-
tji бузыу, ески урип-эдетти жоц .етиу; ~
сопротивление врага душпанныц царсылы-
гын цыйратыу; ~ характер минезди оцлау;
3. что, перен. разг, (коверкать слова, язык
и т. п.) бузып сейлеу; 4. безл. кого и без
доп., разг, (при болезни)цацсау; сызлау, сыр-
— 401 —
лоц
цырау; меня всего ломает тула бойым
сырцырап тур; <> ~ голову над чем-л.
бас цатырыу; ~ ряды цатарды бузыу.
ЛОМА ЦТ ЬСЯ несов. 1. сыныу, майысып
сыныу, сынып тусиу; сухйе сучья легко
~ются цуурац путацлар ацсат сынады;
2. перен. (разрушаться) бузылыу, цыйрау,
жойылыу, жогалыу; ~лся старый вековой
обычай эсирлер бойы киятырган ески урип-
-эдетжогалды; 3. разг, (кривляться, паясни-
чать) назланыу, кербазланыу; 4. перен.
(о голосе) езгериу; 5. разг, (упрямиться)
цырсыцланыу, царысыу; он нестал~ться
ол цырсыцланбады.
ЛОМБАРД м. ломбард, гиреухана; зало-
жить вёщи в~ затларды ломбардца салыу.
ЛОМБАРДНЦЫЙ прил. ломбард..., лом-
бардлыц; ~ая квитанция ломбард кви-
танциясы.
ЛОМЙТЬ несов. безл. что и без доп. цац-
сау, сызлау, сырцырау; у меня ломит пояс-
ницу белим цацсайды.
ЛОМЙЦТЬСЯ несов. 1. (быть переполнен-
ным) лыцца толыу; театр ~лся от публики
театр халыцтан лыцца толды; 2. (гнуться
под тяжестью) иимейиу; ветки ломятся от
обилия фруктов мийуениц кеплигинен ша-
цалар иймейип тур; 3. разг, (идти напролом)
зорлап кириу, басып кириу; -£> ~ться в от-
крытую дверь айцын нэрсени зорлыц пенен
дэлиллеу.
ЛОМКА ж. 1. бузыу, сындырыу; 2.
езгертиу, бузыу; ~ характера минез-цул-
цын , езгертиу.
ЛОМКИЙ прил. 1. (хрупкий) морт, сын-
гыш; 2. (о голосе) езгергиш, езгеретугын.
ЛОМОВЙК м. разг, арбакеш, арбашы.
ЛОМОВ |ОЙ прил. жук тасыйтугын, жук
тасыушы; ~ая лошадь жук тасыйтугын ат;
~бй извозчик жук тасыушы арбакеш.
ЛОМОТА ж. цацсау, сызлау, сырцырау.
ЛОМОТЬ м. бир белек, сындырым, бир
тилим; ~ хлеба бир сындырым нан.
ЛОМТИК м. уменьш. от ломоть; ~ ли-
мона лимонныц бир тилими; резать ~ами
тилимлеп кесиу.
ЛОНЦОс.: на ~е природы тэбият цуша-
гында.
ЛОПАСТНЦЫЙ прил. цалацлы, пэрикли;
~ое колесо пэрикли дегершик.
ЛОПАСТЬ ж. 1. цалац, парик; ~ винта
винттиц пэриги; 2. жолпагы, жалпац ушы;
~ заступа белдиц жалпац ушы.
ЛОПАТ ||А ж. бел, гурек; железная ~а
темир бел; <> борода ~ой шоц сацал.
ЛОПАТКЦА ж. 1. уменьш. от лопата;
сапёрная ~а сапёр кепшеси; 2. анат. жауы-
.рын; положить кого-л. на обе ~и 1)
спорт, гуресте жыгыу, арцасын жерге
тийгизиу; 2) (одержать победу) жецип
шыгыу.
ЛбПАЦТЬСЯ несов. 1. (разрываться)
жарылыу, шытнау. белиниу; 2. перен.
разг, (терпеть полную неудачу) бузылыу,
уайран болыу, иске аспау, зая болыу,
цурыу; у меня терпение ~ется шыдамым
жетпей тур.
ЛОПНУЦТЬ сов. 1. жарылып кетиу, шыт-
нап кетиу, белинип кетиу; стакан ~л ста-
26 Русско-каракалпакский сл.
кан жарылып кетти; 2. перен. разг, (потер-
петь неудачу) бузылыу, уайран болыу,
иске аспау, зая кетиу, цурыу; всё дёло~ло
барлыц ис зая кетти; <> у меня терпение
<~ло шыдамым жетпеди, сабыр-тацатым
цалмады.
ЛОПОТАТЬ несов. что и без доп., разг.
быдырлау.
ЛОПОУХИЙ прил. разг, салпы цулац.
ЛОПУХ м. бот. туйе табан, палаты.
ЛОРД м. лорд (Англиядасы жоцаргы
дворянлыц атац ^эм сол атасы бар адам);
палата лордов лордлар палатасы.
ЛОСЁНОК м. лосьтыц баласы.
ЛОСЙНА ж. 1. (кожа) лосьтыц териси; 2.
(мясо лося) лось геши, лось ети.
ЛОСЙХА ж. ургашы лось.
лоск м. 1. (глянец, блеск) жылтырац
жылтылдай; придать ~ чему-л. жылтырад
етиу; 2. перен. пардоз, жылтыр; внешний
~ сырткы пардоз.
ЛОСК || УТ м. кур а к, цыйынды, кесинди;
одеяло из ~утбв кураклардан тигилген
керпеше.
ЛОСКУТНЦЫЙ прил. курак, курактан^
дыйынды...; ~ое одеяло дурад керпеше.
лоснйться несов. жылтырау, дениу.
ЛОСОСЁВЫЙ прил. лосось..., лосось-
тын,.
ЛОСОСЙНА ж. лосось ети.
ЛОСОСЬ, ЛОСОСЬ м. лосось, цызыл
балыц.
ЛОСЬ м. лось (сууынныц бир тури).
ЛОСЯТИНА ж. лось геши, лось ети.
ЛОТ I м. мор. лот (тециздиц терецли-
гин елшейтусын эсбап).
ЛОТ II м. уст. (мера веса) лот (12,8
граммаса тец бурынгы ауырлыц елшеуи).
ЛОТЕРЕЙНЫЙ прил. лотерея...; ~ билёт
лотерея билети.
ЛОТЕРЕЯ ж. лотерея; беспроигрышная
~ утпай цалмайтугын лотерея.
ЛОТО с. нескл. лото; играть в ~ лото
ойнау.
ЛОТбК-М. 1. (у разносчиков) лоток, сауда
цутысы; 2. (прилавок) жайма дукэн; 3. (жё-
лоб) науа; мёльничный ~ цараз науа.
ЛОТОС м. лотос (гулли суу есимлиги).
лотбчник м. жайма дукэншы.
ЛОТбЧНИЦА женск. от лотбчник.
ЛОХАНКА ж. см. лохань; <> почечная ~
анат. буйрек цалтасы.
ЛОХАНЬ ж. самар, керсен, леген.
ЛОХМАТИТЬ несов. кого-что, разг, урпей-
тиу, алба-далба етиу.
ЛОХМАТИТЬСЯ несов. разг, урпейиу,
алба-далба болыу.
ЛОХМАТЦЫЙ прил. 1. тукли, жунли ба-
рак, жун басцан; ~ая собакажунли барац
ийт; 2. (о человеке) урпейген, алба-далба
болган; 3. разг, тукли;~ое полотёнцетукли
сулги; ~ая ткань тукли гезлеме.
лохмотья только мн. алба-далба,
гене-кекси, цырц жамау.
ЛОЦИЯ ж. мор. лоция (тециз, дэрьялар-
да жузиу ушын цолланба).
ЛбЦМАН м. лоцман, дарга.
ЛОЦМАНСКИЙ прил. лоцман..., дарга...,
лоцманлыц, даргалыц.
лош.
— 402 —
ЛОШАДЙНЦЫЙ прил. 1. ат..., аттыц;
~ое ржание аттыц киснеуи; 2. ат..., аттай;
~ое лицо ат жацлы; ~ое здоровье кушли
ден саулыц; ~ая доза жудэ кеп мугдарда;
~ая сила физ. ат куши (елшеу бирли-
ги).
ЛОШАДЦЬ ж. ат, жылды; рабочая ~ь
арбашы ат; верховая ~ь минис аты; запря-
гать ~ёй атларды жегиу; седлать ~ёй ат-
ларды ертлеу; садйться на~ь атца миниу.
ЛОШАК м. гашыр.
ЛОЩЕН ЦЫЙ прил. 1. жылтыр, жылты-
раган; ~ая бумага жылтыр цагаз; 2. перен.
(обладающийвнешним лоском) пардоз берил-
ген, сырты жылтыраган.
ЛОЩЙЛЬН ЦЫЙ прил. жылтыр етиуши,
мере басатугын, жылтыр атату гын; ~ая ма-
шйна мере басатугын машина.
ЛОЩЙНА ж. сай, ойпат.
ЛОЩЙТЬ несов. что жылтыратыу, жыл-
тыр етиу, мере басыу; ~ бумагу цагазды
жылтыр етиу.
ЛОЯЛЬНОСТЬ ж. лояльлылыц, хацни-
йетлилик, берилгенлик.
ЛОЙЛЬН ЦЫЙ прил. лояльлы, хацни-
йетли, берилген; ~ый поступок хакнийетли
кылык; ~ое отношение лояльлы катнасыц.
ЛУБ м. цабыц, цабыц асты.
ЛУБЦОК м. 1. (кусок луба) бир тал ца-
быц; 2. мед. цэлип; нога в ~ках цэлипке
салынган аяц; 3. (лубочная картинка)
эпиуайы суурет, эйтеуир суурет.
ЛУБбЧНЦЫЙ прил. эпиуайы исленген,
эйтеуир исленген; ~ая картйнка см. лубок 3.
ЛУБЯНЦбЙ прил. цабыцтан исленген;
<~ые изделия цабыцтан исленген затлар.
ЛУГ м. отлад, отлац жер, жайлау,
пишенлик; заливные ~а суугарылган от-
лац жер.
ЛУГОВЙНА ж. отлак, кишкене стлан
жер.
ЛУГОВОД м. луговод (отлацшыльщ бо-
йынша к,эниге).
ЛУГОВОДСТВО с. отлацшылыц (ауыл
хожалысыныц тарауы).
ЛУГОВ ЦОЙ прил. отлац жердеги, отлац
жерде есетугын, пишенлик жердеги; ~бе
хозяйство отлац жер хожалыгы.
ЛУГОМЕЛИОРАТЙВНЫ ||Й прил. отлад
жер мелиорация...; ~е работы отлад жер
мелиорация жумыслары.
ЛУГОМЕЛИОРАЦИЯ ж. отлад жер
мелиорациясы.
ЛУДЙЛЬЩИК м. цалайышы, далайы-
лаушы уста.
ЛУДЙТЬ несов. что цалайылау, далайы
басыу; ~ мёдную посуду мыс ыдысты ца-
лайылау.
ЛУЖЦА ж. шалшыц суу;~*-а на полу
полга тегилген суу; <• сесть в~у бийжаг-
дай аухалда цалыу. масдара болыу.
ЛУЖАЙКА ж. кишкене отлад жер (то-
райдьщ ортасындаеы ямаса шетиндеги).
ЛУЖЕНИЕ с. цалайылау, далайы басыу.
ЛУЖЕНЦЫЙ прил. цалайыланган, дала-
йы менен сырланган; ~ая посуда цалайы-
ланган ыдыс.
лужу, лудишь и т. д. наст. вр. от лу-
дйть.
ЛУЗА ж. луза (бильярд столыныц к,ап-
талларындаеы тор цалталы тесик).
ЛУЗГА ж. собир. цабыц, цыртыс; хлоп-
ковая ~ шигиттиц цабыгы.
ЛУЗГАТЬ несов. что, прост, цабыгын
тазартыу, дыртысын алыу, цабыгын ар-
тыу.
ЛУК I м. бот. пияз; репчатый ~ шал-
гам сыяклы пияз.
ЛУК II ж. ок-жай, сары-жай; стрелять
из лука ок-жай менен атыу, ок-жайдан
атыу.
ЛУКА ж. 1. (изгиб) шыганац, айналма;
~ рекй дэрьяныц шыганагы; 2. (седла)
ердиц басы, ердиц цасы.
ЛУКАВИТЬ несов. хийле етиу, су мл ы к
етиу, хийлекерлик етиу.
ЛУКАВСТВО с. 1. (хитрость) хийлели-
лик, сумлых; 2. (игривость, кокетство)
мэккарлык-
ЛУКАВ ||ЫЙ прил. 1. (хитрый) хийлекер,
хийлекерли, сум, сумлыцлы; ~ый человёк
хийлекер адам; 2. (игривый, кокетливый)
мэккар; назлы; ~ая улыбка назлы кулки;
3. в знач. сущ. м. лукавый прост, шайтан,
жин; ~ый попутал жин айналдырды.
ЛУКОВИЦА ж. 1. бот. гернай; ~ тюль-
пана тюльпанный, гернайы; 2. (головка лу-
ка) пияздыц басы, бир бас пияз; 3. анат.
луковица (организмниц кецейген белими)',
~ волоса шаштын, луковицасы.
ЛУКОВИЧНЫЦЙ прил. бот. гернайлы;
~е растения гернайлы есимликлер.
ЛУКОВЫЙ прил. пияз...; пияздан таяр-
ланган; ~ запах пияз ийиси.
ЛУКОШКО с. себет, цол себет.
ЛУНЦА ж. ай; затмение ~ы айдыц ту-
тылыу ы.
ЛУНАТЙЗМ м. мед. лунатизм (уйьщылы
жаедайда х,яр турли цзрекетлерди билмей
ислеу).
ЛУНАТИК м. мед. лунатик (лунатизм
кесели бар адам).
ЛУНКА ж. кишкене шуцыр; шанац, эб-
бен (на бахче, огороде)', уки (на льду).
ЛУННЦЫЙ прил. ай..., айлы; ~ая ночь
айлы тун; -~ый свет ай жацтысы; ~ое
затмёние ай тутылыу; ~ая поверхность
ай усти.
ЛУНЬ м. зоол. ийтелги; седой как ~
шашы аппад.
ЛУПА ж. лупа (улкейтип керсететурын
г и не к).
ЛУПЙТЬ несов. прост. 1. что (очищать
от коры, шелухи) аршыу, сыйырыу; ~ лы-
ко с дёрева агаштыц цабыгын сыйырыу;
2. кого (бить) аямай урыу, сабау, думпиш-
леу.
ЛУПЙТЬСЯ несов. разг. 1. (шелушиться)
аршылыу, сыйырлыу, жарылып тусиу,
айырылып тусиу; кожа лупится тери жары-
лады; 2. (отпадать кусками) тусиу, тусип
цалыу; штукатурка лупится сыбау тусип
атыр.
ЛУЧ м. 1. нур, сэуле, шууац; 2. мн.
лучй физ. нурлар; рентгеновы ~й рентген
нурлары; космические ~й космос нурлары;
<> расходиться ~ами нур болып шашырау,
нурланып жайылыу.
— 403 —
льн
ЛУЧЕВЦОЙ прил. 1. физ. нур..., нурдыц;
~ая энергия нур энергиясы, нурдыц куши;
2. (расходящийся лучами) нур болып шашы-
райтугын, нур цусап шашырап шыццан;
~ая симметрйя нур цусап шашырап шыц-
цан симметрия; ~ая кость анат. билек
суйеги; ~ая болезнь нур кесели (радиоак-
тивлик затлардыц организмге еткен тэси-
ринен болады).
ЛУЧЕЗАРНЦЫЙ прил. жарцыраган, жай-
наган, нурлы цууанышца толы, бахытца
беленген, нурга беленген; ~ая улыбка
нурга беленген кулки.
ЛУЧЕИСПУСКАНИЕ с. физ. нур жибе-
риу, нур шашыратыу.
Л УЧ ЕИСП УСКАТЁЛ ЬНЫ Й прил. физ.
нур жиберетугын, нур шыгаратугын, нур
шашатугын.
ЛУЧЙНА ж. тамызьщ, шырпы отын.
ЛУЧЙСТЦЫЙ прил. 1. физ. нурлы; ~ая
теплота нурлы жыллылык; ^ая энергия
нурлы энергия; 2. перен. жайнап турган;
~ые глаза жайнап турган кезлер.
ЛУЧЙТЬ несов. кого жарыцца келтирип
шаншыу; ~ рыбу балыцты жарыцца келти-
рип шаншыу.
ЛУЧЦЙТЬСЯ несов. жайнап турыу, жыл-
тырап турыу; глаза ~атся кезлери жайнап
турады.
ЛУЧКОВ ||ЫЙ прил. керме; ~ая пила
керме пышцы.
ЛУЧШЕ 1. сравнит, ст. от прил. хоро-
ший и нареч. хорошо жацсырац, тэуирирек;
этот карандаш ~ мына цэлем жацсырац;
он сделает это ~ ол буны жацсырац етип
ислейди; 2. безл. в знач. сказ, тэуирирек,
жацсырац; ему стало~ ол тоуирирек бола-
йын деди; 3. в знач. частицы =дан, =ден,
=тан, етен, =нан, =нен гери; вы бы ~ о себе
рассказали оннан гери сиз езициз тууралы
айтсацыз жацсырац болар еди; как мож-
но ~ мумкин болганынша жацсырац;
тем ~ жаксы болыпты.
ЛУЧШЦИЙ 1. сравнит, ст. от прил.
хороший жацсы, жацсысы; измениться
к~ему жацсы жагына езгериу; за неиме-
нием ~его буннан жацсысы болмаганлыц-
тан, буннан тэуирин табалмаганлыцтан;
2. превосх. ст. от прил. хороший ец жац-
сы, =дан, 'ден, етан, =тен, *нан, =нен артыц;
~ий из всех цэммесинен артыц; ~ий сорт
ец жацсы сорты; <• всего~его хош, сау бол;
в ~ем случае ец цоланлы жагдайда.
ЛУЩЁНЫЙ прил. кепектен тазартылган,
ацланган, цабыгы алынган, цабыгынан
айырылган; ~ горох акланган горох.
ЛУЩЙТЬ несов. что ацдау, аршыу, ка-
быгын аршыу; шагыу (зубами); ~ семечки
семешке шагыу; ~ кукурузу мэккени
аклау.
лож || и мн. (ед. лыжа ж.) лыжалар;
ходйть на ~ах лыжа менен журиу.
ЛЫЖНИК м. лыжашы, лыжа менен
журиуши.
ЛЫЖНИЦА женск. от лыжник.
ЛЙЖНЫЦЙ прил. лыжа..., лыжалы;
~е соревнования лыжа жарыслары.
лыжни Я ж. лыжаныц изи, лыжа жолы;
прокладывать ~ю лыжа жолын салыу.
ЛБ1КЦО с. цабыц, цабыршац (липа ага-
шыныц); ~а не вяжет мэсликтен тили
гурмелмейди; не ~ом шит басцадан кем
емес; ставить всякое ~о в строку хэр бир
цэтени айыпца санау.
лысеть несов. шаш тусиу, жалтыр бас
болыу, такыр бас болыу.
ЛЫСИНА ж. 1. (у человека) жалтыр бас,
тацыр бас; 2. (у животных) цасца.
ЛЫСУХА ж. цасцалдац (цус).
ЛЫСЦЫЙ прил. жалтыр..., тацыр...;
~ая голова жалтыр бас.
ЛЬ см. ли.
льва, льву и т. д. род., дат. п. ед. от
лев I.
ЛЬВЁНОКвЛ«. арысланныц баласы.
ЛЬВЙНЦЫЙ прил. 1. арыслан..., арыс-
ланныц; ~ая грива 1) арыслан жалы;
2) перен- буйраланган цалыц шаш; 2. пе-
рен. арысландай; иметь ~ую силу арыслан-
дай кушли болыу; ~ая доля улестиц ец
кеп белеги; ~ый зев бот. арыслан ауыз
(гулли есимлик).
ЛЬВЙЦА ж. ургашы арыслан, ана арыс-
лан.
ЛЬГОТА ж. жециллик.
ЛЬГОТНЫ||Й прил. жециллик берилген,
жециллетилген; на ~х условиях жециллик
берилген шэрт.
льда, льду и т. д. род., дат. п. ед. от
лёд.
ЛЬДЙНА ж. белек улкен муз, зор муз
белеги.
ЛЬДИСТЫЙ прил. музлы, муз басцан.
льдо» цоспа сезлердиц «муз» деген мэ-
нини билдиретугын екинши белеги, мыс.:
льдохранилище муз сацлагыш.
льётся наст. вр. от литься.
льна, льну и т. д. род., дат. п. ед. от
лён.
Л ЬНО= цоспа сезлердиц «зыгыр, зыеырдыц»
деген мэнилерди ацлататугын биринши
белеги, мыс.: льносемена зыгыр туцымлар.
ЛЬНОВ бд м. зыгыркеш.
ЛЬНОВОДСТВО с. зыгыршылыц, зыгыр
егиушилик.
ЛЬНОВОДЧЕСКИЙ прил. зыгырШЫЛЫК,
зыгыр егетугын; ~ район зыгыршылык
районы.
ЛЬНОВОЛОКНО с. зыгыр талшыгы.
ЛЬНОКОМБАЙН м. зыгыр комбайны.
ЛЬНОМЯЛКА ж. зыгыр цабыгын жен-
шетугын машина.
ЛЬНООБРАБАТЫВАЮЩИЙ прил. зыгыр
ислеп шыгаратугын.
Л ЬНООЧИСТЙТЕЛ ЬН ||Ы й прил. зыгыр
тазалайтугын; ~ая машина зыгыр тазалай-
тугын машина.
льнопрядйльн;;ый прил. зыгыр ийи-
ретугын, зыгыр ийирип шыгаратугын; ~ая
фабрика зыгыр ийиретугын фабрика.
ЛЬНОСЕЯЛКА ж. зыгыр егетугын ма-
шина.
ЛЬНОТРЕПАЛКА ж. зыгыр тутетугын
машина.
ЛЬНОУБОРОЧНЫЙ прил. зыгыр жый-
найтугын.
ЛЬНУТЬ несов. к кому-чему 1. (ласкать-
ся) еркелеу, уйир болыу; 2. перен. (испы-
26*
льн
— 404 —
тывать влечение) ышдына тусиу, дызыгыу,
кеули кетиу.
ЛЬНЯНОЦЙ прил. 1. зыгыр..., зыгырдан;
~е поле зыгыр атызы; ~е масло зыгыр майы;
~е полотно зыгыр полотносы; 2. (о воло-
сах) зыгырдай, зыгыр рецли.
ЛЬСТЕЦ м. дошаметши, жарамсад.
ЛЬСТЙВО нареч. дошамет пенен, жа-
рамсадланып.
ЛЬСТЙВЫЦЙ прил. дошаметлейтугын,
жарамсадланатугын; ~е слова дошамет-
лейтугын сезлер; ~й человек жарамсад
адам, жарамсад.
ЛЬСТИТЬ несов. 1. кому и без доп. доша-
мет бериу, жагыныу, жарамсадланыу;
2. кому-чему (доставлять удовлетворение)
кеулин кетериу, жатыу, рухын кетериу,
кеулин тасырыу; ~ чьему-л. самолюбию
биреудиц кеулине жагыныу; ~ себя
надеждой езин-ези умитлендириу.
ЛЬСТЙТЬСЯ несов. на кого-что, кем-чем
дызыгыу, хэуес етиу; ~ на деньги пулга
дызыгыу; <> ~ надеждой умитлениу.
льщу, льстишь и т. д. наст. вр. от
льстить.
льщусь, льстишься и т. д. наст. вр.
от льстйться.
лью, льёшь и т. д. наст. вр. от лить.
ЛЮБВЕОБИЛЬНЫЙ прил. датты ышды-
пазлыд, кеп суйиушилик.
ЛЮБЕЗНИЧАТЬ несов. с кем, разг.
элпайым болыу, сыпайылыд етиу, мина-
йым болыу, жадсы сез айтыу.
ЛЮБЕЗНОСТЬ ж. 1. (обходительность,
учтивость) элпайымшылыд, минайымшы-
лыд, сыпайышылыд; 2. мн. любезности
сыпайылылыд, жагымлы сезлилик; 3. (одол-
жение) хызмет, дол дабыс; сделайте
дол дабысыцызды тийгизициз; оказать ~
кому-л. дол дабысын тийгизиу.
ЛЮБЕЗНЫ||Й прил. 1. (предупредитель-
ный, учтивый) элпайым, мулайым, сыпайы,
жагымлы; ~й человек элпайым адам, сыпайы
адам; 2. уст. (дорогой) эдиули, дэдирли,
суйикли; ~й друг эдиули достым; 3. в знач.
сущ. м. любезный и ж. любезная уст. разг.
дэдирдан, суйиклим; будьте ~ хызмет
болмасын.
ЛЮБИМЕЦ м. суйикли; общий ~ хэм-
мениц суйиклиси, хэммениц жадсы кере-
тугыны.
ЛЮБИМИЦА женск. от любимец.
ЛЮБИМЧИК м. разг, суйгени, жадсы
кергени; ~ матери анасыныц суйгени.
ЛЮБИМ ЦЫЙ 1. прич. от любить;
2. прил. суйикли, жадсы керетугын; ~ая
девушка суйгиликли дыз; 3. прил. (пред-
почитаемый) суйген, жадсьд-Керген, унам-
лы; ~ое блюдо жадсы керген тамад; ~ое
дело суйетугын жумыс; 4. в знач. сущ. м.
любимый и ж. любймая суйиклим.
ЛЮБИТЕЛЬ м. 1. хэуескер, суйиуши,
жадсы кериуши; ~ музыки музыканы жад-
сы кериуши, музыканы суйиуши; ~ поку-
шать аудат жеуди жадсы керетугын; 2. (не
профессионал) хэуескер; садоводхэуескер
багман.
ЛЮБИТЕЛЬНИЦА женск. от любйтель.
ЛЮБИТЕЛЬСКИЙ прил. хэуескер...,
хэуескерлик; ~ спектакль хэуескерлер
спектакли.
ЛЮБИТЬ несов. 1. кого-что суйиу, жад-
сы кериу, жадтырыу, унатыу; ~ мать
анасын суйиу; ~ детей балаларды суйиу;
~ родину уатанды суйиу; 2. что и с неопр.
(иметь склонность) суйиу, дызыгыу, инта-
лы болыу; ~ музыку музыканы суйиу;
~ путешествовать саяхат етиуди суйиу;
3. что (нуждаться в чём-л.) жадсы кериу,
дэлеу, жадтырыу; цветы любят воду гуллер
сууды жадсы кереди.
ЛЮБО безл. в знач. сказ. разг, жагымлы,
унамлы, тоймастай; ~ посмотреть дарап
тоймастай; <> ~-дорого, ~-мйло дым
жадсы, дым жагымлы.
ЛЮБОВАТЬСЯ несов. кем-чем, на кого-
-что дызыгыу, дызыдсыныу, дызыгып да-
рау, суйсинип дарау; ~ картиной суб-
ретке дызыдсыныу, сууретке дызыгып да-
рау.
ЛЮБОВНИК м. ойнас, жора.
ЛЮБОВНИЦА женск. от любовник.
ЛЮБОВИ ЦЫЙ прил. 1. ашыдлыд, мухаб-
батлыд, ойнаслыд, ышды...; ~ое письмб
ашыдлыд хат; ~ое свидание мухаббатлыд
ушырасыу; 2. (внимательный, заботливый)
суйиушилик, дыддатлы, кеуил белип; ~ое
отношение к делу жумысда суйиушилик
пенен дарау.
ЛЮБЦОВЬ ж. 1. суйиу, суйиушилик,
суйгенлик, ашыдлыд, мухаббат; матерйн-
ская ~6вь ана мухаббаты; ~6вь к родине
уатанды суйиушилик; ~6вь к женщине
хаялды суйиушилик; первая ~6вь бирин-
ши мухаббат; женйться по~вй суйип уйле-
ниу; 2. (интерес, влечение) дызыгыу, суйиу;
-~6вь к искусству искусствога дызыгыу,
искусствоны суйиу; делать что-л. с ~6вью
бир нэрсени суйип ислеу.
ЛЮБОЗНАТЕЛЬНОСТЬ ж. билиуге хэ-
уеслик, билиуге думарлыд, билиуге дызы-
гыушылыд.
ЛЮБОЗНАТЕЛЬНЫЙ прил. билиуге хэ-
уес, билиуге думар, билиуге дызыгатугын.
ЛЮБ ЦОЙ прил. 1. хэр бир, Хэр ким, ким
болсын, ким болса да; дэлеген, унаган,
тилегеи, дайсысы болмасын; ~6й человек
Хэр бир адам; поезжай в ~6й день дэлеген
куницде кете бер; выбирай ~ую книгу уна-
ган китабыцды тацлап ал; 2. в знач. сущ.
м. любой и ж. любая хэр ким, ким болса
сол; ~6й это знает буны ким болса сол
биледи; ~бй из нас бизлердиц дайсымыз
болмасын, бизиц дайсымыз болса да.
ЛЮБОПЫТНЫ ||Й прил. 1. дызыдсы-
ныушы, дызыддыш, дызыгыушы, дызы-
гатугын, думарланыушы, билиуге хэуес;
~й человек дызыддыш адам; 2. дызыд...,
дызыдлы, тамаша...; ~й случай дызыд
аухал; 3. в знач. сущ. м. любопытный
и ж. любопытная дызыгыушы адам, дызыд-
дыш адам; вокруг собралйсь<~е дыр дегерек
дызыгыушылар жыйналды.
ЛЮБОПЫТСТВО с. дызыгыушылыд, ду-
марлыд, билиуге думарланыушылыд, би-
лиуге хэуескерлик; удовлетворить чьё-л.~
биреудиц дызыгыушылыгын данаатлан-
дырыу.
— 405 —
МАГ
ЛЮБОПЫТСТВОВАТЬ несов. цызыгыу,
билиуге кумар болыу, билиуге хэуес
болыу.
ЛЮБЯЩ || ИЙ 1. прич. от любить; 2. прил.
суйген, жаксы керген; ~ая мать суйген
ана; ~ий вас (в письмах) сизди суйген
(хатта).
ЛЮД м. собир. разг, адамлар, калайыц,
халыц; рабочий ~ рабочий адамлар.
ЛЮДЦИ мн. (ед. человек м.) 1. адамлар,
кисилер, цалайыц; советские ~и совет
адамлары; молодые ~и 1) жас жигитлер;
2) жаслар; 2. (кадры) цэниге адамлар;
нам нужны ~и бизге цэниге адамлар керек;
3. уст. (прислуга) ум хызметкери; -£> на
~яхел алдында, журт алдында; выйти в ~и
катар га цосылыу; жить в ~ях уст. биреу-
диц есигинде кун кериу.
людно нареч. адамлы, халыцлы.
ЛЮДИ ЦЫЙ прил. адамлы, халыцлы, ада-
мы кеп, халкы кеп; ~ая площадь адамы
кеп майдан.
ЛЮДОЕД м. 1. адамхор, жабайы адам;
2. (в сказках) жалмауыз.
ЛЮДОЕДКА женск. от людоед.
ЛЮДОЕДСТВО с. адамхорлыц1 адам
жеушилик.
людски б Й прил. адам..., адамзат...,
инсан...; род ~бй адамзат тукымы; ~ая
молва адамлардын, арасындагы гэп.
ЛЮК м. люк, бастырмалы есик, цацпац;
в полу сцены сацнаныц полындагы
бастырылган есик.
ЛЮКС м. люкс (жудэ цымбат ускенелер
безелген дукэн, мийманхана хрм т. б.);
каюта-~ люкс каютасы.
ЛЮЛ ЬКА ж. 1. (колыбель) бесик; 2. (ви-
сячий помост) аспа зэцги.
ЛЮМИНЕСЦЁНТНЦЫЙ прил. люмн-
несценциялыд; ~ая лампа люминесцен-
циялыд лампа.
ЛЮМИНЕСЦЕНЦИЯ ж. люминесцен-
ция (заттыц жыллылыц шыгар май жарьи;
бери у и).
ЛЮМПЕН-ПРОЛЕТАРИАТ м. люмпен-
-пролетариат (капиталистлик жэмийет-
те жарлыланып классыз болып цалган
адамлардыц цатламы).
ЛЮПЙН м. люпин (есимлик).
ЛЮПЙНОВЫЙ прил. люпин..., люпин-
ниц; люпинниц туцымынан таярланган.
ЛЮСТРА ж. люстра, дэндил.
ЛЮТЕРАНИН м. лютеран (лютеран ди-
нин тутыушы).
ЛЮТЕРАНКА женск. от лютеранин.
ЛЮТЕРАНСКИЙ й прил. лютеран...;
~ая церковь лютеран ширкеуи.
ЛЮТЕРАНСТВО с. лютераншылыц (хри-
стиан дининиц бир тарауы).
лютик м. сары гул.
ЛЮТНЯ ж. лютня (тарлы музыка эсба-
бы).
ЛЮТЫЙ прил. 1. жыртцыш, цанцор; ~
зверь жыртцыш хайуан; 2. жауыз, жырт-
цыш, рейимсиз, аямайтугын; ~ враг жауыз
душпан; 3. жудэ, цатты, кутэ цатты, шы-
дамаслыц; ~ мороз кутэ цатты сууыц.
ЛЮЦЕРНА ж. жоцышца.
ЛЮЦЕРНОВЫЙ прил. жоцышцалы.
ЛЯ с. нескл. муз. ля (музыкалыц гамма-
ныц алтыншы сести -\эм. нотисы).
ЛЯГАТЬ несов. кого-что тебиу, сэдде-
леу.
ЛЯГАТЬСЯ несов. 1. см. лягать; 2. (ля-
гать друг друга) тебисиу, сэдделесиу.
ЛЯГНУТЬ сов. и однокр. см. лягать,
лягу, ляжешь и т. д. буд. вр. от лечь.
ЛЯГУШАЧИЙ прил. цурбаца..., бацага
усаган.
ЛЯГУШЕЧИЙ прил. см. лягушачий.
ЛЯГУШКА ж. цурбаца, баца.
ЛЯГУШОНОК м. кишкене цурбаца.
ЛЯЖКА ж. разг, сан, сатан, пут.
ЛЯЗГ м. сьщгырлы, шацырлы, дандар-
лы, шацырлау, шыцгырлау; ~ цепей шын-
жырдын, сыцгырлысы.
ЛЯЗГАТЬ несов. от лязгнуть.
ЛЯЗГНУТЬ сов. сыцгырлатыу, шацыр-
латыу, дацгырлатыу; царсылдатыу (зуба-
ми); ~ цепью шынжырды сыцгырлатыу.
Л Я МК || А ж. 1. (для переноски тяжестей)
салдау, тартцы бау; 2. (одежды) ийин бау;
тянуть ~у ауыр жумыс ислеу, зерик-
тиретугын ис пенен шугылланыу.
ЛЯПАТЬ несов. см. ляпнуть.
ЛЯПНУТЬ сов. что и без доп., прост.
ойланбай айта салы^, орынсыз сейлеу,
туйеден постын тастагандай етиу; ~ глу-
пость бир болмаган затты ойланбай айта
салыу.
ЛЯПСУС м. турпайы, ерискелик, еки-
нишли ис.
ЛЯСЫ: точйть~ прост, дузы жоц сезлер
айтыу, бийкар былшылдау.
м
МАВЗОЛЕЙ м. мавзолей, мазар.
МАГ м. 1. (жрец) дууахан, сыйцыршы;
2. (чародей, волшебник) тилсимши, сый-
цыршы.
МАГАЗИН м. 1. магазин, дукэн; про-
довольственный ~ азыц-ауцат магазини;
универсальный ~ универсаль магазин;
книжный ~ китап дукэни; 2. воен, магазин,
оц цуты; 3. тех. магазин (электротехника-
лыц елшеу эсбабы).
МАГАЗЙННЦЫЙ прил. 1. магазин...;
~ая вывеска магазин вывескасы; 2. воен.
магазинли; ~ая винтовка магазинли мыл-
тыц.
МАГИСТЕРСКИЙ, МАГИСТЕРСКИЙ
прил. магистр,.., магистерлик; ~истерская
диссертация магистерлик диссертация.
МАГЙСТР м. магистр (1. гейпара еллерде
илимий дэреже; 2. ист. орта эсирде диний
ямаса рыцарьлыц орденницИ басшысы).
МАГИСТРАЛЬ ж. 1. магистраль, негиз-
ги жол; железнодорожная ~ темир жол
магистрали; водная суу магистрали;
воздушная ~ хауа магистрали; 2. маги-
МАГ,
— 406 —
страль (улкен кабель, труба)-, водопровод-
ная ~ водопровод магистрали.
МАГИСТРАЛЬНЫЙ прил. магистральлы,
магистральлыц, негизги, бас; ~ путь маги-
стральлы жол, магистраль жол, негизги
жол; ~ кабель магистральлыц кабель;
~ канал магистральлы канал, бас канал.
МАГИСТРАТ м. магистрат (базыбир шет
еллерде болатугын цалалыц бавцарма).
МАГИСТРАТУРА ж. собир. магистра-
тура (гейпара батыс европалыц еллерде
уал бурынгы Россияда судьялыц хызмет-
кер лер).
МАГЙЧЕСК.1ИЙ прил. 1. магиялы, сын-
цырлы; ~ие приёмы сыйцырлы тэсиллер;
2. перен. кдраматлы, даттытэсирли, дууалы;
лекарство произвело ~ое действие дэри
кэраматлы тэсир етти.
МАГИЯ ж. магия, сыйцыршылык, дууа-
цанлыц.
МАГМА ж. геол, магма (жер шарыныц
ортасындагы от болып балцып турган
суйыц зат).
МАГМАТЙЧЕСКЦИЙ прил. геол. 1. (со-
стоящий из магмы) магмалы, магмадан
жасалган; ~ие породы магмалы жыныслар,
магмадан жасалган жыныслар; 2. (рас-
плавленный) ериген, балдыган; ~ое состоя-
ние породы жыныслардыц ериген куйи.
МАГНАТ м. магнат (ири жер ийеси %эм
ири капиталист)-, нефтяной ~ нефть магна-
ты; финансовый ~ финанс магнаты.
МАГНЕЗЙТ м- магнезит (минерал).
МАГНЕЗИЯ ж. хим. магнезия (маг-
нийдиц дузы).
МАГНЕТИЗМ м. магнетизм (1. магнит
цубылыслары х,эм цэсийетлери; 2. магнит
цубылыслары жениндеги илим)-, земной
~ жер магнетизми (1) физ. жердиц цэсийе-
ти; 2) геофизиканыц белими).
МАГНЕТЙТ м. хим. магнетит (мине-
рал).
МАГНЕТИЧЕСКИ || Й прил. физ. маг-
нит..., магнитлик; ~е явления магнитлик
дубылыслар.
МАГНЕТО с. нескл. магнето (электромаг-
нитлик эсбап).
МАГНИЕВЫЙ прил. магний..., маг-
нийлик; ~ сплав магнийлик еритинди.
МАГНИЙ м. магний (химиялыц эле-
мент) .
МАГНЙТ м. 1. магнит; естественный ~
тэбийгый магнит; 2. перен. езине тартдыш.
МАГНИТИТЬ несов. что, тех. магнит-
леу, магнитлендириу; ~ железо темирди
магнитлендириу.
МАГНЙТНПЫЙ прил. магнит..., магнит-
лик; ~ая стрелка магнит тили; ~ый полюс
физ. магнит полюсы; ~ое поле физ. маг-
нит майданы; ~ая буря физ. магнит бора-
ны.
МАГНИТО’ цоспа сезлердиц чмагнит,
магнитлиъ деген мэнилерди билдиретугын
биринши белеги, мыс.: магнитодинамика
магнитодинамика.
МАГНИТОМЕТР м. магнитометр (маг-
нит майданыныц кернеуин елшейтугын
эсбап).
МАГНИТОФОН м. магнитофон.
МАГНИТОФОННЦЫЙ прил. магнито-
фон..., магнитофонлыд; ~ая запись маг-
нитофонлыд жазыу.
МАГНОЛИЕВЫЙ прил. магнолиялы.
МАГНОЛИЯ ж. магнолия (ац гулли
агаш).
МАГОМЕТАНИН м. см. мусульманин.
МАГОМЕТАНКА женск. от магомета-
нин.
МАГОМЕТАНСКИЙ прил. см. мусуль-
манский.
МАГОМЕТАНСТВО с. см. мусульманство.
МАДАМ ж. нескл. мадам (Францияда хрм
революция™ дейинги Россияда ерли цаял-
дыц фамилиясыныц алдынан айтылатугын
сез).
МАДАПОЛАМ м. аксуп.
МАДАПОЛАМОВЫЙ прил. ацеуп, ац-
суптен тигилген.
МАДЕМУАЗЕЛЬ ж. мадемуазель
(Францияда цэм революцияга дейинги
Россияда ери жок, цаяллардыц фамилиясы-
на цэм атына цосылып айтылатугын
сез).
МАДОННА ж. мадонна (цудайдыц анасы
хэм анасыныц су у рети, скульптурасы).
МАДРИГАЛ м. лит. мадригал (кебинесе
ашыцлыц мазмунда жазылган цысца цо-
сыц) .
МАДЬЯРЫ мн. (ед. мадьяр м., мадьярка
ж.) см. венгры.
МАЁВКА ж. ист. маёвка (революциядан
бурынгы Россияда рабочийлардыц биринши
майда жасырын жыйналыс еткериуи).
МАЖОР м. 1. муз. мажор (музыкалыц
лад); 2. перен. разг, (о бодром настроении)
кеуилли, хош кеуилли, уадты хош.
МАЖОРНЦЫЙ прил. 1. муз. мажорлы,
мажорльгд; ~ая гамма мажорлы гамма;
2. перен. разг, (бодрый, весёлый) кеуилли,
хош кеуилли, уадты хош.
мажу, мажешь и т. д. наст. вр. от
мазать.
мажусь, мажешься и т. д. наст. вр.
от мазаться.
МАЗАНКА ж. обл. мазанка, дадыра жай,
шепкер жай.
МАЗАН "ЫЙ прил. 1. разг, (грязный)
былганган, кирленген, патасланган, ылас-
ланган; 2. (сделанный из глины) сыбалган;
~ая хата сыбалган жай.
МАЗАТЬ несов. 1. кого-что, чем жагыу,
майлау, сылау, сыбау; ~ хлеб маслом
нанга май жагыу; ~ лицо вазелином бетке
вазелин жагыу; 2. кого-что (пачкать, гряз-
нить) былгау, кир етиу, патаслау, ылас-
лау; 3. что, разг, (неумело рисовать) шыж-
байлау, шыжбайлап салыу; 4. разг, (де-
лать промахи в стрельбе и т. п.) адасыу,
жацылысыу, дэтелесиу, мулт жибериу.
МАЗАТЬСЯ несов. разг. 1. бояныу, жа-
гыныу; ~ кремом езине крем жагыу; 2.
(пачкаться, грязниться) ыласланыу, был-
ганыу, патасланыу; жудтырыу (при при-
косновении); не прислоняйся к стене, она
мажется дийуалга суйенбе, жугады.
МАЗЙЛА м. и ж. прост. 1. (неряха)
салак, патас; 2. (тот, кто плохо рисует,
пишет) салалмаптугын, жазалмайтугын;
— 407 —
МАК
3. (в игре, стрельбе и т. п.) ойнайалмай-
тугын; аталмайтугын.
МАЗЙЛКА 1. м. и ж. уменьш.-ласк,
от мазила; 2. ж. разг, (малярная кисть)
бояуыш.
МАЗНУТЬ сов. и однокр. см. мазать
1, 2, 4.
МАЗНЯ ж. разг, шаларай салынган
суурет, шыжбайлап салынган суурет,
МАЗ ОК м. 1. жив. бояудыц бир жагы-
мы, бояудын. бир суртими; писать широ-
кими ~ками бояуды созып бир жарып
суурет салыу; 2. мед. журынды (данный,,
ирицниц); взять ~6к жугынды алыу.
МАЗУРИК м. прост, урлыдшы, гэззап.
МАЗУРКА ж. мазурка (1. аяк, ойыныныц
аты-, 2. музыкалыц шыгарма).
МАЗУТ' м. jnex. мазут.
МАЗУТНЫЙ прил. тех. мазут..., ма-
зута ы.
МАЗЬ wc. 1. май, дари; цинковая ~ мед.
цинкли май, цинкли дэри; 2. май; колёс-
ная ~ арба май, дегершик май.
МАЙС м. маис (мэкке).
МАЙСОВЫЙ прил. маис..., маистен
исленген; ~ хлеб маис наны.
МАЙ м. май; Первое мая Биринши май
(бай рам).
МАЙКА ж. майка.
МАЙОЛИКА ж. иск. майолика (шырша-
лы гербиш, шырша навислы, гербиш).
МАЙбЛИКОВ ЦЫЙ прил. майолика...,
майоликалы; майоликадан исленген; ^ое
блюдо майоликалы табад.
МАЙОР м. майор.
МАЙОРАТ м. юр., ист. майорат (мийрас-
тан мийрасца етиудиц феодаллыц тэртиби
цэм усындай тэртип бенен еткен жерге
ийелик етиу).
МАЙОРСКЦИЙ прил. майор..., майор-
лыд; ~ое звание майорлыд атак.
МАЙСКЦИЙ прил. май..., майдагы; ~ие
дни май кунлери; ~ая демонстрация тру-
дящихся мийнеткешлердиц май демон-
страциясы; <> ~ий жук саратан доцызы,
сары доцыз.
МАЙЯ ж. майя (гезлеме).
МАК м. кекнар (есимлик х,эм дэн)-, дйкий
~ жабайы кекнар; булка с маком кекнарлы
булка.
МАКАКА ж. макака (маймыл).
МАКАРОНН ЫЙ прил. макарон...;
макаронная исленген; <> ~ые изделия
макарон азыд-аудатлары.
МАКАРОНЫ мн. макарон.
МАКАТЬ несов. что, во что малыу, ба-
тырыу, батырып алыу; ~ перо в чернила
пероны сыяга малыу; ~ сухарь в чай суха-
рыйды чайга батырып алыу.
МАКЕДОНСКИЙ прил. македон....; ~
язык македон тили.
МАКЕДОНЦЫ мн. (ед. македонец м.,
македонка ж.) македонлылар (югославия-
лыц Македонияда, Болгарияда цэм греция-
лыц Македонияда жасайтугын тийкаргы
тусли славян халцы).
МАКЕТ м. 1. макет, улги; ~ здания
жайдыц макета; 2. полигр. макет; ~ кнйги
китаптыц макети.
МАКЕТНЫЙ прил. макет..., улги...
МАКИНТОШ м. макинтош (суу етпейту-
гын гезлемеден тигилген пальто).
МАКЛЕР м. дэлдалшы; биржевой ~
биржа дэлдалшысы.
МАКЛЕРСКИЙ прил. дэлдал..., дэлдал-
шылыд.
МАКЛЕРСТВО с. дэлдаллыд, дэлдал-
шылыд.
МАКЛЕРСТВОВАТЬ несов. дэлдаллыд
етиу, Дэлдалшылыд етиу.
МАКНУТЬ сов. и однокр. что, во что
малый алыу, батырып алыу.
МАКОВ прил.-. как ~ цвет нарттай.
МАКОВКА ж. 1. (плод мака) кекнар
гозасы; 2. (купол церкви) гумбез (ширкеу-
диц); 3. разг, (макушка) тебе, дец.
МАКОВ ЦЫЙ прил. кекнар...; кекнардан
исленген; <> у меня ~ой росйнки во рту
не было мен дуз татцаным жоц.
МАКРЕЛЬ ж. макрель (балыц).
МАКРО= цоспа сезлердиц темендеги мэ-
нилерди билдиретугын биринши белеги-.
1) «улкен, кецъ, мыс.-, микрорайон макро-
район; 2) улкен предметлерди изертлеуге
байланыслы, мыс.-, макробибтика макро-
биотика.
МАКРОКЛЙМАТ м. макроклимат
(жердиц улкен кецликлериниц цауа райы).
МАКРОКОСМ м. макрокосм, дунья,элем.
МАКРОСКОПИЧЕСКИЙ прил. макро-
скопиялыц (кез бенен кериуге болатугын).
МАКРОСТРУКТУРА ж. макроструктура
(цатты затлардыц цурылысы).
МАКСИМАЛЙЗМ м. максимализм
(шегине жеткизе талап цойыушылыц).
МАКСИМАЛИСТ м. максималист (мак-
симализмниц тэрепдары).
МАКСИМАЛЙСТСКИЙ прил. макси-
малистлик.
МАКСИМАЛЬНО нареч. болганша, ба-
рынша, жоцары дэрежеде, ец кеп; следует
~ использовать мощность оборудования
ускене цууатынан барынша пайдаланыу
керек.
МАКСИМАЛЬНЫЙ прил. барынша, ец
жокаргы, ец кеп; ~ая доза ещ» жоцаргы
доза, ец кеп доза; ~ая скорость ец жокар-
гы тезлик.
МАКСИМУМ м. 1. максимум, барынша
кеп, ец кеп; ~ знаний ец кеп бнлим; ~
энергии максимум цууат, энергияныц мак-
симумы; 2. в знач. нареч. максимум (самое
большее) ец кеп дегенде, ец кеби, ец жо-
царысы, ен улкен, огада зор; мы здесь
проживём ~ двое суток бизлер бунда ец
кеп дегенде еки сутка турармыз; 3. в знач.
неизм. прил. максимум; программа-^
максимум программа.
МАКУЛАТУРА ж. макулатура (1.
полигр. басылып атырганда бузылган ца-
газлар, жарамсыз цагазлар; 2. перен. жа-
рамсыз шыгарма, нашар жазылган шыгар-
ма).
МАКУЛАТУРНЫЙ прил. в разн. знач.
макулатура..., макулатуралыц.
МАКУШКЦА ж. 1. ушы, басы (дерева);
тебе (горы); лезть на ~у дерева агаштыц
ушына шыгыу; 2. (головы) орай, тебе;
МАЛ
— 408 —
«ф. у него ушки на ~е ол цулагын турип
тыцлайды.
МАЛАЙСКИЙ прил. Малайя...; ~ язык
Малайя тили.
МАЛАЙЦЫ мн. (ед. малаец м., малайка
ж.) малайялылар (Малайя архипелагында
jfajw Малакка ярым атарында халыцлардыц
узм урыулардыц топары).
МАЛАХАЙ м. куладшын, малахай.
МАЛАХЙТ м. малахит (минерал).
МАЛАХЙТОВЦЫЙ прил. 1. малахит...,
малахитам; малахиттан исленген; ~ая
шкатулка малахит куты; 2. перен. (о цве-
те) ашык жасыл.
МАЛЕВАНЬЕ с. разг, келисиксиз суурет
салыу, ебетейсиз суурет салыу.
МАЛЦЕВАТЬ несов. кого-что, разг. 1.
(рисовать красками) бояу, майлау, сыр-
лау; 2. (плохо рисовать) келисиксиз суурет
салыу, ебетейсиз суурет салыу; не так
страшен чёрт, как его ~юют погов. шай-
тан, журт айткандай онша коркынышлы
емес.
МАЛЁЙШЦИЙ прил. превосх. ст. от
прил. малый курттай, тарыдай, ец аз, сэл
тана, тырнацтай, хеш дандай; не имею
ни ~его понятия хеш дандай тусинигим
жод.
МАЛЁК м. цурт шабац.
МАЛЕНЬКИМИ прил. 1. (по размерам)
кишкене, кишкентай; ~ий домик кишкене
жай, кишкентай жай; 2. (немногочислен-
ный) азгантай; ~ий отряд азгантай отряд;
3. (незначительный) азлаган, аз-кем; ~ая
неприятность азлаган сэтсизлик, азлаган
цолайсызлыц; 4. (малолетний) жас, киш-
кене; ~ие дети жас балалар, кишкене ба-
лалар; 5. в знач. сущ. м. маленький и ж.
маленькая (ребёнок, дитя) бала; моё дело
~ое мениц жумысым аз.
МАЛЕНЬКО нареч. прост, азын-аулац,
азгана, бираз, аз-маз, азырак; подожди ~
аз-маз сабыр ет, аз-маз куте тур, азгана
тоцтай тур.
МАЛЙНА ж. малина, булдирген (есим-
лик хэм миуё).
МАЛЙННИК м. малиналыц, малина
шыцкан жер, булдирген шыццан жер.
МАЛЙНОВКА ж. малиновка, дасцар
(еде). ,
МАЛЙНОВЦЫЙ прил. 1. малина...; ма-
линадан исленген; ~ое варенье малина
мураббасыр' 2. (о цвете) цызгылт гурец,
цызыл цоцшыл; £> ~ый звон жагымлы хэм
мулэйим дауыс (цоцраудыц).
МАЛО нареч. 1. (немного) аз, кем; ~
кто знает об этом буны билетугынлар аз,
буны кеп адам билмейди; я ~ где бывал
мениц болган жерим аз; он ~ сделал ол
аз иследи; 2. безл. в знач. сказ, аз, кем;
этого ~ бул еле аз; <> ~ того в знач. вводи,
сл. оннанда басца, оныц устине; ни много
ии ~ кеп те емес, аз да емес; ~ ли аз ба;
~ ли что бывает в жизни турмыста гезле-
сетугын нэрселер аз ба; ~ ли что он гово-
рит ол не айтпайды, айтса айта берсин.
МАЛО= цоспа сезлердиц «аз, кем» деген
уеымды билдиретурын белими, мыс.-, мало-
влиятельный аз тэсирли, тэсири аз.
МАЛОАВТОРИТЕТНЫЙ прил. аз аб-
ройлы, кем абройлы.
МАЛОБЛАГОПРИЯТНЫ ||Й прил. онша
долайлы емес, онша унамлы емес, онша
жагымлы емес; ~е условия онша долайлы
емес жагдай; вести онша унамлы емес
хабарлар, онша жагымлы емес хабарлар.
МАЛОВАЖНЦЫЙ прил. эхмийети аз, эх*
ми йети кем, эхмийетсиз; ~ое дело эхмийет-
сиз ис; ~ая причйна эхмийетсиз себеп.
МАЛОВЕР м. аз исениуопи, аз умитли,
онша исенбеуши.
МАЛОВЕРИЕ с. аз исенимлилик, аз умнт-
лилик, онша исенбеушилик.
МАЛОВЕРНЫЙ прил. аз исенимли, аз
умитли, онша исенбейтугын.
МАЛОВЕРОЯТНОСТЬ ж. гуманлылыц,
шынлыцца жатпайтугынлыц.
МАЛОВЕРОЯТЦНЫЙ прил. гуманлы,
шынлыцца жатпайтугын; ~ные слухи гу-
манлы хабарлар; его приезд ~ен оныц
келиу-келмеуи гуманлы.
МАЛОВЁСНЦЫЙ прил. ком. салмагы жет-
киликсиз, салмагы аз, жецил; ~ый груз
жецил жук; ~ая гйря салмагы аз тас.
МАЛОВОДНОСТЬ ж. аз суулылыд, кем
суулылыд.
МАЛОВОДНЦЫЙ прил. 1. аз суулы, сууы
аз, сууы кем; ~ые реки аз суулы дэрьялар,
сууы кем дэрьялар; 2. (малоорошаемый)
сууы кемтар, аз сууландырылган; ~ая
местность сууы кемтар жер, аз сууланды-
рылган жер.
МАЛОВОДЬЕ с. 1. (мелководье) сууы аз-
лык, суу кемтарлыгы; 2. (недостаток оро-
шения) суу кемтарлыгы, суу жетпеу, суу
тапшылыгы; борьба с ~м суу кемтарлыгы
менен гурес.
МАЛ ОВРАЗУМЙТЕЛ ЬН ЦЫЙ прил. он-
ша тусиникли емес, аз тусиникли, туси-
ниуге дыйын; ~ое изложение тусиниуге
дыйын баянлама.
МАЛОВЫНОСЛИВЫЙ прил. шыдамы аз,
аз шыдамлы, тезими аз.
МАЛ ОВЫРАЗЙТЕЛ ЬНЫЙ прил. аныц
емес, аныц керсетпейтугын, аз тэсирли.
МАЛОГАБАРЙТНЫЙ прил. аз габарит-
ли; ~ станок аз габаритли станок.
МАЛОГОВОРЯЩИЙ прил. толыц дэлил
бола алмайтугын; ~ факт толыц дэлил
бола алмайтугын факт.
МАЛОГРАМОТНОСТЬ ж. шала сауат-
лылыц.
МАЛОГРАМОТНЦЫЙ прил. 1. шала са-
уатлы, шаласауат;~ый человек шала сау ат
адам, шала сауатлы адам; ~ое письмо ша-
ла сауатлы хат; 2. перен. разг, темен, на-
шар; ~ый чертёж темен исленген чертёж,
нашар исленген сызылма; 3. в знач. сущ.
м. малограмотный шала сауатлы адам.
МАЛОДЕЙСТВЕННЫЙ прил. аз тэсирли,
кем тэсирли.
МАЛОДОЙКА ж. с.-х. сути аз сыйыр,
аз сутли сыйыр.
МАЛ ОДО ЙН ЦЫЙ прил. с.-х. сути аз,
аз сутли; ~ая корова сути аз сыйыр, аз
сутлн сыйыр.
МАЛОДОКАЗАТЕЛЬНЫЙ прил. аз дэ-
лилли, аз дэлиллейтугын; ~ документ аз
— 409 —
МАЛ
дэлиллейтугын документ, аз дэлилли доку-
мент.
МАЛОДОСТОВЕРНЫ || Й прил. аныц емес,
шынлыгы аз, дурыслыгы кем; ~й рассказ
шынлыгы аз гурриц; ~е сведения анык
емес магл ыу мат.
МА Л ОД ОСТ У ПН ЦЫЙ прил. 1. барыуы
кыйын, жетиуи кыйын; ~ые пастбища
барыуы кыйын жайлаулар; 2. долга тус-
пейтурын, аз табылатугын, кол жетицкире-
мейтурын, дымбат; ~ые цены кол жетиц-
киремейтурын бада, цымбат бака; 3. (труд-
ный для понимания) тусиниу цыйын, аз ту-
синикли; ~ая книга тусиниу цыйын китап.
МАЛОДОХбДН ||ЫЙ прил. тусими аз,
пайдасы аз; ~ое предприятие пайдасы аз
кэрхана.
МАЛ ОД УШ ЕСТ В О В А Т Ь несов. журексиз -
лик етиу, j)yxbi тусиу, ийни туси^.
МАЛОДУШИЕ с. журексизлик, рухы
тусиушилик, ийни тусиушилик.
МАЛОДУШНИЧАТЬ несов. разг. см.
малодушествовать.
МАЛОДУШНЫЙ прил. 1. журексиз, ру-
хы тускен, ийни тускен; ~ человек журек-
сиз адам; 2. в знач. сущ. м. малодушный
и ж. малодушная журексиз адам, рухы тус-
кен адам, ийни тускен адам.
МАЛОЗАМЁТНЦЫЙ прил. 1. билинер-
-билинбес, сезилер-сезилмес; ~ое пятныш-
ко билинер-билинбес дац; 2. перен. (ни-
чем не выдающийся) елеусиз.
МАЛОЗАСЕЛЁННЫЙ прил. сийрек елат-
лы, аз цоныс басцан, халцы аз; ~ край
халды сийрек улке, халцы аз улке.
МАЛОЗЕМЕЛЬЕ с- жер азлыгы, жер
кемтарлыгы.
МАЛОЗЕМЕЛЬНЫЙ прил. жери аз,
жери кемтар, аз жерли.
МАЛОЗНАКОМЫ||Й прил. таныслыры
аз, шала таныс; ~е люди таныслыры аз адам-
лар, шала таныс адамлар.
МАЛОЗНАЧАЩЕЙ прил. эхмийетсиз,
эхмийети аз, манызсыз, мацызы аз; ~ее
обстоятельство эхмийетсиз жагдай; ~ий
вопрос мацызсыз мэселе.
МАЛОЗНАЧЙТЕЛЬНЦЫЙ прил. эхмийе-
ти аз, мацызы кем; ~ое событие эхмийети
аз уацыя, мацызы кем хэдийсе.
МАЛОИЗВЕСТНЫЙ прил. аз белгили,
аз танылган, атагы онша жайылмаган, ата-
гы онша мэлим емес, атагы онша шыцпа-
ган; ~ писатель атагы онша жайылмаган
ж азы ушы.
МАЛОИЗУЧЕННЫЙ прил. аз изертлен-
ген, кем изертленген, жетерли изертленбе-
ген.
МАЛОИМУЩИЙ прил. жарлы, гедей.
МАЛОИНТЕРЕСНЫЙ прил. кызыгы аз,
аз цызыцлы; ~ фильм цызыры аз фильм.
МАЛОИССЛЕДОВАННЫЙ прил. аз изерт-
ленген, кем изертленген, жетерли изерт-
ленбеген.
МАЛ О КАЛ Й БЕРНЫ Й прил. см. мелко-
калйберный.
МАЛОКВАЛИФИЦИРОВАННЫЙ прил.
аз квалификациялы, квалификациясы аз.
МАЛОКВАРТИРНЫЙ прил. аз квартира-
лы; ~ дом аз квартиралы жай.
МАЛОКРОВИЕ с. мед. аз цанлылыц, даны
азлыц; страдать ~м цаны азлылыц пенен
аурыу.
МАЛОКРОВНЫЙ прил. мед. аз цанлы,
даны аз.
МАЛОКУЛЬТУРНЫЙ прил. мэденияты
кем, мэденияты аз, аз мэдениятлы, мэдения-
ты онша жодары емес; ~ человек мэдения-
ты кем адам, аз мэдениятлы адам.
МАЛОЛЕСЬЕ с. аз тогайлыц, тогай кем-
лиги, кем тогайлылыд.
МАЛОЛЕТКА м. и ж. см. малолеток.
МАЛОЛЁТНИЦЙ прил. 1. жас, жасы
жетпеген, жасы кишкентай; ~е дети жас
балалар, жасы жетпеген балалар; 2. в знач.
сущ. м. малолетний и ж. малолетняя жас
бала.
МАЛОЛЕТОК м. разг, бала, нэресте.
МАЛОЛЕТСТВО с. разг, балалыд, жаслыд
шац.
МАЛОЛИТРАЖКА ж. разг, аз литражлы
автомобиль.
МАЛОЛИТРАЖНЫЙ прил. аз литражлы;
~ автомобиль аз литражлы автомобиль.
МАЛОЛЮДНОСТЬ ж. халцы азлыц, хал-
кы сийреклик.
МАЛОЛЮДНЦЫЙ прил. халцы аз, халцы
сийрек; ~ая местность халцы снйрек жер,
халцы аз жер.
МАЛО-МАЛЬСКИ нареч. разг, болар-
-болмас, аз-маз, сэл-пэл; ~ грамотный че-
ловек болар-болмас сауатлы адам.
МАЛОМАЛЬСКИЙ прил. разг, азгана,
кишкене.
МАЛОМЕТРАЖНЦЫЙ прил. аз метраж-
лы; ~ая квартйра аз,метражлы квартира.
МАЛОМОЧНЫЙ^ прил. см. маломощ-
ный 2.
МАЛОМОЩНОСТЬ ж.'жарлылыц; 2.
гедейлик; цууаты азлыц, цууатыркемлик.
МАЛОМОЩНЫЙ прил. 1. (слабый) цууат-
сыз, кушсиз; 2. (бедный) жарлы, гедей; 3.
(небольшой мощности) кем дууатлы, аз
дууатлы.
МАЛОНАДЁЖНЫЙ прил. кеп~ умитле-
ниуге болмайтугын, онша исенимге бол-
майтурын.
МАЛОНАСЕЛЁННЫЙ прил. халцы аз,
адамы аз; ~ый край халцы аз улке. аз халц-
лы улке; ~ая квартйра адамы аз кварти-
ра.
МАЛОНОШЕНЦЫЙТирил. аз кийилген;
~ая одежда аз кийилген кийим.
МАЛООБЕСПЕЧЕННЫЙ л/шл. аз тэми-
йинленген, кем тэмийинленген; ~ая семья
аз тэмийинленген хожалыц.
МАЛООБЖИТОЙ прил. аз турган, адам
аз турган, аз елатлы.
МАЛООБЛАЧНЫЙ прил. аз бултлы,
булты аз.
МАЛООБОСНбВАННЫЦЩлрил. аз тийкар-
лы; ~е доводы аз тийкарлы дэлиллер.
МАЛООБРАЗОВАННЫЙ прил. аз билим-
ли, билими шамалы; ~ человек аз билимли
адам, билими шамалы адам.
МАЛООБЩИТЕЛЬНЫЙ прил. кем цат-
нас, цатнасыгы аз, туйыц; ~ человек кем
цатнас адам, цатнасыгы аз адам; ~ характер
туйыц минез.
МАЛ_______________- 4io -________________
МАЛООПЫТНЫЙ прил. аз тэжирийбели,
тэжирийбеси аз, кем тэжирийбели, тэжи-
рийбеси кем.
МА Л ООСНОВАТЕЛ ЬНЫ Й прил. 1. {не-
достаточно обоснованный) дэлийли аз, тий-
кары аз, негизи аз; 2. разг, (легкомыслен-
ный) дэйексиз, турадсыз.
МАЛОПИТАТЕЛЬНЫЙ прил. жугымы
аз; ~ корм жугымы аз жем, жугымы аз от-
-шеп.
МАЛОПЛОДОРОДНЫЙ прил. аз еним-
ли, ©ними аз, арыд; ~ая почва ©ними аз
жер, арык жер, ©ними аз топырад.
МАЛОПОДВИЖНЫЙ прил. 1. аз козтала-
тугын, аз дэрекетли, аз дыймылдайтутын;
~ сустав аз дозталатутын бууын; 2. перен.
журис-турысы аз;~ образ жизни журис-ту-
рысы аз емир суриу.
МАЛОПОДГОТОВЛЕННЫЙ прил. таяр-
лыты аз, аз таярланган, таярлыты темен,
билимн темен; ~ая аудитория аз таярлыд-
лы тыцлаушылар, билими аз тыдлаушы-
лар; ~ый доклад аз таярланган доклад.
МАЛО-ПОМАЛУ нареч. аз-аздан, эсте-
-эсте, аз-азлап, кем-кемлеп.
МАЛОПОМЕСТЙТЕЛЬН ЫЙ прил. аз
сыятугын, аз кететугын, тар; ~ая комната
адам аз сыятугын ежире, тар ежире.
МАЛОПОНЯТНЦЫЙ прил. дыйын, аз
тусиникли, тусиниги кем, тусиниксизлеу;
~ая фраза аз тусиникли сейлем.
МАЛОПРИБЫЛЬНЫЙ прил. пайдасы аз,
еними аз, тусими аз.
МАЛОПРИГОДНЦЫЙ прил. жарамсыз-
лау, жарамлылыты азлау; ~ая для посева
земля егиске жарамсызлау жер, егиске
жарамлылыгы азлау жер.
МАЛОПРИМЕНИМ ЦЫЙ прил. аз долла-
нылатугын, онша долланылмайтугын; ~ое
средство аз долл а ныл ату гын усыл.
МАЛОПРИСПОСОБЛЕННЫЙ прил. аз
бейимленген, аз бейимлескен.
МАЛОПРОДУКТИВНЫЙ прил. 1. аз
енимли, еними аз; ~ труд енимн аз мийнет,
аз енимли мийнет; 2. с.-х. аз енимли; ~
скот аз енимли мал.
МАЛОПРОИЗВОДЙТЕЛЬН ЦЫЙ прил.
аз ендиримли, ендирими аз; ~ая работа
аз ендиримли жумыс.
МАЛОРЦАЗВИТОЙ, МАЛОРцАЗВИТЫЙ
прил. 1. (недоразвитый физически) жетилме-
ген, дамалга келмеген, онша еспеген; 2. аз
рауажланган; ~азвитые страны аз рауаж-
ланган еллер; 3. (недостаточно образован-
ный) аз билимли, адылы тодтаспаган.
МАЛОРАЗГОВОРЧИВЫЙ прил. аз сен-
лейтугын.
МАЛОРАСПРОСТРАНЁННЫЙ прил. аз
таралган, кем таралган.и
МАЛОРЕНТАБЕЛЬНЫЙ прил. аз рента-
бельли, пайдасыиаз, тусими аз.
МАЛОРОСЛЫЙ прил. келте, диска бой-
лы, тапалтас; ~ скот тапалтас мал.
МАЛОСВЕДУЩИЙ прил. аз билету-
гын, билими аз; хабары аз.
МАЛОСЕМЕЙНЫЙ прил. аз семьялы,
бала-шагасы аз.
МА Л ОСИ Л ЬНЦЫЙ прил. 1. дууаты аз,
куши аз, дэлсиз; ~ая лошадь дууатсыз ат;
2. (небольшой мощности) аз дууатлы, ку-
ши аз; ~ый двигатель аз дууатлы двига-
тель.
ЛГАЛ ОС ОДЕРЖАТ ЕЛ ЬН ЦЫ Й прил. маз-
муны кем, мазмуны суйыд, мазмуны темен;
~ый разговор мазмуны кем гуррид; ~ая ра-
бота мазмуны темен жумыс.
МАЛОСОЗНАТЕЛЬНЫЙ прил. аз анлы,
ацы аз, сан асы аз.^
МАЛОСОЛЬНЫ||Й прил. аз дузланган,
дузы кем; ~е огурцы аз дузланган дыяр-
лар.
МАЛОСОСТОЯТЕЛ ЬНЫЦЙ прил. 1. (небо-
гатый) гедейлеу..., аукатсызлау...;2. (неубе-
дительный) негизеиз, тийкарсыз;~е доводы
тийкарсыз дэлиллер.
МАЛОСПОСОБНЫЙ прил. укыбы аз,
ийкеми аз; ~ ученик укыбы аз одыу-
шы.
МАЛОСТИ ь ж. прост. 1. (мелочь, пустяк)
болар-болмас нэрсе, билинер-билинбес нэр-
се; из-за всякой ~и не стоит ссориться
болар-болмас нэрсе ушын жэнжеллесиуге
болмайды; 2. в знач. нареч. (немного, чуть-
-чуть) азлап, аз-маз, сэл-пэл; мне~ь нездо-
ровится азлап бийтапланып турман.
МАЛОСУЩЕСТВЕННЫЙ прил. эдмийе-
ти аз, мацызы аз; довод эдмийети аз
дэлил.
МАЛОТИРАЖНЦЫЙ прил. аз тиражлы,
тиражы аз; ~ое издание аз тиражлы басы-
лыу.
МАЛ О УБЕДИТ ЕЛ ЬНЫ Ц Й прил. ДЭЛИ-
ЛИ аз, аз дэлилли; ~е возражения дэлилсиз-
леу дарсылыд; дэлили аз дарсылыд.
МАЛОУДОЙНЦЫЙ прил. сути аз, аз
сутли, сути кем; ~ая корова сути аз сы-
йыр, аз сутли сыйыр.
МАЛ ОУПОТРЕБЙТЕЛ ЬНЦЫЙ прил. аз
долланылатугын, сийрек долл а ныл ату гын,
сийрек жумсалатугын; ~ое слово сийрек
долланылатугын сез.
МАЛОУРОЖАЙНЫЙ прил. аз еним-
ли, еними аз, зурээти аз; ~ год аз енимлн
жыл.
МАЛОУСПЕВАЮЩИЙ прил. аз улгериу-
ши, кем улгериуши; ~ ученик аз улгериуши
одыушы.
МАЛОУСПЕШНЫ||Й прил. нэтийжеси
аз, кем нэтийжели; ~е занятия аз нэтий-
жели ис.
МАЛОУТЕШИТЕЛЬНЫЙ прил. дууаны-
шы аз, жубанышы аз, аз кеуиллендириуши.
МАЛОХУДОЖЕСТВЕННЫЙ прил. кер-
кемлиги аз, керкемлиги кем.
МАЛОЦЕННЫЦЙ прил. 1. кем бахалы,
арзан баха, кэдирсиз; ~й инвентарь арзан
бахалы инвентарь; 2. перен. кем бахалы,
эхмийети аз; ~е сведения эхмийети аз
маглыуматлар.
МАЛОЧЙСЛЕННОСТЬ ж. саны азлыд,
аз санлылыд.
МАЛОЧИСЛЕННЫЙ прил. аз, саны аз,
аз санлы; ~ отряд аз санлы отряд.
МАЛОЧУВСТВИТЕЛЬНЫЙ прил. фото,
тех. аз сезгир, аз эсерли, аз сезетугын.
МАЛОШЁРСТН]|ЫЙ прил. сийрек жун-
ли, келте жунли; ~ая порода овец дойдыц
сийрек жунли ту дымы.
— 411 —
MAH
МАЛОЭТАЖНЫЙ прил- аз этажлы; ~
дом аз этажлы жай.
МАЛ1ЫЙ I прил. 1. см. маленький 1, 4;
~ые дети кишкене балалар; ~ый рост келте
бойлы; 2. кратк. ф. в знач. сказ, мал, мала,
мало (меньшего размера) тар, кишкене;
пальто мало пальто кишкене; <> Малая
Медведица астр. Киши Жети К,арацшы;
без ~ого, без ~а сэл кем, сэл аз; без ~ого
сто рублей сэл кем жуз манат; самое ~ое
ец кеминде, хеш болмаганда, ец цурыган-
да, аз дегенде; мал мала меньше биринен
бири киши; от ~а до велика улкен киши
демей, кишкене баладан гаррыга дейин;
старый и~ый жасы-гаррысы бирдей, бала-
дан гаррыга дейин; с~ых лет жастан, жас-
лайынан; мал золотнйк, да дорог погов. аз
болса да саз; бедене болсын, май болсын;
за ~ым дело стало ис сэл нэрседен тоцтап
цалды.
МАЛЫЙ И м. разг. 1. жигит, адам, азамат;
он славный ~ ол жацсы жигит; умный ~
ацыллы адам; 2. уст. (слуга, лакей) малай,
хызметкер.
МАЛЫШ м. разг, кишкене бала.
МАЛЬВА ж. туйме гул.
МАЛьчик м. 1. ул бала; 2. уст. (мало-
летний слуга) малай бала.
МАЛЬЧЙКОВЦЫЙ, МАЛ ьчиковный
прил. разг, баланын, балага арналган;
~ая обувь баланыц аяц кийими.
МАЛЬЧИШЕСКИЙ прил. 1. баланын,
баладай, балалыц, балага уцсас; 2. перен.
(ребяческий, легкомысленный) жецил, тентек,
шоц.
МАЛЬЧИШЕСТВО с. 1. балалыц; 2. пе-
рен. (ребячество, легкомыслие) жениллик,
балалыц, тентеклик.
МАЛЬЧЙШЕЧИЙ прил. см. мальчише-
ский 1.
МАЛЬЧЙШКА м. см. мальчик 1; он ведёт
себя как ~ ол езин бала сыяклы тутады.
МАЛЮСЕНЬКИЙ прил. тырнацтай, кирт-
тей, шигиттей.
МАЛЮТКА м. и ж. кишкене бала, нэрес-
те, бебек.
МАЛЯВКА ж. см. малёк.
МАЛЯР м. сырлаушы, бояугАы, хэклеу-
ши.
МАЛЯРЙЙНЦЫЙ прил. безгек..., без-
гекли, ысытпа...; ~ый комар безгек пеш-
шеси; ~ая местность безгекли жер.
МАЛЯРИК м. разг, безгекли адам, ысыт-
палы адам.
МАЛЯРИЯ ж. безгек, ысытпа.
МАЛЯРНИЧАТЬ несов. разг, сырлаушы-
лыд пенен шурылланыу, бояушылык пенен
шурылланыу, дэклеушилик пенен шугылла-
ныу-
МАЛЯРНЫМИ прил. сырлайтугын, бояй-
тугын, хэклейтугын; ~е работы сырлау
жумыслары.
МАМА ж. апа, ана.
МАМАЛЫГА ж. обл. мамалыга, цаты
быламык.
МАМАША ж. разг. 1. см. мама; 2. (в обра-
щении к пожилой женщине) кемпиржан.
МАМАШИН прил. разг, апамныц, анам-
ныц.
МАМЕНЬКИН прил. разг.’. ~ сынок апа-
сынын, ерке баласы; ~а дочка апасынын,
ерке кызы.
МАМИН прил. апаньщ, апасынын,, ана-
ныц, анасыныц.
МАМКА ж. 1. обл. (мать) апа, ана; 2.
уст. (нянька) бала багыушы хаял, бала
кутиуши хаял.
МАМОНТ м. мамонт (муз дэуиринде
жасаган пилге уцсаган хайуан).
МАМОНТОВ ЦЫЙ прил. мамонт...; ~ая
кость мамонт суйеги.
гМАН цоспа сезлердиц жацсы кериуши,
суйиуши деген мзнилерин билдиретугын
екинши белеги, мыс.', балетоман балетти
жацсы кериуши.
МАНАТКИ только мн. прост, затлар,
уэжлер.
МАНГАЛ м. сандал.
МАНГО с. манго (агаш цзм мийуе).
МАНГОВЫЙ прил. манго...; мангодан
исленген.
МАНГУСТА ж. мангуста (жыртцыш
Хайуан).
МАНДАРЙН I м. мандарин (агаш цэм
мийуе).
МАНДАРИН II м. мандарин (феодаллыц
Кытайда чиновник).
МАНДАРЙННЫЙлрил. см. мандариновый.
МАНДАРИНОВ ЦЫЙ прил. мандарин...;
~ое дерево мандарин анашы.
МАНДАТ м. мандат; депутатский ~
депутатлык мандат.
МАНДАТНуЫЙ прил. мандат...; ~ая ко-
миссия мандат комиссиясы.
МАНДОЛЙНА ж. мандолина (музыка-
лыц эсбап).
МАНДОЛИНИСТ м. мандолинашы.
МАНДРЙЛ м. мандрил (ири маймыл).
МАНЁВР м. 1. воен, манёвр; тактический
~ тактикалыц манёвр; морские ~ы тециз
манёврлары; военные ~ы эскерий манёвр-
лар; 2. перен. (уловка, ловкий приём)
хийле, цуулыц, сумлыц, тэсил; это был толь-
ко ~ бул тек хийле еди; 3. мн. манёвры
ж.-д. манёврлар (поезды цурастырыу ушын
паровоздыц ямаса вагонлардыц станция
жолларындагы ары-бери журиси).
МАНЁВРЕННОСТЬ ж. манёврлилик, еп-
лилик, шаццанлыц; высокая ~ войск эскер-
диц жоцары дэрежедеги еплилиги, шац-
цанлыгы.
МАНЁВРЕНН ЦЫЙ прил. 1.воен. манёврлн;
~ая война манёврлн урыс; 2. (подвижный)
хэрекетли; 3. ж.-д. манёврге арналган. ма-
нёврлик; ~ый паровоз манёврлик паро-
воз.
МАНЕВРИРОВАНИЕ с. I. манёвр жасау,
манёвр жасаушылыц, манёврлеу; оператив-
ное ~ оперативли манёвр жасау; 2. перен.
хийле жасау, хийле цылыу.
МАНЕВРИРОВАТЬ несов. 1. воен, манёвр
жасау, манёврлеу; 2. перен. (хитрить)
хийле жасау, хийле цылыу; 3. чем (умело
распоряжаться) шебер пайдаланыу, есабын
табыу; ~ средствами ускенелерден шебер
пайдаланыу.
МАНЕВРОВЫЙ прил. ж.-д. манёвр...; ~
паровоз манёвр паровозы.
MAH.
— 412 —
МАНЁЖ м. манеж (1. атца журис уйре-
тетугын орын; 2. цирк майданшасы; 3. жу-
ре баслаган балалар ушын кишкене цоршау-
ша).
МАНЁЖИТЬ несов. кого 1. (выезжать
лошадь) аттыц енерин керсетиу; 2. перен.
разг, (мучить ожиданием) зериктириу,
узац куттириу.
МАНЁЖНЦЫЙ прил. манеж..., манеж-
лик; ~ая езда манежлик ат журиси.
МАНЕКЕН м. манекен (кийимлерди кий-
дирип керсетиу ушын жасалган адамдай
агаш цууыршац).
МАНЕКЕНЩИЦА ж. манекенши хаял
(кийимди езине кийип керсетиуши).
МАНЁР м. разг, манер, улги; на новый
~ жаца улгиге, жаца улги бойынша; таким
~ом усындай етип, усындай улги бойынша;
я сделал узелок на ~ банта туйинди бантца
уцсатып иследим.
МАНЁР ||А ж. 1. (образ действия) эдет,
улги, цылыц; у каждого своя ~а говорить
дэр кимниц езиниц сейлеу кылыгы бар;
2. мн. манеры (внешние формы поведения)
цылыцлар, эдетлер; плохие ~ы жаман
эдетлер; 3. (стиль) улги; у этого артиста
своя ~а исполнения бул артистиц езине
тэн атцарыу улгиси бар.
МАНЕРНИЧАНЬЕ с- разг, сэнлениуши-
лик, эсемпазлыц, назланыушылыц, цыл-
тыцлаушылыц.
МАНЕРНИЧАТЬ несов. разг, сэнлениу,
эсемпазланыу, назланыу, цылтыцлау.
МАНЕРНОСТЬ ж. сэнлениушилик, эсем-
пазлыц, назлылыц, цылтыцлаушылыц; ~
поведения цылыцтыц назлылыгы.
МАНЕРНЫ || Й прил. 1. сэнли, жасама-
лы, назлы, цылтыцлаушы; ~е жесты жа-
самалы дене цыймыллары; 2. (вычурный)
беземели, сэнли; ~й стиль беземели стиль.
МАНЖЕТ м., манжета ж. жец ушы.
МАНИАКАЛ ЬНЦЫЙ прил. мед. саудайы-
лыц, желикпелик, уас-уаслыц; ~ое состо-
яние саудайылык. жагдайы.
МАНИКЮР м. маникюр (цолдыц тырнац-
ларын кутиу)- сделать ~ маникюр жа-
сау.
МАНИКЮРНЫЙ прил. маникюрлы.
МАНИКЮРША ж. маникюрша (мани-
кюр бойынша цэниге цаял).
МАНИПУЛИРОВАНИЕ с. манипуляция-
лау, манипуляция жасау, манипуляция
ислеу.
МАНИПУЛИРОВАТЬ несов. чем мани-
пуляциялау, манипуляция жасау, мани-
пуляция ислеу.
МАНИПУЛЯТОР м- манипулятор (1.
тех. телеграф сигналларын жиберетугын
аппарат-, 2. тех. ислеп шыгыу цэм кон-
троль процесслерин басцарып туратугын
эсбап).
МАНИПУЛЯЦИЯ ж. 1. (сложный при-
ём в работе) манипуляция (цыйын цэ-
рекет); 2. перен. (ловкая проделка) кез
бояу, алдау.
МАНИТЬ несов. кого-что 1. ым менен
шацырыу, арбау, арбап шацырыу, ымлап
шацырыу, ымлау; ~ к себе арбап езине
тартыу; 2. перен. (прельщать, привлекать)
цызыцтырыу, езине тартыу, дэуесленди-
риу.
МАНИФЕСТ м. 1. манифест (жоцаргы
цукимет басшысыныц халыцца ундеуи);
~ об освобождении крестьян дийханларды
азат етиу хаккьшдагы манифест; 2. мани-
фест (сиясий партияныц, жэмийетлик
шелкемлердиц ундеуи); Манифест Коммуни-
стической партии Коммунистлик партия-
ныц Манифести; 3. манифест (эдебий ямаса
керкем енер топарларыныц творчестволыц
принциплерин хат жузиндеги баянла-
уы).
МАНИФЕСТАНТ м. манифестант, мани-
фестацияга цатнасыушы.
МАНИФЕСТАЦИЯ ж. манифестация (ти-
леклесликти ямаса царсылыгын билдириу
ушын кепшиликтиц кешеге шыгып жу-
ри у и).
МАНИФЕСТИРОВАТЬ несов. манифеста-
циялау, манифестацияга катнасыу; ~ по
улицам города цаланыц кешелеринде ма-
нифестациялау.
МАНИШКА ж. манишка (еркеклердиц
сырт кейлегиниц омырауына жапсыратугын
ямаса жакеттиц астына кийелетугын
ецирше).
МАНИЯ ж. 1. мед. мания (ауырыу
психикалыц жагдай); ~ преследования цор-
цыныш маниясы; ~ величия уллылыц
маниясы; 2. перен. (сильное пристрастие)
берилип кетиу, аса цуныгыу, ышцыпазлыц
етиу.
’МАНИЯ цоспа сезлердиц «суйиу, жацсы
кериу, берилиу» дегенди билдиретугын
екинши белеги, мыс.-, наркомания бэцге
берилиушилик.
МАНКА ж. разг, бийдай жарма.
МАНКИРОВАТЬ сов. и несов. чем салац-
лыц етиу, бийпаруалыц пенен царау,
жууапкерсизлик етиу; ~ свойми обязан-
ностями езиниц миннетине бийпаруалыц
пенен царау.
МАННЦА ж.-, как ~ы небесной (ждать,
жаждать) жудэ, огада, аса (кутиу, цэуес
болыу).
МАННЦЫЙ прил.-. ~ая крупа бийдай
жармасы; ~ая каша бийдай быламыгы.
МАНОВЁНИцЕ с. уст. ишарат етиу,
ымлау, силтеу;4по ~ю руки биреудиц сил-
теуи менен.
МАНОМЕТР м. физ. манометр (жабыц
кецислектеги суйыцлыцтыц ямаса газдыц
цысыу кушин елшейтугын эсбап).
МАНОМЕТРЙЧЕСКЦИЙ прил. физ. ма-
нометр..., манометрлик; ~ая трубка мано-
метрлик тутик.
МАНСАРДА ж. мансарда, шардэре.
МАНСИ нескл. мн. (ед. манси м. и ж.
нескл.) манси (Ханты-Манси миллий окру-
гинде жасаушы халыц).
МАНСИЙСКИЙ прил. манси...; ~ язык
манси тили.
МАНТИССА ж. мат. мантисса (логарифм-
ныц белшеклик белими).
МАНТИЯ ж. мантия (сырттан кийету-
гын плащ сыяцлы узын шапан).
МАНТО с. нескл. манто (териден тигил-
ген кец цаял пальто).
— 413 —
MAP
МАНУСКРЙПТ м. манускрипт (эййемги
цол жазба).
МАНУФАКТУРА ж. 1. (форма капита-
листического производства) мануфактура
(ири машиналы ендиристен бурынгы капи-
талистлик ендирис орны); 2. (ткани)
гезлеме; 3. уст. (текстильная фабрика)
мануфактура (тоцыма фабрикасы).
МАНУФАКТУРНЫЙ прил. 1. мануфак-
тура..., мануфактуралык; ~ период капи-
тализма капитализмнин мануфактуралык
дэуири; 2. (текстильный) гезлеме.
МАНЬЧЖУРСКИЙ прил. манжур; ~
язык манжур тили.
МАНЬЯК м. маньяк (манияга берилип
кеткен адам).
МАНЬЯЧКА женск. см. маньяк.
МАНЯЩИ || Й 1. прич. от манить; 2.
прил. (заманчивый) цызыцтырып езине тар-
тыушы, арбаушы, еликтириуши; ~е пер-
спективы кызыдтырыушы перспективалар.
МАРАБУ м. нескл. марабу (тропиклик
к,ус).
МАРАЗМ м. I. мед. маразм, болдырыу,
жудеу; старческий ~ гаррылык болдырыу;
2. перен. (упадок, разложение) маразм,
шириу, бузылыу.
МАРАЛ м. марал, бугы.
МАРАЛИЙ прил. марал..., бугы...; марал-
дыц, бугыныц.
МАРАЛОВОД м. марал есириуши, бугы
есириу ши.
МАРАЛОВОДСТВО с. марал есириу-
шилик, бугы есириушилик.
МАРАЛОВОДЧЕСКЦИЙ прил. марал есириу,
бугы есириу, марал есиретугын, бугы есн-
ретугын; ~ое хозяйство марал есириу хожа-
лыгы.
МАРАТЬ несов. разг, 1. кого-что патас-
лау, ыласлау, былгап таслау, ипласлау; ~
платье кийимди ыласлау; 2. кого-что, перен.
(бесчестить, грязнить) жузине ширкеу
келтириу, кир келтириу, масцаралау; ~ чест-
ное имя хадал атына кир келтириу.
МАРА ЦТ ЬСЯ несов- разг. 1. (пачкаться)
патасланыу, ыласланыу, былганыу, кир-
лениу; белое платье быстро ~ется ад
кийим тез кирленеди; 2. перен. жузине
ширкеу келтириу, кир келтириу, масдара
болыу; не стоит ~ться жарамас иске ара-
ласып масдара болыудыц кереги жод.
МАРАФОНЕЦ м. спорт, марафонец (ма-
рафон жууырыуы бойынша спортшы).
МАРАФбнСКИЙ прил. спорт. мара-
фон..., марафонлыд; ~ бег марафонлыд
жууырыу жарысы.
МАРАШКА ж. полигр. дад (баспага
басылган тексте болады).
МАРГАНЕЦ м. марганец (химиялыц эле-
мент).
МАРГАНЦЕВЦЫЙ прил. марганец...,
марганецлн; ~ое месторождение марганец
кени; ~ая руда марганецлн руда.
МАРГАНЦОВКА ж. марганцовка (мар-
ганец цышцыллы калийдиц еритпеси).
МАРГАНЦОВЫЙ прил. марганцовкалы.
МАРГАРЙН м. маргарин (мал майы
менен есимлик майын араластырып жасай-
тугын май); сливочный ~ каймак марга-
рины; животный ~ мал майыныц марга-
рины.
МАРГАРИНОВЫЙ прил. маргарин...;
~ завод маргарин заводы.
МАРГАРИТКА ж. маргаритка (гулли
есимлик).
МАРЕВО с. 1. см. мираж 1; 2. (дым-
ка, туман) сагым.
МАРЁНА ж. марена (гулли есимлик).
МАРЁНГО с. нескл. 1. (ткань) маренго
(гезлеме); 2. в знач. неизм. прил. дара сур
рецли; пальто ~ кара сур рецли пальто.
МАРИ мн. нескл. см. марийцы.
МАРЙЙСКИЙ прил. мари...; ~ язык
мари тили.
МАРЙЙЦЫ мн. (ед. мариец м., марийка
ж.) марилар (Мари АССРында туратугын
тийкаргы халык,).
МАРИНА ж. марина (тециз кериниси
салынган суурет).
МАРИНАД м. 1. маринад (сирке цосып
таярланган татымлыц); сельдь в ~е ма-
ринадка салынган сельдь; 2. мн. маринады
(маринованный продукт) маринад (мари-
над ца салынган азыц-ауцат).
МАРИНОВАНИЕ с- маринадлау, мари-
надда салып ашытыу.
МАРИНОВАНН ЦЫЙ 1. прич. от мари-
новать; 2. прил. маринадланган; ~ая се-
лёдка маринадланган селёдка.
МАРИНОВАТЬ несов. что 1. маринадлау;
~ грибы замаррыдты маринадлау; 2. перен.
разг, кешиктириу, иркип таслау, созылыс-
да салыу; ~ дело исти кешиктириу, исти
созыу.
МАРИОНЕТКА ж. 1. театр, (кукла)
кууыршак; 2. перен. марионетка, дууыр-
шад (басцаныц айтцаны менен ислейтугын
цукимет, адам цэм т. б.).
МАРИОНЁТОЧН'ЫЙ прил. 1. театр.
кууыршак; 2. перен. марионеткалык, ку-
уыршак; ~ое правительство кууыршак ХУ"
кимет.
МАРКЦА I гм:. 1. марка; почтовая ~а
почта маркасы; гербовая ~а гербли марка;
2. (клеймо на товарах) тамга, белги, марка;
фабричная ~а фабрика тамгасы; 3. (тип
изделия, товара) марка, сорт, тур; новые
~и стали полаттыц жаца маркалары;
ф- держать ~у абройын садлау; портить
~у абройын тегиу.
МАРКА II ж. (денежная единица) марка
(Германияда хрм Финляндияда пул бирли-
ги).
МАРКЁР I м. уст. маркёр (бильярд
ойынында есаплап турыушы адам).
МАРКЁР II м. с.-х. маркёр (егиу агрега-
тыныц бир белеги).
МАРКЙЗ м. маркиз (Батые Европада
дворянлыц титул).
МАРКЙЗА I ж. (жена или дочь маркиза)
маркиза (маркиздиц цаялы ямаса цы-
зы).
МАРКЙЗА II ж. (навес от солнца) гезле-
ме саяман (эйнектиц устине исленеди).
МАРКИЗЁТ м. маркизет (гезлеме).
МАРКИЗЁТОВЦЫЙ прил. маркизет; мар-
кизеттен исленген; ~ое платье маркизет
кейлек.
MAP.
— 414 —
МАРКИЙ прил. киршил, кирлегиш, кир
кетермейтугын.
МАРКИРОВАНИЕ с. I маркалау, там-
галау, белги салыу; ~ изделий затларды
маркалау.
МАРКИРОВАНИЕ с. II с.-х. маркёрлеу.
МАРКИРОВАТЬ I сов. и несов. что (ста-
вить марку, клеймо) маркалау, тамгалау,
белги салыу.
МАРКИРОВАТЬ II сов. и несов. что, с.-х.
маркёрлеу. _
МАРКИРОВКА I ж. 1. (действие) марки-
ровка, маркалау, товарга тамгалау, бел-
ги салыу; 2. (знак, клеймо, марка) марка,
тамга, белги.
МАРКИРОВКА II ж. с.-х. маркёрлеу
(егиу ямаса отыргызыу ушын маркёр ареа-
лы царыц жарыу).
МАРКИРОВЩИК м. маркировщик, там-
га басыупш, белги салыушы (товарларга).
МАРКИРОВЩИКА женск. от маркиров-
щик.
МАРКСИЗМ м. марксизм.
МАРКСЙЗМ-ЛЕНИНЙЗМ м. марксизм-
-ленинизм; основы марксизма-ленинизма
марксизм-ленинизм тийкарлары.
МАРКСИСТ м. марксист.
МАРКСЙСТКА женск. от марксйст.
МАРКСИСТСКИЙ прил. марксистлик;
~ диалектический метод марксистлик диа-
лектикалык метод; ~ философский материа-
лизм марксистлик философиялык мате-
риализм.
МАРКСЙСТСКО-ЛЁНИНСКЦИЙ прил.
марксистлик-ленинлик; ~ая теория марк-
систлик-ленинлик теория.
МАРКШЕЙДЕР м. горн, маркшейдер
(маркшейдерия бойынша цэниге).
МАРКШЕЙДЕРИЯ ж. маркшейдерия (may
изертлеу илиминиц %эм техниканыц тара-
уы).
МАРКШЕЙДЕРСКИЙ прил. маркшейдер-
лик, маркшейдериялык-
МАРЛЕВЫЙ прил. марля..., сийле...;
~ бинт марля бинти, сийле бинти.
МАРЛЯ ж. марля, сийле.
МАРМЕЛАД м. мармелад (мазалы конди-
терлик зат).
МАРОДЁР м. мародёр (урыс уагында
елгенлерди, жарадарларды хэм урыс болып
атырган жердеги елатты тонаушы киси).
МАРОДЁРСКИЙ прил. мародёрлик,тонау-
шылык.
МАРОДЁРСТВО с. мар одёр тылы ц, тонау-
шылыц.
МАРОДЁРСТВОВАТЬ несое. мародёршы-
лык етиу, тонаушылыц етиу.
МАРОКЕН м. марокен (гезлеме).
МАРОКЕНОВЫЙ прил. марокен...; ма-
рокеннен исленген.
МАРОККАНСКИЙ прил. Марокко...,
марокконйц.
МАРОККАНЦЫ мн. (ед. марокканец
м., марокканка ж.) марокколылар (Марок-
коныц халцы).
МАРОЧНЦЫЙ прил. I. марка; ~ая систе-
ма оплаты марка ар калы телеу системасы;
2. (сортовой) маркалы, белгили, тамгалы;
~ая сталь маркалы полат; ~ые вина
маркалы шарап.
МАРСЕЛЬЕЗА ж. Марсельеза (соцынан
гимнге айланган Францияныц революция-
лыц цосыгы).
МАРТ м. март.
МАРТЕН м. тех. 1. мартен (мартенлик
палат)', 2. мартенлик печь, мартен печи.
МАРТЁНОВСКЦИЙ прил. тех. мартен,
мартенлик; ~ая сталь мартен полаты;
~ая печь мартен печи.
МАРТОВСКИЙ прил. март..., марттаты;
~ая погода март айындагы дауа райы.
МАРТЫШКА ж. мартышка (май мыл).
МАРШ I м. 1. (способ ходьбы в строю)
марш; форсированный ~ тезлетилген марш;
церемониальный ~ салтанатлы марш; 2.
(поход) журис, атланыс; трёхднёвный ~
уш кунлик журис; 3. муз. марш; 4. (часть
лестницы) марш (басцыштыц еки майдан-
шаларыныц аралыгындагы белеги).
МАРШ II межд.'. шагом ~! воен, (коман-
да) шагом марш!; ~ отсюда! кет буннан!,
буннан жок бол!, бул жерден жок бол!
МАРШАЛ м. маршал; Маршал Советского
Союза Совет Союзыныц Маршалы.
МАРШАЛЬСК||ИЙ прил. маршал...; ~ое
звание маршал атагы.
МАРШ ЕВ ЦЫЙ прил. марш..., мар шлык;
~ая рота марш ротасы.
МАРШИРОВАТЬ несов. марш пенен жу-
риу, маршлап журиу.
МАРШИРОВКА ж. маршировка, марш
пенен журиу, маршлап журиу.
МАРШРУТ м. маршрут, белгиленген жол,
багдар; ~ перелёта ушыу маршруты; ~
путешествия саяхат маршруты.
МАРШРУТНЫЙ прил. маршрут..., марш-
рутлы; ~ указатель маршрут силтемеси;
~ поезд маршрутлы поезд.
МАСКнА ж. 1. маска, бет перде, ныкан;
надеть ~у маска кийиу; 2. (гипсовый сле-
пок) маска (гипске тусирип алынган елген
кисиниц бет пишини)-, 3. (предохранитель-
ная) маска; фехтовальная ~ а кылышласыу
маскасы; 4. перен. (притворство) жэди-
гейлик, жегишилик, антхорлык, жузегей-
лик; ~а равнодушия халыслык иердеси;
сбросить с себя ~у ез бетиндеги перде-
син ашып таслау; сорвать с кого-либо ~у
биреудиц бет пердесин ашып таслау, биреуди
эшкаралау; носить ~у ишиндегисин жасы-
рыу.
МАСКАРАД м. маскарад (маска Цэм
цэр турли цызыцлы кийимлер кийип етке-
ретугын за Цыц бал).
МАСКАРАДНЫЙ прил. маскарад...; ~
костюм маскарад костюмы.
МАСКИРОВАТЬ несов. 1. что маскиров-
калау, жасырыу, буркеу; ~ орудия топлар-
ды маскировкалау, топларды байкамай-
тугын етип жасырыу; ~ окна эйнеклерди
буркеу, эйнеклерден жакты шыкпайтугын
етиу; 2. что, чем, перен. буркеу, жасырыу,
билдирмей койыу, перделеу;~ свой намере-
ния езиниц нийетин буркеу;~ свой чувства
езиниц сезимин жасырыу.
МАСКИРОВАТЬСЯ несов. 1. маскиров-
каланыу, буркелиу, жасырыныу; ~ от
воздушного нападения хауа топылысынан
жасырыныу; 2. кем-чем, перен. (притво-
— 415 —
MAC
ряться, лицемерить) ойын жегисиреу, еки
жузлилик етиу, жасырыу.
МАСКИРОВКА ж. 1. воен, маскировкалау,
буркеу, жасырыу; 2. (то, чем маскируют)
маскировка,, перде, жапцыш.
МАСКИРОВОЧНЫЙ прил. воен, маски-
ровкалайтугын, буркейтугын, жасырату-
гын; ~ халат маскировкалайтугын халат.
МАСЛЕНИЦА ж. масленица (славян
халыцларында цыстыц етиЦине арналган
байрам)
МАСЛЁНКА ж. 1. (посуда для масла)
май ыдыс; 2. тех. маслёнка, май цуты, май
шелек.
МАСЛЁНОК, м. маслёнок (замаррыц).
МАСЛЕНЫ || Й прил. 1. майлы, майлан-
ган; ~й блин майлы блин, майлы цуймац;
2. перен. (льстивый, заискивающий) жарам-
сац, жарамсацлы, майлы; ~й голос жарам-
сац дауыс; 3. перен. (чувственный) цумар,
Кумарлы, ышкылы; ~е глаза кумарлы кез.
МАСЛЙНА ж. маслина (агаш цзм мийуе).
МАСЛИТЬ несов. что майлау, май сур-
тиу, май цуйыу.
МАСЛИТЬСЯ несов. 1. (оставлять следы,
пятна) майдын дагын калдырыу; 2. разг,
(лосниться, блестеть) жалтырап турыу,
жылтырап турыу.
МАСЛИЧНЫЦЙ прил. майлы, май берету-
вын, май шыгарыушы; ~е культуры май
беретувын есимликлер.
МАСЛЦ О с. 1. май; сливочное ~о сэры
май; топлёное ~о куйдирилген сэры май;
конопляное ~о кендир майы; льняное ~о
зывыр майы; хлеб с ~ом май жагылган
нан; мазать хлеб ~ом нанга май жагыу;
сбивать ~о май шыгарыу; 2. май; машин-
ное ~о машина майы; смазочные масла
машиналарды майлау ушын колланылату-
гын майлар; 3. (масляная краска) май бояу;
писать ~ом май бояу менен суурет салыу;
<0> как по ~у ап-ацсат; кататься как сыр
в ~е терт тэрепи кубла болыу; под-
лить ~а в огонь ешегистириу, ешлестириу.
МАСЛО® цоспа сезлердиц майна цатнасы-
ныц бар екенлигин керсететугын биринши
белеги, мыс.-, маслозавод май завод, май
заводы.
МАСЛОБОЙКА ж. I. (прибор) май губи;
2, см. маслобойня.
МАСЛОБОЙНЫЙ прил. май..., май шыга-
ратугын, май шыгарыушы.
МАСЛОБОЙНЯ ж. маслобойня (май
ислеп шЫсаратунын кзрхана).
МАСЛОДЁЛ м. майшы (май шыгарыу
кэрхананысыныц хызметкери).
МАСЛОДЁЛИЕ с. 1. (процесс) май шы-
гарыу; 2. (отрасль промышленности) май
шыгарыу кэсиби.
МАСЛОДЕЛЬНЫЙ прил. май шыга-
рыу..., май шыгарыушы.
МАСЛЯНИСТОСТЬ ж. майлылыц.
МАСЛЯНИСТЫЙ прил. майлы, майы
бар; ~ сыр майлы сыр.
МАСЛЯН.ЫЙ прил. 1. май..., майлы;
~ое пятно май даты; 2. май; ~ая краска
май бояу; 3. тех. май менен ислейтугын;
~ый насос май менен ислейтугын насос.
МАССЦА I ж. 1. физ. масса; единица ~ы
масса бирлиги; 2. (тестообразное вещество)
масса (цамыр сыяцлы зат); плотная ~а
тыгыз масса; сырковая ~а сыр массасы;
древесная ~а агаш массасы; 3. (большое
количество) жудэ кеп, огада кеп; ~а книг
кеп кнтаплар; ~а впечатлений огада кеп
тэсирлер; 4. мн. массы кепшилик, халык;
трудящиеся ~ы мийнеткешлер массасы;
5. перен. (о чём-л. большом, грузном) нэхэн,
айбатлы, салауатлы; тёмная ~а здания
жайдыц айбатлы карасы; <> в ~е жалпы
алганда, улыума алганда.
МАССАЖ м. уукалау; лечение ~ем уука-
лау менен емлеу.
МАССАЖЙСТ м. уукалаушы.
МАССАЖИСТКА женск. от массажист.
МАССИВ м. 1. (возвышенность) массив,
дизбек; горные ~ы тау дизбеклери; 2.
(большое пространство) алап, массив, ту-
тас, кец; лесные ~ы тогай алабы, тутас
тогайлыклар.
МАССИВНОСТЬ ж. улкенлик, зилдей-
лик, ауырлыц.
МАССЙВНЦЫЙ прил. улкен, ауыр, нэ-
хэн, гидиман, зилдей; ~ая дверь нэхэн
есик; ~ый браслет зилдей билезик; ~ая
фигура улкен тулга, ауыр тулга.
МАССИРОВАННЫЙ воен. 1. прич. от
массировать; 2. прил. топластырылган,
кардай бораган, кардай жауган, топарлас,-
кан; ~ огонь кардай жауган ок; ~ налёт
авиации авиацияныц топарласып хужим
жасауы.
МАССИРОВАТЬ I несов. кого-что (де-
лать массаж) уукалау; ~ больному руку
ауырыудыц колын уукалау.
МАССИРОВАТЬ II сов. и несов. что,
воен, (сосредоточивать) топлау, топласты-
рыу; жэмлеу; ~ артиллерию артиллерия-
ны топлау.
МАССИРОВКА ж. воен, топлау, топлас-
тырыу, жэмлеу, жэмлестириу.
МАССОВИК м. массовик (ойын-тамаша-
ны шелкемлестириуши киси).
МАССОВКА ж. разг, массовка (1. киши-
рек жасырын митинг; 2. кепшилик экскур-
сия) .
МАССОВОСТЬ ж. массалылык, галаба-
лык, кепшиликлик;~ спорта спорттыц мас-
салылыгы.
МАССОВ ЫЙ прил. 1. массалык, кепши-
ликке арналган; ~ая литература масса-
лык эдебият; ~ое движение сторонников
мйра парахатшылык тэрепдарларыныц га-
лаба хэрекети; 2. кеп, кепшилик; ~ое
производство кеп шыгарылыу; товары
~ого потребления кепшилик тутынатугын
това^лар.
МАСТЕР м. 1. мастер; сменный ~ смена
мастери, сменалык мастер; 2. уста, шебер;
~ на все руки бэри колынан келетугын
уста; ~ своего дела ез жумысыныц устасы;
3. мастер, жетик, шебер; ~ спорта спорт
мастери; мастера искусств искусство ше-
берлери; <> золотых дел ~ зергер; часовых
дел ~ саат устасы; дело ~а боится погов.
исте шеберден цоркады (соотв. шымшыкты
да кассап сойсын; отынды шапцан адамына
жактыр).
MAC
— 416 —
МАСТЕРИТЬ несов. что, разг. согыу,
жасау, ислеу, ислеп шыгарыу.
МАСТЕРИЦА ж. 1. (в швейной мастер-
ской) тигиуши хаял; 2. женск. от мастер 2.
МАСТЕРОВОЙ м. енермент.
МАСТЕРСКАЯ ж. 1. устахана, мастер-
ская; часовая ~ саат устаханасы; сапож-
ная ~ етик устаханасы; 2. (часть цеха)
мастерская; 3. (художника, скульптора)
мастерская.
МАСТЕРСКЙ нареч. усталых пенен, ше-
берлик пенен; он ~ рисует ол сууретти
шеберлик пенен салады.
МАСТЕРСКИЙ прил. уста..., устаныц.
МАСТЕРСКОЦЙ прил. шебер; ~е испол-
нение симфонии симфонияны шебер атца-
рыу.
МАСТЕРСТВО с. 1. (ремесло) усташы-
лыц; столярное ~ аташ усташылыгы; 2.
шеберлик, усталыд; актёрское ~ актёр ше-
берлиги; повесть написана с большим ~м
повесть улкен шеберлик пенен жазылган.
МАСТИКА ж. мастика (1. желимлеу
ушын цолланылатусын цэр турли состав-
тагы цойыу масса', 2. полды ысыу ушын
цолланылатусын состав).
МАСТЙТЫЙ прил. хурметли, кэдирли,
беделли; ~ учёный цэдирли билимпаз.
МАСТ^Ь ж. 1. тус, рец; гнедая ~ь торы
тус; конь вороной масти торы ат; 2. карт.
маш; пиковая ~ь карга; < всех ~ёй хэр
турли багдардагы, хэр цыйлы пикир-
Деги.
МАСШТАБ м. 1. масштаб; ~ пятьдесят
километров в сантиметре бир сантиметрде
елли километрли масштаб; 2. перен. (раз-
мах) масштаб, колем; в широком ~е кутэ
кец келемде; гигантские ~ы производства
ендиристиц ец зор масштабы; учёный
мирового ~а дунья жузилик масштабтагы
илимпаз.
МАСШТАБНОСТЬ ж. кец цулашлылыд,
улкенлик, терецлик; ~ замыслов пикир-
лердиц терецлиги.
МАСШТАБЫ ||ЫЙ прил. 1. масштаб...,
масштаблык; ~ая линейка масштаб линей-
касы; 2. перен. (большого размаха) кец
кулашлы, улкен, терец.
МАТ 1.м. шахм. мат; объявить ~ мат
цылыу.
MAT II м. 1. (циновка) бойра, шыпта;
2. спорт, мат (цалыц, жумсац тесек).
MAT III м. (матовость) гуцгирт, боз;
мастер навёл ~ на стекло уста эйнектиц
бетин гуцгиртлетти.
MAT IV м.: кричать благим матом разг.
бар куши менен бацырыу-
МАТЕМАТИК м. математик.
МАТЕМАТИКА ж. математика.
МАТЕМАТЙЧЕСКЦИЙ прил. 1. матема-
тика..., математикалыц; ~ая задача мате-
матика мэселеси; ~ий анализ математика-
лык анализ; 2. перен. (точный) математи-
калыц; определить что-л. с ~ой точно-
стью бир нарсени математикалыц саррас-
лыц пенен аныцлау.
МАТЕРИАЛ м. 1. материал; строитель-
ные ~ы курылыс материаллары; 2. мате-
риал, маглыумат; ~ для исследования
изертлеу ушын материал; 3. (ткань) мате-
риал, гезлеме.
МАТЕРИАЛЙЗМ м. филос. материализм;
диалектический ~ диалектикалыц мате-
риализм; исторический ~ тарийхий мате-
риализм.
МАТЕРИАЛИЗОВАТЬ сов. и несов. что
материалластырыу, конкрет формата айлаи-
дырыу.
МАТЕРИАЛИЗОВАТЬСЯ сов. и несов.
материалласыу, конкрет формата айла-
иыу.
МАТЕРИАЛИСТ м. 1. филос. материа-
лист (философиялыц материализмниц тэ-
репдары)- 2. разг, мэпгей, пайдакунем.
МАТЕРИАЛИСТЙЧЕСКЦИЙ прил. фи-
лос. материалистлик; ~ое мировоззрение
дуньяга материалистлик кез дарас.
МАТЕРИАЛИСТИЧНЫЙ прил. 1. см.
материалистический; 2. (узкопрактиче-
ский) мэпгейлик, пайдакунемлик.
МАТЕРИАЛЙСТКА женск. от материа-
лист.
МАТЕРИАЛЬНО нареч. материаллык
жагынан; ~ обеспеченный аудатлы, гур-
FblH.
МАТЕРИАЛЬНОСТЬ ж. материаллы-
лыд; мира дуньяныц материаллылыгы.
МАТЕРИАЛ ЬНЦЫЙ прил. 1. (вещест-
венный, физический) материаллыд; ~ый
мир материаллыд дунья; 2. материал...,
зат...; ~ые склады материал складлары;
3. (имущественный, денежный) материал-
лыд, мулк...; ~ое благосостояние мате-
риаллыц жагдай; ~ая часть техникалыд
ускенелер хэм цураллар.
МАТЕРИК м. геогр. материк; африкан-
ский ~ Африка материги.
МАТЕРИКОВЫЙ прил. геогр. материк-
лик; ~ берег материклик жара.
МАТЕРЙНСКЦИЙ прил. 1. ана..., ана-
ныц, аналыц; ~ая любовь ананыц мухаб-
баты; ~ие заботы ана гамхорлыгы; 2. (при-
надлежащий матери) ананыц; ~ая кофта
ананыц кофтасы.
МАТЕРЙНСТВНО с. 1. ана, аналыц;
охрана ~а и младенчества ана менен бада-
ны цоргау; 2. аналыц; чувство ~а аиалыц
сезим.
МАТЁРИЦЯ ж- 1. филос. (объективная
реальность) материя (адам санасынан тыс
жене оннан сэрезсиз емир суретутн
объективли дунья)', 2. физ. материя; строе-
ние ~и материяныц цурылысы; 3. (ткань)
гезлеме, шыт; шерстяная ~я жун гезле-
меси.
МАТЕРОЙ прил. 1. (сильный—о живот-
ных) куши толык, мыцлы, жетилген, ар-
лан; ~ волк арлан цасцыр; 2. перен. разг,
(опытный) тэжирийбели; 3. перен. (закоре-
нелый) __ нагыз, барып турган.
МАТЕРЧАТЫЙ прил. разг, гезлемеден
исленген, шыттан исленген.
МАТЁРЫЙ прил. см. матерой.
МАТКА ж. 1. анат. жатыр; 2. (самка)
ана, ургашы; пчелиная ~ ана бал хэрреси.
МАТОВОСТЬ ж. гуцгирт.
МАТОВЦЫЙ прил. гуцгирт; ~ая кожа
лица гуцгирт жузли; ~ая фотобумага
— 417 —
МАШ
уцгирт фото цагаз; 2. гуцгирт, боз; ~ое
стекло гуцгирт айна.
МАТОЧНИК м. 1. (ячейка в улье) маточ-
ник, ана цоррениц уясы (пал цутысы
ишиндеги); 2. бот. (завязь у растений)
аналыц гулдиц бир белиги; 3. с.-х. ургашы
чаллар цорасы.
МАТОЧНЦЫЙ прил. 1. анат. жатыр-
лыц; 2. с.-х. тууар, цулынлы бийелер;
~ое поголовье скота тууар маллардьщ
жалпы саны.
МАТРАС м. матрас; пружинный ~ пру-
жин алы матрас.
МАТРАСНЫЙ прил. матрас..., матраслыц.
МАТРАЦ м. см. матрас.
МАТРЁШКА ж. матрёшка (агаш цууыр-
шац).
МАТРИАРХА Л ЬНЫ || Й прил. матриар-
х атлы к; ~е отношения матриархатлыц
датнаслар.
МАТРИАРХАТ м. матриархат, ана-
лыц дэуир (эййемги урыулыц жэмийеттин,
формасы).
МАТРИЦА ж. полигр. матрица (бир
ямаса бир неше уэршгши цуятугын цглип);
печатать книгу с матриц китапты матри-
цадан басыу.
МАТРИЦИРОВАНИЕ с. полигр. матри-
цалау.
МАТРИЦИРОВАТЬ сов. и несов. что,
полигр. матрицалау.
МАТРОС м. матрос.
МАТРОСКА ж. матроска (1. матростьщ
цайырма жагалы жаз кейлеги; 2. цаялдьщ
ямаса баланыц усындай болып тигилген
кейлеги; 3. балалардын, матрос шапкасына
уцсас болып тигилген бас кийими).
МАТРОССКЦИЙ прил. матрос...; ~ая
блуза матрос кейлеги.
МАТУШКА ж. уст.. 1. (мать) ана; 2.
разг, (в обращении к пожилой женщине)
шешей; 3. разг, (жена священника) елти.
МАТЧ м. спорт., матч, жарыс; шахмат-
ный ~ шахмат жарысы; футбольный ~
футбол жарысы.
МАТ Ь ж. 1. ене, ана, апа; многодетная
~ь кеп балалы ана; ~ь-геройня цадарман
ана; быть матерью ана болыу; стать
матерью балалы болыу; 2. (самка по отно-
шению к детёнышам) анасы.
МАТЬ-И-МАЧЕХА, МАТЬ-МАЧЕХА
ж. бот. тууган ана х?м егей ана (гул).
МАУЗЕР м. маузер (автомат пистолет-
тиц бир тури).
МАХ м. разг. 1. (взмах) бир силтеу; 2.
разг, (оборот.) бир айланыу; ~ колеса
дегершиктиц бир айланыуы; дать маху
жацылысыу, цэтелесиу; одним махом бир
силтегенде, бир урганда; с маху 1) (наот-
машь) гезенип, оцланып; с маху ударить
гезенип урып жибериу; 2) (не раздумывая)
бирден, хо дегенше ойламай, ойлап тур-
мастаи, дорриу; решить что-л. с маху
бир нэрсени дэрриу шешиу, бир исти
ойланбай бирден ислеп цойыу.
махАт ь несов. кому, чем былгау, цагыу;
~ платком уезжающим кетип баратырган
кисиге хошласып орамал былгау; птица
машет крыльями цус цанат цагады.
МАХЙНА ж. разг, дардайлыц, гидиман-
ЛЫК-
МАХИНАЦИЯ ж. хийле, куулык, сум-
лык.
МАХНУТЬ сов. и однокр. см. махать;
V- ~ через забор дийуалдан царгып тусиу,
дийуалдан секирип тусиу; ~ рукой на
кого-что-л. итибар бермеу, кеуил цоймау.
МАХОВЙК м. тех. маховик, маховой
децгелек.
МАХОВЦОЙ прилл ^ые перья зоол.
кагату гын канат пэрлери; ~6е колесо
см. маховик.
МАХОРКА ж. махорка (есимлик %эм
темекиниц бир тури).
МАХОРОЧНЫЙ прил. махорка..., ма-
хоркапыц; ~ дым махорка тутини.
МАХРОВПЫЙ прил. 1. бот. тукли; ~ая
астра тукли астра; 2. тукли; ~ое полотенце
тукли сулги; 3. перен. барып турган; ~ый
реакционер барып турган реакционер.
МАЧЕХА ж. егей ана, егей шеше.
МАЧТА ж. мачта, маш агаш, ерлик.
МАЧТОВЫЙ прил. мачта..., маш агаш...,
ерлик...; лес ерлик агаш.
МАШИН „А ж. в разн. знач. машина;
паровая ~а пуу машинасы; швейная ~а
тигиу машинасы; счётная ~а есаплау ма-
шинасы; военная ~а оскерий машина;
государственная ~а мэмлекетлик машина;
ехать на ~е машина менен журиу.
МАШИНАЛЬНО нареч. ойламай, оилан-
бастан.
МАШИНАЛЬНЫЙ прил. ойламай, ойлан-
бастан; ~ ответ ойланбастан берилген
жууап.
МАШИНИЗАЦИЯ ж. машиналастырыу;
~ сельского хозяйства ауыл хожалыгын
машиналастырыу.
МАШИНИЗЙРОВАНН |[ЫЙ I. прич. от
машинизировать; 2. прил. машиналасты-
рылган; ~ое производство машиналасты-
рылган ендирис.
МАШИНИЗЙРОВАТЬ сов. и несов. что
машиналастырыу.
МАШИНИСТ м. 1. машинист (локомотив
айдаушы); 2. машинист; ~ экскаватора
экскаватордыц машинисти.
МАШИНЙСТКА ж. машинистка (ма-
шинкада басыушы ^аял).
МАШЙНКА ж. 1. уменьш. от машина;
2. машинка; ~ для стрижки волос шаш
алатугын машинка; 3. (пишущая) жазыу
машинкасы.
МАШЙННО- цоспа сезлердиц машинага
цатнасын билдиретугын биринши белеги,
мыс.'. ~-животноводческий машина-шаруа-
шылыц.
МАШЙННО-МЕЛ ИОРАТЙВН ЦЫЙ прил.
машина-мелиоративлик; ~ая станция
(ММС) машина-мелиоративлик станцпя-
сы (А1МС).
МАШЙННО-ТРАКТОРНЦЫЙ прил. ма-
шипа-трактор...; ~ая станция (МТС) ма-
шина-трактор станциясы (МТС).
МАШЙННЦЫЙ прил. машина..., маши-
налы; ~ые части машинаныц белекшелери;
~ое масло машина майы; ~ое производ-
ство обуви аяц-кийимниц машина менен
27 Русско-каракалг. кский сл
МАШ
— 418 —
ислеп шыгарылыуы; ~ое отделение маши-
на белмеси.
МАШИНОВЕДЕНИЕ с. машина таныу
(илимий фэн).
МАШИНОПИСИ ЦЫЙ прил. машинкага
басылган; ~ый текст машинкага басылган
текст; ~ое бюро машинкага басыу бюросы.
МАШЙНОПИСЬ ж. машинкага басыу.
МАШИНОСТРОЕНИЕ с. машинострое-
ние (сана ат тын, машина ислеп шыгарыуы).
МАШИНОСТРОИТЕЛЬНЫЙ прил. ма-
шина ислеп шыгаратугын; ~ завод маши-
на ислеп шыгаратугын завод.
МАЭСТРО ju. нескл. маэстро (ири искус-
ство гайраткерлериниц цурметли атасы).
МАЯК м. маяк (тецизде кемелерге жол
керсетиуге арналып минараса орнатылган
сигнал шыра).
МАЯТНИК м. маятник; часовой ~ саат
маятниги.
МАЯТ ЬСЯ несов. чем и без доп., разг, шар-
шау, дыйналыу, азап кериу, сэргиздан
болыу.
МАЯЧИЦТЬ несов- разг, булдырап ке-
риниу; вдалй ~ли три дерева алыста уш
агаш булдырап керинди.
МГЛА ж. 1. (завеса тумана, пыли) мунар,
думай; 2. (сумрак) ицир, геугим, царацгы,
дас царайыу, тунек; ночная~ тунги тунек.
МГЛИСТЫЙ прил. думанлы.
МГНОВЕНИЕ с. жудэ тез, огада тез,
жылдам, кирпик дадцанша; в одно ~
кирпик дадцанша; в ~ ока кезди ашып
жумганша.
МГНОВЕННО нареч. жудэ тез, огада тез,
жылдам, кирпик дадцанша, кезди ашып
жумганша.
МГНОВЁНН"ЫЙ прил. жудэ тез, огада
тез, кезди ашып жумганша; ~ое сгорание
лап етип жаныу; ~ое решение огада тез
келген ой.
МЁБЕЛЦЬ ж. мебель; мягкая ~ь жум-
сац мебель; для ~и (быть, находиться
и т. п.) кезеба ушын (болыу, турыу).
МЕБЕЛЬНЫЙ прил. мебель...; ~ магазин
мебель магазини.
МЕБЕЛЬЩИК м. мебельши, мебель ус-
тасы.
МЕБЛИРОВАННЫПЙ 1. прич. от мебли-
ровать; 2. прил. мебель менен ускенеленген.
МЕБЛИРОВАТЬ сов. и несов. что мебель
менен ускенелеу.
МЕБЛИРОВКА ж. 1. (действие) мебель
менен ускенелеу; 2. (обстановка) ускене-
лери.
МЕГА’ тийкаргы елшеу бирлигинен мил-
лион мэртебе кеп дегенди билдиретугын
цоспа сезлердиц биринши белеги, мыс.;
мегаватт мегаватт, миллион ватт.
МЕГАФОН jit. мегафон (дауысты кушей-
тиу ши рупор).
МЕГЁРА ж. быжылдад хаял, лолы даял.
МЁД м. пал; твоими бы устами да ~
пить погов. сениц аузыц менен тек' пал
ишиу керек, цэне бэри сен айтдандай бо-
лып келеберсе.
МЕД= цоспа сезлердиц «.медициналыц»
деген мзнисин билдиретугын биринши бе-
леги, мыс.; медпункт медициналыд пункт.
МЕДАЛИСТ м. медалист (оцыу орныь
айрыцша питкерип медаль алыушы).
МЕДАЛИСТКА женск. от медалист.
МЕДАЛЦБ ж. медаль; золотая ~ь алтын
медаль; ~ь «За боевые заслуги» «Жауын-
герлик хызмети ушын» медаль; ~ь «За
трудовую доблесть» «Мийнетте ерлиги
ушын» медаль; < оборотная сторона ~и
истиц басца тэрепи.
МЕДАЛЬОН м. медальон (мойынга та-
гып журетугын сопац ямаса децгелек киш-
кене цутыша).
МЕДВЕДИЦА ж. ургашы айыу, ана айыу;
Большая Медведица астр. Ж ети Да-
рацшы; Малая Медведица астр. Киши
Жети Дарацшы.
МЕДВЁД"Ь ju. 1. айыу; бурый ~ь цара
айыу; белый ~ь ац айыу; 2. перен. разг.
епсиз, селекет; <£> делить шкуру неубитого
~я атылмаган ацныц гуртигин таярлау.
медвежатина ж. айыу ети, айыу
геши.
МЕДВЕЖАТНИК м. 1. (охотник) айыу
ацшысы; 2. (вожак медведя) айыу жетелеу-
ши; 3. (помещение) айыухана.
МЕДВЁЖ 1ИЙ прил. айыу..., айыудыц;
~ья лапа айыу табаны, айыудыц пэнжеси;
~ья берлога айыудыц уцгири, айыудыц
ини; ~ья услуга шаш аламан деп бас
алыу.
МЕДВЕЖОНОК м. айыудыц кушиги.
айыу баласы.
МЕДЕПЛАВИЛЬНЫЙ прил. мыс ери-
тетурын.
МЕДЖИЛЙС, МЕДЖЛЙС м. мэжлис
(Туркия менен И ранда парламенттиц
ямаса оныц палаталарыныц бириниц аты).
МЕДИАНА ж. мат. медиана (уш муйеш-
тиц тебесинен царсы турган тэрепиниц
ортасына тартылган тик сызыц).
МЁДИК м. медик.
МЕДИКАМЕНТЫ мн. (ед. медикамент
м.) медикаментлер, дэрилер, дэри-дэр-
мацлар.
МЁДИКО- цоспа сезлердиц медицинага
цатнасыныц бар екенлигин керсететугын
биринши белеги, мыс.; медико-биологиче-
ский медико-биологиялыд.
МЕДИКО-САНИТАРНЫЙ прил. медике-
-санитарлыц.
МЁДИКО-ХИРУРГЙЧЕСКИЙ прил. ме-
дико-хирургиялыц.
МЕДИНСТИТУТ (медицинский институт)
м. мединститут (медициналыд институт,
медицина институты).
МЕДИЦИНА ж. медицина; судебная ~
судлыц медицина; экспериментальная ~
экспериментальны^ медицина.
МЕДИЦЙНСКЦИЙ прил. медицина...,
медициналыд; ~ая помощь медициналыд
жардв1М.
МЕДКОМИССИЯ (медицйнская комис-
сия) ж. медициналыд комиссия.
МЕДЛЕННО нареч. эсте, ацырын, эстели к
пенен, жай, пэсец.
МЕДЛЕННОСТЬ ж. эстели к, а цырын
лык,, пэсецлик.
МЁДЛЕННЦЫЙ прил. эсте, ацырын, жай,
пэсец; идти ~ым шагом эсте журиу; <> ра-
— 419 —
МЕЖ
зоцревать пищу на ~ом огне тамакты цы-
зыуы пасен, отца жылытыу.
МЕДЛЙТЕЛЬНО нареч. шабан турде,
босан, турде, уяц турде, эсте, ацырын, асыц-
пай.
МЕДЛЙТЕЛЬНОСТЬ ж. шабанлыц,
босацлык, уяцлыц, эстелик, ацырынлыц,
асыкпаушылыц; ему свойственна ~ в ра-
боте жумыстагы шабанлык оган уйреншик-
ли цэсийет.
МЕДЛЙТЕЛ ЬНЫЙ прил. шабан, уяц,
босац, эстен, асыцпайтугын; ~ человек
огада уяц адам, огада асыцпайтугын адам.
МЁДЛ"ИТЬ несов- созыу, кешиктириу,
кейинге созыу, асыдпау; он~ил с ответом
ол жууапты кешиктирди, ол жууапты
кейинге созды; не~я ии минуты бир минут
кешиктирмей.
МЕДНИК м. мыскер.
МЕД НО* цоспа сезлердиц темендеги мз-
нилерди билдиретугын биринши белеги:
1) мыс ислеп шыгарыуга цатнасын, мыс.:
меднолитейный мыс цуятугын; 2) соста-
вында мысы барлыгын, мыс.: медновйсму-
товый мыс висмутлы; 3) мыс сыяцлы, мыс
рецли, мыс.: меднолицый мыс рец бетли.
МЕДНО-КРАСНЫЙ прил. КЫЗЫЛ мыстыц
тусиндсй^ кызыл мыс тусли, кызыл мыс
рецли.
МЕДНОЛОБЫЙ прил. разг, гешше, кум
гелле, лоузе, маубас, ауыш.
МЕДНОПРОКАТНЫЙ прил. мыс про-
катам.
М ЁДНЦЫЙ прил. 1. мыс..., мыслы, мыс-
тан; ~ая руда мыс рудасы; ~ая посуда
мыс ыдыс; 2. (о цвете) мыс рецли, цызгылт
сэры; <> ~ый век археол. мыс дэуири; ~ый
лоб гешше, кум гелле.
МЕДОБСЛУЖИВАНИЕ (медицинское
обслуживание) с. медициналык хызмет
керсетиу.
МЕДОВЫЙ прил. пал..., паллы; ~ пря-
ник паллы пряник; < ~ месяц ерли-зайып-
лылардыц косылган биринши айы.
МЕДОНОСНЫ||Й прил. паллы; ~е цветы
паллы гуллер.
МЕДОСБОР м. 1. (действие) пал жыйнау
(пал уяррелериниц); 2. (время) пал жыйнау
мэдэли.
МЕДОСМОТР (медицинский осмотр)
м. медициналык тексериу.
МЕДПЕРСОНАЛ (медицинский персо-
нал) м. _ медициналык персонал.
МЕДПОМОЩЬ (медицинская помощь)
ж. медициналык жэрдем.
МЕДПУНКТ (медицинский пункт) м.
медициналык пункт.
МЕДРЕСЕ с. нескл- медресе.
МЕДСАНБАТ м. медсанбат (медико-сани-
тарлыц батальон $зм усы батальондагы
медпункт).
МЕДСЕСТРА (медицинская сестра) ж.
медсестра, медициналык сестра.
МЕДУЗА ж. зоол. медуза (тециз мац-
лугы).
МЕДЬ ж. 1. (металл) мыс; красная ~
Кызыл мыс; жёлтая ~ сэры мыс; 2. разг,
(медные деньги) бакыр тенге, кара пул,
тийин акша.
МЕДЯК м. разг, бакыр акша.
МЕДЯНКА ж. зоол. сары жылан.
МЕЖ предлог уст. 1. с род. п. аралык;
~ скамеек узкий проход скамьялардыц
аралыгындагы жол тар; 2. с твор. п. ара-
мызда, арада; ~ нами вознйк спор бизиц
арамызда талас тууды; ~ тем, ~ тем как
соныц арасынша, соныц арасында.
МЕЖ» см. между».
МЕЖ||А ж. 1. шек, аралык, шегара, реже,
шел, белги; пройти по ~ё шектен журиу;
2. перен. (грань, линия раздела) шегара.
МЕЖВЕДОМСТВЕННЫЙ прил. см. меж-
дуведомствен н ы й.
МЕЖВИДОВО]1Й прил. биол. тур ара-
лык; ~е скрещивание тур аралык цоспац-
ластырыу.
МЕЖДОМЕТИЕ с. грам. тацлак сез.
МЕЖДОУСОБИЕ с. ез-ара тартыс, ез-
-ара урыс.
МЕЖДОУСОБИЦА ж. см. междоусобие.
МЕЖДОУСОБНЫ Й прил. ез-ара; ~е
войны ез-ара урыслар.
МЕЖДУ предлог с твор. п. 1. также
с род. п. (посреди): ~ дверью и окном
есик пенен терезениц аралыгында; 2.
(в промежутке времени) арасында; ~ две-
надцатью и часом саат он еки менен бирдиц
арасында; 3. арасында, ишинде; они гово-
рили ~ собой олар ез-ара сейлести; ~
детьми балалар арасында; <<- ~ нами гово-
ря екеумиздиц гана ишимизде болсын,
екеумиздиц гана арамызда калсын; ~
прочим 1) нареч. женекей, ойланбастан,
езинше; 2) в знач. вводи, сл. айтнакшы, бы-
лайынша айтканда; ~ тем соныц арасынша,
соныц арасында; ~ двух огней погов. еки
оттыц арасында (соотв. бир жагы жар
бир жагы суу).
МЕЖДУ® цоспа сезлердиц темендеги
мзнилерди билдиретугын биринши белеги:
1) аралыцта орналасцан, аралыцта жай-
ласцан, мыс.: междугорье тау аралыгы;
2) арасында болып атырган, арасындагы,
мыс.: междунациональный миллетлер ара-
сындагы.
МЕЖДУВЕДОМСТВЕННЫЙ прил. ве-
домство арасындагы, мэкеме арасындагы.
междугородный прил. кала арасын-
дагы, кала аралыгындагы; ~ телефон
кала аралыгындагы телефон.
МЕЖДУНАРОДН ЦЫЙ прил. халык ара-
лык; ~ая организация халык аралык
шелкем; ~ое положение халык аралык
аУх,ал; ~ая солидарность трудящихся
мийнеткешлердиц халык аралыц тилек-
леслиги; Международный женский день
Халыц аралыц х,аял-кызлар куни.
МЕЖДУРЕЧЬЕ с. еки дэрьяныц орта-
сындагы жер.
МЕЖДУРЯДНЫЙ прил. с.-х. катар ара-
лыц; ~ая обработка посевов егиннин. катар
арасын ислеу.
МЕЖДУРЯДЬЕ с. с.-х. катар ара, катар
ар асы.
МЕЖДУЦАРСТВИЕ с. ист. патша ара-
лыгы (бир патша тусип ямаса елгеннен
кейин орнына екинши патша тацца отыр-
ганга шепинги уацыт).
27*
МЕЖ.
— 420 —
МЕЖЕВАНИЕ с. шегаралау, шегаралар-
ды белгилеу, шегараны айырыу, шекти
керсетиу.
МЕЖЕВАТЬ несов. что шегаралау, бел-
гилеу, шегараны айырыу, шекти керсетиу;
~ луга отлак жерди шегаралау.
МЕЖЕВЦОЙ прил. шегараны билдириу-
ши, шегараны айырыушы, шекти керсе-
тиуши; ~ые столбы шек дицгеклери; ~ой
знак шек белгиси.
МЕЖКЛЁТОЧН ЦЫЙ прил. биол. клетка
аралыгындагы, клетка аралык; — ое веще-
ство клетка аралык зат.
МЕЖКОЛХОЗНЫЙ прил. колхоз ара-
лык.
МЕЖКОНТИНЕНТАЛ ЬНЫЙ прил. кон-
тинент аралык.
МЕЖНАЦИОНАЛ ЬНЫЙ прил. миллет
аралык-
МЕЖОБЛАСТНОЙ прил. область ара-
лык-
МЕЖПАРЛАМЕНТСКИЙ прил. парла-
мент аралык-
МЕЖПЛАНЁТЩЫЙ прил. планета ара-
лыц, планета арасындагы; ~ое простран-
ство планета арасындагы кецислик; ~ое
путешествие планета аралыц саяцат.
МЕЖПЛЕМЕННОЙ прил. этн. кауым
аралыц.
МЕЖРАЙОННЫЙ прил. район ара-
лыц.
МЕЖРЕБЕРНЫЦЙ прил. анат., мед.
цабырга аралыгындагы; ~е мышцы ца-
бырга аралыгындагы булшыц ет.
МЕЖРЕСПУБЛИКАНСКИЙ прил. рес-
публика аралык.
МЕЖСЕССИОННОЙ прил. сессия ара-
сындагы, сессия аралыгындагы; ~ое сове-
щание сессия арасындагы совещание.
МЕЗДРА ж. мездра (1. цайуанлардыц
тери асты клетчаткасыныц цатламы-, 2.
бир нэрсени езип майдаланганнан кейин
алынган быламыц тэризли нэрсе).
МЕЗДРЙТЬ несов. что терини ийлеу.
МЕЗОНЙН м. мезонин, шардэре.
МЕКСИКАНСКИ ||Й прил. Мексика...,
мексикалыц; ~е песни мексикалыц цосыц-
лар.
МЕКСИКАНЦЫ мн. (ед. мексиканец м.,
мексиканка ж.) мексиканлылар (Мексика-
ныц халцы).
МЕЛ м. пор.
МЕЛАНХОЛИК м. 1. мед. меланхолик
(ууайым, цайгы ауырыуына ушырасан киси);
?. (склонный к грусти) ууайымшыл, цай-
гышыл, муцшыл, капалыц.
МЕЛАНХОЛЙЧЕСКЦИЙ прил. 1. ме-
ланхолиялык; ~ий темперамент меланхо-
лиялыц минез; 2. ууайымлы, цайгылы,
муцлы, цапалы; ~ое настроение цайгылы
кейип.
МЕЛАНХОЛИЧНЫЙ прил. см. меланхо-
лический 2.
МЕЛАНХОЛИЯ ж. 1. мед. (психическое
расстройство) меланхолия (себепсиз муца-
и ту сын, цапаланатутн цыялса берилген
ауырыу); 2. (уныние, тоска) ууайым, цайгы
басыушылыц, муцлылыц, цапаланыушы-
лыц.
МЕЛЁЦТЬ несов. сайызлау, сайызланыу,
сайыз болыу; река ~ет дэрья сайызланып
баратыр.
МЕЛИОРАТЙВНЫЦЙ прил. мелиоратив-
лик, жерди жацсартыу; ~е работы мелио-
ративлпк жумыслар.
МЕЛИОРАТОР м. мелиоратор (мелиора-
ция жумысыныц цэнигеси).
МЕЛИОРАЦИОННЫЙ прил. см. мелио-
ративный.
МЕЛИОРАЦИЯ ж. мелиорация (жер-
лерди жацсартыудыц илажлары).
МЕЛЙТЬ несов. что порлау, пор сур-
тиу.
МЁЛКНИЙ прил. 1. (некрупный) майда,
усац; ~ая рыба шабац, майда балыц; ~ие
деньги майда ацша; ~ий рогатый скот
усац мал; 2. (неглубокий) сайыз; тайпац
(о посуде); ~ая река сайыз дэрья; 3. майда;
~ая буржуазия майда буржуазия; 4. перен.
эцмийетсиз, майда, кишкене, пэс, пейил;
~ие факты эхмийетсиз фактлер; ~ая душа
пейли цашцан адам; < ~ая сошка санга
илинбеген адам.
МЁЛКО нареч. 1. (некрупно) майда,
усац; ~ колоть сахар цантты усацлау; 2.
безл. в знач. сказ, (неглубоко) сайыз; в этом
месте реки очень ~ дэрьянын бул жери
огада сайыз; <£> ~ плавать цолынан кел-
меу, шамасы келмеу.
МЕЛКО’ цоспа сезлердиц темендеги мэ-
нилерди билдиретурын биринши белеги;
1) экономикалыц жацтан мумкиншиликтиц
шекленгенлигин, мыс.: мелкофёрмерский
майда фермерлик; 2) терец емеслигин, бийик
емеслигин, мыс.: мелкодонный тайпац.
МЕЛКОБУРЖУАЗНЫЙ прил. майда
буржуазиялыц, майда буржуазияшыл.
МЕЛКОВОДНЦЫЙ прил. сайыз, сайыз
суулы, аз суулы; ~ая пека сайыз дэрья.
МЕЛКОВОДЬЕ с. сайызлыц, сайыз суу,
сууы азлыц.
МЕЛКОЗЕРНИСТ 1|ЫЙ прил. майда дэн-
ли; ~ая пшеница майда дэнли бийдай.
МЕЛКОЗУБЦЫЙ прил. майда тисли;
~ая пила майда тисли пышцы.
МЕЛКОКАЛЙБЕРН ЦЫЙ прил. киши ка-
либерли, майда калиберли; ~ая винтовка
майда калиберли мылтыц.
МЕЛКОКРЕСТЬЯНСКЦИЙ прил. майда
дийхан; ~ое хозяйство майда дийхан хо-
жалыгы.
МЕЛКОЛЁСЬЕ с. майда агашлы жер,
майда тогайлы жер.
МЕЛКОПОМЁСТН ЫЙ прил. ист. жери
аз мал-мулкли, аз жерли; ~ое дворянство
аз мал-мулкли дворянлар.
МЕЛКОСОБСТВЕННИЧЕСКИЙ прил.
майда меншиклик.
МЕЛКОТА ж. разг. 1. (небольшая ве-
личина чего-л.) кишилик, майдалыц; 2.
перен. (мизерность, ничтожность) азлыц,
цурттайлыц; 3. собир. кишкене, пэкене
(о людях); майда-шуйде (о предметах).
МЕЛКОТОВАРНЫЙ прил. эк. майда
товарлы; ~ое производство майда товарлы
ендирис.
МЕЛКОШЁРСТНЫЙ, МЕЛКОШЁР-
СТЫЙ прил. цысца жунли, майда жунли.
— 421 —
MEH
МЕЛОВЦОЙ прил. порлы; ~ые горы
порлы таулар; ~ая бумага порлы дагаз;
~бй перйоц геол, пор дэуири.
' МЕЛОДИКА ж. мелодика (1. нама зрщ-
цындагы илим-, 2. бир нэрсениц мелодияльщ
цурылысы).
МЕЛОДЙЧЕСКИЙ прил. см. мелодич-
ный.
МЕЛОДИЧНОСТЬ ж. мелоди ялылык,
намалылыц; ~ песен досыдлардын мело-
ди ялылыгы, досыцлардын, намал ылыгы.
МЕЛОДИЧНЫЙ прил. мелодиялы, на-
ыалы; ~ голос намалы дауыс.
МЕЛОДИЯ ж. мелодия, нама, саз; кра-
сивая сулыу нама.
МЕЛОДРАМА ж. мелодрама (драмалык,
жанр).
МЕЛОДРАМАТИЧЕСКИЙ прил. 1.
мелодрамалыц; 2. перен. жасалма, тэбий-
гый емес.
МЕЛОМАН м. меломан (сазды х;эм цо-
сыцты жацсы кериуши адам).
МЕЛОМАНИЯ ж. меломания (сазды
сууиушилик, музыканы сууиушилик).
МЕЛОЧНОЙ прил. см. мелочный.
МЕЛОЧНОСТЬ ж. мандалыд, дыйцым-
лыд.
МЕЛОЧНЫ || Й прил. 1. майда, дыйдым;
~й человек дыйдым адам; 2. (ничтожный)
майда-шуйде, мардымсыз; ~е интересы
мардымсыз мэплер.
МЕЛ ОЧ || Ь ж. 1. собир. (мелкие предме-
ты) майда-шуйде, усац-тусек, ол-пул,
анау-мынау; 2. собир. (мелкие деньги)
усад, усад адша, майда, майда адша;
3. (пустяк) хеш нэрсеге турмайтугын,
эйтеуир нэрсе; размениваться на ~и
майда-шуйде менен шугылланыу.
МЕЛ || Ь ж. дайыр, сайыз; пароход сел на
~ь пароход дайырга тийди; <> сидеть на
~й ауыр жагдайда болыу; сесть на ~ь
долайсыз жагдайга тусиу; посадить кого-
-либо на ~ь биреуди долайсыз жагдайга
тусириу.
МЕЛЬКАНИЕ с. жалтырау, жылтылдау,
жылт-жылт етиу; ~ огней оттыц жылтыл-
дап керпниуи.
мелькАцть несов. 1. жылтырау, жыл-
тылдау, жылт-жылт етиу; вдали ~лн огни
алыста отлар жылтылдап керинди; в окне
вагона ~ли деревья вагонный, терезесинен
агашлар жылт-жылт етип керинди; 2.
перен. ойына келиу, ойына тусиу; у меня
не раз ~ла эта мысль мениц бир неше рет
бул ойыма келди.
МЕЛ ЬКНУЦТЬ сов. и однокр. 1. жалт
етиу, жылт етип кериниу, жылт ете тусиу;
2. перен. елеслей далыу, тусе далыу; эта
мысль ~ла у меня в голове бул ой маган
тусе далды.
МЁЛЬКОМ нареч. азырад, шала-шарпы,
болар-болмас, сэлгана; я об этом слышал
~ мен бул женинде шала-шарпы есит-
тим.
МЕЛЬНИК м. каразшы, каразман.
МЕЛЬНИЦА сж. дараз; водяная ~ суу
дараз; ветряная ~ жел дараз.
МЁЛЬНИЧИХА ж. царазшынын.
Хаялы, каразшыныц кызы.
МЕЛЬНИЧНЫЙ прил. к.араз; ~ жёрнов
дигирман а асы.
МЕЛЬХИОР м. мельхиор (гумиске
уцсайтусын мыс пенен никельдиц цосын-
дысы).
МЕЛ ЬХИОРОЕЫЙ прил. мельхиор;
мельхиордан исленген; нож мельхиор
пышак-
МЕЛ ЬЧАЙШ1|ИЙ превссх. ст. от. прил.
мелкий огада майда, кутэ усад; ~ие час-
тицы кутэ майда белшеклер; до ~их
подробностей майда-шуйдесине шекем.
МЕЛЬЧАЦТЬ несов. 1. (становиться
мельче) майдаланыу, усадланыу; 2. перен.
(утрачивать значительность) пэсейиу,
эдмийетин жогалтыу, пэсецлесиу; 3. са-
йызланыу; река ~ет дэрья сайызланды.
МЕЛЬЧЕ сравнит, ст. от. прил. мелкий
и нареч. мелко 1. усагырад, майдарад;
здесь песок ~ бунда дум майдарад; 2. са-
йызырад; здесь ~ и можно перейти вброд
бул жер сайызырад, кешип етиуге болды.
МЕЛЬЧЙТЬ несов. что усадлау, ууатыу,
майдалау, унтау.
мелю I, мелешь и т. д. наст. вр. от
молоть.
мелю II, мелйшь и т. д. наст. вр. от
мелйть.
МЕЛЮЗГА ж. собир. разг. 1. (мелкие
живые существа) майда-шуйде жэнликлер,
дурт-думырсда; 2. перен. (незначитель-
ные люди) киши хызметтегилер, кишкен-
тай адамлар.
МЕМБРАНА ж. физ., тех. мембрана
(сести цабыллауга ямаса шырарыура бейим-
ленген жуца пластинка).
МЕМОРАНДУМ м. меморандум (бир
мэселе женинде уукиметтиц кез караси
жазылган дипломат.ияльщ хат).
МЕМОРИАЛ ЬН ||ЫЙ прил. мемориаль-
лык, мемориал ь..., естелик...; ~ая доска
мемориальлык тахта.
МЕМУАРНЦЫЙ прил. мемуарлыд; ~ая
литература мемуарлыд эдебият.
МЕМУАРЫ только мн. лит. мемуарлар
(еткен уацыялар тууралы ези цатнасцан
я сол заманда болган адамныц жазганлары).
МЁНЦА s чс. алмастырыу, алмаслау, ал-
масыу; произвести ~у алмаслау.
МЁНЕЕ сравнит, ст. от прил. малый,
маленький и нареч. мало азырад, азлау,
кемирек, кемлеу; прошло ~ года бир жыл-
дан азырад етти; не ~ важно эдмийети кем
емес; тем не ~ сонда да, соган карамас-
тан; более йли ~ азлы-кепли; не более и
не ~ как... тап ези, дал ези.
МЕНЗУРКА ж. мензурка (елшецли сы-
зыцлары бар стакан).
МЕНИНГЙТ м. мед. менингит (мий ца-
быгыныц ауырыуы).
МЕНОВЦОЙ прил. алмасатугын, ал-
мастырату гын, аумасатугын; ~ая стои-
мость алмасатугын цуны.
МЕНСТРУАЛЬНЫЙ прил. усти келген,
етек келген.
МЕНСТРУАЦИЯ ж. усти келиу, етеги
келиу.
МЁНСТРУЙРОВАТЬ несов. усти келиу,
етеги келиу.
МЕН.
— 422 —
МЕНТОР м. уст. тэрбияшы, жетекши.
МЕНТОРСКИЙ прил. уст., ирон, тэрби-
ялыц, жетекшилик; ~ тон тэрбиялыц тон.
МЁНЬШЕ сравнит, ст. от прил. ма-
лый, маленький и нареч. мало киши, кпши-
рек, аз, азырац, кем; она~ меня ол меннен
киши; в два раза ~ еки есе киши, еки есе
кем; как можно ~ мумкинлиги болганша
азырац.
МЕНЬШЕВИЗМ м. меньшевизм.
МЕНЬШЕВЙК м. меньшевик.
МЕНЬШЕВИСТСКИЙ прил. меньше-
вик..., меньшевиклик.
МЁНЬШ'ИЙ 1. сравнит., и превосх. ст. от
прил. малый, маленький аз, кем, киширек,
азырац, кемирек; ~ая часть аз белиги;
2. (младший) киши генже; ~ий сын киши
баласы, генже баласы; <£> по ~ей мере
1) (самое малое) кеминде, ен. кем дегенде,
ец аз дегенде; 2) в знач. вводн. сл. (по край-
ней мере) цалай болсада, не болсада.
МЕНЫП ИНСТВО с. азшылыц; получить
~инствб голосов дауыстыц азшылыгын
алыу; <> национальные ~йнства майда
миллетлер.
МЕНЮ с. нескл. меню (тамацлардыц
тури, баласы керсетилген дизим).
меня мест. род. и вин. п. от я.
МЕНЯЛА м. уст. ацша майдалау шы,
ацша алмастырыушы (белгили процент
алып).
МЕНЯТЬ несов. 1. кого-что ауыстырыу,
алмастырыу, аумастырыу; ~ кнйги в биб-
лиотеке китапханада китап алмастырып
алыу; ~ бельё иш кийимди ауыстырыу; ~
квартиру квартира аумастырыу; 2. что
(изменять) езгертиу; ~ мнение о ком-л.
бирсу хаццында пикирин езгертиу; 3. что
(разменивать) майдалау, майдалап бериу;
~ деньги ацша майдалау; <> ~ кукушку
на ястреба царшыганы этшекке алмасты-
рыу, жадсыны жаманга алмастырыу.
МЕНЯ ЦТ ЬСЯ несов. 1. чем, с кем-чем
алмастырыу, алмасыу; ~ться книгами с
кем-л. биреу менен китап алмастырыу;
2. (изменяться) езгериу; погода ~ется
дауа райы езгереди; ~ться в лице
туси езгериу, туси дашыу, еци езгериу.
гМЁР цоспа сезлердиц темендеги мэни-
лерди билдиретугын екинши белеги-. 1)
елшеу эсбабы, елшеу инструмента, мыс.:
секундомер секундомер; 2) елшеу бойынша
цэниге, мыс.: землемер жер елшеуши.
МЁР1|А ж. 1. (единица измерения) елшеу;
~а длины узынлыд елшеуи;~а веса салмац
елшеу и; кубические ~ы куб елшеуи;
2. (предел) шама, шек; чувство ~ы шама-
сын сезиу; не знать ~ы шамасын билмеу;
знать ~у шамасын билиу; 3. (величина,
размер, степень) келем, дэреже, шек,
шама; ~а вины гунаныц дэрежеси; высшая
~а наказания жазаныц жоцаргы шеги;
4. (мероприятие) шара, илаж; ~ы преду-
преждения засухи кургацшылыдка карсы
шаралар; ~ы взыскания жазалау шарала-
ры; принять все ~ы барлык шараларды
цолланыу; <> без ~ы 1) (в большом коли-
честве) елшеусиз; 2) (в сильной степени)
кушли дэрежеде; в ~у керегинше; сверх
~ы, через ~у, не в ~у хэдден тыс; по
~е того, как... сайын...; ни в какой ~е
хеш уацытта; по крайней ~е асып кеткен-
де, шектен асцанда.
МЕРЁЖА ж. нэрете.
МЕРЁЖКА ж. мережка (кестениц бир
тури).
МЕРЁТЬ несов. разг, цырылыу; мрут как
мухи шыбындай цырылады.
МЕРЁЩИТЦ ЬСЯ несов. кому, что, разг.
Кез алдына елеслеу, кыялына келиу, се-
зилгенден болыу, кез алдына келиу; мие
~ся кез алдымда елеслейди.
МЕРЗАВЕЦ м. разг, сырцыя, цэсийетсиз,
жарамас, оцбаган.
МЕРЗАВКА женск. от мерзавец.
МЁРЗК,|ИЙ прил. 1. (вызывающий от-
вращение) оцбаган, цэсийетсиз, жагымсыз,
Жеркенишли, иплас; ~ий поступок оцба-
ган цылыц; 2. разг, (очень плохой) жагым-
сыз, жагдайсыз; ~ая погода жагымсыз
Хауа райы.
МЕРЗЛОТА ж. тоц, тоцлыц. музлыц;
вечная ~ мэцги тоц, мэцги музлыц.
МЁРЗЛ |ЫЙ прил. 1. тоцлап цалган,
усип кеткен; ~ая земля тоцлап цалган
жер; 2. разг, тоцлаган, датып цалган,
музлаган;~ые овощи тоцлаган овощлар.
МЁРЗЕГУТЬ несов. 1. (зябнуть, коче-
неть) тоцыу, усиу; 2. (превращаться в лёд)
тоцлау, цатыу, музлау; вода ~ет суу ца-
тады.
МЕРЗОСТИь ж. 1. царамзадалыц, сыр-
цыялыц, жарамсызлыц, оцбаганлыц; 2.
оцбаган нэрсе, жарамаслыц, оцбаган цы-
лыц; говорить ~и оцбаган нэрсени ай-
тыу.
МЕРИДИАН м. геогр. меридиан (жер
шарынын, полюслары арцалы экваторды
ту ура келденен кесип ететупын сызыц);
<> небесный ~ астр, аспан меридианы.
МЕРЙЛО с. елшеу, елшеуиш.
МЕРИН м. акта ат.
МЕРИНОС м. меринос (1. жумсац цэм
жицишке жунли цой; 2. сол цойдыц жуни,
ямаса жунинен тоцылган гезлеме).
МЕРИНОСОВЦЫЙ прил. меринос...;
~ая шерсть меринос жуни.
МЕРИТЬ несов. 1. кого-что, чем (изме-
рять) елшеу; ~ длину верёвки арцанныц
узынлыгын елшеу; 2. что (примерять)
кийип кериу, шенеп кериу, тартып кериу;
~ костюм костюмды кийип кериу; ~
глазами, ~ взглядом басынан аягына дейин
нэзер тастау; ~ иа свой аршин езине ше-
неп басцага тон пишиу.
МЕРИТЬСЯ несов. чем, с кем-чем сына-
сыу, елшесиу; ~ силой с кем-л. биреу
менен куш сынасыу.
МЁРКЦА ж. елшеуиш, улги; сшить по
~е улги бойынша тигиу; снять ~у пишиу,
елшеуин алыу.
МЁРКНУТЦЬ несов. баслау, бата баслау;
звёзды ~ жулдызлар бата баслады.
МЕРЛУШКА ж. елтири, цозы тери.
МЕРЛУШКОВЫЙ прил. елтири, елти-
риден исленген, козы териден исленген;
~ воротник дозы териден цойылгая
жага.
— 423 —
МЕС
МЁРНО нареч. бир цэлипте, бир тегис,
бир жен.
МЁРН"ЫЙ прил. 1. (размеренный, рит-
мичный) бир цэлипли, бир кэлипте, бир
тегис, орташа, бир жен; идтй ~ым шагом
бир тегис адым менен журиу; 2. (служащий
мерой) елшеу, елшейтугын; ~ая цепь
елшеу шынжыры.
МЕРОПРИЯТИЕ с. шара, илаж, эмел;
массовые ~я массалыц илажлар; провести
~е илажлар кериу-
МЕРСЕРИЗАЦИЯ ж. текст, мерсериза-
ция, мерсеризациялау (гезлемени жылты-
ратыу ушын щёлочь пенен ислеп шыгыу).
МЕРСЕРИЗОВАТЬ сов. и несов. что
мерсеризациял ау.
МЕРТВЕННО нареч.'. ~-бледный елидей
гуси цашцан.
МЕРТВЕННОСТЬ ж. елгенлик, елик
туриндегилик, жансызлыц.
МЕРТВЕНН ЦЫЙ прил. еликтей, елик
туриндегидей; ^ая бледность еликтей
тури цашцанлыц.
МЕРТВЕЦТЬ несов. 1. (неметь) жаны
кетиу, силейип калыу; пальцы ^ют от
холода бармацлардын. сууыцтан жаны ке-
тип цалады; 2. (приходить в оцепенение)
жаны далмау, еси ауып цалыу, хурейи
ушып кетиу; ~ть от страха цорыццанынан
Хурейи ушып кетиу.
МЕРТВЕЦ м. елик, елген адам.
МЕРТВЕЦКАЯ ж. еликхана.
МЕРТВЕЦКИ нареч.'. ~ пьяный елгенше
мэс, елгенше пьян.
МЕРТВЕЧЙНА ж. 1. собир. елпмтик;
2. перен. (застой, инертность) дэрекет-
сизлик, алга илгерлемеушилик.
МЁРТВО, МЕРТВО 1. нареч. тым-тырыс,
жым-жырт, тып-тыныш; 2. безл. в знач.
сказ, тым-тырыс, селт еткен жан жоц.
МЕРТВОРОЖДЁННЫЙ прил. 1. тусик;
ели тууылган; 2. перен. (нежизненный)
иске аспайтугын, турмысца аспайтугын,
нэтийжесиз.
МЁРТВ ЦЫЙ прил. 1. (умерший) елген,
елик, жансыз; 2. в знач. сущ. м. мёртвый
и ж. мёртвая мархум; 3. перен. тым-тырыс,
жым-жырт, тып-тыныш; ~ая тишина жым-
-жырт, тым-тырыс; ~ые улицы города цала-
ныц тым-тырыс кешелери; 4. перен. разг,
(бесполезный, бесплодный) иске аспайту-
гын, турмысца аспайтугын, нэтийжесиз;
~ое дело нэтийжесиз ис; < ~ый инвен-
тарь цурал-сайман; ~ый капитал ж. пай-
да келтирмейтугын капитал; ~ый час
туски уйыцлау уакты; ~ый язык лингв.
ели тил, жоц болып кеткен тил; ~ая
природа жансыз тэбият; ~ая хватка 1)
(у собак) царыстырып тистеу; 2) изинен
цалмау; ~ое пространство воен, ок тий-
мейтугын жазыклык; пить ~ую жаздыр-
май ишиу; спать ~ым сном катты уйыцлау.
МЕРТВЯЩЦИЙ прил. ауыр тэсирли,
жаман тэсирли; ~ая скука цатты зеригиу-
1ПИЛИК-
МЕРЦАНИЕ с. 1. жылтылдау, жылтырыу;
2. биол. (вибрирование) дирилдеу.
МЕРЦА ЦТ ь несов. 1. (поблёскивать) жпл-
тылдау, жылтырау; вдали ~ют огнй узац-
та отлар жылтылдайды; 2. биол. (вибри-
ровать) дирилдеу.
МЕСИВО с. разг. 1. (корм для скота)
беритпе, былгама; 2. (болтушка) быламыц.
МЕСЙЛЬНЫЙ прил. царыйтугын, ийлеу,
ийлейтугын; ~ цех хлебозавода нан заводы-
ныц ийлеу цехи.
МЕСЙТЬ несов. что царыу, ийлеу; писи-
риу, басыу (глину); ~ тесто камыр ийлеу;
~ грязь батпацты сузип етиу.
МЕСТАМИ нареч. гейпара жерлери, гей-
пара жерлерде, гей жерлеринде; ~ снег
уже выпал гейпара жерлерде элле цашан
кар жауган.
МЕСТЕЧКО I с. уменьш.-ласк. от место;
тёплое ~ жайлы орын, колайлы орын.
МЕСТЁЧКО II с. улкен ауыл (Украина
менен Белоруссияда).
МЕСТЙ несов. 1. что (подметать) сыпы-
рыу, сыйырыу; 2. что ушырыу, кетериу;
ветер метёт пыль самал шацды кетереди;
3. безл. урип турыу, борап турыу; метель
метёт боран урип тур.
МЕСТКОМ (местный комитет) м. мест-
ком (жергиликли комитет).
МЕСТКОМОВСКИЙ прил. жергиликли
комитеттиц.
МЕСТНОСТЬ ж. 1. жер, орын, жай, жак;
гористая ~ таулы жер, таулыц; пересечён-
ная ~ ойлы-бэлентли жер; 2, (край, район,
округа) улке, жер; сельская ~ ауыллыц
жер.
МЁСТН ЦЫЙ прил. 1. жергиликли; ~ое
время жергиликли уакыт; ~ые обычаи
жергиликли халыктыц урп-эдетлери; 2.
(не общий) бир жердеги исик; ~ый па-
дёж грам. орын сеплеуи; ~ая промышлен-
ность жергиликли санаат.
МЁСТЦО 1. орын, жай; рабочее ~о жумыс
орны; переходить с ~а иа ~о бир орыннан
екинши орынга етиу; положить книгу на
~о китапты орнына койыу; уступить ~о
кому-л. биреуге орын бериу; по местам!
(команда) орынларга!; 2. (местность) жер,
орын; живописные места сулыу жерлер; 3.
(должность, служба) орын; вакантное ~о
бос орын; 4. жер; интересное ~о в книге
китаптыц кызыцлы жери; 5. (провинция,
периферия) дегерек, жабан; делегаты с
мест дегеректен келген делегатлар; 6.
(предмет, вещь) зат, уэж; сдать на хранение
два ~а сацлауга еки белек зат бериу;
7. (в науке, спорте и т. п.) орын; занять
первое ~о в соревновании жарыста бирин-
ши орынды ийелеу; места общего поль-
зования кепшилик пайдаланатугын орын-
лар (асхана, цажетхана, ванная); к ~у
жеринде, ретинде, орныида; не~о ылайыц
емес, орынсыз, женсиз; не должно быть~а
чему-л. =га, =те жол цоймау керек; быть
не на своём ~е ез орнына ылайыц болмау,
бул хызметке ылайыц болмау; на ~е пре-
ступления (поймать, застать) цылмыс
устинде, цылмыс ислеген жеринде (устап
алыу, ушыратыу); поставить кого-л. на ~о
дэкки бериу, тэртипке шакырыу; уложить
на ~е турган жеринде елтириу; сердце
не на ~е журек х,эулириу; не находить
себе ~а цатты тынышсызланыу.
МЕС
— 424 —
МЕСТОЖИТЕЛЬСТВО с. туратугын ор-
ны, жасайтугын жери, турац жери, мэкан.
МЕСТОИМЕНИЕ с. грам. алмасыц; лич-
ное ~ бетлеу алмасыгы; указательное ~
силтеу алмасыгы; вопросительное ~ co-
pay алмасыгы.
МЕСТОИМЕННЫЙ прил- грам. алма-
сыц..., алмасыцтыц; ~ аффикс алмасыц-
тыц аффикси.
МЕСТОНАХОЖДЕНИЕ с. мэкан, жай,
турган жери, туратугын жери, болату-
гын жери; кэн (полезных ископаемых).
МЕСТОПОЛОЖЕНИЕ с. турган жери,
орналасцан жери, жайласцан орны (цан-
дайда бир пункттиц).
МЕСТОПРЕБЫВАНИЕ с. мэкан, жай,
болатугынжери, туратугын орны (адамныц).
МЕСТОРОЖДЕНИЕ с. 1. уст. (место,
где родился) тууылган жери; 2. геол,
(полезных ископаемых) шыгатугын жер,
кэн; ~ нефти нефть кони.
МЕСТЬ ж. еш, кек, еш алыу, кек алыу.
МЕСЯЦ м. 1. ай; в январе ~е январь
айында; 2. (луна) ай; молодой ~ таза
тууылган ай.
МЕСЯЧНИК м. бир айлык; ~ детской
кнйги балалар китабыныц бир айлыгы.
МЕСЯЧНЦЫЙ прил. 1. бир айлык, бир
айдагы; ~ый отпуск бир айлык отпуск;
~ая зарплата бир айдыц хызмет цацысы;
2. (лунный) айлы, суттей жарь!ц; 3. в знач.
сущ. мн. месячные разг. см. менструация.
“МЕСЯЧНЫЙ биринши белиминде ай-
дыц санын керсеткен цоспа сезлердиц екин-
ши белеги, мыс.: двухмесячный еки айлык-
МЕТАЛЛ м. металл; чёрные ~ы кара
металлар; цветные рецли металлар;
благородные дымбат бадалы металлар.
металлизация ж. металл менен дап-
лау.
МЕТАЛЛИЗИРОВАТЬ сов. и несов. что
металл менен даплау.
МЕТАЛЛИСТ м. металлшы, металлист.
МЕТАЛЛИЧЕСКИЙ прил. 1. (из метал-
ла) металл, металлдан исленген; 2. (свой-
ственный металлу) металл цэсийетли; 3.
перен. (о голосе, смехе) шыцгырган, сьщгыр-
лаган.
МЕТАЛЛ О» цоспа сезлердиц «металл,
металлыц» деген мзнисин билдиретугын
биринши белеги, мыс.: металлоизделие ме-
талл буйымлары.
МЕТАЛЛОГРАФИЧЕСКИЙ прил. метал-
логр афиялыц.
МЕТАЛЛОГРАФИЯ ж. металлография
(металлардыц цзм еритиндилердиц ишки
цурылысы менен физикалыц цэсийетлерин
изертлейтугын илим).
МЕТАЛЛОЛОМ м. металл сыныклары.
МЕТАЛЛ ОНОСН ЦЫЙ прил. металлы,
металы бар; ~ая горная порода металы
бар тау теги.
МЕТА Л Л О ОБРА Б АТЫВАЮЩ || И Й прил.
металл ислеп шыгаратугын, металл ислеу-
ши; ^ая промышленность металл ислеп
шыгарыу санааты.
МЕТАЛЛОПЛАВИЛЬНЫЙ прил. металл
еритиуши, металл еритетугын; ~ завод
металл еритиуши завод.
металлопрокатный прил. металл
прокатлау, металл прокатлаушы; ~ цех
металл прокатлау цехи.
МЕТАЛЛОРЕЖУЩИЙ прил. металл ке-
сетугын, металл кесиуши; ~ станок ме-
талл кесиуши станок.
МЕТАЛЛУРГ м. металлург (металлур-
гия бойынша цэниге).
МЕТАЛЛУРГИЧЕСКИЙ прил. металлур-
гия..., металлургиялыд; ~ завод метал-
лургия заводы.
МЕТАЛЛУРГИЯ, МЕТАЛЛУРГИЯ ж.
металлургия; чёрная ~ кара металлургия;
цветная ~ рецли металлургия.
МЕТАМОРФОЗ м., МЕТАМОРФОЗА ж.
1. (видоизменение) метаморфоза (бир форма-
дан екинши формага айланыу)-, 2. биол.
метаморфоза (тарийхий рауажланыудын
процессинде есимликлердиц формаларынын
Цйм цурылысыныц езгерпуи)', 3. (превраще-
ние) езгериу, басца турге ениу, басца турге
айланыу.
МЕТАН м. хим. метан (рецсиз газ).
МЕТАНИЕ с. 1. ылацтырыу, зынгытыу,
тастау; ~ копья найзаны ылацтырыу; 2.
шашыу; ~ икры рыбами балыцлардын
ууылдырыц шашыуы.
МЕТАНОВЫЙ прил. хим. метанлы.
МЕТАСТАЗ м. мед. метастаз (кеселдиц
бир жерден екинши жерге кешип жайласы-
уы); ~ы рака рактыц метастазы.
МЕТАТЕЛЬ м. ыладтырыушы, зыцгы-
тыушы, таслаушы.
МЕТАТЕЛ ЬН<[ЫЙ прил. ыладтыратугынг
зыцгытатугын; ~ое оружие ыладтыратугын
дурал.
МЕТАТЬ I несов. 1. что (кидать, бро-
сать) ылацтырыу, зыцгытыу, тастау; ~
гранату граната ылацтырыу; 2. кого-что
шашыу; рыба мечет икру балыц ууылдырыц
шашады; 3. что (складывать, укладывать)
жыйнау, гудилеу; ~ сёио пишенди атып
гудилеу; 4. что и без доп., карт, тастау,
белистириу (соцта ойынында); < ~ пар
с.-х. жерди судигэрлеу.
МЕТАТЬ II несов. что (намётывать)
кеклау, торлау; ~ петли сэдеп жайды
торлау.
МЕТАТЬСЯ несов. 1. арлы-берли журиу,
тынышсызланыу, урыныу, езин хэр жацца
тастау; ~ в бреду сандырацлап урыныу;
2. (кидаться, бросаться) урыныу, тыным
таппай журиу, аягы тынбау, жууырып
жортыу; он мечется по комнате ол белмеде
тыным таппай журипти.
МЕТАФЙЗИК м. метафизик (метафизи-
каныц тгрепдары).
МЕТАФИЗИКА ж. филос. метафизика
(1. диалектикага царсы болган билиудиц
усыльц 2. идеалистлик философиялыц тэ-
лимат; 3. турмыстан алые, тусиниксиз
нзрее).
МЕТАФИЗИЧЕСКИЙ прил. 1. метафи-
зикалык; ~ метод метафизикалыц усыл;
2. перен. (умозрительный) цыйын тусине-
тугын, анык емес; метафизикалыц.
МЕТАФОРА ж. лит. метафора (сыртцы
уцсаслыгына царай сезди ауыспалы мэни-
синде цолланыу).
— 425 —
MET
МЕТАФОРИЧЕСКИЙ прил. лит. 1. (ино-
сказательный) метафоралыц; 2. (богатый
метафорами) метафорага бай.
МЕТЕЛИЦА ж. см. метель.
МЕТЁЛКА ж. 1. см. метла; 2. бот. сипсе
бас, шашац бас.
МЕТЁЛОЧНЫЙ прил. сипсе..., сипселик
МЕТЕЛЬ ж. боран, сыран, ургин.
МЕТЕО’ цоспа сезлердиц «метеорология-
лыцъ деген мэнисин билдиретугын биринши
белеги, мыс.: метеостанция метеорология-
лыц станция.
МЕТЕОР м. метеор (жер атмосферасын-
да тез цыймылдап журетугын космостан
келип шыццан шоцтай цызарган дене).
МЕТЕОРЙТ м. метеорит (аспаннан жер-
ге тускен дене).
МЕТЕОРИТНЫЙ прил. метеорит..., ме-
теоритли, метеоритлик.
МЕТЕОРЙЧЕСКЦИЙ прил. метеорит...,
метеоритлик; ~ое железо метеорит те-
мир и.
МЕТЕОРНЫЙ прил. метеор..., метеор лык-
МЕТЕОРОЛОГ м. метеоролог (метеороло-
гия бойынша цэниге).
МЕТЕОРОЛОГЙЧЕСКЦИЙ прил. метеоро-
логиялыц; ~ая станция метеорологиялыц
станция.
МЕТЕОРОЛОГИЯ ж. метеорология (1.
жер атмосферасы цэм оныц цурылысы цац-
цындагы илим; 2. цаца райы уэм оны алдын
ала айтыу цаццындагы илим).
МЕТИЗАЦИЯ ж. биол. метизация (цасы-
лын жацсартыу мацсети менен цэр турли
цайуанларды ямаса есимликлерди шагылыс-
тырыу).
МЕТИЛ м. хим. метил (бир атом угле-
родтан, уш атом водородтан цуралып
бир цанша химиялыц цосындылардыц сос-
тавына киретугын группа).
МЕТИЛЕН м. хим. метилен (бир атом
углеродтан, еки атом водородтан цуралып
бир цашиа химиялыц цосындылардыц соста-
еына киретугын группа).
МЕТИЛОВЫЙ Прил. хим. метил..., ме-
тилли; ~ спирт метилли спирт.
МЕТЙС м. доспад, метис.
МЕТИТЬ I несов. что 1. (ставить метку)
белги салыу, белгилеп цойыу; ен салыу
(животное); 2. (вышивать метку) белги
тигиу.
МЕТИТЫ1 несов. 1. в кого, во что(целить-
ся) гезлеу, нышанага алыу; 2. перен. разг,
(намереваться) умтылыу, тырысыу, ойлау.
МЕТИТЬСЯ несов. см. метить II 1.
МЕТКА ж. 1. (действие) белгилеу, белги
салыу; ен салыу (животного); 2. (знак)
белги, тамга; ен (на животном).
МЁТКЦИЙ прил. 1. мерген, атцыш; ~ий
стрелок мерген атыушы; 2. нац, дурыс
багдарланган, дурыс тийетугын, тийгиш;
~ий выстрел нац тийген оц; ~ое ружьё
тийгиш мылтыц; 3. перен. тауып айтылган,
ушырып айтылган; ~ее название тауып
цойылган ат.
МЕТКОСТЬ ж. 1. мергенлик, атцышлыц;
2. нак, тийгпшлик, дурыс тийиушилик;
~ выстрела оцтыц нышанага дурыс тийиу-
шилиги; 3. перен. тауып айтылганлыц, ушы-
рып айтылганлыц; ~ сравнения тецлестир-
мелердиц тауып айтылыуы.
МЕТЛА ж. сипсе.
МЕТНУТЬ сов. и однокр. что ылацтырып
жибериу, зыцгытып жибериу.
МЕТНУТЬСЯ сов. и однокр. урыныу,
тыным таппау, аяеы тынбау, жуурыпжор-
тыу.
МЕТОД м. 1. (способ познания) метод,
билиу усылы, изертлеу усылы; диалекти-
ческий ~ диалектикалыц усыл; 2. усыл,
метод; ~ обучения окытыу усылы; 3.
(способ или образ действия) цэрекет усы-
лы.
МЕТОД= цоспа сезлердиц «методикалыц^
деген мэнини билдиретугын белеги, мыс.:
методкабинёт методикалыц кабинет.
МЕТОДА ж. уст. см. метод 2, 3.
МЕТОДИКА ж. методика, усыл;~ препо-
давания оцытыу методикасы.
МЕТОДЙСТ м. методист.
МЕТОДЙСТКА женск. от методист.
МЕТОДИЧЕСКИ ||Й прил. 1. методика-
лыц; ~е пособия методикалыц цураллар;
2. (строго размеренный) избе-из, бир цэлип-
те, арасын узбей.
МЕТОДЙЧНОСТЬ ж. арасын узбеуши-
лик, бир цэлиплилик, избе-излик; ~ заня-
тий оцыудын, избе-излилиги.
МЕТОДИЧНЫЙ прил. см. методиче-
ский 2.
МЕТОДОЛОГ м. методолог (методология
бойынша цэниге).
МЕТОДОЛОГИЧЕСКИЙ прил. методоло-
ГИЯЛЫц.
МЕТОДОЛОГИЯ ж. методология (жалпы
ямаса айырым илимниц методы гпууралы
тэлимат); марксистско-ленинская ~
марксистлик-ленинлик методология.
МЕТОНИМИЧЕСКИЙ прил. лит. мето-
нимиялы.
МЕТОНЙМИЯ ж. лит. метонимия (бир
заттыц, цубылыстыц атын жацынлыгыныц
тийкарында екинши заттыц аты менен
алмастырыу).
МЕТР I м. 1. (единица длины) метр
(узынлыц елшеуи); 2. (линейка) метр, метр
таяц.
МЕТР II м. I лит. (стихотворный раз-
мер) елшеу, метр; 2. муз. метр (тактте
кушли цэм кушсиз беликтиц алмасыуы).
МЕТР III м. уст. (учитель, наставник)
метр, мугаллим.
’МЕТР цоспа сезлердиц темендеги мэни-
лерди ацлататугын екинши белеги: 1)
сездиц биринши белегинде узынлыцты,
мыс.: километр километр; 2) елшеу эсба-
бын, мыс.:(: вольтметр вольтметр.
МЕТРАЖ м. 1. (длина в метрах) узынлык
(метр есабы менен); 2. (площадь) келем
(квадрат метр есабы менен); ~ комнаты
белмениц келеми.
’МЕТРАЖНЫЙ цоспа сезлердиц биринши
белегиндеги айтылган узынлыцты керсете-
тугын екинши белеги, мыс.: короткометраж-
ный цысца метражлы.
МЕТРАНПАЖ м. полигр. метранпаж
(баспихананыц терилген цэрипти вёрстка
етиуши хызметкери).
MET
— 426 —
МЕТРДОТЕЛЬ м. метрдотель (1. ресто-
ранда бас офицант; 2. бас уй хызметкери).
МЕТРИКА I ж. метрика (1. лит. цосыц-
тыц куры лысы тууралы илим; 2. муз. метр
з-аууындагы илим).
МЕТРИКА II ж. (свидетельство о рожде-
нии) метрика (тууылганы хрццында гууа-
лыц).
МЕТРЙЧЕСКЦИЙ I прил.'. ~ая система
мер елшеудпц метрлнк системасы.
МЕТРЙЧЕСКЦИЙ II прил. лит. метри-
калыц, елшеу..., елшем; ~ое стихосложе-
ние метрикалыц цосыц цурылысы.
МЕТРЙЧЕСКЦИЙ Щ прил.'. ~ое свиде-
тельство тууылганы цацкындагы гууалыц.
'МЕТРИЯ цоспа сезлердиц елшеу деген
мэнини анлататугын екинши белеги, мыс.'.
геометрия геометрия.
МЕТРО с. см. метрополитен.
МЕТРОВ ЦЫЙ прил. бнр метр..., бир метр-
лик; ~ая доска бир метрлик тахта.
МЕТРОЛОГ м. метролог (метрология
бойынша цзниге).
МЕТРОЛОГИЧЕСКИЙ прил. метроло-
гиялыц.
МЕТРОЛОГИЯ ж. метрология (елшеу
%эм тзрезилер х,аццындагы илим).
МЕТРОНОМ м. физ., муз. метроном
(цысца аралыцтагы уацытты белгилеу
ушын цолланылатурын эсбап).
метрополитен м. метрополитен (жер
астындары электр лескен цалалыц темир
жол).
МЕТРОПОЛИЯ ж. полит, метрополия
(колонияра ийе болган капиталистлик
мэмлекет).
мету, метёшь и т. д. наст. вр. от мести.
МЕХ I м. 1. (шерсть) жун; ~ зайца
цоянныц жуни; 2. (выделанная шкура)
ийленген тери, исленген тери; 3. (бурдюк)
мес.
МЕХ II м. см. мехи.
МЕХАНИЗАТОР м. механизатор.
МЕХАНИЗАТОРСКИЙ прил. механнза-
ТОрЛЫЦ.
МЕХАНИЗАЦИЯ ж. механизацнялау;
~ сельского хозяйства ауыл хожалыгын
механизацнялау.
МЕХАНИЗИРОВАННЫ ЦЙ 1. прич. от
механизировать; 2. прил. механизациялан-
ган; труд механизацияланган мийнет;
3. прил. механизацияластырылган, маши-
наластырылран; ^е войска механизация-
ластырылган эскерлер.
МЕХАНИЗЙРОВАТЬ сов. и несов. что
механизацнялау.
МЕХАНИЗИРОВАТЬСЯ сов. и несов.
механизацияланыу.
МЕХАНИЗМ м. 1. механизм; ~ часов
сааттьщ механизми; подъёмный ~ кетериу-
ши механизм; 2. перен. (система) цурылыс,
дузилис, механизм; государственный ~
мэмлекетлик цурылыс.
МЕХАНИК м. механик.
МЕХАНИКА ж. 1. физ. механика (физи-
канын белими); 2. перен. разг, (сложное
устройство) сырлы цурылыс, сыр.
МЕХАНИЧЕСКИ нареч. ериксиз, ойла-
мастан, тусинбей, тусинбестен; ~ запом-
нить что-л. бир нзреени тусинбестен ядда
сацлау.
МЕХАНИЧЕСКИЙ прил. 1. механикалыц;
~ двигатель механикалыц двигатель; 2.
(машинальный) ерксиз, ойламастан, тусин-
бестен
МЕХАНОСБОРОЧНЫЙ прил. механизм
цу р астыр ату гын.
МЕХИ мн. (ед. мех м.) керик.
МЕХОВЦОЙ прил. 1. терн...; териден ис-
ленген; ~бй воротник тери жага;~ая шуба
тери тон; 2. тери сататугын; ~бй магазин
тери сататугын дукэн.
МЕХОВЩИК м. 1. (торговец мехами)
тери сатыушы; 2. (скорняк) терн ийлеуши,
териши.
МЕЦЕНАТ м. меценат (илим цзм искус-
ствоны цууатлаушы бай адам).
МЕЦЕНАТСКИЙ прил. менен атлыц.
МЕЦЕНАТСТВО с. меценатлыц.
МЕЦЕНАТСТВОВАТЬ несов. меценат бо-
лыу.
МЁЦЦО-СОПРАНО с. нескл. муз. меццо-
-сопрано (1. сопранодан теменирек х,о.ял
дауысы; 2. усындай дауыс пенен айтатуеын
цосыцшы у:аял).
МЕЧ м. цылыш; обнажйть ~ 1) цылыш-
ты цынабынан сууырыу; 2) перен. урыс
ашыу, урыс баслау; вложить ~ в ножны
1) цылышты цынына салыу; 2) перен. урыс-
ты цойыу; <(> ~ правосудия эдил жаза;
поднять ~ урыс баслау.
МЁЧЕНЦЫЙ прил. тамгалы, белгисибар,
белги салынган; ~ая ложка белги салын-
ган цасыц; ~ые атомы физ. белгили
атомлар (радиоактив элементиниц атом-
лары).
МЕЧЁТЬ ж. мешит.
МЕЧ-РЫБА ж. найза балыц, цылыш
балыц.
МЕЧТА ж. 1. арзыу, эрман, цыял; 2.
(стремление, желание) цыял, тилек.
МЕЧТАНИ |Е с. 1. (действие) арзыу, эр-
ман етиу, цыял етиу; 2. (мечта) цыял,
тилек; предаваться ~ям цыялга батыу.
МЕЧТАТЕЛЬ м. эрманшыл, цыялшыл.
МЕЧТАТЕЛЬНИЦА женск. от мечтатель.
МЕЧТАТЕЛЬНО нареч. арзыу етип, эр-
ман етип, цыял етип.
МЕЧТАТЕЛЬНОСТЬ ж. арзыу етиуши-
лик, эрман етиушилик, цыял етиушилпк.
МЕЧТАТЕЛ ЬНЫЙ прил- эрманшыл, цы-
ялшыл; ~ человек цыялшыл адам.
МЕЧТАТЬ несов. о ком-чём, с неопр. и без
доп. арзыу етиу, эрман етиу, цыял етиу.
мечу I, метишь и т. д. наст. вр. от
метить I.
мечу II, метишь и т. д. наст. вр. от
метить II.
мечу III, мечешь и т. д. наст. вр.
от метать I.
мечусь, мечешься и т. д. наст. вр.
от метаться.
МЕШАЛКА ж. разг, араластыргыш, ца-
рыстыргыш.
МЕШАНЙНА ж. разг, араласпа, цосынды.
МЕШАЦТЬ I несов. кому-чему и без доп.
иркиниш бериу, кесент бериу, тынышсыз-
ландырыу, мазасын алыу; не ~йте мне
________________________________________- 427 - ___________________________МИК
работать! маган жумыс ислеуге кесент
бермец!; шум ~ет слышать шауцым еситиу-
ге иркиниш береди; <ф. не ~ет, ие~лобы
шеп болмас еди, тэуир болар еди.
МЕШАТЬ II несов. 1. что былгау; ~
чай ложечкой чайды цасыц пенен былгау;
2. что, с чем (смешивать) царыстырыу,
араластырыу; ~ глину с песком ылайды
цум менен араластырыу.
МЕШАЦТЬСЯ I несов. разг. 1. (служить
помехой) кесе турыу, бегет болыу, тосцын-
лыц етиу; не ~йся под ногами алдымда
кес-кеслей берме; 2. во что (вмешиваться)
араласыу, сугылысыу; ~ться в чужие дела
басцаныц исине араласыу.
мешаться II несов. 1. (смешиваться)
араласыу, цосылыу; 2. (путаться) шата-
сыу, былгасыу; ~ в уме естен айырылыу,
ацылдан айырылыу.
МЕШКА ЦТ Ь несов. с чем, разг, созыу,
кешиктириу; он ~ет с работой ол жумысты
кешиктире береди.
МЕШКОВАТО нареч. цаптай, кен, кол-
пылдап; костюм сидит~ костюм цолпылдап
гурыпты.
МЕШКОВАТОСТЬ ж. кецлик, цолпыл-
^аклыд.
МЕШКОВАТ ЦЫЙ прил. 1. (широкий —
об одежде) даптай, кец, долпылдаган; ~ый
костюм кец костюм; 2. перен. (неуклюжий—
о человеке) ербийген, аудацлаган, келисик-
сиз; ~ая фигура ербийген дене.
МЕШКОВИНА ж. кенеп гезлеме.
МЕШКОТНОСТЬ ж. разг, босацлыд,
уяцлыд, асыцпаушылыц, жай басарлыд,
ауыр кетиушилик.
МЕШКОТНЫЙ прил. разг, босац, уяц,
асыдпайтугын, жай басар, ауыр кешету-
гын.
МЕШЦОК м. 1. далта, дап; дапшыд (не-
большой); данар (большой); ~ок муки бир
далта ун; 2. разг, (о нерасторопном чело-
веке) ербийген адам, келисиксиз адам;
3. (мера) дап; -ф. золотой ~ок бай адам;
спальный ~бк дап тесек; сидеть ~ком
цолпылдап турыу (кийим тууралы); поку-
пать кота в ~кё бир нэрсени кермей сатып
алыу.
МЕШОЧЕК м. шекийне.
МЕШОЧНИК м. алыпсатар, саудагер.
МЕШОЧНИЦА женск. от мешочник,
мешу наст. вр. от месить.
МЕЩАНЙН м. мещан, мещанин (1. уст.
майда цала буржуазиясына жататугын
адам; -2. перен. дуньяга тар кез царастагы
адам, ез мтин ойлаушы адам).
МЕЩАНКА женск. от мещанин.
МЕЩАНСКИ ИЙ прил. 1. мещан..., ме-
щанлыд; ~ое сословие мещанлыд датлам;
2. перен. (узкий, ограниченный) мещанлыд,
тар шекленген; ~ая идеология мещанлыд
идеология.
МЕЩАНСТВО с. 1. уст. (сословие) мещан-
лар датламы; 2. перен. (психология меща-
нина) мещаншылыд, шекленгенлик.
МЗДА ж. уст. 1. (плата, награда) сый,
телеу; 2. разг, (взятка) пара, алым.
МИ с. нескл. муз. ми (музыка гаммасынын
ушинши сести цзм нотасы).
МИАЗМЫ мн. (ед. миазма ж.) миазмалар,
сасыд ийис, шириндиниц ийиси.
МИГ м. аз уакыт, демде, тезден, кезди
ашып жумганша, кутэ тез; в один ~ кезди
ашып жумганша, кирпик цаццанша.
МИГАНИЕ с. 1. дысыу; 2. (мерцание)
жалтылдау, жылтылды, лыпылдау.
МИГАТЬ несов. 1. кирпик цагыу, цыпы-
лыцлатыу; ~ глазами кезлерин цыпылыц-
латыу; 2. кому, разг, (подавать знак) кез
цысыу, ымлау, кез бенен ымлау, белги
бериу; 3. (мерцать) жылтылдау, лыпылдау.
МИГНУТЬ сов. и однокр. см. мигать;
<> стоит только ~ тек кез цыссац болганы.
МЙГОМ нареч. кутэ тез, шаццан, жыл-
дам, кез ашып жумганша; я ~ вернусь
мен тез айланып келемен.
МИГРАНТЫ мн. биол. мигрантлар (миг-
рация цылыушы цайуанлар).
МИГРАЦЙОНН ЦЫЙ прил. миграция...,
миграциялыц; ~ая теория миграциялыц
теория.
МИГРАЦИЯ ж. миграция (1. халыцлар-
дын бир жерден екинши жерге кешиуи; 2.
биол. цайуанлардыц ямаса цуслардыц бас-
ца жацца жылысыуы).
МИГРЕНЬ ж. мед. мигрень, бас ауырыу
(нервлик кесел).
МИГРИРОВАТЬ несов. миграция етиу,
миграция дылыу.
МИЗАНСЦЕНА ж. театр, мизансцена
(перде ашыл.ган уацытта сацнаныц цэм
артистлердиц кериниси).
МИЗАНТРОП .я. мизантроп, жацтырмау-
шы, адамды жек> кериуши.
МИЗАНТРОПИЧЕСКИЙ прил. мизан-
троплыц, жацтырмайтугын.
МИЗАНТРОПИЯ ж. мизантропия, жац-
тырмаушылыц, жек кериушилик.
МИЗЕРНО нареч. кишкентай, азгантай
цурттай.
МИЗЕРНОСТЬ ж. кишилик, азлыц, цурт-
тайлыц.
МИЗЁРНЦЫЙ прил. кишкентай, азтан-
тай, цурттай; плата азгантай ацша.
МИЗЙН||ЕЦ м. шунатай; <> не стоит
чьего-л. ~ца шунатайына да турмайды.
МИКАДО м. нескл. микадо (Япония им-
ператорынын атасы).
МИКРО» цоспа сезлердиц темендеги мэ-
нилерди билдиретугын биринши белеги: 1)
«жудэ майда, огада киши», мыс.: микро-
организм микроорганизм; 2) жудэ киши
нэрселерди изертлейтугын. елшейтугын,
мыс.: микроанализ микроанализ; 3) тийкар-
гы елшеу бирлигиниц миллионная бири,
мыс.: микровольт микровольт.
МИКРОБ м. микроб.
МИКРОБИОЛОГ м. микробиолог (мик-
робиология бойынша цэниге).
МИКРОБИОЛОГИЧЕСКИЙ прил. ми-
кробиология..., микробиологиялыц.
МИКРОБИОЛОГИЯ ж. микробиология
(микроорганизмлерди изертлейтугын био-
логияныц_ тарауы).
МИКРОБН"ЫЙ прил. микроблыц; ~ая
инфекция микроблыц инфекция.
МИКРОКЛИМАТ м. микроклимат (киш-
кене кецисликтиц климаты).
мик
— 428 —
МИКРОКОСМ м. микрокосм (киши мус-
дарлар дуньясы: атомлар, электронлар
цэм т. б.).
МИКРОМЕР м. микромер (елшеу эсбабы).
МИКРОМЕТР м- микрометр (жудэ киш-
кене узынлыцты аныц елшейтусын эсбап).
МИКРОМЕТРИЧЕСКИ || И прил. микро-
метрлик; ~е измерения микрометрлик ел-
шеулер.
МИКРОМЕТРИЯ ж. микрометрия (физи-
каныц бир тарауы).
МИКРОН м. микрон (метрдин миллион-
ная бир белеги).
МИКРОННЫЙ прил. бир микрон...
МИКРООРГАНИЗМ м. биол. микроорга-
низм (микроскоп арцалы сана керинетусын
есимликлер ямаса жэнликлер организма).
МИКРОРАЙОН м. микрорайон.
МИКРОСКОП м. микроскоп.
МИКРОСКОПЙЧЕСКЦИЙ прил. 1. физ.
микроскоплыц, микроскоптыц жэрдеми ме-
нен; ~ое исследование микроскоптыц жэр-
деми менен изертлеу; 2. микроскоплыц,
микроскоп арцалы керннетугын; ~ое стро-
ение ткани тканьныц мнкроскоплыц цуры-
лысы; 3. перен. (чрезвычайно малый) жудэ
киши, жудэ аз; ~ая порция жудэ аз
порция.
МИКРОСКОПИЧНОСТЬ ж. азгантайлыц,
цурттайлыц.
МИКРОСКОПИЧНЫЙ прил. см. микро-
скопический 3.
МИКРОСКОПН ЦЫЙ прил. микроскоп...,
микроскоп ушын арналган; ~ое стекло
микроскоп айнасы.
МИКРОСТРУКТУРА ж. микроструктура
(затлардын микроскоп пенен керинетусын
цурылысы).
МИКРОФЛОРА ж. микрофлора (жай
кез бенен керинбейтусын есимликлер).
МИКРОФОН м. микрофон.
МИКРОФОННЫЙ прил. микрофонлыц.
МИКРОФОТОГРАФИЯ ж. микрофотогра-
фия (ен майда нэрселердиц сууретин ми-
кроскоптын жэрдеми менен тусириу).
МИКРОЭЛЕМЕНТЫ мн. (ед. микроэле-
мент м.) микроэлементлер (есимлик цэм
цайуанатлардын организмлеринде болоту
сын химиялыц элементлер).
МИКСТУРА ж. микстура, суйыц дэри.
МИЛЕНЬКИЙ прил. разг. 1. (хорошень-
кий) шырайлы, нэшели; 2. (дорогой, люби-
мый) суйикли, эдпули, цымбатлы.
МИЛИТАРИЗАЦИЯ ж. милитаризацня-
лау, милитаризация (империалистлик мэм-
лекетлерде елдиц экономикалыц сиясий
эм жэмийетлик турмысын урысца таяр-
aff)-
МИЛИТАРИЗИРОВАТЬ сов. и несов. что
милитаризациялау.
МИЛИТАРИЗМ м. милитаризм (1. импе-
риалистлик мэмлекетлердин цуралла-
ныу цэм урысца таярланыу бойынша реак-
циялыц сиясатьг, 2. айрым капиталистлик
еллерде эскерий сиясий устемлик).
МИЛИТАРИЗОВАТЬ сое. и несов. см.
милитаризировать.
МИЛИТАРЙСТ м. милитарист (милита-
ризм сиясатын жацлаушы).
МИЛИТАРИСТИЧЕСКИЙ прил. милита-
ризмлик.
МИЛИТАРИСТСКИЙ прил. мил и тар нст-
лик, милитаризмлик.
МИЛИЦЁЙСКЦИЙ прил. милиция...,
милициялыц; ~ий пост мнлициялыц пост:
~ая форма милиция формасы.
МИЛИЦИОНЕР м. милиционер.
МИЛИЦИОНЕРСКИЙ прил. милицио-
нер..., милиционерлик.
МИЛИЦИЯ ж. милиция.
МИЛЛИ= цоспа сезлердиц тийкарсы ел
шеу бирлигинен мын есе аз дегенди билди-
ретусын биринши белеги, мыс.: миллими-
крон миллимикрон.
МИЛЛИАРД м- 1. миллиард; 2. мн.
миллиарды (множество) жудэ кеп, кеп
санлы.
МИЛЛИАРДЕР м. миллиардер (байлысы
миллиардца жеткен).
МИЛЛИАРДЕРША женск. от миллиар-
дер.
МИЛЛИАРДНЫЙ прил. миллиард...,
миллиардлыц.
МИЛЛИГРАММ м. миллиграмм (грау.м-
нин мыцнан бир белеги).
МИЛЛИГРАММОВЫЙ прил. милли-
граммлыц.
МИЛЛИМЕТР м. миллиметр (метрдин
мыцнан бир белеги).
МИЛЛИМЕТРОВКА ж. миллиметровка,
миллиметрленген дараз.
МИЛЛИМЕТРОВ ЫЙ прил. бир милли-
метрлик; (> ~ая бумага см. миллиметровка.
МИЛЛИОН м. 1. миллион; 2. мн. милли-
оны (множество) жудэ кеп, кеп санлы.
МИЛЛИОНЕР м. миллионер (байлысы
миллионса жеткен)-, -ф кол хозмиллио-
нер колхоз.
МИЛЛИОНЕРША женск. от миллионер.
МИЛЛИОННЫЙ прил. миллион..., мил-
лионлыц.
МЙЛО нареч. жагымлы, ашыц, кеуилли,
кеуиллилик пенен; ~ улыбнуться жагым-
лы кулип цойыу.
МИЛОВИДНОСТЬ ж. жагымлылыц, хош-
райлыц, мулэйимлик, суйкимлилик.
МИЛОВИДНЫЙ прил. жагымлы, хош-
рай, мулэйим, суйкимли.
МИЛОРД м. милорд (Англияда аристо-
краттын атасы).
МИЛОСЕРДИЕ с. кеуилшеклик, рай-
шыллыц, ац кеуиллик; проявить ~ кеуил-
шеклпк етиу.
МИЛОСЕРДНЫЙ прил. кеуилшек, рай-
шыл, ац кеуил; ~ поступок кеуил-
шеклик цылыц.
МИЛОСТИВО нареч. мийримлилик пе-
нен, райшыллыц пенен, кеуилшеклик пенен.
МИЛОСТИВЫЙ прил. уст. мийримли,
кеуилшек, райшыл, кеширимли, мэмиле-
шил; ~ государь цурметлн мырза (сы-
пайылыц цатнасыцтын ески формасы).
МИЛОСТЫНЯ ж. цайыр, садаца.
МЙЛОСТ,, Ь ж. 1. (доброе, великодушное
отношение) мийримлилик, кеуилшеклик,
жацсылыц, райшыллыц, кеширимлилпк,
мэмилешилик; сменить гнев на ~ь ашыуды
мэмилешиликке айландырыу; 2. разг, (дсб-
— 429 —
МИН
рое дело, благодеяние) ерлик; оказать ~ь
ерлик етиу; по чьей-л. ~и 1) (благодаря
кому-л.) биреудиц аркасынан; 2) (по вине
кого-л.) биреудиц себебинен; ~и просим!
хош келипсиз!; сделайте ~ 1) (употребляет-
ся для выражения просьбы) берекет табы-
цыз; 2) (пожалуйста) жудэ макул.
МЙЛОЧКА ж. разг, жаным, царагым
(^аял-цызлирды еркелетип айтыу).
МЙЛЦЫЙ прил. 1. (приятный, славный,
хороший) жагымлы, суйкимли, жаксы;
~ый ребёнок жагымлы бала; ~ая улыбка
жагымлы кулки; 2. (дорогой, любимый)
суйикли, кэдирли, кымбатлы; мой ~ый друг
мениц кэдирли достым; 3. в знач. сущ. м.
милый и ж. милая суйиклим.
=МЙЛ ЬНЫЙ цоспа сезлердиц мэниси
бойынша узынлыгы цанша миль екенин
керсететугын екинши белеги, мыс.: пяти-
мйльный бес мильлик.
мйля ж. миля (хэр бир елде турлише
болатугын узынлыц елшеуи); морская ~
тециз милясы; географическая ~ география-
лык миля.
МЙМИКА ж. мимика, бет хэрекети;
ым, сезимди ым менен билдириу-
МИМИКРЙЯ ж. мимикрия (1. биол.
айрым цайуанлардыц ямаса есимликлердиц
айналасындагы тэбияттыц тусине мегзес
рецде болыуы-, 2. перен. принципсиз бейимле-
сиушилик, жардайра цолайласыушылыц).
мимйст м. мимист (1. мимиканы ийеле-
ген актёр-, 2. мимикалыц керинислерге
цатнасыушы актёр).
мимй‘ческ;:ий прил. мимикалыц, ым
хэрекети менен атцарылатугын; ~ая сцена
ым хэрекети менен атцарылатугын керинис.
МЙМО нареч. и предлог с род. п. 1. (ми-
нуя что-л.) тодтамай, турмай; поезд прое-
хал ~ станции поезд станцияда тодтамай
еттп; он прошёл ~ меня ол мениц цасымнан
етти; 2. (не туда, куда нужно) каптальша,
дегерегнне; бить ~ цели нышананыц кап-
талына урыу; 3. (возле, около) жанында,
цасында, тубииде; пропустить ~ ушей
кулак салмау.
МИМОЕЗДОМ нареч. разг, етип бараты-
рып, женекей; ~ я побывал у родных мен
агайпнларымдпкине женекей бара кет-
тим.
МИМОЗА ж. мимоза (тропиклик есим-
лик) .
МИМОЛЁТНОСТЬ ж. тез ушып етиушп-
лик, шалтлыц, тез етиушилик.
МИМОЛЁТН’|ЫЙ прил. тез етип кете-
тугын, тез ететугын. тез болып еткен; ~ый
взгляд шалт кез харас; ~ая встреча тез
болып еткен ушырасыу; О ~ая радость
турадсыз цууаныш.
МИМОХОДОМ нареч. 1. (по пути) жене-
кей, етип баратырып; я зашёл к приятелю
~ мен женекей достыма бара кеттим; 2.
(между прочим) цыстырылып, капталдан
косылысып; ~ я рассказал об этом деле
бул ис хаццында капталдан косылысып ай-
тып бердим.
МЙН;|А I ж. воен, мина; подводная ~а
суу асты мпнасы; противотанковые ~ы
танкке царсы миналар; подвести ~у,
подложить ~у под кого-л. астыртын цас-
тыянлыц етиу, жасырын жаманлыц
етиу.
МЙНА II ж. (выражение лица) тур-тус,
шырап, сыпат; кислая ~ тур-туси цашцан.
МИНАРЕТ м. минарет, минара.
МИНДАЛЕВЙДНЫрЙ прил. бадам, ба-
дамга усаган, бадам тэризли; ~е глаза
бадам цабац кезлер.
МИНДАЛЕВ ЦЫЙ прил. бадам...; ~ое
дерево бадам агашы.
МИНДАЛИНА ж. 1. (ядро миндального
ореха) бадамныц меженеси; 2. анат. без.
МИНДАЛЬ м. бадам (есимлик цэм мийуе).
МИН ДА Л ЬНЫЙ прил. бадам..., бадам-
лы, бадамлыц.
МИНЁР м. минёр (1. миналау ^эм мина-
дан тазартыу бойынша цэниге; 2. корабль-
деги мина цуралы бойынша цэниге).
МИНЕРАЛ м. минерал.
МИНЕРАЛИЗАЦИЯ ж. геол. 1. мине-
ралластырыу (органикалыц затларды ми-
нералларга айландырыу); 2. минералланды-
рыу (бир нэрсени минерал дузлары менен
байытыу).
МИНЕРАЛОГ м. минералог (минерало-
гия бойынша цэниге).
МИНЕРАЛОГИЧЕСКИ ||Й прил. минер а-
логиялыц; ~е образцы минералогиялык
улгилер.
МИНЕРАЛОГИЯ ж. минералогия (яи-
нераллар цакцындары илим).
МИНЕРАЛ ЬНЫ ||Й прил. минерал..., ми-
нераллы, минераллыц; ~е удобрения
минерал тегпнлери; ~е воды минераллы
суулар.
МИНИАТЮРНА ж. миниатюра (1, гене
китапларда, цол жазбаларда бояулар ме-
нен исленген нарыс ямаса бас цэрип; 2. киш-
кене сулыу етип исленген суурет.; 3. киш-
кене эдебий ямаса музыкалыц шыгарма);
<> в ~е киши туринде, киширтилген
цэлпинде.
МИНИАТЮРНОСТЬ ж. кпшилик, нэзик-
лик.
МИНИАТЮРЫ ||ЫЙ прил. 1. иск. мини-
атюралыц; ~ая живопись миниатюралых
суурет енери; 2. перен. (очень маленький)
кишкене, нэзик.
МИНИМАЛЬНО нареч. жудэ аз дегенде,
ец кеминде, ец цысца дегенде; на эту работу
потребуется ~ три дня бул жумысда ец
кеминде уш кун керек.
МИНИМАЛ ЬНЦЫЙ прил. ец аз, ец кем,
ец хысха; ~ое количество ец кем мугдар;
~ый срок ец аз муддет.
МИНИМУМ м. 1. (наименьшее количество)
ец аз, ец кем, минимум; ~ атмосферного
давления ец аз атмосфера басымы; 2.
минимум (бир жагдай ушын керекли ис
ямаса илим дэрежеси); технический ~
техникалыц минимум; кандидатский ~
кандидатлыц минимум; 3. в знач. нареч.
разг, (самое меньшее) ец кеминде, ец азын-
да, аз болганда; эта работа потребует ~
два дня бул жумыс ец кеминде еки кун
уацытты алады; 4. в знач. прил. минимум,
минималь; программа- ~минимум-програм-
ма; прожиточный ~ тиришилик етиу
мин.
— 430 —
минимумы, тиришиликке керекли болган
ец аз зат.
МИНЁ1РОВАНИЕ с. миналау, мина цойыу,
мина кемиу.
МИНЙРОВАНННЫЙ 1. прич. от мини-
ровать; 2. прил. миналангап, мина цойыл-
ган; ~ое поле миналанган жер.
МИНЙРОВАТЬ сов. и несов. что миналау,
мина цойыу, мина кемиу.
МИНИСТЕРСКИЙ прил. 1. министр...,
министрлик; ~ пост министрлик уазыппа;
2. разг, мпнпстрге ылайыц, министрдей;
~ ум минпстрге ылайыц ацыл.
МИНИСТЕРСТВО с. министрлик; Мини-
стерство сельского хозяйства Ауыл хожалыц
министрлиги; Министерство иностранных
дел Сыртцы ислер министрлиги.
МИНЙСТР м. министр; Председатель
Совета Министров СССР СССР Министрлер
Советиниц Председатели; ~ иностранных
дел сыртцы ислер министри.
МЙННЦЫЙ прил. мина..., миналы; ~ое
заграждение мина цоршаулары; ~ое поле
миналанган майдан, миналанган жер.
МИНОВАЦТЬ 1 . сов. и несов. кого-что
(проехать, пройти мимо) цасынан етип
кетиу, цасынан етиу, етиу; бармай кетиу,
тиймей кетиу; ~ть деревню ауылдан етиу,
ауылдыц цасынан етип кетиу; 2. сов. чего
и с неопр. цутылыу, аман цалыу; ему не ~ть
наказания ол жазадан цутыла алмайды;
3. сов. (пройти, окончиться) етип кетиу,
питиу; опасность ~ла цэуип етип кетти.
МИНОГА ж. минога, жылан балыц.
МИНОИСКАТЕЛ Ь м. воен, миноискатель,
мина тапцыш (эсбап).
МИНОМЁТ м. миномёт.
МИНОМЁТНЦЫЙ прил. миномётлы; ми-
номёт пенен дуралланган; ~ая рота мино-
мёт пенен цуралланган рота.
МИНОМЁТЧИК м. миномётчик, мино-
мёт атыушы.
МИНОНОСЕЦ м. миноносец (эскерий
кеме).
МИНОНОСНЫЙ прил. 1. миналы, мина
менен дужим жасаушы; 2. (состоящий из
миноносцев) миноносецлардан цуралган.
МИНОР м. 1. минор (музыкалыц лад);
2. перен. разг, (о грустном настроении)
цайгы, цапалыц, муц.
МИНОРНЫЙ прил. 1. муз. минорлы;
~ая гамма минорлы гамма; 2. перен. разг,
(грустный) цайгылы, цапалы, муцлы.
МИНУВШЦИЙ прил. 1. еткен, етип кет-
кен; ~ие годы еткен жыллар; ~ее лето
было дождливым еткен жаз огада жауынлы
болды; 2. в знач. сущ. с. минувшее еткен
уацытлар, еткен уацыялар, еткендегилер.
МЙНУС м. 1. мат. минус, алыу белгиси;
2. нескл. алыу; семь ~ два — пять
жетиден екини алсац беси цалады; 3. перен.
кемшилик, цотелик; учитывать все плюсы
и ~ы барлыц жетискенликлерди хэм кем-
шиликлерди есапца алыу.
МИНУТ "А ж. 1. (единица времени) ми-
нут; десять минут первого он екиден он
минут етти; 2. перен. (мгновение) азгана
уацыт, сэл уацыт, дэрриу, азгантай; зайти
куда-л. на~у бир жерге азгана уацыт кирип
шыгыу; сию ~у дэрриу; 3. мат., геогр. ми
нут (градустьщ 1/№нетен болван муйешлер-
диц х,эм дугалардын елшеуи); 4. в знач
нареч. минутами (временами) уацты-уацты;
<> одну ~у! сэл кутициз!; бир минут сабыр
етициз!; в добрую ~у кеуилли уацтында,
пайтында; с ~ ы на минуту тез арада, дозпр:
в первую ~у бастан ац; жить~ой тек до
зирги кунин ойлау; без пяти минут инже-
нер болайын деп турган инженер.
МИНУТНЦЫЙ прил. 1. минутлыц; ~ая
стрелка минутлыц тил (саатта); 2. бир
минутлыц, бир минутта болатугын; ~ый
перерыв бир минутлыц дем алые; ^>~ое дело
азгана уацытлыц ис, жецил ис.
“МИНУТНЫЙ биринши белеги санлык.
болып келип цанша минут екенин керсете-
тугын цоспа сезлердиц екинши белеги, мыс.:
пятиминутный бес минутлыц.
МИН^ЦТЬ сов. 1. (миновать) етиу, етип
кетиу; срок ~л мэулет етип кетти; 2. кому-
-чему толыу, шыгыу; ему минуло двадцать
лет оныц жасы жигирмага толды.
МИОКАРД м. анат. миокард (журектиц
булшьщ ети).
МИОКАРДЙТ м. мед. миокардит (журек-
тин булшыц етинин ауырыуы).
МИР I м. 1. (вселенная) дунья, элем;
происхождение мира дуньяныц пайда бо-
лыуы, элемниц келип шыгыуы; 2. (земной
шар) жер шары, жер жузи, дунья жузи,.
жодэн; 3. дунья, жэмийет; капиталистиче-
ский ~ капиталистлик дунья; социалисти-
ческий ~ сопиалистлик дунья; 4. (среда)
дунья, айнала; окружающий ~ цоршап
турган дунья; 5. дунья; животный ~ дай-
уанатлар дуньясы; 6. (сельская община)
ауыл жэмийетлпги; /, на~у и смерть крас-
на поел, кеп пенен керген уллы той; не
от мира сего цыялпаз, аспаннан тускендей;
пойти по ~у дийуанашылыц етиу; пустить
по ~у дийуанашылыцца алып келиу.
МИР II м. 1. (согласие) татыулыц; жить
в мире татыу жасау; 2. (отсутствие войны)
тынышлыц, парахатшылыц; борьба наро-
дов за ~ халыцлардыц тынышлыц ушын
гуреси; 3. (мирный договор) келисим, пи-
тим; заключить ~ питим жасасыу; <;• ~
дому сему усы уйге тынышлыгын берсин.
мирАб м. мурап.
МИРАБЕЛЕВЫЙ прил. мирабель...; ми-
рабельден исленген, сары царелиден ислен-
ген.
МИРАБЕЛЬ гнс. мирабель, сары царели
(агаш х,эм мийуе).
МИРАЖ м. 1. сагым; ~ в пустыне шел-
деги сагым; 2. перен. цыял.
МИРЗА м. мырза (1. П1ыгыста патшаныц
авайинлеринин апгавы цэм усы атагы бар-
адам; 2. Шыгыстагы гейпара еллерде улкен
чиновниктин ямаса илимпаздыц атагы;
3. гейпара Шывыс халыцларында хатшы).
МИРИАДЫ мн. есапсыз, есап-сансыз;
~ звёзд есапсыз жулдызлар.
МИРЙТЬ несов. кого-что, с кем-чем жа-
растырыу, татыуластырыу, келистириу,
кенликтириу.
МИРЙТЬСЯ несов. 1. с кем-чем и без доп.
жарасыу, татыуласыу, келисиу; 2. с чем
— 431 —
МИФ
кенпу, шыдау, кенлигиу; нельзя ~ с недо-
статками кемшиликлерге шыдап турыуга
болмайды.
МИРНО нареч. 1. (миролюбиво) жууас,
тыныш, татыу; ~ беседовать татыу гурриц-
леспу; 2. (спокойно) тыныш;~ спать тыныш
упыдлау.
МЙРНЦЫЙ прил. 1. тыныш, татыу, жэн-
желсиз; ~ый характер тыныш минез; ~ая
беседа жэнжелсиз гурриц; 2. (миролюби-
вый) парахат, парахатшыл; ~ая политика
парахат сиясат; 3. тынышлык, парахатшы-
лыц, келисим, питим; ~ое время парахат-
шылыд уадыт; ~ые переговоры келисим
тууралы сейлесиулер; ~ое строительство
парахатшылык курылыс; ~ое население
урысда цатнаспайтугын халык; 4. (спокой-
ный) тыныш, алацсыз; ~ый сон алацсыз
уйды.
МИРОВОЗЗРЕНИЕ с. дуньяга кез царас;
марксистско-ленинское ~ дуньяга марк-
систлик-ленинлик кез карас.
МИРОВ ЦОЙ I прил. 1. дунья, элем; ~бе
пространство элем кецислиги; 2. (всемир-
ный) дунья жузилик, жер жузилик, путкил
дуньялыц; ~ая война дунья жузилик урыс;
~ая слава, дуньяга таралган дацц.
МИРОВ ЦОЙ II прил. 1. (примиритель-
ный) жарастырыушы, келистириуши; 2.
в знач. сущ. 5<с. мировая тартыс-таласты
келисип шешиушилик, келисимге келиуши-
лик; пойти на ~ую келисимге келиу.
МИРОЕД м. уст. жатып ишер, харам
тамад
МИРОЗДАНИЕ с. дунья, элем.
МИРОК м. 1. (круг людей) топар; 2.
перен. цысца дыял, цыялый цубылыс.
МИРОЛЮБЕЦ м. парахатшыл, тыныш-
лыдты суйиуши.
МИРОЛЮБИВОСТЬ ж. парахатшылыц-
ты суйиушилик, тынышлыдты суйиуши-
лик.
МИРОЛЮБИВЦЫЙ прил. 1. тыныш; ~ый
характер тыныш минез; 2. парахатшылыц-
ты суйиуши, тынышлыдты суйиуши; ~ая
политика тынышлыд сиясаты, парахатшы-
лык сиясаты.
МИРОЛЮБИЕ с. парахатшылыдты
суйиушилик, тынышлыдты суйиушилик.
МИРООЩУЩЕНИЕ с. дуньяны сезиу,
дуньяны байцау, дуньяны билиу.
МИРОПОНИМАНИЕ с. дуньяны таныу
(дуньяга кез цараслар жыйынтыгы).
МИРОСОЗЕРЦАНИЕ с. дуньяга кез да-
pac.
МИРОСОЗЕРЦАТЕЛЬНЫЙ прил. дунья-
га кез дарас..., дуньяга кез карас неги-
зинде.
МИРОТВОРЕЦ м. жарастырыушы.
МЙРРА ж. бот. мирра (1. ийисли смола-,
2. ийисли смолалы агаш).
МИРСКОЙ прил. 1. уст. (людской) ха-
лык..., халыцтыц..., журт..., журттыц...; 2.
ист. (общинный) ауыл жэмийетлигиниц...
МИРТ м. мирт (мудамы жасыл есимлик).
МЙРТОВЫЙ прил. мирт..., мирт есимли-
гиниц.
МЙСКА ж. табак; глиняная ~ тас та-
бак.
МИСС ж. мисс (англичан тилинде сей-
леуши еллерде ерге шыцпаган нашардыц
аты х;эм оган царатып айтылатугын сез).
МИССИОНЕР м. миссионер (христиан
динин таратыушы х,гм соган тартыушы
ру ханий).
МИССИОНЕРКА женск. от миссионер.
МИССИОНЕРСКИЙ прил. миссионерлик.
МИССИОНЕРСТВО с. миссионерлилик.
мйссис ж. миссис (англичан тилинде
сейлеуши еллерде—госпожа ямаса ерли-зай-
ыплы цатынга царатып айтылатугын сез).
МЙССИЦЯ ж. 1. (поручение, задание)
тапсырма, уазыйпа, хызмет; выполнить
свою ~ю ез уазыйпасын атцарыу; 2. дип.
миссия (турацлы угкиллилик); 3. миссия,
уэкиллер; торговая ~я сауда миссиясы;
4. (миссионерская организация) миссия
(миссионерлер шелкеми) ;<>~я поэта шайыр-
дыц уазыйпасы.
МЙСТЕР м. мистер (англичан тилинде
сейлеуши еллерде—господин ямаса ерлерге
царатып айтылатугын сез).
МЙСТИК М. мистик (диний мистика-
нын тг рендеры).
МИСТИКА ж. 1. мистика (адамныц
«ол дунья» менен тиккелей цатнасыуына
исенимшилик); 2. перен. (нечто загадочное)
мистика, тусиниксиз нэрсе, сырлы нэрсе.
МИСТИФИКАТОР м. мистификатор, ми-
стификация менен шугылланыушы, алдау-
шы, хийлекер.
МИСТИФИКАТОРСКИЙ прил. мистифи-
каторлыц, алдаушылыд, хийлекерлик.
МЙСТИФИКАЦИЦЯ ж. мистификация,
алдау, хийлекерлик; жертва ~и хийлекер-
ликтиц дурбаны.
МИСТИФИЦЙРОВАТЬ сов. и несов. кого-
-что мистификация дылыу, алдау, хийле-
керлик етиу.
МИСТИЦЙЗМ м. мистицизм (тэбият-
тан тыс кушке исениуши диний агым).
МИСТИЧЕСКИЙ прил. 1. мистикалыц,
мистицизмлик; 2. перен. (загадочный, непо-
нятный) сырлы, тусиниксиз.
МЙТИНГ м. митинг.
МИТИНГОВАТЬ несов. разг, митинг жа-
сау, митинг еткериу.
МИТИНГОВЫЙ прил. митинг..., митинг-
лик.
МИТКАЛЁВЫЙ прил. миткаль...; мит-
кальдан исленген.
МИТКАЛЬ м. миткаль (гезлеме).
МИТРОПОЛИТ м. митрополит (православ
католик ширкеуинде жоцары диний
атац х;гм сол атагы бар адам).
МИТРОПОЛИЯ ж. митрополия (ширкеу-
-административлик округ х,гм сол округтыц
бас цаласы).
МИФ м. 1. (сказание) миф (цудайлар,
батырлар х,гм. дуньяныц келип шыгыуы
тууралы ертеклер); 2. перен. (вымысел)
цыялый, етирик, жалган.
МИФИЧЕСКИ ИЙ прил. 1. мифлик, миф-
ке негизленген; ~ие представления мифлик
тусиниклер; 2. перен. миф..., ертектегпдей,
тац даларлыд; ~ая личность тац даларлыц
адам; 3. перен. (вымышленный) цыялый,
етирик, жалган
МИФ
— 432 —
МИФОЛОГИЧЕСКИЙ прил. мифология-
лыц; ~ сюжет мифологиялыц сюжет.
МИФОЛОГИЯ ж. мифология (1. мифлер
жыйнагы', 2. мифлерди изертлейтугын
илим).
МИЧМАН м. мор. мичман (1. СССРда
эскерий-тециз флотында старшиналардын
жоцары атагы, сол атацтагы адам-, 2.
патша Россиясынын эскерий тениз-флотын-
да биринши офицерлик атац).
МИЧМАНСКИЙ прил. мор. мичман...,
мичманлык,-
МИЧУРИНЕЦ м. мичуринши, Мичурин-
яиц шэкиртп.
МИЧУРИНСКЦИЙ прил. Мичурин..., ми-
чурпнлик; ~ое учение Мичурин тэлиматы.
МИШЁН Ь ж. 1. (цель) нышана; стрельба
по ~ям нышаиаларга атыу; 2. перен.
масцара етилген, кулкиге цайым, кулки
болган, мазацца цайым, кулкиге калган;
служить ~ью для насмешек кулкиге цайым
болыу.
МИШУРА ж. 1. (нити) зер жип, зерли
сабац; 2. перен. (показной блеск) жузлеме,
кезебага исленген, керсетиуге исленген.
МИШУРЩЫЙ прил. 1. зерли сабац, зерли
сабацтан исленген; ~ое золото зерлеу ал-
тыны; 2. перен. (показной) кезеба ушын,
керсетиу ушын.
МЛАДЕНЕЦ м. 1. бебек, нэресте; груд-
ной ~ емизпули бала; 2. перен. (неопыт-
ный, наивный человек) аццау, сада, гедек.
МЛАДЕНЧЕСКИЙ прил. 1. балалыц,
норестелик; ~ возраст балалыц уацыт,
балалыц шац; 2. перен. баладай, ацкаулыц,
садалыц, гедеклик; ~ ум ацылы баладай.
'МЛАДЕНЧЕСТВ1!О с. балалыц, гедек-
лик; охрана материнства и -~а ананы дам
баланы цоргау.
МЛАД-бЙ прил. поэт. уст. см. молодой;
-ф- и стар и ~ гарры дом жас, улкен демей,
киши демей.
МЛАДШЦИЙ прил. 1. (по возрасту) киш-
кене, жас, генже; ~ая сестра киши царын-
дас; ~ий брат инн; он ~ий в семье ол семь-
ядагы кишкепеси; 2. в знач. сущ. м. млад-
ший и ж. младшая киши, кишкентай;
3. (по званию) киши; ~ий научный сотруд-
ник киши илимий хызметкер; ~ий лейте-
нант киши лейтенант; 4. (в учебном заведе-
нии) баслангыш, баслауыш; ~ие классы
баслауыш класслар.
МЛЕКОПИТАЮЩИЕ мн. (ед. млекопи-
тающее с.) зоол. сут емпзиушилер, сут
смиушилер; хищные ~ жыртцыш сут
емпзиушилер.
МЛЕТЬ несев. дал болыу, Дорманы цурыу,
болдырыу; ~ от восторга цууанганнан лал
болыу.
МЛЕЧНЫЙ прил. бот. сут сыяцлы, сут
тэрнзли; ~ сок сут сыяцлы шире; -у- Млеч-
ный Путь астр. 1\ус Жолы.
мне мест.-дат. и предл. п. от я.
МНЁНИ "Е с. 1. пикир, ой; общественное
~е жомийетлик пикир; по моему ~ю мениц
пикиримше, мениц ойымша; 2. (суждение,
оценка) баха, пикир; быть о себе высокого
~я езине артыцмаш баха бериу, езин
артыцмаш билиу.
мнётся наст. вр. от мяться I.
МНИМОСТЬ ж. 1. (воображаемость)
цыяллыц; 2. (ложность) етириклнк, жал-
ганлыц, жегилик; ~ болезни кеселдпн
етириклигн.
мнйм;;ый прил. 1. (воображаемый,
кажущийся) цыялый; 2. (притворный, лож-
ный) етирик, жал гаи, жеги; ~ое раскаяние
жеги екиниш.
МНИТЕЛЬНОСТЬ ж. гуманшыллыц, исен-
беушилик, инанбаушылыц, сезиклениуши-
лик; страдать ~ю гуманшыл эдети болыу.
МНЙТЕЛ ЬНЫЙ прил. гуманшыл, исен-
бейтугын, инанбайтугын, сезикшил; ~
человёк сезикшил адам.
МНИТЬ несов. ойлау, есаплау, болжау,
бацалау; много ~ о себе езин жоцары
бацалау.
мнбгций прил. 1. кеп, узац; прошли
~ие годы кеп жылл-ар етти; 2. в знач. сущ.
мн. многие кеплер, кеп адамлар, кепши-
лик адамлар; ~ие так думают кеп адамлар
усылай ойлайды; я здесь ~их знаю мен бул
жерде кеплерин таныйман; 3. в знач. сущ.
с. многое кеп, кеп нэрсе; ~ое надо переде-
лать кеп нэрселерди цайта ислеп шыгыу
керек.
МНОГО нареч. 1. кеп, бир талай; он ~
знает ол кеп биледи; 2. кеп, бир цанша;
~ раз кеп рет; ~ лет прошло бир цанша
жыллар етти; 3. артыцмаш, артыц, кеп;
этого мне слишком ~ бул маган жудэ
артыцмаш; 4. (значительно, гораздо) бир
цанша, бир талай, бир неше рет, анагурлым,
эдеуир; ~ меньше бир цанша кпширек;
~ лучше эдеуир жацсы; ии ~ ни мало
тап дегендей, жетерликли.
МНОГО= цоспа сезлердиц «кеп» деген
мэнисин беретугын биринши белеги, мыс.:
многоатомный кеп атомлы.
МНОГОАКТНЫЙ прил. кеп актлы.
МНОГОБОЖИЕ с. рел. кеп цудайлылыц,
кеп цудайга исенпушилик.
МНОГОБОРЕЦ м. многоборец (много-
борье бойынша цэниге).
МНОГОБОРЬЕ с. спорт, многоборье
(женил атлетиканын бир цанша тури).
МНОГОБРАЧИЕ с. кеп некелилик, кеп
цаяллылыц.
МНОГОБРАЧНЫЙ прил. кеп некели,
кеп хзяллы.
МНОГОВЕКОВОЙ, МНОГОВЕКОВЫЙ
прил. кеп ©сир ли, кеи ©сирден берги, есир-
лер дауамындагы.
МНОГОВЛАСТИЕ с. кеп дукиметлилик,
кеп властьлылыц.
МНОГОВОДН |ЫЙ прил. кеп суулы,
мол суулы; ~ая река кеп суулы дэрья.
МНОГОВОДЬЕ с. кеп суулылыц, мол
суулылыц.
МНОГОГОВОРЯЩИЙ прил. 1. (свиде-
тельствующий о чём-л.) аныц тусиник
беретугын, кеп затты ацлататугын; 2. (мно-
гозначительный) астарлы, сырлы.
МНОГОГОЛбВ;,ЫЙ прил. кеп баслы;
~ая гидра кеп баслы гидра, кеп баслы
айдарха.
МНОГОГОЛОСЫЙ прил. 1. муз. кеп
дауыслы, хор турли хауазлы; 2. улы шау-
— 433 —
MHO
цымлы, улы шауцым; ~ гул улы шауцым-
лы гур ил ди.
МНОГОГРАННИК м. мат. кеп цырлы,
кеп жацлы.
МНОГОГРАННОСТЬ ж. кеп кырлы-
лыц.
МНОГОГРАНИЦЫЙ прил. 1. кеп цыр-
лы; ~ый камень кеп дырлы тас; 2. перен.
хэр тэреплемелн, хор кыйлы; ~ая деятель-
ность хэр тореплемели хызмет.
МНОГОДЕТНОСТЬ ж. кеп балалылыц.
МНОГОДЕТНЫЙ прил. кеп балалы.
МНОГОЖЁНЕЦ м. кеп хаяллы, кеп не-
кели, кеп катынлы.
МНОГОЖЕНСТВО с. кеп хаяллылыд,
кеп некелилик, кеп катынлылык-
МНОГОЗЕМЕЛЬНОЙ прил. кеп жер-
ли, жери кеп, мол жерли; ~ые районы
кеп жерли районлар.
МНОГОЗНАЧИТЕЛЬНО нареч. кеп эх-
мийет берип, кеп мэни берип; ~ посмо-
треть кеп мэни берип царау-
МНОГОЗНАЧИТЕЛЬНОСТЬ ж. улкен
эхмийетлилпк, улкен мэнилплик.
МНОГОЗНАЧИТЕЛЕН||ЫЙ;пр«л. 1. (име-
ющий большое значение) улкен эхмийетли,
улкен мэнили; 2. (выразительный) кеп
мэниси бар; ~ая улыбка кеп мэниси бар
кулки.
МНОГОЗНАЧНОСТЬ ж. 1. мат. кеп бел-
гилилик; ~ чисел санлардыц кеп белгили-
лиги; 2. лингв, кеп мэнилплик; ~ слов
сезлердиц кеп мэнилилиги.
многознАчнцый прил. 1. мат. кеп
белгили; ~ые числа кеп белгили санлар;
2. лингв, (имеющий много значений) кеп
мэнили; ~ое слово кеп мэнили сез.
МНОГОКВАРТИРНЫЙ прил. кеп кварти-
ралы; ~ дом кеп квартиралы жай.
МНОГОКЛЕТОЧНЫЙ прил. кеп клетка-
лы; ~ организм кеп клеткалы орга-
низм.
МНОГОКОВШОВЫЙ прил. кеп гурек-
ли; ~ экскаватор кеп гурекли экскава-
тор.
МНОГОКРАСОЧНЫЙ прил. полигр. кеп
рецли, хэр кыйлы тусли; ~ рисунок
хор кыйлы тусли суурет.
МНОГОКРАТНО нареч. бир нешше рет,
кайта-цайта, нешше рет; ~ напоминать
цайта-дайта еске салыу.
многокрАтн цый прил. 1. (повтор-
ный) кеп рет, кеп сапар, кеп есе, цайта-
-цайта, бир нешше рет; ~ые приглашения
кеп рет шадырыу; 2. бир нешше рет кебей-
тетугын, бир нешше рет кушейтетугын,
бир нешше рет жацынлататугын; ~ый би-
нокль бир нешше рет жацынлататугын
дурмийин; ~ый глагол грам. цайталама
фейил.
МНОГОЛАМПОВЫЙ прил. радио кеп
лампалы; ~ приёмник кеп лампалы при-
ёмник.
МНОГОЛЕТНЦИЙ прил. 1. кеп жыллыц,
кеп жылдан берги; ~ий труд кеп жыллыц
мийнет; 2. (проживший много лет) кеп
жыл жасаган; 3. бот. кеп жыллыц, кеп
жыл жасайтугын; ~ее растение кеп жыл-
лыц есимлик.
МНОГОЛЕТНИК м. бот. кеп жыллыц
(есимлик).
МНОГОЛЮДНО 1. нареч. адам кеп, хал-
цы кеп, лыцца толган; 2, безл. в знач. сказ.
адамга лыцца толган, урып тыццандай;
в зале было ~ залдыц иши адамга лыцца
толган.
МНОГОЛЮДНОСТЬ ж. адамныц кепли-
ги, халыцтьщ кеплиги; ~ собрания жый-
налысца цатнасцанлардыц кеплиги.
многолЮднцый прил. кеп адамлы,
кеп халыцлы, халцы кеп; ~ый город
халцы кеп дала; ~ое собрание кеп адам
цатнасцан жыйналыс.
МНОГОМЕСТНЫЙ прил. кеп орынлы,
кеп адам сыятугын; ~ самолёт кеп орынлы
самолёт.
МНОГОМИЛЛИОННЫЙ прил. кеп мил-
лионлы.
МНОГОМОТОРНЫЙ прил. кеп моторлы.
МНОГОМУЖЕСТВО с. кеп ерлилик,
кеп куйеулнлик.
МНОГОНАЦИОНАЛЬНОСТЬ ж. кеп мил-
летлилик.
МН О ГОНА ЦИОН А Л ЬН || Ы Й прил. кеп
миллетли; СССР — ~ое государство СССР—
кеп миллетли мэмлекет.
МНОГОНАЧАЛИЕ с. кеп баслыцлылыц,
кеп басшылылыц.
МНОГОНОЖКА ж. 1. бот. цырц аяц
(есимлик)', 2. мн. многоножки зоол. цырц
аяц.
МНОГООБЕЩАЮЩИЙ прил. 1. (с цен-
ными задатками) кеп умит туудыратугын,
кеп умит кутерлик; ~ талант кеп умит
кутерлик талант; 2. кеп нэрсе кутиуге
болатугын; ~ взгляд кеп нэрсе кутиуге
болатугын кез дарас.
МНОГООБРАЗИЕ с. 1. х.эр цыйлылыц,
хэр турлилик, турли-турлилик; ~ явлений
цубылыстыц х.эр цыйлылыгы; 2. (разно-
образие, обилие) цыйлы-цыйлылыц, турли-
-турлилик.
МНОГООБРАЗНЫЙ прил. кеп турли,
цэр цыйлы, турли-турли.
МНОГООПЫТНЫЙ прил. кеп тэжирий-
бели.
МНОГООТРАСЛЕВОГО прил. кеп тарау-
лы, кеп шакаплы; ~е сельское хозяйство
кеп тараулы ауыл хожалыгы.
МНОГОПЛАНОВЫЙ прил. кеп планлы,
бир нешше планлы.
МНОГОПОЛЬЕ с. с.-х. жер алмаслап
егиушилик.
МНОГОПОЛЬНЫЙ прил. с.-х. жер алмас-
лап егетугын; ~ севооборот жер алмаслап
егиушилик.
МНОГОРЕЧИВОСТЬ ж. кеп сезлилик,
мылжыцльщ.
МНОГОРЕЧИВЫЙ прил. кеп сезли, мыл-
жыц, кебик.
МНОГОСЕМЕЙНОСТЬ ж. кеп бала-ша-
галылыц.
МНОГОСЕМЕЙНЫЙ прил. кеп бала-ша-
галы.
МНОГОСИЛЬНЫЙ прил. кеп аттыц куши
бар; ~ мотор кеп аттыц куши бар мотор.
МНОГОСЛОВИЕ с. кеп сезлилик, езбе-
лик, мылжыцлыц.
28 Русско-каракалпакский сл.
MHO.
— 434 —
МНОГОСЛОВНЫЙ прил. кеп сезли,
езбе, мылжыц.
МНОГОСЛОЖНЫЙ I прил. (из многих
слогов) кеп бууынлы, кеп бууыннан турату-
гын.
МНОГОСЛОЖНЫЙ II прил. уст. (очень
сложный) кутэ кыйын, жудэ шатысдан,
дэр кыйлы,
МНОГОСТАНОЧНИК ж кеп станокши,
кеп станокта ислеуши.
МНОГОСТАНОЧНИЦА женск. от много-
станочник.
МНОГОСТАНОЧНЫЙ прил. кеп станок-
лы, кеп станокта ислейтугын.
МНОГОСТЕПЕННЫ ||Й прил. кеп басцыпы
лы, кеп дэрежели; выборы кеп бас-
кышлы сайлаулар.
МНОГОСТОРОНН ИЙ прил. 1. мат. кеп
тэрепли; ~яя призма кеп тэрепли приз-
ма; 2. дэр тэреплеме; хэр тэреплемелик;
~ий договор хэр тэреплемелик келисим;
3. (разносторонний) хэр тэреплеме; ~ий
писатель хэр тэреплеме жазыушы.
МН О ГОСТРА ДА Л ЬНЫ Й прил. кеп азап
шеккен, кеп жапа шеккен.
МНОГОТИРАЖКА ж. кеп тиражлы га-
зета.
МНОГОТИРАЖНЫЙ прил. кеп тиражлы.
МНОГОТОМНЫЙ прил. кеп томлы.
МНОГОТОННЫЙ прил. кеп тонвалы;
~ груз кеп тонналы жук.
МНОГОТОЧИЕ с. кеп точка, кеп ноцат.
МНОГОТЫСЯЧНЫЙ прил. кеп санлы,
кеп мыцлаган; ~ митинг кеп мыцлаган
адам цатнасцан митинг.
МНОГОУВАЖАЕМЫЙ прил. I. хурмет-
ли, эдиули, цэдирли; 2. в знач. сущ. м.
.многоуважаемый и ж. многоуважаемая
цэдирдан.
’МНОГОУГОЛЬНИК м. мат. кеп муйеш-
лик.
МНОГОУГОЛЬНЫЙ прил. мат. кеп
муйешли.
МНОГОФАЗНЫЙ прил. тех. кеп фаза-
лы; ~ ток кеп фазалы ток.
МНОГОЦВЁТНЦЫЙ прил. 1. (разноцвет-
ный, пёстрый) кеп тусли, шубар, ала, турли
рецли; ~ая ткань турли рецли гезлеме; 2.
см. многокрасочный; 3. бот. (со множе-
ством цветков) кеп гулли.
МНОГОЧИСЛЕННОСТЬ ж. кеп, кеп
санлылыц; сансыз кеплик; ~ населения
халыцтыц сансыз кеплиги; ~ опытов
тэжирийбелердиц кеп еткерилгенлиги.
МНОГОЧЙСЛЕННЫЦЙ прил. кеп, кеп
санлы, сансыз кеп; ~й отряд кеп санлы
отряд; ~е письма кеп хатлар.
МНОГОЧЛЕН м. мат. кеп агзалылар.
МНОГОЧЛЁННЦЫЙ прил. мат. кеп
агзалы; ~ая формула кеп агзалы формула.
МНОГОЭТАЖНЫЙ прил. кеп этажлы,
кеп цабатлы; ~ дом кеп этажлы жай.
МНОГОЯЗЫЧНЦЫЙ прил. кеп тилли;
СССР — ~ая страна СССР — кеп тилли ел;
~ый словарь кеп тилли сезлик.
МНОГОЯРУСНЫЙ прил. кеп яруслы.
МНОЖЕСТВЕННОСТЬ ж. кеплик; ~
форм материн материяныц формаларыныц
кеплиги.
МНОЖЕСТВЕННЦЫЙ прил. кеплик; ~ое
число грам. кеплик сан.
МНОЖ ЕСТ ВIIО с. кеплик, кеп, кепши-
лик, толып атцан, жудэ кеп; ~о фактов
кеп фактлар; ~о друзей кеп дослар; во ~е
кеплеген, толып атцан.
МНОЖИМОЕ с. мат. кебейтилиуши.
МНОЖИТЕЛЬ м. мат. кебейтиуши.
множить несов. 1. что на что кебей-
тиу, арттырыу; ~ пять на два бести екиге
кебейтиу; 2. кого-что (увеличивать в числе)
кебейтиу, арттырыу; ~ успехи табысларды
арттырыу.
МНОЖИТЬСЯ несов. 1. мат. кебейтилиу;
2. (увеличиваться в числе) арттырылыу,
кебейиу, есиу.
мной, мною мест. личн. твор. п. от я.
мну, мнёшь и т. д. наст. вр. от мять,
мнусь, мнёшься и т. д. наст. вр. от
мяться.
МОБИЛИЗАЦИОНН ЫЙ прил. мобили-
зация..., мобилизацпялыц; ~ая готовность
мобилизациялыц таярлык.
МОБИЛИЗАЦИЯ ж. 1. мобилизация,
мобилизациялау; ~ армии армияны моби-
лизациялау; 2. перен. мобилизациялау,
топлау, жыйнау; ~ всех сил страны елдиц
барлык кушин мобилизациялау.
МОБИЛИЗОВАННОСТЬ ж. толыц таяр-
лыц, толыц таяр болыушылыц.
МОБИЛИЗОВАННЫЙ 1. прич. от моби-
лизовать; 2. в знач. сущ. м. мобилизован-
ный эскерге шацырылган, эскерге алын-
ган, мобилизацияланган.
МОБИЛИЗОВАТЬ сов. и несов. кого-что
1. мобилизация етиу, мобилизациялау; ~
армию армияны мобилизация етиу; 2.
перен. мобилизациялау, мобилизация етиу,
топлау, жыйнау; ~ резервы производства
ендиристиц резервлерин мобилизация етиу.
МОБИЛИЗОВАТЬСЯ сов. и несов. моби-
лизация етилиу, мобилизацияланыу.
МОБИЛЬНОСТЬ ж. жылдамлыц, тезлик,
хэрекетлилик.
МОБЙЛЬНЫЙ прил. жылдам, тез, хэ-
рекетли.
МОГЙЛЦА ж. цэбир, гер; братская ~а
жалпы цэбир; рыть ~у 1) гер цазыу, цэбир
цазыу; 2) перен. биреуге гер цазыу, биреу-
ге жаманлыц ойлау; <> свести в ~у елиу
дэрежесине жеткериу; сойти в ~у елиу,
герге кириу; быть на краю ~ы бир аягы
герде болыу, бир аягы жерде болыу;
унести с собой в ~у хеш нэрсе айтпай елип
кетиу, герине алып кетиу.
мбгйльник м. археол. ески мазар,
ески эулие.
МО ГЙ Л ЬНЦЫЙ прил. 1. цэбир..., гер...,
цэбирли; ~ый холм цэбирли тебе; 2. перен.
жым-жырт, тым-тырыс; ~ая тишина тым-
-тырыслыц, жым-жыртлыц.
МОГЙЛЫЦИК м. гер цазыушы.
могу, можешь и т. д. наст. вр. от. мочь I.
МОГУЧИЙ прил. 1. (очень сильный) мыц-
лы, дууатлы, кушли; 2. (очень большой,
мощный) цудиретли; ~ талант цудиретли
талант.
МОГУЩЕСТВЕННОСТЬ ж. кудиретли-
лик, кууатлылык, кушлилик.
— 435 —
МОЗ
МОГУЩЕСТВЕННЫЙ прил. цудиретли,
дууатлы, кушли.
МОГУЩЕСТВО с. цудирет, цууат, куш;
~ страны елдиц цудирети.
МОД,|А ж. 1. сэн, мода; быть в ~е модага
сэйкес болыу; войти в ~у модага айланыу;
выйти из ~ы модадан шыгып калыу; быть
одетым по последней ~е ен соцгы мода
бойынша кийиниу; 2. мн. моды (образцы
одежды) модалар; ~ы сезона сезонным, мо-
далары.
модАлЬНОСТЬ ж. лингв, модальлык
(сездиц шынлыцца цатнасын билдиретурын
грамматикалыц категория).
МОДАЛ ЬНЫ 1|Й прил. лингв, модаль; ~е
глаголы модаль фейиллер.
МОДЕЛЙЗМ м. моделизм (модель жасау).
МОДЕЛИРОВАНИЕ с. моделин таярлау,
улгисин таярлау; ~ одежды кийимниц ул-
гисин таярлау.
МОДЕЛЙРОВАТЬ сов. и несов. что модел-
леу, моделин жасау, улгисин жасау; ~
одежду кейлектиц моделин жасау, кейлек-
тиц улгисин жасау.
МОДЁЛ ||Ь ж. 1. (образец) модель, улги;
выставка ~ей женского платья даяллар
кейлеклеринин. улгплериниц кергизбеси;
2. (макет) модель, улги; ~ь машины ма-
шинаныц модели; 3. (тип, марка, образец)
модель, тур, марка; новая ~ь автомобиля
автомобильдиц жаца модели; 4. тех. (в ли-
тейном деле) цэлип, улги; <> для ~и кезаба-
га.
МОДЕЛЬЕР м. модельер, модель жасау-
шы, улги жасаушы (цгниге).
МОДЁЛ ЬНЦЫЙ прил. модель..., модел-
ли; ~ая обувь моделли аяк кийим.
МОДЁЛ ЫЦИК м. моделыпи, модель жа-
саушы; модель ислеуши (рабочий).
МОДЕЛЬЩИЦА женск. от модельщик.
МОДЕРАТО муз. 1. нареч. (умеренно, не
спеша) асыцпай, бир жен; 2. с. нескл.
модерато (музыкалыц шырарма ямаса оныц
белими).
МОДЕРАТОР м. модератор (1. муз.
музыкалыц гсбаптыц сесин ретлеп турату-
гын тетик', 2. тех. машинаныц журисин
ретлеп туратугын цурал).
МОДЕРН в знач. прил. неизм. модерн;
стиль ~ модерн стили; мебель в стиле ~
модерн стилиндеги мебель.
МОДЕРНИЗАТОР м. модернизатор (бу-
рынгыса цэзиргиниц формасын бериуши).
МОДЕРНИЗАЦИЯ Ж. 1. модернизация-
лау, цайта езгертиу, дезиргиге сэйкеслен-
дириу;~ цехов цехлерди модернизациялау;
2. модернизациялау; ~ исторических со-
бытий тарийхий уацыяларды модерниза-
цпялау.
МОДЕРНИЗИРОВАТЬ сов. и несов. что
1. модернизациялау, цайта езгертип ислеу,
дэзиргиге сэйкеслендириу; ~ самолёт са-
молётты модернизациялау; 2. модерниза-
циялау (хгзиргиниц формасын бериу)', ~
старую легенду ески ацызды модерниза-
циялау.
МОДЕРНИЗИРОВАТЬСЯ сов. и несов.
модернизацияланыу, цайта езгертилиу,
дэзиргиге сэйкеслениу.
МОДЕРНИЗМ м. модернизм (империа-
лизм дэуириндеги искусстводаеы цэм эде-
бияттары реализмге царсы агымныц аты).
МОДЕРНЙСТ м. модернист (модернизм-
ниц тзрепдары).
МОДЕРНИСТСКИЙ прил, модер нистлик.
МОДИФИКАЦИОННЫЙ прил. модифи-
кациялыц.
МОДИФИКАЦИЯ ж. 1. (видоизменение)
модификация (заттыц ямаса цубылыстыц
шамалы турин езгертиуи); 2. модификация
(шамалы езгерген усындай зат ямаса цубы-
лыс)', градТг снег — ~ льда буршац хэм цар
— муздыц11' модификациясы.
МОДИФИЦИРОВАТЬ сов. и несов. что
модификация л ау, турин езгертиу* форма-
сын езгертиу.
МОДИФИЦИРОВАТЬСЯ сов. и несов.
модификацияланыу, тури езгерилиу, фор-
масы езгерилиу.
МОДНИК м. модашы.
МОДНИЦА женск. от модник.
МОДНИЧАТЬ несов. мода бойынша кийи-
ниу.
МОДНЦЫЙ прил. модалы, модага айлаи-
ган; ~ое платье модага айланган кейлек;
~ый журнал мод алы журнал.
МОДУЛИРОВАТЬ несов. 1. муз. моду-
ляция цылыу, модуляция ислеу; 2. что,
физ. модуляпиялау.
модуль м. 1. физ., тех. модуль (гей-
пара коэффициентлердиц аты)', ~ упру-
гости серппелиликтиц модули; 2. мат. мо-
дуль (екинши система логарифм табыу
ушын бир система логарифмди кебейте-
турын сан).
МОДУЛЯТОР м. тех. модулятор (тер-
белиудиц модуляция процессии иске асыра-
турын эсбап).
МОДУЛЯТОРНЫЙ прил. физ. модуля-
торлыц, модуляция ислейтугын.
МОДУЛЯЦИОННЫЙ прил. муз. модуля-
циялыц, модуляциялы.
МОДУЛЯЦИЯ ж. модуляция (1. бир
тонныц екиншиге етиуш, 2. жоцары тезлик-
ли тербелиудиц характеринин езгериуи).
МОЁ мест, притяж. см. мой.
МОЖЕТ, МОЖЕТ БЫТЬ вводи. сл. см.
Мочь I.
МОЖЖЕВЁЛОВЫЙ прил. арша...; арша
агашынан исленген; ~ куст арша агашы.
МОЖЖЕВЕЛЬНИК м. арша.
МОЖНО безл. в знач. сказ. 1. с неопр.
(возможно) мумкин, болады; это ~ сделать
в два дня буны еки кунде ислеуге болады;
2. (разрешается, позволительно) рухсат,
болады, мумкин; ~ мне закурить? маган
шылым шегиуге бола ма?; ~ открыть окно?
терезени ашыуга рухсат етерспз бе?;
как ~ (по возможности) мумкин болганын-
ша; сделай как ~ лучше мумкин болганын-
ша жацсырац етиц.
МОЗАИКА ж. 1. мозаика (рецли таслар-
дан, шийшеден цуралран новые); 2. перен.
(пёстрая смесь) аралас зат, xsp турли зат,
хэр турли цоспа.
МОЗАЙЧНЫЙ прил. 1. мозаика..., моза-
икалыц; мозаикадан исленген; ~ рисунок
мозаикалыц суурет; ~ пол мозаикадан
28*
МОЗ.
— 436 —
исленген пол; 2. перен. {смешанный)
аралас, араласдан.
МОЗГ м. 1. мий; головной ~ бас мийи;
спинной ~ жулын; костный ~ суйек мийи,
суйек майы; 2. мн. мозги разг, {умствен-
ные способности) ацыл, ой; 3. мн. мозги
{кушанье) мийден исленген ауцат; у, до
мозга костей суйегине сицген; испорчен-
ный до мозга костей дым бузылган.
МОЗГОВЙТЫЙ прил. прост, акыллы,
мийли.
МОЗГОВ || б Й прил. 1. анат. мий...;
~ая оболочка мий дабы; ~ые полушария
мий жарым шарлары; 2. мийли, майлы;
~ая кость майлы суйек; 3. перен. {умст-
венный) мий..., мий менен исленетугын,
ацыл; ~ая деятельность мий менен ислене-
тугын жумыс.
МОЗЖЕЧОК м. анат. кишкене мий.
МОЗЖЙТЦЬ несов. безл. что и без доп.,
разг, сырцырап ауырыу, сызлап ауырыу,
сырцырау, сызлау; ногу ~ аяд сырдырай-
ды.
МОЗОЛИСТЫ ]] Й прил. дабарган; ~е
руки дабарган доллар.
МОЗОЛИТЬ несов. что дабартыу, дажы-
тыу; ~ глаза кому-л. зериктириу, бий-
маза дылыу, бийзар етиу.
МОЗОЛЬ ж. дабарган жер; натереть ~
дабартыу, дабартып алыу; у, наступить
на ~ кому-л. шамына тийиу.
МОЗОЛ ЬНЦЫЙ прил. дабарган..., дабар-
ганныц; ~ая жидкость цабарганныц дэриси.
МОЙ (моя, моё, мой) 1. мест, притяж.
мениц, меники; моя дочь мениц дызым; мой
'дети мениц балаларым; моё желание ме-
ниц тилегим; моя тетрадь мениц тетрадым;
2. в знач. сущ. с. моё мениц жасым; поживи-
те -да с моё мениц жасыма дейин келип
кер; он знает лучше моего ол меннен жадсы-
рад биледи; 3. в знач. сущ. мн. мой (домаш-
ние) бала-шага; мой скоро приедут бала-
-шагам жадында келеди; У, это не моё дело
бул мениц жумысым емес; по моему мне-
нию менинше, мениц пикпримше.
МОЙКА ж. 1. (мытьё) жууыу, жууып
тазалау; 2. (приспособление для мытья)
жууыу машинасы.
мбйнцый прил. жууатугын, жууыушы;
~ая машина жууатурын машина.
мойщик м. жууыушы.
МОЙЩИЦА женск. от мойщик.
МОКНЦУТЬ несов. 1. (становиться мок-
рым) суу болып далыу, жибиу, хеллениу,
ыгалланыу, ызгарланыу; 2. жибиу, суула-
ныу; лён ~ет зыгыр сууда жибийди.
МОКРЕЦ м. вет. туяд темреу (жылцы
х;эм цара малдыц аягында болатугын кесел).
МОКРЙЦА ж- 1. (насекомое) дырд аяц;
2. (растение) отад шеп.
МОКРО 1. нареч. ыгаллы, хелли, ыз-
гарлы; 2. безл. в знач. сказ. разг, ыгал,
дел, ызгар.
МОКРОТ ||А ж- цацырыц; отхаркивать ~у
цадырыц таслау-
пч МОКРОТА ж. разг, деллик, ызгарлылыд,
ыгаллылыц.
МОКРОТНЫЙ прил. цацырыц, цацырыц-
лы.
МОКР ЦЫЙ прил. х.ел, ызгар, ызгарлы,
ыгал, ыгаллы; ~ый платок хел орамал;
~ый песок ызгар кум; ~ое бельё ызгар
жууалган кир; <> у неё глаза на ~ом месте
онын. кез жасы тыйылмайды.
МОКША ж. собир. мокша (мордва хал-
цыныц еки топарыньщ бири).
МОКШАНЕ мн. (ед. мокшанин м., мок-
шанка ж.) см. мокша.
МОКШАНСКИЙ прил. мокша..., мокша-
ныц...; ~ язык мокша тили.
МОЛ I м. (у входа в порт) мол (портца
кирер жердеги цашы).
Мбл II частица прост, деп, емис, емиш,
миш, мыш, мис, мыс; он, этого не знал
ол буны билмеген миш.
МОЛВА ж. мыш-мыш гэп, узын кулак
хабар, алыстагы хабар, сыпсыц сезлер,
сыпсыц гэп, алып-дашпа гэп; людская
~ узын кулак хабар.
МОЛВИТЬ сов. что, уст. айтыу, сейлеу,
ундеу; ~ слово сез айтыу.
МОЛДАВАНЕ мн. (ед. молдаванин м.,
молдаванка ж.) молдаванлар (Молдавия
ССРньщ пгийкаргы халцы).
МОЛДАВАНСКЦИЙ прил. молдаван...;
~ая песня молдаван косыгы.
МОЛДАВСКИЙ прил. Молдавия..., мол-
даван..., Молдавиянын..-.; ~ язык молдаван
тили.
МОЛЕБЕН м. церк. молебен (ширкеуде
цудайга сыйыныу).
МОЛЕБСТВИЕ с. см. молебен.
МОЛЕКУЛА ж. молекула.
МОЛ ЕКУЛ ЯРН ЦЫЙ прил. молекула...,
молекуляр..., молекулярлыд; ~ый вес
молекулярлыд салмац; ~ая теория моле-
кулярлыд теория.
МОЛЕЛЬНЯ ж. бутхана.
МОЛЕНИЕ с. ycnl. 1. (молитва) сыйы-
ныу, дууа оцыу, шоцыныу; 2. (страстная
просьба, мольба) жалыныу, етинип copay.
МОЛЕСКЙН м. молескин (гезлеме).
МОЛЕСКЙНОВЫЙ прил. молескин...;
молескиннен исленген; ~ пиджак молес-
кин пинжак.
МОЛИБДЕН м. молибден (химиялыц
элемент).
МОЛ И БД ЁН О ВЫ IIЙ прил. молибден...,
молибденли, молибденнен исленген; ~е ру-
ды молибденли рудалар.
МОЛЙТВА ж. ду\га, хаят.
МОЛИТВЕННИК м. дууалар топламы,
дууа китап.
МОЛИТВЕННЫЙ прил. дууа..., дууа-
лыц, сыйынатугын, шоцынатугын.
МОЛИТЬ несов. кого-что, о чём жалыныу,
жалбарыу, етиниу; ~ о пощаде кешириу
хаццында етиниу, кешириу хаццында жал-
барып’сорау.
МОЛ ЙТ ЬСЯ несов. 1. сыйыныу, сыйынып
сораныу, дууа етиу; 2. кому-чему, перен.
етиниу, соранып бас ийиу, алдына дизе
бугиу.
моллюски мн. (ед. моллюск м.) зоол.
моллюсклар (жумсац денели омыртцасыз
хайуанлар).
МОЛНИЕНОСНО нареч. жылдырымдай,
цуйындай, огада тез, жудэ тез.
— 437 —
МОЛ
МОЛНИЕНОСНЦЫЙ прил. жылдырым-
дай, цуйындай, огада тез, жудэ тез; ~ый
удар жылдырымдай соккы; слух разошёлся
с~ой быстротой хабар огада тез тарал-
ды.
мблниця ж. 1. жылдырым, жасыл;
шаровая ~я шарлы жылдырым; 2. (теле-
грамма) молния (айрыцша цыстаулы теле-
грамма)', 3. (застёжка} жылжымалы ил-
гиш, жабылатугын илгиш; 4. (вид стенной
газеты) молния (дийуалы газета)', с быст-
ротой ~и_жылдырымныц тезлигиндей.
МОЛОДЕЖИ ЦЫЙ прил. жаслар..., жас-
лардын---; ^ое звено жаслар звеносы; ~ый
театр жаслар театры.
МОЛОДЁЖЬ ж. собир. жаслар, жас еспи-
р и мл ер.
молодейький прил. жас, огада жас,
дым жас.
МОЛОДЕТЬ несов. жасарыу.
МОЛОДЕЦ м. народно-поэт. жигит, ба-
тыр, март, палуан; добрый ~ март жигит,
ер жигит.
МОЛОДЦЁЦ м. 1. турбатлы жигит, сым-
батлы жигит; 2. в знач. сказ. разг, бэрекел-
ла, азамат, жигит; он у нас ~ёц бизиц
ол азамат; 3. в знач. нареч. молодцом
разг, сергек, жигерли; он подъехал ~цом ол
жигерли журип келди; <> против овец,
а против ~ца сам овца поел, балага батыр,
батырдан сасыр.
МОЛОДЕЦКИЙ прил. разг- жигитлик,
мэртлик, азам атлы к, ер лик.
МОЛОДЕЧЕСТВО с. батырлык, мэртлик,
ерлик; показать своё ~ езинин. батырлыгын
керсетиу.
молодйть несов. кого-что, разг, жа-
с артыу.
молодйться несов. разг, жасарыу.
МОЛОДЙЦА ж. народно-поэт. келин-
шек, жас келиншек.
МОЛОДКА ж. 1. см. молодица; 2. (моло-
дая курица) шеже тауыц.
молодняк м. 1. собир. жас мал (жи-
вотные); жас цус (птицы); шеже тауыц
(куры); 2. (молодой лес) жас агашлар.
МОЛОДО нареч. жас; он ~ выглядит
ол жас керинеди.
МОЛОДОЖЁНЫ мн. (ед. молодожён м.)
жаца уйленгенлер, жас ерли-зайыплылар,
тазадан цосылганлар.
молод и б й прил. 1. жас, жас еспирим;
~6е поколение жас эулад; ~ые кадры жас
кадрлар; 2. таза, жаца; ~6й месяц жаца
ай; 3. (недавно приготовленный) таза,
жаца, таза исленген, жаца исленген; ~6е
вино таза исленген вино; 4. (присущий
молодости) жаслыц, • жигитлик, жаслыц
шац; ~6й задор жаслыц инта; 5. в знач.
сущ. м. молодой таза уйленген жигит и ж.
молодая таза келиншек; 6. в знач. сущ. мн.
молодые жаца уйленгенлер, жаца досыл-
ганлар; <> ~6й человек (обращение к моло-
дому мужчине) жигит; из ~ых, да ранний
жас болсада турли бэлени биледи.
МбЛОДОСТ 1| ь ж. жаслыц, жаслыц шац,
жас еспиримлик; в ранней ~и ец жас гезин-
де; вторая ~ь цайта жигер пайда болыу,
цайта куш-цууат пайда болыу; по ^и лет
жаслыц етип; не первой ~и тоцтаган, жасы
кайтцан; жигит агасы болган (о мужчине).
МОЛОДУХА ж. 1. см. молодица; 2.
келин (невестка); жецге (сноха).
МОЛОДЦЕВАТОСТЬ ж. батырлык, мерт-
лик, ерлик.
МОЛОДЦЕВАТЫЙ прил. батыр сынлы,
март сынлы, ер; ~ вид батыр сынлы тур.
молодчик м. 1. (приспешник) жалпыл-
дац; фашистские ~и фашист жалпылдац-
лары; 2. (сомнительная личность) сум.
МОЛОДЧИНА м. и ж. в знач. сказ. разг.
азамат; ну и ~ ты! эй, сен азамат екенсец?
МОЛОДЬ ж. собир. цурт шабацлар
(рыба); жас цайуанлар (животные); жас
есимликлер (растения).
МОЛОЖАВО нареч. жасырак, жаслау;.
~ выглядеть жасы жасырак кериниу'
МОЛОЖАВОСТЬ ж. жасырак болып
кериниушилик, жаслау кериниушилик.
МОЛОЖАВ ||ЫЙ прил. жас керинетугын,
жас шырайлы; ~ое лицо жас шырайлы
тур-тус-
МОЛОЖЕ сравнит, ст. от прил. моло-
дой и нареч. молодо жасырак-
МОЛОЗИВО с. ууыз, ууыз сут.
МОЛОКИ мн. (ед. молока ж.) балыцтын
туцым бези, балыцтыц аталыц туцымы.
МОЛОКО с. 1. сут; цельное ~ цаймагы
алынбаган сут; снятое ~ цаймагы алын-
ган сут; кислое ~ катын; сгущённое ~
цойылтылгын сут; 2. (сок некоторых расте-
ний) шире, сут; миндальное ~ миндаль
ширеси; кровь с ~м бети цып-цызыл,
бетиниц цаны тамып тур; у него ~ на гу-
бах не обсохло оныц ауызынан еле сарысы
кетпеген.
МОЛОКО= цоспа сезлердиц «сут» деген
мэнини ацлагпатусын биринши белеги,
мыс.-, молокоприёмный сут цабыллайтугын.
МОЛОКОПОСТАВКИ мн. (ед. молокопо-
ставки ж.) сут жетистириу.
МОЛОКОСОС м. разг, ауызынан ана
сути кетпеген, ауызынан сарысы кетпеген.
МОЛОТ м. 1. улкен балга, ауыр балга;
2. (машина) молот, шеккиш машина; 3.
спорт, молот; <> находиться между ~ом
и наковальней от пенен суудыц арасында
болыу.
МОЛОТИЛКА ж. молотилка, туйек ма-
шина.
МОЛ ОТЙЛ ЬН 11ЫЙ прил. дэнди урып
тусиретугын, туйеклейтугын; ~ая маши-
на туйеклейтугын машина.
МОЛОТИЛЬЩИК м. туйекши, туйек ай-
даушы, кырман айдаушы.
МОЛОТИЛЬЩИЦА женск. от молотиль-
щик.
молотйть несов. 1. что туйеклеу,
кырман айдау; 2. по чему, во что, перен.
разг, цагыу, урыу.
МОЛОТОБОЕЦ л. шеккиш урыушы,
балгашы.
МОЛОТОВИЩЕ с. балга сап, шеккиш
сап.
МОЛОТ||ОК м. шеккиш, балга; сапож-
ный ~6к етик шеккиш; отбойный ~6к
кемир майдалайтугын балга; продать
имущество с ~ка уст. ким зыятца сатыу.
мол
— 438 —
МОЛОТОЧЦЕК м. I. уменьш- от моло-
ток; 2. (ударное приспособление) шеккиш-
ше; ~ки рояля рояльдыц шеккишшелери;
3. анат. шеккиш суйек (цулацта).
МОЛОТЫЙ 1. прич. от молоть; 2. прил.
езилген, майдаланган; ~ перец езилген
бурыш.,
МОЛОТЬ несов. 1. что майдалау, унтау;
жарыу (на крупу)-, тартыу (на муку)-, ~
рожь цара бийдайды тартып ун етиу; ~ пе-
рец бурышты майдалау; 2. что и без доп.,
перен. прост, (болтать вздор) сандырац-
лау, женсиз сейлеу, орынсыз гэп айтыу;
не мели чепуху эйтеуир сезлерди айтпа;
~ языком не болса соны айтыу, пэтиуасыз
сейлеу.
МОЛОТЬБА ж. I. (действие) туйек ай-
дау, туйеклеу, цырман айдау; 2. (время)
туйеклеу уацыты, цырман уацыты, цырман
усти.
МОЛОЧАЙ м. бот. сутлимек.
МОЛОЧНИК м. 1. (кувшинчик для моло-
ка) сут ыдыс; 2. (продавец молока) сут
сатыушы.
МОЛОЧНИЦА ж. 1. (продавщица моло-
ка) сут сатыушы цаял; 2. (болезнь) ауыз
ууыгыу.
МОЛОЧНОКЙСЛЫЦЙ прил. хим. сут
кислотасын беретугын; ~е бактерии сут
кислотасын пайда ететугын бактериялар.
МОЛОЧНОСТЬ ж. с.-х. сутлилик, кеп
сут бериушилик; ~ коровы сыйырдыц
сутлилиги.
МОЛОЧНОТОВАРНЦЫЙ прил. сут то-
варлы; ~ая ферма сут товарлы ферма.
МОЛОЧНЦЫЙ прил. 1. сут...; ~ая ферма
еут фермасы; ~ое хозяйство сут хожалы-
гы; 2. (дающий молоко) сутли, сут берету-
гын; ~ая корова сутли сыйыр; 3. (при-
готовленный на молоке, из молока) сутли,
суттен болгаи, суттен исленген, сут пенен
таярланган; ~ая каша сутли шэуле; 4.
(предназначенный для молока) сут..., сут
ушын; ~ая посуда сут ыдысы; 5. хим.
(содержащийся в молоке) сут..., суттеги,
сутте болатугын; ~ая кислота сут кисло-
тасы; 6. в знач. сущ. ж. молочная сут дукэ-
ны; сут сататугын асхана; 7. в знач. сущ. с.
молочное сут азыц-ауцатлары; он любит
~ое ол сут азыц-ауцатларын суйеди; <>
~ый брат емшеклес (ага, ини); ~ая сестра
емшеклес (апа, царындас); ~ый телёнок
емип журген бузау; ~ые зубы сут тислери;
~ые железы сут безлери.
МОЛЧА нареч. 1. (ничего не говоря} унде-
есАс* тым-
-тырыс, унсиз; 2. перен. (безропотно) унде-
местен, сейлеместен.
МОЛЧАЛИВОСТЬ ж. ундемеушилик, сес
шыгармаушылыц, сейлемеушилик.
МОЛЧАЛЙВЦЫЙ прил. 1. ундемейтугын,
сессиз, сейлемейтугын; ~ый человек унде-
мейтугын адам; 2. сезсиз, гэпсиз, ундемес-
тен, тил цатпастан; ~ое одобрение унде-
местен мацуллау; ~ое согласие тил цатпас-
тан разы болыу.
МОЛЧАНИЕ с. 1. ундемеу, сес шыгар-
мау, сейлемеу; упорное ~ касарысып ун-
демеу; ~ — знак согласия погов. ундемеу
— разылыцтыц белгиси; хранить ~ ундемей
журиу, гэп етпеу; 2. перен. сессизлик,
тынышлыц, тым-тырыслыц; ~ ночи тунниц
тым-тырыслыгы; <> обойти ~м биле турып
гэп етпеу, биле турып сез цозгамау.
молчцАть несов. 1. ундемеу, сес шыгар-
мау, сейлемеу, тил цатпау, гэп етпеу; упор-
но ~ать касарысып сейлемеу, хэкисине
ундемеу; ~ать! (приказание) ундеме!, се-
синди шыгарма!; 2. перен. тыныш болыу,
жым-жырт болыу, тынышлыкты сацлау;
лес ~йт тогай жым-жырт болып тур; 3.
о чём (сохранять в тайне) ауыздан шыгар-
мау, иште сацлау, айтпау; об этом надо
~ать бул тууралы хеш кимге айтпау керек;
4. разг, (не отвечать на письма) жууап
бермеу, жууап жазбау; он три месяца ~йт
ол уш айдан бери жууап бермейди.
МОЛЧКОМ нареч. разг. см. молча.
МОЛЧОК в знач. сказ. разг, ундеме, хеш
нэрсе айтпа; об этом ~! бул цаццында
хеш нэрсе айтпа!
МОЛЬ ж. куйе; изъеденный молью куйе
жеп таслаган.
МОЛ ЬБА ж. жалыныу, жалбарыу, кат-
ты сораныу; ~ о помощи жэрдем женинде
катты сораныу.
МОЛЬБЕРТ м. мольберт (суурет сала-
турын полотноны орнатцан уш аяцлы ста-
нок).
МОМЕНТ м. 1. (миг, мгновение) демде,
кутэ тез, замат, мэхэл; в один ~ сол бир
заматта; в данный ~ хэзирги уацытта;
в любой ~ цалеген уацытта, хамме уацытта;
2. (обстоятельство) жагдай; подходящий
~ цолайлы жагдай; 3. в знач. нареч. момен-
том разг, (очень быстро) жудэ тез, огада
тез
МОМЕНТАЛЬНО нареч. шаццан, дэрриу,
сол заматта, огада тез, кез ашып жумган-
ша.
МОМЕНТ АЛ ЬНЫЙ прил. шаццан, дэр-
риу, сол заматта, огада тез, кез ашып жум-
ганша болатугын; ~ снймок огада тез туси-
рилетугын суурет.
МОНАРХ м. монарх, патша, хан, сул-
тан; самодержавный ~ жекке басцарыушы
патша, ези басцаратугын монарх.
МОНАРХИЗМ м. монархизм (монархия-
ны мэмлекетти басцарыудыц бир-бир фор-
масы деп таныйтурын реакционлыц сия-
сий арым).
МОНАРХИНЯ ж. 1. женск. от монарх;
2. (жена монарха) монархтын, цаялы, пат-
шайым.
МОНАРХИСТ .к. монархист (ломархизм-
ниц тарепдары).
МОНАРХИСТКА женск. от монархист.
МОНАРХЙСТСКИЙ прил. монархист...,
монархистлик.
МОНАРХЙЧЕСКЦИЙ прил. 1. монархия-
лыц; ~ое государство монархиялыц мэм-
лекет; 2. монархпзмлик, монархистлик;
~ий переворот монархизмлик аударыспац.
монархия ж. монархия (мэмлекетти
бир адам басцарыу х^зм усындай басцарыу-
дыц формасы бар мзмлекет); абсолютная ~
абсолютлик монархия; конституционная
~ конституциялыц монархия.
— 439 —
МОН
МОНАРШИЙ прил. уст. монарх..., мо-
нархлык» патша..., патшалыд, хан..., хан-
лык,, султан...
МОНАСТЫРСКИЦЙ прил. монастырь...,
уакыв, монастырьлык; ~е земли монастырь
жерлери, уакыв жерлер.
МОНАСТЫРЬ м. 1. монастырь (монахлар-
дыц ямаса монах цаяллардыц цауымынан
ибарат болган жер); 2. монастырьширкеуи,
монастырьдын. жайы.
МОНАХ м. монах (дуньядан безип монас-
тырьде жасаушы диний жэмийеттиц
арзасы); постричься в ~и монах болып
кетиу.
МОНАХИНЯ женск. от монах.
МОНАШЕНКА ж. разг. см. монахиня.
МОНАШЕСКИЙ прил. монахлыц.
МОНАШЕСТВО с. 1. (монашеская жизнь)
монахлыц турмыс; 2. собир. монахлар.
МОНАШКА ж. разг. см. монахиня.
МОНГОЛЫ мн. (ед. монгол м., монголка
ж.) монголлар (Монголия Халык, Республи-
касында х;эм Цытай Халык, Республикасы-
ныц составына киретурын Ишки Монголия-
да жасаушы тийкаргы халыц).
монгольский прил. Монголия..., мон-
гол..., монголиялыц; язык монгол тили.
М0НЁТЦА ж. 1. ацша, пул, тенге, моне-
та; медная ~а бацыр пул; серебряная ~а
гумис ацша; 2. собир. (металлические
деньги) тецгелер; звонкая ~а тенгелер;
разменная ~а майда тенге; платить
кому-л. той же ~ой ислегенин алдына
келтириу (соотв. ез табагын езине тартыу);
принимать за чистую ~у хацыйцат деп
билиу.
МОНЕТНЫЙ прил. монета..., пул...;
фонд акша коры, пул фонды; <> ~ двор
тецге шыгаратугын кэрхана.
МОНЕТЧИК м. монетчик (металл ацша
ислейтурын рабочий).
МОНЙСТО с. моншац.
МОНИТОР м. мор. монитор (эскерий
кеме).
МОНОГАМИЯ ж. 1. (единобрачие) бир
некелилик, бир хаяллылыц; 2. (у животных)
моногамия (еркек цэм. уррашы цайуанлар-
<дыц бир неше мэйсим жупласыуы).
МОНОГАМНЫЙ прил. бир некели, бир
хаяллы, бир ерли.
МОНОГРАММА ж. монограмма (еки
ямаса бир неше цэриплерди цыйыстырып
жазыу).
МОНОГРАФЙЧЕСКЦИЙ прил. моногра-
фия..., монографиялыц; ~ое исследование
монографпялыц изертлеу.
МОНОГРАФИЯ ж. монография (бир
мэселеге ямаса бир темага арнап жазылган
илимий мийнет).
МОНОКУЛЬТУРА ж. с.-х. монокульту-
ра (бир елдиц ямаса жердиц, хожалыцтыц
тек бир тарауы менен шугылланыуы).
МОНОЛЙТ м~. 1. монолит, тутас бир белек
тас; 2. монолит (тутас бир тастан ойылып
жасалган зат).
МОНОЛИТНОСТЬ ж. 1. монолитлик, ту-
таслыц; ~ горной породы тау жынысыныц
тутаслыгы; 2. перен. бирлик, беккемлик,
ауыз биршилик.
МОНОЛИТНЫЙ прил. 1. монолит...,
монолитли, тутаслы; 2. перен. (сплочённый)
бирликли, беккем, бириккен; ~ коллектив
беккем коллектив.
МОНОЛОГ м. лит., театр, монолог
(пьесада артистиц ез езине ямаса тамаша-
гейлерге царатып айтцан сезлери).
МОНОМЕТАЛЛИЗМ м. эк. монометал-
лизм (цымбат бах,алы металлеа тийкарлан-
ран ацша системасы).
МОН ОМЕТАЛ Л Й ЧЕСКIIИ Й прил. эк. мо-
нометаллык, монометаллы; ~ая денежная
система монометаллы акша системасы.
МОНОПОЛИЗАЦИЯ ж. монополизация,
монополия орнатыу.
М0Н0П0ЛИЗЙР0ВАННЦЫЙ 1. прич.
от монополизировать; 2. прил. монополия
етилген, монополияланган; ~ая промыш-
ленность монополия етилген санаат.
МОНОПОЛИЗИРОВАТЬ сов. и несов. что
монополия етиу, монополизациялау; ~
внешний рынок сырткы базарларды моно-
полия етиу.
МОНОПОЛИЗИРОВАТЬСЯ сов. и несов.
монополия етилиу, монополизацияланыу.
МОНОПОЛИСТ м. монополист, монопо-
ли яшы.
МОНОПОЛИСТИЧЕСКИЙ прил. моно-
полиялыц, монополистлик; ~ капитализм
монополиялык капитализм.
монополистский прил. монополист
..., монополистлик.
МОНОПОЛИЯ ж. монополия (1. бир
затты ислеп шырарыура, сатыура айрыцша
провалы болыу; 2. хожалыцтыц бир тара-
уында устемлик еткен цэм барынша пайда
алатурын ири капиталистлик бирлеспе).
монопбльность ж. монополиялы-
лык-
МОНОПОЛЬНЫЙ прил. монополия....
монополиялы.
МОНОТЙП м. полигр. монотип (цэрип
цуятурын машина).
МОНОТИПЙСТ м. полигр. монотипист,
монотипши (баспаханада).
МОНОТИПНЫЙ прил. полигр. монотип
..., монотип пенен, монотипте; ~ набор
монотипте_терилген хэрип.
МОНОТОННОСТЬ ж. 1. бпр дауыслылыц,
бир хауазлылыц, бир сазлыц; ~ чтения
оцыудын, бир дауыслылыгы; 2. (однообраз-
ность) бир турлилик, езгериссизлик, ке-
уилсизлик; ~ жизни турмыстын. езгерис-
сизлиги.
МОНОТОННЦЫЙ прил. 1. бир дауыслы,
бир хауазлы, бир саз; ~ый голос бир саз
дауыс; 2. перен. бир турли, езгериссиз,
кеуилсиз; ~ая жизнь хеш езгериссиз
турмыс.
МОНПАНСЬЕ с. нескл. Монпансье, лам-
пасый.
МОНТАЖ м. 1. монтаж, цурау;~ электро-
станции электростанцпянын монтажи; 2.
монтаж; литературный ~ едебий монтаж;
3. монтаж, цурастырыу (айрым-айрым
белеклерди бир путин етип жыйнау); ~
фильма фильмлер цурастырыу.
МОНТАЖЁР м. монтажёр (монтаж бо-
йынша цэниге).
МОН
— 440 —
МОНТАЖЙСТ м. монтажист, монтажшы
(кинофильмлерди, сууретлерди цурасты-
рыушы цэниге).
МОНТАЖНИК ж. монтажник.
МОНТАЖНИЦА женск. от монтажник.
МОНТАЖНЦЫЙ прил. монтаж..., мон-
тажлайтугын; ~ая мастерская монтажлау
устаханасы; ~ый кран монтаж краны.
Л10НТЕР м. монтер.
МОНТИРОВАТЬ несов. что монтажлау,
монтаж етиу, цурау, цурастырыу; ~ ста-
нок станокты монтажлау.
МОНТИРОВКА ж. монтажлау, монтаж
етиу, курау, курастырыу.
МОНТИРОВОЧНЫМИ прил. монтажлау...,
монтажлайтурын, курастыратугын; ~е
работы монтажлау ислери.
МОНУМЕНТ м. монумент (естелик).
МОНУМЕНТАЛЬНОСТЬ ж. 1. айрыц-
ша улкенлик- нэхэнлик; ~ сооружения
цурылыстыц айрыцша уллылыгы; 2. перен.
тыянацлылыц, терец мазмунлылыц; ~ ис-
следования терец мазмунлы изертлеулер.
МОНУМЕНТА Л ЬН || Ы Й прил. 1. (гран-
диозно-зеличественный) кутэ улкен, айрыц-
ша улкен, нэхэн; ~ое здание кутэ улкен
жай; 2. перен. тыянацлы, терец мазмунлы;
~ое исследование терец мазмунлы изерт-
леу.
МОПС м. мопс (ийттиц бир тури).
МОР м. уст. прост, оба, цыргын.
МОРАЛИЗАЦИЯ ж. угит-нэсийхэтлау,
угит-насийхэт бериу.
МОРАЛИЗИРОВАНИЕ с. угит -НЭСИЙХЭТ-
лау, угит-несийхэт бериу, угит-нэсийхэт
уйретиу-
МОРАЛИЗИРОВАТЬ несов. угит-нэсий-
хэтлау, угит-несийхэт бериу, угит-несий-
хэт уйретиу.
МОРАЛИСТ м. угит-нэсийцэтлаушы,
угит-нэсийхэт бериуши.
МОРАЛИСТКА женск. от моралист.
МОРАЛЬ ж. 1. (нравственность) мораль
(адамлардыц бир-бирине хрм жэмийетке
цатнас тэртибиниц нормасы); 2. разг,
(нравоучение) угит-нэсийх,эт; читать ~
угит-нэсийхэт айтыу; 3. (нравственный
вывод) нэсийцэтлик жуумац.
МОРАЛЬНО-ПОЛИТЙЧЕСКЧИЙ прил.
моральлыц сиясий; ~ое единство мораль-
лыц сиясий бирлик.
М ОРАЛ ЬНЦЫЙ прил. 1. мораль..., мо-
ральлыц; ~ые принципы моральлыц прин-
циплер; 2. (высоконравственный) жацсы
минезли, саналы; ~ый поступок саналы
цылыц; 3. (внутренний, душевный) рухый;
получить ~ое удовлетворение рухый жац-
тан цанаатланыу; ~ое состояние рухый
жардай.
МОРАТОРИЙ м. эк. мораторий, телеу
мэулетин узайтыу, телеу уацытын созыу.
МОРГ м. морг, елихана.
МОРГАНИЕ с. кез цысыу, кирпик ца-
Fbiy, кезди ашып жумыу, кезди жыпылыц-
латый.
МОРГАТЬ несов. 1. чем кез цысыу, кир-
пик цатыу, кезди ашып жумыу, кезди
жыпылыцлатыу; 2. кому и без доп. (пода-
вать знак) кез цысыу, кез цысып ымлау;
3. (мерцать) гуцгирт жаныу, жылт-жылт
етиу, жылтылдап жаныу.
МОРГНУЦТЬ сов. и однокр. см. моргать;
<(> не ~в глазом кеп ойланбастан.
МОРДА I ж. 1. (животного) тумсыц, му-
рын; 2. прост, (лицо) апшер, бет-эпшер.
МОРДА II ж. (верша) цаза.
МОРДАСТЫЙ прил. прост, жалпац бет-
ли, толыц жузли.
МОРДАШКА ж. разг, сулыушыц жуз,
суйкимли _ шырай.
МОРДВА ж. собир. мордва (Мордва АССР-
да жасаушы тийкарсы халыц).
МОРДВИНЫ мн. (ед. мордвин м., морд-
вйнка ж.) см. мордва.
МОРДОБИТИЕ с. прост, тумсыцца ур-
ыу, муш пенен бетке урыу.
МОРДОБОЙ м. см. мордобитие.
МОРДОВАТЬ несое. кого, прост, урыу,
цыйнау.
МОРДОВСКИЙ прил. мордва..., мордва-
ныц...; ~ национальный костюм мордванын
миллий кийими.
МОРДОЧКА ж. 1. уменьш.-ласк. от мор-
да I 1; 2. разг, (женское и детское личико)
сулыушыц жуз, суйкимли шырай.
М0Р]|Ес. 1. тециз; Балтийское ~е Балтик
тецизи; на море тецизде; у тециз жага-
сында; за море тециздиц аргы бетине; выйти
в ~е тецизге кириу, тецизге шыгыу; 2.
перен. тециздей, телегей тециз, дым кеп;
~е крови дан тецизи, телегей тециз дан;
3. в знач. нареч. морем тециз бенен, тециз
арцалы; ехать ~ем тецизде журиу; <>
житейское ~е уст. кунделикли турмыс;
достать со дна цалай болсада табыу;
ждать у ~я погоды тийкарсыз умитлениу;
ему ~е по колено дорья тасса тобыгына
келмейди.
МОРЁНА ж. геол, морена (may жынысла-
рыныц уйиндиси).
МОРЕНИЕ с. зэхэрлеп елтириу, уулап
цырыу; ~ мышей тышцанларды уулап
цырыу.
МОРЕНЫЙ прил. сууда турып ныгай-
ган; ~ дуб сууда турып ныгаГиан емен.
МОРЕПЛАВАНИЕ с. тецизде журиу,
тецизде жузиу.
МОРЕПЛАВАТЕЛЬ м. тецизде журиу-
ши, тецизде жузиуши, тециз саяхатшысы.
МОРЕПЛАВАТЕЛЬНЫЙ прил. тецизде
жузиу, тецизде жузетугын.
МОРЕХОД ж. тецизде жузпуши, тецизши.
МОРЕХОДНОСТЬ ж. тецизде жузе алыу-
шылыц, тенизде жузиуге жарамлылыц,
тенпзде жузиуге уцыплылыц.
МОРЕХОДНЫЦЙ прил. тецизде журе ала-
тугын, тецизде жузиуге уцыплы; ~е ка-
чества судна кемениц тенизде журе алату-
гын •цосийути.
МОРЕХОДСТВО с. см. мореплавание.
МОРЖ м. морж (тециз %айуаны).
Л1ОРЖЙХА ж. ургашы морж.
МОРЖОВЫЙ прил. морж..., морждыц...;
~ жир морж майы.
МОРЗЕ: азбука Морзе Морзе азбукасы
(шэртли белгилердиц системам).
МОРЗЙСТ м. морзист (Морзе системасын-
дсты аппаратта ислеуши телеграфист).
— 441 —
ЛЮС
МОРИЛКА ж. морилка (рец бериу ушын
агашца сицдирилепгурын суйыцлыц).
МОРЙТЬ несов. 1. кого (уничтожать)
зэхэрлеп елтириу, уулап цырыу; ~ крыс
балпац тышцанларды цырыу; 2. кого, перен.
разг, (изнурять) арыцлатыу, жудетиу,
хэлсиретиу; ~ голодом тамацтан цысыу,
ашлыцтырып азап бериу; 3. что (окраши-
вать морилкой) морилка менен рецлеу; ~
дерево агашты морилка менен рецлеу.
МОРКОВНЫЙ прил. 1. гешир..., гешир-
диц...; 2. (о цвете) цызыл-саргылт рец.
МОРКОВЬ ж. гешир.
МОРОВ ЦОЙ прил.: ~ая язва оба кесели.
МОРОЖЕНИЦА ж- мороженица (моро-
женое таярлау асбабы).
МОРОЖЕНОЕ с. мороженое.
МОРОЖЕНЩИК м. мороженое сатыушы.
МОРОЖЕНЩИЦА женск. от морожен-
щик.
МОРОЖЕННЫЙ прил. 1. музлатылган,
тоцдырылган; ~ая рыба музлатылган ба-
лык, тоцдырылган балыц; 2. (попорченный
морозом) сууыц урган, тоцлап цалган.
МОРОЗ м. сууыц, аяз; трескучий ~ дым
цатты сууыц; десять градусов ~а он градус
сууыц; уже неделю стЬят ~ы бир цэптеден
бермаган сууыц болып тур; ударил ~ сууыц
тусти; ~>ом хватило сууыц урды; ~ по
коже подирает етиц туршигип кетеди.
МОРОЗИТ IJb несов. 1. что (заморажи-
вать) музлатыу, тоцлатыу; ~ь яблоки
алмаларды тоцлатыу; 2. кого-что, разг,
(губить холодом) тоцдырыу, тоцлатыу,
сууыц алдырыу, сууыцца урдырыу;
3. безл. аяз тартыу, сууыц тартыу; сегодня
~ бугин кун аяз тартты.
МОРОЗИТЬСЯ несов. тоцыу, аязлау.
МОРОЗНО 1. нареч. сууыц, аяз; 2. безл.
в знач. сказ, катты сууыц, шатнаган аяз,
шымыры сууыК-
МОРОЗНЫЙ прил. сууыц, аязлы, сал-
цын; ~ день аязлы кун, шымыры сууыц
кун.
МОРОЗОСТОЙКИЙ прил. сууыцца шы-
дамлы, сууыцца тезимли, сууыцтан цорц-
пайтугын.
МОРОЗОСТОЙКОСТЬ ж. сууыцца шы-
дамлылыц, сууыцца тезимлилик, сууыц-
тан цорцпайтурынлыц.
МОРОЗОУСТОЙЧИВОСТ Ьж. см. морозо-
стойкость.
МОРОЗОУСТОЙЧИВЫЙ прил. см. моро-
зостойкий.
МОРОКА ж. прост, былгасыц, шатац,
былыццан ис.
МОРОСИТ 1|Ь несое. силпилеп жауыу,
силпилеу, себелеп жауыу, себелеу; дождь
~ жамгыр силпилеп жауып тур.
МОРОЧИИТЬ несов'. кого-что, разг, ал-
дау, понт бериу; ~ить голову басын
цатырыу, басын айландырыу; не ~ь мне
голову мениц басымды цатырма.
ЛЮРОШКА ж. морошка (есимлик цэм
жемис).
МОРС ж. морс (жемис сууынан исленген
ишкилик).
МОРСКПОЙ прил. тениз..., тециздиц...;
~бй берег тециз жагасы; ~бй песок те-
циз цумы; ~бе дно тециздиц туби; ~ая
качка тецизде болатугын шайцалма; ~бй
бой тециз урысы; ~6й флот тециз флоты;
<> ~ая болезнь тециз ауырыуы; достать со
дна ~6го цайдан болсада тауып алыу.
МОРТЙРА ж. воен, мортира (цысца
тутели топ).
МОРТИРНЫЙ прил. воен, мортира...
МОРФЕМА ж. лингв, морфема (сездиц
лексикалыц ямаса грамматикалыц мэниси
бар белеги).
МОРФИЙ м. морфий (наркотик дари)-,
вспрыснуть ~ морфий жибериу.
МОРФИНИЗМ м. мед. морфинизм (мор-
финге цумарлылыц).
МОРФИНИСТ м. морфинист, морфий
шегиуши.
МОРФИНИСТКА женск. от морфинист.
МОРФОЛОГ м. морфолог (морфология
бойынша цэниге).
МОРФОЛОГИЧЕСКИЙ прил. морфоло-
гия..., морфологиялыц; ~ строй русского
языка рус тилиниц морфологиялыц цуры-
лысы.
МОРФОЛОГИЯ ж. морфология (1. лингв,
сезлердиц формасын изертлешпурын грам-
матиканыц бир белими-, 2. биол. организм-
лердиц, органлардыц, топырацтыц ду-
зилисин изертлейтурын илим).
МОРЩИН ||А ж- 1. жыйрыц, эжим; глу-
бокие ~ы терец жыйрыцлар; лицо покрыто
~ами бетин ежим басцан; 2. перен. узын
жыйрыц, бугилген жер.
МОРЩИНИСТ ЦЫЙ прил. жыйрыц, жый-
рыцлы, жыйрыц-жыйрыц, ажимли, эжим
басцан; ~ое лицо эжим басцан бет.
МбРЩИТЬ несов. что 1. жыйырыу, шы-
ты^; ~ лоб мацлайын жыйырыу; ~ лицо
шырайын шытыу; 2. перен. (образовывать
рябь на воде) кишкене толцын пайда
етиу, бужырланыу.
МОРЩИТ II ь несов. разг. * (об одежде)
жыйырылыу, жыйырылып турыу; на спине
платье ~ кийилген кейлектиц арцасы
жыйырылып тур.
МОРЩИТЬСЯ несое. 1. (собираться в
морщины) жыйырылыу, жыйырыу; 2. (де-
лать гримасы) жузин шытыу, тусин бузыу;
~ от боли ауырганнан тусин бузыу, ауыр-
ганнан шырайын шытыу; 3. разг, (об одеж-
де) жыйырылыу.
МОРЯК м. моряк, тецизши.
МОРЯЦКИЙ прил. моряк..., моряктыц...,
тецизшиниц....
МОРЯЧКА разг, женск. от моряк.
МОСКАТЕЛЬ ж. собир. москатель (тур-
ли химия товарлары: бояу, желим, ски-
пидар сыяцлы затлар).
МОСКАТЁЛЬНЫ||Й прил. москатель...,
москательлик; ~е товары москатель товар-
лары.
МОСКИТ м. москит (цан соратугын
' жэнлик).
МОСКИТНЫЙ прил. москит..., москит-
। тиц...
| МОСОЛ м. жанбас суйек, сан суйе-
| ги.
, МОСТ м. 1. кепир; железнодорожный
I ~ темир жол кепири; разводной ~ еки
мос
— 442 —
жацца ашылмалы кепир; навести ~ кепир
салыу; развести ~ кепирди еки жацца
ашыу; 2. перен. байланыс, байланыс тырыу-
шы, ара цатнас; 3. (для искусственных зубов}
мост (жасалма тислер беккемленетусын
планка}', 4. (часть шасси автомобиля} кешер
(автомобильдиц).
МОСТИК м. 1. уменьш. от мост 1;
2. спорт, кепирше, мостик (гимнастикалыц
фигура)', капитанский ~ капитан мина-
расы (кемеде).
мостйть несов. что 1. тас тесеу; ~
улицу кешеге тас тесеу; 2. (настилать из
досок и т. п.) тесеу, жайыу; ~ пол полга
тахтай тесеу.
МОСТКИ' только мн. 1. (через ручей,
овраг и т. п.) кишкене кепир, паяпыл;
2. (для полоскания белья, причала лодок и
т. п.) жата баспалтагы; 3. (часть строи-
тельных лесов) тахта басцыш, ешек.
МОСТОВАЯ ж. тас кеше, тас теселген
кеше; асфальтовая ~ асфальт теселген
кеше»
МОСТОВОЙ прил. кепир..., кепирдиц...,
кепирлик.
МОСТОСТРОЕНИЕ с. кепир цурыу, ке-
пир салыу.
МОСЬЁ' м. нескл. мосье, мсье (сыпайылыц
формасы, фамилияныц $эм исимныц алдын-
да турады, французга царатып айтылеанда
цолланылады).
МОСЬКА ж. разг. см. мопс.
МОТ м. исрапшыл, текпе.
МОТАЛ ЬНЦЫЙ прил. орайтугын, келеп-
лейтугын; ~ая машина келеплейтугын ма-
шина.
МОТАНИЕ I с. орау, келеплеу; ~ пряжи
ийирген жипти келеплеу.
МОТАНИЕ II с. разг, (растрачивание
денег, имущества) исрап етиу, орынсыз
сарп етиу, орынсыз жумсау.
МОТАТЬ I несов. что 1. (накручивать,
навивать) орау, келеплеу; ~ нитки сабац-
ты орау, жипти келеплеу; 2. чем, разг,
(качать) шайцау, силкиу, тецселтиу, шул-
гыу; ~ головой басын шайцау; ~ себе
на ус ядта тутыу.
МОТАТЬ II несов. что (растрачивать
деньги, имущество) исрап етиу, орынсыз
сарп етиу, орынсыз жумсау.
МОТАТЬСЯ несов. разг. 1. (качаться)
шайцалыу, тецселиу, силкиниу; 2. прост,
(скитаться) гезиу, сандалыу, цацгырыу;
3. (проводить времяв хлопотах) i-'амын жеу,
сораныу.
МОТИВ м. 1. нама; весёлый ~ шадлы
нама; 2. (причина, повод) себеп, бэне; по
личным ~ам езиниц жеке себеплери бой-
ынша; 3. (довод) дэлил, тийкар; привести
~ы дэлиллер келтириу; 4. лит. мотив
(теманыц бир белеги)-, основной ~ повести
повестьтыц тийкаргы мотиви.
МОТИВИРОВАНИЕ с. дэлиллеу, дэлил
келтириу, себеп табыу.
МОТИВЙРОВАТЬ сов- и несов. что ря-
лиллеу, дэлил келтириу, себеп табыу; ~
свой отказ езиниц бас тартцанын дэлиллеу.
МОТИВИРОВКА ж. 1. (действие) дэлил-
леу, дэлил келтириу, себебин керсетиу;
2. (совокупность мотивов, доводов) дэлил,
себеп, бэне; неубедительная ~ исениуге
болмайтугын дэлил.
МОТО= цоспа сезлердиц темендеги мани-
лерди билдиретугын биринши белеги:
1) «моторлы», мыс.: мотовагон мотовагон;
2) «моторласцан», мыс.: мотобригада мото-
бригада; 3) «мотоциклдиц», мыс.: мото-
спорт мотоспорт.
МОТОВЙЛО с. мотовило (1. орау ма-
шинасы; 2. орац машинаныц, комбайнныц
бир белеги).
МОТОВКА женск. от мот.
МОТОВОЗ м. мотовоз (аз цууатлы локо-
мотив) .
МОТОВСТВО с. пулды орынсыз жум-
саушылыц, исрапхоршылыц, орынсыз сарп
етиушплик.
МОТОК м. келеп, тупдек, домалац;
~ ниток бир келеп жип.
МОТОКРОСС м. см. мотопробег.
МОТОМЕХАНИЗЙРОВАННЦЫЙ прил.
мотомеханизациялы, мотомеханизациялан-
ган; ~ая часть мотомеханизациялы эскерий
белим.
МОТОПЕХОТА ж. моторластырылган
пыяда эскер.
МОТОПЕХОТНЫЙ прил. моторластырыл-
ган пыяда эскерли; ~ полк моторластырыл-
ган пыяда эскерлер полки.
МОТОПРОБЕГ м. мотоцикл жарысы.
МОТОР м. мотор.
МОТОРИЗАЦИЯ ж. моторизация, мо~
торизациялау, моторластырыу; ~ сель-
ского хозяйства ауыл хожалыгын мотори-
зациялау; ~ армии армияны моториза-
циялау.
МОТОРИЗОВАННЫ ЦЙ 1. прич. от мото-
ризовать: 2. прил. воен, моторластырылган;
~е части моторластырылган белимлер.
МОТОРИЗОВАТЬ сов. и несов. что
моторизациялау, моторластырыу.
МОТОРЙСТ м. моторист, моторшы.
МОТОРЙСТКА женск. от моторйст.
МОТОРКА ж. разг, моторлы кайыц.
МОТОРНЦЫЙ I прил. моторлы, мотор
орнатылган, мотор дойылган; ~ая лодка
см. моторка; ~ый вагон мотор орнатылган
вагон.
МОТОРНЦЫЙ II прил. физиол. цозгау-
шы, цэрекет еткизиуши; ~ые рефлексы
хэрекет еткизиуши рефлекслер.
МОТОРОЛЛЕР м. мотороллер.
МОТОРОСТРОЕНИЕ с. моторостроение
(санааттыц тарауы).
МОТОРОСТРОЙТЕЛ ьный прил. мотор
шыгаратугын.
МОТОЦИКЛ ж. мотоцикл.
МОТОЦИКЛЕТ м. см. мотоцикл.
МОТОЦИКЛЕТНЫЙ прил. МОТОЦИКЛ...,
мотоциклдиц..., мотоциклет..., мотоциклет-
тиц...
МОТОЦИКЛЙСТ м. мотоциклши, мото-
цикл айдаушы.
МОТОЦЙКЛЙСТКА женск. от мотоци-
клист.
МОТЫГА ж. кетпен.
МОТЫЖИТЬ несов. что кетпенлеу, кет-
пен менен жер жумсартыу.
— 443 —
мощ
мотыжный прил. кетпен..., кетпен-
ниц...
МОТЫЛЁК м. губелек.
МОТЫЛЬ м. пешшениц туцымы.
МОХ м. мох (ажырьщ сыядлы есимлик);
<> обрасти мохом адамга усамах, жабайыла-
HHV.
МОХНАТ ||ЫЙ прил. 1. жунли, тукли,
урпек жунли, барад; ~ый зверь урпек
жунли хайуат; 2. калыц; ~ые брови
каслары калыц; 3. тукли; ~ое пальто
тукли пальто.
МОЦИОН м. моцион, сейил, гезчу; со-
вершать ~ азанда сейил етиу.
МОЧА ж. сидик.
МОЧАЛКА ж. мочалка, дасмал.
МОЧАЛО с. мочало, цабык (липа ага-
шынан алынады).
МОЧАЛ ьный прил. мочало..., цабыц...;
мочалодан исленген, цабыктан исленген.
МОЧЕВЙНА ж. мочевина (сидиктиц
составындагы кристаллы зат).
МОЧЕВОЙ прил. сидик;~ пузырь кууык-
МОЧЕВЫДЕЛЕНИЕ с. сийиу, сидик шы-
гарыу.
МОЧЕГОНН’ЫЙ прил. мед. кеп сийгизе-
тугын, кеп сидик шыгаратугын; ~ое сред-
ство кеп сийгизетугын дери.
МОЧЕИСПУСКАНИЕ с. см. мочевыделе-
ние.
МОЧЕИСПУСКАТЕЛЬНЫЙ прил. сий-
гизетугын, жецил деретке шыгаратугын;
~ канал сидик жолы.
МОЧЕНИЕ с. жибитиу, суулау.
МОЧЁНЦЫЙ прил. сууланган, сууга
салынган, жибитилген, езилген; ~ое ябло-
ко жибитилген алма.
МОЧЕОТДЕЛЕНИЕ с. сийиу, жецил
дэретке шыгыу.
МОЧЕПОЛОВЦОЙ прил. анат. сидик...,
сидик жолы; ~ые органы сийиу органлары.
МОЧЕТОЧНИК м. анат. сидик жолы.
МОЧЙЛО с. с.-х. суулау орны, жибитиу
шукыры (зыгыр, кендир х;эм т. б.).
МОЧЙЛЬНЫЙ прил. суулайтугын, жи-
битетугын; ~ чан жибитетугын ыдыс.
МОЧЙТЬ несов. 1. кого-что, разг, суу-
лау, жибитиу, сууга салыу; ~ волосы
шашын суулау; 2. что (пропитывать вла-
гой) сууга жибитиу; ~ семена тукымды
сууга жибитиу; 3. что (заготовлять впрок)
жибигип койыу;~ яблоки алмаларды жи-
битип койыу.
МОЧЙТЬСЯ несов. 1. езин суулау;
2. (испускать мочу) сийиу, киши дэретке
шыгыу.
МОЧКА I ж. 1. анат. сыргалык; ~
уха кулактыц сыргалыгы; 2. бот. майда
тамыр, шашак тамыр; 3. (пучок льна
для прядения) бау (зыгырдьщ ийириуге
таярланган байламы).
МОЧКА II ж. 1. суулау, жибитиу, сууга
салыу; ~ льна зыгырды сууда жибитиу;
2. (заготовка впрок) жибитиу, жибитип
таярлау; ~ яблок алманы жибитип таярлау.
МОЧКОВАТЫЙ прил. бот. майда тамыр -
лы, шашак тамырлы.
МОЧЬ I несов. болдыра алыу, колдан
келиу, куши жетиу, ислей алыу; я могу
написать письмо мен хат жазсамда бола-
ды; он может поднять сто килограммов
ол жуз килограмм жукти кетере алады;
ничем не могу вам помочь мен сизге хеш
жэрдем бере алмайман; он может сделать
эту работу ол бул жумысты ислей алады;
машина может выдержать такую нагрузку
машина бул жукти кетере алады; <> может
быть, быть может в знач. вводи, сл. мумкин,
бэлким, итимал; может быть, он уехал
мумкин, ол кеткен шыгар; может быть, я
неправ бэлким, меники надурыс шыгар;
вы, может быть, зайдёте? бэлким, сиз
келерсиз?; не может быть! мумкин
емес!
МОЧЬ II ж. прост, куш, кууат, хэл,
дэрман, дицке; мочи нет куши жок, диц-
кем жок; бежать во всю ~ барлык кушти
салып жууырыу.
МОШЕННИК м. жалатай, алдаушы, гэз-
зап.
МОШЕННИЦА женск. от мошенник.
МОШЕННИЧАТЬ несов. разг, жалатай -
шылык етиу, алдау, гэззаплык етиу.
МОШЕННИЧЕСКИЙ прил. жалатайлык,
алдаушылык, гэззаплык; ~ поступок
жалатайлык кылык.
МОШЕННИЧЕСТВО с. жалатайлык, ал-
даушылык, гэззаплык; крупное ~ ири
алдаушылык.
МОШКА ж. пешше, майда шыбын, шир-
кей, шыбын-ширкей.
МОШКАРА ж. собир. майда пешшелер,
майда шыбынлар, шыбын-ширкейлер.
МОШНА ж. 1. уст. (мешок для денег)
хэмиян, пул калта; 2. перен. (деньги
богатство) байлыц, газийне.
МОШОНКА ж. анат. кууык-
МОЩЕНИЕ с. тас тесеу; ~ дорог жолга
тас тесеу
МОЩЁННЫЙ прил. тас теселген; ~ая
улица тас теселген кеше.
МбЩИ только мн. кэраматлы суйек
(крбиринде кеуип цалган адам геудесиниц
цалдыцлары); живые ~ жудэ арыц адам,
цуу суйек адам.
МОЩНОСТII ь ж. 1. (сила, могущество)
кушлилик, цууатлылыц, цудиретлилик;
2. горн, цалыцлыц, кеплик; ~ь угольного
пласта кемир цатламыныц цалыцлыгы; 3.
физ. куш, кууат; машина ~ью в сто лоша-
диных сил жуз ат кууаты бар машина;
4. мн. мощности кушлер; производственные
~и ендирис кушлери.
мбщнцый прил. 1. (сильный, могучий)
кушли, кУУатлы, кудиретли; ~ое госу-
дарство кудиретли мэмлекет; ~ый удар
кушли соккы; 2. кудиретли, кушли, пэтли;
~ый подъём народного хозяйства халык
хожалыгыныц кушли кетерилиуи; 3. тех.
кушли, кууатлы; ~ ый двигатель кушли
двигатель; 4. горн, калыц, кеп; ~ый пласт
каменного угля тас кемирдиц калыц катла-
мы.
мощу, мостишь и т. д. наст. вр. от
мостить.
МОЩЬ ж. куш, цууат, цудирет; военная
~ эскерий куш; государственная ~ мэм-
лекетлик кудиРет-
мою
444 —
мою, моешь и т. д. наст. вр. от мыть,
моюсь, моешься и т. д. наст. вр. от
мыться.
МбЮЩИ"Й 1. прич. от мыть; 2. жууа-
тугын, кир кетиретугын; ~е средства кир
кетиретугын затлар.
моя мест, притяж. см. мой.
МРАЗЬ ж. прост, иплас, патас, ипласлыц,
патаслыц.
МРАК м. 1. царацгы, гунгирт, дарангы-
лыд, тунек; ночной ~ тун дарацгылыгы;
во мраке ночи тун дарацгысында; 2. перен.
цайгы, уайым, цапалыц; ~ на душе ишимде
цайгы-дэсирет; <> ~ невежества наданлыц,
царацгылы
МРАКОБЕС м. мэденият душпаны, илим-
нпц дам билимниц душпаны.
МРАКОБЕСИЕ с. мэдениятлылыцца душ-
паншылыц, илпмгедэм билимге душпанлыц.
МРАМОР м. мрамор (тас).
МРАМОРНЦЫЙ прил. 1. мрамор, мрамор-
дан исленген; ~ая колонна мрамор сутин;
~ая чернильница мрамордан исленген сыя
сауыт; 2. перен. (о коже, цвете лица) мра-
мордай ад, мрамордай жылтыр, мрамор-
дай тегис.
МРАЧНЕТЬ несов. тунериу, цайгыланыу,
цапа болыу.
МРАЧНО 1. нареч. цайгыланып, муцлы,
цапаланып; 2. безл. в знач. сказ, тунерип
турыпты.
МРАЧНОСТЬ ж. тунергенлик, цайгылы-
лыд, дапалыд.
МРАЧНЦЫЙ прил. 1. тунерген, гуц-
гиртленген, царацгы; ~ая ночь царацгы
тун; 2, перен. цайгылы, муцлы. цапалы;
~ые мысли капалы ойлар.
МСТЙТЕЛ ||Ь м. еш алыушы, кек алыу-
шы; народные ^и цалыц ушын еш алыу-
шылар.
МСТЙТЕЛ ЬНИЦА женск. от мститель.
МСТЙТЕЛ ЬНОСТЬ ж. еш алыушылыд,
кек алыушылыд.
МСТЙТЕЛ ЬНЫЙ прил. еш алатугын,
кек алатугын.
МСТИТЬ несов. кому-чему еш алыу, кек
алыу; ~ врагу душпаннан еш алыу.
МСЬЁ м. см. мосьё.
МТС (машинно-тракторная станция) МТС
(машина-трактор станциясы).
МУАР м. муар (гезлеме).
МУАРОВЦЫЙ прил. 1. муар...; муардан
тигилген; 2. муарга усаган, муар тэризли;
~ая бумага муар тэризли цагаз.
МУДРЕНО 1. нареч. тусиниксиз, дыйын;
2. безл. в знач. сказ, с неопр. дыйын, ацсат
емес; <> ~ ли? тан, калгандай нэрсе ме?;
не что........толыц тусиникли, ... тац
даларлыд емес.
МУДРЁНЦЫЙ прил. разг. 1. (непонят-
ный, причудливый) тусиниксиз, шатасдан,
дыйын; ~ый человек дыйын тусинетугыи
адам; 2. (трудный, сложный) дыйын, шиц-
еленискен; ~ый узор дыйын нагыс; утро
вечера мудренее поел, кеште адыл жууыр-
тып азанда исле; что ~ого, ~ого нет тац
даларлыд хеш нэрсе жод.
МУДРЕЦ м. 1. уст. дана, данышпан;
2. ацыллы адам, билимли адам.
МУДРЙТ||Ь несов. разг, данасыныу,
ацыллысыныу, билимлисиниу; вы слишком
~е сиз дым данасынып кеттициз.
МУДРО нареч. данасынып, адыллы, пэм-
ли, адыл менен; поступить~ адыл менен ис
етиу.
МУДРОСТ II ь ж. 1. даналыц, данышпан-
лыц, ацыллылыц, пэмлилик, билимлилик;
~ь решения шешимниц ацыллылыгы; 2.
даналыц; народная ~ь халыц даналыгьц
ф. зуб ~и ацыл тис.
МУДРСТВОВАНИЕ с. разг, данасыныу,
ацыллысыныу, билимлисиниу.
МУДРСТВ,'ОВАТЬ«есов. разг, данасыныу
ацыллысыныу, билимлисиниу; не ~уя
лукаво данасынбай, эпиуайы турде.
МУДРЦЫЙ прил. дана, данышпан, адыл-
лы, пэмли; ~ ый совет адыллы кецес; ^ое
решение адыллы шешим.
МУЖ м. 1. (супруг) ер, куйеу; 2. уст.
киси, адам; учёный ~ билимпаз адам, алым
киси.
мужать несов. ер жетиу, жетисиу, то-
лысыу.
МУЖАТЬСЯ несов. мэртлик керсетиу,
турацлы болыу.
МУЖЕПОДОБНЫЙ прил. ерге усаган,
еркек адамга мезгеген, еркек адамдай.
мужественность ж. мэртлик, ерлик,
батырлыд, ер журеклик.
МУЖЕСТВЕННЫЙ прил. мэрт, батыр*
ер журек; ~ характер мэрт минез.
МУЖЕСТВО с. мэртлик, ерлик, батыр-
лыд, ер журеклик; проявйть ~ мэртлик
керсетиу.
МУЖЙК м. 1. разг, (мужчина) еркек
адам, еркек киси; дельный ~ искер адам;
2. прост, (муж) ер; 3. уст. (крестьянин)
дийхан.
МУЖИКОВАТЫЙ прил. садалау, эпиу-
айылау, сэл туриайылау.
МУЖЙЦКИЙ прил. уст. дийхан, дий-
хан ныц.
МУЖНИН прил. еримдики, еримнин,
куйеуимдики, куйеуимниц;~а родня куйе-
уимниц тууысцанлары.
МУЖСКОЦЙ прил. ер..., ерлер.... еркек...;
~й костюм ерлер костюмы; ~е население
еркеклер; <> ~й род грам. мужской род;
~й пол 1) еркек жыныс; 2) собир. еркек
адам, еркеклер.
МУЖЧИНА м. ер адам, еркек.
МУЗ= цоспа сезлердиц «музыкалыц, саз»
деген яэнисин билдиретурын биринши бе-
леги, мыс.: музкомёдия музыкалы коме-
дия.
МУЗА ж. 1. муза (грек мифологиясында
илим х,зм искусствоны цууатлайтуеын
хаял цудаи); 2. перен. деретпе, шыгарма.
МУЗЕЙ м. музей; исторйческий ~ тарий-
хий музей.
МУЗЁЙН ;ЫЙ прил. музей..., музейлик,
музейдики; <> ~ая редкость огада гене
зат, жудэ сийрек ушырасатугын зат.
МУЗИЦЙРОВАТЬ несов. уст. музыка
менен шугылланыу, музыка шертиу.
МУЗЫКА ж. 1. (искусство) музыка,
саз, нама; симфоническая ~а симфониялыц
музыка; заниматься ~ой музыка менен
— 445 —
.МУС
шугылланыу; 2. (произведение) музыка,
музыкальна шыгарма; написать ~у на сло-
ва поэта шайырдыц сезине музыка жазыу;
3. (приятное звучание) жагымлы сес, жа-
гымлы цауаз; <> класть на ~у сезге музы-
ка жазыу.
МУЗЫКАЛЬНОСТЬ ж. 1. (одарённость)
музыкага уцыплылыц, сазга зейинлилик;
~ ребёнка баланыц музыкага уцыплылы-
гы; 2. (благозвучность) хош цауазлылыц,
жагымлылыц, намалылыц; ~ оперы опера-
ныц музыкалылыгы.
МУЗЫКАЛЬНЫЙ прил. 1. музыка..., му-
зыкальна саз..., сазлылыц...; ~ инструмент
саз эсбабы; 2. (одарённый) музыкага уцып-
лы, сазга зейинли; ~ ребёнок сазга зейинли
бала; 3. (мелодичный) хош цауаз, жагымлы,
намалы; ~ голос хош хау аз дауыс; <> ~
слух наманы илип алыу уцыплыгы.
МУЗЫКАНТ м. музыкант, сазенде, саз-
шы.
МУЗЫКАНТСКИЙ прил. музыкантлыц,
сазендешилик, сазенделик.
МУЗЫКАНТША разг, женск. от музы-
кант.
МУКЦА ж. азап, жэбир, хорлыц, жапа,
цыйыншылыц; ~и голода ашлыцтын, аза-
бы; предсмертные ~и елер алдындагы азап-
ланыулар; <> хождение по ~ам азаплы
сапарларда.
МУКА ж. 1. ун; пшеничная ~ бийдай
уны; кукурузная ~ мэкке уны; белая ~
ац ун; 2. (измельчённое вещество) ун, унтак,
такан; картофельная ~ картофель уны;
костяная ~ суйек уны.
МУКОМОЛ м. царазшы, дигирманшы.
МУКОМОЛЬНЫЙ прил. ун тартатугын,
ун цылатугын, ун ислейтугын.
МУКОМОЛЬНЯ ж. царазхана, дигир-
манхана.
МУКСУН м. муксун (балык;)
МУЛ м. гашыр.
МУЛАТ м. мулат (ац раса менен негрлер-
ден болган зцлад).
МУЛАТКА' женск. от мулат.
МУЛИНЁ с. нескл. мулине (рецли сабац-
лардыц сор ты).
МУЛЙЦА ж. ургашы гашыр.
МУЛЛА м. молла.
МУЛЬТИПЛИКАТОР м. мультиплика-
тор (1. кеп объективли камера, бирден
кеп суурет тусиреди; 2. мультипликация
бойынша цэниге).
МУЛЬТИПЛИКАЦИОННЫЙ прил.
мультипликация..., мультипликациялыц;
~ фильм мультипликациялыц фильм.
МУЛЬТИПЛИКАЦИЯ ж. кино мульти-
пликация (айырым сууретлерди ямаса
келемли фигураларды тусириу).
МУЛЯЖ м. муляж (бир заттыц ез
царамындай етип исленген модели).
МУМИФИКАЦИЯ ж. мумия етиу, му-
мияга айландырыу.
МУМИФИС ЙРОВАТЬ сов- и несов. кого-
-что мумия етиу, мумияга айландырыу.
МУМИФИЦИРОВАТЬСЯ сов- и несов.
мумия етилиу, мумияра айландырылыу.
МУМИЯ I ж. 1. мумия (бальзамлап кеп-
тирип, ширитпей сацланган елик); 2.
перен. жудэ арыц адам, цуу суйек
адам.
МУМИЯ п ж. (краска) мумия (бояу).
мундир м. мундир; <у картофель в ~е
цабыгы аршылмай писирилген картофель.
МУНДШТУК м. 1. (папиросы) муштик;
2. муштик (папирос тыгатугын); янтар-
ный ~ янтардан исленген муштик; 3.
(духового инструмента) муштик; 4. (уди-
ла) суулыц.
МУНИЦИПАЛИЗАЦИЯ ж. муниципали-
зациялау (мэмлекет тэрепинен жекке мен-
шиктиц жерин, жайларын жергиликли
езин-ези басцарыу органларына еткериу).
МУНИЦИПАЛИЗЙРОВАННЦЫЙ 1. прич.
от муниципализировать; 2. прил. муници-
пализацияланган; ~ая собственность му
ниципализацияланган меншик.
МУНИЦИПАЛИЗИРОВАТЬ сов- и несов.
что муниципализация етиу, муниципали-
зациялау.
МУНИЦИПАЛИТЕТ м. муниципалитет
(бир цатар буржуазиялыц еллерде цалалыц
жергиликли езин-ези басцарыу органы цэм.
соныц жайы).
МУНИЦИПАЛ ЬН ЦЫЙ прил. муниципа-
литет..., муниципалитетлик; ~ое учрежде-
ние муниципалитетлик мекеме.
МУРАВЕЙ м. кумырсца.
МУРАВЕЙНИК м. 1. цумырсцаныц уя-
сы, цумырсцаныц ини; 2. перен. уйме-
-жуйме, быган-жыган.
МУРАВЬЕД м. муравьед (тропиктик
Америкадагы цайуан).
МУРАВЬЙНЦЫЙ прил. кумырсца..., ку-
мырсцаныц; ~ая куча см. муравейник 1; <>
~ый спирт кумырсца спируи; ~ая кислота
кумырсца цышцылты.
МУРАШКЦА ж.: по спине бегают ~и
етим туршигеди; покрыться ~ами денени
бертпе басыу.
МУРЗА м. ист. мырза.
МУРЛЫКАНЬЕ с. мырылдау, мыр-мыр
етиу.
МУРЛЫКАТЬ несов. 1. (окошках) мырыл-
дау, мыр-мыр етиу; 2. что и без доп.,
перен. ыцылдау, эстен цосыц айтыу, эстен
сейлеу-
МУРОВАТЬ несов. что салыу, ериу,
калау; ~ стену дийуал ериу.
МУСКАТ м. I. мускат гозы; 2. (сорт
винограда) мускат (жузимниц бир тури);
3. (сорт вина) мускат.
МУСКАТНЫЙ прил. мускат..., мускат-
тыц...; ~ орех мускат гозы.
МУСКУЛ м. мускул, булшыц ет; шей-
ный ~ мойын булшыц ети.
МУСКУЛАТУРА ж. мускулатура, бул-
шыц, етлер.
МУСКУЛИСТОСТЬ ж. мускуллылыц,
булшыц ети рауажланганлыц.
МУСКУЛИСТЫ || Й прил. мускуллы, бул-
шыц ети рауажланган; ~е руки булшыц
етлери рауажланган цоллар.
МУСКУЛЬНЦЫЙ прил. мускул..., мус-
куллыц. булшыц етли, булшыц етлик; ~ая
сила мускул куши, булшыц еттиц куши.
МУСКУС м. мускус, мушк (жудэ ийис-
ли зат).
МУС
— 446 —
МУСКУСНЫЙ прил. мускус..., мускус-
лыц, мушк...; запах мускус ийиси, мушк
ийиси.
МУСЛЙН м. муслин (гезлеме).
МУСЛИНОВЫЙ прил. муслин..., мус-
линнен тигилген.
МУСЛИТЬ несов. см. мусолить.
МУСОЛИТЬ несов. что, разг, жалау;
~ карандаш цэлемди жалау.
МУСОР м. шеп-шар, сыпырынды, сы-
пырыц, патаслык,, тасланды.
МУСОРИТЬ несов. шеп-шар етиу, патас-
лау
МУСОРНЦЫИ прил. шеп-шар..., шеп-
-шарлы, сыпырындылы, сыпырыц..., патас;
~ая куча шеп-шар уйиндиси; ~ый ящик
сыпырындылар дутысы, сыпырынды таслай-
тугын куты.
МУСОРОПРОВОД м. мусоропровод (сы-
пырынды тастайтурын цэр этажда аузы
бар труба).
МУССИРОВАТЬ несов. 1. что (взбивать
пену) кепиртиу, кебиклендириу; 2. (пенить-
ся — о вине и напитках) кепириу, кепирип
шымырлап турыу; 3. что, перен. (разду-
вать значение) асырып айтыу, асырып жи-
бериу; ~ слухи узын кулак; хабарларды
асырып айтыу.
МУССОН м. геогр. муссон (жазда тециз-
ден, цыста цургацлыцтан есетугын самал).
МУСУЛЬМАНИН м. мусылман.
МУСУЛЬМАНКА женск. от мусульма-
нин.
МУСУЛЬМАНСКИМИ прил. мусылман...,
мусылманныц; ~ая религия мусылман дини.
МУСУЛЬМАНСТВО с. мусылманлыц.
МУТАЦИЯ ж. мутация (1. бир заттыц
секирмели турде езгерип турыуы; 2. биол.
цайй/анларда, есимликлерде жаца белги
пайда болыу;! 3. жас баланыц ер жетиуи
менен дауысыныц езгериуи).
МУТЙЦТЬ несов. 1. что ылайтыу, ылай-
латыу; ~ть воду сууды ылайтыу; 2. что,
перен. (сознание, разум) айландырыу; 3.
кого-что, перен. разг, (подстрекать) бузыу,
аздырыу, айнытыу; 4. кого, безл. журек ай-
ныу, журеги кетерилиу, цусцысы келиу;
меня ~т от этого запаха бул ийис мениц
журегимди айнытады.
МУТЙТЦЬСЯ несов. 1. (о жидкости) ылай-
ланыу; 2. перен. (о сознании, разуме)
айланыу; ум ~ся мыйы айланып тур.
МУТНЁТЬ несов. ылайытыу, ылайла-
ныу.
МУТНО 1. нареч. ылайлы, тыныц емес;
2. безл- в знач. сказ, гуцгиртленнп, думан-
ланып, булдырап.
МУТНЦЫЙ прил. 1. (не прозрачный) ылай,
ылайлы, тыныц емес; ~ая вода ылай суу;
2. (затуманенный) гуцгиртленген, булды-
раган; ~ый взор булдыраган кез; в ~ой
воде рыбу ловить биреудиц цыйын жагдайы-
нан пайдаланыу.
МУТОВКА ж. 1. бот. мутовка (бир
цатар бэлентликте топланып ескен путау-
лар, жапырацлар ямаса гуллер); 2. (для
взбивания, размешивания) пискек.
МУТЬ ж. 1. ылай, шегинди, уйыц; 2.
перен. думай, гуцгиртлик.
МУФТА ж. муфта (1. цол жылытыу
ушын кийетувын еки жасы ашыц жен
сыяцлы цап; 2. тех. машиналардыц квшер-
лерин бириктирип тутастырыу ушын яма-
са айырыу ушын исленген тетик).
МУФТИЙ м. муфтий (1. цуранга мэни
бериуши диний юрист; 2. мусылманлардыц
жоцаргы дэрежели руханийларыныц уэкили).
МУХ || А ж. шыбын; <> белые ~и кар;
считать мух аццарланыу; делать из ~и
слоиа погов. туй медей нарсени туйедей
етиу; какая ~а тебя укусила? саган не
болды?; быть под ~ой ишип журиу; он и
~и не обидит ол шыбынныц да кеулине
тиймейди (соотв. ол цой аузынан шеп ал-
майды).
МУХОЛОВКА ж. шыбын туткыш.
МУХОМОР ж. зэхэрли замаррыц.
МУХОРТЫЙ прил- сары торы (жылцы-
ныц туси).
МУЧЁНИЕ с. 1. (страдание) азап, жэ-
бир, жапа, хорлыц; 2. разг, (затруднения)
цыйыншылыц.
МУЧЕНИК м. азап шеккен, жэбир кер-
ген, хорлыцта болган.
МУЧЕНИЦА женск. от мученик.
МУЧЕНИЧЕСК1|ИЙ прил. азаплы, жэбир-
ли, жапалы; ~ая смерть азаплы елим;
мука ~ая огада цатты азап.
МУЧЕНИЧЕСТВО с. азап шегиушилик,
жэбирлени^шилик, жапа кериушилик.
МУЧИТЕЛЬ м. азап бериуши, азаплау-
шы, жэбир ети^ши, хорла^шы.
МУЧИТЕЛЬНИЦА женск. от мучитель.
МУЧЙТЕЛ ЬНЦЫЙ прил. азап, азаплы,
жэбирли, жапалы; ~ый кашель азап бе-
ретугын жетел; ~ая боль азаплы ауырыу;
~ое сомнение азаплы гуманланыУшылыц.
МУЧИТЕЛЬСТВО с. азап бериушилик,
жэбирлеушилик, хорлаушылыц, жапа шек-
тириушилик.
МУЧИТЬ несов. кого-что, чем азап бериу,
жэбирлер, хорлау, жапа шектириу.
МУЧИТЬСЯ несов. 1. чем, от чего и без
доп. азапланыу, азап шегиу, жэбирлениу,
хор болыу, жапа шегиу; ~ от боли ауырыу-
дан азап шегиу; 2. с кем-чем, над кем-чем
цыйланыу, азап шегиу.
МУЧНИСТЫЙ прил. унлы; ~ картофель
унлы картофель.
МУЧНЦОЙ прил. 1. (предназначенный
для муки) ун, унлы, ун салатугын; ~бй
мешок ун цалта; 2. (приготовленный из
муки) уннан исленген; 3. в знач. сущ. с.
мучное уннан исленген ауцат.
мучу, мутишь и т. д. наст. вр. от мутйть.
МУШИНЫЙ прил. шыбын..., шыбын-
ныц...; ~ укус шыбынныц шаццаны.
МУШКА I ж. 1. уменьш. от муха; 2.
(искусственная родинка) жасалма цал.
МУШКЦА II ж. царауыл, нышана;
взять на ~у нышанага алыу.
МУШКЁТ м. ист. мушкет (ески мылтыц).
МУШКЕТЁР м. ист. мушг етёр (мушкет
пенен цуралланеан пыяда эскер).
МУШМУЛА ж. мушмула (агаш цэм
мийуе).
МУШТРА ж. муштра, цатты тэртипте
тэрбиялау, цатты тэртипте оцытыу.
— 447 —
мыч
МУШТРОВАТЬ несов. кого-что муштра-
лау, к.атты тэртипте тэрбиялау, оцытыу.
МУШТРОВКА ж. муштралау, муштра
усылы менен уйретиу.
МУЭДЗЙН, МУЭЗЗЙН м. азаншы.
мха, мху и т. д. род., дат. п. ед. от
мох.
МЧАТЬ несов. кого-что зымыратыу, зымы-
рап кетиу, шауып алып кетиу, зу у л атыу,
зуулап алып кетиу; лошади мчали всадни-
ков атлар минген адамларды шауып алып
кетти.
МЧАТься несов. 1. зымырау, шауып
алып кетиу, зуулау, зуулап барыу, кат-
ты журиу; пбезд быстро мчится поезд зуу-
лап баратыр; куда ты мчишься? сен цайда
шауып баратырсац?; 2. перен. (незаметно
проходить) етиу, етип кете бериу; время
быстро мчится уацыт тез етип баратыр.
МШЙСТЫЙ прил. мохлы, мох кеп ескен.
МЩЁНИЕ с. 1. (действие) еш алыу,
кек алыу; 2. (месть) еш, кек.
мщу, мстишь и т. д. наст. ер. от мстить.
МЫ (нас, нам, нами, о нас) мест. личн.
биз, бизлер; мы читаем бизлер оцыймыз;
без нас бизлерсиз; нас было двое бизлер
екеу едик; к нам едут гости бизлерге цо-
нацлар киятыр; нам пора идтй бизлер кети-
уимиз керек; он нами доволен оныц бизлер-
ге кеули толды; это сделано нами бул
бизлер тэрепинен исленген; о нас говорят
бизлер тууралы гэп етеди.
МЫКАТЬ несов. прост, тентиретиу, азап
шектириу, кыйыншылыцца тусириу; ~
век жоцшылыцта жасау, кемтарлыцта жа-
сау; горе ~ бастан азап кешириу, бастан
дыйыншылыц кешириу.
МЫКАТЬСЯ несов. разг, тентиреу, азап
шегип журиу, цыйыншылыц шегиу; ~ по
свету дуньяда азап шегип журиу.
мылить несов. что 1. сабынлау, сабын
суртиу, сабын жагыу; ~ руки колды сабын-
лау; 2. (растворять мыло) сабынды кепир-
тиу; ~ воду сууды сабынлап кепиртиу.
МЫЛИТЦЬСЯ несов. 1. сабынланыу, са-
бын суртиниу; 2. кепиртиу, кепириу; это
мыло хорошо ~ся бул сабын жацсы кепи-
реди.
МЫЛКИЙ прил. кепиргиш, кепирету-
гын.
МЫЛ IIО с. 1. сабын; хозяйственное ~о
кир сабын; туалетное ~о арак сабын, ийис
сабын; кусок ~а бир белек сабын; 2. (пена
на лошади) кебик, ац кебик; лошадь в ~е
ат ац кебик болган.
МЫЛОВАР м. сабыншы, сабын цайна-
тыушы.
МЫЛОВАРЕНИЕ с. сабын кайнатыу.
МЫЛОВАРЕННЫЙ прил. сабын цайна-
татугын; ~ завод сабын цайнататугын за-
вод.
МЫЛ ЬНИЦА ж. сабын куты.
МЫЛЬН ЦЫЙ прил. сабын..., сабынлы;
~ая пена сабын кебиги; ~ый порошок
сабын унтагы; <> ~ый корень сабынлы
тамыр; ~ый пузырь сабынныц кебигиндей,
эззи, хэлсиз.
МЫС м. геогр. тумсык; ~ Челюскин
Челюскин тумсыгы.
МЫСЛЕННО нареч. ойлап, ойда тутып,
ой жууыртып; ~ представить свой путь
езиниц журер жолын ойлап кез алдына
келтириу.
МЫСЛЕННЫЙ прил. ойдагы, ойда бар;
~ образ ойдагы образ.
МЫСЛИМЦЫЙ 1. прич. от мыслить; 2.
прил- (возможный) ойларга мумкин бола-
тугын, ацылга сыятугыи; ~ое ли это дело?
бул ис ацылга сыятугын ис пе?, усындай
болыуы мумкин бе?
МЫСЛИТЕЛЬ м. ойшы, ойшыл дана.
МЫСЛЙТЕЛ ЬНЦЫЙ прил. ойлай биле-
тугын, ойлайтугын; ~ая способность чело-
века адамныц ойлай билиушилик уцыбы.
мыслитць несов. 1. ойлау, ой журги-
зиу, ацыл жууыртыу; ~ь логически логика
лыц турде ойлау; 2. что (представлять
в мыслях) ойлап кез алдына келтириу, туси-
ниу, цыялына алыу; как вы это себе ~е?
сиз езициз буны цалай деп ойлайсыз?
мыслиться несов. ойына келиу, ойын-
да елеслениу.
мысли ь ж. 1. ой, пикир, ац, ацыл;
глубокая ~ь терец ой; ~ь о сыне улы хац-
цындагы ой; у меня мелькнула ~ь мен-
де бир ой пайда болды; ему пришла в голову
одна ~ь онда бир пикнр пайда болды;
навести на ~ь бир ойга тусириу; прийти к
мысли бир ойга келиу; не допускать мысли
о чём-л. бир нэрсени ойлауга жол бермеу;
носиться с мыслью о чём-л. бир ой басынан
шыцпау; 2. (мышление) ой, пикир; сила
человеческой мысли адамзат ойыныц куши;
3. мн. мысли (убеждения) исениу, инаныу;
образ мыслей кез царас турлери; со-
браться с мыслями пикирин топлау; иметь
в мыслях что-л. бир нэрсе ойында болыу;
и в мыслях не было хеш ойда жоц, хеш пи-
кирде болмаган; не иметь в мыслях чего-л.
хеш нэрсе ойламау.
МЫСЛЯЩИЙ 1. прич. от мыслить; 2.
прил. ойлайтугын, ацыл жууыртатугын;
~ человек ойлайтугын адам.
МЫТ м. (болезнь лошадей) шацалма
(жылцыда болатугын жуцпалы кесел).
МЫТАРИТЬ несов. кого-что, разг, кый-
нау, азап бериу, хорлау.
МЫТАРИТЬСЯ несов. разг, цыйналыу,
азап шегиу, хорльщ кериу.
МЫТАРСТВО с. кыйналы^шылыц, азап
кериушилик, хорланыушылыц.
МБ1ТЫЦЙ 1. прич. от мыть; 2. прил.
жууылган, таза; фрукты жууылган
мийуелер.
МЫТЬ несов. кого-что жууыу; ~ руки
цол жууыу; ~ мылом сабын менен жууыу,
сабынлап жууыу; <> ~ золото цумды жууып
алтын алыу; рука руку моет погов. жеген
ауыз уялар.
МЫТЬЁ с. жууыу; ~ головы басты жу-
уыу.
мыться несов. жууыныу; ~ в ванне
ваннада жууыныу.
МЫЧАНИЕ с. 1. мецреу, екириу;~ коров
сыйырлардыц мецреуи; 2. перен. разг, (не-
членораздельные звуки) мыццылдау.
МЫЧАЦТЬ несов. 1. (о корове) мецреу,
екириу; 2. перен. разг, (издавать нечлено-
мыш
— 448 —
раздельные звуки) мыццылдау; он толькол
в ответ ол тек мыццылдап жууап берди.
МЫШЕЛОВКА ж. тышцан цакпан.
МЫШЕЧНЦЫЙ прил. анат. мускул...,
булшыц ет..., булшыц етли; ~ая работа
булшыц ет жумыслары.
МЫШИНЫЙ прил. 1. тышцан..., тыш-
цанныц; -~ая норка тышцанныц ини; 2.
(о цвете) кул рец.
МЫШКА I ж. уменыи- от мышь.
МЫШКЦА II ж.: под ~ами, под ~ой
цолтыцтын, астында; нести под ~ой цол-
тыцтыц астында цысып алып барыу; под
~и, под ~у цолтыц асты; взять под ~у
что-л. цолтыцлау.
МЫШЛЕНИЕ, МЫШЛЕНИЕ с. ойлау,
кирлеу, ой, пикир, кез царас.
МЫШОНОК м. тышцанныц баласы, киш-
кене тышцан.
МЫШЦА ж. анат. мускул, булшыц ет.
МЫШЬ ж. тышцан; полевая ~ атыз тыш-
цаны; <> летучая ~ жарганат.
МЫШ ьЯк м. 1. мышьяк (химиялыц
элемент); 2. мед., тех. мышьяк.
мышьяковый прил. мышьяк..., мы-
шьяклы; ~ препарат мышьяклы препарат.
МЭР м. мэр (гейбир еллерде муниципали-
теттиц басшысы).
МЭРИЯ ж. мэрия (муниципалитетлик
басцарма х;эм оныц жайы).
МЮРЙД м. мюрид (исламга багынып
мусылман емеслерди жек керетусын адам).
МЮРИДЙЗМ м. мюридизм (мусылман
емеслерди жоц етиу керек деген идеяны
цолланеан исламныц реакцияшыл агымы).
МЯГКЦЙЙ прил. 1. жумсац, бос, цат-
паган; ~ий хлеб цатпаган нан; ~ая шерсть
жумсац жун; ~ая постель жумсац тесек;
2. (приятный) жагымлы; ~ий свет жагым-
лы жацты; ~ий голос жагымлы дауыс;
3. перен. (кроткий) минайым, жумсац,
кеуилкеш; ~ий характер жумсац минез;
4. лингв. жицишке; ~ие согласные
жицишке дауыссызлар; 5. (теплый)
жумсац; ~ий климат жумсац климат;
6. (нестрогий) жумсац, ацсат, элпайым;
~ое наказание ацсат жаза; ~ое обращение
элпайым цатнасыц; <> ~ая вода дузсыз
суу; ~ий вагон жумсац вагон; ~ий знак
(буква «ь») жицишкертиу белгиси.
мягко нареч. 1. жумсац етип, жумсац
турде; 2. (не грубо) мулэйим турде, жум-
сацлыц пенен, сыпайылыц пенен; <> ~
выражаясь в знач. вводи, сл. сыпайылыц
пенен айтканда, сыпайыластырып айтцан-
да.
МЯГКОСЕРДЕЧИЕ с. кеуилшеклик, рей-
имлилик.
МЯГКОСЕРДЕЧНЫЙ прил. кеуилшек,
рейимли.
МЯГКОСТЬ ас. 1. жумсацлыц; ~ постели
тесектиц жумсацлыгы; 2. перен. мулэйим-
лик, жумсацлыц, сыпайылыц; ~ характера
минезиниц жумсацлыгы.
МЯГКОТЕЛОСТЬ ж. бослыц, бос минез-
лик, ынжыцлыц.
МЯГКОТЕЛЫЙ прил. 1. жумсац денели,
бос денели; 2. перен. (бесхарактерный)
бос, бос минез, ынжыц.
МЯГКОШЁРСТНЫЦЙ, МЯГКОШЁР-
СТЫМИ прил. жумсац жунли; ~е овцы
жумсац жунли цойлар.
МЯГЧЕ сравнит, ст. от прил. мягкий
и нареч. мягко жумсагырац, мулэйими-
рац.
мягчйтць несов. что жумсартыу, жум-
сац етиу; глицерин ~ кожу глицерин терп-
ни жумсартады.
МЯКЙНЦА ж. кепек, топан; <> старого
воробья на ~е не проведёшь поел, гарры
шымшыц кепекке алданбайды.
МЯКЙННЫЙ прил. кепек араласцан,
топан араласцан, топаннан болган; ~ корм
кепек араласцан жем.
мякиш м. нанныц жумсагы, наннын
былцылдагы, шеректиц жумсац жери.
МЯКНУТЬ несов. разг, жумсарыу, жум-
сац болыу, жибиу, былцылдау.
мякоть ж. 1. жумсац ет, сом ет, суй-
ексиз ет; мясная ~ гештин жумсац жери;
2. (плодов, ягод) мийениц ети.
МЯЛКА ж. 1. см. льномялка; 2, езиу-
ши, жумсартыушы (машина).
МЯМЛИТЬ несов. разг. 1. что и без доп.
(невнятно говорить) мыцгырлап сейлеу,
созып сейлеу; 2. (нерешительно действо-
вать) сылбыр болыу, эстен цыймылдау,
жигерсиз цэрекет етиу.
МЯМЛЯ м. и ж. разг, мэцгур, ынжыц
(в разговоре); сылбыр, жай басар, хэрекетсиз
(в действиях).
МЯСИСТОСТЬ ж. етлилик, гешлилик.
мясистый прил. 1. етли, ети кеп, геш-
ли; геши кеп; 2. разг, (толстый, полный)
жууан, толыц; 3. (о плодах) етли.
МЯСНИК м. цассап.
МЯСНЦОЙ прил. 1. ет..., еттен, етли,
ет салынган, гешли; ~6й пирог етли берек;
~6й бульби гешли сорпа; ~ые котлеты
ет салынган котлетлер; 2. (идущий на
мясо) ет болатугын, геш беретугын, гешке
кететугын; ~6й скот ет малы, гешли мал;
3. в знач. сущ. ж. мясная разг, ет дукэн,
геш сататугын дукэн; 4. в знач. сущ. с. мяс-
ное етли ауцат, гешли тамац; 5. (произво-
дящий мясные продукты) ет..., геш...; ~ая
промышленность ет санааты.
мясо с. 1. ет, геш; варёное ~ писирил-
ген геш, тушёное ~ пууга писирилген ет;
жареное ~ цууырылган ет; 2. (мякоть пло-
дов) етли жер, жумсац жер; <> ни рыба ни
~ сейлер сезин, отырар орнын билмейту-
гын; пушечное ~ оц жеми (басып алыу
урысларына ериксиз цууылсан солдатлар
тууралы).
мясо=, мясо- цоспа сезлердиц «геш,
гешли» деген мэнилерди билдиретугын би-
ринши белеги, мыс.-, мясокомбинат геш ком-
бинаты, ет комбинаты.
МЯСОЗАГОТОВИТЕЛЬНЫЙ прил. ет
таярлайтугын, геш таярлайтугын.
МЯСОЗАГОТОВКИ мн. (ед. мясозаго-
товка ж.) ет таярлау, геш таярлау.
мясо-молбчныцй прил. ет-сут, геш-
-сут, ет-сут уэжлери; геш-сут уэжлери;
продукты ет-сут е ни мл ер и.
МЯСОПОСТАВКИ мн. (ед. мясопостав-
ка ж.) ет тапсырыу, геш тапсырыу.
— 449 —
НА
МЯСОПРОДУКТЫ мн. ет енимлери, геш
енимлери,' ет-азыц ауцатлар.
МЯСОРУБКА ж. мясорубка (ет майда-
лайтуеын машина).
МЯТА ж. жалбыз, назбай.
МЯТЕЖ м. цозгалац, топалац, булгин-
шилик, кетерилис.
МЯТЕЖНИК м. цозгалацшы, топалац-
шы, булгиншилик цурыушы, кетерилисши.
МЯТЕЖИ И ЦА женск. ст мятежник.
МЯТЕЖИ ЦЫЙ прил. 1. топалацшы, то-
палацга цатнасыушы, булгиншиликли,
кетерилисши; ~ое войско топалац шыга-
рыушы эскер; 2. (тревожный) тынышсыз,
тынымсыз, хаулыцпа, биймаза; ~ая ду-
ша тынымсыз адам, тыныш таппайтугын
адам.
мятный прил. жалбыз..., назбай...,
жалбызлы; жалбыздан таярланган.
МЯТ1|ЫЙ 1. прич. от мять; 2. прил.
басцыланган, мыжырыцланган; жыйы-
рылган (об одежде); ~ая трава басцыланган
от-шеп; ~ое платье жыйырылган кейлек;
3. прил- перен. шаршаган, харыган, бол-
дырган, езилген; иметь ~ый вид шаршаган
туринде болыу.
мять несов. что 1. (делать мягким.)
жумсартыу; басцылау, ийлеу (глину); 2. (де-
лать мятым) мыжырыцлау; жыйрыцлау
(одежду); ~ бумагу цагазды мыжырыц-
лаУ.
МЯТЬСЯ несов. 1. мыжырыцланыу; жы-
йырылыу (об одежде); эта материя мнётся
бул гезлеме жыйырылады; 2. перен. разг,
(топтаться в нерешительности) бата ал-
мау, батылы бармау; 3 перен. разг, тай-
салацлау, цысылыу, батырлыгы жетпеу;
он мялся при ответе ол жууап бергенде
ЦЫСЫНДЫ.
МЯУКАНЬЕ с. мыяулау.
МЯУКАТЬ несов. мыяулау.
МЯУКНУТЬ сов. и однокр. см. мяукать,
мяч м. топ; футбольный^ футбол тобы;
послать ~ топты теуип жеткизиу; ввести
~ в игру топты ойынга к,осыу; подавать ~
топты бериу; отбить ~ топты ^айырыу;
забить ~ в ворота топты урып даруазага
киргизиу.
н
НА I предлог 1. с вин. п. (на вопрос
«куда?») ’га, =ге, =ка, =ке, устине; поло-
жить книгу на стол китапты столдыц усти-
не цойыу; сесть на стул стулга отырыу;
ехать на юг цублага кетиу, тусликке кетиу;
идти на завод заводца барыу; взобраться
на дерево терекке ермелеу; 2. с предл. п.
(на вопрос «где?») ’да, =де, ’та, ’те, устин-
де; книга лежит на столе китап столдыц
устинде жатыр; работать на заводе заводта
ислеу; выступать на съезде съезде шыгып
сейлеу; жить на юге кублада турыу, тус-
лик бетте турыу; 3. с вин. п. (при обозначе-
нии срока, времени действия) =да, =де, ’та,
’те; =га, =ге, ’ца, ’ке; на следующий день
екинши куни, ертецине; на Новый год
Жаца жылга; опоздать на пять минут
бес минутца кешигиу; на два дня еки кун-
ге; на зиму цысца; на этот раз бул жола,
бул сапары; со дня на день бугин-ертец;
4. с предл. п. (при обозначении отрезка
времени, срока совершения действия) ’да,
=де, ’та, ’те; на закате кун батцанда, кун
бата; на рассвете тац атцанда, тац ата;
на днях жацында; на той неделе еткен хэп-
теде; 5. с вин. п. (при обозначении напра-
вления действия) =га, =ге, =ка, =ке барату-
гын; ’на, ’не; поезд на Москву Москвага
баратугын поезд; свалить вину на кого-л.
айыпты басцаныц мойнына аударыу; запи-
сать книгу на брата китапты агасыныц
(инисиниц) атына жаздырыу; 6. с вин. п.
(по направлению) ’га, =ге, =ца, ~ке дейин;
мы поскакали на выстрел мылтыцтыц
дауысы еситилетугын жерге дейин бизлер
шауып кеттик; 7. с вин. п. (при указании
цели, назначения) ®га, ’ге, ®ца, ’Ке, ушын;
право на труд мийнет етиу хуцуцы; пода-
рйть на память естелик ушын бериу; на что
это нужно бул не ушын керек, бул неге
29 Русско-каракалпакский сл.
керек; 8. с вин. п. (при обозначении коли-
чественного признака предмета) =га, =ге,
’ца, =ке; по книге на каждого ученика хэр
бир оцыушыга бир китаптан; обед на пять
человек бес адамга таярланган туслик;
9. с вин. п. (при умножении, делении) =га,
’ге, =ца, =ке; разделить шесть на три алтыны
ушке белиу; 10. с вин. п. (при обозна-
чении обмена) ’га, ’ге, ’ца, ’ке; обменять
книгу на альбом китапты альбомга аумас-
тырыу; 11. свин. п. (при обозначении сход-
ства); =га, гге, =ца, =ке; он похож на
отца ол экесине усаган; 12. с вин. п. (при
указании на характер действия) ’га, =ге,
’ца, =ке; =ша, =ше; иа новый лад жацаша;
на старый лад ескише; на голодный желу-
док аш царынга, аш журекке; верить на
слово сезге исенну; 13. с вин. п. (при сло-
вах, выражающих различные чувства) =га,
=те, =ца, ’ке; ’на, ’не, ’ма, =ме; на его сча-
стье оныц бахтына; на мою беду мениц ба-
сыма; 14. с вин. п. (при обозначении пред-
мета, являющегося орудием действия) =га,
’ге, =ца, ’ке; запереть на замок цулыплап
бекитиу, цулыплап тастау; застегнуть
пальто на все пуговицы пальтоны барлыц
сэдеплерине илдирну; 15. с вин. п. (при
обозначении физического недостатка): глу-
хой на одно ухо бир цулагы герец; слепой
на один глаз бир кези соцыр; 16. с предл. п.
(при обозначении орудия или средства
действия) ’да, =де, ’та, ’те; ехать на поезде
поезда барыу; играть на гитаре гитарада
ойнау; 17. с предл. п. (при обозначении
предмета, являющегося нижней или вну-
тренней частью чего-л.) ’лы, ’ли; пальто
на вате пахталы пальто; 18. с предл. п.
(при обозначении характера действия) ’ып,
’ип; ’лап, ’леп; стоять на коленях сацца
жугинип турыу; ползти на животе жер
НА
— 450 —
бауырлап жылысыу; 19. с предл. п.
(в устойчивых сочетаниях) ...баратырып,
...баратырганда, ...алдында; на лету ушып
баратырганда; ушып баратырып; на бегу
жууырып баратырганда; жууырып бара-
тырып; на глазах кез алдында; на пер-
вый взгляд биринши кергенде; на здо-
ровье! хадалы болсын!; на самом деле ра-
сында да, хацыйцатында да; иа русском
языке рус тилинде; перевести на кара-
калпакский язык каракалпак тилине
аударыу; сердиться на кого-либо биреуге
ашыуланыу; лежать на солнце кунде жа-
тыу, кун шууацта жатыу.
НА II частица в знач. сказ., разг, (возьми,
бери, получай) мэ, ал; на книгу мэ китап;
<> вот тебё и на! эне калас!; на-поди илаж
жок> эттегене.
НА III частица, разг.: кто ни на есть
ким болсада; какой ни на есть цаидай бол-
сада, кайсысы болсада; что ни на есть не
болсада.
HAs приставка 1. фейил сезлердиц алдын-
ры цосымтасы болып: 1) ис цэрекеттиц
багытын ацлатады, мыс.: набросить устине
таслар; 2) ис цэрекеттиц толыц кеп санда
болыуын ацлатады, мыс.: нагово-
рить кеп сейлеу, мэниссиз кеп сейлеу;
3) ис цэрекеттиц эстелигин ацлатады,
мыс.: напевать ыцылдап цосыц айтыу;
4) «=ся» деген жанапай менен фейилдиц
питкен турлеринде цэрекеттиц питкенин
ацлатады, мыс.: наесться тойыу; 2. бир
нэрсениц устинде туратурынлыкын ацла-
татурын атлыц ямаса келбетликлер ду-
зеди, мыс.: настенный дийуалы; нарукав-
ники жецлик.
НАБАВИТЬ сов. что, чего цосыу, устине
цосыу, арттырыу, миндирну; ~ цену на
что-л. бир нэрсениц устине баха минди-
риу.
набавка ж. 1. (действие) цосыу, устине
цосыу, арттырыу, миндириу; 2. (набав-
ленная сумма) цосымша, устеме; ~ в цене
устеме баха.
НАБАВЛЯТЬ несов. см. набавить.
набалдашник м. таяцтыц шоцмар
тутцасы, таяцтыц басы.
НАБАЛЬЗАМИРОВАТЬ сов. что баль-
замлау, бальзамга сицирип цойыу.
НАБАТ м. дабыл (бир цорцыныш же-
нинде цоцырау царылсан цэуипли хабар)-,
бить в ~ 1) дабыл цагыу, жэрдемге ша-
цырыу; 2) перен. (вызывать тревогу) дабыл
цагып кепшиликтиц кеулин аударыу.
НАБАТНЫЙ прил. дабыл цагатугын;
~ колокол дабыл цагатугын цоцырау.
набёг м. шабыуыл, топылыс; совер-
шить ~ шабыуыл жасар.
НАБЕГАТЬ несов. 1. см. набежать; 2.
(совершать набег, нападать) шабыуыл жа-
сар, топылыс жасау.
НАБЁГА ЦТЬСЯ сов. жууыра-жууыра
шаршау, мауды басылранша жууырыу;
мейлинше жууырыу, шаршаганша жууы-
рыу; он ~лся за день ол кунн менен
жууыра-жууыра шаршады; дети ~лись
вдоволь балалар мауцы басылранша жууы-
р ысты.
НАБЕДОКУРИТЬ сов. разг, бэлеге жо-
лыгып цалыу, абайламастан булдирип
цойыу, булдириу.
НАБЕЖАЦТЬ сов. 1. на кого-что (на-
толкнуться с разбега) соцлыгыу, пэт пе-
нен урылыу; волна ~ла на берег толцын
жагага соцты; 2. (сбежаться) гуулеп жый
налыу, тумлы-тустан жууырып келиу;
ребята ~ли со всех сторон балалар тумлы-
-тустан жууырып келди; 3. (натечь) агып
кетир; ~ло ведро воды бир шекер сур агып
кетти; 4. на что, перен. цаплау, жабыу,
басып кетиу; на солнце ~ло облако кун-
ниц бетин булт басып кетти; <> ~ли про-
центы процентлер есип кетти.
НАБЕЗОБРАЗНИЧАТЬ сов. разг, теп-
теклик ислеу, жацпас цылыц ислеу, бул-
дириу.
НАБЕКРЕНЬ нареч. разг, бир шекесн-
не, цыйсайтып, шекеге цойып; надеть
шапку ~ малацайды бир шекеге кийиу.
НАБЕЛИТЬ сов. что, чего ацлар, агар-
тыу.
НАБЕЛИТЬСЯ сов. бетине ац суртиу,
бетин агартыу.
НАБЕЛО нареч. таза етип, тазаеа, адка,
адца кеширип; переписать ~ таза етип
кеширип жазыу-
НАБЕРЕЖНАЯ ж. суу жагасы, суу
бойындагы; суу бойы кешеси; гранитная
~ гранит пенен беккемленген суу жагасы.
НАБИВАТЬ несов. см. набить.
НАБИВАТЬСЯ несов. см. набиться.
НАБИВКА ж. 1. (наполнение) толтырыу;
басып, тыгып толтырыу; ~ папирос папи-
рос тыгып толтырыу; 2. (обручей и т. п.)
кийгизиу; 3. текст, нагыс тусириу, нагыс
салыу; ~ ситца шытца нагыс тусириу; 4.
текст, (узор на ткани) гезлемениц бетин-
деги нагыс; 5. толтырылган, тыгылган; во-
лосяная ~ матраца жун толтырылган
тесек, жун тыгылган тесек.
НАБИВНЦОЙ прил. 1. тыцпа, толтырып
жасалатугын, толтырылатугын; ~ые па-
пиросы цолдан жасалган папирослар; 2.
текст, нагыслы; ~6й ситец нагыслы шыт.
НАБИРАТЬ несов. см. набрать.
НАБИРАТЬСЯ несов. см. набраться.
НАБИТЫЙ прич. от набить; битком ~
лыцца толган, урып тыгылган; <> ~ дурак
барып турган ацмац.
НАБИТЬ сов. 1. что, чем тыгыу, тыгып
толтырыу, тыгыз етип толтырыу; ~ трубку
табаком трубканы темекиге тыгып толты-
рыу; ~ подушку пухом кепшикти пэр ме-
нен толтырыу; ~ ящик книгами цутыны ки-
тап пенен тыгып толтырыу; ~ карман
1) цалтасын толтырыу; 2) (обогатиться)
байыу; 2. что (насадить, надеть) кийги-
зиу, цурсаулау, цурсау кийгизиу; ~
обруч иа бочку бочкага цурсау кийгизиу;
3. что, текст, нагыс салыу, нагыс басыу,
~ ситец шытца нагыс басыу; 4. что, разг.
тусириу; ~ шишку на лбу мацлайына испк
тусириу; 5. что, чего (вколотить) цагып
таслау; ~ гвоздей мыйыцларды цагып тас-
лау/; 6. кого-чего' (настрелять) атып алыу;
~ уток кеп уйрек атып алыу; 7. что, чего,
разг, (разбить) урып сындырыу, сынды-
— 451 —
_НАБ
рып таслау; ~ посуды ыдысларды урып
сындырыу; <> ~ цену баханы кетериу;
~ себе цену езин кетермелеу, езин керсе-
тиу; ~ руку шебер болыу, эдетлениу, уйре-
ниу; ~ оскомину 1) тисин цамастырыу;
2) (очень надоесть) эбден жалыцтырыу;
битком ~ лыцца толтырыу, урып тыгыу.
НАБЙЦТЬСЯ сов. разг, лыцца толыу,
урып тыццандай болыу; в комнату ~лось
много народу ежиреге адам лыцца тол-
ды.
наблюдАтел ь м. барлаушы, бацлау-
шы, байцаушы, царап турыушы, цада-
галаушы; беспристрастный ~ эдил бац-
лаушы, бийтэреп кадагалаушы.
НАБЛЮДАТЕЛЬНИЦА женск. от на-
блюдатель.
НАБЛЮДАТЕЛЬНОСТЬ ж. байцагыш-
лыц, ацгаргышлыц, зийреклик, сезгирлик.
НАБЛЮДАТЕЛЬНЫЙ прил. 1. бай-
цагыш, байцайтугын, ацгаратугын, зий-
рек, сезгир; ~ человек ацгаргыш адам;
2. (служащий для наблюдения) байцау...,
барлау..., барлап турыу...; ~ пункт бай-
дау пункты.
НАБЛЮДАЦТЬ несов. 1. кого-что (изу-
чать, исследовать) изертлеу, изертлеу
жургизиу, тексериу, бацлау, тексериу
жургизиу; ~ть солнечное затмение кун
тутылыуын изертлеу; 2. кого-что (смот-
реть) царау, царап турыу; я с интересом
~л, как играют дети балалардыц цалай
ойнаганына цызыгып царап турдым; 3. за
кем-чем бацлау, цадагалау, барлау; ~ть
за порядком тэртипти бацлау.
НАБЛЮДА||ТЬСЯ несов. байцалыу, ке-
риниу; ~ется облачная погода кунниц
булт болыуы байцалады.
НАБЛЮДЁНИЦЕ с. 1. (изучение, исследо-
вание) изертлеу, изертлеу жургизиу, тек-
сериу, бацлау, тексериу жургизиу, бац-
лау жургизиу; вести ~е бацлап барыу;
быть под ~ем врача врачтыц бацлауы
астында болыу; взять под ~е бацлауга
алыу; 2. (результат изучения) бацлау,
тексериудиц нэтийжеси, тексериудиц жуу-
магы; интересное ~е цызыц бацлау; обоб-
щить свой ~я езиниц жургизген тексериу-
лериниц нэтийжелерин жуумацластырыу.
НАБОЖНОСТЬ ж. диншиллик, тацыуа-
лыц.
НАБОЖНЫЙ прил. диншил, тацыуа.
НАБОЙКЦА ж- 1. (действие) урып кий-
дириу; 2. екшелик; кожаные ~и телетин
екшелик.
НАБОЙЩИК м. набойщик (1. бир нэр-
сени тыеыушы, ишине толтырыушы адам-,
2. текст, гезлемеге новые салыушы адам).
набойщица женск. от набойщик.
НАБОК нареч. цырын, цыйсыц, цый-
сайтып, цапталга цыйсайып; он надел
шапку ~ ол малацайын цыйсайтып кийди.
НАБОЛЕВШИЙ 1. прич. от наболеть;
2. прил. уацты жеткен, шешилиуди талап
ететугын, пискен; ~ вопрос шешилиуди
талап ететугын мэселе.
НАБОЛЁЦТЬ сов. 1. (стать очень болез-
ненным) наукаслы болыу, ауырыу; рука
~ла кол ауырып кетти; 2. перен. жанга
батыу, уайым басыу; у него ~ло на душе
оныц жанына батты.
НАБОЛТАТЬ I сов. что, чего, разг,
(намешать) былгау, былгап араластырыу,
араластырып жибериу, шалыу; ~ яиц в
молоко мэйекти сутке былгап араластырыу.
НАБОЛТАТЬ II сов. 1. что, чего, разг,
(наговорить лишнего) мэнисиз сезлерди
сейлеу, былжырау; 2. на кого-что, прост,
(наклеветать) жаманлау, дэумет етиу,
жала жабыу, есек айтыу.
НАБОР м. 1. алыу, кабыл цылыу, кабыл
етиу, жыйнау; объявить ~ в ремесленное
училище енер-кэсипшилик училищесине
цабыл етиуди жарыялау; ~ рабочей силы
рабочий кушлерин цабыл етиу; 2. (ком-
плект) топлам, жыйынды; ~ инструмен-
тов эсбаплар жыйындысы; 3. полигр. (дей-
ствие) териу, хэрип териу; остановить ~
Хэрип териуди тоцтатыу; 4. полигр. набор,
терилген хэрип; рассыпать ~ наборды ша-
шып цойыу; <> ~ слов мэнисиз сезлер
жыйындысы, келиспеген сезлер.
НАБОРНЫЙ прил. полигр. хэрип тере~
турын, хэрип териу...; ~ цех хэрип териу
цехи.
НАБОРЩИК м. полигр. наборщик, хэ-
рип териуши.
НАБОРЩИЦА женск. от наборщик.
НАБРАСЫВАТЬ I несов. см. набросать.
НАБРАСЫВАТЬ II несов. см. набросить.
НАБРАСЫВАТЬСЯ несов. см. набросить-
ся.
НАБРА ЦТЬ сов. 1. кого-чего, что (взять,
собрать) жыйыу, жыйнап алыу, жыйнау,
кеп жыйнау, кеп алыу, териу; ~ть много
ягод кеп етип жемис териу; ~ть книг в
магазине дукэннан кеп китап алыу; ~ть
заказов кеп заказ алыу; 2. что, перен.
кушейтиу, кетериу, жетиу, жетисиу; ~ть
скорость тезлигин кушейтиу; ~ть высоту
бэлентке кетерилиу; ~ть темпы темпти
кушейтиу; 3. кого (принять, нанять, на-
вербовать) алыу, кабыллау, цабыл етиу;
~ть рабочих на завод заводца рабочийлар
алыу; 4. что, полигр. териу; ~ть замётку
петитом мацаланы петит пенен териу;
<> ~ть номер телефона телефонный номе-
рин алыу; как воды в рот ~л аузында та-
цаны бардай.
набрнАться сов. 1. (скопиться) жыйы-
лыу, жыйналыу, топланыу; жуцтырыу
(о пыли, мусоре и т. п.); в комнату ~албеь
много народу ежиреге кеп адам жыйылды;
2. чего, перен. жыйнау, пайда болыу, табыу;
~аться сил куш жыйнау; ~аться терпения
тацат пайда болыу, шыдамлыц пайда
болыу; ~аться смелости батырлыц пайда
болыу; 3. (приобрести, усвоить) табыу,
тап болыу; ~аться ума ацыллаиыу; <> с кем
поведёшься, от того и наберёшься поел.
ким менен жацын болсац, соннан уйрене-
сец.
НАБРЕДАТЬ несов. см. набрести.
НАБРЕЦСТЙ сов. разг. 1. на кого-что
ушырасып цалыу, дус келиу, гезлесиу;
~стй в толпе на знакомого аламанныц
ишинде танысца ушырысып цалыу; 2. на
что (натолкнуться) устине келиу, усти-
29"
НАБ
— 452 —
нен шыгыу, тап болыу, ушырау; ~стй на
удачную мысль жадсы пикирге келиу.
НАБРОСАТЬ сов. 1. чего (накидать)
таслау, шашып таслау, таслай бериу, кеп
етип таслау, ылацтыра бериу; ~ бумаг на
пол пол га кагазды шашып таслау; ~ кам-
ней тасларды кеп етип таслау; 2. что ша-
малап дузиу, шамалап жазыу; сызып кер-
сетиу, жазып керсетиу; ~ план доклада
шамалап докладтыц планын дузиу; ~ план
участка участоктыц планын сызып керсе-
тиу-
НАБРОСИТЬ сов. что устине таслау,
желбегей салыу, устине жабыу, жамылыу;
~ платок иа плечи орамалды ийннге жа-
мылыу-
НАБРОСИТЬСЯ сов. 1. на кого-что (на-
пасть) асыла кетиу, топылыу, тура умты-
лыу, бас салыу; 2. на что, разг, (с жад-
ностью) ыкласланып, нэпсидауланып ки-
рисиу; ~ на еду ауцатца нэпсицауланып
кирисиу; 3. на кого-что, разг, топылыу,
тийисе кетиу; ~ на кого-л. с упрёками гий-
несин айтып тийисе кетиу.
НАБРОСОК м. жоба, сулдер; ~ расска-
за эцгимениц жобасы, гуррицниц сулдери;
карандашный ~ колем менен салынган
сулдер.
НАБРЫЗГАТЬ сов. что, чем, чего и без
доп. шашыратыу, шашыу, буркиу; ~ на
пол воды полга суу буркиу.
НАБРЫЗГИВАТЬ несов. см. набрызгать.
НАБРЮШНИК м. бел тацгыш.
НАБРЮШНЫЙ прил. белге байлайтугын,
курсак тацатугын; карынныц устиндеги;
~ жировой слой карыннын, устиндегн май
датламы.
НАБУХАНИЕ с. 1. бертиу; ~ почек бур-
тиклердиц бертиуи; 2. (от влаги, сырости)
исиу, исип кетиу, торсыйыу-
набухАть несов. см. набухнуть.
НАБУХЦНУТЬ сов. 1. бертиу, на де-
ревьях ~ли почки агашлардыц буртиклери
бертип далды; 2. (от влаги, сырости)
исиу, исиниу, исип кетиу, торсыйыу.
НАБУЯНИТЬ сов. разг, жэнжел шыга-
рыу, шатак салыу.
НАВАГА ж. навага (балыц).
НАВАЖДЕНИЕ с. мэмелек айландырыу,
азгырыу, азгырыушылыц; дьявольское ~
шайтан азгырыу; что за ~! бул цандай
азгырыу шылыд!
НАВАКСИТЬ сов. что, разг, вакса менен
майлау, етик май менен майлау.
НАВАЛ м. 1. (действие) жуклеу, артыу,
ушыу; 2. в знач. нареч. навалом ыдыссыз
тегип, уйип; грузить картофель ~ом кар-
тошканы ыдыссыз жуклеу.
НАВАЛИВАТЬ I несов. см. навалйть.
НАВАЛИВАТЬ II несов. см. навалять.
НАВАЛИВАТЬСЯ несов. см. навалить-
ся.
НАВАЛЙЦТЬ сов. 1. что, чего, на кого-
-что (наложить поверх) устине салыу, жук-
леу, артыу; ~ть мешки на телегу цап-
ларды арбага жуклеу; 2. что, чего (небреж-
но набросать) уйип таслау, тегиу; ~ть
ГРУДУ камней тасларды уйип таслау; 3. что,
чего, безл. разг, жудэ кеп топланыу, уйилип
далыу; ~ло много снегу дар уйилип к.ал-
ды; 4. безл. разг, (собраться в большом
количестве) жыйналыу, топланыу; в клуб
~ло много народу клубка кеп адам жый-
налды.
НАВАЛИТЬСЯ сов. на кого-что 1. (на-
лечь) салмагын салыу, басыу; ~ на дверь
есикке салмагын салыу; ~ на вёсла
ескеклерге кушин салыу; 2. перен. (на-
броситься, обрушиться) бирден умтылыу,
тарпа басыу, бирден басыу; ~ на неприя-
теля душпанды тарпа басыу.
навАлкца ж. уйиу; ~а угля тас ке-
мир ди уйиу; О в ~у уйип; перевозить груз
в ~у жукти ыдыссыз алып келиу.
НАВАЛООТБОЙЩИК м. горн, кемир
допарыушы.
навАлочнцый прил. жуклеуши, тийеу-
ши; ~ая машина жуклеуши машина.
НАВАЛЯТЬ сов. что, чего, разг, (изго-
товить валянием) басыу; ~ войлока кийиз
басыу.
НАВАР м. жылт етер, шыр, шире, сор-
паньщ майы; суп с ~ом шырлы сорпа.
НАВАРИВАТЬ несов. см. наварить.
НАВАРИСТЫЙ прил. шырлы, ширели,
жылт етери бар; ~ суп ширели сорпа.
НАВАРИТЬ сов. 1. что, чего писириу,
ауцат писириУ; ~ супу сорпа писириу; 2.
что, тех. (приварить) еритип жалгау,
еритип тутастырыу, еритип ислеу; ~ ось
кешерди еритип тутастырыу.
НАВАРН||бЙ прил. тех. еритип жалган-
ган, еритип тутастырылган, еритип ислен-
ген; ~ая ось еритип тутастырылган кешер.
НАВАЩИВАТЬ несов. см. навощить.
НАВЕВАТЬ несов. см. навеять 1, 2.
НАВЕДАТЬСЯ сов. разг, кирип шыгыу,
келип кетиу, хабар алыу, далын сорап
барыу, кеулин copay; ~йтесь к нам как-
-нибудь цалайда болса бизикине келип
кетиц.
НАВЕДЕНИЕ с. 1. (на цель, след) устине
апарыу, тусириу, баслап барыу, алып
келиу;—СЖТБТУ; 27 (глянца, лоска) бояу,
суртиу^-З. (-поста) цуры^~, салыу; 4. (по-
рядка) орнатыу.
НАВЕДЫВАТЬСЯ несов. см. наведаться.
НАВЕЗТИ сов. что, чего кеп алып келиу,
уйип тастау; ~ много дров кеп отын алып
келиу.
НАВЕИВАТЬ несов. см. навеять.
НАВЕК, НАВЕКИ нареч. емирликке,
емир бойына, мэцги, мэцгиликке, мудамы,
Хэрдайым.
НАВЕРБОВАТЬ сов. что, кого-чего ца-
быллау (бир жацца жибериу ушын).
НАВЕРБОВЫВАТЬ несов. см. навербо-
вать.
НАВЕРНО 1. нареч. (несомненно) шексиз,
сезсиз, гумансыз; это не ~ бул сезсиз
емес, бул гуманлы; 2. в знач. вводн. сл.
(вероятно) бэлким, итимал, элбетте, мум-
кин; он, скоро придёт ол, мумкин, тез
арада келип цалар.
НАВЕРНОЕ см. наверно 2.
НАВЕРНУТЬ сов- что 1. (навинтить)
бурап бекитиу, таулап апарыу, таулап
кийгизиу; ~ гайку на ось гайканы кешер-
— 453 —
НАВ
ге бурап бекитиу; 2. (намотать) орау,
орап койыу.
НАВЕРНУТЬСЯ сов. 1. (навинтиться)
буралыу, тауланып барыу; гайка ~лась
на болт гайка болтца тауланып барды;
2. (намотаться) оралыу, оралып цалыу;
3. (появиться — о слезах) жас келиу, жас
шыгыу, жас пайда болыу.
НАВЕРНЯКА нареч. разг. 1. (обязатель-
но) сезсиз, шексиз, гумансыз, элбетте,
цайна-цай; он придёт ~ ол сезсиз келеди;
2. (с верным расчётом) цэтесиз, жацы-
лыспастан, цэте жибермейтугын болып;
действовать ~ жацылыспайтугын болып
хэрекет цылыу.
НАВЕРСТАТЬ I сов. что, разг, (возмес-
тить, восполнить) есесин толтырыу; етеу,
орнын толтырыу; ~ потерянное время бос-
ца кеткен уацыттыц есесин толтырыу.
НАВЕРСТАТЬ II сов- что, чего, полигр.
вёрсткалау, вёрстка жасау (терилген х;э-
риплерди бетлерге тзртиплеп белиу); ~
несколько страниц книги китаптыц бир
неше бетин вёрсткалау.
НАВЁРСТЫВАТЬ I несов. см. навер-
стать I.
НАВЁРСТЫВАТЬ II несов. см. навер-
стать 11.
НАВЕРТЕТЬ сов. разг. 1. что (намо-
тать) айландырып орау, дыр дегерек
орау; 2. что, чего таулап ислеу, айланды-
рып согыу; бурап тесиу; таулап согыу,
ислеу; ~ отверстий бурап тесиклер тесиу.
НАВЁРТЫВАТЬ несов. см. навернуть и
навертеть 1.
НАВЁРТЫВАТЬСЯ несов. см. навернуть-
ся.
НАВЁРХ нареч. устине, тебесине, жо-
царыга; положить чемодан ~ чемоданды
устине цойыу; подняться ~ жоцарыга шы-
гыу; посмотреть ~ жоцарыга царау; <>
свистать всех ~ мор. хэммени жоцарыга
шацырыу.
НАВЕРХУ нареч. жоцарыда, тебесинде,
устинде; ~ теплее, чем внизу теменге
Караганда, жоцарыда жыллырац; они жи-
вут ~ олар жоцарыда турады.
НАВЁС м. 1. (крыша) бастырма, шертек;
2. (выступающая часть чего-л.) асылып
турган, шертектей болып турган; ~ скалы
тар жарынын. асылып турган жери.
НАВЕСЕЛЕ нареч. разг, шала мэс, сэл
кейипли; быть ~ сэл кейипли|болыу.
НАВЕСИТЬ сов. что 1. (повесить) асыу
цойыу, асып бекитиу, тартыу, илдириу,
илдирип койыу; ~ замок кулып илдирип
цойыу; 2. (двери, ставни) топсалау, топса
цагыу.
НАВЁСКА ж. асып цойыу, асып бекитиу,
илдириу, илдирип цойыу, тартыу; ~ про-
водов сым тартыу.
НАВЕСНЦОЙ прил. аспа, аспалы, асыл-
ма; ~ые замки аспа цулыплар.
НАВЁСНЫЙ прил- 1. бастырма..., бас-
тырмалыц, шертек..., шертеклик; 2. воен.
асып тикке тускен, асырып атылган; ~
огонь тикке устинен тускен оц.
НАВЕЦСТЙ сов. 1. кого-что на что эке-
лиу, баслап барыу, алып келиу; салыу,
тусириу; собака ~ла меня на след лисицы
ийт мени тулкиниц изине экелди; 2. кого-
-что, на что (натолкнуть) салыр, баг-
дарлау; тусириу, туудырыу; ~стй на мысль
пикир туудырыу; ~стй на размышления
ойга салыу; 3. что, на кого-что царатыу,
туурылау; ~стй орудие топты царатыу;
~стй прожектор на самолёт прожекторды
самолётца туурылау; 4. что (устроить,
построить) цурыу, салыу; ~стй мост
кепир салыу; 5. что (покрыть, окрасить)
бояу, суртиу; 6. что орнатыу; ~стй поря-
док тэртип орнатыу; 7. кого, разг, (при-
вести) шацырып экелиу, алып келиу,
ертип келиу; ~стй полон дом гостей
уй толы цонац шацырып экелиу; 8. что,
перен. разг, (внушить, вызвать) ушырыу
(ужас); бастырыуа (тоску); <> ~стй крйтику
критикалап таслау; ~стй справку сорас-
тырып билиу; ~стй тень гуман туудырыу.
НАВЕСТЙТЬ сов. кого-что кирип шы-
гыу, халын сорап билиу, кеулин copay,
кериуге барыу; ~ друзей досларды ке-
риу ге барыу.
НАВЕТ м. уст. жала, дэумет, есек.
НАВЁТРЕННЦЫЙ прил. самал жагын-
дагы, самалга царатан; ~ая сторона самал
жагындагы тэреп.
НАВЕЧНО нареч. мэцгиге, мэнгиликке,
мудамы, емирликке.
НАВЕШАТЬ I сов. что, чего асып койыу,
илдирип койыу; ~ много белья кеп иш
кийимди асып койыу.
НАВЕШАТЬ П сов. что, чего (на весах)
тэрезиге тартыу, елшеу; ~ несколько па-
кетов сахару бир неше пакет цант елшеу.
НАВЕШИВАТЬ I несов. см. навесить и
навешать I.
НАВЕШИВАТЬ II несов. см. навешать II.
НАВЕЩАТЬ несов. см. навестить.
НА ВЕЯ ЦТЬ сов. 1. что есип экелиу, есиу,
урип экелиу; ветер ~л прохладу самал
есип салкынлатты; 2. что, перен. (вы-
звать) салыу, тусириу, келтириу; ~ть сон
уйкы келтириу; ~ть приятные воспомина-
ния жагымлы естеликлерди яды на салыу;
3. что, чего, с.-х. сууырыу, сууырып та-
залау, елеу; ~ть много овса кеп сулыны
сууырып тазалау-
НАВЗНИЧЬ нареч. шалцасына, шалца-
сынан; упасть ~ шалцасына жыгылыу.
НАВЗРЫД нареч.-. плакать ~ екирип
жылау, бацырып жылау, цатты жылау.
НАВИВАТЬ несов. см. навить.
НАВИВАТЬСЯ несов. см. навиться.
НАВИГАЦИОННЫЙ прил- навигация...,
навигациялыц; ~ перйод навигация мэу-
сими.
НАВИГАЦИЯ ж. навигация (жерги-
ликли климатльщ жагдайга i;apau cyij
арцалы жуput/ге болатугын уацыт); ~ на-
чалась в апреле навигация апрельде бас-
ланды.
НАВИДАТЬСЯ сов. чего, разг, кепти
кериу, талайды кериу, кеп нэрсени_басы-
нан етириу.
НАВИНТЙТЬ сов. что, на что таулап
киргизиу, бурап апарыу, бурап бекитиу;
~ гайку гайканы бурап бекитиу.
НАВ
— 454 —
НАВИНЧИВАТЬ несов. см. навинтить.
НАВИСАТЬ несов. см. нависнуть.
навйсцнуть сов. 1. на что (свеситься)
салбырап турыу, асылып турыу, темен
тусип турыу, илинип турыу; 2. над кем-
-чем илинип турыу, асылып турыу, ецте-
рилип турыу; тучи ~ли над городом
даланыц устин булт басып тур; 3. над
кем-чем, перен. пайда болыу, тууыу; над
нами ~ла опасность бизлерге цорцыныш
тууды.
НАВЙСШИЦИ 1. прич. от нависнуть;
2. прил. салбырап турган, асылып турган,
темен тусип турган, илинип турган; ~е
брови темен тусип турган цаслар.
НАВЙТЬ сов. что, чего 1. (намотать)
орау; 2. (изготовить витьём) есиу, шыйра-
тыу, таулау; ~ верёвок аркан есиу, жип
есиу; 3. обл- (уложить вилами) жаба менен
жыйнау; ~ воз сёна бир арба пишенди
жаба менен жыйнау.
НАВИТЬСЯ сов. оралыу.
НАВЛЕКАТЬ несов. см- навлечь.
НАВЛ||ЁЧЬ сов. что, на кого туудырыу,
келтириу; он ~ёк на себя подозрение ол
езине туман туудырып алды.
НАВОДИТЬ несов. см. навестй.
наводкца ж. 1. (действие) салыу; шыр-
мау, даплау; ~а моста кепир салыу; 2.
воен, нышаналау, туурылау, нышанага
алыу, атыу, гезеу; ~а орудий топларды
нышанага туурылау; бить прямой ~ой
топ пенен туппа-тууры атыу.
НАВОДНЕНИЕ с. 1. тасцын, суу тасды-
ны, суу алыу, суу алма; 2. перен. толты-
рыу, лыцца толтырыу, уйиу; ~ рынков
товарами базарды товарларга толты-
рыу.
НАВОДНИТЬ сов. что, кем-чем толты-
рып жибериу, лыдца толтырыу, уйиу;
~ рынок дешёвыми товарами базарды ар-
зан товарлар менен лыцда толтырыу.
НАВОДНОЙ прил.: ~ мост уакытша са-
лынган кепир.
НАВОДНЯТЬ несов. см. наводнить.
НАВОДЧИК м. воен, наводчик (ныша-
нага царатыушы топшы).
НАВОДЯЩИЙ 1. прич. от наводить;
2. прил. жэрдемши, еске тусиретугын;
~ вопрос жердемши copay.
НАВОЗ м. дэрис, цый, тегин.
НАВОЗИТЬ несов. что, с.-х. дэрис те-
гиу, дэрислеу, дый тегиу, тегин тегиу.
НАВОЗЙТЬ I несов. см. навезти.
НАВОЗИТЬ II сов. что, кого-чего тасыу,
тасып алыу; ~ Дров на зиму цысца отын
тасып алыу.
НАВОЗНИК м. зоол. ЦЫЙ цоцызы.
НАВОЗНЫЙ прил. дерис.... цый..., те-
гин...
НАВ030ХРАНЙЛИЩЕ с. с.-х. дерис
сацлагыш, цый сацлагыш, тегин сацла-
гыш.
НАВОЙ м. текст, навой (тоцым.ашылыц
станогында улкен туте, кошер).
НАВОЛОЧКА ж. дастыд тыс, кепшик
тыс, дастыд дап.
НАВОНЯТЬ сов. чем и без доп., разг, са-
сытыу, сасытып жибериу, ийисин шыга-
рып жибериу; ~ керосином лампа май
ийисин шыгарып жибериу.
НАВОРАЧИВАТЬ несов. 1. см. наворо-
тить; 2. (накручивать, навёртывать) орау.
НАВОРОВАТЬ сов. что, чего, разг, урлап
алыу, бир, талай нэрсени урлау.
НАВОРОВЫВАТЬ несов. см. наворовать.
НАВОРОЖИТЬ сов. что, чего, разг, пал
ашыу, пал ашып алдагыны айтыу.
НАВОРОТИТЬ сов. что, чего, разг, уйип
таслау; далай болса солай уйиу; ~ груду
камней тасларды уйип таслау.
НАВОСТРИТЬ сов. что: ~ уши кулак
туриу, сад болыу, кулак тигиу; ~ лыжи ца-
шыуга таярланыу, цашыуга бейим бериу.
НАВОЩИТЬ сов. что мум суртиу, мум-
л а у.
НАВРАТЬ сов. разг. 1. что, чего (солгать)
алдау, етирик айтыу, жалган сейлеу; 2. на
кого-что (наклеветать) жала жабыу, дэу-
мет етиу, есек айтыу; 3. в чём (допустить
ошибку) жацылысыу, кэте жибериу, ал-
жасыу.
НАВРЕДИТЬ сов. кому-чему зыян келти-
риу, зыян бериу, зыянкеслик етиу, кесент
бериу.
НАВРЯД, НАВРЯД ЛИ частица разг.
нагуман, нагайбыл; ~ он сегодня придёт
оныц бугин келиуи нагайбыл.
НАВСЕГДА нареч. биротала, мэнгиге,
бэрдулла, емиринше мудамы; <> раз и ~
енди болмастай етип, узил-кесил.
НАВСТРЕЧУ 1. нареч. алдынан, алдына,
царсы алдынан, алдын тосып; выйти ~
гостям цонадлардыц алдына шыгыу; 2.
предлог с дат. п. царсы; идтй ~ 1) чему
жадынлатыу, тезлетиу; идтй ~ своей ги-
бели езиниц опат болыуын жадынлатыу;
2) кому-чему (оказывать содействие) цай-
ырцомшылыц етиу.
НАВЫВОРОТ нареч. разг, дэкисине, ке-
рисинше; всё получйлось ~ барлыгы дэ-
кисиише болып шыдты; шйворот-~
былгастырып.
НАВЫК м. шыныгыу, шыныгыушылыц,
эдетлениу, кенлигиу, тэжрийбе; трудовые
мийнеттеги шыныгыушылыц.
НАВЫКАТ, НАВЫКАТЕ: глаза ~ та-
сырайган кез, кези тасырайган.
НАВЫЛЕТ нареч. тесип етип, етип шы-
гып, аржагына шыгып; он ранен пулей ~
ол од тесип етип жарадар болган.
НАВЫНОС нареч. разг, алып кетип ишиу-
ге, алып кетиу ушын; торговать ~ алып
кетипГишиуге сатыу.
НАВЫПУСК нареч. сыртына шыгарып,
сыртына жиберип; носйть брюки ~ шал-
бардыц балагын етиктиц сыртына шыга-
рып кийип журиу.
НАВЫРЕЗ нареч. шадмадлап, шадмац
урып, кесип берип; купйть арбуз ~ гар-
бызды шадмац урып алыу.
НАВЫТЯЖКУ нареч.: стоять ~ цацайып
турыу, цацшыйып турыу, цолын жиберип
тик турыу.
НАВЬЮЧИВАТЬ несов. см. навьючить.
НАВЬЮЧИТЬ сов. кого-что жуклеу, жук
артыу, жук тийеу; ~ верблюда туйеге
жук арты^. ’
— 455 —
НАГ
НАВЯЗАТЬ I сое. 1. что (привязать)
бекитиу, байлау, орау, тацып байлау;
~ кнут на кнутовище цамшыныц еримин
цамшы сапка байлау; 2. чего тоцыу, ериу;
~ чулок шулыц тоцыу; 3. кого-что, кому-
-чему, перен. тацыу, зорлап жуклеу,
зорлап еткериу, мойнына тацыу; ~ своё
мнение ез пикирин зорлап еткериу.
НАВЯЗАТЬ II несов. см. навязнуть.
НАВЯЗАТЬСЯ сов. кому, разг, жабысып
калмау, жабысыу, жармасыу, изинен цал-
мау; ~ в знакомые таныс болыуга жабысып
цалмау.
НАВЯЗЦНУТЬ сов. тыгылып цалыу, ир-
килип цалыу, тыгылып толып цалыу; в зу-
бах ~ло 1) тиске тыгылып цалды; 2) перен.
мазасын алды, изинен цалмайды.
НАВЯЗЧИВОСТЬ ж. жармасцышлыц,
жабысцышлыц, асылгышлыц, изинен цал-
маушылыц.
НАВЯЗЧИВЦЫЙ прил. 1. (назойливый)
жармасцыш, жабысцац, изинен цалмай-
тугын; ~ый человек жармасцыш адам;
2. перен. (неотступный) естеп шыцпай-
тугын, мийге сицип цалган; ~ая идея
естен шыцпайтугын идея.
НАВЯЗЫВАТЬ несов. см. навязать I.
НАВЯЗЫВАТЬСЯ несов. см. навязать-
ся.
НАВЯЛИВАТЬ несов. см. навялить.
НАВЯЛИТЬ сов. что, чего кептирир, цац-
лау, цацлап алыу, сурлеу; ~ рыбы балыц
цацлау.
НАГАДАТЬ сов. что, чего, разг, пал
ашып айтып бериу, цумалац салыу, соцтага
царап ашып айтып бериу.
НАГАДИТЬ сов. разг. 1. (о животных)
тезеклеу, былгау, патаслау; 2. кому, перен.
(навредить) жаманлыц цылыу, бузацылыц
цылыу, зыян етиу.
НАГАЙКА ж. цамшы, дыр.
НАГАН м. наган, алты атар.
НАГАР м. шор, цурым, дут; ~ на свече
шамныц пилтесиниц шоры.
НАГИБАТЬ несов. см. нагнуть.
НАГИБАТЬСЯ несов. см. нагнуться.
НАГИШбМ нареч. разг, жалацаш, тыр
жалацаш.
НАГЛАДИТЬ сов. что, чего утик басыу,
утиклеу, утюг басыу, утюглеу.
НАГЛАЖИВАТЬ несов. см. нагладить.
НАГЛАЗНИК м. кезлик (цайуанлар
ушын).
НАГЛАЗНЫЙ прил. кезге тагылатугын,
кезге тутатугын; ~ щиток кезге тутату-
гын к,алцан.
НАГЛЕТЬ несов. уятсызланыу, арсызла-
ныу, сур бетлениу.
НАГЛЕЦ м. уятсыз, арсыз, сур бет,
буза цы.
НАГЛОСТЬ ж. уятсызлыц, арсызлыц,
сур бетлик, бузацылыц.
НАГЛОТАТЬСЯ сов. чего, разг, кеп жу-
тыу; ~ воды сууды кеп жутыу; ~ пыли
шацды кеп жутыу.
НАГЛУХО нареч. 1. (плотно) сацлац-
сыз, берк, ныц, тас цылып; запереть
дверь ~ есикти тас цылып бекитиу; 2. (на
все пуговицы) барлык сэдебин, Хэмме илге-
гин; ~ застегнуть пальто пальтоныц бар-
лыц илгегин илдириу.
НАГЛУШЙТЬ сов. кого-чего, разг, есинен
талдырыу, есецкиретиу, цалыйма кылып
аулау; рыбы балыцты цалыйма к,ылып
аулау.
НАГЛЫЙ прил. уятсыз, арсыз, бетсиз,
сур бет, буза цы.
НА ГЛ ЯД IIЁТ ЬСЯ сов. на кого-что 1. ца-
рап тойыу, кез тойганша царау, мийри
цанганша царау; мать не ~йтся на сына
ана баласына царап кези тоймайды; ну,
~ёлся? царап кезиц тойды ма?; 2. (много
повидать) кеп нэрселерди кериу, кеп
кериу.
НАГЛЯДНО нареч. кез алдында, аныц,
айдын турде, керсетпели турде, керсетип
турып.
НАГЛЯДНОСТИ Ь ж. аныцлыц, керсет-
пелилик; ~ь обучения оцытыудыц керсет-
пелилиги; для ~и аныц болыу ушын.
НАГЛЯДНЫЦЙ прил. 1. (основанный на
показе) керсетпе, керсетпели; ~е пособия
керсетпели оцыу цураллары, керсетпе ку-
раллары; 2. (убедительный) аныц, айкын,
кернекли, керинип турган; ~й пример
айцын мысал.
НАГНАИВАТЬСЯ несов. см. нагноить-
ся.
НАГНАЦТЬ сов. 1. кого-что (догнать)
цууып жетиу; 2. кого-что (наверстать)
жетистириу, жетип алыу, толыцтырыу, есе-
син толтырыу; ~ть товарищей по работе
жумыста жолдасларына жетисип алыу;
~ть упущенное калган жагын цууып же-
тиу; 3. что, кого-чего (согнать, сосредото-
чить) айдап экелиу, айдап апарыу; на
базар ~ли много скота базарга кеп мал-
ды айдап кетти; 4. что, на кого-что, перен.
туудырыу, келтириу, тусириу; ~ть сон
уйкыны келтириу; ~ть тоску кеуилсизлик
туудырыу; ~ть страху коркыныш тууды-
рыу; 5. что, чего (наготовить перегон-
кой) таярлау, шыгарыу; ~ть бочку спирту
бир бочка спирт таярлау; -ф- ~ть цену
бахасын асырыу.
НАГНЕСТИ сов. см. нагнетать.
НАГНЁТ м. еет. мойын жауыры.
НАГНЕТАНИЕ с. тех. цысып апарыу,
басым менен толтырыу-
НАГНЕТАТЕЛЬНЫЙ прил. тех. цысып
апаратугын, басым менен толтыратугын;
~ насос цысып апаратугын насос.
НАГНЕТАТЬ несов. что, тех. цысып апа-
рыу, басым менен толтырыу; ~ воздух
хауаны басым менен цысып толтырыу.
НАГНОЕНИЕ с. шириу, ирицлеу, азы-
гыу.
НАГНОЙЦТЬСЯ сов. ширип кетиу, ириц-
леп кетиу, азыгып кетиу; рана *^лась жара
ир иц л еди.
НАГНАТЬ сов. кого-что ийиу, ецкейтиу,
бугиу, цайырыу.
НАГНУТЬСЯ сов. ийилиу, ецкейиу, бу-
гилиу, цайырылыу.
НАГОВАРИВАТЬ несов. см. наговорйть.
НАГОВОР м. 1. разг, (клевета) жала, дэу-
мет, есек; 2. (заклинание) дем салыу, дууа
етиу.
НАГ
-- - 456 - -
НАГОВОРИТЬ сов. 1. что, чего. разг.
кеп сейлеу, мэниссиз кеп сейлеу, аузына
келгенди айтыу, мыжыу; ~ грубостей
турпайы нэрселерди айтыу; 2. на кого-что
(наклеветать) жаманлау, жала жабыу,
есек таратыу, дэуметлеу; 3. (для звуко-
записи) айтыу, айтып бериу; ~ письмо
на пластйнку хаттыц сезин пластинкага
алыу ушын айтып бериу.
НАГОВОРИЦТЬСЯ сов. разг, цэлегенин-
ше сейлесиу, сейлесип цумардан шыгыу,
кеп сейлесиу, кеп эцгимелесиу; мийри
цанганша сейлеу; друзья вдоволь ~лись
дослар мауцын басцанша сейлести.
НАГбЙ прил. 1. жалацаш, тыр жала-
цаш; 2. перен. (лишённый растительности)
дуу (та^ыр, дала).
НАГОЛО, НАГОЛО нареч. 1. цынынан
шыгарып, жалацлатып; с шашками наголо
цылышларын жалацлатып; 2. цыргызып,
тыцырлап, дым цалдырмай; он стригся ~
ол шашын цыргызып алдырды.
НАГОЛОВУ нареч. эбден, путкиллей;
врага разбили ~ душпанды путкиллей
цыйратты.
НАГОЛОДАТЬСЯ сов. разг, аш болып
далыу, жудэ аш болып кетиу.
НАГОЛЬНЫЙ прил. дапланбаган, дап-
ланбаган тери; ~ тулуп дапланбаган пос-
тын.
НАГОНЯЙ м. разг, кейис, дэкки, сегис,
цатты урсыу; получить ~ кейис еситиу.
НАГОНЯТЬ несов. см. нагнать.
НА-ГОРА нареч. горн, жоцарыга, жер-
дин устине; выдать уголь ~ кемирди жер-
диц устине шыгарыу.
НАГОРАЖИВАТЬ" несов. см. нагородить.
НАГОРАТЬ несов. см. нагореть.
НАГОРЁЦТЬ сов. 1. (дать нагар) шор
болыу, дут басыу, дурым болыу; 2. безл.
разг, (о горючем, электричестве) жаныу,
жанып болыу; 3. безл. разг, кейис еситиу,
дэкки жеу, сез еситиу, бэлеге далыу, пэнт
жеу; ребятам ~ло от отца за шалости
тентеклик дылганы ушын балалар экеси-
нен кейис еситти.
НА ГОРН ЦЫЙ прил. 1. (находящийся на
горах) таудагы; ~ое пастбище таудагы
жайлау; 2. (гористый) таулы; ~ый берег
реки дэрьяныц таулы жагасы.
НАГОРОДИТЬ сов. что, чего 1. (заборы,
перегородки) дорган салыу, доршалап алыу,
доралап алыу; 2. разг, (нагромоздить)
уйип таслау; ~ кучу всякого хлама хэр
турли ески-тусдыны уйип таслау; 3. перен.
разг, (наговорить) сандырадлау, былжы-
радлау, мэниссиз сейлеу, келиспеген нэр-
сени жазыу; ~ чепухй мылжыц сезди был-
жырадлау.
НАГОРЬЕ с. тегис таулыц, жазыц тау,
кец таулыц, устирт, цыр.
НАГОСТИТЬСЯ сов. разг, маудын бас-
данша доныу, маудын басданша донад
болыу.
НАГОТЦА ж. тыр жалацашлыд; при-
крыть ~у тыр жалацашлыгын жабыу;
< во всей своей ~ё ашыдтан-ашыд.
НАГОТАВЛИВАТЬ несов. см. нагото-
вить.
НАГОТОВЕ нареч. таяр, тап-тайын, да-
зир; быть ~ таяр турыу, таяр болыу.
НАГОТОВИТЬ сов. что^ чего, разг. 1.
(запасти) таярлап цойы^, хэзирлеу, жый-
нап цойыу, гамлап цойыу; ~ дров на зиму
цысца отын таярлап цойыу; 2. (настря-
пать) кеп етип писнриу, кеп етип таяр-
лау.
НА ГОТ О ВИ ЦТЬСЯ сов. разг, жеткилик-
ли таярлау; кеп етип хэзирлеу, кеп гам-
лау; на всех не ~шься хэмхмеге жеткилик-
ли таярлай алмайсац.
НАГРАБИТЬ сов. что,, чего талап алыу.
НАГРАДКА ж. награда, сый, сыйлыд,
байрад; денежная ~а адшалай сыйлыд;
получить ~у байрад алыу.
НАГРАДИЦТЬ сов. кого-что, чем 1. на-
градалау, сыйлау, сыйлыдлау, байрадлау;
2. перен. бери^, сыйлау; природа щедро
~ла его тэбият оны аямай сыйлаган; <^>~ть
оплеухой шаппат бериу; ~ть улыбкой ку-
лип кеулин алыу, жылмыйып кулип дарау.
НАГРАДНОЙ прил- 1. награда, сыйлыд,
байрад; ~ список сыйлыд дизими; 2. в знач.
сущ. мн. наградные сыйлыд адшалар.
НАГРАЖДАТЬ несов. см. наградить.
НАГРАЖДЕНИЕ с. наградалау, сыйлау.
сыйлыд бериу, байрад бериу.
НАГРЕБАТЬ несов. см. нагрести.
НАГРЕВ м. 1. (действие) дыздырыу,
ысытыу, дызыу, ысыу; 2. тех. дызыу дэ-
режеси, ысыу шамасы; необходимый ~
печи печьтиц керекли дызыу дэрежеси; 3.
тех. (нагреваемая поверхность) дызатугын
майданы.
НАГРЕВАНИЕ с. дыздырыу, ысытыу,
дызыу, ысыу, жылыу.
НАГРЕВАТЕЛЬ м- ысытдыш, жылыт-
дыш, жылытыу эсбабы.
НАГРЕВАТЕЛЬНЦЫЙ прил. 1. (служа-
щий для нагрева) дыздыратугьш, ысыта-
турын, дыздырыу...; ысытыу..., жылы-
татугын; ~ые приборы ысытыу эсбапла-
ры; 2. (подвергающийся нагреванию) дыз-
дырылатугын, дызатугын, ысытылатугын.
ысыйтугын; ~ая поверхность дыздырыла-
тугын майданы.
НАГРЕВАТЬ несов. см. нагреть.
НАГРЕВАТЬСЯ несов. см. нагреться.
НАГРЕСТИ сов. что, чего тыр мал ап
жыйнау, гуреп жыйнау; ~ снегу карды
гуреп жыйнау-
НАГРЕТЬ сов. что цыздырыу, ысытыу,.
жылытыу; ~ руки алып эдетлениу, жеп
уйрениу.
НАГРЕТЬСЯ сов. дызы^, ысыу, ысыныу,
жылыу, жылыныу.
НАГРИМИРОВАТЬ сов. кого‘Что грим-
леу, грим суртиу, грим жагыу.
НАГРИМИРОВАТЬСЯ сов. гримлениу^
езине грим суртиу, езине грим жагыу-
нагромождАть несов. см. нагромоз-
дить.
нагромождаться несов. см. нагро-
моздиться.
НАГРОМОЖДЕНИЕ с. 1. (действие) рет-
сиз уйип таслау, цалай болса солай уйип
таслау; 2. (беспорядочное скопление чего-л.)
уйиншик, уЙИНДИ.
— 457 —
НАД
НАГРОМОЗДИТЬ сов. что, чего 1. (сло-
жить, свалить кучей) тартипсиз уйип
таслау, тартипсиз жыйнау, цалай болса
солай уйиу; 2. перен. ретсиз толтырыу, кел-
тире бериу; ~ в статье примеров мацаланы
ретсиз мысаллар менен толтырыу.
НАГРОМОЗДИТЬСЯ сов. тэртипсиз
жыйланыу, тэртипсиз уйилиу.
НАГРУБЙТЬ сов. кому-чему катты сез
айтыу, катты гэп айтыу, ауыр гэп айтып
таслау, турпайылык цылыу, бийэдеплик
етиу.
НАГРУДНИК м. ецирше, кекирекше;
детский ~ баланыц кекирекшеси.
НАГРУДНЫЙ прил. кекирек..., кекирек-
ке тагылатугын, ецирге тагылатугын,
кекиректеги, тес, тестеги; ~ знак ецирге
тагылатугын белги; ~ карман тес цалта.
НАГРУЖАТЬ несов. см. нагрузить.
НАГРУЖАТЬСЯ несов. см. нагрузиться.
НАГРУЗЙТЬ сов. кого-что, чем 1. жук-
леу, артыу, тийеу; 2. перен. разг, (возло-
жить обязанности, поручения) жуклеу, ис
тапсырыу.
НАГРУЗИТЬСЯ сов. чем жуклениу, тийе-
лиу, артылыу.
НАГРУЗКА ж. 1. (действие) жуклеу,
артыу, тийеу; 2. (груз) жук; 3. разг, (обя-
занности) миннет, жумыс, ис, уазыйпа;
сабац; у него большая ~ в школе оныц
мектепте сабагы кеп; 4. тех. салмац,
куш; максимальная ~ мотора моторга
тусип турган максималь куш.
НАГРЯЗНИТЬ сов. разг, патаслау, был-
гап таслау, кирлетип таслау.
НАГРЯНУЦТЬ сов. разг, тосаттан келип
цалыу, кутпеген жерде келип цалыу, бир-
ден топылыу, кутпегенде болыу, цэпелим-
де болыу; ~ли гости тосаттан цонацлар
келип цалды; ~ла беда боле тап болды.
НАГУЛ м. с.-х. жайлауда семириу, жай-
лауда ет байлау; летний ~ скота малдын,
жазда семириуи.
НАГУЛИВАТЬ несов. см. нагулять.
НА ГУЛ Я ЦТ Ь сов. что, чего отлап семи-
риу, ет байлау; скот ~л жиру мал отлап
семирди.
НАГУЛЯТЬСЯ сов. разг, цыдырып цумар-
дан шыгыу, кеп цыдырыу, ойны цаныу;
вдоволь ~ мийри цанганша цыдырыу.
НАД (НАДО) предлог с твор. п. 1. (поверх,
выше кого-чего-л.) устинде, тебесинде; лам-
па висйт над столом лампа столдыц устин-
де асыулы тур; 2. (при обозначении господ-
ствующего положения) устинен; он началь-
ник надо всеми ол доммениц устинен бас-
лыц; 3. (указывает направленность дей-
ствия) устинде, женинде, тууралы; рабо-
тать над собой ез устинде ислеу; он сидит
над решением задачи ол моселе шыгарыу-
дыц устинде отыр.
НАД’ (НАДО’, НАДЪ’) приставка 1. сез-
диц алдынсы цосымтасы болып: 1) фейил
жасайды цэм устеме ислеуди, кебейтиуди
билдиреди, мыс.: надстроить устине цу-
рыу; 2) хррекеттиц толыц емеслигин,
оныц тек айрым белегине вана тийисли
екенин билдиреди, мыс.: надкусить тислеу,
тислеп алыу; 2. бир нэрсениц устки бели-
мин ацлатып атлыц х,эм келбетлик жасай-
ды, мыс.: надбровье цас усти; надземный
жер устиндеги.
НАДАВАТЬ сов. что, чего, разг, кеп
бериу, бере бериу; ~ подарков кеп базар-
лыц бериу; ~ обещаний уоде бере бериу.
НАДАВЙТЬ сов. 1. что, на что (нажать)
басыу, басыццырау, ныгытыу; ~ кнопку
звонка звоноктыц кнопкасын басыу;
2. что, чего (выжать) сыгыу, сыгып алыу,
сыгып шыгарыу; ~ чашку виноградного соку
бир кесе жузим ширесин сыгып алыу;
3. что, чего (размять) езиу; ~ картбшкн
картошка езиу.
НАДАВЛИВАТЬ несов. см. надавить.
НАДАИВАТЬ несов. см. надоить.
НАДАРИВАТЬ несов. см. надарить.
НАДАРЙЦТЬ сов. что, чего, разг, сьшлап
бериу, базарлыцца улестириу; детям ~ли
много игрушек балаларга кеп ойыншыцлар
улестирип берди.
НАДБАВИТЬ сов. разг. см. набавить.
НАДБАВКЦА ж. разг, цосымша, устеме;
денежная ~а цосымша акта; произвести
~у устине цосып есаплау.
НАДБАВЛЯТЬ несов. см. надбавить.
НАДБИВАТЬ несов. см. надбить.
НАДБИТЬ сов. что шетин сындырыу, аз-
гана сындырыу, жарыу; ~ тарелку тарел-
каныц шетин сындырыу; ~ яйцо мэйекти
жарыу.
НАДБРОВНЦЫЙ прил. цас устиндеги;
<~ая часть лба мацлайдыц цас устиндеги
белими; <> ~ые дуги анат. цас усти мац-
лай суйеклер.
НАДБРОВЬЕ с. анат. цас усти, цаетыц
устки жагы.
НАДБРЮШНЫ || Й прил. царын устиндеги;
~е мышцы царын усти булшыц етлери.
НАДВИГАТЬ несов. см. надвинуть.
НАДВИГАТЬСЯ несов. см. надвинуться.
НАДВИНУТЬ сов. что, на кого-что жы-
лыстырыу, устине жылыстырыу, басып
кийиу, тусириу; ~ шапку на лоб малацай-
ды мацлайга басып кийиу.
НАДВИНУЦТЬСЯ сов. 1. (переместить-
ся, приблизиться) жылжыу, жылысыу, жы-
лысып келиу, жылысып кетиу; тучи ~лись
бултлар жылысып жацынлады; 2. 'перен.
(наступить, подступить) жацынлап ке-
лиу, эсте келип цалыу, жацынлау; ~лась
старость гаррылыц жацын келип цалды;
~лась ночь тун жацынлады.
НАДВОДНЦЫЙ прил- суу устиндеги,
суу жузиндеги; ~ая часть корабля ко-
рабльдиц суу устиндеги белиги.
НАДВОЕ нареч. екиге, еки; разрезать яб-
локо ~ алманы кесип екиге белиу.
НАДВОРНЫЦЙ прил. шарбацтыц ишин-
деги, кораныц ишидеги, дийуал ишиндеги;
~е постройки цораныц ишиндеги цурылыс -
лар.
НАДВЯЗАТЬ сов. что 1. (удлинить вяза-
нием) цосымша тоцыу, тоцып жамау, жал-
гап тоцыу; ~ чулок чулокты жалгап то-
цыу; 2. (привязать) жалгау; ~ верёвку
жипти жалгау.
НАДВЯЗКА ж. 1. (действие) цосымша
тоцыу, жалгап тоцыу, устине цосып тоцыу;
НАД,
— 458 —
2. (надвязанная часть) тоцыма цурац, жал-
гама.
НАДВЯЗЫВАТЬ несов. см. надвязать.
НАДГРОБИЕ с. цабир естелик.
НАДГРОБНЦЫЙ прил. 1. цэбирдиц басы-
на цойылган, цэбирдиц устине цойылган;
~ый памятник цэбир естелик; 2. (погре-
бальный) табыт басындагы, ели цойылып
атыргандагы; ~ое слово табыт басындагы
сез.
НАДГРЫЗАТЬ несов. см. надгрызть.
НАДГРЫЗТЬ сов. что кемириу, гайзау,
тислеп алыу, тислеп узип алыу.
НАДДАВАТЬ несов. см. наддать.
НАДДАТЬ сов. что, чего, разг, устеу, ке-
бейтиу, цосыу, тезлетиу, асырыу; ~ жа-
ру ыссылыцты арттырыу.
НАДЕВАТЬ несов. см. надеть.
НАДЕВАТЬСЯ несов. кийиниу, кийиу.
НАДЕЖД ||А ж. умит, дэме, исеним;
у меня нет ни малейшей ~ы мениц хеш
кандай умитим жоц; питать ~у умитлениу,
дэмелениу, умит етиу; возлагать ~ы на ко-
го-л. биреуге исениу; потерять умит
узиу, дэмени узиу; в ~е на то, что...
...деп умит етип; подавать большие ~ы
улкен умит туудырыу.
НАДЁЖНОСТЬ ж. 1. (верность) исеним-
лилик; 2. беккемлик, мыцлылыц, сапалы-
лыц, муцыятлылыц; ~ механизма механизм-
ниц беккемлиги.
НАДЁЖНЫЙ прил. 1. (верный) исенимли,
исенишли; ~ друг исенимли дос; 2. (креп-
кий, прочный) беккем, мыклы, сапалы,
муцыятлы, берик; ~ мост мукыятлы ке-
пир.
НАДЁЛ м. 1. (действие) пай бериу,
улестирип бериу; белип шыгарыу, белип
бериу, пайласыу; 2. (участок земли) надел
(революциядан бурын Россияда дийхан/а
белип берген жер).
НАДЕЛА ЦТ Ь сов. что, чего 1. (сделать)
кеп етип ислеу, кеп етип согыу, ислеп
дойыу, таярлап койыу; ~ть игрушек кеп
етип ойыншыцлар ислеу; 2. жибериу, ис-
леу; ~ть много ошибок кеп цэтелер жибе-
риу; 3. разг, (причинить) ислеу, тийгизиу,
дылыу; ~ть неприятностей жаман кесирин
тийгизиу; ~ть хлопот ауерешиликке салыу;
что мы ~ли! бизлер не кылганымыз!
НАДЕЛ Й ЦТ Ь сов. кого-что, чем 1. (предо-
ставить) улестирип бериу, белип бериу,
белип шыгарыу, пайын бериу; 2. перен.
(одарить) сыйлау, бериу; природа ~ла
его большими способностями тэбият оган
улкен удыплылыд берген.
НАДЕЛЯТЬ несов. см. наделить.
НАДЁРГАТЬ сов. что, чего 1. жулып
алыу, сууырып алыу; ~ льна бир талай зы-
гыр жулып алыу; 2. перен. разг, аннан-
-муннан алыу, хэр жерден алыу; ~ ци-
тат цитатты аннан-муннан алыу.
НАДЁРГИВАТЬ I несов. см. надёргать.
НАДЁРГИВАТЬ II несов. см. надёрнуть.
НАДЕРЗЙТЬ сов. кому, разг, турпайы
сез айтыу, эдепсизлик цылыу, ауыр сез
айтыу.
НАДЁРНУТЬ сов. что, на кого-что жул-
цып буркениу, жулцып жамылыу; ~ на
себя одеяло керпени жулдып жамы-
лыу.
НАДЁТЬ сов. что, на кого-что 1. кийиу,
салыу, кийгизиу; тартыу (платок)-, ~
пальто пальто кийиу; ~ платок шаршы
тартыу; ~ сапоги етик кийиу; кольцо
на палец бармацца жузик салыу; 2. тагыу,
тагып алыу, салыу, кийиу; ~ все ордена
барлык орденлерин тагып алыу; ~ сбрую
на лошадь атца ер-тоцымын салыу; ~ очки
кез эйнек кийиу; ~ коньки коньки кийиу;
3. (насадить) кийдириу, кийгизиу, тагыу,
илдириу; ~ червяка на крючок цармацца
цурт илдириу.
НАДЕЯТЬСЯ сов. разг, кийилиу, сыйыу;
сапоги легко ~лись етик ацсат сыйды.
НАДЕЯТЬСЯ несов. 1. на что (рассчиты-
вать) исениу, умитлениу, дэмегей болыу;
~ на успех табысда жетисемен деп умит-
лениу; ~ на свой силы езиниц кушине исе-
ниу; 2. на кого-что (полагаться) исениу,
умитлениу, умит етиу, инаныу; суйениу;
~ на товарища жолдасына исениу; <> ~ на
кого-что-л. как на каменную гору таудан
тиреги бардай исениу.
НАДЗЁМНЫ Ц Й прил. жер устиндеги, жер
бетиндеги; ~е части растения есимликтиц
жер устиндеги беликлери; ~е постройки
жер усти цурылыслары.
НАДЗИРАТЕЛь м. бацлаушы, сацшы.
НАДЗИРАТЕЛ ЬНИЦА женск. от надзи-
ратель.
НАДЗИРАТЬ несов. за кем-чем бацлап
турыу, бацлау, царап турыу; ~ за поряд-
ком тэртипти бацлап турыу.
НАДЗОР м. 1. (наблюдение) бацлау,
цадагалау, царап турыу; быть под чьим-л.
~ом биреудиц бацлауында болыу; 2. (орган
контроля) цадагалау, бацлау; санитарный
~ санитарлыц бацлау; технический ~
техникалыц цадагалау.
НАДИВИТЬСЯ сов. кому-чему, на кого-
-что, разг, тац цалыу, хайран калыу,
тацланыу.
НАДИРАТЬ несов. см. надрать.
НАДКАЛЫВАТЬ несов. см. надколоть.
надклассовый прил. класстан тыс,
класстан тыскары.
НАДКЛЁИВАТЬ несов. см. надклеить.
НАДКЛЁИТЬ сов. что устине жабыстырып
цойыу, устине желимлеп цойыу; ~ страни-
цу бир бетти желимлеп жабыстырып
цойыу.
НАДКбЛ м. 1. (действие) жарыццырау,
азырац жарыу, сал жарыу; 2. (надколотое
место) тесилген жер, жарыц, тесик.
НАДКОЛ ЁНН ЦЫЙ прил. анат. дизе ус-
тиндеги, дизеден жоцары; ~ая чашечка
тобыц.
НАДКОЛОТЬ сов. что 1. жарыццырау,
жарыццырап цойыу, азырац жарыу, сэл
жарыу; ~ полёио тогалацты сэл жарыу;
2. (слегка проколоть) устин тесиу, тесип
цойыу.
НАДКбСТНИЦЦА ж. анат. суйен перде-
си, суйен цабыгы; воспаление ~ы суйек
пердесиниц исип ауырыуы.
НАДКОСТНЫЙ прил. анат. суйектиц
сыртындагы, суйен устиндеги.
— 459 —
НАД
НАДКУС м. 1. (действие) тислеу, тислеп
алыу, тислеп койыу; 2. (надкушенное место)
тистиц изи, тисленген жер.
НАДКУСЙТЬ сов. что тислеу, тислеп
алыу, тислеп койыу.
НАДКУСЫВАТЬ несов. см. надкусить.
НАДЛАМЫВАТЬ несов. см. надломйть.
НАДЛАМЫВАТЬСЯ несов. см. надло-
миться.
НАДЛЕЖАЩИ цй прил. керекли, тийис-
ли; принять ^е меры тийисли шаралар
цолланыу.
НАДЛЕЖИТ безл. кому-чему с неопр.
керек, тийис; вам ~ явиться в указанный
срок сиз керсетилген уацытта келиуициз
тийис.
НАДЛОМ м. 1. (действие) шытнау, аз-
тана сыныу, жарыу, сындырыццырау, ша-
ла сыныу; 2. (надломленное место) сыныц,
жарыц, мертик, сынтан жер; 3. перен. (по-
давленное состояние) ецсеси тусиу, рухы
тусиу, дицкеси курыу; душевный ~ рухы
тусиу.
НАДЛОМИ ЦТЬ сов. 1. что шытнатыу,
азгана сындырыу, жарыу, сындырьщцы-
рап цойыу; ^ть дерево агашты сындырыц-
цырап цойыу; 2. кого-что, перен. рухын
тусириу, дицкесин цуртыу; горе ~ло его
цайгы оныц дицкесин цуртты.
НАДЛОМЙ ЦТЬСЯ сов. I. шытнау, азга-
на сыныу, жарылыу; ветка ~лась путац
азгана сынды; 2. перен. ецсеси тусиу, ру-
хы тусиу; дицкеси цурыу; его силы ~лись
оныц дицкеси цурыды.
НАДЛ ОМЛ ЕНН ОСТ Ь ж. ецсеси тусиу-
шилик, рухы тусиушилик, дицкеси цурыу-
шылыц; душевная ~ кеуилсизленип рухы
тусиушилик.
НАДЛОМЛЕННЫЙ 1. прич. от надло-
мить; 2. прил. перен. (с надломом) ецсеси
тускен, рухы тускен, дицкеси цурыган.
НАДМЕННО нареч. тэкаббирленип, мен-
синбей, гэрдийип, менменсип; держаться
~ езин менменсинип тутыу.
НАДМЕННОСТЬ ж. тэкаббирлик, мен-
синбеушилик, гэрдейиушилик, менменлик;
~ характера минездиц менменлиги.
НАДМЕННЫЙ прил. тэкаббир, менсин-
беген, гэрдейген, менмен, менменсиген; ~
вид тури тэкэббир, тури менменсиген.
НАДО в знач. сказ, кому-чему с неопр.,
кого-что, чего керек, тийис, зэрур, лазым;
ему ~ лечиться оныц емлениуи тийис;
~ послать письмо хат жибериу керек;
что вам ~? сизге не керек?; <z ~ думать,
полагать 1) (вероятно, должно быть) мум-
кин, солай болса керек; 2) (да, конечно)
элбетте, езинен-ези тусиникли; так н
сол керек!, дурыс болыпты!; так ему и
оган сол керек!, оныц сазайы!, гер бол-
сын!
НАДО предлог см. над.
НАДО’ приставка см. над5.
НАДОБНО уст- см. надо.
НАДОБНОСТ || Ь ж. кереклик, зэрурлик,
цэжетлик; в этом нет никакой ~и буныц
Хеш цандай зэрурлиги жоц, буныц цэжети
жоц; по мере ~и зэрурлигине царай, кере-
гине царай.
НАДОЕДАТЬ несов. см. надоесть.
НАДОЕДЛИВОСТЬ ж. зериктириушилик,
мазасын алыушылык, тынышын алыушы-
лык, жалыктырыушылык, бийзар кылыу-
шылыц.
НАДОЕДЛИВЫЙ прил. зериктиретугын,
мазасын алыушы, тынышын алыушы, ты-
нышсыз, жалыктыратугын, бийзар цылату-
гын; ~ человек бийзар кылатугын адам;
~ мотив зериктиретугын нама.
НАДОЁЦСТЬ сов. кому-чему, чем зерикти-
риу, мазаны алыу, жалыцтырыу, бийзар
цылыу, бийзар етиу; ~сть просьбами сорай
берип бийзар цылыу; ~сть разговорами
сейлей берип мазасын алыу; мне это ~ло
бул нэрсе мени жалыктырды; они ~ли друг
другу олар бир-бирин бийзар етти.
НАДОЙТЬ сов. что, чего сауып алыу; ~
молока сут сауып алыу.
НАДОЙ м. с.-х. сауылган сут, сауып
алган сут, сауып алынатугын сут; средний
~ на корову хэр сыйырдан орташа сауып
алынатугын сут.
НАДОЛГО нареч. узацца, кепке, эдеуир
уацытца, узац уацытца, кепке дейин; ои
уехал ~ о л кеп уацытца кетти.
НАДОМНИК м. уйинде ислеуши, жумыс-
ты уйинде ислейтугын-
НАДОМНИЦА женск. от надомник.
НАДОРВАТЬ сов. что 1. азгантай жыр-
тыу, азгана жыртыу, бир шетинен жыртыу;
~ конверт конверт™ бир шетинен жыртыу;
2. перен. бузып алыу, бузыу, зорыцтырыу,
зорыгыу, майып цылыу, мертилдириу,
майырыу; царлыгыу (голос); ~ силы зоры-
гыу.
НАДОРВЦАТЬСЯ сов. 1. азгана жырты-
лыу, шети жыртылыу, айрылыу; странйца
тетради ~алась дэптердиц бети азырац
жыртылып цалды; 2. перен. бузылыу, май-
рылыу, зорыгыу, майып болыу, мертилиу;
он ~ался, поднимая тяжесть ол ауыр жук
кетерип мертилип цалды, ол ауыр жук
кетеремен деп майып болды.
НАДОУМИТЬ сов. кого-что, разг, ацыл
уйретиу, ацыл бериу, ацылландырыу, жен-
-жосац керсетиу.
НАДПАРЫВАТЬ несов. см. надпороть.
НАДПЙЛ м. 1. (действие) устинен жар-
гы менен кесиу, устинен азгана жаргылау;
2. (надпиленное жесто)^жаргыланган жер,
кесилген жер.
НАДПИЛИВАТЬ несов. см. надпилить.
НАДПИЛЙТЬ сов. что устинен жаргы
менен азгана кескилеу, устинен азгана
жаргылау.
НАДПИСАТЬ сов. что бетине жазыу,
сыртына жазый; устине жазыу, устине
жазып цойыу; ~ адрес на конверте кон-
верттиц сыртына адрес жазыу, адрести
конверттиц сыртына жазыу; ~ книгу ки-
таптыц жолыньщ устине жазып цойыу.
НАДПИСЫВАТЬ несов. см. надписать.
НАДПИСЦЬ ж. жазыу; устине жазылган
жазыу; ~ь на книге китаптыц устине
жазылган жазыу; дрёвнне ~и на камне
тасца жазылган эййемги жазыулар.
НАДПОРОТЬ сов. что тигисин азгана
сети у.
НАД
— 460 —
НАДПОЧВЕННЫЙ прил. жер бетиидеги,
топырац устиндеги; ~ слой жер бетиидеги
цабат.
НАДПОЧЕЧНИКИ мн. (ед. надпочечник
ж.) анат. буйрек усти безлери.
НАДПОЧЕЧНЫЙ прил. анат. буйрек
устиндеги, буйрек усти.
НАДРАИВАТЬ несов. см. надраить.
НАДРАИТЬ сов. что, мор. тазалау,
суртиу, ысцылап суртиу; ~ палубу палуба-
ны тазалау.
НАДРАТЬ сов. что, чего сыйырыу, сы-
йырып алыу, цыршыу, аршыу; ~ коры ца-
быгын цыршыу; -ф. ~ уши кому-л. цула-
гын бурау.
НАДРЕЗ м. 1. (действие) кесицкиреп
кериу, азгана кесиу, кишкене кесиу;
шацмацлап кериу (арбуза, дыни); 2. (над-
резанное место) кесилген жер, кесик, ти-
лик, шацмац.
НАДРЕЗАТЬ сов. что кесицкиреп койыу,
азырак кесиу, азгана кесиу, кишкене ке-
сип кериу; шакмаклау (арбуз, дыню).
НАДРЕЗАТЬ несов. см. надрезать.
НАДРЕЗЫВАТЬ несов. см. надрезать.
НАДРУБАТЬ несов. см. надрубить.
НАДРУБИТЬ сов- что азгана шабыу,
гертип шабыу, устин шабыу.
НАДРУГАТЕЛЬСТВО с. хорлаушылык»
намысына тийиушилик, аякка басыушы-
ЛЫК’
НАДРУГАТЬСЯ сов. над кем-чем. хор-
лау, намысына тийиу, аяцца басыу.
НАДРЫВ м. 1. (действие) азгана жыртыу,
айырыу; 2. (надорванное место) жыртыл-
ган жер, жыртыц; 3. перен. рухы тусиу,
дицкеси цурыу, кеуилсизлик; душевный
~ кеуилсизлик.
НАДРЫВАТЬ несов. см. надорвать.
НАДРЫВА ЦТЬСЯ несов. 1. см. надо-
рваться 1; 2. над чем и без доп., перен разг,
(работать через силу) куш салып ислеу,
тырысып ислеу; 3. перен. разг, дауысыныц
барганынша бацырыу; в люльке ~лся
ребёнок бала бесикте жатып дауысыныц
барганынша бацырды.
НАДРЫВИСТЫЙ прил. ексиген, ентик-
кен, кыслыккан; ~ плач ексиген жылау,
ентигип жылау.
НАДРЫВНЫЙ прил. ентиккен, ауырсын-
ган, кыслыккан.
НАДСАДНЫЙ прил. разг, ауыр, кыйын,
катты, ентиктиретугын; ~ кашель ауыр
жетел.
НАДСМАТРИВАТЬ несов. над кем-чем, за
кем-чем царап турыу, сер салып турыу,
кез салып турыу, бацлау.
НАДСМОТР м. царап турыу, сер салып
турыу, кез салып турыу, бацлап турыу.
НАДСМОТРЩИК м. гузетши, бацлаушы,
царап турыушы.
НАДСМОТРЩИЦА женск. от надсмотр-
щик.
НАДСТАВИТЬ сов. что жалгау, курау,
устине косыу; ~ верёвку арканды жалгау.
НАДСТАВКА ж. 1. (действие) жалгау,
курау; 2. (надставленная часть) цурац.
НАДСТАВЛЯТЬ несов. см. надставить.
НАДСТАВНЦОЙ прил. цурама, цуралган,
цурац; ~ая часть рукава жецниц цуралган
белеги.
НАДСТРАИВАТЬ несов. см. надстроить.
НАДСТРОИТЬ сов. что устине курыу,
устине салыу; ~ дом жайдыц устки
кабатларын кебейтип салыу.
НАДСТРОЙКЦА ж. 1. (действие) устине
салыу, цурыу, устине салыу; закончить ~у
в срок устине салыуды ез уацтында питке-
риу; 2. (надстроенная часть чего-л.) устки
цабат, устине салынган белек; деревянная
~а здания жайдыц агаштан салынган уст-
ки цабаты; 3. филос. надстройка (бир
базиске ылайыц келетугын сиясий, цуцуцый
цзм т. б. мэкемелер).
НАДСТРОЧНЫЦЙ прил. катар устинде-
ги, катар устине жазылатугын, катар устн-
ые койылатугын; ~е знаки катар устине
койылатугын белгилер.
НАДТРЕСНУТ]]ЫЙ прил. 1. (с неболь-
шой трещиной) жарылган, шытнаган, жа-
рык; ^ая тарелка шытнагаи тарелка;
2, перен. (дребезжащий) калтыраган, ди-
рилдеген; ~ый голос далтырагай сес, кал-
тыраган дауыс.
НАДУВАНИЕ с. уплеу, дем бериу, дем
берип толтырыу, хауага толтырыу.
НАДУВАТЕЛЬСКИЙ прил. разг, алдау-
шылык, хийлекерлик.
НАДУВАТЕЛЬСТВО с. разг, алдаушы-
лык, хийлекерлик.
НАДУВАТЬ несов. см. надуть.
НАДУВАТЬСЯ несов. см. надуться.
НАДУВНЦОЙ прил. дем берилетугын,
дем толтырылатугын, хауа толтырылату-
гын; ~ая резиновая лодка дем берилетугын
резиналы кайык-
НАДУМАННЫЙ 1. прич. от надумать;
2. прил. ойлап шыгарылган, жасалма;
~ образ в романе романдагы жасалма
образ.
НАДУМА ЦТ Ь сов. что и с неопр. ойлау,
ойланып бир пикирге келиу; он уехать
ол кетиуди ойлады.
НАДУТЫЙ 1. прич. от надуть; 2. прил.
(наполненный воздухом) уплепген, уплеп
толтырылган, цампайтылган, дем берил-
ген, цампыйган; жел берилген; 3. прил.
разг, (высокомерный, надменный) гардий-
ген, тэкаббир, шекшийген; 4. прил. разг,
(с недовольным лицом) цапа болган, бул-
тыйган, екпелеген.
НАДУЦТЬ сов. 1. что (наполнить возду-
хом) уплеп цампайтыу, кемпейтиу, уплеп
толтырыу, дем бериу, жел бериу; кериу
(паруса); ~ть мяч топца жел бериу; 2.
безл. самал тийиу, аязлатыу, сууыц ти-
йиу, самал етиу; мне ~ло в ухо мен цула-
гымды аязлатып алдым; в дверь ~ло самал
есикке соцты; 3. кого-что, разг, (обмануть)
алдау, понт бериу; <z ~ть губы бул-
тыйыу.
НАДУТЬСЯ сов. 1. кампайыу, кемпейиу,
жел берилиу; керилиу (о парусах); 2.
разг, (обидеться) цапа болыу, бултыйыу,
екпелеу.
НАДУШИТЬ сов. кого-что этир себиу,
ийис суу себиу; ~ платок цол орамалга
ийис суу себиу.
— 461 —
НАЖ
НАДУШИТЬСЯ сов. езине этир суу се-
биу, езине ийис суу себиу.
НАДШИВАТЬ несов. см. надшить.
НАДШЙТЬ сов. что косып тигип узай-
тыу.
НАДЪ* приставка см. над*.
НАДЫМЙТЬ сов. тутетип жибериу, ту-
тетиу, тутеу, пысцытыу.
НАДЫШАТЬ сов. 1. дем менен жылытыу,
дем менен ысытыу; ~ в комнате белмени
дем|менен жылыгыу; 2. на что, разг.
уплеп пууландырыу, дем урыу; ~ на окон-
ное стекло эйнектиц шийшесине дем урыу-
НАДЫШАТЬСЯ сов. мийири цанганша
ийискеу, кумары тарцаганша ийискеу,
дем алыу; вдоволь ~ лесным воздухом
тогайдыц хауасы менен мийири цанганша
дем алыу; <$> не надышится, не может
~ на кого-л. биреуге жудэ ыцлас цойды,
жан-тани менен жацсы керип царады, ца-
pan тоймады. ’
НАЕДАТЬСЯ несов. см. наесться.
НАЕДИНЕ нареч. бирме-бир, кезбе-кез;
аулацта, оцашада, жекке; поговорить ~
кезбе-кез сейлесиу.
НАЁЗД м. 1. (приезд, посещение) келиу,
келип цалыу, келип кетиу; неожиданный
гостей тосаттан конацлардыц келип
цалыуы; 2. уст. (кавалерийский набег)
шабыуыл, ат койыу, басып келиу; 3.
й знач. нареч. наездом и наездами жол усти,
жол-женекей, женекей; бывать где-л. ~ом
бир жерде жол-женекей болып етиу.
НАЕЗДИТЬ сое. 1. что (дорогу и т. п.)
сурдеклеп таслау, таплау, катнай берип
жол цылыу; 2. что жол етиу, жол журиу,
кеп цатнау; ~ сто тысяч километров жуз
мыц километр жол журиу; 3. кого (выез-
дить — лошадь) минип уйретиу, миниске
уйретиу, жегиске уйретиу.
НАЕЗДИТЬСЯ сов. разг, мауцын бас-
канша айдау, кеп минип журиу, минип
кеп журиу; ~ на велосипеде велосипедти
мауцын басканша айдау.
НАЕЗДНИК м. 1. (всадник) атлы, сыбай
салт атлы; 2, шабандоз; цирковой ~ цирк
шабандозы; 3. ат уйретиуши.
НАЕЗДНИЦА женск. от наездник 1,2.
НАЕЗЖАТЬ I несов. см. наездить 1,2.
НАЕЗЖАТЬ II несов. 1. см. наехать; 2.
разг, (время от времени) келип кетип ту-
рыу, келип турыу.
НАЕМ м. жаллау, тутыу; работать по
найму жалланып ислеу.
НАЕМНИК м. 1. уст. (наёмный работник)
жалшы, кунликши, жалланыушы хызмет-
кер; 2. перен. презр. (наймит) сатцын,
жалланыушы.
НАЁМНЫЦЙ прил. 1. жалланба, жал-
ланган, жалланыушы; ~й рабочий жал-
ланган рабочий; ~е войска жалланба
эскерлер; 2. (взятый или отданный в наём)
кирейге алынган; ~й дом кирейге алынган
жай.
НАЕСТЬСЯ сов. чего, чем и без доп.
тойыу, жеп тойыу, тойып жеу, кэлегенин-
ше жеу; ~ хлеба с маслом май жагылган
нанды тойып жеу; ~ досыта тойганынша
жеу.
НАЁХАЦТЬ сов. 1. на кого-что барып
согыу, соклыгыу, дугисиу; машина ~ла
на дерево машина агашца соцлыгысып цал-
ды; 2. разг, (съехаться) кеп болып келиу,
кеп болып кириу; ~ло много гостей кеп
цонад келди.
НАЖАЛОВАТЬСЯ сов. на кого-что, разг.
устинен арыз етиу; устинен арза бериу
(письменно).
НАЖАРИТЬ сов. что, чего цууырыу,
цууырып цойыу; ~ картошки картошка
цууырыу.
нажариться сов. разг, цууырылыу,
цызып кетиу, куйип кетиу; на солнце
кунге куйип кетиу.
НАЖАТЬ I сов. 1. что, на что (надавить)
басыу, дысыу, ийтериу; ~ кнопку звонка
доцыраудыц тетигин басыу; ~ на дверь
есикти ийтериу; 2. что, чего (выдавить)
сыгыу, сыгып алыу; ~ виноградного сока
жузимниц сууын сыгып алыу; 3. на кого-
-что, перен. разг, (оказать воздействие)
дысыу, дысдыга алыу; 4. начто, перен. разг,
(энергично взяться) дызып кирисиу, зор
салыу; ~ на работу иске зор салыу.
НАЖАТЬ II сов. что, чего, с.-х. орыу,
орып алыу, орып болыу, орып таслау;
~ пшеницы бнйдай орып алыу.
НАЖДАК м. наждак, шар таслы цум,
цайрац цум.
наждачнцый прил. наждаклы, шар
тас цумлы, цайрац цумлы; ~ая бумага
шар тас цумлы цагаз.
НАЖЁЧЬ сов. что, чего куйдириу, жагыу,
жагып таярлау; ~ древесного угля жагып
кемир таярлау-
НАЖЙВА I ж. 1. (действие) табыу,
байыу, дунья табыу, топлау; 2. (приобрета-
тельство) тегин пайда, мийнетсиз олжа.
НАЖЙВА II ж. см. наживка.
НАЖИВАТЬ несов. см. нажить.
НАЖИВАТЬСЯ несов'. см. нажиться.
НАЖИВЙТЬ сов. что, чем жемтик илди-
риу; ~ удочку червяком цармацца жемтик
илдириу, цармацца цурт илдириу.
НАЖЙВКА ж. жем, жемтик.
НАЖИВЛЯТЬ несов. см. наживйть.
НАЖИВИ б || Й I прил. разг, табылату-
гын, долдан келетугын; деньги — дело
~е адша деген табылатугын нэрсе.
НАЖИВНОЙ II прил. (употребляемый
в качестве наживки) жем болатугын, жем-
тик болатугын.
НАЖЙМ м. 1. (действие) басыу; писать
с ~ом басып жазыу; 2. перен. разг, цысым,
цысыу, зорлау, цыстау; сделать что-л.
под ~ом бир нэрсени биреудиц зорлауы
менен ислеу.
НАЖИМАТЬ несов- см. нажать I.
НАЖИНАТЬ несов. см. нажать II-
НАЖИТ б || Й прил. разг, табылган, топ-
ланган; ~е богатство'ислеп тапцан байлыц,
мийнети менен тапцан байлыц.
НАЖЙТЬ сов. 1. что (накопить, собрать)
табыу, байыу, дунья табыу; 2. что (полу-
чить прибыль, доход) байыу, дунья жыйнау,
мал табыу, пайда табыу; 3. кого-что, чего,
перен. разг, табыу, жолыгыу; кебейтиу,
кебейтип алыу; ~ ревматизм ревматизм
НАЖ
— 462 —
кеселине жолыгыу; ~ врагов душпаиларын
кебейтип алыу.
НАЖИТЬСЯ сов. 1. (обогатиться) байыу,
дунья жыйнау, мал табыу, пайда табыу;
2. разг, (долго пожить где-л.) кеп турыу,
кеп жасау (бир жерде).
НАЗАВТРА нареч. ертец, ертецге, ертеци-
не, келеси куни.
НАЗАД нареч. 1. (в обратном направле-
нии) кейинге, артка, кери; сделать шаг
~ артда бир адым атыу; 2. (обратно) кай-
тып, дайта, кайтарып; отдать книгу ~
китапты кайтарып бериу; взять ~ своё
обещание ез уадесинен кайтыу; 3. (раньше,
прежде) бурын, бурында, илгери; год тому
~ бир жыл бурын, буннан бир жыл бурын.
НАЗАЛИЗАЦИЯ ж. лингв, назализация
(мурыннан сейлеу, мурыннан айтыу).
НАЗАЛИЗИРОВАННЫЙ прил. назали-
зацияланган.
НАЗАНИМАТЬ сов. что, чего, разг, кеп
карыз етиу, кеп карыз алыу; ~ денег
адшаны кеп карыз алыу.
НАЗВАНИВАТЬ несов. разг, кеп шыцгыр-
латыу, коцырау цагыу, шыцгырлата бе-
риу.
НАЗВАНИИЕ с. 1. ат, атак, исим; ~е
журнала журналдыц аты; ~е города цала-
ныц аты; ~е цветка гулдиц аты; 2. (отдель-
ное издание) x,sp кыйлы ат; в библиотеке
несколько тысяч ~й китапханада бир
неше мыц хэр кыйлы атта китап бар.
НАЗВАННЫЙ прил.'. ~ый брат егей
ага, тууыскандай ага (старший)’, егей
ини, тууыскандай уке (младший)-, ~ая
сестра егей кыз апа (старшая)-, егей царын-
дас (младшая)-, ~ый сын асырап алган
бала; ~ая дочь асырап алган кыз.
НАЗВА||ТЬ I сов. кого-что 1. кем-чем
(дать имя, название) атау, ат койыу, ат
бериу; мой брат ~л сына Муратом агам
баласына Мурат деп ат койды; 2. (произне-
сти имя, название) этап айтыу, этап керсе-
тиу, атын айтыу, атау; он ~л две хорошие
книги ол еки жаксы китапты этап керсет-
ти; ~ть столицы союзных республик союз-
лык республикалардыц пайтахтларыныц ат-
ларын атау; <z его нельзя ~ть учёным
оны илимпаз деп атауга болмайды.
НАЗВАТЬ II сов. кого, разг, (пригласить)
шацырыу; мирэт етиу; ~ полный дом
гостей уй толы цонац шацырыу.
НАЗВАТЬСЯ I сов. 1. кем-чем аталыу,
атын айтыу, атак алыу, езин атау; он ~лся
инженером ол езин инженер деп айтты;
2. (представиться, отрекомендоваться) ез
атын айтыу, ким екенин айтыу; я ~лся
Асаном мен Асанман дедим.
НАЗВАТЬСЯ II сов. разг, (напроситься)
тилегин билдириу, сораныу; ~ в гости
соранып конак болыу.
НАЗЁМННЫЙ прил. 1. жер устиндеги,
жер усти, жер бетиндеги; ~ая железная
дорога жер устиндеги темир жол; 2. воен.
курыдагы, кургактагы; ~ые войска кургац-
тагы эскерлер.
НАЗЕМЬ нареч. жерге; спрйгнуть ~ жерге
ыргып тусиу; бросить мешок ~ цалтаны
жерге таслауы.
НАЗИДАНИЕ с. уст. нэсийхат, ацыл
айтыу; в ~ кому-л. биреуге нэсийхат бол-
сын деп.
НАЗИДАТЕЛЬНОСТЬ ж. нэсийцатгой-
лыц, ацылгейлик.
НАЗИДАТЕЛ ЬНЫЙ прил. нэсийхат...,
ацыл болатугын; ~ пример улги болгандай
мысал.
НАЗЛО, НАЗЛО нареч. жорта, цастан
цастына, цаслыцтан, ерегисип; они сде-
лали это мне ~ олар маган цаслыцтан
усындай и следи.
НАЗНАЧАТЬ несов. см. назначить.
НАЗНАЧЕНИЦЕ с. 1. белгилеу, тайынлау;
~е на работу жумысца белгилеу; ~е пенсии
пенсия белгилеу; 2. (цель, задача) мац-
сет, уазыйпа; миннет; отряд особого
~я айрым уазыйпа атцарыушы отряд;
высокое ~е писателя жазыу шыныц
жоцары миннети; О я выехал к месту
~я тайынланган хызмет орнына женеп кет-
тим.
НА ЗНАЧ И ЦТЬ сов. 1. что белгилеу,
аныцлау; буйырыу (лекарство); койыу
(цену); ~ть день отъезда женеп кетиу кунин
аныклау; ~ть время собрания жыйналыс-
тыц уактын белгилеу; ~ть пенсию пенсия
белгилеу; 2. кого тайынлау, белгилеу; ~ть
командиром роты рота командира кылып
тайынлау; его ~ли главным инженером,
оны бас инженер етип тайынлады.
НАЗОЙЛИВО нареч. бийзар етип, жа
бысып, мазасын алып, изинен калмай,
тынышын бермей.
НАЗОЙЛИВОСТЬ ж. бийзарлык, жа-
быскаклык, мазасын алыушылык, изи-
нен цалмаушылыц, тынышын бермеуши-
лик.
НАЗОЙЛИВЦЫЙ прил. бийзар цылату-
гын, жабыскак, мазаны алатугын, изинен
калмайтугын; ~ый человек изинен цалмай-
тугын адам; ~ая муха мазаны алатугын
шыбын.
НАЗРЕВАТЬ несов. см. назреть.
НАЗРЁЦТЬ сов. 1. жетилиу, писиу, то-
лысыу; нарыв ~л исик писип жетилди;
2. перен. жацынласыу, уацты жетиу; кри-
зис ~л кризистиц уакты жетти.
НАЗУБОК нареч. разг, ядлап, яддан, ядга,
жацсы; выучить стихотворение цосыцты
оцып ядлап алыу; знать все правила ~
барлыц цагыйдаларды жацсы билиу.
НАЗЫВАЦТЬ I несов. см. назвать I; <>
~ть вещи своими именами хэр затты ези-
ниц аты менен атау; так ~емый деп айты-
латугын, деп аталатугын.
НАЗЫВАТЬ II несов. см. назвать II.
НАЗЫВАТЬСЯ I несов. аталыу, айтылыу;
как ~ется это село? бул ауыл не деп ата-
лады?; что ~ется в знач. вводи, сл. айтцан-
дай, айтылгандай.
НАЗЫВАТЬСЯ II несов. см. назвать-
ся II.
НАЗЯБНУТЬСЯ сов. разг, тоцып калыу,
кеп тоцыу.
НАИ= приставка келбетлик цэм рэуишлер
алдында, бир нэрсениц артыцмашлыгын
билдиретугын цосымша, мыс.: наилучший,
ец жаксы; наименее ец аз, азырак-
— 463 —
НА К
НАИБОЛЕЕ нареч. ец, кутэ, айрыцша,
огада; ~ удачный способ ец цолай усыл.
НАИБОЛЬШИЙ превосх. ст. от прил.
большой ец жоцары, огада улкен, ец кеп,
ец улкен.
НАИВНО нареч. аццаусынып, аццаулыц
цылып, садаланып, тэжирийбесизлик етип.
НАИВНОСТЬ ж. аццаулыц, садалыц,
тэжирийбесизлик.
НАИВНЫЙ прил. аццау, сада, тэжирийбе-
сиз; ~ человек сада адам.
НАИВЫСШИЙ превосх. ст. от прил.
высокий ец жоцары, ец бэлент; ~ сорт
ец жоцары сорт.
НАЙГРАННЦЫЙ 1. прич. от наиграть;
2. прил. жасалма, жеги, жалганнан; ~ая
весёлость жегиленген хош кеуиллик.
НАИГРАТЬ сов. 1. что, чего (сыграть)
шертип бериу; ~ мотив бир наманы шер-
тип керсетиу; 2. (для звукозаписи) шертип
тусириу (плёнкаеа, пластинкага жазыу
ушын).
НАИГРАТЬСЯ сов. разг, цумардан шыц-
цанша ойнау, мауцы басылганша ойнау.
НАИГРЫВАТЬ несов. 1. см. наиграть; 2.
что и без доп. (играть тихо, приглушённо)
эсте ойнау, эсте шертиу; тихо ~ на баяне
баянда эсте ойнау.
НАИГРЫШ м. 1. (народная мелодия)
аяц ойын намасы, саз; 2. (неестественность
в актёрской игре) жасалмальмшк, тэбийгый-
сызлыц (артистлик ойында).
НАИЗГОТОВКУ нареч.: взять ружьё наиз-
готовку мылтыцты атыуга таярлау.
НАИЗНАНКУ нареч. терсине, терсин,
терис жагы, астарын тысына царатып, иш-
ки жагы, ишин сыртца царатып; вывернуть
рубашку ~ кейлектиц ишин сыртца цара-
тып айландырыу.
НАИЗУСТЬ нареч. ядга, ядтан; прочесть
стихи ~ цосыцты ядтан айтыу; выучить
~ ядтан айтып билиу.
НАИЛУЧШЦИЙ превосх. ст. от прил.
хороший ец жацсы, ец тэуир; ~ий способ
обработки ислеп таярлаудыц ец жацсы
усылы; <> всего ~его сау болыцыз.
НАИМЕНЕЕ нареч. ец аз, ец кем, ец же-
цил, кемирек, азырац.
НАИМЕНОВАНИЕ с. ат, атац, исим.
НАИМЕНОВАТЬ сов. кого-что атау, ат
бериу, ат цойыу.
НАИМЁНЬШЦИЙ превосх. ст. от прил.
малый I и маленький ец аз, ец кишкене,
ец кем; ~ий риск ец аз тэуекелшилик; -ф>
идтй по линии ~его сопротивления ец ац-
сат жол менен барыу.
НАИСКОСОК нареч. разг. см. наискось.
НАИСКОСЬ нареч. цыялап, цыя, цыясы-
на; перейти поле ~ атызды цыясына етиу;
резать ~ цыялап кесиу.
НАЙТИ||Е с. уст. аян, аян болыу; <> по
~ю ез-езинен, бирден пайда болган.
НАИХУДШИЙ превосх. ст. от прил.
плохой ец жаман, ец жарамас, ец пэс.
НАЙДЁНЫШ м. разг, тауып алынган
бала.
найма род. п. ед. от наём.
НАЙМЙТ м. презр. сатцын, жалланыу-
шы.
найму, наймёшь и т. д. буд. вр. оттят.
наймусь, наймёшься и т. д. буд. вр.
от наняться.
НАЙТЙ I сов. 1. кого-что (обнаружить)
табыу, излеп табыу, тауып алыу; ~ поте-
рянную вещь жогалган затты табыу; я на-
шёл их на поляне мен оларды тогайдыц ишин-
деги ашык жерде таптым; ~ гриб замар-
рыц тауып алыу; 2. что кериу, ушыратыу,
табыу; оба нашли друг в друге большие
перемены екеуи де бир-биринде улкен
езгерислерди керди; 3. что, перен. (полу-
чить, обрести) алыу, ийелеу, табыу, ийе
болыу; ~ применение цолланыуы табылыу;
~ отражение керсетилиу; ~ выход из поло-
жения тускен жагдайдан шыгыудыц есабын
табыу; ~ радость в детях балалар арасында
кууанышлы болыу; 4. что (заключить) та-
быу, пикирге келиу, деп билиу, есаплау;
врач нашёл, что здоровье больного улучши-
лось врач кеселдиц ден саулыгы дузелди
деп есаплады; <• ~ себя езиниц уцыбын
билиу; ~ себе могилу цаза табыу, басын жеу,
басына жетиу, эжели жетиу.
НАЙТЙ II сов. 1. на кого-что (натолк-
нуться) соцлыгыу, ушрасып цалыу, устине
шыгыу; тийип цалыу; пароход нашёл на
мель пароход цайырга тийип цалды; 2.
на что (закрыть собою) басыу, цаплау, жа-
быу; туча нашла на солнце кунди булт
басты; 3. на кого-что, разг, (овладеть)
басыу, пайда болыу; нашла тоска цайгы
басты; на меня нашло веселье менде шад-
лыц пайда болды; 4. разг, жыйналыу, келиу,
тум-тустан келиу, толып кетиу, кириу;
в комнату нашло много народу белмеге
кеп адам кирди; дым нашёл в комнату ту-
тин ежиреге кирди; <> нашла коса на камень
погов. тумсыгы тасца тийди, адамына тап
болыпты.
НАЙТЙСЬ сов. 1. (отыскаться) табылыу;
пропажа нашлась жогалган нэрсе табылды;
2. (оказаться) бар болыу, табылыу, та-
былып цалыу; нашлись желающие туда
поехать ол жацца барыуды цэлеушилер та-
былды; не найдётся ли у вас карандаша?
сизден бир цэлем табылмас па екен?; 3. (не
растеряться) жол табыу, жолын табыу,
илаж табыу, албырамау, саспау; я быстро
нашёлся, что ответить мен саспай тез
жууап таптым.
НАКАЗ м. 1. наказ, тапсырма; ~ избира-
телей своему депутату сайлаушылардыц
ез депутатына берген тапсырмасы; 2. уст.
(наставление) нэсийцат, буйрыц, тапсыр-
ма, уэсият; помнить ~ отца атаныц уэсия-
тын есте тутыу.
НАКАЗАНИ ||Е с. жаза, жазалау; телесное
~е урып жазалау; высшая мера ~ я жоцары
жаза, елим жазасы; подвергнуть ~ю
жазага тартыу; <> мне с ним сущее ~е
бул басыма болган бэле.
НАКАЗАТЬ I сое. кого (подвергнуть на-
казанию) жазалау, жазасын бериу.
НАКАЗАТЬ II сов. кому, прост, (дать
наказ) нэсийхат бериу, буйырыу, тапсы-
рыу, уэсият етиу.
НАКАЗУЕМОСТЬ ж. юр. жазаланыушы-
лыц, жазага тартылыушылыц.
- - 464 —
НАК.
НАКАЗУЕМЫЙ прил. юр. жазаланату-
гын, жазага тартылатугын; ~ поступок
жазаланатугын кылык- г
НАКАЗЫВАТЬ I несов. см. наказать 1.
НККАЭЫВАТЬ II несое. см. иаказать II.
НАКАЛ м. 1.*жактылык, жакты бериу;
лампочка горит'полным ~ом лампочка то-
лык жакты берип жанып тур; 2. перен.
(состояние возбуждения, волнения) кызыу,
шийеленисиу.
НАКАЛЕННЦЫЙ 1. прич. от накалить;
2. прил. (чрезвычайно напряжённый) кыз-
ган, шийеленискен; ~ая атмосфера шийе-
ленискен жагдай.
НАКАЛ ИВАНН ||Е с. кыздырыу, кызыу,
шок цылыу; <> лймпа ~я жакты бериу
лампасы.
НАКАЛИВАТЬ несов- см. накалить.
НАКАЛИВАТЬСЯ несов. см. накалиться.
НАКАЛИТЬ сов. что 1. кыздырыу, кызар-
тыу, шок. кылыу; ~ металл докрасна ме-
таллды кып-кызыл шок кылыу; 2. перен.
(сделать крайне напряжённым) шийелени-
стириу.
НАКАЛИЦТЬСЯ сов. 1. (нагреться) кы-
зыу, кыздырылыу; шок болыу; утюг ~ лея
жённым) шийеленисиу; атмосфера ~лась
жагдай шийеленисти.
НАКАЛЫВАТЬ I несов. см., наколоть I.
НАКАЛЫВАТЬ II несов. см. наколоть II.
накалываться несов. см. наколоться.
НАКАЛЯТЬ несов. см. накалить.
НАКАЛЯТЬСЯ несов. см. накалиться.
НАКАНУНЕ 1. нареч. (в предыдущий
день) алдынгы куни, кеше гана; он приехал
~ ол кеше гана келди; 2. предлог с род. п.
(перед чем-л.) алдында, алдынан; ~ празд-
ника байрам алдында, байрамныц алдынан.
НАКАПАТЬ сов. что, чего тамызыу, там-
шылатыу; ~ лекарства дэри тамызыу.
НАКАПЛИВАТЬ несов. см. накоптить.
НАКАПЛИВАТЬСЯ несов. см. накопиться.
НАКАПЧИВАТЬ несов. см. накоптить 1,2.
НАКАПЫВАТЬ I несов. см. накапать.
НАКАПЫВАТЬ II несов. см. накопать.
НАКАТ м. I. (действие) домалатып эке-
лиу; 2. (настил) тебеге теселген агаш, жа-
былган агаш, бастырылган aiaui; блиндаж
с двойным ~ом еки кабат бастырылган
блиндаж; 3. воен, топтыц артца теуип
орнына келиуи.
НАКАТАТЬ сов. 1. что, чего домалатып
экелиу; ~ брёвен агашларды домалатып
экелиу; 2. что (утрамбовать) тепсеу
кылыу, журип ныгайтып таслау; ~ дорогу
жолды журип ныгайтыу, жолды айдап
ныгайтыу; 3. что, чего орау, домалатып
ислеу, басыу; ~ проволоки сымларды орау;
4. что, чего (быстро написать) жазып
таслау, жаза салыу; ~ письмо хат жазып
таслау.
НАКАТАТЬСЯ сов. разг, кеп сырганак
тебиу, кеп сырганау, маукын бас-канша
тебиу; ~ на коньках конькиди кеп тебиу.
НАКАТИТЬ сов. 1. что, на что домала-
тып салыу, домалатып экелиу; ~ бочку на
телегу бочканы арбаныц устине домалатып
салыу; 2. что, чего (в каком-л. количестве)
кеп етип домалатып экелиу; ~ бочек в склад
бочкаларды складка кеп етип домалатып
экелиу.
НАКАТИТЬСЯ сов. на что домалап^келип
। басму, домаяаи \ctva\c вугнз кетиу.
НАКАТОМ нареч. домалап, домаланып,
домалатып; грузить бочки ~ бочкаларды
домалатып жуклеу.
НАКАТЫВАТЬ I несов. см. накатать.
НАКАТЫВАТЬ II несов. см. накатйть.
НАКАТЫВАТЬСЯ несов. см. накататься.
НАКАЧАТЬ сов. 1. что, чего тарттырыу,
шыгарыу, толтырыу (насос бенен); ~ воды
насосом насос бенен суу шыгарыу; 2. что
дем бериу, жел бериуу хауа бериу, газ
толтырыу; ~ автомобильную шйиу авто-
мобильдиц децгелегине жел бериу.
НАКАЧАТЬСЯ сов. разг, маукын баскан-
ша ушыу, маукын басканша тебиу; ~ на
качелях аткеншекти маукын басканша те-
биу.
НАКАЧИВАТЬ несов. см. накачать.
НАКАЧКА ж. тарттырыу, шыгарыу, тол-
тырыу (суйьщльщты ямаса газды).
НАКАШИВАТЬ несов. см. накосить.
НАКВАСИТЬ сов. кышк
ашыгып койыу.
НАКВАШИВАТЬ несов. см. наквасить.
НАКИДАТЬ сов. что, чего таслап тол-
тырыу, атып толтырыу.
НАКИДКА ж. 1. (одежда) накидка (жен,-
сиз сырт кийим); 2. (для подушек) дастык
жапкыш, кепшик жапкыш; 3. (надбавка)
косымша бада, устеме баха.
НАКИДЫВАТЬ I несов. см. накидать.
НАКИДЫВАТЬ II несов. см. накинуть.
НАКИДЫВАТЬСЯ несов. см. накинуть-
ся.
НАКИНУТЬ сов. что 1. (набросить) ус-
тине таслау, таслау, жабыу, жамылыу;
~ платок на плечи орамалды ийнине
жамылыу; 2. разг, (набавить) косымша ба-
ха миндириу, устеме баха миндириу.
НАКИНУТься сов. на кого-что 1. (на-
пасть) асыла кетиу, топылыу, бас салыу,
умтылыу; 2. (с бранью и т. п.) тийисе ке-
тиу, урыса кетиу; 3. разг, (с жадностью
приняться за что-л.) ыкласланып кирисиу,
басын кетермей кирисиу.
НАКИПАТЬ несов. см. накипеть.
НАКИПЁЦТЬ сов. 1. (скопиться — о на-
кипи) кебиклениу, кебиклесиу, кайнап
катыуашланыу; 2. перен. жыгырданы кай-
пау, куйиу; ертениу; у него ~ло на душе
оныц иши ертенип кетти.
НАКИПЦЬ ж. 1. (пена) кебик; 2. (оса-
док) катыуаш, шекпе; очистить котёл от
~и казанды катыуаштан тазалау.
НАКИПЯТИТЬ сов. что, чего кайнатып
койыу, кайнатыу, кайнатып таярлау; писи-
рну (молока).
НАКЛАДКА ж. 1. (из волос) коспа шаш,
шаш коспасы; 2. (для висячего замка) зулып.
НА КЛАДИ || АЯ ж. накладная (жукке,
затща крсып жиберилетугын документ);
получить груз по ~6й жукти накладная
бойынша алыу.
НАКЛАДНО в знач. сказ, прост, пайда-
сыз, зыян.
— 465 —
НАК
НАКЛАДНЦОЙ прил- 1. жалатпа, кап- i
лама; ложка ~6го серебра гумис жалатцан
цасыц; 2. жасалма, цоспа; ~ ые волосы
жасалма шаш; ~ые расходы цосымша
шыгып.
НАКЛАДЫВАТЬ несов. см. наложить.
НАКЛЕВЕТАТЬ сов. на кого-что жаман-
лау, жала жабыу, есек таратыу.
НАКЛЁВЫВАТЬ несов, см. наклюнуть.
НАКЛЁВЫВАТЬСЯ несов- см. наклю-
нуться.
НАКЛЕИВАТЬ несов. см. наклеить.
НАКЛЕИВАТЬСЯ несов. см. наклеиться.
НАКЛЕИТЬ сов. 1. что жабыстырыу,
желимлеу, устине жабыстырыу; ~ марку
на конверт конвертке марка жабыстырыу;
2. что, чего желимлеп ислеу, желимлеп
таярлау; ~ много игрушек желимлеп кеп
ойыншыклар таярлау.
НАКЛЕИТЬСЯ сов. жабысыу, желимле-
ниу.
НАКЛЕЙКА ж. 1. (действие) жабысты-
рыу, желимлеу; 2. (ярлык, этикетка) жа-
быстырылган кагаз.
НАКЛЕПАТЬ сов. что, чего шегелеп бе-
китиу, шегелеп жабыстырыу, гул мыйыц-
лау.
НАКЛЕПКА ж. 1. (действие) шегелеп бе-
китиу, шегелеп жабыстырыу, гулмыйыц-
лап беркитиу; 2. (то, что наклёпано) мый-
ыцлап беркитилген, шегелеп беркитилген.
НАКЛЕПЫВАТЬ несов. см. наклепать.
НАКЛИКАТЬ сов. что, разг, шацырыу,
ырымлау;~ беду бир балени шакырыу.
НАКЛИКАТЬ несов. см. накликать.
НАКЛОН м. 1. (действие) ийиу, ецкей-
тиу, бугиу; ийплиу, ецкейиу, бугилиу;
2. (покатая поверхность) кыя, кыямай,
жанбауыр; жайпауыт; скатиться по ~у
жанбауырдан жумалап кетиу.
НАКЛОНЁНИЕ с. 1. ийиу, ецкейтиу,
бугиу; ийилиу, ецкейиу, бугилиу; 2. грам.
мейил; повелительное ~ буйрык мейил;
изъявительное ~ аныклык мейил; условное
шэртли мейил.
НАКЛОНИТЬ сов. что ийиу, ецкейтиу,
бугиу; ~ ветку шаканы бугиу; ~ голову
бас ийиу.
НАКЛОНИТЬСЯ сов. ийилиу, ецкейиу,
бугилиу; ~ над ребёнком баланыц устине
ецкейиу.,
НАКЛОННОСТИ Ь ж. 1. (склонность,
влечение) инталылыц, зейинлилик мейил-
лилиц, ыцласлылыц, бейимлплик, ийкем-
лилик; ~ь к музыке музыкага ыцласлылы-
гы; 2. мн. наклонности (свойства характе-
ра) едет, минез, цылык; дурные ~ и жаман
адетлер. _
НАКЛОНИ ЦЫЙ прил. кыя, кыямай,
жанбауыр; жайпауытлы, ецкек; ~ая пло-
скость кыя тегислик; // катиться по ~ой
плоскости бузылыу, жаман жолга тусиу.
НАКЛОНЯТЬ несов. см. наклонйть.
НАКЛОНЯТЬСЯ несов. см. наклониться.
НАКЛЮНУТЬ сов. что шокып тесиу,
тесип шыгыу (шеже цаьщында).
НАКЛЮНУЦТЬСЯ сов. шокып тесиу, те-
сип шыгыу; цыплёнок ~ лея шеже мэйекти
тесип шыцты. '
иЭ Русскп-каракалпакский сл.
НАКЛЯУЗНИЧАТЬ сов. на кого, разг.
жаманлау, жала жабыу, есек таратыу.
НАКОВАЛЬНЯ ж. сандал, тес.
НАКОВАТЬ сов. что, чего шеккишлеп со-
гыу, балгалап согыу.
НАКОВЫВАТЬ несов. см. наковать.
НАКОЖНЫЙ Й прил. тери усти, териде-
ги; ~е болезни тери усти кеселлери.
НАКОЛАЧИВАТЬ несов. см. наколотить.
НАКОЛЕННИК м. дизелик.
НАКОЛЁНН]|ЫЙ прил. дизе, дизеге кий-
гизетугын, дизениц устине коятугын; ~ая
повязка дизениц устине байланатурын 6av.
НАКОЛКА ж. 1. (действие) шаншып ил-
дириу, тесип илдириу, туйреп илдириу;
2. шашца илдиргиш, шаш илдиргиш; кру-
жевная ~ кружевалы шаш илдиргиш.
НАКОЛОТЙТЬ сов. что, чего, разг. 1.
урып апарыу, урып кийгизиу; ~ обруч на
бочку цурсауды бочкага урып кийгизиу;
2. (сильно побить) урыу, сабау; 3. (раз-
бить) урып сындырыу, цыйратыу; ~ посу-
ды ыдысларды кыйратыу.
НАКОЛОТЬ I сов. что, чего (расколоть)
жарыу, майдалау, айырыу, усацлау; ~
дров отын жарыу; ~ сахар кант майда-
лау-
НАКОЛОТЬ II сов. 1. что (уколоть, по-
ранить) шаншып алыу, туйреп алыу, сугып
алыу; ~ иголкой палец бармагына ийне
сугып алыу; 2. что, на что (приколоть)
илдириу, тагыу, цадау; ~ на шляпу цветы
цалпацца гуллер илдириу; 3. кого-что, на
что (насадить) туйреп илдириу, шаншыу,
тесип илдириу; ~ бабочку на булавку ил-
мешекке г\белекти тесип илдириу.
НАКОЛОТЬСЯ сов. на что шаншылыу,
цадалыу, жараланыу; ~ на иголку ийнеге
шаншылыу.
НАКОНЕЦ 1. нареч. ацырында, аягында,
ец соцында, зорга дегенде, нэтийжесинде,
жуумагында; он догадался ~ о л зорга де-
генде тусинди; ~ ты пришёл ацырында сен
келдиц; 2. в знач. присоед. союза буннан бас-
ка, жэне, тагы, жэне де; шлн пехота,
артиллерия, сапёры пыядалар, артил-
лерия, жэне де, сапёрлар журип кетти;
3. вводи, сл. акырында, енди, хеш болма-
ганда, кулласы; да уходите же, ~! кулла-
сы, енди кетициз!; О ~-то! в знач. межд.
минекей!, акыры!, тубинде!; ~-то я тебя
вижу! акыры сени де кердим!
НАКОНЕЧНИК м. уш..., ушлык; ~ копья
найзаныц ушы; ~ для карандаша кэлем-
ниц ушлыгы.
НАКОПАТЬ сов. что, чего 1. цазыу, цазып
болыу; ~ ям шуцыр цазыу; 2. цопарыу,
цопарып алыу, геулеп алыу, цазып алыу;
мешок картошки бир цап картошка
цопарып алыу.
НАКОПИТЬ сов. 1. что, чего жыйнау,
жыйыу, жыйнап цойыу, жамлеу, топлау;
~ денег пул жыйнау, ацша жыйнау; 2. что,
перен. алыу, жыйыу, топлау; ~ большой
опыт кеп тажирийбе топлау.
НАКОПЙ ЦТЬСЯ сов. жыйылыу, жыйна-
лыу, жыйылып калыу, топланыу, толып
цалыу; у меня ~лось много дел менде
исленетугын ислер толып калды.
НАК
— 466 —
НАКО ПЛЕН ИЦЕ с. 1. (действие) жыйнау,
жэмлеу, жыйылыу, топлау, топланыу; ~е
богатств байлыц жыйылыу; 2. мн. накоп-
ления жыйналыу, топланыу, энжам, жый-
налган нэрсе, жыйналган зат; акша; сверх-
плановые ~я планнан артыц топланыу.
НАКОПЛЯТЬ несов. см. накопить. |
НАКОПЛЯТЬСЯ несов. см. накопить-
ся.
НАКОПТЙЦТЬ сов. 1. что, чего ыс басты-
рыу, дутке тутыу, ыс цылыу; ~ть стёкол
айналарды дутке тутыу; 2. что, чего (изго-
товить копчением'} ыслау, ыслап таярлау; \
~тъ колбас тол'Ъас'аларды ътагау; "S. тутеу, “
пыскыу, тутеп кетиу, пысцып кетиу; лампа
~ла шыра тутеди.
НАКОРМИТЬ сов. кого-что, чем аукат-
ландырыу, тамацландырыу, тойдырыу, ау-
цат бериу, барыу; ~ детей балаларга ауцат
бериу; ~ досыта тойранша тамацландырыу.
НАКОРЧЕВАТЬ сов. что, чего сууырып
алы^, цопарыу, геулеп алыу, геулеу; ~
пней томарларды цопарыу.
НАКОРЧЁВЫВАТЬ несов. см. накорче-
вать.
НАКОСЙТЬ сов. что, чего орыу, шабыу,
орып алыу, шауып алыу; ~ травы шеп-
лер ди шабыу.
НАКОСТНИЦА ж. вет- жем, жем тусиу.
НАКОСТНЫЙ прил. суйектеги, суйек
устиндеги.
НАКРАИВАТЬ несов. см. накроить.
НАКРАПЫВАЦТЬ несов. себелеу, себелеп
жауыу, тамшылап жауыу; ~л дождь жам-
гыр тамшылап жауып турды, жамгыр себе-
леп турды.
НАКРАСИТЬ сов. 1. что бояу, бояп тас-
лау; ~ губы ернин бояу; 2. что, чего
(в каком-л. количестве) кеп етип бояу.
НАКРАСИТЬСЯ сов. бояныу.
НАКРАСТЬ сов. что, чего урлап алыу,
урлап табыу, бир талай етип урлау.
НАКРАХМАЛИТЬ сов. что, чего крахмал-
лау.
НАКРЕНИЦТЬ сое. что цыйсайтыу, ауды-
рыу; корабль ~ло корабльди цыйсайтты.
НАКРЕНЙЦТЬСЯ сов. цыйсайыу, ауыу;
забор ~лся дийуал бир жагына а уды;
лодка ~лась цайьщ цыйсайды.
НАКРЕНЯТЬ несов. см. накренить.
НАКРЕНЯТЬСЯ несов. см. накрениться.
НАКРЕПКО нареч. 1. (прочно) беккем,
цатты, тас етип; ~ запереть двери есикти
беккем бекитиу; 2. разг, (твёрдо, решитель-
но) цатац, цатты; приказать ~ цатты
буйырыу.
НАКРЕСТ нареч. атанацлап, кеселеп,
шацмацлап.
НАКРИЧАТЬ сов. на кого жекириниу, ба-
цырыу, бацырып сейлеу.
НАКРИЧАЦТЬСЯ сов. разг, кеп бацы-
рыу, цышцырыу; ребёнок ~лся до хрипоты
бала дауысы царлыццанша бацырды.
НАКРОЙТЬ сов. что, чего пишиу, кийим
пишиу.
НАКРОМСАТ Ь сов. что, чего белеклеп тас-
лау, майдалап таслау, усацлап таслау.
цыйып таслау; ~ хлеба нанды майдалап
таслау. '
НАКРОШЙТЬ сов. 1. что, чего (измель-
чить) унтау, майдалау, белип-белип таслау,
туурау; ~ хлеба голубям кептерлерге нан
туурап таслау; 2. (насорить) цыйцьшлап
таслау; ~ на столе столдьщ устин цыйцым-
лап таслау.
НАКРУТИТЬ сов. 1. что (намотать)
арау; 2. что, чего (изготовить кручением)
есну, шыйратыу, есип таярлау, шыйратып
таярлау; ~ верёвок кеп арцан шыйратыу.
НАКРУЧИВАТЬ несов. см. накрутить.
НАКРЫВАТЬ несов. см. накрыть.
НАКРЫВАТЬСЯ несов. см. накрыт ь-
чгя.
НАКРЫТЬ сов. 1. что, чем жайыу, жауып
цойыу, бастырып цойыу; ~ стол скатертью
столдьщ устине жапцыш жайыу; ~ машину
брезентом машинаны брезент пенен баста-
рып цойыу; 2. кого, перен. разг, (поймать)
устннен шыгыу, тутып алыу, услап алыу,
~ на месте преступления цылмыстыц усти-
нен шыгыу; ~ на стол столды ауцат
цойыуга таярлау.
НАКРЫТЬСЯ сов. чем жамылыу, бурке-
нну, бастырыныу; ~ одеялом одеялда
жамылыу.
НАКУПАТЬ несов. см. накупить.
НАКУПАТЬСЯ сов. разг, дэлегенше шо-
мылыу, кеп шомылыу.
НАКУПЙТЬ сов. что, чего сатып алыу.
бир талай етип сатып алыу.
НАКУРЕННЦЫЙ 1. прич. от накурить;
2. прил. тутинге толган, шылымныц ту-
тннине толган; сидеть в ~ой комнате шы-
лымныц тутннине толган ежиреде оты
рыу.
НАКУРИТЬ сов. 1. (надымить) кеп ше
гиу, шегнп тутетип жиберну; здесь сильно
накурено бул жерде жудэ кеп шегилипти,
2. что, чего цайнатьш шыгарып ислеу;
~ смолы цайнатьш шыгарып смола алыу.
НАКУРИТЬСЯ сов. разг, шегип кумар-
дан шыгыу, эбден шегиу.
НАКУСАЦТЬ сов. что, разг, шагып тас
лау; комары ~ли лицо шыбынлар беттв
шагып таслады.
НАКУТАТЬ сов. что, чего, на кого-что
разг, орап койыу, орап таслау, калын
кийнндириу.
НАКУТЫВАТЬ несов. см. накутать.
НАКУШАТЬСЯ сов. чего, разг, жеп тойыу.
тойып алыу, дэлегенинше жеу.
НАЛАГАТЬ несов. см. наложить 3.
НАЛАДИТЬ сов. что 1. (исправить) оц-
лау, Дузеу, нэлпине келтириу, женлеу,
женге салыу, тэртипне нелтириу; ~ ста-
нок станокты оцлау; 2. (организовать) шел-
кемлестириу, уйымластырыу, туурылау.
тэртипке салыу, жолга цойыу; ~ работу
кружка кружоктьщ исин тэртипке салыу,
~ дела жумысты жолга цойыу; 3. разг
(настроить) сазлау, сазга келтириу; ~ ги-
тару гитараны сазлау.
налАдицться сов. оцланыу, дузелиу
женге тусиу, женге салыныу, тэртипке
салыныу, туурыланыу; занятия ~лись
оцыу женге тусти.
НАЛАДЧИК м. оцлаушы, женлеу ши
НАЛАДЧИЦА женск. от наладчик.
— 467 —
НАЛ
НАЛАЖЕННОСТЬ ж. оцланганлыц, женге
тускенлик, женге салынганлыц, тэртипке
тускенлик.
НАЛАЖИВАНИЕ с. оцлау, женге са-
лыу, тэртипке келтириу, тэртипке салыу,
тэртиплеу.
НАЛАЖИВАТЬ несов. см. наладить.
НАЛАЖИВАТЬСЯ несов. см. наладить-
ся.
НАЛАКАТЬСЯ сов. разг, шалпылдатып
ишип тойыу (цайуанлар х.аццында).
НАЛГАТЬ сов. I. етирик сейлеу, жалган
айтыу; 2. на кого-что (наклеветать) жаман-
лау, жала жабыу, дэумет етиу.
НАЛЕВО нареч. солга, шеп, шепке, сол
жакка; солда, шепте; ~ от больницы кесел-
хананьщ шеп жагында; дорога свернула
~ жол сол жацца бурылды.
НАЛЕГАТЬ несов. см. налечь.
НАЛЕГКЕ нареч. 1. (без багажа)^жуксиз,
жецнл-желпи, женилтек, сыбай-салтац,
салтац; они вышли ~ олар сыбай-салтан
болып шыцты; 2. (в лёгкой одежде) жецил
кийинип, жецилтекленип, жуца кийинип;
выйти погулять ~ жецил кийинип цыды-
рыуга шыгыу.
НАЛЕЖАТЬСЯ сов. разг, кеп жатыу,
цумардан шыццанша жатыу.
НАЛЕЗАТЬ несов. см. налезть.
НАЛЁЗЦТЬ сов. разг. 1. (набраться) шы-
гыу, миниу, ермелеп шыгыу; в машину
~ли ребятишки машинаныц ишине балалар
минипти; 2. (об одежде, обуви и т. п.) сый-
ыу, шац келиу; эти перчатки мне не ~ут
мына цолцаплар мениц цолыма сыймайды.
НАЛЕПЙТЬ сов. 1. что, разг, (прикле-
ить) жабыстырыу, жабыстырып шыгыу;
~ марку на конверт конверттиц сыртына
марка жабыстырыу; 2. что, чего жабысты-
рып жасау, жабыстырып согыу; ~ фигурок
из глины саз ылайдан кишкене фигуралар
согыу.
НАЛЕПЛЯТЬ несов. см. налепить.
НАЛЁТ м. 1. топылыс, дужим жасау,
тосаттан келе бериу, ушып келип басыу;
~ авиации противника душпан авиация-
сыныц ушып келип басыуы; ~ кавалерии
атлы эскердиц дужими; 2. (с целью грабе-
жа) шабыуыл, басцыншылыц; бандитский
~ бандитлер басцыншылыгы; 3. (тонкий
слой чего-л.) кабат, цатлам; ~ пыли на кни-
ге китап устиндеги шац катламы; 4. мед.
бертикшелер; ~ в горле алцымдагы бертик-
шелер; <> с ~а, с ~у 1) (на полном ходу)
шауып баратырып; с ~а удариться обо
что-л. шауып баратырып бир нэрсеге соц-
лыгысып кетиу; 2) (без промедления, не
задумываясь) нркилместен, ойлап отырмас-
таи, сарта; ответить с ~а сарта жууап
бериу.
НАЛЕТАТЬ I несов. см. налететь.
НАЛЕТАЦТЬ II сов. что, чего, ав. ушыу,
ушып жол етиу; лётчик ~л сто тысяч кило-
метров лётчик жуз мыц километр ушты.
НАЛЕТАТЬСЯ сов. разг, цумардан шыц-
цанша ушыу, мауцын басцанша ушыу.
НАЛЕТЁЦТЬ сов. 1. (слететься) ушып
келиу, ушып кириу, ушып келип цалыу;
~ли мухи шыбынлар ушып кирип кетти;
2. на кого-что, перен. разг, (натолкнуться)
урып кетиу, соцлыгыу; автомобиль ~л на
столб автомобиль баганага урып кетти;
3. на кого-что (напасть) топылыу, дужим
жасау, дужим етиу, ушып барып урыу; яс-
треб ~л на кур царшыга тауыцларга ур-
ды; ~ть на отряд врага душпанныц отря-
дына топылыу; 4. на кого-что, перен. разг,
(наброситься с бранью) топылыу, кейиу,
урысыу; 5. (о ветре, буре) тосаттан пайда
болыу, кетерилиу, басланыу; ~л ураган
тосаттан дубелей кетерилди; 6. (осесть,
скопиться) басыу, ушып кириу; ~ло много
пылн кеп шац басты.
НАЛЁТЧИК м. баспашы, царацшы, та-
лаушы.
НАЛЁЧЬ сов. на что 1. (навалиться)
омыраулап ийтериу, басыу, нйтерну; ~
плечом на дверь есиктн ийни менен ийте-
риу; 2. (с силой нажать) куш салып басыу,
ширенип тартыу, куш салып ислеу; ~ на
вёсла куш салып ескек есиу; 3. перен. разг
(усиленно заняться) тырысыу, куш салыу,
зор бериу, ыцлас салып кирисиу; ~ на учёбу
оцыуга зор бериу, оцыуга куш салыу.
НАЛЙВ м. 1. (действие) цуйыу; 2. (сте-
пень наполненности) толыу, дэрежеси то-
лысыу, толганлыц; бутылка неполного ~а
толмаган шийше; 3. толысыу, писип жети-
лиу; ~ колосьев дэн басларынын толысыуы;
яблоки хорошего ~а жацсы жетилген алма.
НАЛИВАТЬ несов. см. налить.
НАЛИВАТЬСЯ несов- см. налиться.
НАЛЙВКА ж. наливка (ишкилшд).
НАЛИВН ЦОЙ прил. 1. (для перевозки
жидких грузов) куйыуга арналган, цуйып
тасыуга арналган; ~ые суда цуйып тасыу-
га арналган кемелер; 2. (о плодах, зерне
и т. п.) толысцан, жетилип пискен, жац-
сы пискен; ~6е яблоко жетилип пискен
алма; 3. (приводимый в движение водой)
сууга арналган, суу менен журетугын;
~ая мёльннца суу цараз.
НАЛЙМ м. налим (балыц).
НАЛИНОВАТЬ сов. что, чего сызып шы-
рыу, еызыу, сызыц тусириу.
НАЛИНОВЫВАТЬ несов. см. налино-
вать.
НАЛИПАТЬ несов. см. налипнуть.
НАЛЙПЦНУТЬ сов. на что жабысыу, жа-
бысып цалыу; глина ~ла на сапоги батпац
етикке жабысты.
НАЛИТОЦЙ прил. 1. (наливной) ширели
толысцан, жетилген; ~е яблоко ширели
алма; 2. (плотный, крепкий — о человеке)
толыц, жумыры, ныц.
НАЛЙТЬ сов. что, чего 1. цуйыу, толты-
рып цуйыу; ~ стакан чаю бир стакан чай
цуйыу; 2. (пролить) тегиу, тегип жибериу;
~ воды на пол сууды полга тегиу.
НАЛЦЙТЬСЯ сов. 1. (натечь) цуйылыу,
суу кириу; вода~илась в лодку цайыцтыц
ишине суу цуйыльш кетти; 2. (созреть)
писиу, жетилиу, толысыу; сливы ~илйсь
цэрелилер жетилипти; <> мускулы ~илйсь
булшыц етлер кушке толысты; глаза ли-
лись кровью кезлер цанга толды.
НАЛИЦО нареч. в знач. сказ, бар, толыц,
кез алдында, керинип тур; все оказались~
30*
НАЛ
— 468 —
бэри бар болып шыцты; доказательства ~
дэлиллер керинип тур.
НАЛИЧНОЕ с. нары, бары, таяры; быть
в ~и бар болыу.
НАЛИЧНИК ль 1. сырт жацлау (айнек,
есиктиц сырт жагына бекилетугын цосым-
ша рама); ~и окна эйнектиц сырт жацла-
уы; 2. (для ключа — на двери, ящике)
гилт тесик.
НАЛИЧНОСТЬ ж. 1. см. наличие; 2. (фак-
тическое количество) бары, нары; кассовая
~ кассадагы нац пул; проверить ~ барын
тексериу.
НАЛИЧНЫМИ прил. I. бары, нац; ~е
деньги нац ацша; 2. в знач. сущ. мн. налич-
ные нац, нац ацшалар; <> за ~й расчёт
нац ацша менен есапласыу.
НАЛОВИТЬ сов. что, кого-чего аулау,
услау, тутыу; ~ рыбы кеп балыц аулау,
балыцты кеп тутыу.
НАЛОВЧЙТЬСЯ сов. разг, шебер болыу,
уста болып кетиу, уйренип кетиу.
НАЛОГ ль салыц, салрырт; подоходный ~
кирис салыц, табыс салыц; обложить ~ом
салыц салыу.
НАЛ ОГОВЦЫЙ прил. салыц..., салрырт...;
~ая инспекция салыц инспекциясы, сал-
рырт инспекциясы.
НАЛОГООБЛОЖЕНИЕ с. фин. салыц
салыу.
НАЛОГОПЛАТЕЛЬЩИК м. фин. салыц
телеуши, салрырт телеуши.
НАЛОЖЕНИЕ с. 1. устине цойыу, усти-
не салыу; басыу, цойыу, тацыу; ~ печати
печать басыу; ~ повязки устине тацып бай-
лау; 2. салыу; бериу; ~ штрафа штраф са-
лыу; ~ взыскания жаза бери\?.
НАЛОЖЕННЫЙ прич. от наложить; <> ~
платёж телеп алатугын.
НАЛОЖЙЦТЬ сов. 1. что устине цойыу,
устине салыу, цойыу, орау, салыу, тацыу,
басыу; ~ть выкройку на материю пишин-
дини гезлеменин устине басыу; 2. что усти-
не тацыу, устине басыу;~ть повязку устине
тацыу; 3. что, чего цойыу; жыйыу, цалау,
жуклеу; ~ть книг на стол китапларды стол-
дыц устине цойыу; он ~л дров в сарай ол
отынды сарайга жыйды; 4. что салыу, тар-
тыу; ~ть запрёт цадаран етиу, тыйьш са-
лыу; ~ть штраф штраф салыу; <> ~ть на
себя руки езин-ези елтириу; ~ть резолю-
цию резолюция цойыу; ~ть свой отпеча-
ток на что-л. из цалдырыу, тэсир етиу;
~ть клеймо тацба басыу.
НАЛОЖНИЦА ж. уст. ойнас даял.
НАЛОМАЦТЬ сов. что, чего сындырыу,
сындырып таслау, цыйратыу; ветер ~л
веток самал шацаларды сындырып кетти;
<> <~ть дров булдирип алыу, бийэдеплик
ислеу.
НАЛУЩИВАТЬ несов. см. налущить.
НАЛУЩИТЬ сов. что, чего шагыу, цабы-
гынан айырыу; ацлау (риса, проса); ~ се-
мечек айгабагардьщ туцымын цабыгынан
айырыу.
НАЛЮБОВАТЬСЯ сов. кем-чем, на кого-
-что царап цумардан шыгыу, керип тойыу,
цызыгып царау; не могу ~ на картину суу-
ретти царап тоймайман.
НАЛЯПАТЬ сов. что, чего и без доп.,
разг, шыжбайлау, шыжбайлап жазыу,
эйтеуир салыу.
нам мест. личн. дат. п. от мы.
НАМАГНИТИТЬ сое. что магнитлеу,
магнитя естириу.
НАМАГНЙЧИВАНИЕ с. магнитлеу, маг-
нитя естириу.
НАМАГНИЧИВАТЬ несов. см. намагни-
тить.
НАМАЗ м. рел. намаз.
намазать сов. !. что, чего суртиу, жа-
гыу, сыбау; ~ хлеб маслом нанга май жа-
гыу; 2. разг, (напачкать) былгау, патаслау,
ыласлау; 3. что, разг, (накрасить) бояу;
бояу суртиу, сырлау.
НАМАЗАТЬСЯ сов- 1. езине жагыу, ези-
не суртиу; 2. разг, (накраситься) бояньгу.
НАМАЗЫВАТЬ несов- см. намазать.
НАМАЗЫВАТЬСЯ несов. см. намазаться.
НАМАЛЕВАТЬ сов. что, разг, шала-пула
суурет салыу, эйтеунр салыу, эйтеуир
бояу, келисинсиз бояу жагыу.
НАМАЛЁВЫВАТЬ несов. см. намалевать.
НАМАРИНОВАТЬ сов. что, чего сирнели
сууда дузлау, маринадлау; ~ бочонок
огурцов бир кишкене бочка цыяр маринад-
лау.
НАМАРИНОВЫВАТЬ несов. см. намари-
новать.
НАМАСЛИВАТЬ несов. см. намаслить.
НАМАСЛИТЬ сов. что, разг, майлау, май
салыу, май жагыу.
НАМАТЫВАНИЕ с. орау.
НАМАТЫВАТЬ несов. см. намотать.
НАМАТЫВАТЬСЯ несов. см. намотать-
ся L
НАМАЧИВАТЬ несов. см. намочить.
НАМАЧИВАТЬСЯ несов. см. намочить-
ся.
НАМАЯТЬСЯ сов. разг, катты шаршау,
жудэ шаршау, езилиу, дарыу.
НАМЁК м. ым, и шар ат, астар, астарлы
сез; тонкий ~ сыпайы ишарат; говорить
~ами астарлап сейлеу.
НАМЕКАТЬ несов. см. намекнуть.
НАМЕКНУТЬ сов. и однокр. на кого-что
ишарат етиу, астарлан сездириу, астарлы
етип айтыу.
НАМЕНЯТЬ сов. что, чего !. (обменять)
алмастырып алыу, аумастырыу; ~ марок
маркаларды аумастырыу; 2. (разменять)
майдалау, усацлау.
НАМЕРЕВАЦТЬСЯ несов. с неопр. нийет-
лениу, нийет етиу, ойлау, ислейин деу; он
~ется поступить в музыкальную школу ол
музыкалыц мектебине кириуге нийет етеди.
НАМЕРЕН в знач. сказ, с неопр. емацшы,
“мекши, епекши; =гысы келиу, ®киси ке-
лиу; нийетинде, ислемекши- он ~ вернуть-
ся домой оныц уйге цайтаман деген нийети
бар; я ~ завтра уехать мен ертец кетпекши-
мен; что вы ~ы делать? сиз не ислемек-
шисиз?
НАМЁРЕНИЦЕ с. нийет, мейил, мацсет,
пикир, тилек, ой; благие ~я жацсы нийет -
лер; без всякого ~я хеш кандай пикирсиз;
с заранее обдуманным ~ем алдын бурын
ойлаган нийет пенен.
— 469 —
НАМ
НАМЕРЕННО нареч. биле турып, билцас-
тан, жортага; сделать что-л. ~ бир исти
биле турып ислеу.
НАМЁРЕННЦЫЙ прил. биле турып, бил-
цастан, жортага; ~ый поступок биле турып
исленген ис; ~ое оскорбление билцастан
хорлау.
НАМЕРЗАТЬ несов. см. намёрзнуть 1.
НАМЁРЗНУТЬ сов. 1. (покрыться льдом)
муз цатыу, тоцлау, музлау; 2. разг, (сильно
промёрзнуть, озябнуть) тоцыу, сууыцца
цатыу.
НАМЁРЗНУТЬСЯ сов. разг, тоцыу, сууыц-
ца цатыу.
НАМЕРИТЬ сов. что, чего елшеу, шенеу.
НАМЕРТВО нареч. тас цылып, тас етип;
~ закрепить узел туйинди тас етип бе-
китиу.
НАМЕРЯТЬ несов. см. намерить»
НАМЕСЙТЬ сов. что, чего царыу, ийлеу;
~ теста цамыр ийлеу.
НАМЕЦСТЙ сов. что, чего I. сьшырып уй-
иу, сыпырып жыйнау; ~стй кучу мусора
сьшырьш бир уйиншик шеп-шар жыйнау;
2. айдап уйиу, ургинлеп уйиу, боратып тол-
тырыу, борап экелиу; ~ло много снегу цар
ургинленип уйилип цалыпты.
НАМЕСТНИК м. ист. наместник, орын-
басар, найып (патша Россиясында бир об-
ласти басцарыушы >;аким).
НАМЕСТНИЧЕСКИЙ прил. наместник-
лик, найыплык-
НАМЁСТНИЧЕСТВО с. 1. ист. (область,
управляемая наместником) наместник бас-
царган область; 2. (должность, звание) на-
местниклик атац.
НАМЁТ м. рыб. шолпы, керши.
НАМЁТАННЫЙ 1. прич. от наметать II;
2. прил. (натренированный — о глазе, руке)
уйренген, уйренискен, шыныццан; ~ глаз
уйренген кез.
НАМЕТАТЬ I несов. см. намести.
НАМЕТАЦТЬ II сов. 1. что, чего уйиу,
гудилеу, жыйнау; ~ть пять стогов сена
бес гуди пишен гудилеу; 2. что, перен.
разг, (натренировать) уйретиу, шыныцты-
рыу; ~ть глаз кезди уйретиу; 3. что, кого-
-чего шашыу, тууыу; рыба~ла икры балыц
уУылдырыц шашты.
НАМЕТАТЬ III сов. что кеклеу, кеклеп
тигиу, тепшиу, тепшип тигиу; ~ рукав
жеади кеклеп тигиу.
НАМЕТИТЬ I сов. 1. что (обозначить)
белгилеу, белги салыу, белги ислеу, бел-
гилеп шыгыу; ~ на плане направление до-
роги планда жолдыц багдарын белгилеу;
2. перен. керсетиу, белгилеу; ~ пути подъё-
ма сельского хозяйства ауыл хожалыгын
кетериудиц жолларын керсетиу.
НАМЕТИТЬ II сов. 1. кого-что и с неопр.
белгилеу, тайынлау, усыныу; ~ кандида-
тов на конференцию конференцияга канди-
датлар белгилеу; 2. что ойга алыу, белги-
леу, аныцлау, болжау, шамалау; ~ ремонт
на лето ремонтты жазда ислеуге белгилеу;
~ день отъезда кететугын кунин аныцлау.
НАМЁТИ ЦТЬСЯ I сов. 1. (обозначиться)
сезилиу, белгили болыу, кериниу; 2. (оп-
ределиться в общих чертах) аныцланыу,
белгилениу; ~лись две точки зрения еки
кез карас белгили болды.
НАМЕТИТЬСЯ II сов. разг, (нацелиться)
гезлеу, туурылау, нышанага алыу.
НАМЁТКА I ж. 1. (действие) кеклеу,
кеклеп тигиу, тепшиу, тепшип тигиу;
~ платья кейлекти кеклеу; 2. (нитка)
кеклеп цойылган жип, кекленген сабац.
НАМЁТКА II ж. разг, (предположение)
болжау, шамалау, жоба; это пока только
~ плана бул тек планныц жобасы.
НАМЁТКА III ж. см. намёт.
НАМЁТКА IV ж. (шест для определения
глубины реки) елшеуши таяц, терецликти
елшейтугын сырыц.
НАМЁТЫВАТЬ I несов. см. наметать II.
НАМЕТЫВАТЬ II несов. см. наметать III.
НАМЕЧАТЬ I нессв. см. наметить I.
НАМЕЧАТЬ II несов. см. наметить II.
НАМЕЧАТЬСЯ I несов. см. наметиться I.
намечАпться п несов. (предполагать-
ся) белгилениу, аныцланыу, шамаланыу;
поход в горы ~лся на июль тауга журис
июльге белгиленип еди.
НАМЕШАТЬ сов. что, чего араластырыу,
досыу; ~ изюму в тесто дамырга жузим
досыу, дамырга жузим араластырыу.
НАМЕШИВАТЬ I несов. см. намесить.
НАМЕШИВАТЬ II несов. см. намешать,
нами мест. личн. твор. п. от мы.
НАМИНАТЬ несов. см. намять.
НАМОГЙЛЬНЫЙ прил. цэбир устиие
цойылган, гер устиндеги; ~ памятник цэ-
бир устине цойылган естелик.
НАМОЗОЛИТЬ сов. что цабартыу, ца-
бартып алыу; ~ глаза кому-л. биреудиц
мазасын алыу, биреудиц тынышын алыу.
НАМОКАТЬ несов. см. намокнуть.
НАМОКНУТЬ сов. сууланыу, суу болыу,
целлениу, ыгалланып цалыу.
НАМОЛАЧИВАТЬ несов. см. намолотить.
НАМОЛОТ л. с.-х. 1. (действие) туйек
айдау, туйеклеу; 2. (количество намоло-
ченного) айдалып алынган дэн, айдалып
алынган еним.
НАМОЛОТИТЬ сов. что, чего, с.-х. туйек
айдау, туйеклеу (егинди, дэнди).
НАМОЛОТЬ сов. что, чего тартыу, май-
далау, унтау; ~ мешок муки бир дапшыд
ун тартыу.
НАМОРДНИК м. тумсыд дап, тумсыд тор.
НАМОРЩИВАТЬ несов. см. наморщить.
НАМОРЩИТЬ сов. что уйиу, жыйырыу,
буристириу, тырыстырыу, шытыу; ~ лоб
мацлапын уйиу.
НАМОРЩИТЬСЯ сов. цабагы унвдих,
жыйрылыу, бурисиу, тырысыу, шытыныу.
НАМОТАТЬ сов. что, чего, на что орау,
тутелеу; <^> ~ себе на ус ядта тутыу, есте
тутыу.
НАМОТАТЬСЯ I сов. (навиться на что-л.)
оралыу, тутелениу.
НАМОТАТЬСЯ II сов. разг, (устать, уто-
миться) жудэ шаршау, харыу.
НАМОТКА ж. 1. (действие) орау, тутелеу;
2. (то, что намотано) орам, келеп, туйдек.
НАМОЧИТЬ сов. 1. что ыгаллау, целлеу,
суулау; ~ бельё бельёны суулау; 2. что,
чего (приготовить мочением) суулап таяр-
НАМ.
470 —
лау, жибитиу, суу-га салып алы^; ~ яблок
алмаларды сууга салып жибитиу.
НАМОЧЙТЬСЯ сов. разг ыгалланыу, жи-
биу, суу болыу.
ЙАМУСбЛИВАТЬ несов. см. намусолить.
НАМУСОЛИТЬ сов. что, прост, бар-
магын тукириклеп патаслау, майлы долы
менен ыласлау-
НАМУСОРИТЬ сов. разг, ыбырсытыу,
былгау, патаслау.
НАМУТИТЬ сов. 1. что (сделать мутным)
ылайлау; 2. что и без доп., перен. разг.
ылайсан салыу, былагай салыу, булдириу.
НАМУЧИТЬ сов. кого, разг, дыйиау,
азаплау.
НАМУЧИТЬСЯ сов. разг, дыйналыу, азап-
ланыу, азап шегиу.
НАМЫВ м. 1. (водой) агызып ©келип
уйиу; 2. (земляного сооружения) агызып
кайыр тепкизиу; ~ плотины плотинага агы-
зып дайыр тепкизиу; 3. геол, дайыр, кайыр
тепкен же_р.
НАМЫВАТЬ несов. см. намыть.
НАМЫВНОЙ прил. агызып келген, агып
келип шеккен; ~ слой агып келип шеккеи
цатлам.
НАМЫКАТЬСЯ сов. разг, машадат тар-
тыу, сергнздап болыу, азап шегиу, цайгы
косиретти басынан кешириу; по свету
дуньяны гезнп азап шегну.
НАМЫЛИВАТЬ несов. см. намылить.
НАМЫЛИВАТЬСЯ несов. см. намылиться.
НАМЫЛИТЬ сов. кого-что сабынлау, са-
бын суртиу; голову 1) басына сабыя
суртиу, басын сабынлау; 2) перен. сазайын
бериу, сазайын тарттырыу.
НАМЫЛИТЬСЯ сов. разг, сабынланыу,
сабын суртиниу.
НАМЫЦТЬ сое. 1. кого-что, разг, (хорошо
вымыть) жууыу, жууып цойыу; 2. что,
чего (добыть промыванием) жууып алыу,
жууып табыу; ~ть золота жууып алтын та-
быу; 3. что (нанести) агызып экелнп уйиу,
агызып уйиу, кайыр тепкнзну; река -~ла
мель дэрья агызып экелип дайыр тепти.
НАМЯТЬ сов. 1- что, чего (разминая, при-
готовить) езиу, женшиу; ийлеу (кожу)',
~ льна зыгыр езиу; 2. что кысып ауыртыу,
цысыу, басып ауыртыу, басып езиу; ногу
аядты басып ауыртыу; <> ~ кому-л. бока
тырыстырып сабау.
НАНАЙСКИЙ прил. нанай..., ианайлы;
~ язык нанай тилн.
НАНАЙЦЫ мн- (ед. нанаец м., нанайка
ж.) нанайлар (Амур дзрьясынын, теменги
бетинде жасайтуеын халык,).
НАНЕСЁНИЕ с. 1. керсетиу, белги, кой-
ыу, еызыу, тусириу; озера иа карту келдн
картага тусириу; 2. келтириу, берну; етиу;
обиды ыза бериу; ущерба зыян келти-
риу.
НАНЕСЦТЙ сов. 1. что, чего (принести
в большом количестве) экелиу, келтириу,
алып келиу, тасыу; 2. что, чего айдап ке-
лип уйиу, уйип таслау; ветром <~ло песку
самал дум экелип уйди; 3. что (обозначить,
начертить) керсетиу, белгилеу, еызыу,
тусириу; новый город ~лй на карту карта-
га таза каланы тусирдл; -~тй рисунок на
ткань гезлемеге нагыс тусириу; 4. чего
(яиц — о птицах) тууыу; 5. что, на что,
безл. разг, (течением и т. п.) алып ба-
рып урыу, содтырыу, шыгарып тастау;
лодку ~ло иа мель цайыцты дайырга шыга-
рып тастады; 6. что, кому (причинить) кел-
тнриу, бериу, етиу; ~тй рану жарадар
етиу; ~тй ущерб зыян бериу, зыян келти-
риу; -~тй удар содды бериу; <> -~тй визит
визит етип келну.
НАНИЗАТЬ сов. что, чего дизиу, еткизиу,
еткериу; бусы иа ийтку моншацларды
сабадда дизиу.
НАНИЗЫВАНИЕ с. дизиу, еткизиу, етке-
риу.
НАНИЗЫВАТЬ несов. см. нанизать.
НАНИМАТЕЛЬ м. кирейге тутыушы. ки-
рейге алыушы. жаллаушы.
НАНИМАТЕЛЬНИЦА женск. от иаиима-
тель.
НАНИМАТЬ несов- см. нанять.
НАНИМАТЬСЯ несов. см. наняться.
НАНОВО нареч. разг, жацадан, дайта-
дан; переделать что-л. ~ бир нэрсени дай-
тадан ислеу.
НАНЙС м. уйыд, уйинди, ургин; песча-
ные -~ы дум уйнндилери.
НАНОСИТЬ несов. см. нанести.
НАНОСИЦЫЙ прил. 1. агызып келген,
шекпе, агып келип шеккен; ~ая мель
шекпе кайыр; 2. перен. басца жадтын,
жасалма; -~ое влияние баска жадтын
тэенри.
НАНЮХАТЬСЯ сов. что, разг, ийискеп
дэз етиу, ийискеп цумардан шыгыу.
НАНЮХИВАТЬСЯ несов. см. нанюхать-
ся.
НАНЯТЬ сов. 1. кого-что жаллау, жаллап
ислетиу, тутыу; рабочих жумысшыларды
жаллау; 2. что кирейге алыу; ~ квартиру
квартираны кирейге алыу.
НАНЯТЬСЯ сов- жалланыу, жалланып
ислеу.
НАОБЕЩАТЬ сов. что, чего, разг, кеп
уэде бериу; с три короба сез бенен байы-
тып таслау.
НАОБОРОТ нареч. 1. (с противоположной
стороны) керисине, хэкиенвше, терисинше,
терисине; прочесть слово ~ сезди керисине
одыу; 2. (совершенно иначе) керисинше,
дэкисинше, терисинше; ои всё делает ол
бэр ин керисиише ислейди; 3. в знач. вводн.
сл. керисинше, цайта; я, , этого ие думаю
мен, керисинше, олай ойламайман; он не
рассердился, а, , рассмеялся ол ашыулаи-
ган жоц, ал керисинше кулип жибердн.
НАОБУМ нареч. разг, ойланбастан,
тэуекел, шамадан; отвечать ойланбастан
жууап бериу; я пошёл вперёд мен тэуекел
озыцдырап кеттим.
НАОРАТЬ сов. на кого-что, разг, бадырып
жибериу, бадырып таслау, датты жеки-
риниу.
НАОТМАШЬ нареч. дулашын жайып,
керилнп, дулашлап; ударить керилип
Урыу-
НАОТРЕЗ нареч. кескин турде, узнл-ке-
сил, путкиллей; отказаться узил-кесил
бастартыу.
— 471 —
НАП
НАПАДАТЬ сов. кеп тегилип цалыу, кеп
тусиу; кеп жауыу (об осадках).
НАПАДАТЬ несов. см. напасть I.
НАПАДАЮЩИЙ 1. прич. от нападать;
2. в знач. сущ. м. нападающий спорт, ху-
жим цылыушы, топылыушы.
НАПАДЕНИЕ с. 1. топылыу, топылыс,
шабыуыл, хужим етиу, хужим; вооружённое
~ кураллы топылыс; 2. спорт, хужим
цылыушылар, топылыушылар.
НАПАДКИИ только мн. женсиз айып-
лау, асылыу; подвергаться чьим-л. ~ам
биреулердиц женсиз айыплауына ушырау.
НАПАИВАТЬ несов. см. напаять.
НАПАЙКА ж. 1. (действие) цалайылау,
дэнекерлеу, кепсерлеу; 2. (то, что напаяно)
цалайыланган жер, кепсер.
НАПАКОСТИТЬ сов. разг. 1. (напачкать)
патаслау, былгау; 2. кому и без доп. (на-
вредить) булдириу, зыянын тийгизиу, жа-
манлык, цылыу.
НАПАЛМ м. воен- напалм (ертеуши
бомбалар ушын араласпа).
НАПАЛМОВЦЫЙ прил. воен, напалм...,
напалмлы; ~ая бомба напалм бомбасы,
напалмлы бомба.
НАПАРИВАТЬ несов. см. напарить.
НАПАРИТЬ сов. что, чего пууга писириу,
демге писириу; ~ репы шалгамды пууга
писириу.
НАПАРИТЬСЯ сов. разг, цумардан шыц-
канша шомылыу; ~ в бане моншада кеп
пууланып шомылыу.
НАПАРНИК м. шерик, жубай, бирге
ислеуши.
НАПАРНИЦА женск. от напарник.
НАПАРЫВАТЬ несов. см. напороть I.
НАПАРЫВАТЬСЯ несов. см. напороть-
ся.
НАПАСТЙ сов. что, чего, разг, запас етип
цойыу, соцын ойлап жыйнау.
НАПАСЦТЙСЬ сов. разг, жетерли гам-
лау, таярлап алыу, запас цылыу; на тебя
несёшься одежды саган киймди жеткерип
ушына шыга алмайсац.
НАПА||СТЬ I сов. 1. на кого-что хужим
цылыу, хужим етиу, шабыу, топылыу; волк
~л на овцу цаецыр цойга шапты; 2. на
кого-что, разг, (обрушиться с нападками)
шуцыластырыу, жала жабыу, айыплау;
3. на что (обнаружить) тап болыу, гезле-
сиу, ушыратыу, жолыгыу, табыу; ~сть на
золотоносную жилу алтын шыгатугын жонга
жолыгыу; ~сть на след изге тап болыу;
4. на кого-что (овладеть кем-чем-л.) басыу,
тусиу; на него ~л страх оны цорцыныш
басты; <> не на такого ~л! излеген адамыца
тап болмапсац!
НАПАСТЬ II сов. см. нападать.
НАПАСТЬ III ж. разг, (беда) цырсьщ, бэ-
ле; что за ~! бул не деген бэле!
НАПАХАТЬ сов. что, чего жер суриу,
жер айдау, айдап цойыу.
НАПАХИВАТЬ несов. см. напахать.
НАПАЧКАТЬ сов. разг, былгап таслау,
патаслап таслау, ыласлау.
НАПАЯТЬ сов. что, чего цалайылау, дэ-
некерлеу, кепсерлеу.
НАПЕВ м. нама.
НАПЕВАТЬ несов. 1. см. напеть; 2. что
и без доп. (тихо, про ербя) естен нама ай-
тыу, ыцылдау, ыцылдап цосыц айтыу;
~ песенку ыцылдап цосыц айтыу.
НАПЕВНОСТЬ ж. намага келиушилик.
НАПЕВНЫ || Й прил. намага келетугын,
намалы, жагымлы сесли; ~е стихи намага
келетугын цосыцлар.
НАПЕКАТЬ несов. см. напечь.
НАПЕРЕБОЙ нареч. бирин-бири тыцла-
май, бирине-бири царамай, жарысып, бэри
бирден, бэсекиге; все заговорили ~ барлы-
гы бирден сейледи, бирин-бири тыцламай
барлыгы сейлесе берди.
НАПЕРЕВЕС нареч. таяр тутып, алга
тутып; держать винтовку ~ мылтыцты таяр
тутыу.
НАПЕРЕГОНКИ, НАПЕРЕГОНКИ нареч.
бирин-бири цууып жарысып, бири-бирин
цууып жарысып; жарысып жууырысыу;
плыть ~ жарысып жузйу; дет» избежали ~
балалар бирин-бири цууып жууырысып
кетти.
НАПЕРЁД нареч. разг, алды менен, алды-
нан, эуелден, алды бурын; знать всё ~ бэ-
рин алдынан билиу".
НАПЕРЕКОР 1. нареч. терисине, царсы-
сына, хэкисине; он всегда действует ~ ол
мудамы хэкисине ислейди; 2, предлог с дат.
п. царсы, ерегисип, хэкисинше;~ желанию
тилекке царсы.
НАПЕРЕРЕЗ нареч. кес-кеслеп, цаптал-
дан, кеселеп, жолын кесип; побежать ~
кому-л. биреудиц алдына кеселеп жууырыу.
НАПЕРЕРЫВ нареч. разг. см. наперебой.
НАПЕРЕТЬ сов. на кого-что, прост, сал-
магын салып ийтериу, басыу, салмагын
салыу.
НАПЕРЕЧЁТ 1. нареч. (без исключения)
бастан-аяц, бес бармацтай; знать всех ~
Хэммени бес бармацтай билиу; 2. в знач.
сказ, (в ограниченном количестве) санаулы,
кеп емес, ужыбатсыз, бирец-сарац; такие
специалисты у нас ~ бундай цэнигелер
бизлерде кеп емес.
НАПЕРСНИК м. уст. сырлас, мунлас.
НАПЕРСНИЦА женск. от наперсник.
НАПЁРСТОК м. оймац; <> ростом с ~
бойы оймацтай.
^НАПЕРЧИТЬ сов. что бурыш салыу, бу-
рышты кеп салыу,
НАПЁТЬ сов. что 1. цосыц айтыу, цосыц
айтып бериу, ыцылдау; ~ мотив наманы
айтыу; 2. (для звукозаписи) айта бериу, на-
мага салыу; ~ пластинку пластинкага ту-
сириуге айтып бериу.
НАПЕЧАТАТЬ сов. что 1. басып шыга-
рыу; ~ книгу китап басып шыгарыу;
2. (на машинке) басыу, машинкада жазыу.
НАПЦЁЧЬ сов- 1. что, чего (испечь) писи-
риу, жауып алыу, цатырыу; 2. что, безл.
разг, куйдириу, кун етиу, кун алыу; мне
~еклб голову мениц басыма кун етип кетти.
НАПИВАТЬСЯ несов. см. напиться.
НАПИЛЙТЬ сов. что, чего кесиу, пышцы
менен кесиу, жаргы менен кесиу; ~ дров
отынды жаргы менен кесип тастау.
НАПИЛОК м. см. напильник.
НАПИЛЬНИК м. етеу.
НАП
— 472 —
НА ПИРА ЦТЬ несов. 1. см. напереть; >
2. на кого-что и без доп. (теснить, насту-
пая) цысыу, басып келиу; люди ~ли со всех
сторон адамлар тум-тусынан кыса берди;
3. на что, разг, (настаивать) кебирек
кеуил белиу, айрыцша дыккат белиу.
НАПИСАНИЕ с. жазылыу, тууры жазыу; |
правильное букв цэриплердин, дурыс жа-
зылыу ы.
НАПИСАТЬ сов. 1. что жазыу, жазып
койыу; ~ роман роман жазыу; 2. что, кому,
о чём жазыу; ~ письмо хат жазыу; 3. что
суурет салыу; ~ картину суурет салыу.
НАПИТАТЬ сов. 1. кого-что, разг, (на-
кормить) тойдырыу, тойгызыу, ауцатлан-
дырыу, багыу; 2. что, чем (пропитать, сде-
лать влажным) сицдириу, сицириу, цан-
дырыу.
НАПИТАТЬСЯ сов. 1. разг. шутл. (на-
есться) тойып жеу; 2. чем (влагой) сициу,
цаныу.
НАПИТОК м. ишимлик, ишкилик.
НАПИТЫВАТЬ несов. см. напитать 2.
НАПИТЫВАТЬСЯ несов. см. напитать-
ся 2.
НАПИТЬСЯ сов. 1. (утолить жажду) |
шелин цандырыу, кантата ишиу, цанып
ишиу; 2. разг, мэс болыу, спиртли ишим-
лик ишип мэс болыу; ~ пьяным ишип мэс
болыу.
НАПИХАТЬ сов. что, чего, разг, тыгыу,
ныцлап толтырыу, тыгып салыу.
НАПИХИВАТЬ несов. см. напихать.
НАПИЧКАТЬ сов. кого-что, чем, разг.
зорлап жегизиу, зорлап ишкизиу.
НАПЙЧКИВАТЬ несов. см. напич-
кать.
НАПЛАВАТЬСЯ сов. разг, жузип кумар -
дан шыгыу, мийири цанганша жузиу.
НАПЛАВИТЬ сов. что, чего еритиу, кеп
еритип алыу; ~ много металла металлды
кеп етип еритип алыу.
НАПЛАВЛЯТЬ несов. см. наплавить.
НА ПЛАКА. ЦТЬ сов.’, кот цудай цурт-
цандай.
НАПЛАВАТЬСЯ сов. 1. жылап маудын
басыу, кеп жылау; ребёнок ~ кался и уснул
бала жылап-жылап уйыцлап цалды;
2. разг, дэкки жеу, азабын шегиу, ыза жеу;
он ещё ~чется! ол еле азабын шегеди!
НАПЛАСТАТЬ сов. что, чего, разг, (на- j
резать пластами) тилип-тилип кесиу, кес-
пелеу, тилимлеу; ~ рыбы для соления ба-
лыцты дузлау ушын тилнп-тилип кесиу.
НАПЛАСТОВАНИЕ с. геол, цатпарланыу,
цатлам, кат-кат.
НАПЛАСТОВАТЬ сов. что, чего (нало-
жить пластами) цабат-цабат етиу, цабат-
лап тацлау, цат-цат етиу.
НАПЛАСТОВАТЬСЯ сов- (расположить-
ся пластами) цабат-цабат болып жатыу, ца-
батланьш жатыу, цат-цат болып жатыу.
НАПЛАСТОВЫВАТЬ несов. см. напласто-
вать.
НАПЛАСТОВЫВАТЬСЯ несов. см. напла-
стоваться.
НА ПЛ ЕВАТЕЛ ЬСК [| И И прил. разг, са-
лак, писентсиз, менсинбей; ~ое отношение
к делу иске салак царау.
НАПЛЕВАТЬ сов. 1. тукириу; 2. перен.
разг, (пренебречь кем-чем-л.) салац царау,
писент цылмау, менсинбеу, кезге илмеу.
НАПЛЕСКАТЬ сов. что, чего и без доп.
шайпалтыу, шашратып тегиу.
НА ПЛЕСКА ЦТ ЬСЯ сов. разг, шайпалыу,
шайпалып тегилиу; вода ^лась на пол
суу шайпалып полга тегилди.
НАПЛЁСКИВАТЬ несов. см. наплескать.
НАПЛЕСТИ сое. что, чего ериу, тоцыу;
~ кружев шилтер тоцыу.
НАПЛЕТАТЬ несов. см. наплести.
НАПЛЕЧНЫЙ прил. ийинге асылатугын,
ийинге тагылатугын, ийинге тагатугыи-
НАПЛОДИТЬ сов. что, кого-чего, прост.
кебейтиу, туудырыу, туцымлатыу, теллеу-
НАПЛОДИТЬСЯ сов. прост, кебейиу,
тууыу, туцымлау, теллеу.
НАПЛЫВ м. 1. (накипь) цалцынды;
~ в котле цазандагы цалцынды; 2. перен-
(мыслей, чувств и т. п.) кеп болыу, кеп
тусиу, кеп пайда болыу; 3. бот. (нарост на
стволе дерева) бужыр; 4. вет. (нарост на ко-
пытах животного) шыгыу, исик (уайуан-
лардыц туягында болады)-, 5. кино жылы-
сып етиу, жылысып керинис алмасыу.
НАПЛЫВАТЬ несов. см. наплыть.
НАПЛЫЦТЬ сов. на кого-что 1. (плывя,
наткнуться) жузип киятырьш тийип ка-
лыу, ыгып киятырьш соцлыгыу; ~ть на
камень жузип келип тасга соцлыгыу; 2. пе-
рен. жылысып басыу, жылысып келип
цаплау; облако ~ло на солнце кунди булт
басты.
НАПЛЯСАТЬСЯ соб. разг, ойын ойнап
цумардан шыгыу, цумардан шыццанша
бийлеу.
НАПОВАЛ нареч. сеспестен цатырып;
убить ~ сеспестен цатырып елтириу.
НАПОДОБИЕ предлог с род. п. цусаган,
уцсас, сыяцлы; скала ~ стены дийуалга
уцсас жар тас.
НАПОИТЬ сов. кого-что, чем 1. цанды-
рыу, суугарыу, кеп ишкизиу; ~ гостей ча-
ем цонацларды чайга цандырыу; 2. (вином)
мэс етиу.
НАПОКАЗ нареч. кезебага; делать
что-л. ~ бир нгрсени кезебага ислеу.
НАПОЛЗАТЬ несов. см. наползти.
НАПОЛЗТЙ сов. на кого-что бауыр л ап
жылысыу, ермелеп жер шыгыу, ерип ке-
тиу, ериу.
НА ПОЛИ ЁН ИЦЕ с. толтырыу, толыу;
•ф> пульс хорошего ~я мед. цан тамырынын
толыц согыуы.
НАПОЛНИЦТЬ сов. что, чем 1. толтырыу,
толтырып салыу, толтырып цуйыу; ~ть
кувшин молоком гузеге толтырып сут цуй-
ыу; ~ть мешок шерстью цапты жунге тол-
тырыу; ~ть шкаф книгами шкафты китайца
толтырыу; 2. перен. толтырыу, цаплау;
радость ~ла его сердце онын. журегин
цууаныш цаплады.
НАПОЛНИ ЦТЬСЯ сов. кем-чем толыу, то-
лып кетиу, лыцца толыу; комната ~лась
дымом ежире тутинге толды.
НАПОЛНЯТЬ несов. см. наполнить.
НАПОЛНЯТЬСЯ несов. см. наполнить-
ся.
— 473 —
НАП
НАПОЛОВИНУ нареч. жарты, жартысы,
жарьшы, жарыма-жары, жарым-жарты;
дом ~ пуст жайдыц жартысы бос; сделать
дело только ~ истиц тец жартысын ислеу.
НАПОЛОТЬ сов. что, чего отап таслау,
отап шытыу, отау.
НАПОМИНАНИЕ с. ескертиу, еске салыу,
есине тусириу, ядца тусириу, ядца салыу,
билдириу.
НАПОМИНАЦТЬ несов. 1. см. напомнить;
2. кого-что удсас болыу, уцсау, мегзеу;
он мне ~ет отца ол маган экесине уцсас
болып керинди.
НАПОМИНАТЬ сов. 1. что, кому, о ком-
-чём еске салыу, есине салыу, есине туси-
риу, ескертиу, ядына тусириу; ~ть прош-
лое еткенди еске салыу; ему вторично ~ли
о книге онын, есине китап тууралы екинши
рет салынды; 2. кому, кого-что (показаться
похожим) усап кериниу, уцсау, мегзес бо-
лып кериниу; он ~л мне старого товари-
ща ол мениц ески жолдасыма мегзес болып
керинди.
НАПОР м. 1. (давление) басым, цысыу,
басыу; ~ воды суудыц басымы; 2. перен.
(решительное действие) цысыу, куш, ба-
сым.
НАПОРИСТОСТЬ ж. цайсарлыц, цайтпас-
льщ; ~ характера минездиц цайтпаслыгы.
НАПОРИСТЫЙ прил. цайсар, цайтпай-
тугын, ер; ~ человек цайсар адам, ер адам.
НАПОРНЫЙ прил. тех. басым..., басым-
лы, басым пайда цылыушы; ~ бак басым
пайда цылыушы бак.
НАПОРОТЬ I сов. что, разг, жаргызьш
алыу, жыргызып алыу; ~ ногу на гвоздь
аягын шегеге жыргызып алыу.
НАПОРОТЬ II сов. что, чего (многое рас-
пороть) сетиу, сегиу (тигисти).
НАПОРОЦТЬСЯ сов. разг. 1. на что жар-
гызыу, жыргызып алыу; мальчик ~лся на
гвоздь бала мыйыцца жыргызып алды;
2. на кого-что, перен. прост, (столкнуться)
тап болыу, жолыгыу, ушырау.
НАПОРОШЙЦТЬ сов. безл., чего майдалап
жабыу, себелеп жабыу; за ночь ~ло мно-
го снегу туни менен майдалап кеп цар жап-
ты.
НАПОРТИТЬ сов. разг. 1. что, чего (ис-
портить) бузыу, истен шыгарыу, булди-
риу; 2. кому-чему, разг, (навредить) зыян
бериу, зыян келтириу.
НАПОСЛЕДОК нареч. разг, ацырында,
аягында, соцында; ~ он согласился ол ацы-
рьтнда цайыл болды.
НАПРАВИТЬ сов. 1. что (дать направле-
ние чему-л.) царатыу, туурылау; ~ дуло
ружья мылтыцтыц ауызын царатыу; 2. ко-
го-что и без доп. (послать, отправить)
жибериу, женелтиу; ~ на работу жумысца
жибериу; ~ к врачу врачца жибериу; 3. что
белиу, аударыу, царатыу, салыу; ~ всё
внимание на учёбу барлыц кеуилди оцыуга
белиу.
НАПРАВИТЬСЯ сов. женелиу, кетиу,
журиу, бет алыу, женеу; ~ к лесу тогай-
га царай кетиу.
НАПРАВЛЁНИЦЕ с. 1. (действие) жибе-
риу, женелтиу;~е поезда на запасный путь
запас жолга поезды жибериу; ~е на работу
жумысца жибериу; 2. багыт, багдар, тэреп,
жац, бет; по ~ю к городу цала бетке царай;
взять ~е багыт алыу; 3. перен. агым, багыт,
багдар; правильное ~е в работе истеги
дурыс багдар; литературное ~е эдебий
агым; 4. (документ) направление, жолла-
ма цагаз; ~е к врачу врачца берилген на-
правление.
НАПРАВЛЕННОСТЬ ж. багытланыушы-
лыц, багыт алганлыц; идейная ~ романа
романныц идеялыц багытланыушылыгы.
НАПРАВЛЕННЫЙ 1. прич. от напра-
вить; 2. прил. багытланган, жиберилген,
женелтилген.
НАПРАВЛЯТЬ несов. см. направить.
НАПРАВЛЯТЬСЯ несов. см. напра-
виться.
НАПРАВЛЯЮЩИЙ 1. прич. от напра-
влять; 2. прил. тех. туурылаушы, цоре-
кетти багдарлаушы.
НАПРАВО нареч. оцга, оц жацца, оц
жадта, оц тэрепке; ~ от дома жайдыц оц
жагында, жайдан оц жацта; повернуть ~
оцга бурыу; ~ и налево цалай болса
солай; швырять деньги ~ и налево ацша-
ны кезине царамай жумсау, пулды парыц-
сыз жумсау.
НАПРАКТИКОВАТЬСЯ сов. в чём уй-
рениу, тэжирийбе алыу.
НАПРАСЛИНА ж. разг, есек, жала, дэу мет.
НАПРАСНО нареч. бийкар, бийкарга,
босца, бостан-босца, женсиз; ~ стараться
бийкарга урыныу, бийкарга тырысыу.
НАПРАСНЦЫЙ прил. 1. (бесполезный)
бийкар, бостан-бос, босца кеткен, пай-
дасыз; <~ые старания бийкарга кеткен
тырысыу; 2. (неосновательный) тийкарсыз,
женсиз, керексиз, орынсыз; ~ый страх
женсиз коркыныш; ~ая тревога тийкар-
сыз тынышсызланыу.
НА ПРАШ ИВА ЦТ ЬСЯ несов. 1. см. напро-
ситься; 2. перен. (возникать, приходить
на ум) келип шыгыу, тууылыу; выводы
~ются сами собой жуумацлар ез-езинен
келип шыгады.
НАПРИМЕР вводн. сл. мысалы, мэселен.
НАПРОКАЗИТЬ сов. см. напроказни-
чать.
НАПРОКАЗНИЧАТЬ сов. разг, тентек-
лик цылыу, булдириу, топалац салыу.
НАПРОКАТ нареч. кирейге; уацытша
пайдаланыуга; взять что-л. ~ кирейге
алыу.
НАПРОЛЁТ нареч. разг, тынбастан, уз-
ликсиз, дем алмастан, токтаусыз; он рабо-
тал всю ночь ~ ол туни бойы тынбастан
иследи.
НАПРОЛОМ нареч. разг, алды-артына
карамастан, алды-артына царамай, хеш
нэрсеге карамастан; идти ~ алды-артына
царамай баса бериу; действовать ~ хеш
нэрсеге карамастан хэрекет етиу.
НАПРОПАЛУЮ нареч. разг, ойланбай,
соцын ойламастан, тэуекелге; веселиться
~ соцын ойланбастан аса шад болыу.
НАПРОРОЧИТЬ сов. что, чего алдагыны
болжау, эулийелик цылыу, кези ашыцлык
цылыу, жорыу.
НАП
— 474 —
НАПРОСИТЬСЯ сое. разг. 1. етиниу,
сораныу, тилек етиу, жабысыу; ~ в гбсти
соранып цонац болыу; 2. на что, разг.
ези тилеу, дэме етиу, езине-ези цылыу;
~ на комплимент кошаметти дэме етиу.
НАПРОСТО: просто-~ жай, ешейин.
НАПРОТИВ 1. нареч. (на противопо-
ложной стороне) царама-царсы, царама-
-царсысында; он живёт ~ ол царама-
-царсысында турады; 2. предлог с род. п.
царсысында, мацлайында; ~ дома жайдыц
карсысында; 3. нареч. (наперекор) ежесип,
хэкисине, царсыласып; он всё делает ~
ол бэрин хэкисине ислейди; 4. в знач.
частицы противит. (наоборот) цайта,
цэкисинше; он не рассердился, ~, сам
посмеялся шутке ол ашыуланбады, цайта,
ези цэзилге кулди.
НАПРОЧЬ нареч. разг, путкиллей, узил-
-кесил, биротала; оторвать что-л. ~ пут-
киллей жулып алыу.
НАПРЫГАТЬСЯ сов. разг, мауцыи бас-
цанша секириу, кеп секириу.
НАПРЫСКАТЬ сов. чем, чего, разг, бур-
кну, себиу; ~ одеколону одеколон се-
биу.
НАПРЫСКИВАТЬ несов. см. напрыскать.
НАПРЯГАТЬ несов. см. напрячь.
НАПРЯГАТЬСЯ несов. см. напрячься.
НАПРЯЖЁННЕЕ с. 1. (действие) дыццат
цойыу, куш салыу; ~е внимания бар дыц-
цатын салыу; 2. (напряжённость) инта,
куш салыу, бар кушин салыу, ыцлас цойыу,
берилиу; работать с ~ем куш салып ислеу;
слушать с ~ем ыцлас цойып тыцлау;
3. физ., тех. кернеу; ток высокого ~я
жоцаргы кернеули ток.
НАПРЯЖЁННО нареч. инталанып,
ыцласланып, бар кушин салып, куш салып,
берилип; работать ~ куш салып ислеу.
НАПРЯЖЁННОСТИ Ь ж. 1. инталыц, куш
салыушылыц, ыцласланганлыц; ~ь труда
мийнеттиц цыйынласцанлыгы; 2. кескин-
лик, кыйынласцанлыц, шийеленискенлик;
ослабление ~и в международных отноше-
ниях халыц аралыц цатнаслардагы шийе-
ленискенликтиц пэсецлеуи.
НАПРЯЖЁННЦЫЙ 1. прич. от напрячь;
2. прил. инталы, ыцласлы, бар кушин
салган, берилген; ~ое внимание ыцЬаслы
дыццат; 3. прил. цыйын, ауыр, кеп куш
талап ететугын; ~ая работа ауыр жумыс;
4. прил. (затруднительный, натянутый)
кескинлеске-я, шийеленискен; ~ое состоя-
ние шийеленискен жагдай; 5. прил. (не-
естественный) зорлыццан, жасалма, эжеп
тэуир; ~ый голос эжеп тэуир дауыс.
НАПРЯМИК нареч. разг. 1. туппа-туу-
ры, тууры, тикке, туурылап, тетелеп;
идтй ~ туурылап журиу; 2. перен. туу-
рыдан-тууры, ашьщтан-ашыц, тартынбас-
тан, жасцанбай, цайтпай, туурысын; ска-
зать что-л. ~ туурысын айтыу; действо-
вать ~ цайтпай хэрекет етиу.
НАПРЯСТЬ сов. что, чего ийириу, ийи-
рип койыу.
НАПРЯЧЬ сов. что дыццат цойыу, ыцлас
салыу, куш салыу; ~ слух цулац туриу;
~ зрение тигилип царау; ~ силы куш салыу.
НАПРЯЧЬСЯ сов. 1. (стать упругим)
шыгып турыу, цатайыу, тартылыу; мыш-
цы напряглись булшыц етлери цатайып
турды; 2. (сделать усилие) куш салыу,
ыцласланыу, ширениу; поднимая груз
жукти кетерип атырып ширениу.
НАПУГАТЬ сов. кого-что цорцытыу,
шоршытыу, уркитиу; ~ до смерти елгенше
цорцытыу.
НАПУГАТЬСЯ сов. кого-чего цорцыу,
цор цып кетиу# шоршыу, урки у.
НАПУДРИТЬ сов. кого-что пудралау,
пудра жагыу.
НАПУДРИТЬСЯ сов. пудраланыу, пудра
суртиниу.
НАПУЛЬСНИК м. билек бау, билек
тацгыш.
НАПУСК м. 1. (действие) жибериу, агы-
зыу, цуйдырыу; ~ воды в бассейн хауызга
суу жибериу; 2. селпи, кекиреклиги цец;
платье с ~ом кекиреклиги кец кейлек.
НАПУСКАТЬ несов. см. напустить.
НАПУСКАТЬСЯ несов. см. напуститься.
НАПУСКН ||6Й прил. жасалма, жалган,
етирик; ~ая весёлость етирик шадлыц.
НАПУСТЙТЬ сов. 1. кого-чего (напол-
нить) жибериу; толтырыу; киргизиу; ~
жильцов в дом турыушыларды жайга кир-
гизиу; ~ воды в ванну ваннага суу жибе-
риу; ~ дыму в комнату ежирени тутинге
толтырыу; 2. что, на кого, разг. Турин
езгертиу, турге дениу, турге кириу, тэриз-
ли болыу; ~ на себя строгость цатал тэ-
ризли болыу; 3. кого, на кого-что цосыу,
босатып жибериу; ~ собак на зверя жабайы
хайуанга нйтлерди цосыу; •£> ~ страху
цорцыныш туудырыу.
НАПУСТИТЬСЯ сов. на кого-что, разг.
кейиу, цатты урысыу, тийисе кетиу.
НАПУТАТЬ сов. 1. что, чего шубалтыу,
шатыстырыу; ~ ниток сабацты шубалтыу;
2. в чём и без доп., разг, (ошибиться)
жацылысыу, габырысыу, шатастырыу, был-
гастырыу; ~ в подсчётах есаптан габы-
рысыу.
НАПУТСТВЕННЦЫЙ прил. жоллама,
тилек (жолпа шыццанда ямаса бир иске
кирискенде айтылады); ~ое слово тилек
сез.
НАПУТСТВИЕ с. жоллама сез, тилек
сез.
НАПУТСТВОВАТЬ сов. и несов. кого, чем
жоллау# тилек айтыу.
НАПУХАТЬ несов. см. напухнуть.
НАПУХНУТЬ сов. исиу, исип кетиу.
НАПЫЛЙТЬ сов. шацгытып жибериу.
НАПЫЩЕННОСТЬ ж. менменлик, тэкаб-
бирлик, гэрдийиушилик.
НАПЫЩЕННЫЙ прил. 1. (надменный,
высокомерный) менмеи, тэкаббир, гэрдий-
ген; 2. (высокопарный — о речи) дэбдебели,
салтанатлы.
НАПЯЛИВАТЬ несов- см. напялить.
НАПЯЛИТЬ сов. что, разг. 1. (на пяль-
цы, раму и т. п.) кериу, тарттырып цойыу;
2. разг, (надеть с трудом) жараспаган
кийим кийиу, шац болмаган кийим кийиу
(одежду); шац емес аяц кийимди кийиу
(обувь).
— 475 -
HAP
HAPs цоспа сезлердиц «халыц» деген мэ-
нини билдиретугын биринши белеги, мыс.'.
нарсуд халык суды.
НАРАБОТАТЬ ’ сов. что, чего, разг.
I. ислеу, ислеп шыгарыу; 2. (заработать)
ислеп табыу, адша табыу.
НАРАБОТАТЬСЯ сов. разг, кеп ислеу,
шаршаганша ислеу.
НАРАВНЕ нареч. 1. (на одной линии)
тец, катар, бирдей, барабар, бир цатарда;
~ с крышей жайдыц тебеси менен бирдей;
2. (одинаково) тец праволы, тец, бирдей,
барабар; он работал ~ с другими ол бас-
далар менен тец жумыс иследи.
НАРАДЦОВАТБСЯ сов. на кого-что и без
доп. цууанып кетиу, цууанышы койнына
сыймау; мать ие~уется на сына ана ульша
карап цууанышы койнына сыймады.
НАРАСПАШКУ нареч. разг, илдирмей,
кекиреги ашыд, даусырынбастан, илгекле-
рин илмей, ашык, жагасы ашыд; надеть
пальто ~ пальтонын, сэдеплерин илдир-
мей кийиу; душа ~ ад кеуил, ашыд
адам.
НАРАСПЕВ нареч. намага салып, созып,
дыратин келтирип; говорить ~ созып
сейлеу.
НАРАСТАНИЕ с. 1. (на поверхности чего-
~либо) есиу, есип шыгыу; 2. кушейиу,
улкейиу; ~ революционного движения
революциялыд дэрекеттин, душейиуи.
НАРАСТАТЬ несов. 1. см. нарасти;
2. (в размерах, объёме и т. п.) кушейиу,
улкейиУ.
НАР || ACT Й сов. 1. (на поверхности чего-
-либо) есиу, есип шыгыу; 2. (накопиться)
кебейиу, артыу; ~ослй проценты про-
центлери кебейип кетти.
НАРАСТИТЬ сов. что 1. есириу, есирип
жетилдириу; ~ новую кожу мед. жаца
тери есириу; 2. (удлинить) жалгау, узай-
тыу; ~ канат арцанды жалгау, арканды
узайтыу.
НАРАСХВАТ нареч. таласып, тартысып,
долга тийгизбей; эту книгу покупают ~
бул китапты таласып сатып алады.
НАРАЩЕНИЕ с. 1. есириу, есирип же-
тилдириу; 2. (удлинение) жалгау, узайтыу;
В. (наращённая часть чего-л.) жалганган
белек.
НАРАЩИВАТЬ несов. 1. см. нарастить;
2. арттырыу, кушейтиу, кебейтиу; ~ темпы
работы жумыстыц темпин кушейтиу.
НАРВАТЬ I сов. что, чего 1. (сорвать)
узиу, узип алыу, жулыу, жулып алыу,
жулып жыйнау; ~ букет цветов бир дасте
гул жулып алыу; 2. жыртыу, жыртып
гаслау; ~ бумаги цагазды жыртып таслау,
цагазды жыртыу.
НАРВАЦТЬ II сов. (нагноиться) ириц-
леу, ирицлесиу, исиу, ыслым алыу; палец
~л бармад ирицледи.
НАРВАТЬСЯ сов. на кого-что, разг, то-
саттан жолыгыу, гез келиу, дус келип ка-
лыу, тап болыу.
НАРЁЗ м. тех. кесик, тилик, ойыц; вин-
товой ~ бурандалы тилик.
НАРЕЗАТЬ сов. 1. что, чего кесиу, тилиу,
туурау, цырцыу; ~ хлеба нан кесиу; ~ ве-
ток путак цырцыу; 2. что, тех. кесиу,
ойыу; ~ винт буранда кесиу; 3. что, чего
(земли) белип бериу, кесип бериу; 4. что,
кого-чего (зарезать) бауызлау, сойыу.
НАРЕЗАТЬ несов. см. нарезать.
нарезка ж. 1. кесиу, тилиу, туурау,
цырцыу; ~ хлеба нан кесиу; 2. тех. кесиу.
ойыу; 3. тех. буранда, тау; у винта стёр-
лась ~ винттиц тауы нетип цалды.
НАРЕЗНЦОЙ прил. бурандалы, таулы;
~ая часть ствола мылтьщтыц тутесиниц
бурандалы белеги.
НАРЕЗЫВАТЬ несов. см. нарезать.
НАРЕКАНИЦЕ с. урысыу, кейис, кейиу,
наразылыд, айыплау; вызвать ~я нара-
зылыд туудырыу.
НАРЕКАТЬ несов. см. наречь.
НАРЕЧ ЁНН ЦЫЙ у ст. 1. прич. от наречь,
2. прил. атасып дойылган, атастырылган;
~ая невеста атастырылган далыцлыд;
3. в знач. сущ. м. наречённый атастырылган
куйеу и ж. наречённая атастырылган да-
лыцлыд.
НАРЕЧИЕ I с. лингв, наречие (жергилик-
ли тил езгешеликлери)', южновеликорусское
~ туслик уллы рус наречиеси.
НАРЁЧИЁ II с. грам. рэуиш (сез шаца-
бы).
НАРЁЧНЫЦЙ прил. грам. рэуиш.. ,
рэуишли; ~е сочетания рэуишли сез бирик-
пелери.
НАРЕЧЬ сов. кого-что, уст. атау, ат
дойыу.
НАРЕЧЬСЯ сов. кем-чем, уст. аталыу, ат
дойылыу, атаныу.
НАРЗАН м. нарзан (минераль суу).
НАРИСОВАТЬ сов. кого-что 1. суурет
салыу, сууретин салыу; 2. перен. (образно
описать) сууретлеу, сууретлеп айтыу,
сууретлеп жазыу.
НАРИЦАТЕЛ ЬНЦЫЙ прил.: имя ~ое
1) грам. галабалыц ат, улыумалых ат,
2) перен. унамсыз атац алып кеткен; ~ая
стоимость эк. сыртына жазып цойылган
баха, турацлы цуны.
НАРКОЗ м. мед. нарноз (бийх.уш цыла-
туеын дэри).
НАРКОМ м. (народный комиссар) уст.
нарком (халыц номиссары).
НАРКОМАН м. нешебент, тирийенши,
бэцги, кекнаршы.
НАРКОМАНИЯ ж. нэшебентшилин,
тирийеншилин, бэцгилин, кекнаршы-
лыц.
НАРКОМАТ м. уст. (народный комис-
сариат) наркомат (халыц комиссариаты).
НАРКОТИЗАЦИЯ ж. мед. наркозлау,
наркоз бериу.
НАРКОТИЗИРОВАТЬ сов. и несов. кого-
-что, мед. наркозлау, наркоз бериу.
НАРКОТИК м. 1. мед. наркотик (мэс
ететугын, уйыцлататугын зат): 2. разг,
см. наркоман.
НАРКОТЙЧЕСКИ||Й прил. наркотик...;
~е средства наркотик затлар.
НАРОД ль 1. (население) халык; совет-
ский ~ совет халцы; 2. (нация, националь-
ность, народность) халыц, миллет, улт;
русский ~ рус халцы; 3. (трудовая масса
HAP
— 476 —
населения) мийнеткеш, мийнеткешлер;
трудовой ~ мийнеткеш халык,; 4. (люди)
адамлар; на собрании было много ~у
жыйналыста кеп адам болды; <$•> простой ~
эпиуайы халык,.
НАРОДИТЬ сов. кого, разг, тууыу, кеп
тууыу; ~ детей кеп бала тууыу.
НАРОДИ ЦТ ЬСЯ сов- 1. тууылыу, дере-
лиу, дереу; ~лось новое поколение жаца
эуладлар тууылды; 2. перен. (появиться,
возникнуть) пайда болыу, жетисип шыгыу;
~лись новые отрасли промышленности
санааттыц жаца тараулары пайда болды;
месяц ~лся ай тууды.
НАРОДНИК м. ист. народник, халыцшыл.
НАРОДНИЧЕСКИ ||Й прил. ист. народ-
никлик, халыкдпыллыц; ^е идеи народник-
лик идеялар.
НАРОДНИЧЕСТВО с. ист. народниче-
ство, халыцшыллыц.
НАРОДНО-ДЕМОКРАТИЧЕСКИЙ прил.
халык демократиялы, халык демократия-
лыд; строй халык демократиялык строй.
НАР ОДНОСТ || Ь 'ж. 1. (народ) халык;
Востока Шырыс халыдлары; 2. (нацио-
нальная самобытность) халыцлыц, халыц-
шылыд; ~ь поэзии Пушкина Пушкин поэ-
зиясынын, халыцлыры.
НАРОДНОХОЗЯЙСТВЕННЫЙ прил. ха-
лык хожалыц...; ~ план халык хожалык
планы.
НАРОДИ ЦЫЙ прил. 1. в разн. знач.
халык,..., халыцлык; ~ый доход халыцлыц
доход; ~ое хозяйство халыц хожалыгы;
~ый суд халык, суды; ~ ый заседатель
халыц заседатели; ~ ый артист респуб-
лики республиканыц халык артиста; ~ое
гулянье халыц сейили; ~ая демократия
халык демократиясы; ~ое ополчение ха-
лыц ополчениеси; 2. халыцца жацын, ха-
лыцлыц, халыцшыл; поэзия Бердаха ~а
Бердацтыц поэзиясы халыцлыц.
НАРОДОВЛАСТИЕ с. халык биплиги.
НАРОДОНАСЕЛЕНИЕ с. халык, халык
саны.
НАРОЖАТЬ сов. см. народить.
НАРОЖДАТЬСЯ несов. см. народиться.
НАРОЖДЕНИЕ с. тууылыу, пайда бо-
лыу, шыгыу, дерелиу; ~ нового жацаныц
пайда болыуы. ,
НАРОСТ м. 1. цат, цабат, цатлам; ледя-
ные ~ы муз цатламлары; 2. (опухоль)
исик, томпак.
НАРОЧИТО нареч. биле турып, цасаца-
нага, жортага, билцастан.
НАРОЧИТОСТЬ ж. биле тура ислеуши-
лик, цасацаналыц, билцастан ислеуши-
лик.
НАРОЧЙТЦЫЙ прил- биле тура ислен-
ген, касацана, жортага, билцастан ислен-
ген; ~ая грубость билцастан исленген тур-
пайылыц.
НАРОЧНО нареч- 1. (с целью) биле тура,
жортага, цасацанага, билцастан; я ~ при-
шёл, чтобы предупредить вас мен сизге
алдын ала билдириу ушын биле тура кел-
дим; 2. (назло) жортага, цасацанага; он
это делает ~ усыны ол жортага ислеп
отыр; 3. разг, (е шутку) ойнап, хэзиллесип;
я ~ это сказал, вы не обижайтесь мен
буны ойнап айттым, сиз капа болмацыз;
<> как~ в знач. вводн. сл. вши бардан, жор-
тага чслегендей.
НАРОЧНЦЫЙ м. разг, шабарман; по-
слать ~ого шабарман жибериу.
НАРСУД м. (народный суд) нарсуд,
халыц суды.
НАРТЫ мн. (ед. нарта ж.) нарта (ийт,
сууын цосылатугын шана).
НАРУБАТЬ несов. см. нарубить.
НАРУБИ ЦТ Ь сов. что, чего 1. кеп етип
кесиу, кеп етип айырыу, кеп етип жарыу;
~ть дров отын айырып таслау; 2. ауда-
рыу, ойыу; забойщик три тонны угля
забойщик уш тонна кемир аударды.
НАРУЖНО нареч. сырттан Караганда,
сыртынан Караганда керинисинен, сырты-
нан Караганда; ~ он спокоен сырттан
Караганда ол сабырлы.
НАРУЖНОСТЬ ж. сыртцы церинис, сырт-
цы келбети, шырай, сымбат; опиши мие
его ~ оныц келбетин сууретлеп бер.
НАрУЖНЦЫЙ прил. 1. сыртцы, сырт
тысцы; ~ая сторона сыртцы жац; ~ый вид
сыртцы керинис; 2. (внешний, показной)
жузеки, жасалма, кезебалы, кезебалыц;
~ое спокойствие жузеки сабырлылыц, ке-
зебалы тынышлыц; 3. в знач. сущ. с. на-
ружное (лекарство) денеге суртилетугын
дори-дармац.
НАРУЖУ нареч. разг. 1. сыртца, тысца,
сыртына, сырт жагына; выйти ~ сыртца
шыгыу; 2. перен. жузеге, ашыц, жасыр-
мастан; весь обман вышел ~ барлык
етирик жузеге шыкты; <> весь ~ ашык,
жасырмай.
НАРУКАВНИКИ мн. (ед. нарукавник л.)
жецсе, жецлик, жен цап.
НАРУКАВНЫЙ прил- женге тагыла-
тугын; ~ знак жецге тагылатугын белги.
НАРУЧНИКИ мн. (ед. наручник м.) цол
кисени.
НАРУЧНЫЦЙ прил. цол, цолва тавы-
лату^ын; ~е часы цол саат.
НАРУШАТЬ несов. см. нарушить.
НАРУШЕНИЕ с. бузыу; ~ порядка тор-
типти бузыу; ~ правил уличного движения
кешеде журиу хорекетиниц цагыйдаларын
бузыу.
НАРУШИТЕЛЬ м. бузыушы, бузгыш;
~ дисциплины тортиптн бузыушы, дис-
циплинаны бузыушы.
НАРУШИТ ЕЛ ЬНИЦА женск. от нару-
шитель.
НАРУШИТЬ сое. что 1. бузыу; ~ поря-
док тортипти бузыу; 2. (прервать) тыны-
шын кетириу, тынышын алыу; бузыу;
~ сон уйцыны бузыу; ~ тишину тыныш-
лыкты кетириу.
НАРУШИТЬСЯ сов. бузылыу.
НАРЦИСС м. нарцисс, наргиз (гул).
НАРЦЫ только мн- тахта сыпа; спать
на ~ах тахта сыпада уйыцлау.
НАРЫВ м. ыслым, ирин., ирицлескен
жара.
НАРЫВАТЬ I несов. см. нарыть.
НАРЫВАТЬ II несое. см. нарвать 1.
НАРЫВАТЬ III несов. см. нарвать II.
477 —
НАС
НАРЫВАТЬСЯ несов. см. нарваться.
НАРЫВНОЙ прил. мед. ирицин шыга-
рыушы, ирин, тартыушы, ыслымга койыла-
тугын, ирицли жарага койылатугын; ~
пластырь ирицли жарага койылатугын
пластырь.
НАРЫТЬ сов. что, чего 1. казып алыу;
картофеля картошка казып алыу; 2.
(прорыть) цазыу, цазып таслау; канав
салма цазыу.
НАРЯД I м. (одежда) кийим, кийим-
-кеншек.
НАРЯД П м. 1. (распоряжение о выпол-
нении работы) наряд, буйрыц; 2. (доку-
мент) наряд; выписать ~ наряд жазып
бериу; 3. воен- наряд (айрым жумыс цгм
оны атцарыушы); ~ милиции милицияныц
наряды; быть в ~е нарядта болыу.
НАРЯДИТЬ I сов. кого 1. (красиво одеть)
сулыу кийиндириу, жасандырыу; ~ ре-
бёнка баланы сулыу кийиндириу; ~ не-
весту келинди жасандырыу; 2. кого-что,
кем-чем, во что (в маскарадный костюм)
кийиндириу.
НАРЯДИТЬ II сов. кого-что (назначить)
жибериу, тайынлау;~ в караул царауыл-
лыцца тайынлау; ~ подводы за лесом ат
арбаларды аташ экелиуге жибериу.
НАРЯДИТЬСЯ сов. 1. разг, сулыу кийи-
ниу, жасаныу, кийим кийиу; ~ как на бал
тойга баратутындай жасаныу; ~ в женское
платье каял кийимин кийиу; 2. кем-чем, во
что кийиниу; ~ клоуном масцарапаздай
болып кийиниу.
НАРЯДНО нареч. сулыу цылып, жаса-
нып, жасандырып, безеп; ~ одеть ребёнка
баланы жасандырып кийиндириу.
НАРЯДИ |]Ы И прил. 1. (о человеке) сулыу
кийинген, жасанган, жасанып кийинген;
~ая девушка жасанган кыз; 2. (украшен-
ный) безелген; ~ая ёлка безелген ёлка.
НАРЯДУ нареч. с кем-чем бирге, тец,
бир цатарда, бирдей; ~ с колхозниками в
работе участвовали рабочие колхозшылар
менен бирге жумысда рабочийлар да цат-
насты; <•> ~ с этим буныц менен бир цатар-
да.
НАРЯДЧИК ль нарядшы, наряд бериу-
ши.
НАРЯЖАТЬ I несов. см. нарядить I.
НАРЯЖАТЬ II несов. см. нарядить II.
НАРЯЖАТЬСЯ несов. см. нарядиться.
нас мест. личн. род., вин. и предл. п. от
мы.
НАСАДЯТ Ь сое. 1. что, чего (растений)
шаншыу, тигиу, егиу; тополей ак Терек
шаншыу; 2. кого-что, чего (поместить)
миндириу, отыргызыу; ~ полную машину
людей адамларды машинага толтырып мин-
дириу; 3. кого-что, чего (надеть) еткериу,
илдириу; кийгизиу, саплау; червяка
на крючок цармацца курт илдириу; ~ топор
на топорйще балтаны саплау.
НАСАДКА ж. 1. (действие) цыстырыу,
илдириу; саплау; 2. (приманка для рыб)
жемтик, жем.
НАСАЖАТЬ сов. 1. что, чего (посадить)
тигиу, отыргызыу, шаншыу; ~ деревьев
агаш егиу; 2. кого-что, чего (поместить)
миндириу, мингизиу, отыргызыу, толты-
рыу; ~ полный автобус пассажиров авто-
бусца жолаушыларды толтырып мингизиу.
НАСАЖДАТЬ несов. что енгизиу, орна-
тыу, киргизиу, таратыу; ~ новую технику
жаца техниканы енгизиу.
нАсАЖДЁНИЦЕ с. 1. тигиу, отыргызыу,
шаншыу; ~е полезащитных полос егислик
майданларды цоргайтугын агашларды
отыргызыу; 2. мн. насаждения егилген,
егислик, тереклик; зелёные ~я егилген
тереклер; 3. (внедрение, распространение)
жайыу, енгизиу, орнатыу, таратыу; ~е
новых идей жаца идеялар орнатыу.
НАСАЖИВАТЬ несов. см. насадить.
НАСАЛИВАТЬ несов. см. насолить.
НАСАХАРИВАТЬ несов. см. насахарить.
НАСАХАРИТЬ сов. что кант салыу, кант
цосыу, мазалы цылыу.
НАСБИРАТЬ сов. прост, см. насобирать.
НАСВЕРЛИВАТЬ несов. см. насверлить.
НАСВЕРЛИТЬ сов. что, чего бурап те-
сну, тесиу, бурау менен тесиу.
НАСВИСТЫВАТЬ несов. что ысцырыу,
ысцырып намага салыу; ~ марш маршты
ысцырыу.
НАСЕВАТЬ несов. см. насеять.
НАСЕДАТЬ несов. 1. см. насесть; 2. на
кого-что, разг, (энергично наступать, тес-
нить) цысыу, цатты хужим етиУ-
НАСЕДКА ж. курыц тауыц, шежели
тауыц.
НАСЕИВАТЬ несов- см. насеять.
НАСЕКАТЬ несов. см. насечь.
НАСЕКОМОЯДНЫЙ прил- зоол., бот.
цурт-цумырсца жеуши, шыбын-ширкеп
жеу ши.
НАСЕКОМЫЕ мн. (ед. насекомое с.) шы-
бын-ширкей, цурт-цумырсца.
НАСЕЛЁНИЦЕ с. 1. собир. (жители) ха-
лыц, ел-журт, елат; перепись ~я халык-
тыц есабын алыу; 2. (действие) орналасты-
рыу, жерлестириу, жайластырыу.
НАСЕЛЕННОСТЬ ж. халыцтын, тыгыз-
лыгы, елатлылыц; ~ государства мэмле-
кеттиц халцыныц тыгызлыгы.
НАСЕЛЁННЫЙ 1. прич. от населить;
2. прил. елатлы, ел орнасцан, адамы кеп,
халцы кеп; квартал адам кеп жайлас-
цан квартал; ~ пункт елатлы пункт.
НАСЕЛЙТЬ сов. что, кем жайластырыу,
мэканластырыу, орналастырыу, цоныслан-
дырку, жерлестириу.
НА С ЕЛ Я ЦТ Ь несов. 1. см. населить; 2.
(обитать) цоныс етиу, жасау, турыу, ма-
кан басыу; Среднюю Азию ют многие
народы Орта Азияда кеп халыклар жай-
ласцан.
НАСЕСТ м. цонацлайтугын сырык; са-
диться на^ цонацлайтугын сырыцца цонып
отырыу.
НАСЕЦ СТ Ь сов. 1. (сесть в большом коли-
честве) отырыу, миниу; в лодку ~ло много
народу цайыцца кеп адам минди; 2. (осесть)
басыу, отырыу, шегиу; ~ла пыль шац
басты; 3. на кого-что, разг, (навалиться)
салмагын салыу, басыу, ауырын таслау.
НАСЕЧКА ж- 1. (действие) гертиу, ойыу;
2. (нарезка) ойыц, гертик; кесик; ~ стёр-
НАС
— 478 —
лась кесиги желинип кеткен; 3. (узор)
ойма нагыс, кыстырма нагыс; серебряная
~ гумистен ислеген ойма нагыс.
НАСЕЧЬ сов. 1. что, чего белги салыу,
ойыу, гертиу, кесиу; ~ капусты капуста
туурау; 2. что, тех. тисеу, тис шыгарыу; 3.
что (покрыть насечкой) туурау, майдалау.
НАСЁЯТЬ сов. что, чего 1. (посеять)
егиу, себиу; ~ пшеницы бийдай егиу?;
2. (просеять) елеу, електен еткериу; ~
мешок муки бир кап унды елеу.
НАСИДЕТЬ сов. что курык басыу; ~
яйцо мойек басыу.
НАСИДЕТЬСЯ сов- разг, кеп отырыу,
кеп отырып калыу; ~ взаперти иликте кеп
отырыу.
НАСЙЖЕНЩЫЙ прич. от насидеть; <>
~ое место уйренискен жер, бауыр баскан
жер; ~ое яйцо енип кеткен мойек.
НАСИЛИЕ с. 1. (применение физической
силы) зорлыд, куш керсетиу; 2. (принуж-
дение) зорлык етиу, зорлау; применить ~
адрлык НЬЪПЫ^.
НАСИЛОВАТЬ несов. 1. кого-что (при-
нуждать, неволить) зорлау; 2. (женщину)
зорлык етиу.
НАСИЛУ нареч. разг. 1. (с трудом) зор-
дан, зорга, елдим азарда; я ~ поднял эту
тяжесть мен бул ауыр затты зордан кетер-
дим; 2. (наконец-то) акыры, акырында;
~ я вас дождался мен сизди акыры кутип
алдым.
НАСИЛЬНИК м. зорлыцшы, зорлык
етиуши, зулым.
НАСИЛЬНИЧЕСКИЙ прил. зорлык дыл-
ган, зорлаган, зорлык исленген.
НАСИЛЬНО нареч. зорлап, кушлеп, зор-
лык пенен, мэжбурлеп; ~ мил не будешь
погов. суймегенге суйкенбе.
НА СИ Л ЬСТВ ЕНН ||Ы Й прил. зорлык
пенен исленген, зорлыктан; ~ая смерть
киси колынан болган елим.
НАСКАБЛИВАТЬ несов. см. наскоблить.
НАСКАЗАТЬ сов. 1. что, чего, разг, кеп
норселер айтыу, кайдагыны айтыу; ~
новостей кеп бир жацалыклар айтыу; 2. на
кого( наклеветать) жаманлау, жала жабыу.
НАСКАКИВАТЬ несов. см. наскочить.
НАСКАНДАЛИТЬ сое. разг, шатац салыу,
жыр шьиарыу, жэнжел салыу.
НАСКВОЗЬ нареч. 1. (через толщу чего-
-либо) тесип етиу; пуля пробила стену ~
ок дийуалды тесип етти; 2. перен. разг,
(полностью, совершенно) толыгы менен,
путинлей, бастан-аяд, барлыгы; я промок
~ мен путинлей жаурап калдым; ~ лжи-
вое заявление бастан-аяк етирик билди-
риу; я вас вижу ~ мен сизин, ойыцызды
билип турман.
НАСКОБЛИТЬ сов. что, чего, разг.
кырып майдалау, кеп етип дырыу.
НАСКОК м.: с ~а, с ~у 1) (с разгону)
пот алып, потленип, шауып киятырып;
2) (необдуманно) ойланбастан, бирден.
НАСКОЛЬКО нареч. каншелли, негур-
лым, дандай, кайгуракым; ~ это верно?
бул каншелли тууры?; ~ мне известно, это
произошло вчера мениц билиуимше бул
нэрсе кеше болды.
НАСКОРО нареч. разг, асыгып, асыгыс-
та, тез-тез, орли-берли, шала-пула; ~ по-
есть тез-тез жеу; ~ напйсанная статья
шала-пула жазылган макала.
НАСКОЧИ ЦТЬ сов. на кого-что соклы
гыу, соклыгысып калыу, урып кетиу,
содлыгысыу; машина ~ла на столб маши
на баганага барып соклыкты.
НАСКРЕБАТЬ несов. см. наскрестй.
НАСКРЕСТИ сов. что, чего 1. кырып
жыйнау; ~ горсть соли бир кысым дуз
кырып жыйнау; 2. перен. кыйынлык пенен
топлау, куш салып жыйнау, зорга жый-
нау; ~ сто рублей зорга жуз сом акша
жыйнау.
НАСКАЧИ ЦТЬ сов. кому зериктириу,
жалыктырыу, мазасын алыу, бездириу;,
мне ~ло сидеть дома уйде отыра бериу
мени зериктирди.
НАСЛАДИТЬСЯ сое. чем рэцэтлениу^
хоз етиу; ~ музыкой саз еситип хэз-
етиу.
НАСЛАЖДАТЬСЯ несов. см. насла-
диться.
НАСЛАЖДЕНИЕ с. рэхэтлениу, рэхэт,.
хэз етиу; слушать с ~м хэз етип тыцлау.
НАСЛАИВАТЬ несов. см. наслоить.
НАСЛАИВАТЬСЯ несов. см. наслоиться^
НАСЛАСТИТЬ сов. что, разг, мазалы
етиу, па л дай етиу, жудэ мазалы цылыу.
НАСЛАТЬ сов. что, кого-чего, разг, жи-
бериу, биринен сон. бирин жибериу, тум-
тустан жибериу, кеп жибериу; ~ подар-
ков сыйлыдлар жибериу.
НАСЛЕДИЕ с. мийраслар, енши; литера-
турное ~ Пушкина Пушкинниц одебии
мийраслары.
НАСЛЕДИТЬ сов. разг, ыласлап из са-
лыу, патаслап из калдырыу; ~ в комнате
ежиреде патаслап из калдырыу.
НАСЛЕДНИК м. 1. мийрасхор, мийрас-
шы; законный зацлы мийрасхор;
2. перен. (преемник) дауам еттириуши, исин
дауам етиуши, ийелик етиуши, жолын
цу^ыушы; революционных традиций
революииялыц традицияларды дауам ет-
тириушилер.
НАСЛЕДНИЦА женск. от наследник.
НАСЛЕДНЫЙ прил. тахт ийелейтугын,.
мийрас болатугын; ~ принц тахт ийелей-
тугын шахзада.
НАСЛЕДОВАННОЕ с. юр. мийраска етиу,
мийрасда ийе болыу; право ~я мийраска-
ийе болыу кудукы.
НАСЛЕДОВАТЬ сов. и несов. 1. кого-что
мийраска ийе болыу, мийраска калдырыу;
~ имущество мийрас мулкке ийе болыу;
2. что, перен- тукымга тартыу, тукым
кууыу, тартыу; ~ от отца лучшие черты
характера минезиниц жадсылыгы жагы-
нан атасына тартыу; 3. кому (иметь право
на получение престола) тахты ийелеу, тахт-
да миниу.
НАСЛЁДСТВЕННОСТЦЬ ж. биол. ту-
цым цууалаушылыц, туцымга тартыушы-
лык, нэсилге тартыушылыц; явления
нэсилге тартыушылыц цубылыслары.
НАСЛЁДСТВЕННЦЫЙ прил. 1. мийрас -
льщ, мийрасца калган; ^ое право мий-
— 479 -
НАС
раслыц хукукы; 2. (связанный с наслед-
ственностью) туцым цууган, туцымга
тартатугын, косил цууган; ~ая болезнь
туцым цууган ауырыу.
НАСЛЕДСТВО с. 1. мийрас мулк, цалтан
мал мулк; получить ~ мийрас мулкке ийе
болыу, цалтан мал мулкти ийелеу; 2. пе-
рен. мийрас; идейное ~ идеялыц мийрас;
3. (наследование) мийрасхорлыц, мийрасца
ийе болыушылыц.
НАСЛОЕНИЕ с. 1. (действие) цабатла-
ныу, цабат-цабат цатламланыу; 2. геол,
(напластование) цатлам, цабат; песчаное
~ цум цатламы; 3. перен. езгелик, езге-
шелик, басцашылыц (тилде, мгдениятта
соц пайда болван).
НАСЛОИТЬ сов. что, чего 1. (наложить
слоями) цабатлау, цабат-цабат етиу, цат-
лам-цатлам етиу; 2. (разделить на слои)
цабатлап айырыу, цабат-цабат цылып
айырыу.
НАСЛОИТЬСЯ сов. 1. (расположиться
слоями) цабатланыу, цабат-цабат болып
жатыу, катлам-цатлам болып жатыу; 2.
перен. сон. пайда болыу, сон, цосылыу.
НАСЛУШАТЬСЯ сов. кого-чего кумары
цанганша тыцлау, тыцлап цанаатланыу;
~ песен кумары цанганша цосыц тыц-
лау.
НАСЛЫШАТЬСЯ сов. о ком-чём кеп
еситиу.
НАСМАРКУ нареч. разг, босца, бий-
карта; пойти ~ разг, бийкарта ке-
тиу; всё пошло ~ хеммеси'бийкарта кет-
ти.
НАСМЕРТЬ нареч. прям, и перен. жа-
нын аямай, елердей, елгенше, елгендей,
елетугын етип; ранить ~ елгендей жарадар
етиу; испугать ~ елгенше цорцытыу; ф
стоять жан аямай гуресиу.
НАСМЕХАТЬСЯ несов. над кем-чем бас-
цылау, ермеклеу, кулкиге алыу, кулиу,
масцаралау, дэлкекке алыу.
НАСМЕШЙЦТЬ сов. кого-что, чем кул-
дириу, кулкисин келтириу, кулетугын
ис етиу; он ~л нас своим рассказом ол
езинин гуррици менен бизлерди кулдирди;
<> поспешйшь — людей ~ шь поел, ойлан-
баганнын, арты ойран.
НАСМЕШКЦА ж. мысцыл, масцара, кул-
ки, ермек; сказать что-л. в бир нэрсе-
ни ермек ушын айтыу; подвергаться
~ам кулкиге цалыу.
НАСМЕШЛИВО нареч. мысцыл етип, ма-
зацлап, кулки етип, ермеклеп, лаццылыц
пенен.
НАСМЕШЛИВОСТЬ ж. мысцылшы-
лыц, масцаралаушылыц, кулки етиу ши-
лик, дэзилкешлилик, лаццышылыц.
НАСМЁШЛИВ]|ЫЙ прил. мысцыллы,
мазацлагыш, кулкили, кулкишил, бас-
цылагыш, хэзилкеш, лакцы; ~ый человек
лаццы адам; ~ая улыбка мысцыллы кулки;
~ый взгляд мысцыллы кез царас.
НАСМЕШНИК м. лаццы, лаццы адам.
НАСМЕШНИЦА женск. от насмеш-
ник.
НАСМЕЯТЬСЯ сов. 1. (вдоволь посмеять-
ся) кеп кулиу, кулип цумардан шытыу;
2. над кем-чем (осмеять) мазац цылыу,
ермек цылыу, басцылау, мысцыллау.
НАСМОЛИТЬ сов. что, чего смолалау,
смола суртиу; лодку цайыцты смолалау;
~ канат арцанды смолалау.
НАСМОРК м. тымау.
НАСМОТРЕТЬСЯ сов. 1. кого-чего кеп
гезлестириу, кеп ушыратыу, кеп кериу;
~ новых фильмов жаца фильмлерди кеп
кериу; 2. на кого-что (насладиться) царап
маукын басыу, царап тойыу; не могу
царап тоймайман.
НАСОБИРАТЬ сов. что, чего, разг, жый-
нау, терну.
НАСОВАТЬ сов. что, чего, разг, тыгыу.
тыгыстырыу, салыу.
НАСОВСЕМ нареч. разг, биротала; уе-
хать биротала кетиу.
НАСОВЫВАТЬ несов. см. насовать.
НАСОЛИТЬ сов. 1. что, разг, (положить
много соли) кеп дуз салыу, дузын басым
етиу, дузлау, дузлап цойыу; ~ суп сор-
паныц дузын басым етиу; 2. что, чего дузлап
таярлау; ~ огурцов цыярларды дузлап
таярлау; 3. кому, перен. разг, пэнтле^, понт
бериу, жаманлыц етиу.
НАСОРИТЬ сое. патаслау, былгау, ыбыр-
сытыу.
НАСОС м. насос; пожарный ~ ерт еши-
риу насосы; воздушный ~ дауа на-
сос.
НАСОСА ЦТЬСЯ сов. разг, чего и без доп.
тойып емиу, сорып тойыу; ребёнок ~лся
молока бала емип сутке тойды.
НАСОСНЫЙ прил. насос..., насослы,
насосы бар; ~ поршень насос порше-
ни. _
НАСПЕХ нареч. асыгып, асыгыс, шала-
-пула; делать что-л. ~ бир нарсени асыгыс
ислеу; поесть ~ асыгып жеу.
НАСПИРТОВАТЬ сов. что, чего спиртлеу,
спирт сицдириу; ~ препараты препаратлар-
ды спиртлеу.
НАСПИРТОВЫВАТЬ несов. см. наспирто-
вать.
НАСПЛЕТНИЧАТЬ сов. о ком-чём, на
кого-что есек айты^, есек сейлеу, есек
таратыу.
НАСТ м. музгалац; ехать на санях по
насту музгалацтан шана менен журиу.
НАСТАВАТЬ несов. см. настать.
НАСТАВИТЕЛЬНЫЙ прил. нэсийцат-
лы, ацылландырыу туринде айтылган; ~
тон нэсийцатлы дауыс пенен айтыу, нэсий-
цат ретинде айтылган.
НАСТАВИТЬ I сов. 1. что, кого-чего,
разг, (поставить в большом количестве)
цойып шыгыу, дизип толтырып цойыу;
2. что (удлинить, надставить) цурау,
жалгау, узайтыу; ~ платье кейлекти узай-
тыу; 3. что (нацелить) туурылау, цара-
тыу, гезеу; ~ дуло револьвера тапанша-
нын, аузын царатыу;} <•> ~ синяков урып
кегертиу; ~ нос алдау, понт бериу; ~ рога
Козине шеп салыу.
НАСТАВИТЬ II сов. кого-что (научить)
уйретиу, нэсийхат бериу, ацылландырыу;
< ~ на путь истинный хак, жолга салыу,
~ на ум ацылына келтириу.
НАС
- 480 —
НАСТАВКА ж. 1. (действие) курау,
жалгау, узайтыу; 2. (наставленная часть)
курак, жалгау, куралган нэрсе.
НА СТА ВЛ ЁН ИЦЕ с. 1. (поучение) уэсийят,
нэсийхат, акыл; отцовские ~я атаныц нэ-
сийдатлары; 2. (руководство, инструкция)
колланба, керсетпе, нускау; ~е по стрел-
ковому делу атып уйРетиУ иси бойынша
керсетпе.
НАСТАВЛЯТЬ I несов. см. наставить I.
НАСТАВЛЯТЬ II несов. см. наставить II.
НАСТАВНИК м. уст. устаз, басшы;
классный ~ класс басшысы (революцияна
дейинги мектепте).
НАСТАВНИЦА женск. от наставник.
НАСТАВНИЧЕСКИЙ прил. уст. нэ-
сийхат беретугын, акыл беретугын, ацыл
уйрететугын, акыл гей лик; ~ тон ацыл-
гейлик дауыс.
НАСТАВНЦОЙ прил. 1. (с наставкой)
куралган, жалранган; ~ые рукава курал-
ган жецлер; 2. (приставляемый) курама,
курамалы; ~ая труба курама труба.
НАСТАИВАТЬ I несов. см. настоять I.
НАСТАИВАТЬ II несов. см. настоять II.
НАСТАИВАТЬСЯ несов. см. настоять-
ся I.
НАСТА ЦТ Ь сов. келип калыу, келиу,
басланыу, болыу; скоро ~нет зима жакын
арада цыс та келип калады; ~ло утро
азангы уадыт болды.
НАСТЕГАТЬ I сов. 1. что, на что (на-
шить) сырып тигиу, сырып салыу, сырыу;
~ вату на подкладку пахтаны астарга сы-
рып салыу; 2. что, чего сырыу, сырып
таярлау; ~ несколько одеял бир неше кер-
пе сырыу.
НАСТЕГАТЬ II сов. кого, разг, цамшы-
лау, шыбыртцылау; ~ лошадь атты цам-
шылау.
НАСТЕЖЬ нареч. ацкапып, кен. етип,
ашылып; двери были открыты ~ есиклер
ашылып калган еди.
НАСТЕЛИТЬ сов. разг. см. настлать.
НАСТЁННЦЫЙ прил. аспа, дийуалы;
~ое зеркало аспа айна, асып цоятугын
айна; ~ый календарь дийуалы календарь.
НАСТИГАТЬ несов. см. настичь и на-
стигнуть.
НАСТИГНУТЬ сов. см. настичь.
НАСТЙЛ м. 1. (действие) жайыу, тесеу,
салыу, кагыу; 2. тесек, теселме; дощатый
~ тахта тесек.
НАСТИЛАТЬ несов. см. настлать.
НАСТЙЛКА ж. 1. (действие) жайыу,
тесеу, салыу, кагыу; ~ полов пол салыу,
пол кагыу; 2. разг. см. настил 2.
НАСТИРАТЬ сов. что, чего, разг, жууып
койыу, жууып таслау; ~ белья кирлерди
жууып КОЙЫУ.
НАСТИРЫВАТЬ несов. см. настирать.
НАСТЙЦЧЬ сов. кого-что 1. (догнать)
кууьш жетиу, жетип услау, жетип алыу;
<~чь беглеца кашкынды кууьш жетип ус-
лау; 2. перен. тийиу, барып тийиу, тап
болыу; пуля ~гла врага ок душпанра ба-
рып тийди.
НАСТЛАТЬ сов. что, чего, в разн. знач.
жайыу, тесеу, салыу, кагыу; ~ досок тах-
таларды тесеу; ~ солому сабанды жайыу;
~ пол пол тесеу.
НАСТОЙ м. шире; хвойный ~ ийне
жапырацлы агаштыц ширеси.
НАСТОЙКА ж. 1. см. настой; 2. настой-
ка, ишимлик, арак; вишнёвая ~ шийеден
исленген арак-
НАСТОЙЧИВО нареч. тураклы турде,
табан тиреп, катан., изинен калмастан,
изинен калмай, ежетленип; ~ просить
изинен калмай copay.
НАСТОЙЧИВОСТЬ ж. тураклылык, ка-
тацлык, табан тиреушилик, дайтпаслыц,
изинен цалмаушылыц, ежетлик.
НАСТОЙЧИВ ЦЫЙ прил. тураклы, катан.,
сезинен кайтпайтугын, изинен калмайту-
гын, ежет; ый человек сезинен кайтпай-
тугын адам; ~ое требование катац талап.
НАСТОЛЬКО нареч. сонша, соншелли;
он ~ изменился, что его трудно узнать ол
соншелли езгерген, оны таныу кыйын.
НАСТОЛ ЬНЦЫЙ прил. 1. столга койыла-
тугын, столдыц устине коятугын; ~ая
лампа столга койылатугын лампа; ~ый
календарь столга койылатугын календарь;
2. перен. ей керекли, кунделикли; для
меня словарь — ~ая книга сезлик мениц
ушын жудэ керекли китап.
НАСТОРАЖИВАТЬ несов. см. насторо-
жить.
НАСТОРАЖИВАТЬСЯ несов. см. насто-
рожиться.
НАСТОРОЖЕ нареч. сак, сергек, кыра-
гы; быть ~ сак болыу.
НАСТОРОЖЕННОСТЬ, НАСТОРОЖЁН-
НОСТЬ ж. садлык, сергеклик, кырагылык,
сезиклик.
НАСТОРОЖЕННЫЙ, насторожен-
ный прил. сак, сергек, кырагы, сезик;
~ взгляд сак кез царас.
НАСТОРОЖИ ЦТ Ь сов. кого-что сак бол-
дырыу, сергеклендириу, цырагыландырыу,
сезиклендириу; его молчание ~ло меня
оныц унДемегени мени сезиклендирейин
деди; <> ~ть слух кулак туриу, тынлау.
НАСТОРОЖИ ЦТЬСЯ сов. сак болыу, сак
болып турыу, сергеклениу, сергек болыу,
кырагы болыу, сезиклениу; собака ~лась
ийт сезикленди; я ~лся мен кэуиплен-
дим.
НАСТОЯНИЦЕ с. катты талап етиу, кыс-
тау, зорлау; по ~ю отца атасыныц талабы
бойынша.
НАСТОЯТЕЛЬ м. 1. (мужского монасты-
ря) монастырь басшысы; 2. (старший свя-
щенник) ширкеудиц бас руханийи.
НАСТОЯТЕЛЬНИЦА ж. монастырь бас-
шысы (хщяллар монастырыныц).
НАСТОЯТЕЛЬНО нареч. катты, жудэ,
катты турде, етинип, цатац, табан тиреп;
~ просить о чем-л. цатты турде copav.
НА СТ ОЯТ ЕЛ ЬНОСТЬ ж. каттылыд, ца-
тацлыц, табан тиреушилик; ~ просьбы
етиништиц цатацлыгы.
НАСТОЯТЕЛ ЬН ЦЫЙ прил. 1. (настойчи-
вый, упорный) цатац, катты, табан тирей-
тугын; ~ая просьба катты етиниш; 2. (на-
сущный, очень нужный) жудэ керекли, зэ-
рур; ~ая необходимость жудэ зэрурлик.
— 481 —
НАС
НАСТОЯТЬ I сов. на чём (добиться)
айтцанынан цайтпау, езиникинен цайт-
пау, цатты турып алыу, дегенин ислетиу,
дегенине жетиу; ~ на своём езиниц дегенин
ислетиу.
НАСТОЯТЬ II сов- что (сделать на-
стойку) шире цосып ашытыу.
НАСТОЯ ЦТ ЬСЯ I сов. шыгыу, дэми
шыццанша турыу; чай ~лся чай шыц-
ты.
НАСТОЯТЬСЯ II сов. разг, (долго про-
стоять) кеп турыу, узац турып зеригиу,
турып жалыгыу.
НАСТОЯЩЦИЙ прил. 1. хэзирги, усы,
быйылгы; в ~ем году быйылгы жылда;
в ~ее время хэзирги уадытта; 2. (подлин-
ный) анык, шын, рас, хацыйцат; ~ий друг
шын дос; ~ее имя шын аты, рас аты; 3.
(этот, данный) бул, мынау, усы; в ~ей
статье речь идёт о... бул мацалада сез...
хаццында барады; 4. в знач. сущ. с. на-
стоящее хэзирги уадыт, усы уацыттагы;
светлое ~ее хэзирги жайнаган турмыс;
<> по-~ему кэдимгидей, дегендей, шынын-
да; ~ее время грам. хэзирги мэхэл.
НА СТРАДА Т ЬСЯ сов. кеп азап тартыу,
азап шегиу, цыйналыу.
НАСТРАИВАТЬ I несов. см. настроить I-
НАСТРАИВАТЬ II несов. см. настроить II.
НАСТРАИВАТЬСЯ несов. см. настро-
иться.
НАСТРЕЛИВАТЬ несов. см. настрелять.
НАСТРЕЛЯТЬ сов. что, кого-чего атып
алыу, атыу, кеп атыу; ~ уток кеп уйрек
атып алыу.
НАСТРИГ м. с.-х. цырцылган жунниц
му гд ары.
НАСТРЙГ м. с.-х. (действие) цырцыу,
жун кыркыу; ~ шерсти жун кыркыу.
НАСТРИГАТЬ несов. см. настричь.
НАСТРЙЧЬ сов. что, чего цырцыу, цыр-
цып алыу; ~ шерсти жун цырцыу.
НАСТРОГАТЬ сов. что, чего сургилеу,
сургилеп ислеу, сургилеп тайынлау.
НАСТРОГО нареч. разг, цатац турде,
цатты турде, цатты; ~ запретить цатац
тыйым салыу; <> строго-^ аса цадаган,
кутэ цатац турде.
НАСТРОЕН ИЦЕ с. 1. кейип, кеуил; ве-
сёлое ~е шад кеуил; быть в хорошем ~и
кейпи хош болыу, кеули хош болыу; 2. (же-
лание) мейил, хэуес; у меня нет ~я петь
Косых айтыуга мейилим жок; <• быть не
в ~и кеуилсиз болыу; он человек ~я еки
минезли адам.
НАСТРОЕННОСТЬ ж. кеуиллилик,
кейиплилик, колайласыушылык, ойланыу-
шылыц.
НАСТРОИТЬ I сов. что, чего, разг, (по-
строить) кеп етип салыу, салып таслау,
курыу, согыу; ~ жилых домов турак жай-
лар салып таслау.
НАСТРОЦИТЬ II сов. 1. что, муз. саз-
лау; сазга келтириу; ~ йть скрипку скрипка-
ны сазлау; 2. что толкынына койыу, тол-
кынын табыу, туурылау; ~ить приёмник
приёмникти толкынды тауып койыу; 3. что
(отрегулировать) дузетиу, оцлау; ~ить
станки станокларды дузетиу; 4. кого-что,
31 Русско-каракалпакский сл.
против кого-чего царсы койыу, кутыртыу,
гыжак бериу; она ~ила тебя против меня
ол сени маган царсы койды.
НАСТРОИ ЦТ ЬСЯ сов. на что, разг.
кеуиллениу, кейиплениу, цолайласыу, ой-
ланыу, ойлап турыу; я ~лся пойти в кино
мен кинога барыуга цолайласып тур-
ман.
НАСТРОЙКА ж. 1. сазлау, сазга келти-
риу; ~ музыкальных инструментов саз
эсбапларын сазлау; 2. толкынына койыу,
толкынын табыу, туурылау; ~ радио-
приёмника радиоприёмникти туурылау.
НАСТРОЙЩИК м. сазлаушы; ~ роялей
рояльларды сазлаушы.
НАСТРОЧЙТЬ сов. 1. что, чего устине
тигиу, бастырып тигиу, койып тигиу; ~
складок устине бурмелеп тигиу; 2. что,
перен. разг, (написать) тез жазыу, сатыр-
латып жазып таслау; ~ письмо сатырлатып
хат жазып таслау.
НАСТРУГАТЬ сов. разг. см. настрогать.
НАСТРЯПАТЬ сов. что, чего писирип та-
ярлау, писириу, таярлап койыу.
НАСТУДЙТЬ сов. что, разг, музлатып
жибериу, сууытыу, сууытып жибериу;
~ комнату жайды музлатып жибериу, жай-
ды сууытыу.
НАСТУЖИВАТЬ несов. см. настудить.
НАСТУ ПАТЕЛ ЬНЦЫЙ прил. хужим жа-
саушы, хужимлп, шабыуыллы, топылыс-
лы; ~ая стратегия хужим жасаушы стра-
тегия; ~ ые бой хужимли сауашлар.
НАСТУПАТЬ I несов. 1. см. наступить I;
2. на кого-что и без доп., воен, хужим кылыу,
шабыуыл жасау, топылыс жасау; ~ на вра-
га душпанга хужим жасау; 3. на кого-что,
перен. дэпиниу, асыла бериу, изинен цал-
мау;~ на пустыню сахрага хужим жасау.
НАСТУПАТЬ II несов. см. наступить II.
НАСТУПИ ЦТЬ I сов на кого-что басыу,
басып алыу, басып кетиу; ~ть на камень
тастыц устин басыу; ты ~л мне на ногу
сен мениц аягымды басып алдыц.
НАСТУПИЦТЬ II сов. (настать) келиу,
болыу, басланыу, кириу, жетиу, атыу;
~ла весна бэхэр кирди; ~л вечер кеш бол-
ды; ~ли холода аяз кунлер басланды.
НАСТУПЛЕНИЕ I с. воен. х.ужим’ ша"
быуыл, топылыс; ~ пехоты пыяда эскер-
лердиц цужими; стремительное ~ катты ум-
тылып жасаган х,ужим; перейти в ~ ху"
жим етиуге кирисиу.
НАСТУПЛЕНИЕ II с. келиу, болыу, бас-
ланыу, кириу, жетиу, атыу; с ~м зимы
кыс басланыуы менен.
НАСТУРЦИЯ ж. настурция (гулли
есимлик).
НАСУЛИТЬ сов. что, чего, разг, уэде
бериу, кеп уэде бериу, умитлендириу;
<> ~ с три короба тили менен байытыу.
НАСУПИТЬ сов. что шытыу, уйиу, ту-
нериу; ~ брови кабагын шытыу, цабагын
уйиу.
НАСЫПИ ЦТ ЬСЯ сов. шытыныу, уйилиу,
тунериу; он ~лся ол цабагын уйди.
НАСУПЛИВАТЬ несов. см. насупить.
НАСУПЛИВАТЬСЯ несов. см. насу-
питься.
НАС
— 482 —
НАСУРЬМИ ЦТЬ сов. что сурма суртиу,
сурмалау; оиа~ла брови ол цасына сурма
суртти.
НАСУХО нареч. кепкенше, кургац бол-
ганша, кургак етип, кептирип; вытереть
~ кур так, болганша суртиу, эбден суртиу.
НАСУЧИВАТЬ несов. см. насучить.
НАСУЧИТЬ сов. что, чего шыйратыу,
есиу; ~ ниток сабацты шыйратыу.
НАСУШИВАТЬ несов. см. насушить.
НАСУШЙТЬ сов. что, чего кептириу, цац-
лау; ~ дынь цауын цацлау.
НАСУЩНОСТЬ ж. огада эцмийетлилик,
жудэ кереклик, огада зэрурлик; ~ задач
мэселениц огада зэрурлиги.
НАСУЩНЫ прил. огада эхмийетли,
жудэ керекли, огада зэрурли; ~е интересы
жудэ керекли мэплер; ^е потребности
огада зэрурлиликлер, кутэ кереклиликлер;
^е задачи огада эцмийетли мэселелер.
НАСЧЁТ предлог с род. п. разг, цаццында,
женинде, тууралы; он говорйл ~ работы
ол жумыс тууралы айтты.
НАСЧИТАТЬ сов. кого-что есаплап шы-
гарыу, есаплау.
НАСЧИТЫВАТЬ несое. 1. см. насчи-
тать; 2. (содержать, иметь) есапланыу,
бар болыу; город ~ет свыше миллиона
жителей цалада миллионнан артыц адам
турады.
НАСЧИТЫВАТЬСЯ несов. есапланыу,
деп есапланыу, есаплау, болыу, бар болыу;
в школе ~ется пятьсот учащихся мектепте
бес жуз оцыушы бар.
НАСЫЛАТЬ несов. см. наслать.
НАСЫПАТЬ сов. 1. что, чего (внутрь)
салыу, цуйыу; ~ муки в мешок унды цап-
ка салыу; 2. что, чего (на поверхность)
тегиу, шашыу, себиу, себелеу; ~ песку
на дорожку жолга кум себиу; 3. что, чем
(наполнить) салып толтырыу, толтырып
койыу; ~ мешки пшеницей капшыкларды
бийдайга толтырыу; 4. что (возвести)
уйиу, уйип бийиклетиу; ~ холм уйип
тебешик етиу.
НАСЫПАТЬ несов. см. насыпать.
НАСЫПАТЬСЯ сов. шашылыу, тегилиу.
НАСЫПАТЬСЯ несов. см. насыпаться.
НАСЫПКА ж. 1. (наполнение) салып
толтырыу, толтырып цойыу; 2. (возведение)
уйиу, уйип бийиклетиу.
НАСЫПНОЙ прил. уйилген, уйип жасал-
ган; ~ холм уйип жасалган тебешик.
НАСЫПЬ ж. уйинди топырак, уйилген
топырак, уйген топырак; железнодорожная
~ темир жолдыц уйилген топырагы.
НАСБ1ЦТИТ Ь сов. 1. кого, чем (накормить
досыта) тойдырыу, тойгызыу; 2. что, чем
(пропитать) цандырыу, толтырыу, сиц-
дириу; воздух ~ щен смолистым запахом
кауага смол аныц ийиси сицген.
НАСЫТИЦТЬСЯ сов. 1. (наесться досыта)
тойыу; 2. чем (пропитаться) цаныу, тойы-
ныу, сициу; земля ~лась влагой жер жа-
уын-шашынга канды.
НАСЫЩАТЬ несов. см. насытить.
НАСЫЩАТЬСЯ несов. см. насытиться.
НАСЫЩЕНИЕ с. тойдырыу, тойгызыу,
ц айыцтырыу; тойыу, толыу.
НАСЫЩЕННОСТЬ ж. 1. канганлык,
тойынганлык, сицгенлик; ~ раствора ерит-
пениц тойынганлыгы; 2. перен. мазмунлы-
лык, толыклыц, байлыц; идейная ~ романа
романныц идеялыц байлыгы.
НАСЫЩЕННЫЙ 1. прич. от насытить;
2. прил. хим. цанган, цаныццан, тойынган,
сицген; ~ раствор соли цойыу дуз ерит-
песи; 3. прил. перен. мазмунлы, толган,
бай; идейно ~ роман идеялыц жацтан бай
роман.,
НАТАЛКИВАТЬ несов. см. натолкнуть.
НАТАЛКИВАТЬСЯ несов. см. натолк-
нуться.
НАТАПЛИВАТЬ I несов. см. натопйть I.
НАТАПЛИВАТЬ II несов. см. натопйть
II.
НАТАПТЫВАТЬ несов. см. натоптать.
НАТАСКАТЬ I сов. что, кого-чего 1.
(притащить) кеп етип тасып алыу, тасып
киргизиу; ~ поленницу дров кесип
цойылган отынды тасып киргизиу; 2. разг,
(украсть) урлап алып кетиу, урлап тасып
алыу.
НАТАСКАТЬ II сов. кого 1. охот, уйре-
тиу; ~ собаку ийитти уйретиу; 2. разг.
таярлау; ~ ученика к экзаменам оцыушыны
экзаменге таярлау.
НАТАСКИВАТЬ I несов. см. 1. натас-
кать I; 2. см. натащить.
НАТАСКИВАТЬ II несов. см. натаскать
II.
НАТАЧИВАТЬ несов. см. наточить.
НАТАЩИТЬ сов. разг. 1. что (натянуть)
тартыу, тартып жамылыу; ~ на себя
одеяло одеялды устине тартып жамылыу;
2. что, кого-чего (принести) тасып алыу,
экелип уйиу; ~ дров отын тасып алыу.
НАТАЯЦТЬ сов- 1. ериу, ерип кетиу; за
день ~ло много снегу бир кунде кеп кар
ерип кетти; 2. что, чего (растопить) ери-
тиу; ~ть льду муз еритиу.
НАТВОРИТЬ сов. что, чего, разг, наду-
рыс ислеп цойыу, орынсыз ис ислеу, бул-
дириу; ~ глупостей кеп акылсызлык исле\.
НАТЕ частица разг, мэ, мэши, алыцыз;
~ ваш билет! мэ сизиц билетициз!
НАТЕКАТЬ несов. см. натечь.
НАТЁЛЬНЦЫЙ прил. ишки, иштен кийи-
летугын; ~ое бельё ишки кийим.
НАТЕРЕБИТЬ сов. что, чего жулыу,
шыгарыу, тутиу; ~ льна зыгырды тутиу.
НАТЕРЕТЬ сов. 1. что (намазать) май-
лау, суртиу, сылау, жагыу, суйкеу, ысыу;
~ руки вазелином цолга вазелин суртиу;
2. что (придать блеск) жал тыр атыу, пар-
доз лау, ысыу, ысцылау; пол полды жал-
тыратыу; 3. что цабартыу, цайзау, цыр-
шыу; сапог натёр ногу етик аягымды цай-
зады; 4. что, чего (на терке) цырыу, цы-,
рып майдалау; ~ редьки турпи цырыу.
НАТЕРЕТЬСЯ сов. майланыу, езине жа-
гыу, суртиниу, сыланыу, ысыныу-
НАТЕРПЁТЬСЯ сов. чего азап шегиу,
узац азапца шыдау, кеп жэбир тартыу-
НАТЕСАТЬ сов. что, чего жоныу, жонып
таярлау, сургилеу; ~ досок тахталарды
жоныу.
НАТЁСЫВАТЬ несов. см. натесать.
— 483 —
HAT
НАТЕЧЬ сов. агып жыйналыу, агып ки-
риу.
НАТЕШИТЬСЯ сов. разг, кеп кулиу,
кеп ермеклеу, кеп ке^илленн^.
НАТИРАНИЕ с. 1. (кого-чего-л.) жагыу,
суртиу, сылау, суйкеу, ысыу; 2. (прида-
ние блеска) жалтыратыу, пардозлау, ысыу;
3. разг- (лекарство) суртилетугын дери,
жагылатугын дери.
НАТИРАТЬ несов. см. натереть.
НАТИРАТЬСЯ несов. см. натереться.
НАТЙРКА яс. жалтыратыу, пардозлау,
ысыу; ~ полов полды ысцылау.
нАтИСК м. цысцы, хужим, топылыс;
сдерживать ~ врага душпанныц хужимине
тетепки бериу.
НАТКАТЬ сов. что, чего тоцыу, кеп етип
тоцыу, тоцып таярлау; ~ полотна без
тоцыу.
НАТКНУТЬСЯ сое. 1. на что (на острое)
урыныу, тап болыу; ~ на гвоздь шегеге
урыныу; 2. на кого-что (натолкнуться)
соцлыгысыу, соцлыгыу, согылысыу; ~ на
столб столбга соцлыгыу; 3. на кого-что,
перен. разг, тосаттан ушырау, жолыгыу,
жолыгысып цалыу, гезлесип цалыу; дус
келиу; ~ на интересную мысль в книге
китапта цызыц пикирге гезлесип цалыу-
НАТОЛКНУТЬ сов. 1. на кого-что, разг.
тийдириу, ийтерип соцлыцтырыу, соцлы-
гысТырып жибериу, дугистирип жибериу;
2. на что, перен. тап етиу, пайда етиу,
туудырыу; ~ на мысль пикир туудырыу.
НАТОЛКНУ ЦТЬСЯ сов. на кого-что 1.
(наскочить) тийип цалыу, соцлыгысыу,
тийиу, дугисип цалыу; лодка ~лась на
камень цайыц тасца тийип цалды; 2. перен.
тосаттан тууыу, тосаттан тап болыу; тосат-
тан пайда, болыу.
НАТОЛОЧЬ сов. что, чего туйиу, езиу,
унтау; ~ соли дузды унтау.
НАТОПИТЬ I сов. что ысытыу, цызды-
рыу, кеп жагыу; ~ квартиру квартираны
цыздырыу-
НАТОПИТЬ II сов. что, чего еритиу, куй-
дириу; ~ воску мумды еритиу.
НАТОПТАТЬ сов. разг, басцылап тас-
лау, басцылау, из салып таслау; ~ в кбм-
№6 ёО₽6ВД йшй’й (Siiitliise ЖИу.
НАТОРГОВАТЬ сов. что, чего, разг.
сауда етиу, саудадан тусириу.
наточить т, что, 4ggp мйрау, шар-
лау, егеу; ~ ножи пышацларды цайрау.
НАТОЩАК нареч. разг, ащ царынга, аш
журекке, ашауга; принимать лекарство
~ дэрини ашауга ишиу.
НАТРАВИТЬ сов. 1. кого, на кого ешик-
тириу, бос кушлеу, цосыу; ~ собак на
зайца ийтлерди цоянга цосыу; 2. кого, на
кого, перен. (подстрекнуть) ортага от
салыу, ерегистприу, ежестириу, желик-
тириу, царсы цойыу; 3. что, кого-чего
(отравить) уулап елтириу, зоцорлеп
цырыу.
НАТРАВЛИВАТЬ несое. см. натравить.
НАТРЕНИРОВАННЫЙ 1. прич. от на-
тренировать; 2. прил. шыныццан, уйрен-
ген, машыццан; ~ спортсмен шыныццан
спортсмен.
НАТРЕНИРОВАТЬ сов. кого-что шыныц-
тырыу, уйретиу. машыцтырыу.
НАТРЕНИРОВАТЬСЯ сов. ШЫНЫРыу 1
уйрениу, машыгыу.
НАТРИЕВЫЙ прил. хим. натрий..., на-
трийли.
НАТРИЙ м. натрий (химиялыц элемент);
хлористый ~ хлорлы натрий.
НАТРОЕ нареч. ушке, уш белекке.
НАТРУДЙТЬ сов. что, разг, шаршатыу,
царытыу, талдырыу; ~ себе руку кеп ис-
леп цолды талдырыу, ислеп цолды шар-
шатыу.
НАТРУДИТЬСЯ сов. разг, кеп ислеу,
гайрат салып ислеу; ~ за день куни менен
г ай р ат салып ислеу.
НАТРУЖЕННЫЙ Й, НАТРУЖЕННЬЦЙ
1. прич. от натрудить; 2. прил. шаршаган,
дарыган, талган; ~е руки шаршаган кол-
лар.
НАТРУЖИВАТЬ нессв. см. натрудить.
НАТРЯСТИ сов. что, чего цагыу, сил-
киу, кагып тусириу; ~ крошек на пол
нанныц усагын кагып таслау.
НАТРЯС||ТЙСЬ сов. разг. 1. селкилдеп
шаршау, селкилдеу, силкиниу (арбада,
машинада); за день мы ~лйсь на грузовике
жук машинанын. устинде кун узацца сел-
килдеп шаршадыц; 2. силкип тусирилиу,
цагылыу; -~л6сь много груш кеп алмырт-
лар силкип тусирилди.
HAT У Г || А ж. разг, куш салыу, зор са-
лыу; от с куш салып, зор салып.
НАТУГО нареч. разг, беккем, цатты,
тартып; он ~ завязал верёвку ол жипти
беккем байлады.
НАТУРЦА ж. 1. (характер, темпера-
мент) минез, минез-цулыц, цосийет;
жизнерадостная ~а шад минезли адам;
2. натура, заттыц. ези; рисовать с ~ы зат-
тыц езине царап суурет салыу; 3. зат,
буйым; платить ~ой затлай телеу.
НАТУРАЛИЗАЦИЯ ж. натурализация
(1. басца мэмлекеттиц гражданлыг-ына
етиу; 2. бот. есимликлерди жаца жаг-
дайлареа ийкемлестириу).
НАТУРАЛИЗМм. натурализм (XIX гсир-
диц екинши жарымында гдебият цгм ис-
кусстаб^а пай§а болван жгмийет законын
тгбият законына тецлестириуге урынган
реализмге царсы авым).
НАТУРАЛИЗОВАТЬ сов. и шве. шт
-что натурализация етиу.
НАТУРАЛИЗОВАТЬСЯ сов. и несов. на-
турализацияланыУ.
НАТУРАЛИСТ м. 1. (естествоиспыта-
тель) натуралист, тобиятшы; юный ~
жас натуралист; 2. (сторонник натурализ-
ма) натуралист (натурализмниц тгрепда-
ры).
НАТУРАЛ ИСТЙЧЕСКЦИЙ прил. нату-
рализмге негизленген, езиндей; ~ое опи-
сание езиндей етип сууретлеу.
НАТУРАЛЬНО нареч. 1. (естественно)
тобийгый; ~ смеяться рас кулиу; 2. в знач.
вводи, сл. уст. олбетте.
НАТУРАЛЬНЦЫЙ прил. 1. (естествен-
ный, природный) тобийгый, жаратылган;
2. (настоящий, подлинный) тобийгый, ца-
31*
HAT
— 484 —
цыйцат, шын, дасыл; ~ый шёлк шын жи-
пек; ~ый цвет тэбийгый рец; 3. (естест-
венный, искренний} тэбийгый; ~ый смех
тэбийгый кулки; <> ~ое хозяйство нату-
ральлыц хожалыц.
НАТУРНЫЦЙ прил. 1. натура...; заттыц
езинен алынган, заттыц езине царап ис-
ленген; ~й класс иск. заттыц езине карап
суурет салатугын класс; 2. кино тэбий-
гый жагдайда; ~е съёмки тэбийгый жаг-
дайда сууретке тусириу.
НАТУРОПЛАТА ж. затлай телеу.
НАТУРЩИК м. натурщик (художникке
ямаса скулъпторга вз сууретин салдырыу-
шы адам).
НАТУРЩИЦА женск. от натурщик.
НАТЫКАТЬ сов. что, чего, разг, шан-
шып цойыу, туйреп цойыу, цагып цойыу;
~ булавок илгешек туйреп цойыу.
НАТЫКАТЬ несов. см. натыкать.
НАТЫКАТЬСЯ несов. см. наткнуться.
НАТЮРМОРТ м. иск. натюрморт (жан-
сыз затлар салынып кврсетилген суурет).
НАТЯГИВАТЬ несов. см. натянуть.
НАТЯГИВАТЬСЯ несов. см. натянуться.
НАТЯЖЁНИЕ с. 1. (действие) созыу, ке-
риу, тартыу; созылыу, керилиу, тартылыу;
2. мед. жараныц пите баслауы, жараныц
тэуир бола баслауы; первичное ~ жара-
ныц дэслепки пите баслауы.
НАТЯЖКЦА ж. 1. (действие) созыу, ке-
риу, тартыу, созылыу, керилиу, тар-
тылыу; ~а шин шиналарды керип кийги-
зиу; 2. перен. (неправомерное допущение)
зордан, зорга дегенде, еплеп-сеплеп; с ~ой
зорга дегенде.
НАТЯЖН[|0Й прил. тех. тартылыушы,
созылыушы, керип кийгизилетугын; ~ые
шины керип кийгизилетугын шиналар.
НАТЯНУТОСТЬ ж. бузылганлыц, шийе-
ленискенлик, шийелениушилик; в их от-
ношениях чувствовалась ~ олардыц ца-
рым-цатнасларында шийелениушилик се-
зилип турды.
НАТЯНУТЦЫЙ 1. прич. от натянуть;
2. прил. бузылган; шийеленискен; етирик;
~ая улыбка етирик кулки; ~ые отноше-
ния шийеленискен цатнасыцлар.
НАТЯНУЦТЬ сов. что 1. созыу, кериу,
тартыу; ~ть струны тарларды тарттырыу;
2. разг, тартыу, тартып жамылыу; он ~л
на себя одеяло ол одеялды езине тартып
жамылды.
НАТЯНУТЬСЯ сов. созылыу, керилиу,
тартылыу.
НАУГАД нареч. шама менен, шамалап,
тацмийиннен, дусмаллап, тэуекел, тэуеке-
лине; идти ~ тэуекел журиу; сказать ~
шамалап айтыу.
НАУГОЛ ЬНИК-и. 1. (линейка) уш муйеш-
ли сызгыш; 2. муйешлик (рама, цуты,
шкафтагы сондайлардыц муйешине цагы-
лады).
НАУГОЛЬНЫЙ прил- муйештеги, муйеш-
ке цагылатугын.
НАУДАЧУ нареч. тэуекел етип, тэуекел-
ге салып, не болса да болар деп.
НАУДЙТЬ сов. кого-чего цармац пенен
тутыу; ~ рыбы цармац пенен балыц тутыу.
НАУКЦА ж. 1. илим; естественные ~и
тэбият илимлери; точные ~и саррас илим-
лер; Академия наук СССР СССР Илимлер
Академиясы; заниматься ~ой илим менен
шугылланыу; 2. разг, (урок) сабац, ернек;
это послужит ему ~ой бул оган сабак
болады.
НАУКООБРАЗНЫЙ прил. илимсымац-
лы, илимге уцсаслау.
НАУСЬКАТЬ сов. кого, разг. 1. бэс-куш-
леу, цэл-цэллеу; ~ собак ийтлерди цэл-
-цэллеу; 2. перен. разг, (подстрекнуть)
гыжац бериу, арасына от салыу, ешикти-
риу.
НАУСЬКИВАТЬ несов. см. науськать.
НАУТЁК нареч. разг, дызгып, алды-
-артына карамай, зытцып; пуститься ~
алды-артына царамай цашыу.
НАУТРО нареч. ертелеп, азанда, тац
ертец, ертец азанда.
НА УЧ Й ЦТЬ сов. 1. кого, чему и с неопр.
уйретиу; ~ть ребёнка читать баланы китап
оцыуга уйретиу; ~ть ездить верхом ат
миниуге уйретиу; ~ть играть в шахматы
шахмат ойнауга уйретиу; 2. кого, чему
(убедить в чём-л.) уйретиу; жизнь многому
меня ~ла турмыс мени кеп нэрсеге уйретти.
НА УЧ ЙТ ЬСЯ сов. чему уйрениу; ~ рус-
скому языку рус тилин уйрениу; ~ пла-
вать жузиуге уйрениу.
НАУЧНО нареч. илимий жацтан, илим-
ге негизленип; ~ обосновать что-л. илимий
жацтан дэлиллеу.
НАУЧНО-ИССЛ ЁДОВАТЕЛ ЬСКИЙ
прил. илим изертлеу; ~ институт илим
изертлеу институты.
НАУЧНО-ПОПУЛЯРНЫЙ прил. или-
мий популярлыц, илимий популярлы.
НАУЧНОСТЬ ж. илимийлик, илимге
тийкарланганлыц, илимге негизленген-
лик; ~ изложения баянламаныц илимге
негизл енгенл иги.
НА^ЧНО-ТЕХНЙЧЕСКЦИЙ прил. или-
мий техникалыц; ~ая конференция илимий
техникалыц конференция.
НАУЧНЦЫЙ прил. илимий; ~ая работа
илимий жумыс; ~ое открытие илимий жа-
цалыц; ~ые кадры илимий кадрлар; ~ое
обоснование илимий тийкарлау.
НАУШНИК м. разг, (доносчик) тьщшы,
гэп тасыушы, есекши, жансыз.
НАУШНИКИ мн. (ед. наушник м.) 1. (на
шапке) малацайдыц цулагы, кулак кап;
2. наушник (цулацца цойып радио тыцлай-
тугын эсбап).
НАУШНИЧАТЬ несов. кому, на кого-что,
разг, тыцшылыц цылыу, гэп тасыу, есек-
шилик ислеу, жансызлыц етиу.
НАУШНИЧЕСТВ ЦО с. разг, тыцшылык,
гэп тасыушылыц, есек таратыушылыц,
жансызлыц; уличить кого-л. в ^е биреуди
есек таратыушылыгы ушын эшкэралау.
НАУЩЁНИЦЕ с.', по ~ю кого-л. биреудин,
азгырыуы менен.
НАФТАЛИН м. нафталин, куйе дэри.
НАФТАЛИННЫЙ прил. см. нафталино-
вый; ~ запах нафталинниц ийиси.
НАФТАЛИНОВ ЦЫЙ прил- нафталин...,
нафталинниц, куйе дэри..., куйе дэ-
— 485 —
НАЦ
рилик; ~ое производство нафталин ислеп
шыгарыу ендириси.
НАХАЛ м. бетсиз, уятсыз, арсыз.
НАХАЛКА женск.. от нахал.
НАХАЛЬНИЧАТЬ несов. разг, бетсизлик
дылыу, уятсызлыд етиу, арсызлык ислеу.
НАХАЛЬНЫЙ прил. бетсиз, уятсыз, ар-
сыз.
НАХАЛЬСТВО с. бетсизлик, уятсызлык,
арсызлыд.
НАХАРКАТ Ь сое. разг, цацырыу, туки-
риу-
НАХВАЛИВАТЬ несое. см. нахва-
лить.
НАХВАЛИТЬ сов. кого-что, разг, артыц-
маш мацтау, хэдден тыс мацтау, асыра
мактау.
НАХВАЛИТЬСЯ сов. кем-чем, разг, мак-
тана бериу, артыкмаш мадтаныу, мактай
бериу; он не ~алится свойм сыном ол
езиниц баласын мактай береди.
НАХВАТА||ТЬ сов. что, чего, разг. 1. (на-
брать в большом количестве) жулып алыу,
дармап алыу, кеп алыу; он ~л много ра-
боты ол кеп жумысты алган; 2. перен.
(поверхностно усвоить) устиртин билиу,
жецил-желпи билиу; ~ть знаний устиртин
билим алыу.
НАХВАТАТЬСЯ сов. чего, разг, устиртин
билип алыу; жецил-желпи билиу; ~ слу-
чайных сведений эйтеуир маглыуматларды
устиртин билиу.
НАХИМОВЕЦ м. нахимовшы (Нахимов
училищесинде тгрбияланыушы).
НАХЙМОВСКЦИЙ прил. Нахимов...; ~ое
училище Нахимов училищеси.
НАХЛЕБНИК м. жатып и шер, царам
тамац, мусаллат.
НАХЛЕБНИЦА женск. от нахлебник.
НАХЛЕСТАТЬ сов. кого-что, разг, сабау,
кеп цамшылау, камшылап таслау.
НАХЛЕСТЫВАТЬ несов. см. нахлестать.
НАХЛОБУЧИВАТЬ несов. см. нахлобу-
чить.
НАХЛОБУЧИТЬ сов. что, разг, басып
кийиу, цуйылдырып кийиу, тусирип кийиу;
~ шапку на глаза малацайды кезине куйыл-
дырып кийиу.
НАХЛОБУЧКЦА ж. разг, дэкки, тэмби,
кейис; задать ~у дэкки бериу.
НАХЛЫНУ ЦТ ь сов. 1. куйылып келиу,
басып кетиу; волны ~ли на берег тол-
кынлар жаганы басып кетти; 2. перен.
(о мыслях, чувствах и т. п.) пайда болыу,
шубырысып келе калыу, ядга тусе калыу;
на меня ~ли воспоминания есте калганлар
мениц ядыма шубырысып келе калды; 3.
перен. (напр. о людях) басып кириу, жа-
пырып кириу.
НАХМУРЕННЫЙ 1. прич. от нахмурить;
2. прил. тунерген, уйилген, дабагын уй-
ген, мацлайын жыйырган; ~ лоб уйилген
мацлай.
НАХМУРИВАТ Ь несов. см. нахмурить.
НАХМУРИВАТЬСЯ несов. см. нахму-
риться.
НАХМУРИТЬ сов. что тунертиу, уйиу,
кабагын уйиу, мацлайын жыйырыу; ~
брови кабак уйиу.
НАХМУРИЦТЬСЯ сов. 1. тунериу, жыйы-
рылыу, цабак уйиу; он ~лся ол кабагын
уйди; 2. перен. тунериу; нёбо по-осённему
~лось кун гуздегидей туиерип кетти.
НАХОДИТЬ I несов. см. найти I; не
себе места катты тынышсызланыу, хеш
жерде тура алмау.
НАХОДИТЬ II несов. см. найти II.
НАХ ||ОДЙТ ЬСЯ I несов. 1. см. найтись;
2. (пребывать, быть расположенным) бо-
лыу, турыу, жайласыу; они сейчас годят-
ся в Москвё олар хэзир Москвада болып
атыр; совхоз ~бдится недалеко от станции
совхоз станцияга жадын турады; его дом
~6дится у дороги оныц жайы жолдыц бойын-
да жайласцан.
НАХОДИТЬСЯ II сов. разг, (вдоволь по-
ходить) маукын басканша журиу, кеп
журиу.
НАХОДКА ж. 1. (найденная вещь) олжа,
табылган зат, табылган дунья; 2. перен.
разг, (нечто ценное, удачное) олжа; не ра-
ботник, а ~ табылмайтугын хызметкер.
НАХОДЧИВОСТЬ ж. тапцырлыц, ойлап
тапцышлыц.
НАХОДЧИВЫЙ прил. 1. (сообразитель-
ный) тапдыр, тапдыш, ойлап тапдыш;~
человек тапдыр адам; 2. (удачный) тауып
айтылган, орынлы; ~ отвёт орынлы жууап,
тауып айтылган жууап.
НАХОЖДЁНИЦЕ с. 1. (действие) табыу;
~е общего делителя мат. жалпы ортак
белиушини табыу; 2. (пребывание) турыу,
жайласыу, болыу; место ~я турган жери,
мэканы.
НАХОХЛИВАТЬ несов. см. нахохлить.
НАХОХЛИВАТЬСЯ несов. см. нахох-
литься.
НАХОХЛИТЬ сов. что урпейтиу (трин,
жунин).
НАХОХЛИТЬСЯ сов. 1. (о птицах) урпе-
йиу, тикирейиу; 2. перен. разг, (принять
унылый вид) шоштыйыу, тунжырау.
НАХОХОТАТЬСЯ сов. разг, ишек силеси
датып кулиу, кулип думардан шыгыу.
НАХРАПОМ нареч. разг, турпайылыц
цылып, арсызлык пенен, сур бетлик ды-
лып, зорлыд пенен; дёйствовать ~ арсыз-
лык пенен хэрекет етиу.
НАЦАРАПАТЬ сов. 1. что, на чём тыр-
нау, тырнап алыу; 2. перен. разг, (написать
неразборчиво) шыжбайлап жазыу; ~ пись-
мо шыжбайлап хат жазыу.
НАЦАРАПЫВАТЬ несов. см. нацара-
пать.
НАЦЕДЙТЬ сов. что, чего сырдытып
агызыу, сузип дуйыу, сузиу.
НАЦЁЖИВАТЬ несов. см. нацедить.
НАЦЕЛИВАТЬ несов. см. нацелить.
НА ЦЕЛ ИВАТ ЬСЯ несов. см. нацелиться.
НАЦЕЛИТЬ сов. 1. что гезлеу, ныша-
нага алыу, туурылау; ~ орудие топты
нышаналау; 2. кого-что, перен. разг, (на-
править) багытлау, багдарлау, нийетлеу.
НАЦЕЛИТЬСЯ сов. 1. в кого, во что и без
доп. гезлеу, нышанага алыу, туурылау;
2. на что, с неопр. и без доп., перен. разг,
(приготовиться сделать что-л.) багыт-
ланыу, нийетлениу.
НАЦ.
— 486 —
НАЦЕНИВАТЬ несов. см. наценить.
НАЦЕНИТЬ сов- что, ком. цымбатлатыу,
бацасын арттырыу, бацасын кетериу; ~
товары товарларга баханы арттырыу.
НАЦЕНКИА ж. ком. 1. (действие) цым-
батлатыу, бацасын арттырыу, бацасын
кетериу; производить ~у цымбатлатыу;
2._ (сумма) устеме, устеме баха; ~а иа то-
вары товарларга устеме баха койыу.
НАЦЕПЙТЬ сов. что 1. (на крючок,
гвоздь и т- п.) илиу, илип койыу, илдирип
Койыу; 2. разг, тагыу, цадау; ~ значок
значок тагыу.
НАЦЕПЛЯТЬ несов. см. нацепить.
НАЦИЗМ м. нацизм (Германия фашиз-
ма).
НАЦИОНАЛИЗАЦИЯ ж. 1. национали-
зациялау, мэмлекетлик етиу, мэмлекет мул-
кине айландырыу; ~ земли жерди нацио-
нализациялау; 2. миллетлестириу (миллет
тили х,гм кадрларын пайдаланыу)', ~
школы мектеплерди миллетлестириу.
НАЦИОНАЛИЗИРОВАТЬ сов. и несов.
что национализациялау, мэмлекетлик
етиу, мэмлекет мулкине айландырыу; ~
средства производства ендирис цуралла-
рын национализациялау.
НАЦИОНАЛИЗИРОВАТЬСЯ сов. и несов.
национализацияланыу, мэмлекетлик ети-
лиу, мэмлекет мулкиие айланыу.
НАЦИОНАЛИЗМ м. миллетшиллик,
ултшыллык-
НАЦИОНАЛИСТ м. миллетшил, ултшыл.
НАЦИОНАЛ ИСТЙЧЕСКЦИЙ прил. мил-
летшилликли, миллетшиллик, ултшыллык;
~ая политика миллетшиллик сиясаты.
НАЦИОНАЛИСТКА женск. от нацио-
налист.
НАЦИОНАЛЬНО - ОСВОБОДЙТЕЛЬ-
НЦЫЙ прил. миллий азатлык; ~ое дви-
жение миллий азатлык хэрекети.
НАЦИОНАЛЬНОСТЦЬ ж. миллет, улт;
он русский по ~и оныц миллети рус.
НАЦИОНАЛ ЬНЦЫЙ прил. 1. миллий,
миллет..., миллетлик, улт..., ултлыц; ~ый
вопрос миллет мэселеси; ~ое движение
миллий хэрекет; ~ая культура миллий
мэденият; 2. (государственный) мэмлекет...,
мэмлекетлик; ~ый флаг СССР СССРдыц
мэмлекетлик байрагы.
НАЦИСТ м. нацист (Германия фашист-
лик партиясыныц аезасы).
НАЦИСТКА женск. от нацист.
НАЦЙСТСКИЙ прил. нацист..., нацист-
лик.
НАЦИЦЯ ж. миллет; право ~й на само-
определение миллеттиц езин-ези баскарыу
ХУКУКы; Организация Объединённых На-
ций Бирлескен Миллетлер .«Шелкеми.
НАЧАДИТЬ сов. тутетип жибериу, туте-
тиу, пыскытып жибериу.
НАЧАЛЦО с. 1. бас, басланыу; ~о учеб-
ного года окыу жылыныц басы; ~о пути
жолдыц басы; ~о собрания в пять часов
жыйналыс саат бесте басланады; 2. (основа,
источник) тийкар, себеп, негиз; органи-
зующее ~о шелкемлестириуши негиз;
3. мн. начала (основные 'положения, прин-
ципы) тийкарлар, негизлер; ~а физики
физиканыц негизлери; 4. мн. начала (спо-
собы, методы осуществления) усыл, жол,
негиз, тур; на коллективных ~ах коллектив
усыл тийкарында; <> по ~у алды менен,
дэслеп; работать под ~ом у кого-л. биреу-
диц басшылыгында ислеУ.
НАЧАЛЬНИК м. начальник, баслыц.
НАЧАЛЬНИЦА женск. от начальник.
НАЧАЛЬНИЧЕСКЦИЙ прил. 1. началь-
ник..., баслыц..., начальниклик, баслыц-
лык; ~ая должность начальниклик уа-
зыйпа; 2. мэтибийлик, цэкимлик, улкен-
сиген, менменли; ~ий тон хэкимлик дауыс.
НАЧАЛ ЬНЦЫЙ прил. 1. (являющийся
началом) баслапцы, дэслепки, эуелги; ~ый
период дэслепки дэуир; ~ая скорость
эуелги тезлик; 2. (первоначальный, низ-
ший) баслангыш, баслауыш; ~ое образова-
ние баслангыш билим; ~ая школа бас-
лангыш мектеп.
НАЧАЛЬСТВЕННЫЙ прил. 1. началь-
никлик, хэкимли; 2. (высокомерно-стро-
гий) мэтибийли, хэкимшил, улкенсинген,
менменли; ~ окрик менменли дауыс.
НАЧАЛЬСТВЦО с. 1. собир. начальник-
лер, басшылар, хэкимлер; по распоряже-
нию ~а басшылардыц буйрыгы бойынша;
2. (власть, управление) басшылыц, хэ-
кимшилик; служить под чьим-л. ~ом би-
реудиц басшылыры астында хызмет етиу.
НАЧАЛЬСТВОВАТЬ несов. над кем-чем,
уст. начальниклик цылыу баскарыу,
эмир етиу, басшылыц етиу, хекимшилик
етиу.
НАЧАЛЬСТВУЮЩИЙ 1. прич. от
начальствовать; 2. прил. басшылыц цыла-
тугын, начальник болыушы, хэкимшилик
ететугын; ~ состав армии армияныц бас-
шылар составы.
НАЧАТКИ только мн- дэслепки, баслан-
рыш, басламлар; ~ знаний билимлердиц
басламалары.
НАЧАТЬ сов. что и с неопр. 1. баслау,
кирисиу, баслап жибериу; ~ строитель-
ство цурылысты баслау; ~ читать книгу
китапты оцыуга кирисиу; ~ лекцию лек-
цияны баслау; ~ учиться оцый баслау,
уйрене баслау; начало светать тац ата
баслады; начал накрапывать дождь жауын
силпилеп баслады; 2. (приступить к
потреблению чего-л.) баслау, кирисиу; ~
новую бочку пива таза бочка пивоны бас-
лау; ~ с того, что...дегеннен баслау.
НАЧЦАТЬСЯ сов. басланыу; ~ался но-
вый учебный год жаца оцыу жылы баслан-
ды.
НАЧЕКАНИВАТЬ несов. см. начеканить.
НАЧЕКАНИТЬ сов. что, чего сорып
шырарыу, цуйып шыгарыу; серебряной
монеты гумис тецгелерди цуйып шырарыу.
НАЧЕКУ нареч. тайынланып, таяр бо-
лып, таяр, сац, сергек болып; быть ~
таяр болып турыу, таяр турыу, сац болыу.
начеркать сов. что, чего, разг, сыз-
рылау, шызбайлап жазыу.
НАЧЕРНО нареч. шала-шарпы; дэслеп,
дэслепки; постройка закончена ~ дуры-
лыс шала-шарпы питти; написать что-л. ~
дэслепки жазыу.
— 487 —
НАШ
НАЧЕРПАТЬ сов. что, чего толтырып
алыу, цуйып "алыу; ~ воды суу толтырып
алыу.
НАЧЕРТАНИЕ с. 1. (действие) жазылыу,
сызылыу; ~ букв цэриплердиц жазьиыуы;
2. (внешняя форма чего-л.) керинис, улги>
форма.
начертАтел ЬН II ы й прил.: ~ая
геометрия сызба геометрия.
НАЧЕРТАТЬ сов. что 1. уст. (изобра-
зить буквами) жазыу, сызып сууретин са-
лыу; 2. перен. (наметить, определить)
керсетиу, дузиу.
НАЧЕРТИТЬ сов. что сызыу, сызып
ислеу, сууретин сызып салыу; ~ много-
угольник кеп муйешликти сызыу; план
план сызыу.
НАЧЕС м. 1. (действие) тарау, тарап
алыу; 2. (ворс) тук.
НАЧЕСАТЬ сов. 1. что, чего тарау, тарап
алыу; ~ пеньки кендирдиц цабыгын та-
рау; 2. что, разг, цасыу, цасып тырнау;
~ руку до крови цолын цанаганша цасыу.
НАЧЕСТЬ сов. что, бухг, мойынга са-
лыу, услап цалыу.
НАЧЁСЫВАТЬ несов. см. начесать.
НАЧЕТ м. бухг, мойынга салыу, услап
цалыу.
НАЧЁТНИЧЕСКИЙ прил. устиртинлик,
негизин тусинбеушилик, тийкарын ту-
синбеушилик.
НАЧЕТНИЧЕСТВО с. устиртин туси-
ниушилик, негизин тусинбеушилик, тий-
карын тусинбеушилик.
НАЧЁТЧИК м. устиртин тусиниуши,
негизин тусинбейтугын, тийкарын тусин-
беитугын.
НАЧИНАНИЕ с. баслама; хорошее ~
жацсы баслама; поддержать ~ новаторов
новаторлардын, басламаларын цоллау.
НАЧИНАТЕЛЬ м. баслаушы, баслап
бериуши.
НАЧИНАТЬ несов. см. начать.
НАЧИНАЦТЬСЯ несов. 1. см. начаться;
2. басланыу; пьеса ~ется приездом героя
пьеса геройдыц келиуи менен басланады.
НАЧИНАЮЩИЦЙ 1'. прич. от начинать;
2. прил. жацында баслаган, жацында
кирискен, жаца баслаган; ~й писатель
жаца баслап киятырган жазыушы; 3. в знач.
сущ. м. начинающий таза уйреииуши,
жаца уйрениуши; учебник для ~х таза
уйрениушилер ушын сабацлыц.
НАЧИНАЯ в знач. предлога с род. п.
баслап; ~ с апреля апрельден баслап.
НАЧИНИТЬ I сов. что, чем ишине салыу,
ишине толтырыу, салыу; ~ пирожки мя-
сом береклердиц ишине геш салыу.
НАЧИНЙТЬ II сов. что, чего 1. разг,
(починить) жамау, жамау салыу, жамау
басыу; ~ много белья кеп ишки кийимлер-
ди жамау; 2. (очинить) ушын шыгарыу;
~ десять карандашей он цэлемниц ушын
шыгарыу.
НАЧЙНКЦА ж. 1. (действие) толтырыу,
ишине салыу; 2. ишине салынган норсе;
пирожки с мясной ~ой ишине геш салып-
ган береклер.
НАЧИНЯТЬ несов. см. начинить I.
НАЧИСЛЕНИЕ?^, бухг. 1. (действие)
устине цосып есаплау, устине цосыу;
2. (начисленная сумма) устине цосып
есапланылган сумма, устине цосылган
сумма.
НАЧИСЛИТЬ сов. что, бухг. 1. устине
цосып есаплау, устине цосыу; ~ проценты
на капитал капиталга процентлерди цосып
есаплау; 2. (записать на чей-л. счёт) еса-
бына жазыу; ~ трудодни мийнет кун жазыу.
НАЧИСЛЯТЬ несов. см. начислить.
НАЧИСТИТЬ сов. 1. что, чего арытып тас-
лау, аршыу, дыршыу, тазалау; много
картофеля кеп картошка дыршыу; 2. что,
разг, тазалап алыу, тазалау, арытыу, ары-
тып алыу; ~ сапоги етикти тазалап алыу.
НАЧИСТО нареч. разг. 1. (набело) агар-
тып, тазартып, таза етип, тазалап; он
переписал письмо ~ ол хатты таза етип ке-
ширип жазды; 2. (полностью, целиком)
путкиллей, путинлей, биротала; ~ отка-
зать путкиллей бас тартыу.
НАЧИСТОТУ нареч. разг, туппа-тууры,
жасырмастан, хеш жасырмай, ашыдтан-
-ашьщ; поговорить ~ ашыдтан-ашыд сей-
лесиу.
НАЧИТАННОСТЬ ж. китапты кеп оцы-
ганлыц, кеп оцып билгенлик.
НАЧИТАННЫЙ прил. китапты кеп оды-
ган, одып кеп билетугын.
НАЧИТАТЬСЯ сов. чего кеп одыу, мийри
данганша одыу; стихов досыдларды кеп
одыу.
НАЧИТЫВАТЬ несов. см. начесть.
НАЧИЩАТЬ несов. см. начистить.
НАЧСОСТАВ м. воен, начсостав (коман-
дирлик состав).
НАЧУДИТЬ сов. разг, ерески ис цылыу,
жакпас цылыц ислеу.
НАШ (наша, наше; наши) мест, притяж.
1. бизиц, бизики, езимиздиц; наша школа
бизицумектеп; эта тетрадь наша бул дэп-
тер бизики; 2. в знач. сущ. с. наше бизики,
езимиздики; нашего не отдадим никому
езимиздикин кеш кимге бермеймиз; 3. в
знач. сущ. мн. наши езлеримиз, бизиц
адамлар; наши выиграли бизиц адамлар
утты; он живёт у наших ол езлеримизди-
кинде турады; <> наше дело бизиц жумы-
сымыз; по нашему мнению бизиц пикири-
мизше; наша взяла! езлермиздики жецди!
наша мест- притяж. см. наш.
НАША Л ЙТЬ сов. разг, тентеклик етиу,
тентекшилик етиу.
НАШАЛИТЬСЯ сов. разг, жудэ тентек-
лик цылыу, кеп тентекшилик ислеу.
НАШАРИВАТЬ несов. см. нашарить.
НАШАРИТ Ь сов. что, разг, сыйпалап та-
быу, цармалап излеп табыу; ~ в темноте
спички царацгыда шырпыны сыйпалап
табыу.
НАШАТЫРНЫЙ прил. хим. нашатырь...,
нысатыр...; ~ спирт нашатырь спирт.
НАШАТЫРЬ м. хим. нашатырь, нысатыр.
НАШВЫРЯТЬ сов. что, чего, разг, ылад-
тырыу, ыладтырып уйиу, зьщгытып таслау,
шашып таслау, таслап толтырыу.
наше мест, притяж. см. наш.
нашёл, нашла, нашло прош. вр. от найти.
НАШ
— 488 --
нашёлся, нашлась, нашлось прош. вр. от
найтись.
НАШЕЛ УШЙТЬ сов. что, чего, разг.
цабыгын аршыу, цабыгын тазалау, ацлау;
~ семечек семечканын цабыгын аршыу.
НАШЕПТАТЬ сов. что, чего сыбырлау,
сыбырлап айтыу.
НАШЁПТЫВАНИЕ с. 1. (действие) сыбыр-
лау, сыбырлап айтыу; 2. сыбырлы, губир-
ли.
НАШЁПТЫВАТЬ несов. см. нашептать.
НАШЕСТ м. цонацлау сырыгы.
НАШЕСТВИЕ с. 1. (вторжение неприяте-
ля) басып кирну, топылыу, шабыуыл, бас-
цыншылыц; ~ Наполеона Наполеонныц
шабыуылы; 2. перен. разг, басыу, дубеу,
кутпегенде келип цалыу; ~ нежданных
гостей кутпеген цонацлардыц дубеуи.
наши мест, притяж. см. наш.
НАШИВАТЬ несов. см. нашить.
НАШ Й В КА ж. 1. (действие) устине ти-
гиу, устине тагыу, устнне жабыстырып
тнгиу; 2. (то, что нашито) устине тигил-
ген нерсе, устине тигилген зат; 3. (знак
различия) нашивка, эскерий белги.
НАШИВНОЙ прил. устине жабыстырып
тигилген, устине тигилген, устине цосып
тигилетугын.
НАШИНКОВАТЬ сов. что, чего туурау,
туурап майдалау, туурап таслау; ~ ка-
пусты капустаны туурап майдалау.
НАШЙТЬ сов. 1. что (сверху) устине ти-
гиу, устине тагыу, устине жабыстырып
тигиу; 2. что, чего кеп етип тигиу, эдеуир
тигип таслау; ~ платьев кеп етип кейлек
тигиу.
НАШЛЁПАТЬ сов. кого-что, разг, шап-
пат бериу, шаппат пенен урыу; ~ ребёнка
баланы шаппат пенен урыу.
НАШПИГОВАТЬ сов. кого-что, чем ара-
сына май тыгыу, ишине шпик тыгыу;
гуся газ гешиниц арасына май ты-
гыу.
НАШПИГОВЫВАТЬ несов. см. нашпиго-
вать.
НАШУМЁВШ|[ИЙ 1. прич. от нашуметь;
2. прил. аты шыццан, дэбдебели, шаудым
шыгарган; ~ая кнйга аты шыддан ки-
тап.
НАШУМЕТЬ сов. 1. гауга салыу, дэбдебе
етиу, шууылдау, шауцым шыгарыу; 2.
перен- (вызвать много толков) аты шыгыу,
атын шыгарыу, дэбдебе етиу, кеп шауцым
болыу.
НАЩЁЛКАТЬ сов. что, чего, разг. 1. ша-
гыу, дэнесин шагыу; ~ орехов гозаны ша-
гну; 2. шертиу, шертип жибериу; ~пб лбу
манлайына шертиу.
НАЩЕПАТЬ сое. что, чего< разг, жонда
тусириу, майдалау, кесип усацлау.
НАЩИПАЦТЬ сов. разг. 1. что, чего
жулып алыу, бир талай жулыу;~ть травы
бир талай шеп жулыу; 2. кого-что, разг.
шымшыу, шымыртыу; мороз ~л щёки
сууыц бетлерди шымыртып кетти.
НАЩУПАТЬ сов. что 1. сыйпалап табыу,
цармалап табыу; 2. перен. (обнаружить)
табыу, билип алыу; ~ новые источники
накопления топлаиыудыц жаца дерекле-
рнн табыу; <ф> ~ почву шамасын ацлау,
шамасын билиу, шамасын ацгарыу.
НАЩУПЫВАТЬ несов. см. нащупать.
НАЭЛЕКТРИЗОВАТЬ сов. кого-что 1.
(зарядить электричеством) электризация-
лау, электризация етиу; 2. перен. кызыц-
тырыу, кыздырыу, цоздырыу; ~ слушателей
тыцлаушыларды цыздырыу.
НАЭЛЕКТРИЗОВАТЬСЯ сов. 1. (заря-
диться электричеством) электризацияла-
ныу, электризация цылыныу; 2. перен.
(прийти в возбуждённое состояние) кызыу,
цозыу.
НАЭЛЕКТРИЗОВЫВАТЬ несов. см.
н аэ лектризов ат ь.
НАЭЛЕКТРИЗОВЫВАТЬСЯ несов. см.
наэлектризоваться.
НАЯБЕДНИЧАТЬ сов. на кого-что, разг.
жаманлау, есек таратыу, есек айтыу.
НАЯВУ нареч. оцында, хацыйцатта; ие
во сне, а ~ тусимде емес оцымда.
НЕ частица отриц. 1. толыц бийкарлау
мэнисин береди: емес, жоц, ®ма, «ме, ®па,
®пе; я не поеду домой мен уйге: кет-
пеймен; он живёт не один ол бир ези
турмайды; 2. белгисизлик, толыц бий-
карланбау мэнисин билдиреди: емес; чело-
век не человек, дерево не дерево адам деп
адам емес, агаш деп агаш емес; 3. болым-
лылыц мэнисин билдиреди: мумкин емес;
не могу не удивляться тац цалмауым
мумкин емес; 4. тастыйыцлаудыц шеклен-
ген мэнисин береди: =га болмайды, =сыз,
®сиз; свет не без добрых людей дунья жак-
сы адамсыз емес; <ф> не раз бир неше рет,
бир цанша рет; ему не по себе оныц мазасы
жоц, оныц мэниси жоц; не кто иной, как...
тап... бетен басца биреу емес; не на что
смотреть царайтугын хеш нэрсеси жок;
не на кого надеяться исенетугын хеш ким
жок; не у кого спросить сорайын десен
цеш ким жоц; тем не менее царамастан;
не то 1) (в противном случае) болмаса;
уходи, не то прогонят кет, болмаса, кууып
жибереди; 2) (или) я; не то ехать, не то нет
я кетерицди, я кетпесицди билмейсец.
НЕ® приставка, атлыцлар хэм келбетлик-
лер жасаеанда цолланылып темендеги мэ-
нилерди ацлатады: 1) толыц царама-цар-
сылыцты, мыс.: неприятель душпан; 2) шек-
ленген царама-царсылыцты, белгини, сапа-
ны, мыс.: неглупый эдеуир акыллы; 3) бир
сапаныц кемис, жоц екенлигин, мыс.: не-
обоснованность негизсизлик.
НЕАККУРАТНОСТЬ ж- салацлыц, шала-
гайлыц, парыцсызлыц.
неаккуратный прил. 1. (неопрят-
ный) салац, шалагай, парыцсыз; ~ ый уче-
ник шалагай оцыушы; 2. (неточно выпол-
ненный) шала, шалагай, шалагайым; ~ая
работа шала исленген жумыс.
НЕАКТУАЛЬНОСТЬ ж. актуальсыз-
лыц, хезир эхмийети жоцлыц.
НЕАКТУАЛЬНЫЙ прил. актуальсыз,
цэзир эцмийети жоц.
НЕАППЕТИТНЫЙ прил. 1. иштей
алмайтугын, дэмсиз; ~ обед иштей алмай-
тугын туски аукат; 2. перен. кеуил тарт-
пайтугын, кызыктырмайтугын, езине тарт-
— 489 —
НЕБ
пайтугын; ~ вид дызыцтырмайтугын
керинис.
НЕБЕЗ5 (НЕБЕСг) цосарлы приставка,
ол атлыцлардан келбетликлер цурайды:
анша... емес, онша... емес, ондай... емес;
небезоружный онша цуралсыз емес, ондай
цуралсыз емес; небезуспешный онша та-
быссыз емес.
НЕБЕЗНАДЁЖНЫЙ прил- онша умитсиз
емес.
НЕБЕЗОПАСНЫЙ прил. онша цэуипсиз
емес/ онша цорцынышсыз емес, цэуипсиз
деп болмайтугын-
НЕБЕЗОСНОВАТЕЛЬНЫЙ прил. тий-
карсыз емес, негизеиз емес, жени бар, жен-
сиз емес.
НЕБЕЗРАЗЛИЧНО нареч. в знач. сказ.
бэри бир емес, парыцламайтугын емес,
бийпарыц, немцурайды емес; для меня это
~ бул мен ушын бэри бир емес.
НЕБЕЗРАЗЛ ЙЧН ЦЫЙ прил. бэри бир
емес, парыцламайтугын емес, бийпарыц,
немцурайды' емес; ~ое отношение нем-
цурайды емес цатнасыц.
НЕБЕЗРЕЗУЛЬТАТНЫЦЙ прил. нэ-
тийжесиз емес, нэтийже беретугын, нэ-
тийжели; ~е хлопоты нэтийже беретугын
хэрекет.
НЕБЕЗУКОРЙЗНЕНН ЦЫЙ прил. кем-
шилиги бар, кемшиликсиз емес, мултиксиз
емес; ~ое поведение кемшилиги бар ми-
нез-цулыц.
НЕБЕЗУПРЁЧНЦЫЙ прил. айыпсыз
емес, кемшилигн жоц емес; ^ое поведение
кемшилиги бар минез-цулыц, минез-цул-
цыныц кемшилиги жоц емес.
НЕБЕЗУСПЕШНЫЙ прил. нэтийжесиз
емес, нэтийже беретугын, пайдасыз емес,
онша табыссыз емес.
НЕБЕЗЫЗВЕСТНЫЙ прил- бир цанша
белгили, эдеуир белгили, тэуир мэлим;
~ писатель эдеуир белгили жазыушы.
НЕБЕЗЫНТЕРЕСНЫЙ прил. цызыцсыз
емес, бираз цызыц, цызыцлы, эдеуир цы-
зьщ.
НЕБЕРЕЖЛИВЫЙ прил. упемлемеитугын,
бийпарыд, парыцсыз, пуктасыз.
НЕБЕС5 приставка см. небез=.
НЕБЕСА мн. от нёбо.
НЕБЕСКОРЫСТНЦЫЙ прил. ез мэпин
ойлаган, ез мэпин кезде туткан, бир мак-
сет пенен; ~ая помощь ез мэпин ойлап
берилген жэрдем.
НЕБЁСНО-ГОЛ УБбЙ прил. хауайы,
аспан кек.
НЕБЁСНЦЫЙ прил. 1. аспан..., аспан-
дагы, кектеги; ~ые тела аспан денелери;
2. перен. поэт, сулыу, керкем, эжайып;
~ая улыбка эжайып кулки; <> ~ый цвет
цауайы, аспан кек.
НЕБЕСПЛбДНЫ || Й прил. нэтийжели,
табыслы, нэтийжесиз емес, табыссыз емес;
~е хлопоты нэтийжели маша цат.
НЕБЕСПОЛЕЗНЫЙ прил. пайдасыз
емес, пайдалы, пайдасы бар.
НЕБЕСПРИСТРАСТНЦЫЙ прил. бий-
гэрез емес, калыс емес, бийтэреплик,
гэрезсиз емес; ~ое суждение’ бийтэреплик
пикир.
НЕБЕССПОРНЫЙ прил. тартыслы, жэн-
желли.
НЕБЛАГОВИДНЫЙ прил. ылайыцсыз,
жарамас, жараспайтугын; ~ поступок
ылайыцсыз цылыц.
НЕБЛАГОВОСПИТАННЫЙ прил. тер-
бия кермеген, мереке кермеген, эдепенз,
бийэдеп.
НЕБЛАГОДАРНОСТЬ ж. кэдир бил-
меушилик, жацсылыцты билмеушилик; <ф>
чёрная ~ жацсылыдка жаманлыц.
НЕБЛАГОДАРНЦЫЙ прил. 1. кэдир бил-
мейтугын; жацсылыцты билмейтугын; ~ый
человек жадсылыдты билмейтугын адам;
2. турарлыд емес, бийкар кеткен, зая
кететугын; ~ая работа мийнет зая кетету-
гын жумыс.
НЕБЛАГОЖЕЛАТЕЛЬНОСТЬ ж. дайыр-
сызлыц, жацсы нийетсизлик.
НЕБЛАГОЖЕЛАТЕЛ ЬНЦЫЙ прил. ца-
йырсыз, жацсы нийетсиз; ~ая критика
жацсы нийетсиз критика.
НЕБЛАГОЗВУЧИЕ с. цулацца жагым-
сыз болыу, саз емес, цулацца жацпаушылыц.
НЕБЛАГОЗВУЧНЫ || Й прил. цулацца
жагымсыз, цулацца жацпайтугын; ~е сти-
хи цулацца жагымсыз цосыцлар.
НЕБЛАГОНАДЁЖНОСТЬ ж. уст. исе-
нимсизлик, гуманлылыц, исениуге бол-
майтугынлыц.
НЕБЛАГОНАДЁЖНЫЙ прил. уст. 1. (не
внушающий доверия) исенимсиз, гуманлы,
исениуге болмайтугын; 2. в знач. сущ. м.
неблагонадёжный исенимсиз адам, исе-
ниуге болмайтугын адам.
НЕБЛАГОПОЛУЧИЕ с. сэтсизлик, ке-
лиспегенлик.
НЕБЛАГОПОЛУЧНО 1. нареч. (не-
удачно, плохо) сэтсиз турде, келиспеген
турде, жаксы емес, оцбаган турде, шатад;
дела у них обстоят ~ олардыц ислери ай-
тарлыдтай емес; 2. безл. в знач. сказ, ты-
ныш емес, жаксы емес, айтарлыдтай емес;
у них в семье ~ олардыц семьясында ке-
лиспеушилик бар.
НЕБЛА ГО П ОЛ УЧНЫЙ прил. сэтсиз,
оцлы емес, жацсы емес, келиспеген, он-
баган; ~ исход дела истиц оцлы болмай
шыгыуы.
НЕБЛАГОПРй'ЯТН ЦЫЙ прил. 1. (пло-
хой) жагдайсыз, цолайсыз, жагымсыз;
~ая погода жагдайсыз хауа райы; ~ые
обстоятельства цолайсыз жагдайлар; 2.
(отрицательныщ-неодобрительный) жаман,
жацпайтугын, жагымсыз; ~ый ответ жа-
гымсыз жууап.
НЕБЛАГОРАЗУМИЕ с. ойламай ислеу-
шилик, ойсызлыц, ацылсызлыц, женсиз-
лик.
НЕБЛАГОРАЗУМНЫЙ прил. ойсыз,
ацылсыз, женсиз; ~ поступок женсиз
цылыц, женсиз ис.
НЕБЛАГОРОДНЫ ЦЙ прил. пэс, жара-
мас, пейли жаман; поступок жарамас
цылыц; <> ~е металлы хасыл емес метал л ар.
НЕБЛАГОСКЛбННЦЫЙ прил. жац-
тырмаган, унатпаган, мацул кермеген;
~ое отношение к кому-чему-л. жацтыр-
маган цатнасыц.
НЕБ____________- 490 -__________
НЕБЛАГОУСТРОЕННЫЙ прил. жай-
сыз, оцайсыз, цолайсыз; ~ая квартира
цолайсыз квартира.
НЁБНЫЦЙ прил. 1. тацлай..., тацлайлыц;
~е кости тацлай суйеклери; 2. лингв, тац-
лайлыц; ~е согласные тацлайлыц дауыс-
сыз сеслер.
НЁБЦО с. (мн. небеса) аспан, кек;
звёздное ~о жулдызлы аспан; под от-
крытым ~ом далада; отличаться как ~о
от землй айырмасы аспан менен жердей
болыу; вознести до небес аспанга шыгарыу,
мацтауын жетириу; как с ~а упал тап
аспаннан тускендей; ~о коптить емирди
босца еткериу (соотв. еки дуньяныц
эуереси болыу); витать между ~ом и зем-
лёй терец цыялга берилиу; быть на седь-
мом ~е тебеси кекке жетиу; попасть паль-
цем в ~о куры далага сейлеу, парыцсыз
сейлеу; ему ~о с овчинку показалось оган
дунья еки ели болып керинди; упасть с ~а
иа землю аспаний кыялды таслап иске ки-
рнсиу.
НЁБО с. анат. тацлай; мягкое ~ жумсац
тацлай.
НЕБОГАТЫЙ прил. 1. (бедный) жарлы,
кэмбагал; 2. перен. (ограниченный) кеп
емес, кем, кемирек; ~ выбор сайлап ала-
тугын заттыц кемлиги; ~ запас знаний
билим ериси аз.
НЕБОЕСПОСОБНЫЙ прил. воен. урысца
жарамсыз, урысца жарамайтугын, урысца
уцыпсыз.
НЕБОЛЫП ЦОЙ прил. 1. улкен емес,
кишкене; ~ая комната киширек белме;
2. (незначительный) онша пес, темен, атац-
лы^емес; ~6й голос пес дауыс; 3. азгана,
азгантай, аз, киширек, цысца; ~ая услуга
киширек хызмет; ~ая польза азгана пайда;
—-бй срок цысца муддет; с ~йм артыгы-
рац, сел;кебирек, селгана; ему лет двад-
цать с ~йм оиыц жасы жигирмадан сел
артыгырац; дело стало за ~йм ешейин
нерседен ис тоцтап турыпты.
НЕБОСВОД м. аспан, аспан гумбе-
зи.
НЕБОСКЛОН м. аспан жийеги, аспан
етеги, кек жийек.
НЕБОСКРЁБ м. небоскрёб (кеп этажлы
жай).
НЕБОСЬ вводи, сл. прост. мумкин,
бэлким; ~, устал с дороги? мумкин, жол-
дан шаршаган шыгарсац?
НЕБРЕЖНО нареч. шалагай, салак,
немцурайды, бийпаруа, кеуилсизленип;
~ работать кеуилсизленип ислеу.
НЕБРЕЖНОСТИ Ь ж. шалагайлыц, салац-
лыц, немцурайдылыц, бийпаруалыц, кеуил
бермеушилик; по ~и он сделал ошйбку
ол шалагайлыц етип цете жиберди; не-
простйтельная ~ь кеширилмейтугын бий-
паруалыц.
НЕБРЁЖНЦЫЙ прил. 1. шалагай салак,
немцурайды, бийпаруа, кеуилсиз; ~ая
работа кеуилсиз исленген жумыс; ~ый
ученйк салац оцыушы; 2. (пренебрежи-
тельный) менсинбеген, жацтырмаган,
жацтырмай ислеген; ~ый тон жацтырма-
ган дауыс.
НЕБРЙТЫЙ прил- цырынбаган, сацал
муртын алмаган.
НЕБЫВАЛЫЙ прил. бурын болмаган,
кеш болмаган, болып кермеген, керин-
беген, едеттен тыс; ~ урожай бурын бол-
маган зуреет; ~ случай кеш болмаган
аукал.
НЕБЫЛЙЦЦА ж. болмаган ис, жалган,
етирик; рассказывать етирикти ай-
тыу.
НЕБЫТИЁ с. болмаслыц, тиришилик
жоцлыц, емир жоцлыц.
НЕБЬЮЩЦИЙСЯ прил. сынбайтугын;
~ееся стекло сынбайтугын айна.
НЕВАЖНО 1. нареч. мэниси жоц, мэнис-
сиз, мазасы жок, мазасыз, темен, пэс; он
чувствует себя ~ ол езин мэниссиз сезеди;
2. в знач. сказ, экмийети жоц, кеш нэрсе
емес; это ~ бул кеш нэрсе емес.
невАжнцый прил. 1. мазасыз, нашар,
мэниси жоц, темей, пэс; ~ое здоровье
темен ден саулыц; 2. (несущественный)
эдмийетсиз, кеуил аударарлыц емес; ~ый
вопрос эдмийетсиз мэселе.
НЕВДАЛЕКЕ нареч. жацын жерде, онша
узацта емес, онша алыста емес.
НЕВДОМЁК нареч. в знач. сказ. разг.
сезбеген, ацылы жетпеген, пэмлемеген,
еске туспеген, байцамаган; мне и ~ мениц
есиме туспеген.
НЕВЁДЕНИЦЕ с. билмегенлик, хабар-
сызлыц, тусинбеу; быть в ~и хабарсыз бо-
лыу.
НЕВЕДОМО нареч. белгисиз; ~ кто
белгисиз биреу; ~ что не екени белгисиз;
~ какой цандай екени белгисиз.
НЕВЁДОМЫЦЙ прил. белгисиз, таныс
емес, молим емес; ~е люди таныс емес адам-
лар.
НЕВЕЖА ж. и ж. турпайы, эдепсиз, бий-
эдеп, надан.
НЕВЕЖДА м. и ж. билимсиз, мэдени-
ятсыз, сауатсыз, сада, надан.
невежественность ж. билимсиз-
лик, мэдениятсызлыц, сауатсызлыц, сада-
лыц, наданлыц.
НЕВЕЖЕСТВЕННЫЙ прил. билимсиз,
мэдениятсыз, сауатсыз, сада, надан.
НЕВЕЖЕСТВО с. 1. (необразованность,
неосведомлённость) билимсизлик, мэде-
ниятсызлыц, сауатсызлыц, садалыц, на-
данлыц; 2. разг, (невоспитанность) эдеп-
сизлик, тэрбиясызлыц, кергенсизлик.
НЕВЕЖЛИВОСТЬ ж. эдепсизлик, тур-
пайылыц.
НЕВЕЖЛИВЫЙ прил. эдепсиз, тур-
пайы; ~ ответ турпайы жууап.
НЕВЕЗЕНИЕ с. разг, иси оцбау, талабы
келиспеу, иси цырсыцца басыу, иси ерле-
меу.
НЕВЕЛ ЦЙКИЙ прил- 1. (небольшой)
улкен емес, кишкене, келте; он ~йк ростом
оныц бойы улкен емес; 2. (пустяковый)
эйтеуир, ешейин; ~ика беда ешейин нэрсе.
невелйчка м. и ж. народно-поэт.
кишкентай, цурттай; птйчка-~ цурттай
кус. „
НЕВЁРИЕ с. инанбаушылыц, исенбеу-
шилик.
— 491
НЕВ
НЕВЕРНО 1. нареч. туура емес, дурыс
емес, надурыс; ~ передать что-л. бир
нарсени надурыс бериу; 2. безл. в знач.
сказ, надурыс, дурыс емес; это ~ бул
дурыс емес.
НЕВЕРНОСТЬ ж. 1. (неправильность)
надурыслык» детелик, натуурылык, жа-
цылыс; 2. (измена в любви) кезге шеп са-
лыушылык, цыянатшылыц.
НЕВЁРНЦЫЙ прил. 1. (неправильный)
надурыс, кете, натууры, жацылыс; ~ый
перевод надурыс аударма; 2. (неуверенный)
уяц, тецселген, босацсыган; ~ая походка
босацсыган журис; 3. (вероломный) уедесин
бузган, жалган, опасыз; ~ый друг жалган
дос.
НЕВЕРОЯТНО 1. нареч. хэдден тыс,
жудэ хэм; ~ дешево жудэ хэм арзан;
2. в знач. сказ, болыуы мумкин емес, шын-
.пицца жатпайды; это просто ~ бул тап
Хэдден тыс нэрсе.
НЕВЕРОЯТНОСТИ Ь ж. мумкин емес-
лик, шынлыкка тууры келмеслик, шын-
лыцка жатпаслык, инанбаслык, хэдден
тыслык; до ~и хэдден тыс, акылга сый-
маслыд дэрежеге шекем.
НЕВЕРОЯТНЫ ]| Й прил. 1. (неправдо-
подобный) мумкин емеслик, шынлыкка
тууры келмейтугын, шынлыкка жатпай-
тугын, инанбаслык, мумкин болмаган,
болмайтугын; ~й случай адам инанбаслык
жагдай; ~е слухи болмайтугын хабарлар,
шынлыкка туура келмейтугын мыш-мыш
гэплер; 2. (чрезвычайный) хэдден тыс, жудэ
дэм артык, тац каларлык, артыкмаш,
эжайып; ~й успех кнйги китаптыц эжайып
табысы.
НЕВЕРУЮЩИЙ прил. 1. динсиз, динге
исенбейтугын; 2. в знач. сущ. м. неверую-
щий и ж. неверующая динсиз киси, ку-
дайсыз.
НЕВЕСЁЛЫЙ прил. 1. (грустный) капа,
муцлы, кайгылы; 2. (мрачный, безрадост-
ный) кеуилсиз, кайгы келтиретугын, капа
кылатугын.
НЕВЕСОМОСТИ Ь ж. салмаксызлык, сал-
магы жодлыд, жениллик; состояние ~и
салмаксызлыд жагдай.
НЕВЕСОМЫЙ прил. салмадсыз, ауыр-
льны жок, жецил.
НЕВЕСТА ж. калыцлык-
невестка ж. келин (по отношению
к отцу, матери, старшему брату мужа)',
жецге (по отношению к младшему брату,
младшей сестре мужа)', абысын (по отно-
шению к жёнам братьев).
НЕВЕЩЕСТВЕННЫЙ прил. зат аркалы
емес, мэнилей тусиндиретугын, рухый.
НЕВЗВИДЕТЬ сов. чего'. ~ света не бол-
ганын билмеу (цорыццанынан, ашыудан
цэм т. б.).
НЕВЗГОДЫ мн- (ед. невзгода ж.) азап,
кыйыншылык, ауырлыц, бахытсызлык-
НЕВЗИРАЯ предлог с вин. п. карамас-
тан; ~ на плохую погоду хауа райыныц
жаман болыуына карамастан; ~ иа лйца
ким екенине карамастан, бетиц-жузиц
демей; критиковать ~ на лйца ким еке-
нине карамастан критикалау.
НЕВЗЛЮБЙТЬ сов. кого-что жактыр-
мау, жаксы кермеу, жек кориу.
НЕВЗНАЧАЙ нареч. разг, тосаттан, кут-
пегенде, ацламай, билмей; они встре-
тились ~ олар тосаттан ушырасып цал-
ды.
НЕВЗНОС м. телемеу, телемегенлик;
~ квартйрной платы квартираныц ха-
кысын телемегенлик.
НЕВЗРАЧНОСТЬ ж. кериксизлик, сы-
кылсызлык, шырайсызлык, эпшерсиз-
лик.
невзрАчнцый прил. кериксиз, сы-
кылсыз, шырайсыз, эпшерсиз; ~ая внеш-
ность сыкылсыз сырткы керинис, сыцыл-
сыз тур.
НЕВЗЫСКАТЕЛЬНОСТЬ ж. танла-
маушылык, парыкламаушылык, талап
етпеушилик.
невзыскАтел ьный прил. тацла-
майтугын, парыкламайтугын, талап ет-
пейтугын; ~ человек парыкламайтугын
адам.
НЕВИДАЛЬ ж. разг.', экая ~! тац цалган-
дай хеш нэрсеси жоц!
НЕВЙДАННЦЫЙ прил. 1. (необыкновен-
ный, исключительный) бурын болмаган,
керилмеген, бурын болып кермеген; ~ый
урожай бурын болып кермеген зурээт;
2. (странный, необычный) тац каларлык;
~ое зрелище тац каларлык тамаша.
НЕВИДЙМКА 1. м. и ж. керинбес, кезге
керинбейтугын; человек-'-' кезге керии-
бейтугын адам; 2. ж. (заколка или шпиль-
ка для волос) шаш туйрегиш, шаштуйреуиш.
НЕВЙДИМО нареч.*. вйдимо-~ ушы-
-кыйры ЖОК-
НЕВИДИМЫЙ прил. кезге керинбейту-
гын, кезге керинбеген.
НЕВЙДЯЩИЙ прил. 1. (незрячий) кер-
мейтугын, сокыр, кезли; 2. (рассеянный)
албыраган, албырак; ~ взгляд албырак
кез кар ас.
НЕВИННО нареч. айыпсыз, айыбы жок,
жазыксыз, гунасыз; пострадать ~ жа->
зыксыз жапа шегиу.
НЕВЙННОСТЬ ж. 1. (невиновность)
айыпсызлык, айыбы жоклык, жазыцсыз-
лык, гунасызлык; 2. (наивность, просто-
душие) садалык, сагыйралык, гедеклик; ~
ребёнка баланыц гедеклиги; 3. (девствен-
ность, целомудрие) етеги ашылмаганлыц.
НЕВЙННЦЫЙ прил. 1. (невиновный)
айыпсыз, хак, жазыксыз, гунасыз; 2. (наив-
ный, простодушный) сада, сагыйра, гедек;
~ый ребёнок сагыйра бала; 3. (не заслу-
живающий порицания) зыянсыз; ~ые
игры зыянсыз ойынлар; ~ый разговор
зыянсыз гурриц; 4. (девственный, цело-
мудренный) етеги ашылмаган; <~ая де-
вушка етеги ашылмаган цыз.
НЕВИНОВНОСТЬ ж. айыпсызлык, как-
лык, жазыксызлык, гунасызлык; доказать
свою ~ езиниц гунасызлыгып дэлиллеу.
НЕВИНОВНЫЙ прил. айыпсыз, жазык-
сыз, гунасыз.
НЕВКУСНО нареч. мазасыз, дэмсиз;
здесь кормят ~ бул жерде мазасыз ауцат
береди.
НЕВ
— 492 —
НЕВКУСНЫЙ прил. мазасыз, мазасы
жок, дэмсиз, деми жок; ~ обед мазасыз
туски аукат.
НЕВМЕНЯЕМОСТЬ ж. еси жоклык,
ессизлик; жазага тартыуга болмайтугын-
лык; ~ обвиняемого айыпкердиц жазага
тартыуга болмайтугынлыгы.
НЕВМЕНЯЕМЫЙ прил. еси жок, ессиз,
жазага тартыуга болмайтугын; есин бил-
мей ислеген; ~ поступок есин билмей исле-
ген ис.
НЕВМЕШАТЕЛЬСТВ || О с. араласпау-
шылык, катнаспаушылык; политика ~а
араласпаушылык сиясаты.
НЕВМОГОТУ нареч. в знач. сказ. разг.
шыдап болмастай, шыдай алмастай, куш
жетпестей; ему ~ ждать оныц кутиуге
шыдамы болмайды.
НЕВМОЧЬ нареч. см. невмоготу.
НЕВНИМАНИЦЕ с. 1. (рассеянность)
кеуил коймаушылык, дыккатсызлык, зе-
йинсизлик, ыклассызлык; сделать ошибку
по ~ю дыккатсызлыктыц себебинен кэте
жибериу; 2. (равнодушие, пренебрежение)
писент тутпаушылык, кеуил белмеушилик,
итибарсызлык, немкурайдылык.
НЕВНИМАТЕЛЬНО нареч. 1. (рассеян-
но) кеуил коймай, зейин'салмай, ыклассыз;
2. (равнодушно, нелюбезно) кеуилсиз, пи-
сентке тутпай, итибарсыз, немцурайды.
НЕВНИМАТЕЛЬНОСТЬ ж. см. невни-
мание.
НЕВНИМАТЕЛЬНЫЙ прил. 1. (рассеян-
ный) кеуилсиз, дыккатсыз, зейинсиз, ык-
лассыз; 2. (неучтивый, нелюбезный) писент
етпеген, итибар бермейтугын, немкурай-
ды.
НЕВНЯТНО нареч. аныц емес, гумилжи,
тусиниксиз; ~ говорить гумилжи сейлеу.
НЕВНЯТНОСТЬ ж. аныц емеслик, гумил-
жилик, тусиниксизлик; произношения
айтылысыныц аныц емеслиги.
НЕВНЯТНЦЫЙ прил. аныц емес, гумил-
жи, гумилжи еситилетугын, тусиниксиз,
тусинип болмайтугын; ~ая речь тусиник-
сиз айтылган сез; ~ые голоса гумилжи
еситилетугын дауыслар.
НЕВОД м. жылым, кара жылым.
НЕВОЗВРАТИМЫЙ прил. см. невоз-
вратный.
НЕВОЗВРАТИМЫЙ прил. цайтарылмай-
тугын, кайтып келмейтугын, орнына кел-
мейтугын; ~ое прошлое кайтып келмей-
тугын еткен уакыт.
Н ЕВ ОЗДЁЛАНН ЦЫЙ прил. исленбеген,
айдалмаган; ~ая почва исленбеген жер.
НЕВОЗДЕРЖАННОСТЬ ж. 1. (неумерен-
ность) шыдамсызлык, сабырсызлык, нэ-
писка^лык; ~ в пище аукатка шыдамсыз-
лык, аукатка нэпискаулык; 2. (несдержан-
ность) тыялмаушылык, куши жетпеуши-
лик.
невоздержанный прил. 1. (предаю-
щийся излишествам) шыдамсыз, сабырсыз,
непискау; 2. (несдержанный) тыялмаган,
куши жетпеген; ~ на язык тилин тыялма-
ган.
НЕВОЗМОЖНО нареч. 1. (недопустимо)
хэдден тыскары; он ведёт себя ~ оныц
журис-турысы хэдден тыскары жаман;
2. разг- (чрезвычайно) жудэ, хэдден тыска-
ры, шыдамастай, жаман; ~ жаркое лето
жудэ ыссы жаз; 3. безл. в знач. сказ, мум-
кин емес, мумкин болмаган; это ~ бул
мумкин емес.
НЕВОЗМОЖНОСТЬ ж. мумкин емес-
лик; имканиятсызлык, илажы жоклык;
в случае ~и мумкин болмаган жагдайда;
<> до ~и мумкин болмаслык дэрежеде, жу-
де хэм.
НЕВОЗМ0ЖН ЦЫЙ прил. 1. (невыполни-
мый, неосуществимый) мумкин емес, орын-
ланбайтугын, имканияты жок; 2. разг,
(нестерпимый) шыдап болмайтугын, жуде,
хэдден тыс; ~ая боль шыдап болмайтугын
ауырыу; 3. разг, жаман, пас; ~ый харак-
тер жаман минез; 4. в знач. сущ. с. невоз-
можное орынсыз, ретсиз, жарамсыз; тре-
бовать ~ого орынсыз нарсени талап етиу.
НЕВОЗМУТИМО нареч. саспай, албыра-
май, хаулыкпай.
НЕВОЗМУТЙМОСТЬ ж. саспаушылык,
албырамау шылык, хаулыкпау шылык-
НЕВОЗМУТЙМЦЫЙ ‘ прил. 1. (полный
самообладания, спокойный) саспайтугын,
албырамайтугын, хаулыкпайтугын; ~ый
человек саспайтугын адам; 2. (полный,
абсолютный) селт етпейтугын, тырс етпей-
тугын; ~ая тишина селт етпейтугын жым-
-жыртлык-
Н ЕВ О ЗНА ГРА Д Й М ЦЫ Й прил. орыны
толмайтугын, орнына келмейтугын; ~ая
утрата орны толмайтугын жогалтыу.
НЕВбЛИТЬ несов. кого-что зорлау, мэж-
бурлеу, ериксизлеу.
НЕВОЛЬНИК м. кул, бенде.
НЕВОЛЬНИЦА женск. от невольник.
НЕВОЛЬНИЧЕСКИЙ прил. см. неволь-
ничий.
НЕВбЛЬНИЧИЙ прил. ериксиз, мэж-
бурий. _
НЕВОЛЬНО нареч. ериксиз, илажсыз,
ыктыярсыз; ~ улыбнуться ериксиз кулим-
сиреу.
НЕВОЛ ЬНЦЫЙ прил. 1. (нечаянный)
ериксиз, ацламастан, абайламаганлыктан
болган, ериксиз болган; ~ая ошибка ацла-
мастан ислеген кэте; 2. (непроизвольный)
ериксиз, ыктыярсыз, илажсыз; ~ая улыбка
ериксиз кулимсиреу; 3. (вынужденный)
ериксиз, мэжбурий; ~ая посадка самолёта
самолёттыц мэжбурий коныуы.
НЕВОЛ ЦЯ ж. 1. (плен, рабство) ерик-
сизлик, кэпес, куллык, бенделик, тут-
кынлык; жить в ~е кэпесте жасау; 2. разг,
(необходимость, нужда) зэрурлик, мутэж-
лик; охота пуще ~и погов. кумар кулшы-
лыктан бетер.
НЕВООБрАзйМО нареч. акылга сыймас-
тай, барып турган, ойлап болмастай, айтып
болмастай.
НЕВООБРАЗЙМЫЙ прил. акылга сый-
майтугын, барып турган, ойлап болмай-
тугын, айтып болмайтугын; ~ беспорядок
айтып болмайтугын тэртипсизлик; ~ шум
улы шаукым.
НЕВООРУЖЁННЫМИ прил. куралсыз,
I жараксыз; увидеть ~м глазом куралсыз
— 493 —
НЕВ
кез бенен кериу (микроскопсыз, телескоп-
сыз).
НЕВОСПИТАННОСТЬ ж. эдепсизлик,
бийэдеплик, тэрбиясызлыц, тэрбия керме-
генлик.
НЕВОСПИТАННЫЙ прил. эдепсиз, бий-
эдеп, тербиясыз, тэрбия кермеген.
НЕВОСПЛАМЕНЯЕМЫЙ прил. жан-
байтугын, ертенбейтугын, от алмайтугын.
НЕВОСПОЛНИМЫ ||Й прил. орны тол-
майтугын, орнына келмейтугын; ~е потери
орны толмайтугын шыгынлар.
НЕВОСПРИИМЧИВОСТЬ ж. 1. (плохая
усвояемость) зейинсизлик, уцпаушылыц;
2. мед. жуцтырмаушылыц, царсы тура
алыушылыц; ~ к заразным болезням жуц-
палы ауырыуларды жуцтырмаушылыц.
НЕВОСПРИИМЧИВЫЙ прил. 1. (плохо
усваивающий) зейинсиз, уцпайтугын; ~
ученик зейинсиз оцыушы; 2. мед. жуцтыр-
майтугын, царсы гуресетугын; ~ органйзм
кеселди езине жуцтырмайтугын организм.
НЕВОСТРЁБОВАНН ЦЫЙ прил. сорап
алынбаган, талап етилмеген, ~ая теле-
грамма талап етип алынбаган телеграм-
ма.
НЕВПОПАД нареч. разг, женсиз, орын-
сыз; ответить ~ орынсыз жууап бериу.
НЕВРАЗУМЙТЕЛ ЬНЫЙ прил. туси-
никсиз, аныц емес, ацлап болмайтугын,
алжас; ~ ответ тусиниксиз жууап.
НЕВРАЛГИЧЕСКИ || Й прил. неврал-
гия..., невралгиялык; боли неврал-
гиялык ауырыу л ар.
НЕВРАЛГИЯ ж. мед. невралгия (нерв-
тиц исиуинен ямаса кеселлениуине байла-
ныслы болван ауырыу).
НЕВРАСТЕНИК м.‘ неврастении (невра-
стения кеселине ушыраеан адам).
НЕВРАСТЕНИЧЕСКИЙ прил. неврасте-
ния лык.
неврастеничка женск. от неврасте-
ник.
НЕВРАСТЕНИЧНЫЙ прил. неврасте-
ния..., неврастениялык-
НЕВРАСТЕНИЯ ж. мед. неврастения
(нерв системасыныц бузылыуы).
НЕВРЕДЙМЦЫЙ прил. аман-есен, аман-
-сау, сау-саламат, сап-сау, зыянсыз, ши-
кассыз; цел и аман-сау.
НЕВРЕДНО 1. нареч. разг, зыянсыз, зыя-
ны жоц; 2. в знач. сказ. разг, зыянлы емес,
шеп болмайды; вам ~ поехать на юг сизге
туслик жацца кетиу зыянлы емес.
НЕВРЁДНЦЫЙ прил. зыянсыз, зыяны
жок; ~ое производство ден саулык ка
зыянсыз ендирис.
НЕВРбЗ м. мед. невроз (орайлыц нерв
системаныц кеселлениуи).
НЕВРОЛОГ м. невролог (неврология
бойынша цэниге).
НЕВРОЛОГЙЧЕСКЦИЙ прил. невроло-
гиялык; ~ая клиника неврологиялык ем-
леу хана.
НЕВРОЛОГИЯ ж. мед. неврология (адам-
ныц цэм цайуанлардыц нерв системами
изертлейтуеын пэнлердиц жыйындысы).
НЕВРОПАТОЛОГ м. невропатолог
(невропатология бойынша цэниге врач).
НЕВРОПАТОЛОГИЧЕСКИЙ прил. не-
вропатология..., невропатологи ял ык-
НЕВРОПАТОЛОГИЯ ж. мед. невропато-
логия (нерв системасыныц кеселлери туу-
ралы тэлимат).
НЕВТЕРПЁЖ нареч. в знач. сказ, прост.
шыдагысыз, шыдап болмаслыц, шыдамау;
мне было ~ это слушать буны тыцлап
отырыуга мениц шыдамым жетпеди.
НЕВЫГОДА ж. зыян, зэлел, пайда-
сыз.
невыгодно;!. нареч. зыянлы, зэлелли,
пайдасыз; 2. в знач. сказ, (не даёт прибыли)
пайдасыз; 3. в знач. сказ, (не приносит
пользы) пайда келтирмейтугын.
НЕВЫГОДНОСТЬ ж. 1. (убыточность)
зыянлылыц, зэлеллик, пайдасызлыц; 2.
цолайсызлыц, жагдайсызлыц, келиспейту-
гынлыц; ~ положения ауцалдыц цолай-
сызлыгы.
НЕВЫГОДНЦЫЙ прил. 1. (убыточный)
зыянлы, зэлелли; пайдасыз, пайдасы жоц;
~ая работа пайдасыз жумыс; 2. (неудоб-
ный, неблагоприятный) цолайсыз, жаг-
дайсыз, келиспейтугын; ~ая позиция цо-
лайсыз позиция; 3. (непривлекательный)
нашар, ажарсыз, сыцылсыз, кериксиз;
~ая внешность сыцылсыз сыртцы тур.
НЕВЫДЕРЖАННОСТЬ ж. 1. (неуравно-
вешенность) шыдамсызлыц, сабырсызлыц,
жециллик; 2. (непоследовательность) ту-
рацсызлыц, айнымалылыц.
НЕВЫДЕРЖАНН цый прил. 1. (неуравно-
вешенный) шыдамсыз, сабырсыз, жецил;
~ый человек шыдамсыз адам; 2. (непосле-
довательный) турацсыз, айнымалы; 3. ашып
жетилмеген, бабы келмеген; ~ое вино
ашып жетилмеген вино.
НЕВЫЕЗД м. шыкпаслык, хеш кайда
кетпеслик, кетип калмау, хеш кайда шык-
пау; дать подписку о ~е хеш кайда кет-
пеуге тил хат бериу.
НЕВЫЛАЗНЦЫЙ прил. разг, етип бол-
майтугын, журе алмайтугын, шыга алмай-
тугын; ~ая грязь шыга алмайтугын бат-
пак-
НЕВЫНОСЙМЦЫЙ прил. шыдай алмас-
лыц, шыдамаслыц, шыдагысыз, шыдай
алмайтугын, шыдап болмайтугын; ~ая
боль шыдай алмаслыц ауырыу; ~ый ха-
рактер шыдап болмайтугын минез.
НЕВЫПЛА КАНН ЦЫЙ прил. жылап
питпеген, жылап дэрти басылмаган; ~ое
горе жылап дэрти басылмаган цайгы.
НЕВЫПОЛНЕНИЕ с. орынламау, бежер-
меу, аткармау; ~ плана планды орынла-
мау.
НЕВЫПОЛНИМОСТЬ ж. орынлап бол-
майтугынлыц, бежерип болмайтугынлыц,
атцарыуга мумкин емеслик; ~ поручения
тапсырманы орынлап болмайтугынлыц.
НЕВЫПОЛНЙМЦЫЙ прил. орынлан-
байтугын, орынлауга мумкин емес, беже-
рилмейтугын, атцарылмайтугын; ~ое за-
дание бежерилмейтугын тапсырма; ~ое
желание орынланбайтугын тилек.
НЕВЫРАЗЙМЦЫЙ прил. адам айтцы-
сыз, сез бенен айтып болмайтугын; ~ая
радость адам айтцысыз цууаныш.
НЕВ
— 494 —
НЕВЫРАЗЙТЕЛ ЬНЫЙ прил. ашык емес,
аныц емес, тэсирсиз.
НЕВЫСКАЗАННЫЙ прил. айтылма-
ган; <^ое желание айтылмаган тилек.
НЕВЫСбК|1ИЙ прил. 1. (низкий) пес,
темен, аласа, бийик емес; келте, узын
емес (о росте)', ~ий человек келте адам;
~ий забор пес дийуал; 2. (небольшой)
пэс, темен; арзан (о цене); ~ая плата
арзан баха; ~ая температура темен темпе-
ратура; 3. (плохой) темен, жокары емес,
нашар, жаксы емес; товар ~ого каче-
ства сапасы темен товар; 4. (неблаго-
приятный, отрицательный) пас, жаман,
темен; ~ая оценка темен баха; быть
о ком-л. ~ого мнения биреу женинде жаман
пикирде болыу.
НЕВЫХОД м. шыцпау, шыцпаганлыц;
~ на работу иске шыцпау.
НЕГА ж. 1. (полное довольство) толыц
цанаатлыц, цэлегени болыу, тилеги орын-
ланыу; 2. (блаженство, наслаждение) рэ-
хетлик, парахатлыц.
НЕГАДАННО нареч. разг.', нежданно-^
см. нежданно.
НЕГАРМОНИЧНЫЙ прил. гармония-
сыз, келисиксиз, уйцасымсыз, алыспайту-
гын, байланыспайтугын, сэйкесленбейту-
ЕЫН.
НЕГАТИВ м. фото негатив (жацты сез-
гиш шийше пластинкаеа ямаса плёнкаеа
тусирилген суурет).
НЕГАТЙВНЦЫЙ I прил. негатив..., не-
гативлик; ~ое стекло негатив шийше; ~ое
изображение негативлик керинис.
НЕГАТИВНЫЙ II прил. (отрицатель-
ный) терис, кери, хекис, унамсыз; ~ ответ
унамсыз жууап.
НЕГАШЁН ЦЫЙ прил.-. ~ая известь сен-
дирилмеген цэк.
НЕГДЕ нареч. с неопр. 1. (нет места)
хеш кайда, орын жоц; ~ сесть отырыуга
орын жоц; яблоку ~ упасть погов. урып
тыццандай; 2. (неоткуда) хеш цайдан,
хеш жерден; ~ достать хеш жерден табыл-
майды.
НЕГИБКИЙ прил. 1. (не сгибающийся)
ийилмейтугын, букленбейтугын, цайрыл-
майтугын; 2. перен. ийкемсиз, жагдайга
сэйкессиз; ~ ум ийкемсиз ацыл.
НЕГИГИЕНИЧНЫЙ прил. гигиенага
тууры келмейтугын, таза емес, тазалыц-
сыз.
НЕГЛАДКЦИЙ прил- гедир-будыр, ге-
дир-будырлы, тегис емес; ~ая поверх-
ность гедир-будырлы устинги бет.
НЕГЛАСНО нареч. жасырын турде, цу-
пыя етип, астыртын турде.
НЕГЛАСНЫЙ прил. жасырын, цупыя,
астыртын.
НЕГЛУБОКЦИЙ прил- 1. (мелкий) терец
емес, сайыз; 2. перен. (поверхностный)
устиртин, сайыз; ~ий доклад устиртин
доклад; 3. (о чувстве, состоянии) жецил,
терец емес, устиртин; ~ая привязанность
жецил берилип кеткенлик; ~ий сон жецил
уйцы.
НЕГЛУПЫЙ прил- эдеуир ацыллы, еси
бар.
него мест. личн. род. и вин. п. от он, оиб
(после предлогов).
НЕГбДНИК м. разг, оцбаган, жарамас,
жаман, сум.
НЕГбДНИЦА женск. от негодник.
НЕГОДНОСТЬ ж. жарамаслыц, жарам-
сызлыц, иске аспаслыц, жарамсыз; при-
вестй что-л. в ~ бир нзрсени жарамсыз
етиу.
НЕГбДН||ЫЙ прил. 1. (непригодный}
жарамас, жарамайтугын; ~ый материал
жарамас материал; вода, ~ая для питья
ишиу ушын жарамайтугын суу; 2. разг
(дурной, скверный) оцбаган, болмаган, жа-
рамас, жаман; ~ый человек оцбаган
адам.
НЕГОДОВАНИЕ с. ашыуланыу, цэцэр,
наразылыц, ашыуланыушылыц.
НЕГОДОВАТЬ несов. на кого-что ашыу-
ланыу, наразы болыу, цацэрлениу.
НЕГОДУЮЩИ ||Й 1. прич. от негодо-
вать; 2. прил. ашыуланган, наразы болыу-
шы, цэхэрленген; ~е крики ашыулы бацы-
рыслар.
НЕГОДЯЙ м. гэззап, сум, жарамас.
НЕГОДЯЙКА женск. от негодяй.
НЕГОСТЕПРИИМНЫЙ прил- цонац
суймейтугын, цонацты кутпейтурын, мий-
ман жацпас.
НЕГОТОВЫЙ прил. таяр емес, питпеген^
тай ын емес.
НЕГРАМОТНО нареч. 1. (малограмотно)
шала сауатлы, сауатсыз; писать ~ сауат-
сыз жазыу; говорйть ~ сауатсыз сейлеу;
2. (плохо, неумело) сауатсыз, темен; проект
выполнен ~ проект темен орынланган.
НЕГРАМОТНОСТЬ ж. 1. сауатсызлыц;
2. перен. сауатсызлыц, темен исленгенлик,
пэс орынланганлыц; ~ чертежа сызбаныц
сауатсыз исленгенлиги.
НЕГРАМОТНЫЙ прил. 1. сауатсыз,
сауаты жоц; 2. (малограмотный) шала
сауатлы; 3. в знач. сущ. м. неграмотный
и ж. неграмотная сауатсыз адам; 4. перен.
(недостаточно знающий) аз маглыуматлы,
аз билимли; ~ архитёнтор аз билимли
архитентор; 5. перен. (неумело сделанный)
сауатсыз исленген, темен исленген, темен
орынланган; ~ чертёж сауатсыз исленген
сызба.
НЕГРИТЁНОК м. негр баласы, негр
бала.
НЕГРИТЯНСКИ ||Й прил. негр...;
песни негр цосыцлары.
НЕГРОМКИЙ прил. эсте, ацырын, жай;
~ голос жай дауыс.
НЕГРОМКО нареч. эсте, ацырын, жай;
~ петь эсте цосыц айтыу.
НЕГРЫ мн. (ед. негр м., негритянка ж.)
негрлер (тропиклиц Африканыц негизги
халцы).
НЕДАВНЦИЙ прил. жацындагы, кеше-
ги, жацын арада болган, жацын нунлер-
диц ишиндеги; ~яя поездка жацында
болган сапар; ~ее происшествие жацын
арада болган уацыя; с ~его времени жа-
цыннан бери.
НЕДАВНО нареч. жацында, жацын арада,
жацыннан бери; я его ~ видел мен оны
— 495 —
НЕД
жакында кердим; он ~ живёт здесь ол
жакыннан бери усы жерде турады.
НЕДАЛЁКЦИЙ прил. 1. (близкий) жа-
кын, узад емес, алые емес; на ~ом рас-
стоянии жадын аралыдта; в ~ом будущем
жадын арада; 2. перен. (ограниченный)
адылы кем, адылы дыеда, кем адыл;
~ий человек адылы кем адам; он ~ от
истины ол дадыйдатлыдка жадынлап
тур.
НЕДАЛЕКО, НЕДАЛЁКО 1. нареч. жа-
дын, узад емес, алые емес; 2. безл. в знач.
сказ, дашыд емес; жадын, узад емес, алые
емес; до гброда ~ далаеа дейин алые емес;
ф. недалеко ходить (идти) дыйын емес;
недалеко ходить за примером мысал табыу
дыйын емес.
НЕДАЛЬНОВЙДНОСТЬ ж. алдын
болжай алмаушылык, келешекти болжай
алмаушылык-
Н ЕДАЛ ЬН О В ЙДНЫ Й прил. алдагыны
болжай алмайтугын, келешекти болжай
алмайтугын; человек алдагыны болжай
алмайтугын адам.
НЕДАРОМ нареч. 1. (не без основания)
босда емес, мутда емес, дурылай емес,
себепсиз емес, себеби бар, ешейин емес,
тийкарсыз емес; 2. (неспроста) бир мад-
сет пенен, бир ой менен, бийкарга емес;
он к нам ~ заходил ол бизге бийкарга ке-
лип кеткен жод.
НЕДВИЖИМОСТЬ ж. юр. козралмайту-
рын мулк, кеширилмейтурын мулк.
НЕДВЙЖИМЦЫЙ прил. юр. дозгалмай-
турын, кеширилмейтугын; ~ое имущество
козгалмайтурын мулк, кеширилмейтурын
мулк.
НЕДВУСМЫСЛЕННО нареч. анык тур-
де, ап-анык, ап-ашык.
НЕДВУСМЫСЛЕННЫЙ прил. аныц, ап-
-анык, an-ашыц, тууры; ~ ответ ап-анык
жууап, тууры жууап.
НЕДЕЕСПОСОБНОСТЬ ж. 1. юр. жууап-
кершиликке тартыуга болмаушылыд, юри-
дикалыд дудудларын ез бетинше жургизе
алмаушылык; 2. (неспособность к деятель-
ности) херекетсизлик, укыпсызлыд.
НЕДЕЕСПОСОБНЫЙ прил. 1. юр. жу-
уапкершиликке тартыуга болмайтугын,
юридикалыд дудудларын езинше журги-
зе алмайтугын; 2. (неспособный действо-
вать) хэрекетсиз, удыпсыз.
НЕДЕЙСТВЙТЕЛ || ЬНЫЙ прил. бийкар
етилген, кушин жойытдан; билёт ~ен
билет кушин жойтты.
НЕДЕЛИКАТНОСТЬ ж. эдепсизлик,
бийэдеплик, сыпайысызлыд, турпайылык.
НЕДЕЛИКАТНЫЙ прил. эдепсиз, бий-
эдеплик, сыпайы емес, турпайы.
НЕДЕЛИМОСТЬ ж. белинбеулик.
НЕДЕЛЙМЦЫЙ прил. 1. белинбес, бе-
линбейтугын; ~ый фонд колхоза колхоз-
дыц белинбейтугын коры; 2. мат. кал-
дыксыз белинбейтугын; ~ое число калдык-
сыз белинбейтугын сан.
НЕДЕЛЬНЫЙ прил. хептелик, бир хеп-
телик, бир хэптениц ишинде; ~ срок
хэптелик мэулет; сделать в ~ срок бир
хэптениц ишинде орынлау.
НЕДЕ Л || Я ж. хепте; через ~ю бир хеп-
теден кейин; без году ~я жудэ аз уа-
кыт, жакыннан бери; семь пятниц на ~е
хэптесине жети жума, сезиниц дузы бол-
мау.
НЕДЕЛЯМИ нареч. коптелеп.
НЕДЕРЖАНИЕ с.: ~ мочн мед. дэрет-
тиц токтамауы.
НЕДЁШЕВО нареч. 1. (довольно дорого)
арзан емес, эдеуир кымбат; 2. перен.
(ценой больших усилий) зорга, кыйынлык
пенен, кыйын; это мне досталось ~ бул
маган кыйынлык пенен тусти.
НЕДИСЦИПЛИНЙРОВАННОСТЬ ж.
тэртипсизлик, тэртип бузыушылык; про-
явить ~ тэртипсизлик ислеу.
НЕДИСЦИПЛ ИНЙРОВАННЫЙ прил.
тэртипсиз, тэртип бузыушы; ~ ученик
тэртипсиз окыушы.
НЕДО= приставка, толыц емес, кем,
шала деген мэнини билдиретугын сездиц
алдыцеы цосымтасы, мыс.: недовыпуск
толык ислеп шыгармаушылык-
НЕДОБИРАТЬ несов. см. недобрать.
НЕДОБОР м. толтыра алмау, жеткере
алмау, кем алыу, кем алранлык, жетпеген-
лик.
НЕДОБРАТЬ сов. кого-чего, что толтыра
алмау, жеткере алмау, кем алыу, кем
жыйнау.
НЕД ОБРОЖЕЛАТЕЛ Ь м. иши кара,
жаманлык тилеуши, кас, каслык ойлаушы.
НЕДОБРОЖЕЛАТЕЛЬНИЦА женск от
недоброжелатель.
НЕДОБРОЖЕЛАТЕЛ ЬНО нареч. кас-
лык пенен, жаманлык пенен.
НЕДОБРОЖЕЛАТЕЛЬНОСТЬ ж. см. не-
доброжелательство. i ,
НЕДОБРОЖЕЛАТЕЛ ЬНЦЫЙ прил. ишн
кара, жаманлык ойлаушы, кас; ~ый чело-
век жаманлык ойлаушы адам; ~ое отно-
шение к кому-чему-л. жаманлык катнас.
НЕДОБРОЖЕЛАТЕЛЬСТВО с. иши ка-
рал ык, жаманлык тилеушилик, каслык-
недоброкАчественность ж. са-
пасызлык, сапасы теменлик, сапасы жа-
манлык-
недоброкачественный прил. са-
пасыз, сапасы темен, сапасы жаман; ~
товар сапасыз товар.
НЕДОБРОСОВЕСТНОСТЬ ж. 1. хуж-
дансызлык, инсапсызлык; 2. (небреж-
ность) жаман ислегенлик, ыклассызлык-
НЕДОБРОСбВЕСТНЦЫЙ прил. 1. хуж-
дансыз, инсапсыз; ~ый работник хуждан-
сыз хызметкер; 2. (небрежный) жаман ис-
ленген, ыклассыз исленген; ~ая работа
ыклассыз исленген жумыс.
НЕДОБР ЦЫЙ прил. 1. (злой, враждеб-
ный) кас; суймеген, жактырмаган; ~ый
взгляд жактырмаган кез карас; питать
~ые чувства к кому-л. биреуди жаман
кериу; 2. (плохой) жаман, сууык; ~ые
вести сууык хабарлар; 3. в знач. сущ. с.
недоброе жаман ис, жаман ой, жаман
пикир, жаман нийет; замышлять ~ое
жаман нийет ойлау.
НЕДОВАРЕННЫЙ 1. прич. от недова-
рить; 2. прил. шала пискен, писпеген,
НЕД— 496 — ...
жаксы писпеген; ~ картофель шала пис-
кен картофель.
НЕДОВАРИВАТЬ несов. см. недоварить.
НЕДОВАРИВАТЬСЯ несов. см. недова-
риться.
НЕДОВАРИТЬ сов. что шала писириу.
НЕДОВАРИТЬСЯ сов. шала писирилиу.
НЕД ОВЕРНЦЕ с. инанбаушылык, исен-
бе^шилик, исенбеслик, исенимсизлик;
вотум ~я исенбеушилик вотуми; питать
~е к кому-чему-л. исенбеушилик керсе-
тиу; отнестись к кому-л. с ~ем биреуге
исенбеушилик пенен карау; выражать ~е
исенимсизлик билдириу.
НЕДОВЕРЧИВОСТЬ ж. исенбеушилик,
исенбеслик, исенимсизлик.
НЕДОВЕРЧИВЫЙ прил. исенбейтугын,
инанбайтугын; ~ человек инанбайтугын
адам; ~ взгляд исенбейтурын кез карас.
НЕДОВЕС м. 1. (действие) кем елшеу,
тэрезиден жеу; 2. (недостаток в весе) ке-
ми, кемиси, жетпегени.
НЕДОВЕСИТЬ сов. что, чего кем елшеу,
тэрезиден жеу.
НЕДОВЕШИВАТЬ несов. см. недовесить.
НЕДОВОЛЬНЫЙ прил. 1. наразы, разы
емес, кеули толмаран, екпели; 2. в знач.
сущ. м. недовольный наразы адам, екпели
адам.
НЕДОВОЛЬСТВО с. наразылык, наразы
болыушылык, кеули толмаранлык, екпе-
лилик; выражать ~ наразылык билдириу.
НЕДОВЫПОЛНЕНИЕ с. кем орынлау,
толыц орынламау, толтырып орынламау;
~ задания тапсырманы толыц орынламау.
НЕДОВЫПОЛНИТЬ сов. что кем орын-
лау, толыц орынламау; ~ план планды то-
лыц орынламау.
НЕДОВЫПОЛНЯТЬ несов. см. недовы-
полнить.
НЕДОГАДЛИВОСТЬ ж. анкаулык, пем-
сизлик, бийпемлик, садалык-
НЕДОГАДЛИВЫЙ прил. ацкау, пемсиз,
бийпэм, сада.
НЕДОГЛЯДЕТЬ сов. разг. 1. что, чего
и без доп. (пропустить) абайламай ка-
лыу, байкамай калыу, кермей калыу;
~ опечатку в тексте текстеги кете басыл-
ганды байкамай калыу; 2. за кем-чем жаксы
карамау, абайламау, байкамай калыу;
~ за ребёнком баланыц изинен байкамай
калыу.
НЕДОГОВАРИВАПТЬ несов. что, чего
толык айтпау, шала айтыу, сыр саклау;
он чего-то ~ет ол бир нэрсени толык
айтпай отырыпты.
НЕДОГОВОРЕННОСТЬ ж. 1. (несогласо-
ванность) алдан келиспегенлнк, алдан ке-
лисе алмаганлык, бир пикирге келмеген-
лик; 2. (умалчивание) толык айтпаушылык,
шала айтыушылык, сезди аякламаушылык,
сыр саклаушылык-
НЕДОГОВОРИТЬ сов. что, чего и без доп.
сезди аякламау, гепти айтып тамамламау.
НЕДОГРУЗ м. 1. (действие) кем тийеу,
кем жуклеу, аз тийеу; 2. кем тийелиу, аз
тийелиу; ~ в две тонны еки тонна кем
тийелиу.
НЕДОДАВАТЬ несов. см. недодать.
НЕДОДАТЬ сов. что, чего 1. (дать мень-
ше, чем следует) кем бериу, толык бермеу,
аз бериу, дакын жеу; 2. (произвести мень-
ше предусмотренного) кем ислеп шыга-
рыу, кем шыгарыу, аз ислеп тапсырыу,
аз тапсырыу; ~ сто деталей жуз детальди
кем ислеп шыгарыу.
НЕДОДЕЛАННЫЙ прил. шала ислен-
ген, питкерилмеген, питпеген.
НЕДОДЕЛАТЬ сое.’что, чего шала ислеу,
шала калдырыу, питкермеу.
НЕДОДЁЛКЦА ж. разг, шала ислеген-
лик, шала цалганы, ислеп питкерилмеген-
лик; в постройке ещё остались цуры-
лыстыц еле шала исленген жерл ер и бар-
НЕДОЕДАНИЕ с. шала тойыу, ашырцау,
тамац жеп жарымау-
недоедАть несов. 1. cjm. недоесть;
2. (систематически) шала тойыу, ашыр-
кау, тамак жеп жарымау.
НЕДОЕСТЬ сов. что, чего шала тойыу,
ашырцау, тойып жарымау.
НЕДОЗВОЛЕННЫЙ прил. тыйым салын-
ган, рухсат етилмеген, цадаган етилген.
НЕДОЗРЕЛЫЙ прил. шала пнскен, кек,
писип жетиспеген, цам.
недоймкца ж. уст. салыцтыц цалганы,
салыцтыц теленбеген белиги; платить ~и
салыцтыц цалганын телеу.
недоказанный прил- дэлилсиз, до-
лили жоц.
н едока ЗАТ ЕЛ ЬНЫ II й прил. исен-
дире алмайтугын, исиндире алмаган, исе-
ниуге болмайтугын; ~е возражения исе-
ниуге болмайтугын карсылыклар.
НЕДОКАЗУЕМОСТЬ ж. делилленбес-
лик, делилленбейтугынлык; ~ гипотезы
гипотезаныц дэлил ленбейтугынлыгы.
НЕДОКАЗУЕМ ]]ЫЙ прил. дэлиллен-
бейтугын; ~ое положение дэлилленбейту-
FMH жагдай.
НЕДОКАРМЛИВАТЬ несов. кого-что аз
берип турыу, аукатты кем берип турыу,
шала тойдырып турыу; ~ скот малга жем-
ди аз берип турыу.
НЕДОКбРМ м. жемди аз бериу, шала
тойдырыу.
НЕДОКОРМИТЬ сов. кого-что аукатты
кем бериу, шала тойдырыу; жемди аз бериу
(скот).
НЕДОЛГА: (вот) и вся ~ болганы усы,
истиц болганы.
НЕДбЛГИЦЙ прил. кыска, кеп уакыт
алмаган, кепке созылмаган, узак емес;
~е споры кепке созылмаган даулар; после
~х размышлений узак ойланбай, кеп
ойланбастан.
НЕДбЛГО нареч. 1. узак емес, тез, жыл-
дам, аз уакыт, кеп емес; мы ждали ~ биз-
лер аз уакыт куттнк; 2. разг, (легко, не-
трудно) кыйын емес, ап-ацсат, оп-оцай;
на таком ветру ~ и простудиться бундай
самалда сууык тийиу ап-ацсат; <ф> ~ и
до беды бэлеге ушырау кыйын емес.
НЕДОЛГОВЕЧНО нареч. емири цысца,
кеп жасамайтугын, кепке шыдамайтугын,
кепке созылмайтугын, узац турмайтугын
НЕДОЛГОВЁЧНЦЫЙ прил. 1. (краткий
по времени) емири кыска, емири аз, кеп
— 497 —
НЕД
жасамайтугын, кепке шыдамайтугын, кеп-
ке созылмайтугын, узац турмайтугын; 2.
{непрочный) кепке шыдамайтугын, узац
турмайтугын, жаман исленген; ~ое соору-
жение жаман салынган курылыс, кепке
шыдамайтугын курылыс.
НЕДОЛЕТ л. воен, жетпей тусиу, гез-
леген жерге жетпеу (оц, снаряд тууралы).
недолюблива ;;ть несов. кого-что
жацтырмау, жацтырыццырамау, суйиц-
киремеу, жек керну; он меня ~ет ол мени
жацтырыццырамайды.
НЕДОМЕРИВАТЬ несов. см. недомерить. '
НЕДОМЕРИТЬ сов. что, чего кем елшеу,
гезден урыу.
НЕДОМЕРОК ль кецлиги сэйкес емес,
улкенлиги сэйкес емес, езине елшеуи
ылайыц емес, кнширек; пальтб-~ киши-
рек размерли пальто.
НЕДОМОГАНИЕ с. сырцауланыу, ауы-
рып журиу, дицкеси кетиу, дицкеси ку-
рыу, бийтап болыу; лёгкое ~ сэл бийтап
болыу, азырак сырцауланыу.
НЕДОМОГАТЬ несов. сырцауланыу,
ауырып журиу, дицкеси кетиу, дицкеси
цурыу, бийтап болыу.
НЕДОМОЛВКА ж. толык айтпау, ашыц
айтпау, гэпти шала етиу; говорйть ~ми
сейлегенде толыц айтпау.
НЕДОМЫСЛИ,, Е с. алагайымлыц, ойлан-
баслык; сделать что-л. по ~ю бир затты
ойланбастан ислеу.
НЕДОНОСОК м. шала, шала тууылган
бала.
НЕДОНОШЕННЫЙ прил- шала тууыл-
ган; ~ ребёнок шала тууылган бала.
НЕДООЦЕНИВАТЬ несов. см. недооце-
нить.
НЕДООЦЕНИТЬ сов. кого-что, чего жете
бацаламау, кем бахалау, цэдирин бил-
меу; ~ свой возможности езиниц мумкин-
шиликлерин жете бахаламау.
недооценка ж. жете бахаламаушы-
лыц. кем бацалаушылыц, цэдирин бил-
меу шилик.
НЕДОПЕКАТЬ несов. см. недопечь.
НЕДОПЕЧЬ сов. что, чего шала писириу,
шийки писириу, шийкн жабыу.
НЕДОПИВАТЬ несов. см. недопить.
НЕДОПЙТЬ сов. что, чего барин ишпеу,
тауыспай ишиу, цалдырып ишиу.
НЕДОПЛАТА ж- 1. (действие) кем те-
леу, толыц телемеу; 2. (недоплаченная
сумма) теленбей цалган пул.
НЕДОПЛАТИТЬ сов- кому, что, чего кем
телеу, толыц телемеу.
НЕДОПЛАЧИВАТЬ несов. см. недопла-
тить.
НЕДОПОЛУЧАТЬ несов. см. недополу-
чить.
НЕДОПОЛУЧИТЬ сов- что, чего кем
алыу, толыц алмау, тууел алмау.
НЕДОПРОИЗВОДСТВО с. кем ендириу,
кем ислеп шыгарыу, аз ислеп шыгарыу;
~ товаров товарларды кем ендириу.
НЕДОПУСТИМО 1- нареч. жол цойыл-
майтугын, жарамас турде, намакул тур-
де; 2. безл. в знач. сказ.-, это ~ бул келис-
пейди, бул жарамайды.
32 Русско-каракалпакский сл.
НЕДОПУСТЙМЦЫЙ прил. жол цойыл-
майтугын, жарамайтугын, женсиз; ~ый
поступок жарамайтугын цылыц; ~ая не-
осторожность женсиз сацсызлыц.
НЕДОРАБАТЫВАТЬ несов. см. недора-
ботать.
НЕДОРАБОТАННЫЙ 1. прич. от недо-
работать; 2. прил. исленип питпеген,
шала исленген; ~ая рукопись исленип
питпеген цол жазба.
НЕДОРАБОТАТЬ сов- что и без доп. 1.
(положенное время) кем ислеу, аз ислеу;
2. ислеп питирмеу, шала ислеу; ~ проект
проектти шала ислеу.
НЕДОРАБОТКЦА ж. 1. (действие) кем ис-
леу, аз ислеу; 2. (упущение в работе) исте-
ги шалалыц.
НЕДОРАЗВИТОСТЬ ж. есип жетпеген-
лик, еспей калранлык, рауажланбай кал-
ганльщ.
НЕДОРАЗВИТЫЙ прил. есип жетпеген,
еспей цалган, рауажланбаган.
НЕДОРАЗУМЁНЙЦЕ с. 1. (путаница,
ошибка) тусинисбеушилик, тусинбеу ши-
лик; 2. (несогласие, ссора) жэнжел, талас,
келиспеушилик; во избежание ~й талас
болмау ушын, жэнжел болмау ушын.
НЕДОРОГО нареч. цымбат емес, арзан;
купйть что-л. ~ бир неровни арзан сатып
алыу.
НЕДОРОГЦОЙ прил. арзан, цымбат емес;
ему жизнь ~а оган емир цэдирли емес.
НЕДОРОД м. егин болмау, егин питпеу,
енимсизлик, зурээтсизлик.
НЕДОСАЛИВАТЬ несов. см. недосолйть.
НЕДОСЕВ м. с.-х. кем егиу, аз егиу,
толыц екпеу.
НЕДОСКАЗАТЬ сов. что, чего ацырына
дейин айтпау, пикирин толыц билдирмеу.
НЕДОСЛЫШАТЬ сов- 1. что, чего и без
доп. (плохо расслышать) шала еситиу,
толыц еситпей цалыу, аныц еситпей цалыу;
2. разг, (быть глуховатым) цулагы ауыр-
ланыу, жацсы еситпеу.
НЕДОСМОТР м. дыццатсызлыц, ити-
барсызлыц, абайламаушылыц, кеуил бел-
меушилик, жацсы царамаушылыц; по ~у
кеуил белмегенликтен.
НЕДОСМОТРЕТЬ сов. за кем-чем дык-
цат етпеу, итибар бермеу, абайламай
цалыу, кеуил белмеу, жацсы царамау;
~ за ребёнком балага жацсы царамау.
НЕДОСОЛ м. дузы кем, дузы кемлик, аз
дузланганлыц; ~ на столе, а пересол
на спине поел, дуздыц кемин ауыз билер,
дуздыц кебин жаурын билер.
НЕДОСОЛЙТЬ сов. что дузды кем са-
лыу, дузды аз салыу.
НЕДОСПАТЬ сов. шала уйыцлау, уйкысы
шала болыу, уйцысы цанбау.
НЕДОСПЕЛЫЙ прил. см. недозрелый.
НЕДОСТАЦВАТЬ несов. бврл. кого-чего
жетпеу, жетиспеу, жарымау, 'т°лмаУ> кем
болып шыгыу; у него ~ёт О|пыта оныц
тэжирийбеси жетпейди; чего вам ~ёт? сиз-
лерге не жетиспейди?; ~ёт слов, чтобы
отблагодарить вас сизге миндетдарлыц
билдириуге ылайыцлы сез жетпейди; нам
очень вас ~вало бизлерге сиз жудэ керек
НЕД___________________— 498 —___________________
болып турып единиз; <> этого ещё ~вало
бир кемиси усы еди, енди усы калган
шыгар.
НЕДОСТАВЛЕННЫЙ прил. жеткерил-
меген, тапсырылмаган; ~ое письмо тап-
сырылмаган хат.
НЕДОСТАТОК ж. 1. {нехватка) кем-
лик, азлыц, цэхэтлик, жетиспеушилик;
~ок книг китаплардыц азлыгы; 2. (дефект)
жетиспегенлик, цэтелик, кемшилик, на-
шарлыц, нэренжанлык; физический ~ок
майыплыц; ~ок зрения кездиц нашарлыгы;
3. мн. недостатки разг, (нужда, бедность)
жоцшылыц, жетиспеушилик, кемшилик,
кэмбагаллыц, кемтарлык; 4. кемшилик,
дате; вскрыть ~ки в работе жумыстагы
кемшиликлердин, бетин ашыу.
НЕДОСТАТОЧНО 1. нареч. жетерли да-
режеде емес, аз, жеткиликли турде емес;
2. безл. в знач. сказ, аз, жетиспеу; у нас ~
книг бизде китаплар жетиспейди.
НЕДОСТАТОЧНЫ || й прил. 1. кем, же-
терлик емес, жеткиликсиз; запасы
зерна Еэлленин, запасыньщ жеткиликсиз-
лиги; 2. (неудовлетворительный) цанаат-
ландырмайтугын, канаатландырарсыз; то-
лыц емес, аз; /^е сведения канаатландыр-
майтугын маглыуматлар; ~е знания аз
билим; <> ~й глагол грам. кемис фейил.
НЕДОСТАЧА ж. кем шыгыу» кем келиу,
жетпеу.
НЕДОСТАЮЩИ || Й 1. прич. от недоста-
вать; 2. прил. жетиспеген, жетпейтугын,
кем; жетпей турган; ~е страницы кем
бетлери.
НЕДОСТИЖИМЫЙ прил. см. недосягае-
мый 2.
НЕДОСТОВЕРНОСТЬ ж. аныц емеслик,
аныцланбаганлыц, исениуге болмаушы-
лыц, гуманлылыц.
НЕДОСТОВЕРНЫ ||Й прил. аныц емес,
аныцланбаган, исениуге болмайтугын,
гуманлы; сведения аныцланбаган маг-
лыуматлар.
НЕДОСТОЙНО 1. нареч. ылайыцсыз,
женсиз; вести себя ~ езин женсиз тутыу,
езин жаман тутыу; 2. безл. в знач. сказ.
ылайыцсыз, минасыпсыз, жарамас турде;
это ~ его бул нэрсе оган минасып емес.
НЕДОСТОЙНЫЙ прил. 1. ылайыцсыз,
ылайыц емес, арзымайтугын, турарлыц
емес, турмайтугын; факт, ~ внимания
дыццат белиуге турмайтугын факт; 2. ыла-
йыцсыз, минасыпсыз; жарамайтугын;~ по-
ступок жарамайтугын цылыц.
НЕДОСТРОЕННЫЙ прил. салынып
питпеген, салынып болынбаган, цурылып
болынбагаш
НЕДОСТУПНОСТЬ ж. 1. (неприступ-
ность) бара алмаслыц, шыга алмаслыц,
цол жетпеслик; 2. перен. (непонятность)
тусиниксизлик.
НЕДОСТУПНЫЙ прил. 1. (неприступ-
ный) бара алмайтугын, шыга алмайтугын,
жете алмайтугын, цол жетпейтугын; ~ая
скала адам бара алмайтугын жар, тебесине
шыга алмайтугын жар; 2. перен. (строгих
нравов) катты, жацын жолауга болмайту-
гын; 3. (дорогой по цене) кымбат, огада
цымбат; 4. перен. (трудный для понимания)
тусиниксиз, тусине алмайтугын, цыйын;
книга, ~ая детям балалар ушын тусиник-
сиз китап.
НЕДОСУГ м. 1. (отсутствие свободного
времени) цолы тиймеушилик, цол босамау-
шылык, уацыт жоцлык; сослаться на ~
цол тиймейди деп боне цылыу; 2. в знач. сказ
бос уакыт болмау; мне сегодня ~ мениц
бугин уацытым жоц.
недосчитАцться сов. кого-чего кем
шыгыу, есаплаганда кем шыгыу, жетпеу >
аз шыгыу; я ~лся трёх овец мен есапла-
Еандз уш цой кем шыцты.
Н ЕД ОСЧЙТЫВАТ ЬСЯ несов. см. недо-
считаться.
НЕДОСЫПАНИЕ с. шала уйцы, уйцысы
цанбау.
НЕДОСЫПАТЬ сов. что, чего устине
кем салыу, аз салыу, толтырмау.
НЕДОСЫПАТЬ I несов. см. недосыпать.
НЕДОСЫПА||ТЬ II несов. уйцысы шала
болыу, уйцысы цанбау; я постоянно ~н>
мениц бэрцулла уйцым шала болады.
НЕДОСЯГАЕМЦЫЙ прил. 1. ерисе алмай-
тугын, жете алмайтугын, шыга алмайту-
гын; на ~ой высоте шыга алмайтугын
бийикликте; 2. перен. цол жетпейтугын;
~ая цель цол жетпейтугын мацсет.
НЕДОТЁПА м. и ж. прост, ебетейсиз,
епсиз, сылбыр.
НЕДОТРОГА м. и ж. разг, бийцэзил,
Хэзилкеш емес, цэзил кетер мейту гын,
сиркеси суу кетермейтугын.
НЕДОУЗДОК м. ноцта.
НЕДОУМЕВАТЬ несов. хайран цалыу,
ац-тац болыу, тац калыу, тусинбеу, тусине
алмау.
НЕДОУМЁНЙЦЕ с. хайран цалыу, ац-
-тац болганлыц, тац цалыушылыц, тусин-
беушилик; вызвать ~е тац цалдырыу;
быть в ~и хайран цалыу.
НЕДОУМЕННЫЙ прил. хайраи цалды-
ратугын, тац цалдыратугын, ац-тац бол-
ган, хайран болган, тац цалган; ~ вопрос
хайран цалдыратугын сауал; ~ взгляд
тац калдыратугын кез царас.
НЕДОУЧКА м. и ж. разг, шала оцыган,
шала билимли, аз билетугын.
НЕДОЧЕТ м. 1. (недостача) кем шыгыу,
кемислик, жетпеу; в кассе обнаружен
~ кассада ацша кем шыцты; 2. (недоста-
ток) кемшилик, жетиспегенлик; ~ы в ра-
боте жумыстагы кемшилик.
НЕДРА только мн. жер асты; в ~х земли
жер астында; разработка недр жер астын-
дагы кенди ислеу; <> в ~х души журек-
тнц теринде.
НЕДРЁМЛЮЩЦИЙ прил. сергек, байца-
гыш, кырагы; <> ~ее око кырагы кез.
НЕДРУГ м. душпзн, цзс, жау.
НЕДРУЖЕЛЮБИЕ с. жацтырмаслыц,
хош кермеслик.
НЕДРУЖЕЛЮБНЦЫЙ прил. жацтыр-
майтугын, хош кермейтугын; ~ый взгляд
жзцтырмзйтугын кез цзрзс; ~ое отноше-
ние хош кермейтугын цатнзсыц.
НЕДРУЖНЦЫЙ прил. 1. келисимсиз,
ала ауыз, бирлеспеген; ~ая работа бир
— 499 —
НЕЗ
лесип исленилмеген ис; 2. (не связанный
дружбой) ауыз биршиликсиз, ала ауыз-
лыц; ~ый коллектив ауыз биршиликсиз
коллектив.
НЕДУГ м. ауырыу, кесел, бийтаплыц,
сырцау.
НЕДУРНО нареч. жаман емес, тэуир,
шеп емес; он ~ поёт о л цосыцты жаман
айтпайды; <> ~ бы..жаман бол мае еди.
НЕДУРНЦОЙ прил. 1. (довольно хороший)
жаман емес, тэуир, шеп емес; у него ~бй
голос оныц дауысы жаман емес, оныц цауа-
зы шеп емес; 2. (о наружности) жацсы,
сымбатлы; энейдей; она ~а собой ол эней-
дей гана.
НЕДЮЖИННЫЙ прил. еткир, кезге ту-
серлик, айрыцша, сийрек ушырасатугын;
~ талант айрыцша талант.
неё мест- род. и вин. п. от она (после
предлогов).
НЕЕСТЕСТВЕННО нареч. I. (искусст-
венно, притворно) жасалма, жегисиреп,
етирик; ~ улыбаться жегисиреп кулим-
сиреу; 2. (необычно) эдеттен тыс, аса;
~ большая голова аса улкен бас.
НЕЕСТЕСТВЕННОСТЬ ж. 1. (искусст-
венность, притворство) жасалмалыц, же-
гишилик; 2. (необычность) эдеттен тыс-
лыц; ~ размеров келемниц эдеттен тыс-
лыгы.
НЕЕСТЁСТВЕННЦЫЙ прил. 1. (искус-
ственный, притворный) жасалма, жеги,
етирик; ~ый смех етирик кулки; 2. (не-
обычный) эдеттен тыс, инанбастай; ~ая
величина эдеттен тыс улкенлик.
НЕЖАРКО 1. нареч. ыссы емес; 2. безл.
в знач. сказ, ыссы емес; в комнате ~ ежи-
реде ыссы емес.
НЕЖДАННО нареч.: ^-негаданно разг.
кутпеген жерден, кутпегенде, ойламагаи-
да.
НЕЖДАННЦЫЙ прил. кутпеген, кутил-
меген, ойламаган; ~ая встреча кутил ме-
тен жерде ушырасыу; ~ый гость кутил-
меген цонац.
НЕЖЕЛАНИЕ с. тилемеу, цэлемеу.
НЕЖЕЛАТЕЛ ьно безл. в знач. сказ.
цэлеусиз, жацпау, орынсыз, кеуилге жац-
пас.
НЕЖЕЛАТЕЛЬНОСТЬ ж. цэлемеуши-
лик, жацпаушылыц, орынсызлыц, кеуил-
ге жацпаслыц.
НЕЖЕЛАТЕЛ ЬНЫ ||Й прил. цэлемеген,
жацпайтугыи, орынсыз, кеуил тилемеген,
жагымсыз; ^й расход орынсыз шыгын;
^е последствия жагымсыз нэтийжелер.
НЕЖЕЛИ союз уст. царатанда, горе;
эта работа легче, ~ кажется бул жумыс
керингенине Караганда жецилирек.
неженатый прил. уйленбеген, бой-
дац; ~ мужчина уйленбеген киси.
НЕЖЕНКА м. и ж- разг, ерке, нэзик,
эзиз.
НЕЖИВЦЙЙ прил. 1. (мёртвый) ели,
жаисыз, тири емес; 2. (неодушевлённый)
жаисыз; ~ая природа жансыз трбият; 3.
(вялый) босац, уяц, жигерсиз..,-'
НЕЖЙЗНЕННЦЫЙ прил. турмысца
сэйкесленбеген, турмысца бойланыслы
емес; ~ая тема турмысца сэйкесленбеген
тема.
НЕЖИЗНЕСПОСОБНОСТЬ ж. турмысца
уцыпсызлыц, турмысца ийкемсизлик.
НЕЖИЗНЕСПОСОБНЫЙ прил. тур-
мысца уцыпсыз, турмысца ийкемсиз.
НЕЖИЛОЙ прил. адам турмайтугын,
адам турып болмайтугын; ~ дом адам
турмайтугын жай.
НЕЖИТЬ несов. кого-что элпешлеу, ер-
келетиу; ~ ребёнка баланы элпешлеу.
НЕЖИТЬСЯ несов. назланыу, кериниу,
еркелеу, рэхэтлениу; ~ на солнце кун
шууацта рэцэтлениу-
НЁЖНИЧАТЬ несов. с кем, разг, мийрим-
лик, еркелеу, назланыу.
НЕЖНО нареч. мийримли, еркелеп, наз
бенен.
НЕЖНОСТИ ь ж. 1. мийримлилик, ерке-
лик, назлылыц; ~ь матери ананыц мий-
римлилиги; 2. мн. нежности мийримли
сезлер; говорить ~и мийримли сезлер
айтыу; 3. (изнеженность) нэзиклик, иле-
нэзиклик, босацлыц; 4. мн. нежности пре-
небр. назлылыц; что за ~и! бул цандай
назлылыц!
НЁЖЩЫЙ прил. 1. (ласковый) мийрим-
ли, жагымлы, мулэйим, нэзик; ~ая мать
мийримли ана; ~ый взгляд жагымлы кез
карас; 2. (мягкий) жумсац, нэзик, жа-
гымлы; ~ая кожа нэзик тери; 3. (слабый,
хрупкий) иленэзик, илекер, эзиз; ~ая
девочка иленэзик цыз; <> ~ый возраст
суйеги катпаган балалыц шагы.
НЕЗАБВЕННЫЙ прил. умытылмас,
умытылмайтугын, естен шыцпайтугын; ~
друг умытылмас дос.
НЕЗАБУДКА очс. бота кез (гул).
НЕЗАБЫВАЕМ ЦЫЙ прил. умытылмас -
лыц, умытылмайтугын, естен шыцпай-
тугын, ядта цалатугын; ~ый день умы-
тылмайтугын кун; ~ая встреча естен шыц-
пайтугын ушырасыу. #
НЕЗАВЕРЕННЫЙ прил. тастыйыцлан-
баган, гууаландырыл маган.
незавершённцый прил. питпегеи,
аяцланбаган; ~ое строительство питпеген
цурылыс.
НЕЗАВЙДН ЦЫЙ прил. цызыгарлык емес;
цызыгыуга турмайтугын, жаман, темен;
^ое положение темен аудал.
НЕЗАВИСИМО нареч. еркин, ез алдыиа,
гэрезеиз, цараслы емес; жить ~ еркин
жасау; <> ~ от погоды хауа райына цара-
мастан.
НЕЗАВИСИМОСТЬ ж. гэрезеизлик, ер-
кинлик; национальная ~ миллий гэрез-
еизлик.
НЕЗАВИСИМЫ ||Й прил. гэрезеиз, еркин;
~й характер еркин минез; ~е страны гэ-
резеиз еллер; быть ~м гэрезеиз болыу.
НЕЗАВЙСЯЩИЦЙ прил.-. по ~м от
кого-чего-л. обстоятельствам цандай бир
ерксиз жагдайлар бойынша.
НЕЗАДАЧА Ж. разг, жол болмаушылыц,
сэтсизлик, иси келиспеушилик, цырсыцлыц.
НЕЗАДАЧЛИВЫЙ прил. 1. (неудачли-
вый) сэтсиз; ~ день сэтсиз кун; 2. (непрак-
тичный) аццау, сада, надан.
32*
НЕЗ
— 500 —
НЕЗАДОЛГО нареч. сэл бурын, азгана
бурын, сэл илгерирек; ~ до отъезда кет-
пестен сэл бурын; ~ до твоего прихода
сен келместен азгана бурын.
НЕЗАИНТЕРЕСОВАНЫ 'ЫЙ прил. цы-
зыцпайтуЕын; ~ая сторона цызыцпайту-
еын тэреп.
НЕЗАКОННО нареч. законсыз, нызамсыз,
зацсыз; присвоить что-л. ~ бир нзрсени
орынсыз езиникине айландырыу.
НЕЗАКОННОРОЖДЕННЫЙ прил. уст.
1. некесиз тууылган; 2. в знач. сущ. м.
незаконнорождённый некесиз тууылган
бала и ж. незаконнорождённая некесиз
тууылган кыз.
НЕЗАКОННОСТЬ ж. законсызлык, ны-
замсызлыц, зацнан тысцарылыц, зацра
дарсылык:
НЕЗАКОННЫ||Й прил. законсыз, нызам-
сыз, зацсыз, законга сыймайтугын, зацга
Карсы; ~е действия ззконез сыймайтугын
дэрекетлер.
НЕЗАКОНОМЁРН||ЫЙ прил. законный,
цэрекетине багынбайтугын, зацга сыймай-
тугын, законга кенбейтугын; ~ое явление
зацга сыймайтугын цубылыс.
НЕЗАКОНЧЕННОСТЬ ж. питпегенлик,
тамам етнлмегенлик, аяцланбаганлыц.
НЕЗАКОНЧЕННЫЙ прил. питпеген,
питкерилмеген, тамам етилмеген, тамам-
ланбаган, аяцланбаган.
НЕЗАМЕДЛИТЕЛЬНО нареч. тез, ток-
таусыз, дэрцал, дэрриу, жылдам.
НЕЗАМ ЕДЛ ЙТЕЛ ЬНЫ Й прил. тез, ток-
таусыз, дэрдал, дэрриу, жылдам; ~ ответ
тез берилген жууап.
НЕЗАМЕНИМОСТЬ ж. езгертиуге бол-
маушылыц, жудэ кереклилик, таптыр-
майтугынлыц.
НЕЗАМЕНЙМЦЫЙ прил. езгертиуге
болмайтугын, жудэ керекли, таптырмай-
тугын, табылмайтугын; ~ый работник
езгертиуге болмайтугын хызметкер; ~ая
в дороге вещь жолга таптырмайтугын
зат.
НЕЗАМЕРЗАЮЩИЙ прил. тоцламай-
тугын, тоцбаушы, катпайтугын; ~ порт
катпайтугын порт.
НЕЗАМЕТНО нареч. билинбей, билин-
бестен, керинбестен, билдирместен, сезил-
местен; сезилмей; уйти ~ билдирместен
кетип калыу; ночь прошла ~ тун билин-
бестен етип кетти.
НЕЗАМЕТНЫ||Й прил. 1. (трудноразли-
чимый) билинбейтугын, керинбейтугын,
сезилмейтугын; ~й шов билинбейтугын
тигис; 2. перен. (незначительный) кезге
туспейтугын, елеспесиз; ~е изменения
елеспесиз езгерислер; 3. (не выделяющий-
ся) белгисиз, эпиуайы; ~й человек эпиуайы
адам.
НЕЗАМУЖНЯЯ прил. турмысца шыц-
паган, куйеуге тиймеген, ерге шыцпаган.
НЕЗАМЫСЛОВАТЫЙ прил. эпиуайы,
ацсат, цыйын емес; ~ узор ацсат нагыс.
НЕЗАПАМЯТНЫ ||Й прил. эййемги,
бурынгы, элле цашаннан; с ~х времён
эййемги уацытлардан бери, эййемги за-
манлардан бери.
НЕЗАПЕРТЫЙ прил. цулып урылма-
Еан, жабыл маган, ашык,-
НЕЗАПЕЧАТАННЫЙ прил. желимлен-
беген; ~ое письмо желимленбеген хат.
НЕЗАПЯТНАННЦЫЙ прил. дак тийме-
ген, таза, даксыз; ~ое имя дак тиймеген
исим.
НЕЗАРАЗНЫЙ прил. жуцпайтугын;
~ая болезнь жуцпайтугын кесел.
НЕЗАСЕЛЁННЫЙ прил. елсиз, елат-
сыз.
НЕЗАСЛУЖЕННО нареч. женсиз, жа-
зыксыз, орынсыз, надацтан; ~ подверг-
нуться наказанию орынсыз жазага тар-
ТЫЛЫУ-
НЕЗА СЛУЖЕНН ||ЫЙ прил. женсиз,
жазыксыз, орынсыз, надац; ~ое оскорбле-
ние женсиз цорлау, орынсыз масцаралау.
НЕЗАСТРОЕННЫЙ прил. жай салынба-
F3H, курылысы ЖОК-
НЕЗАТЕЙЛИВЫ ||Й прил. эпиуайы, ац-
сат; ~е украшения эпиуайы безеу затлары.
НЕЗАУРЯДНЫ || Й прил. эдеттен тыс,
сийрек ушырайтуЕын, айрыцша, кернекли;
~е способности айрыцша зейинлилик, ай-
рыцша у цыйлылыц; ~й талант кернекли
талант.
НЕЗАЧЕМ нареч. разг, кереги жоц, дс-
жети жоц; ходйть туда ~ ол жацца барыу-
дыц дэжети жоц-
НЕЗВАНЫЙ прил. шацырылмаган, ези
келген; ~ гость шацырылмаган конац.
НЕЗДЕШНИЙ прил. бул жердеги емес,
бул жерлик емес.
НЕЗДОРОВИТЦЬСЯ несов. безл. кому
ауырып цалыу, табы жоц, бийтап болыу,
науцасланыу, сырцауланыу, цошы бол-
мау; ему ~ся ол науцасланып тур.
НЕЗДОРОВЦЫЙ прил. 1. (больной)
ауырыулы, сырцаулы, кесел, бийтап,
науцас, сырцаулы, цошы жоц; я ~ мениц
цошым жоц; у него сегодня ~ый вид бугин
оныц цошы жоц; 2. (вредный для здо-
ровья) ден саулыцца зыянлы, жацпайту-
гын; ~ый климат ден саулыцца зыянлы
климат; 3. перен. (ненормальный) цолай-
сыз, бийжагдай; ~ая обстановка долайсыз
жагдай.
НЕЗДОРОВЬЕ с. науцасланыу, бийтап-
ланыу, сырцасланыу, науцаслыц.
НЕЗЕМНЦОЙ прил. 1. поэт. уст. (нахо-
дящийся вне земли) жерде болмайтугын,
жердеги емес; 2. перен. (возвышенный,
идеальный) ец кушли, аса, сийрек ушыра-
сатугын; ~ая любовь аса суйиушилик.
НЕЗЛОБИВОСТЬ, НЕЗЛОБИВОСТЬ ж.
ац кеуиллик, кек сацламаушылыц, кеуи-
линде кири жоцлыц, азарсызлыц.
НЕЗЛОБИВЫЙ, НЕЗЛОБИВЫЙ прил.
ац кеуил, кек сацламайтугын, кеулинде
кири жоц, азарсыз; ~ характер азар-
сыз минез.
НЕЗЛОЙ прил. ац кеуил, ашыусыз,
кексиз.
НЕЗЛОПАМЯТНЫЙ прил. ац кеуил,
кек сацламайтугын, кексиз; ~ человек кек
(Уакламайтугын адам.
НЕЗНАКОМЕЦ м. бийтаныс, таныс емес
адам.
— 501 —
НЕИ
НЕЗНАКОМКА женск. от незнакомец.
НЕЗНАКОМЦЫ Й прил. бийтаныс, таныс
емес; ~ый человек бийтаныс адам; мы
с ним ~ы бизлер олар менен таныс емес-
пиз; быть ~ым с чем-л. бир нэрсе менен
бийтаныс болыу; эта работа мне ~а бул
жумыс маган таныс емес.
НЕЗНАНИЦЕ с. билмеу, билмеслик, бил-
меушилнк, хабарсызлыц; по ~ю билмес-
ликтен.
НЕЗНАЧАЩИЙ прил. мэниснз, мэниси
жок, эдмийетсиз; ~ разговор мэнисиз гэп.
НЕЗНАЧИТЕЛЬНО нареч. азгантай,
кишкентай, кеп емес, шамалы.
НЕЗНАЧИТЕЛЕН 1|ЫЙ прил. 1. (неболь-
шой) азгана, азгантай, кишкентай, кеп
емес, шамалы; ~ая сумма денег ацшаныц
азгантай мугдары; 2. (маловажный) эхми-
йетсиз, эхмийети кем, болар-болмас; ~ое
обстоятельство эхмийетсиз жагдай; 3. (ни-
чем не замечательный) кишкентай, кезге
туспейтугын, кезге илинбейтугын; ~ый
человек кезге илинбейтугын адам.
НЕЗРЕЛОСТЬ ж. 1. писпегенлик, кек-
лик, цамлыд; 2. перен. (невысокая степень
развития) жаслыц, жетилиспегенлик, цам-
лыц, шалалыц; политическая ~ сиясий
жагынан жетиспегенлик.
НЕЗРЕЛ 1|ЫЙ прил. 1. (неспелый) писпе-
ген, кек, кам; ~ый виноград писпеген жу-
зим; 2. перен. (несовершенный) жетилис-
пеген, кам, шала; ~ое произведение кам
шыгарма.
НЕЗРЙМЬГ'Й прил. кезге илинбейту-
гын, кезге керинбейтугын, керинбейту-
гын, керип болмайтугын; ~е слёзы ке-
рипбейтугын кез жасы.
НЕЗРЯЧИЙ 1. прил. сокыр, гер; 2. в знач.
сущ. м. незрячий и ж. незрячая сокыр,
гер.
НЕЗЫБЛЕМО нареч. беккем, берк, ту-
раклы.
НЕЗЫБЛЕМОСТЬ ж. беккемлик, берк-
лик, тураклылыд; ~ советского строя
совет стройыныц беккемлиги.
НЕЗЫБЛ ЕМЦЫЙ прил. беккем, берк,
тураклы; ~ая вера в победу жециске бек-
кем исениушилик.
НЕИЗБЕЖНО нареч. сезсиз, шарасыз,
болмай калмайтугын, илаж жок-
НЕИЗБЕЖНОСТЬ ж. сезсиз болатугын-
лык, шарасызлык, болмай калмаушылык,
нлажсызлыд.
НЕИЗБЕЖНЫЙ прил. сезсиз болатугын,
шарасыз, болмай калмайтугын, илажсыз.
НЕИЗВЁДАНН ЦЫЙ прил. 1. (неизучен-
ный) тексерилмеген, изертленбеген, бел-
гисиз; ~ый край изертленбеген улке; 2.
(неиспытанный) бурын керилмеген, бас-
тан кеширилмеген, бурын болмаган; ~ое
чувство бурын болмаган сезим.
НЕИЗВЕСТНО нареч. и безл. в знач. сказ.
биймэлим, белгисиз, дереги жок; мне это
~ бул маган белгисиз; ~ где кайда екени
белгисиз; ~ кто ким екени белгисиз; ~
откуда кайдан екени белгисиз.
НЕИЗВЕСТНОСТИЬ ж. 1. (неопределён-
ность) белгисизлик, мэлимсизлик, дерек-
сизлик; 2. (отсутствие сведений о ком-
-чём-л.) бийхабарлык, хабарсызлык; 3.
(скромное существование) аты шыкпаган-
лык, аты мэлим емеслик; жить в ~и аты
шыкпай жасау.
НЕИЗВЁСТНЦЫЙ прил. 1. белгисиз, мэ-
лим емес, биймэлим, намэлим, дерексиз;
~ый человек биймэлим адам; ~ый остров
белгисиз атау; ~ое число белгисиз сан;
2. (не пользующийся известностью) аты
шыкпаган, дацкы шыкпаган; ~ый худож-
ник аты шыкпаган художник; 3. в знач.
сущ. м. неизвестный и ж. неизвестная
таныс емес, бийтаныс, танымайтугын, бел-
гисиз; какой-то ~ый бийтаныс биреу;
4. в знач. сущ. с. иеизвёстиое мат., белгисиз;
уравнение с двумя ~ыми еки белгисиз
тецлеие.
НЕИЗГЛАДЙМЦЫЙ прил. умытылмай-
турын, естен шыцпайтурын, ешпейтурын;
~ое впечатление естен шыдпайтугын
тэсир.
НЕИЗДАННЫЙ прил. басылмаган, ба-
сызлып шыкпаган, басылып шыгарылма-
ган; ~ роман басылып шыкпаган роман.
НЕИЗЛЕЧИМ ЦЫЙ прил. жазылмайту-
гын, еми жок, тэуир болмайтугын; ~ая
болезнь жазылмайтугын кесел.
НЕИЗМЕННО нареч. мудамы, хэр ка-
шан, хэрдайым, езгермей.
НЕИЗМЕННОСТЬ ж. езгерилмейтугын-
лык, тураклылык, езгермеслик; ~ прин-
ципов принциплердиц тураклылыгы.
НЕИЗМЁННЦЫЙ прил. 1. (постоянный)
езгермейтугын, тураклы, мудамы бола-
тугын; ~ое правило езгермейтугын кэде;
2. (преданный) шын берилген, садык,
аумайтугын, айнымайтугын; ~ый друг
шын берилген дос.
НЕИЗМЕНЯЕМОСТЬ ж. езгермеслик,
езгермейтугынлык, тураклылык-
НЕИЗМЕНЯЕМЦЫЙ прил. езгертил-
мейтугын, езгермейтугын, езгернссиз,
тураклы; ~ая часть речи грам. езгермей-
турын сез шакаплары.
НЕИЗМЕРИМО нареч. бир канша, бираз.
бир талай, анагурлым; ~ лучше анагур-
лым жаксы.
НЕИЗМЕРИМЫ ||Й прил. елшеусиз,
елшеуге болмайтугын, есап-саны жок, шек-
сиз, ушы-кыйры жок; ~е пространства
ушы-кыйры жок жер л ер.
НЕИЗРАСХОДОВАННЫЦЙ прил. шы-
гын етилмеген, жумсалмаган, кэрежет-
ленбеген; ~е суммы жумсалмаган сумма-
лар.
НЕИЗУЧЕННЫЙ прил. изертленбеген,
тексерилмеген, уйренилмеген; ~ край
изертленбеген улке-
НЕИЗЪЯСНИМ ЦЫЙ прил. тусинди-
рип болмайтугын, сез бенен айтып болмай-
тугын; ~ое волнение тусиндирип болмай-
тугын даулыгыу.
НЕИМЕНИЕ с. болмаганлык, жоклык;
за ~м времени уакыт жодлыдтан; за ~м
лучшего буннан тэуири болмаганлык-
тан.
НЕИМОВЕРНО нареч. жудэ, катты,
дэдден тыскары, айрыдша; ~ жарко жудэ
ыссы.
НЕИ
— 502 —
НЕИМОВЕРНЫ||Й прил. жудэ, катты,
Хадден тысцары, айрыцша; ~й холод кат-
ты сууыц; ~е трудности катты цыйыншы-
лыцлар.
НЕИМУЩИ ||Й прил. гедей, жарлы, кэм-
багал; ~е слой населения халыцтыц жарлы
цатламлары.
НЕИНТЕРЕСНЫЙ прил. 1. кызык емес,
кызыксыз; ~ая книга кызык емес китап;
2. разг, сулыу емес; ~ая внешность сулыу
емес пишин.
НЕИСКОРЕНИМЫЙ прил. куртыуга бол-
майтугын, жойыуга болмайтугын, саплас-
тырылмайтугын, калмайтугын, жок етиу
Кыйын; ~ порок калмайтугын кемшилик.
НЕЙСКРЕННЕ нареч. шын журектен
емес, хадал нийетсизлик пенен, карам
нийетлик, иши каралыц пенен, жузегей;
относиться ~ к кому-л. биреуге жузегей
царау-
НЕЙСКРЕННИ||Й прил. шын журектен
емес, хадал нийетсиз, дарам нийетли,
иши кара, жузегей; отношения жузе-
гейлик карым катнаслар.
НЕИСКРЕННОСТЬ ж. шын журектен
емеслик, дадал нийетсизлик, дарам ни-
йетлик, иши каралык, жузегейлик.
НЕИСКУСНО нареч. шеберсизлик пенен,
еби жоклык пенен, олаклык пенен.
НЕИСКУСНЫЙ прил. 1. (неумелый) ше-
бер емес, епсиз, олак; 2- (грубый, плохой)
жаман исленген, салак исленген, турпайы.
НЕИСКУШЁННОСТЬ ж тэжирийбесиз-
лик.
НЕИСКУШЁННЫЙ прил. тэжирийбесиз.
НЕИСПОЛНЕНИЕ с. орынламау, ат-
кармау, бежермеу; ~ приказа буйрыкты
орынламау.
НЕИСПОЛНЙМЦЫЙ прил. орынланыуы
мумкин емес, орынланбайтугын, бежерил-
мейтугын, орынлауга имканияты жок,
колдан келмейтугын; ~ое требование орын-
ланбайтугын талап.
НЕИСПОЛНЙТЕЛ ЬНЫЙ прил. орын-
ламайтугын, бежермейтугын, атцармайту-
гын; ~ работник орыиламайтугын хыз-
меткер.
НЕИСПОЛ ЬЗОВАННЫЙ прил. пай-
даланылмаган, тутылмаган, ислетилмеген;
отпуск пайдаланылмаган отпуск.
НЕИСПОРЧЕННЫЙ прил. бузылмаган,
бузыц емес, ац кеуил, ац нийет; таза.
НЕИСПРАВИМЫЙ прил. дузетиуге бол-
майтугын, оцлауга болмайтугын, дузел-
мейтугын; ~ шалун дузелмейтугын тен-
тек.
НЕИСПРАВНОСТЬ ж. бузыклык, бузыл-
ганлык, ислемеушилик; ~ мотора мотор-
дыц бузыклыгы.
НЕИСПРАВНЫЙ прил. 1. (повреждённый)
бузык, бузылган, сынган; ~ мотор бузык
мотор; 2. (неаккуратный) салак, шалагай;
~ плательщик салак телеуши.
НЕИССЛЕДОВАННЫЙ прил. изертлен-
беген, тексерилмеген.
НЕИССЯКАЕМЫ ИЙ прил. 1. таусылмай-
тугын, саркылмайтугын; ~й родник сар-
кылмайтугын булак; 2. таусылмайтугын,
саркылмайтугын, тууесилмейтугын, ада
болмайтугын; ~е богатства страны мэм-
лекеттиц таусылмайтугын байлыклары.
НЕЙСТОВО нареч. жудэ кэкэрленип,
катты кэхэрли, аса ашыуланып; ~ кричать
катты кэхэрленип бакырыу.
НЕЙСТОВСТВО с. 1. (исступление) жудэ
кэхэрлениушилик, аса ашыуланыушылык;
прийти в ~ кэхэри келиу; 2. (жестокость,
зверство) зулымлык, жауызлык-
НЕЙСТОВСТВОВА ||ТЬ несов. 1. (быть
в состоянии неистовства) катты кэхэрле-
ниу, аса ашыуланыу; 2. (проявлять жесто-
кость, зверство) зулымлык етиу, жауызлык
етиу; <> море ~ло тециз гууледи.
НЕЙСТОВЦЫЙ прил. цэцэрли, ашыулы,
ашыуланган; <> ~ые аплодисменты гууле-
ген цол шаппатлаулар; ~ая буря гуулеген
дауыл.
НЕИСТОЩЙМЦЫЙ прил. 1. (обильный)
таусылмайтугын, тууесилмейтугын, ада
болмайтугын; ~ые богатства таусылмайту-
гын байлыклар; 2. перен. (безграничный,
безмерный) шексиз; ~ая энергия таусыл-
майтугын гайрат; 3. (в разговоре, выдумке)
сезге шебер, гэпке шебер, шешен; ~ ый
собеседник гэпке шебер гуррицлесиуши.
НЕИСТРЕБИМЫЙ прил. ешпейтугын,
жок болмайтугын, таусылмайтугын, сен-
бейту гын.
НЕИСЦЕЛЙМЫЙ прил. см. неизлечимый.
НЕИСЧЕРПАЕМЫЙ прил. см. неистощи-
мый 1, 2.
НЕИСЧИСЛЙМЦЫЙ прил. есап-саны жоц,
сансыз, жудэ кеп; ~ое множество сансыз
кепшилик.
ней мест. дат. и предл. п. от она
(после предлогов).
НЕЙЛОН м. нейлон (жасалма талшыц
цэм соннан исленген гезлеме).
НЕЙЛОНОВЫЙ прил. нейлон...; нейлон-
нан исленген.
НЕЙМЁТ безл. разг.: видит око, да зуб
~ поел, кез жетсе де, кол жетпейди; кези
керсе де, батылы бармайды.
НЕЙРОН м. нейрон (ескен ушлары бар
нерв клеткалары).
НЕЙРОХИРУРГ м. нейрохирург (нейро-
хирургия бойынша цэниге).
НЕЙРОХИРУРГЙЧЕСКИЙ прил. нейро-
хирургия..., нейрохирургиялык-
НЕЙРОХЙРУРГЙЯ ж. нейрохирургия
(хирургияныц тарауы).
НЕЙТРАЛИЗАЦИЯ ж. 1. полит, нейтра-
лизацияластырыу, бийтэреплендириу, бий-
тэреп етиу; ~ территории территорияны
бийтэреп етиу; 2. (ослабление силы, влия-
ния кого-чего-л.) кушин кемитиу, тэсирин
жок етиу; 3. хим. нейтрализациялау; ~
серной кислоты кукирт кышкылтын ней-
трализациялау.
НЕЙТРАЛИЗОВАТЬ сов. и несов. кого-
-что 1. полит, (сделать нейтральным)
нейтрализациялау, бийтэреплендириу, бий-
тэреп етиу; ~ государство мэмлекетти
бийтэреп калдырыу; 2. (ослабить) кушин
кемитиу, тэсирин жок етиу; ~ чьё-л. влия-
ние биреудиц тэсирин жок етиу; 3. хим.
нейтрализациялау, нейтрализацияласты-
рыу.
— 503 —
НЕК
НЕЙТРАЛИТЕТ м. полит, нейтралитет, 1
бийтэреплик, араласпаушылык; вооружён-
ный ~ кураллы нейтралитет; сохранять ~
нейтралитетте турыу; нарушать ~ бийтэ-
репликти бузыу.
НЕЙТРАЛЬНОСТЬ ж. 1. полит, ней- I
тральлык, бийтэреплик; 2. хим. нейтраль-
лык-
НЕЙТРАЛЬНЫЦЙ прил. 1. полит, ней-
траль..., бийтэреп; ~е государства бий-
тэреп мэмлекетлер; 2. хим. нейтраль; ~й
раствор нейтраль еритинди.
НЕЙТРОН ж. физ. нейтрон (атом ядро-
сыныц цурамындагы электр заряды жок,
белекше).
НЕЙТРОННЫЙ прил. нейтрон..., ней-
гронлы-
НЕКАЗИСТЫЙ прил. разг, ажарсыз,
сыцылсыз, шырайсыз.
НЕКВАЛИФИЦИРОВАННЫЙ прил.
квалификациясыз, квалификациям жоц,
^энигеликсиз; ~ рабочий цэнигелиги жоц
рабочий; ~ труд квалификациями талап
етпейтугын мийнет.
некем мест. твор. п. от некого.
НЁКЦИЙ мест, неопр. 1. (некоторый)
цаццайда бир, цандайда; ~ое беспокой-
ство кандайда бир тынышсызлык; 2. (ка-
кой-то) бир, биреу, ...деген биреу, ...деген
бир киси; ~ий Иванов Иванов деген биреу.
НЕКЛЁТОЧНЫЦЙ прил. биол. клетка-
сыз, клеткадан дузилмеген; ~е формы
живого вещества жанлы заттыц клеткасыз
формалары.
НЕКОВКИЙ прил. тех. созылмайтугын,
шеккишленбейтугын; ~ металл шеккиш-
ленбейтугын металл.
НЕКОГДА I нареч.. в знач. сказ, (нет
времени) уакыт жок, кол тиймейди; мне
сегодня ~ бугин мениц уакытым жок, бугин
мениц колым тиймейди.
НЕКОГДА II нареч. (когда-то) бир
уакытта, бир уакытлары, бир заманда,
еткен заманларда, ертеректе, элле кашан;
~ здесь жил один учёный бир уакытта бул
жерде бир билимпаз турган.
НЁКОЦГО мест, отриц. с неопр. хеш
ким, хеш адам; ~го послать жибериуге
адам жок; ~го винить хеш кимди айыплау-
га болмайды; ~му поручить это дело бул
жумысты тапсырыуга хеш ким жоц; его
некем заменить оныц орнына хеш ким
жок; не у кого спросить сорауга адам жоц.
НЕКОМПЕТЕНТНО ЫЙ прил. бийхабар,
хабарсыз, билмейтугын, колынан кел-
мейтугын; ~ое суждение хабарсыз бола
турып пикир айтыу-
НЕКОМПЛЕКТНЫЙ прил. комплект-
сиз, толыц емес, тууел емес; ~ое оборудо-
вание комплектсиз ускене.
некому мест. дат. п. от некого.
НЕКОРРЕКТНЫЙ прил. 1. (невежливый,
неучтивый) эдепсиз, бийадеп, женсиз,
кергенсиз; ~ поступок эдепсиз ис; 2. шахм.
кэте, жацылыс; ~ ход кэте журис.
НЁКОТОРЦЫЙ мест, неопр. 1. (какой-то)
бираз, бир канша; с ~ых пор бираздан
бери; ~ое количество бир канша мугдар;
до ~ой степени бир канша; ~ое время мы
отдыхали бизлер бираз уакыт дем алдык;
2. (незначительный) бираз, бир канша,
азы-кем; испытывать ~ое беспокойство
бир канша тынышсызланыуга берилиу;
3. гейпара, гей бир, базы бир; ~ые наши
товарищи работают в Ленинграде бизиц
гейпара жолдасларымыз Ленинградта
ислейди; 4. в знач. сущ. мн. некоторые
гейпара адамлар, айырым адамлар, гей
биреулер, базы биреулер; ~ые задержа-
лись в дороге гей биреулер жолда иркилди.
НЕКРАСЙВО 1. нареч. сулыу емес, ажар-
сыз, шырайсыз, кериксиз; 2. в знач. сказ.
жацсы емес, ылайыц емес, жаман; так
поступать ~ бундай цылыу жацсы емес.
НЕКРАСЙВЫЙ прил. 1. сулыу емес, сы-
кылсыз, ажарсыз, кериксиз; шырайсыз
(о лице)-, ~ почерк сулыу емес кол жазба,
жазыуы сулыу емес; 2. (нечестный, непо-
рядочный) жаксы емес, ылайык емес, жа-
ман, жарамайтугын, уятсыз; ~ поступок
жарамайтугын кылык-
НЕКРЕДИТОСПОСОБНОСТЬ ж. фин.
карызын телеуге шамасы келмеушилик.
карызын телей алмайтугынлык-
НЕКРЕДИТОСПОСОБНЫЙ прил. фин.
карызын телей алмайтугын, карызын те-
леуге шамасы келмейтугын; ~ должник
телеуге шамасы келмейтугын царыздар.
НЕКРЁПКЦИЙ прил. 1. (непрочный)
дэлсиз, карыусыз, эзиз, берк емес; ~ая
материя берк емес гезлеме; ~ий лёд эзиз
муз; 2. (слабый физически, нездоровый)
эзиз, нашар; 3. онша койыу емес, онша
ашшы емес, кушсиз; ~ий раствор онша
Койыу емес еритпе; ~ий чай онша ашшы
емес чай.
НЕКРИТЙЧЕСКЦИЙ прил. сын кез беиен
карамаган; ~ое отношение к делу иске
сын кез бенен карамаганлык-
НЕКРИТЙЧНЫЙ прил. см. некритиче-
ский.
НЕКРОЛОГ м. некролог (цайтыс болган
адамныц емири, хызмети тууралы мацала).
НЕКСТАТИ нареч. 1. (не вовремя) бий-
мезгил, колайсыз уакытта, уакытсыз,
ретсиз; он пришёл ~ ол колайсыз уакыт-
та келди, ол биймезгил келди; 2. (не к
месту) орынсыз, женсиз, женсиз-жосак-
сыз, ретсиз; сказать что-л. ~ бир нэрсе-
ни орынсыз айтып салыу.
НЕКТАР м. 1. нектар (эййемги грек мифо-
логиясында — мэцгилик сулыушылыц цэм
жаслыц бериуши шире)-, 2. бот. нектар,
шире (есимликлерден шыгатуеын шийрин
суу)-
НЕКТО мест, неопр. (в сочетании с име-
нем, фамилией) ...деген биреу, ...деген
киси; ~ Султанов Султанов деген биреу.
НЕКУДА нареч. ...жери жок, ...орны
жок, хеш Кайда; ему ~ идти оныц барату-
гын жери жок; <> дальше ехать ~ болып
болганы.
НЕКУЛЬТУРНО нареч. мэдениятсыз
турде, мэдениятсызлык кылып, наданлык
етип, садалык етип.
НЕКУЛЬТУРНОСТЬ ж. мэдениятсыз-
лыц, мэденияттан артта цалганлыц, на-
данлыц, садалыц.
НЕК
— 504 —
НЕКУЛЬТУРНЫ ||Й прил. 1. мэденият-
сыз, мэденияттан артта калган, надан,
сада; ~й человек мэдениятсыз адам; 2. (ди-
корастущий) жабайы, цодирец; ~е расте-
ния жабайы есимликлер.
НЕКУРЙЩИЦЙ прил. 1. шылым шекпей-
тугын, темеки тартпайтугын; 2. в знач.
сущ. м. некурящий и ж. некурящая шек-
пейтугын адам; вагон для ~х шекпейту-
гын адамлар ушын вагон.
НЕЛАДНО нареч. разг, и в знач. сказ.
жаксы емес, шатак, оцлы емес, надурыс;
что-то тут~ бул жерде бир надурыслыд бар.
НЕЛАДНЦЫЙ прил. разг. 1. (неблагопо-
лучный) жаксы емес, шатак, оцлы емес,
надурыс; 2. (неуклюжий, нескладный)
эудик, жайтабан, селекет; ~ый парень
эудик жигит; 3. в знач. сущ. с. неладное
бинколайлык, бийколай нэрсе; случилось
что-то ~ое кандайда бир ис болып калды.
НЕЛАДЫ только мн. разг, келиспеу,
келиспеу шил ик8 аразылык, тартыс; семей-
ные уйдеги келиспеушиликлер.
НЕЛАСКОВО нареч. сууык, кабары
ашылмай, тунжырайып, жатыркап.
НЕЛАСКОВЫЙ прил. сууык, кабагы
ашылмайтугын, тунжырайган, жатыркай-
тугын, жатыркагыш; ~ ребёнок жатыр-
кагыш бала.
НЕЛЕГАЛ ьно нареч. астыртын, жасы-
рын, законнан тыс, легальсыз.
НЕЛЕГАЛ ьность астыртын лык, жа-
сырын, купыялык, законнан тыс бол-
езнлык, легальсызлык-
НЕЛЕГАЛ ЬНЦЫЙ прил. астыртын, жа-
сырын, купыя, законнан тыс, легальсыз;
~ая литература жасырын эдебият.
НЕЛЁГКЦИЙ прил. 1. (тяжёлый) ауыр,
салмаклы; 2. (трудный) ауыр, кыйын;
~ая работа кыйын жумыс; ~ая задача
1) кыйын шыгатугын мэселе; 2) перен.
кыйын уазыйпа; дёрнула его ~ая оны
кырсык басты; ~ая несёт кырсык айдап
келди.
НЕЛЕПО нареч. пэтиуасыз, келиспеген,
болмаган, биймэни.
НЕЛЕПОСТИ Ь ж. 1. (бессмысленность)
пэтиуасызлык, келиспегенлик, болмаган-
лык, биймэнилик; 2. (нелепый поступок,
нелепая мысль и т. д.) сандырац, биймэни-
лик; говорить ~и биймэни сез сейлеу.
НЕЛЕП ЦЫЙ прил. 1. (бессмысленный)
пэтиуасыз, келиспеген, болмаган, биймэни,
мэниссиз; ~ая мысль келиспеген пикир;
2. (несуразный) ерси, эбеший, колайсыз,
келиспеген; ~ый костюм келиспеген кос-
тюм.
НЕЛЁСТНЦЫЙ прил. 1. жактырмаган,
унамсыз, мактамаган, жаксы емес; ~ая
характеристика унамсыз минезлеме; 2. (не-
приятный, обидный) жагымсыз, кызы-
гарлык емес, мадтарлык емес; ~ое предло-
жение кызыгарлык емес усыныс.
НЕЛЁТНЦЫЙ прил. ушыуга болмайту-
гын, ушпайтугын; ~ая погода ушыуга
болмайтугын хауа райы.
НЕЛИКВИД м. неликвид (мэкемедеги
езинде пайдаланылмайтуеын, бась^а мэке-
меге еткерилиуге тийис затлар).
НЕЛИКВИДНЫЙ прил. неликвид..., ие-
ликвидли; ~ фонд неликвид коры.
НЕЛИЦЕПРИЯТНЫЙ прил. хак, эдил,
тууры; ~ая критика эдил критика.
НЕЛИШНЕ нареч. в знач. сказ, с неопр.
а рты к емес, керекли, шеп емес; ~ преду-
предить ескертиу шеп болмайды.
НЕЛЙШНИЙ прил. артыд емес, керекли,
шеп емес.
НЕЛОВКЦИЙ прил. 1. (неуклюжий)
олак, епсиз, ебетейсиз, ийкемсиз, тур-
пайы; ~ий человек олак адам; сделать ~ое
движение ебетейсиз хэрекет етиу; 2.
(неудобный) ебетейсиз, колайсыз, оцай-
сыз; лежать в ~ом положении колайсыз
жатыу; 3. перен. (затруднительный) колай-
сыз, унамсыз, жагдайсыз, оцайсыз; по-
пасть в ~ое положение цолайсыз жагдайга
тусиу.
НЕЛОВКО 1. нареч. (неуклюже) олац,
епсиз, ебетейсиз, ийкемсиз; ~ спрыг-
нуть с лошади аттан епсиз ыргып тусиу;
2. безл. в знач. сказ, с неопр. (неудобно)
колайсыз, оцайсыз; ~ писать лёжа жатып
жазыу колайсыз; 3. безл. в знач. сказ, уя-
лып, кысылып, тартынып; ему стало ~
ол кысынып калды.
НЕЛОВКОСТЬ ж. 1. (неуклюжесть, не-
поворотливость) олаклык, епсизлнк, ебе-
тейсизлик, ийкемсизлик; отличаться ~ю
ебетейсизлиги менен кезге тусиу; 2.
уялыушылыц, кысыныушылык, тарты-
пыушылыц; почувствовать ~ цысыныу-
шылыцты сезиу.
НЕЛОГИЧНОСТЬ ж. логикасызлык,
байланыссызлыц, карама-царсылыц.
НЕЛОГИЧНЫЙ прил. логикасыз, байла-
ныссыз, карама-карсы; ~ вывод байла-
ныссыз жуумак-
НЕЛЬЗЯ нареч. в знач. сказ, с неопр.
1. (невозможно) болмайды, жарамайды,
мумкин емес; это поручение выполнить ~
бул тапсырманы орынлауга болмайды;
2. (воспрещается, не следует) болмайды,
кадаган етилген; здесь курить ~ бул жерде
шылым шегиуге болмайды; ~ терять ни
минуты бир минуттыда босца жибериуге
болмайды; ~ ли? мумкин бе?; ~ ли им
помочь? оларга жэрдемлесиуге болмас па
екен?; как ~ лучше жудэ жаксы етип;
нельзя не... -га, =те болмайды; с ним ~
не согласиться оныц менен келиспеуге
болмайды; ~ сказать, чтобы он был прав
оныки дурыс деп айтыуга болмайды.
НЁЛ ЬМА ж. нельма (балыц).
НЕЛЮБЕЗНО нареч. жацтырмай, сууык
турде.
НЕЛЮБЕЗНЫЙ прил. жадтырмайту-
fhh, сууыд; ~ человек сууык адам; ~
приём жактырмай кабыл алыу.
НЕЛЮБИМЫЙ прил. суймейтугын^
жадтырмаранлык, жаксы кермейтурын,
жаман керген.
НЕЛЮБОВЬ ж. суймегенлик, жактыр-
маранлык, жаксы кермегенлик, жаман
кериушилик.
НЕЛЮБОПЫТНЫЙ прил. КЫЗЫКСЫН-
байтугын, иси жок, кызыкпайтугыи; ~
человек кызыксынбайтугын адам.
— 505 —
НЕН
НЕЛЮДЙМ м. жат уйир, адамга досыл-
майтугын, адам жатыр цайтурын киси.
нелюдимка женск. от нелюдим.
НЕЛЮДЙМ ОСТЬ ж. жат уйирлик, адам-
fa досылмаушылыд, адам жатырдаушылыд.
НЕЛЮДИМЫЙ прил. жат уйнр, адамга
цосылмайтугын, адам жатырцайтугын.
нём мест, предл. п. от он, оно {по-
сле предлогов).
НЕМАЛЕНЬКИЙ прил. кишкене емес,
улкен, эдеуир.
НЕМАЛО нареч. аз емес, жеткиликли,
бир талай, кеп; он прочитал ~ книг ол
бир талай китапларды оцып шыкты.
НЕМАЛ ОВАЖН ЦЫЙ прил. эхмийети
аз емес, эхмийетли, пайдалы, мэниси бар;
~ое событие эхмийетли уакыя.
НЕМАЛЫ II й прил. азгана емес, бир та-
лай, толып атырган, кеп;- это ~е деньги
бул азгана пул емес; ~й труд кеп мийнет.
НЕМЕДЛЕННО нареч. тез, токтаусыз,
иркилместен, дэрриу, егленбестен, кешик-
пей; прошу ответить ~ тез жууап бериуи-
цизди сорайман.
НЕМЕДЛЕННЫЙ прил. тез, токтаусыз,
иркилмейтугын, егленбейтугын, кешикпей-
тугын; ~ ответ иркилмей берилген жууап.
НЕМЕДЛЯ нареч. см. немедленно.
НЕМЕРКНУЩИЙ прил. 1. (не поту-
хающий) ешпейтугын, сенбейтугын; ~ий
свет ешпейтугын нур; 2. перен. (незабы-
ваемый) умытылмайтугын, ешпес, сенбес;
~ая слава ешпес дацк-
НЕМЁЦТЬ несов. 1. (становиться немым)
гуц. болыу, тили байланыу; 2. перен. (те-
рять чувствительность) жаны кетиу, уйыу,
катын калыу, силейип калыу, уйысып
калыу; пальцы ~ют бармадлардыц жаны
кетти.
НЕМЕЦКИЙ прил. немец..., немецтиц;
~ язык немец тили.
НЕМИЛОСЕРДНО нареч. 1. уст. (же-
стоко) катан., рейимсиз турде, аямай,
аяусыз, аямастан; 2. перен. разг, (очень
сильно, чрезмерно) эбден, хэдден тыс, шы-
дап болмас.
НЕМИЛ ОСЁРДН ЦЫЙ прил. 1. уст. (же-
стокий) катац, рейимсиз, аямайтугын,
аяусыз; 2. перен. разг, эбден, хэдден тыс,
кеп, шыдап болмайтугын; ~ая боль шыдап
болмайтугын ауырыу.
НЕМЙЛОСТЬ ж. уст. суйкимсиз, жек
кериушилик/жактырмаганлык, жаман ке-
рип калыушылык; впасть в ~ жаман
керинип калыу.
НЕМЙЛЫЙ прил. 1. суйкимсиз, жек
керетугын, жактырмайтугын, кеуилге
жакпайтугын; 2. в знач. сущ. м. немилый
и ж. немилая суйкимсиз адам.
НЕМИНУЕМЫЙ прил. сезсиз, сезсиз
болатугын, болмай калмайтугын, куты-
лып болмайтугын, гумансыз.
НЕМНЙГИЦЙ прил- 1. бираз, бир кан-
ша, гейпара; в ~х странах бир канша
еллерде; в ~х словах гейпара сезлерде;
2. в знач. сущ. мн- немногие биразлар,
кай биреулер, гей биреулер.
НЕМНОГО нареч. 1. (не сильно, чуть-
-чуть) азгана, сэл-пэл, бираз, азырак,
кеп емес, сэлгана; я ~ устал мен азгана
шаршадым; 2. (мало) бираз, азгантай, аз,
азырак; выпить ~ воды азгантай суу
ишиу; ~ спустя бираздан соц; времени
осталось ~ уакыт аз калды; 3. в знач.
сказ, аз, азгана; это совсем ~ бул жудэ аз.
НЕМНОГОСЛОВНЫЙ прил. цысца, аз
се зли; ~ ответ цысца жууап.
НЕМНОГОЧЙСЛ ЕННОСТ Ь ж. саны
азлыц, аз санлылыц, кеп емеслик, азлыц;
~ подобных случаев бундай хэдийселер-
диц кеп емеслиги.
НЕМНОГОЧИСЛЕННЫЙ прил. аз сан-
лы, кеп емес, аз.
НЕМНОЖЕЧКО, НЕМНОЖКО нареч.
см. немного.
НЕМЦОЙ прил. 1. гуцелек; ~6й ребёнок
гуцелек бала; 2. перен. тым-тырыс, жым-
-жырт, кулак мурнын кескендей; ~ая ти-
шина кулак мурнын кескендей тынышлыц;
3. в знач. сущ. м. немой и ж. немая гуце-
лек, гуц; ~6й от рождения гуцелек болып
тууылган; <> ~ая карта атсыз карта, жа-
зыусыз карта; ~бй фильм сессиз фильм.
НЕМОЛОДОЙ прил. орта жасар; жигит
агасы (о мужчине).
НЕМОЛЧНЫЙ прил. поэт, тынбайту-
гын, басылмайтугын, узликсиз; ~ шум
волн толкынлардыц тынбайтугын шау-
кымы.
НЕМОТА ж- гуцлик, гуцелеклик.
НЁМОЧЬ ж. прост, см. немощь; блед-
ная ~ мед. кансызлык, каны азлык кесели.
НЕМОЩНОСТЬ ж. цэлсизлик, кушсиз-
лик, эзизлик, дэрмансызлыц.
НЕМОЩНЫЙ прил. ХЭЛСНЗ, кушсиз,
эзиз, кууатсыз, дэрмансыз.
НЁМОЩЬ ж. разг, хэлсизлик, кушснзлик,
эзизлик, дэрмансызлыц.
нему мест. дат. п. от он, оиб (после
предлогов).
НЕМУДРЕНО нареч. тац емес, цайран
цаларлыц нэрсе емес; ~, что он этого не
нашёл оныц буны таппагапы цайран ца-
ларлыц нэрсе емес.
НЕМУДРЁН ЦЫЙ прил. разг, жай, оцай,
эпиуайы; ~ая задача жай мэселе.
НЕМУЗЫКАЛЬНЫЙ прил. нама ядында
цалмайтугын, сазра уцыпсыз, сазга уцыбы
жоц; ~ человек сазра уцыпсыз адам.
НЕМЦЫ мн. (ед. немец м., немка ж.) не-
мецлер (Германияньщ тийкаргы халцы).
НЕМЫСЛИМЫ)|Й прил. разг, ойра кел-
мейтурын, ацылра сыймайтугын, цыйын,
ауыр, мумкин емес; условия цыйын
жагдайлар; ~е сроки цыйын муддетлер.
ненаблюдательный прил. бай-
камайтугын, кермейтугын, сезбейтугын.
НЕНАВИДЕТЬ несов. кого-что жаман ке-
риу, жек кериу, кере алмау.
НЕНАВИСТНИК м. разг, жаман кериу-
ши, жек кернуши, кере алмаушы.
НЕНАВЙСТНИЦА женск. от ненавистник.
НЕНАВИСТНИЧЕСТВО с. жеркенишлик,
жек кериушилик, кере алмаушылыц-
НЕНАВИСТНЫЙ прил. 1. (вызывающий
ненависть) жеркенишли, жек керетугын,
кере алмайтугын; ~ враг жеркенишли
душпан; 2. (выражающий ненависть) жер-
НЕН
— 506 —
Кении царайтугын, жек керип турган; ~
взгляд жек керип турган кез царас.
НЕНАВИСТЬ ж. жеркениш, жек кериу-
шилик, кере алмаушылыд; питать ~
к кому-л. биреуди жек кериу.
НЕНАГЛЯДНЫЙ прил. 1. суйикли, кэ-
дирли, керип тоймайтугын, карап мийир
цанбайтугын, карап тоймас; 2. в знач.
сущ. м. ненаглядный и ж. ненаглядная
суйикли.
НЕНАДЁВАННЫЙ прил. разг, кийилме-
тен, жаца пайдаланыл маган.
НЕНАДЁЖНОСТЬ ж. исенимсизлик,
калпаллыц, шубелилик.
НЕНАДЁЖНЫЙ прил. 1. исениуге бол-
майтугын, исенимсиз, цалпал, шубели;
~ человек исениуге болмайтугын адам;
2. берк емес, эзиз; ~ мост берк емес кепир.
НЕНАДОБНОСТЬ ж. керексизлик,
кереги жоклык-
НЕНАДОЛГО нареч. аз уацытца, кыска
уакытка; он пришёл ~ ол аз уакытка
келди.
НЕНАКАЗУЕМОСТЬ ж. юр. жазалан-
'баслыц, жазага тартылмаслыц.
НЕНАКАЗУЕМЫЙ прил. юр. жазаланбай-
тугын, жазага тартылмайтугын; ~ посту-
пок жазаланбайтугын цылыц.
НЕНАМЕРЕННО нареч. билмей, бил-
местен, цастан емес, жорта емес.
НЕНАМЕРЕННЫЙ прил. билместен,
цастан емес, жорта емес.
НЕНА ПАДЕН ИЦЕ с. топылмау, топы-
лыспау, хужим етпеу; договор о ~и топы-
лыспау даккында келисим.
НЕНАРОКОМ нареч. прост- тосаттан,
ойламастан, билместен; зайти ~ тосаттан
кирип калыу.
НЕНАСТНЦЫЙ прил. жауынлы, жам-
гырлы, бултлы, жауын-шашынлы, ыгал-
лы; ~ая погода жауын-шашынлы дауа
райы; ~ый день бултлы кун.
НЕНАСТОЯЩИЙ прил. жасалма, тэ-
бийгый емес.
НЕНАСТЬЕ с. жауынлы кун, бултлы
кун, жауын-шашынлыц, ыгаллыц.
НЕНАСЫТНЦЫЙ прил. 1. (прожорли-
вый, жадный) аш, мешкей, аш кез; ~ый
зверь аш дайуан; 2. перен. кези тоймай-
тугын, аш кез, сыцмар, цанаатсыз; ~ое
честолюбие даццца тоймайтугын; ~ая
жажда знаний билимге кези тоймай-
тугынлыц.
НЕНАСЫЩЕННЫЙ прил. хим. цанба-
ган, цаныцбаган; ~ раствор цаныцбаган
еритинди.
ненатурАл ЬНЫЙ прил. жасама, жа-
салма, тэбийгый емес; ~ шёлк жасалма
жипек.
НЕНАУЧНЦЫЙ прил. илимий емес,
илимге негизленбеген, илимге суйинбеген;
~ая постановка вопроса мэселени илимге
негизленбей койыу.
НЕНАХОДЧИВЫЙ прил. тапкыр емес,
шешен емес.
НЕНЕЦКИЙ прил. ненец...; ~ язык не-
пец тили.
НЕНОРМАЛЕН ОСТ Ц Ь ж. 1. (отклонение
от нормы) шеннен тыслыц, женсизлик,
надурыслыц; ~ь развйтия рауажланыу-
дын, шеннен тыслыгы; 2. (ненормальное
явление) кемшилик, кэтелик; устранить
все ~и в работе жумыстагы барлыц кем-
шиликлерди сапластырыу.
НЕНОРМАЛЬНЫЙ прил. 1. (отступаю-
щий от нормы) шеннен тыс, женсиз, на-
дурыс; ~ рост надурыс есиу; 2. разг, (пси-
хически больной) жинли, есуас; 3. в знач.
сущ. м. ненормальный и ж. ненормальная
есеуан, есуас.
НЕНОРМИРОВАННЫЙ прил. норма-
сыз, нормал анбаган, шекленбеген; ~ труд
норм ас ыз жумыс.
НЕНУЖНЫ || Й прил. керексиз, кереги
жок, орынсыз, пайдасыз; ~е подробности
кереги жок майда-шуйделиклер.
НЕНЦЫ мн. (ед. ненец м., ненка ж.)
ненецлер (Ненец, Ямал-Ненец цэм Тай-
мыр милли округлериниц тийкаргы халцы).
НЕО= цоспа сезлердиц «.жаца» деген мгнини
ацлататутн биринши белеги, мыс.-, нео-
реализм неореализм.
НЕОБДУМАННО нареч. ойланбастан,
ойламай, ойламастан.
НЕОБДУМАННЫЙ прил. ойламай ислен-
ген, ойланбаган; ~ поступок ойламай
исленген цылыц.
НЕОБЕСПЕЧЕННОСТЬ ж. 1. (чем-л.)
тэмийин етилмегенлик, тэмийинленбеген-
лнк; 2. (нужда) кэмбагаллыц, мутэжлыц,
жетиспеушилик, жоцшылыц.
НЕОБЕСПЁЧЕННЦЫЙ прил. 1. кэмбагал,
мутэж; ~ое существование мутэжлыцта
ететугын емир; 2. фин. тэмийин етил-
меген, тэмийинленбеген; ~ый счёт тэмийин
етилмеген счёт.
НЕОБЖИТОЙ, НЕОБЖЙТЫЙ прил.
адам жасамаган, адам турмаган, адам
отырмаган (жер, уй).
НЕОБИТАЕМЫЙ прил. халыцсыз, адам-
сыз, елатсыз, адам жасамаган, елсиз;
~ остров елсиз атау, елатсыз атау.
НЕОБЛАГАЕМЫ ||И прил. салыц салын-
байтугын, салыц алынбайтугын; ~е доходы
салыц алынбайтугын кирислер.
НЕОБНАРОДОВАННЫЙ прил. жарыя-
ланбаган, елге белгили болмаган, кепке
белгисиз.
НЕОБНАРУЖЕННЦЫЙ прил. белгили
болмаган, ашылмаган, табылмаган, аныц-
ланбаган; ~ая пропажа жогалып табылмай
кеткен нэрсе.
НЕОБОЗНАЧЕННЫЙ прил. белгилен-
беген, белги цойылмаган, белги салынба-
ган, ен салмаган, керсетилмеген.
НЕОБОЗРИМОСТЬ ж. кез жетпеслик,
ушы-цыйыры жоцлыц, шексизлик.
НЕОБОЗРЙМЦЫЙ прил. кез жетпейту-
гын, ушы-цыйыры жод, шексиз; ~ое про-
странство ушы-цыйыры жок кецлик; ~ый
лес ушы-цыйыры керинбейтугын тогай.
НЕОБОСНОВАННОСТЬ ж. негизсизлик,
дэлилсизлик, тийкарсызлыц, женсизлик.
НЕОБОСНОВАННЦЫЙ прил. негизеиз,
дэлилсиз, тийкарсыз, женсиз; ~ое обвине-
ние дэлилсиз айыплау.
НЕОБРАБОТАННЦЫЙ прил. 1. (невоз-
деланный) исленбеген, айдалмаган; ~ая
— 507 —
НЕО
1емля исленбеген жер; 2. перен. шала
исленген, толык исленбеген. дузетилме-
ген, женленбеген; ~ые материалы шала
исленген материаллар.
НЕОБРАЗОВАННЫЙ прил. маглыу-
матсыз, билимсиз, сауатсыз, мэдениятсыз,
оцымаган.
НЕОБРАТИМЫЙ прил. цайталанбай-
гугын, кайтарып болмайтугын, тэкрар-
ланбайтугын; ~ процесс цайталанбайту-
гын процесс.
НЕОБРЕМЕНЙТЕЛ ЬНЦЫЙ прил. ауыр
емес, жецил, ацсат, цыйын емес; ~ое пору-
чение жецил тапсырма.
НЕОБСТРЕЛЯННЫЙ прил. атыу кер-
меген, атылмаган, атып керилмеген, урыс
кермеген.
НЕОБУЗДАННОСТЬ ж. бийбаслык,
жууенсизлик, тыйым салынбаганлык, тэр-
гип кермегенлик, ез басына кетиушилик.
НЕОБУЗДАННЫЙ прил. бийбас, жууен-
из, тыйым салынбаган, тэртип кермеген,
ез басына кететугын.
НЕОБУСЛОВЛЕННЫЙ прил. шэрт-
тенбеген, шэрт койылмаган, келисилмеген.
НЕОБУТЫЙ прил. жалац, кийинбеген,
жалац аяк, аяк кийимсиз.
НЕОБУЧЕННЫЙ прил. уйретилмеген,
оцытылмаган.
НЕОБХОДИМО безл. в знач. сказ, керек,
зорур, лазым, тийис; ~ выполнить работу
в срок жумысты уацтында орынлау керек.
НЕОБХОДИМОСТИ Ь ж. кереклилик,
зэрурлилик, лазымлылыц, тийислик;
крайняя ~ь жудэ кереклик; в случае ~и
зэрурли болган жагдайда; <> по в силу
^и илажсыздан, ериксизден, шарасыздан.
НЕОБХОДИМЫ || Й прил. 1. (нужный)
керекли, зэрурли, лазым, тийис; ~е учеб-
ники керекли оцыу цураллары; ~е сред-
ства керекли цэрежетлер; 2. (неизбежный,
обязательный) зэрур, зэрурли, керекли,
гийисли; сделать ~е выводы тийисли
жуумацлар шыгарыу.
НЕОБЩЙТЕЛ ЬНОСТ Ь ж. адам га
араласпаушылыц, кисиге цосылмаушы-
лыц, цатнаспаушылыц, индемейтугынлыц,
туйыцлыц.
НЕОБЩИТЕЛЬНЫЙ прил. адамга ара-
ласпайтугын, кисиге досылмайтугын, цат-
наспайтугын, индемейтугын, туйыц; ™
человек кисиге цосылмайтугын адам; ~
характер туйыц минез.
необъезженный прил. асау, уйре-
гилмеген, минилмеген; ~ая лошадь асау
ат.
НЕОБЪЯСНИМ||ЫЙ прил. тусиндирип
болмайтугын, тусиндириуге мумкин емес;
'.'ое явление тусиндирип болмайтугын ку-
былыс.
НЕОБЪЯТНОСТЬ ж. ушы-цыйры жоц-
лыц, шексизлик, жудэ кецлик, кез жет-
песлик.
НЕОБЪЙТНЦЫЙ прил. ушы-цыйры жоц,
шексиз, огада кец, кез жетпейтугын; ~ая
страна ушы-цыйры жоц ел.
НЕОБЫКНОВЕННО нареч. тац цалардай,
эжайып, цайран цаларлыц; ~ способный
ученик эжайып уцыплы оцыушы.
НЕОБЫКНОВЕННЫЙ прил. 1. (стран-
ный, необычный) тац каларлык, эжайып,
цайран калатугын; ~ случай тац каларлык
уацыя; 2. (чрезвычайный) жудэ улкен,
айрыкша, айтарлыцтай; ~ успех жудэ
улкен табыс.
НЕОБЫЧАЙНО нареч. тац цалатугын,
эжайып, цайран цаларлыц, эдеттен тыс,
айрыцша; было ~ жарко цайран цаларлыц
ыссы болды.
НЕОБЫЧАЙНОСТЬ ж. тац цаларлыц,
эжайыплыц, эдеттен тыслыц, айрыцшалыц.
НЕОБЫЧАЙНЦЫЙ прил. 1. (необыкно-
венный, исключительный) тац цалдырату-
гын, эжайып, цайран цылатугын, цайран
каларлык, эдеттен тыс, айрыцша; ~ое
явление тац цалдыратугын цэдийсе; 2.
(чрезвычайный) жудэ улкен, айрыкша, ай-
тарлыцтай; ~ое волнение айрыцша козга-
лацлыц.
НЕОБЫЧНОСТЬ ж. айрыцшалыц, эдет-
тен тыслыц, езгешелик, орасацлыц.
НЕОБЫЧНЫЙ прил. айрыцша, эдеттен
тыс, езгеше, орасац.
НЕОБЯЗАТЕЛЬНО в знач. сказ, мин-
нетли емес, мэжбурий емес; приходить ~
келиу миннетли емес.
НЕОБЯЗАТЕЛьный прил. миннетли
емес, мэжбурий емес; ~ курс лекций лек-
ция л ар дыц миннетли тыцланбайтугын
курсы-
НЕОГРАНЙЧЕННЦЫЙ прил. шеклен-
беген, шексиз, есапсыз, сансыз, елшеусиз;
в ~ом количестве шекленбеген мугдарда;
~ые полномочия шекснз дуцуцлар.
НЕОДЕТЫЙ прил. кийимсиз, шала кий-
инген, кийинбеген.
НЕОДИНАКОВЫЙ прил. бирдей емес,
хэр турли, хэр кыйлы, тец емес.
НЕОДНОКРАТНО нареч. бир неше рет,
бир неше сапар, неше мэрте, цайта-цайта,
бир неше цайтара; ~ обращаться к кому-л.
биреуге бир неше рет хабарласыу.
НЕОДНОКРАТНЫ || Й прил. бир неше
рет, бир неше сапар, цайта-цайта, бир
неше цайтара; ~е напоминания бир неше
рет ядына салыу.
НЕОДНОРОДН ||ЫЙ прил. бирдей емес.
турли-турли, хэр кыйлы, хэр турли, бир
турли емес; ~ые явления хор турли цубы-
лыслар; ~ая масса хэр кыйлы масса.
НЕОДОБРЕНИЕ с. мацулламау, жац-
тыпмау, жацтыртпау, унатпау.
НЕОДОБРЙТЕЛЬНЦЫЙ прил. мацул-
ламаган, жацтырмаган, унатпаган; ~ый
взгляд жацтырмаган кез царас; <> ~ая
оценка темен баца.
НЕОДОЛЙМО нареч. жецилмес, цайыт-
пас, зор, кушли.
НЕОДОЛЙМЦЫЙ прил. жецилмейту-
гын, цайытпайтугын, зор, кушли; ~ая
сила жецилмейтугын куш.
НЕОДУШЕВЛЕННОСТЬ ж. жансызлыц.
НЕОДУШЕВЛЁННЦЫЙ прил. жансыз,
жаны жоц, ели; ~ая природа жансыз
тэбият.
НЕОЖИДАННО нареч. тосагтан, кут-
пегенде, бирден; ~ поднялсй ветер тосат-
тан самал турды.
НЕО
— 508 —
НЕОЖИДАННОСТЬ ж. 1. тосаттан бол-
ганлыц, кутпегенлик, кутилмегенлик, бир-
ден болганлыц; ~ встречи ушырасыу дыц
тосаттан болганлыгы; 2. кутилмеген цэ-
дийсе, кутилмеген уадыя, кутилмеген
жагдай; его приезд был ~ю для нас оныц
келиуи бизиц ушын кутилмеген уадыя
болды.
НЕОЖИДАННЫЙ прил. тосаттан бол-
ган, кутилмеген, бирден; результат
кутилмеген нэтийже.
НЕОКАПИТАЛИЗМ м. неокапитализм.
НЕОКОЛОНИАЛИЗМ м. неоколониа-
лизм.
НЕОКОНЧАТЕЛ ЬНЫЙ прил. биротала
емес, питкен емес, тамам болмаган; ~
результат биротала шыцпаган нэтийже.
НЕОКОНЧЕННЫЙ прил. питпеген, бо-
лынбаган, тамамланбаган, шала питкен,
питкерилмеген; ~ разговор питпеген гур-
риц.
НЕОЛОГИЗМ м. лингв, неологизм (жаца
сезлер).
НЕОН м. неон (химиялыц элемент).
НЕОНОВЦЫЙ прил. неон..., неонлы;
~ая лампа неон лампасы.
НЕОПАСНЫЙ прил. цорцынышсыз,
цэуипсиз, зыянсыз.
НЕОПЕРЙВШИЙСЯ прил. 1. пэр
шыцпаган, пэри жоц, цызыл шаца; ~
птенец цызыл шаца шеже; 2. перен. жетил-
меген, тэжирийбесиз; ~ юноша тэжирий-
бесиз боз бала.
НЕОПИСУЕМЦЫЙ прил. 1. (трудно вы-
разимый)' сууретлеп болмайтугын, тэ-
риплеп болмайтугын, айтып жеткере ал-
майтугын, сыпатлап болмайтугын; ~ая
красота айтып жеткере алмайтугын сулыу-
лыц; 2. (очень сильный, чрезвычайный)
жудэ кушли, шексиз, артыцмаш; ~ый
восторг жудэ кушли цууаныш.
НЕОПЛАТНЫЙ прил. телеп болмайту-
гын, цутылыу мумкин емес, цутыла алмай-
тугын; ~ долг телеп цутылып болмайту-
гын царыз.
НЕОПЛАЧЕННЫЙ прил. теленбеген.
НЕОПОЗНАННЫЙ прил. танылмаган,
билинбеген.,
НЕОПОРОЧЕННЫЙ прил. жаман аты
шыцпаган, жаман атлы болмаган, таза.
НЕОПРАВДАННЫЙ прил. 1. (необосно-
ванный) негизеиз, дэлилсиз, дэлилленбе-
ген; <~й вывод дэлилленбеген жуумац;
2. (нецелесообразный) пайдасыз, орынсыз,
женсиз; <~е расходы орынсыз шыгын-
лар.
НЕОПРЕДЕЛЁННОСТЬ ж. 1. белгисиз-
лик, аныц емеслик, мэлим емеслик; ~
ответа жууаптыц аныц емеслиги; 2. (не-
определённое положение) белгисизлик, бий-
мэлимлик.
НЕОПРЕДЕЛЁННЦЫЙ прил. 1. (точно
не установленный) белгисиз, белгиленбеген,
белгили емес, аныц емес, мэлим емес;
~ое направление белгисиз багыт; 2. (неяс-
ный) аныц емес, гуцгирт; ~ый цвет аныц
емес рец; 3. (уклончивый) тусиниксиз; ~ый
ответ тусиниксиз жууап; < ~ое местои-
мение грам. белгисиз алмасыгы; ~ая
форма глагола грам. фейилдиц белгисиз.
мейили.
НЕОПРЕДЕЛИМЫЙ прил. аныцлан-
байтугын, ажыратып болмайтугын, бел-
гилениуи цыйын, аныцланыуы кыйын.
НЕОПРОВЕРЖИМОСТЬ ж. бийкарлауга
болмайтугынлыц, толыц дэлилленгенлик.
НЕОПРОВЕРЖИМЫЙ прил. бий-
карлауга болмайтугын, толыц дэлиллен-
ген; ~е доказательства бийкарлауга бол-
майтугын дэлиллер.
НЕОПРЯТНОСТЬ ж. жыйрыц, мыж-
мырланранлыц.
НЕОПРЯТНЫЙ прил. жыйрыц, мыж-
мырланган; ~ костюм жыйрыц костюм.
НЕОПУБЛИКОВАННЫЙ прил. ба-
сылып шыцпаган, басылмаган, жарыялан-
баган; ~е материалы жарыяланбаган мате-
риаллар.
НЕОПЫТНОСТЬ ж. тэжирийбесизлик,
ысылмаганлыц.^
НЕОПЫТНЫЙ прил. тэжирийбесиз,
тэжирийбеси жоц, ысылмаган; —• работник
тэжирийбесиз хызметкер.
НЕОРГАНИЗОВАННО нареч. уйым-
ласпаган турде, шелкемлеспеген турде,
тэртипсиз турде; действовать ~ шелкем-
леспеген турде цэрекет етиу.
НЕОРГАНИЗОВАННОСТЬ ж. уйымлас-
паганлыц, шелкемлеспегенлик, тэртип-
сизлик.
НЕОРГАНИЗОВАНН"ЫЙ прил. 1. уйым-
ласпаган, шелкемлеспеген, тэртипсиз; ~ое
выступление тэртипсиз шыгып сейлеу;
2. шелкемлеспеген, уйымласпаган, шел-
кемге кирмейтугын, уйымиан тыс; ~ое на-
селение шелкемлеспеген халыц; 3. бий-
пухта; ~ый ученик бийпухта оцыушы.
НЕОРГАНЙЧЕСКЦИЙ прил. 1. органи-
калыцсыз, жансыз; ~ая природа жансыз
тэбият; 2. органикалыцсыз; ~ие удобре-
ния органикалыцсыз тегинлер; <. ~ая
химия органикалыцсыз химия.
НЕОСВЕДОМЛЁННОСТЬ ж. бийхабар-
лыц, хабарсызлыц, хабары жоцлыц.
НЕОСВЕДОМЛЁННЫЙ прил. бийхабар,
хабарсыз, хабары жоц.
НЕОСВЕЩЁННЫЙ прил. жацтысыз, ца-
рацгы, жацты туспеген.и
НЕОСВОБОЖДЁННЫЙ прил. босатыл-
маган, босатып алынбаган, цутцарылмаган.
НЕОСЕДЛЫЙ прил. отыры^шы емес,.
кешпели, кешип журетурын.
НЕОСЛАБНО нареч. цатац, босацлат-
пай, тынбай, пэсецлетпей, зор.
НЕОСЛАБНЫЙ прил. цатац, босац-
латпаган, тынбайтугын, пэсецлетпей, зор;
с ~м вниманием зор дыццат пенен; ~й
контроль цатац цадагалау.
НЕОСМОТРИТЕЛЬНО нареч. абай-
ламай, абайсыз, байцамай, билместен, ой-
ланбай; поступить ~ абайламай ислеу.
НЕОСМОТРИТЕЛЬНОСТЬ ж. аб'ай-
ламаганлыц, абайсызлыц, байцамаганлыц,
билмегенлик, ойланбаганлыц.
НЕОСМОТРИТЕЛЬНЫЙ прил. абай-
ламайтугын, байцамайтугын, абайсыз.
ойламайтугын; ~ поступок алды-артын
опламайтугын цылыц.
— 509 —
НЕО
НЕОСНОВАТЕЛЬНО нареч. негизсиз,
гэлилсиз, тийкарсыз, женсиз.
НЕОСНОВАТЕЛЬНОСТЬ ж. негизсиз-
тик, дэлилсизлик, тийкарсызлыц, жен-
сизлик.
НЕОСНОВАТЕЛ ЬНЦЫЙ прил. 1. (мало-
обоснованный) негизсиз, дэлилсиз, тий-
карсыз, женсиз; ~ое заключение тийкар-
сыз жуумац; 2. (несерьёзный) жецил, уш-
цалац, шалагайым, турацсыз; ~ый человек
жецил адам.
НЕОСПОРИМЫ и Й прил. талассыз, дау-
сыз, ерегиссиз; ~е факты талассыз факт-
лар, дайсыз фактлар.
НЕОСТОРОЖНО нареч. абайламай,
абайсыз, байцаусыздан, билмей; поступить
~ билмей ислеу.
НЕОСТОРОЖНОСТЬ ж. абайламаушы-
лыц, абайсызлыц, байцамаушылыц, бил-
меслик.
НЕОСТОРОЖНЫЙ прил. абайламай-
тугын, абайсыз, байцамайтугын.
j НЕОСУЩЕСТВИМОСТЬ ж. иске аспай-
тугынлык, жузеге шьщпайтугынльщ, орын-
ланбайтугынлык-
НЕОСУЩЕСТВЙМЦЫЙ прил. иске аспай-
тугын, жузеге шьщпайтугын, орынлан-
байтугын; ~ое мероприятие иске аспай-
тугын илаж.
НЕОСЯЗАЕМЫ|jЙ прил. сезилмес, сезил-
мейтугын; ~е результаты сезилмейтугын
жуумаклар.
НЕОТВРАТИМОСТЬ ж. болмай цалмай-
тугынлыц, сезсиз болатугынлыц.
НЕОТВРАТЙМЦЫЙ прил. болмай цал-
майтугын, сезсиз болатугын; ~ая опас-
ность сезсиз болатугын цэуип.
НЕОТВЯЗНО нареч. изинен цалмай,
естен шыцпай, ойдан шыцпай.
НЕОТВЯЗНЫ |Й прил. изинен цалмай-
тугын, естен шыцпайтугын, ойдан шыц-
пайтугын; ~е мысли естен шыцпайтугын
пикирлер.
НЕОТДЕЛИМЫЙ прил. белинбейтугын,
ажыралмайтугын, айырып болмайтугын.
НЕОТЁСАННЫЙ прил. 1. жонылмаган,
цырылмаган, тегисленбеген; —• камень те-
гнсленбеген тас; 2. перен. разг, (грубый,
некультурный) турпайы, сада.
НЕОТЗЫВЧИВОСТЬ ж. мийримсизлик,
рейимсизлик, цайырсызлыц, цайыры жоц-
лык-
НЕОТЗЫВЧИВЫЙ прил. мийримсиз,
рейимсиз, цайырсыз, кайыры жоц.
НЕОТКУДА нареч. хеш жерден, цеш
цайдан; средств на это взять —• бул нэрсеге
цеш цайдан царжы табылмайды.
НЕОТЛОЖНОСТЬ ж. асыгыслыц, кешик-
тириуге болмайтугынлыц.
НЕОТЛОЖНЦЫЙ прил. асыгыс, тез,
кешиктириуге болмайтугын, кешиктирил-
мейтугын; ~ый ремонт кешиктириуге бол-
майтугын ремонт; ~ое дело кешиктириуге
болмайтугын ис; ~ая помощь тез жэрдем.
НЕОТЛУЧНО нареч. хеш цайда шыц-
пай, жанынан кетпестен, жылжымастан,
айрылмастан; ~ дежурить у больного
ауырыуды цеш цайда шыцпастан гузе-
тиу.
НЕОТЛУЧНЫЙ прил. цеш цайда кет-
пейтугын, жанынан шыцпайтугын, жыл-
жымастан, айырылмайтугын.
НЕОТРАЗИМОСТЬ ж. 1. царсыласыуга
болмайтугынлыц, царсы турыуга болмай-
тугынлыц, бийкарлауга болмайтугынлыц;
~ доводов долиллердиц бийкарлауга бол-
майтугынлыгы; 2. перен. артыцмаш, езине
тартыушылыд, артыцмаш тэсирлилик, ога-
да тэсирлилик, кушлилик.
НЕОТРАЗЙМцЫЙ прил. 1. царсыласыу-
га болмайтугын, царсы турыуга болмай-
тугын, бийкарлауга болмайтугын; ~ые
доводы бийкарлауга болмайтугын дэлил-
лер; 2. перен. артыцмаш езине тартыушы,
артыцмаш тэсирли, огада тэсирли; произ-
вести ~ое впечатление кушли тэсир етиу,
кушли тэсир тийгизиу.
НЕОТРЫВНО нареч. узликсиз, кез айыр-
май, бас кетерместен; смотреть на что-л.
~ бир нэрсеге кез айырмап царау.
НЕОТРЫВН |ЫЙ прил. узликсиз, кез
айырмайтугын, бас кетермейтугын; -~ое
чтение узликсиз оцыу.
НЕОТСТУПНО нареч. мудамы, естен
шыцпай, тыным бермей, изинен цалмай;
~ думать о чём-л. бир нэрсе тууралы му-
дамы ойлау.
НЕОТСТУПНЫЙ прил. естен шыцпай-
тугын, тындырмайтугын, тыным бермей-
тугын, изинен цалмайтугын.
НЕОТЧЁТЛИВО нареч. аныц емес, ту-
синиксиз.
НЕОТЧЁТЛИВОСТЬ ж. аныц емеслик,
тусиниксизлик; ~ очертаний тур-тусинин,
анык емеслиги.
НЕОТЧЕТЛИВЦЫЙ прил. анык емес?
айырып болмайтугын, тусиниксиз; ~ый
рисунок анык емес суурет; <^ое произно-
шение сезди тусиниксиз айтыу.
НЕОТЧУЖДАЕМЫЙ прил. юр. ажыра-
тылмайтугын, белинбейтугын.
НЕОТЪЕМЛЕМОЙ прил. ажыратыл-
майтугын, белинбес, айырылмас, ажыра-
тылмас, алып болмайтугын; ~ое право
алып болмайтугын хуцуц; ~ая часть рабо-
ты жумыстын. ажыралмас белими.
НЕОФИЦИАЛЬНО нареч. рэсмийспз,
рэсмий емес, рэсмпй турде емес; ~ заявить
рэсмпйсиз жарыялау.
НЕОФИЦИАЛ ЬН ||ЫЙ прил. рэсмий-
сиз, рэсмий емес; ~ое сообщение рэсмий-
сиз хабар; ~ая обстановка рэсмийсиз
жагдай. ,
НЕОХОТЦА ж. 1. (нежелание'} тилексиз-
лик, цэлемеслик, кеуилсизлик; он пошёл
с ~ой ол кеуилсиз кетти; 2. в знач. сказ,
с неопр. жацпайды, жацпай турыпты; ~а
мне с ним разговаривать оныц менен сейле-
сиу маган жацпай турыпты.
НЕОХОТНО нареч. цэлемей, кеуилсиз,
тилемеслик етип, жацтырмай, хош жац-
пай.
НЕОЦЕНИМЫпЙ прил. артыцмаш ба-
хал ы, бацасы жоц, кернекли; ~е заслуги
артыцмаш бацалы хызметлер, кернекли
хызметлер.
НЕОЩУТИМЫ ||Й прил. сезилерликтей
емес, жецил-желпи, билинер-билинбес, би-
НЕО
— 510 —
линбейтугын; ~й толчок билинер-билин-
бес туртки; ~е затраты жецил-желпи шы-
гынлар.
НЕОЩУТИТЕЛЬНЫЙ прил. см. неощу-
тимый.
НЕПАРНЦЫЙ прил. тац, жупсыз; ~ая
обувь жупсыз аяц кийим.
НЕПАРТЙЙНЦЫЙ прил. 1. (беспартий-
ный) партияда жоц; 2. партиялыцца ылайыц
емес, партиялыцца жатпайтугын; ~ое пове-
дение партиялыцца ылайыц емес цылыц.
НЕПЕРЕВОДЙМЦЫЙ прил. аударыл-
майтугын, аударыура болмайтугын; ~ое
выражение ауда рыл майтугын сейлемше.
НЕПЕРЕХОДНЫЙ прил.: ~ глагол грам.
ауыспасыз фейил-.
НЕПЕЧАТНЫЙ прил. уят, айып (сезлер,
сегислер зщццында).
НЕПИСАНЫ ||Й прил. жазылмаган, хеш
жерде жазылмаган; ~е правила хеш жерде
жазылмаган цэделер.
НЕПЛАТЁЖ м. телемеушилик, теле-
меу.
НЕПЛАТЁЖЕСПОСОБНОСТЬ ж. телей
алмайтугынлыц, телеуге шамасы келмеу-
шилик, телеуге куши жетпеушилик.
НЕПЛАТЁЖЕСПОСОБНЫЙ прил. те-
лей алмайтугын, телеуге шамасы келмей-
тугын, телеуге куши жетпейтугын.
НЕПЛАТЕЛЬЩИК м. телемеуши, те-
леуден бас тартыушы; злостный ~ жаман
нийетли телемеуши.
НЕПЛОДОРОДНОСТЬ ж. жердин, арыц-
лыгы.
НЕПЛОДОРОДНЦЫЙ прил. арыц; ~ая
почва арыц жер.
НЕПЛОДОТВОРНЦЫЙ прил. нэтийже-
сиз, пайдасыз, босца кеткен; ~ая затрата
времени уацытты босца еткериу.
НЕПЛОТНО нареч. тыгыз емес; дверь
закрыта ~ цапы тыгыз цаусырылган.
НЕПЛОХОЙ прил. жаман емес, ебин-
дей, цанаатландырарлыц, цанаатландыра-
тугын; ~ работник цанаатландырарлыц
хызметкер; ~ урожай цанаатландырарлыц
зурээт.
НЕПОБЕДИМОСТЬ ж. жецилмейту-
гынлыц, жецимпазлыц.
НЕПОБЕДИМЫЙ прил. 1. жецилмей-
тугын, жецилмес, жецимпаз; ~ полково-
дец жецилмейту гын эскер басшы; 2. перен.
(непреодолимый) жудэ кушли.
НЕПОВАДНО нареч. в знач. сказ, исле-
местей етип, бетлеместей етип; чтоб ~ было
енди ислеместей етип.
НЕПОВИННЫЙ прил- жазыцсыз, айып-
сыз, гунасыз, жазыгы жоц.
НЕПОВИНОВЕНИЕ с. багынбаушылыц,
мойынсынбаушылыц, бас иймеушилик.
НЕПОВОРОТЛИВОСТЬ ж. епсизлик,
ийкемсизлик, ебетейсизлик, ауыр кешиу-
шилик.
НЕПОВОРОТЛИВЫЙ прил- епсиз, ийкем-
сиз, ебетейсиз, ауыр кешетугыи.
НЕПОВТОРИМЫЙ прил. цайталанбай-
тугын, айрыцша, сийрек болатугын; ~
случай цайталанбайтугын уадыя.
НЕПОГОДА ж. жауынлы кун, жауын-
-шашынлы кун.
НЕПОГРЕШИМОСТЬ ж. 1. хеш цэтелес-
пеушилик, цеш жацылыспайтугынлыц:
2. (безусловность) туурылыц, дурыслыц,
хацыйцатлыц.
НЕПОГРЕШИМЫЙ прил. 1. (не оши-
бающийся) хеш цэтелеспейтугын, хеш жа-
цылыспайтугын; 2. (не вызывающий сомне
ним) тууры, дурыс, хацыйцат; вывод
хацыйцат жуумац.
НЕПОДАЛЁКУ нареч. цашыц емес, узак,
емес, жацын жерде, жацын; он живёт ~
ол жацын жерде турады.
НЕПОДАТЛИВОСТЬ ж. 1. беккем
лик, цаттылыц; 2. перен. (упорство, упрям-
ство) ежетлик.
НЕПОДАТЛИВЫЙ прил. 1. беккем,
цатты; ~ узел беккем туйин; 2. перен. (упор-
ный, упрямый) ежет.
НЕПОДВЕДОМСТВЕННЫЙ прил. ца
раслы емес, царамагында емес.
НЕПОДВИЖНО нареч. цэрекетсиз, цоз-
галмастан, цыймылдамастан, тырп етпей;
сидеть ~ кыймылдамастан отырыу.
НЕПОДВЙЖНОСТЬ ж. 1. хэрекетсиз-
лик, цозгалмайтугынлыц, цыймылдамас-
лыц, тырп етпеслик; 2. перен. (медлитель-
ность) жай басарлыц, ауыр кешиуши
лик, асыцпаушылыц.
НЕПОДВИЖНЫЙ прил. 1. (находящий-
ся без движения) хэрекетсиз, цозгалмайту-
гын, цыймылдамайтугын, тырп етпейту-
гын; 2. перен. (медлительный) жай басар,
ауыр кешетугын, асыцпайтугын.
НЕПОДГОТОВЛЕННОСТЬ ж. таярлык,-
сызлыц, таярланбаушылыд.
НЕПОДГОТОВЛЕННЫЙ прил. таяр-
лыцсыз, таярланбаган; ~ доклад таяр-
лыцсыз доклад.
НЕПОДДЁЛЬН ЦЫЙ прил. 1. жасалмалы
емес, тэбийгый, шын, хацыйцат; 2. (искрен-
ний, естественный) шын, хацыйцат; ~ая
радость шын цууаныш.
НЕПОДКУПНОСТЬ о чс. сатылмаушылыц,
парага берилмеушилик.
НЕПОДКУПНЫЙ прил. сатыл майту-
гын, парага берилмейтугын.
НЕПОДОБАЮЩИ ||Й прил. ылайыцсыз,
келиспейтугын, жарамайтугын, болмай-
тугын; <~м образом келиспейтугын тур-
де.
НЕПОДРАЖАЕМЫЙ прил. теци жоц,
айрыцша.
НЕПОДСУДНЦЫЙ прил. юр. судлауга
жатпайтугын; ~ое дело судлауга жатпай-
тугын ис.
НЕПОДХОДЯЩИ || Й прил. жарамсыз.
жагымсыз, колайсыз, ылайыц емес;
условия ылайыксыз жагдайлар.
НЕПОДЧИНЕНИЕ с. багынбау, мойын-
сынбау, бас иймеу.
НЕПОЗВОЛИТЕЛЬНО нареч. цолай-
сыз, женсиз, ерески, орынсыз, жарамас-
вести себя езин женсиз тутыу.
НЕПОЗВОЛИТЕЛЬНЫЙ прил. цолай-
сыз, женсиз, ерески, орынсыз, жарамас.
НЕПОЗНАВАЕМОСТЬ ж. билип болмай-
тугынлыц, билиу мумкин емеслик.
НЕПОЗНАВАЕМЫЙ прил. билип бол
майтугын, билиуге мумкии емес.
— 511 —
НЕН
НЕПОКОЛЕБЙМО нареч. беккем, берк,
тыянаклы, турацлы, тайсалмай, цайтпай.
НЕПОКОЛЕБИМОСТЬ ж. беккемли-
лик, берклик, тыянацлылыц, тураклылык,
тайсалмаслыц, кайтпаслык-
НЕПОКОЛЕБЙМЦЫЙ прил. беккем,
берк, тыянаклы, тураклы, тайсалмайтугын,
цайтпас; ~ая вера в победу жециске бек-
кем исениу.
НЕПОКОРНОСТЬ ж- багынбау шылык,
мойынсынбаушылыц, бас иймеушилик,
кенбеушилик.
НЕПОКОРНЫЙ прил. багынбайтугын,
мойынсынбайтугын, бас иймейтугын, кен-
бейтугын.
НЕП ОКРЫТЦЫЙ прил. 1. (незакрытый)
жабылмаган, кацпаксыз; 2. (без крыши,
кровли) усти ашык, усти бастырылмаган;
~ый дом усти ашык жай; 3. (без шапки)
бас кийимсиз, жалац бас; с ~ой головой
жалац бас.
НЕПОЛАДКИ мн. (ед. неполадка ж.)
1. кемшиликлер, насазлыцлар; организа-
ционные ~ шелкемлестириу жумысларын-
дагы кемшиликлер; 2. (нелады) келиспеу-
шилик, тусиниспеушилик, тартыс, талас,
дау, жэнжел; у него были ~ с отцом оныц
экеси менен келиспеушиликлери болды.
НЕПОЛИВНЦОЙ прил. суугарылмайту-
гын; ~ые земли суугарылмайтугын жерлер.
НЕПОЛНОПРАВНЫЙ прил. толыц пра-
восы жоц, толыц хуцукы жоц.
НЕПОЛНОЦЕННЫЙ прил. жоцаргы
сапальу емес, ^сапасы кем, сапасы темен.
НЕПОЛНЦЫЙ прил. орта, толыц емес;
~ая корзина орта корзина; ~ая средняя
школа толыц емес орта мектеп; ~ыи пе-
речень толыц керсетилмеген; ^ое предло-
жение грам. толыц емес гэп.
НЕПОМЁРНЦЫЙ прил. х,эдден зыят, шек-
тен тыс, шамадан тыс, аса; ~ая толщина
шектен тыс жууанлык; ~ые требования
шамадан тыс талаплар.
НЕПОНИМАНИЕ с. тусинбеу, укпау.
НЕПОНИМАЮЩИЙ прил. тусинбей-
тугын, тусиниги жок, тусиниксиз, угым-
сыз; ~ взгляд тусиниксиз кез царас.
НЕПОНДТЛ ЙВОСТЬ ж. тусинбеуши-
лик, угымсызлыц.
НЕПОНЯТЛИВЫЙ прил. тусинбейту-
гын, тусиниги жоц, угымсыз; ~ ребёнок
тусинбейтугын бала.
НЕПОНЯТНО 1. нареч. тусиниксиз, ту-
синиксиз етип; говорить ~ тусиниксиз
етип айтыу; 2. безл. в знач. сказ, тусиник-
сиз; ~, что он хотел сказать оныц не
айтцысы келгени тусиниксиз; мне ~, как
это случилось буныц цалайынша болганы
маган тусиниксиз.
НЕПОНЯТНЦЫЙ прил. 1. тусиниксиз;
~ое слово тусиниксиз сез; 2. (загадочный,
странный) тусиниксиз, тусинип болмайту-
гын; ~ый случай тусинип болмайтугын
уацыя.
НЕПОПАДАНИЕ с. тиймей цалыу, тий-
мей кетиу.
НЕПОПРАВЙМОСТЬ ж. дузелмейту-
гынлыц, дузетип болмайтугынлыц, орнына
келмейтугынлыц.
НЕПОПРАВИМ ||ЫЙ прил. дузетил-
мейтугын, дузетиуге болмайтугын, орнына
келмейтугын; ~ое несчастье орнына кел-
мейтугын бахытсызлыц.
НЕПОРОЧНОСТЬ ж. айыпсызлыц, гуна-
сызлыц, хадаллыц, бузылмаганлыц.
НЕПОРОЧНЫЙ прил. айыпсыз, гунасыз,
хадал, бузылмаган.
НЕПОРЯДОК м. тэртипсизлик, тэртип
жоцлыц, кемшилик.
НЕПОРЯДОЧНОСТЬ ж. бузыцлыц, ха-
рамылыц.
НЕПОРЯДОЧНЫЙ прил. бузыц, харамы;
~ человек бузык адам.
НЕПОСЕДА м. и ж. разг, ушцалац, же-
нил, тынымсыз, сабырсыз, тацатсыз.
НЕПОСЕДЛИВОСТЬ ж. ушцалацлыц,
жециллик, тынымсызлыц, сабырсызлыц,
тацатсызлыц.
НЕПОСЕДЛИВЫЙ прил. у шкалах,
жецил, тынымсыз, сабырсыз, тацатсыз,
~ ребёнок тынымсыз бала.
НЕПОСЙЛ ЬНЦЫЙ прил. цалы жетпей-
тугын, куши жетпейтугын, кутэ ауыр,
огада цыйын, шама келмейтугын; ~ая
задача огада кыйын мэселе; ~ый труд
кутэ ауыр мийнет.
НЕПОСЛЕДОВАТЕЛЬНО нареч. избе-
-изликсиз турде, былгастырып; рассуж-
дать ~ былгастырып пикир айтыу.
НЕПОСЛЁДОВАТЕЛЬНОСТЬ ж. избе-
-изликсизлик, былгасыцлыц.
НЕПОСЛЕДОВАТЕЛЬНЫЙ прил. избе-
-изсиз, былгасыклы.
НЕПОСЛУШАНИЕ с. тил алмау, кулак
салмау, кулак аспау, тыцламау.
НЕПОСЛУШНЫЙ прил. тил алмайту-
гын, кулак салмайтугын, кулак аспайту-
гын, тыцламайтугын; ребёнок тыцла-
майтугын бала.
НЕПОСРЕДСТВЕННО нареч. 1. тикке-
лей, туппа-тууры; передать письмо ~
адресату хатты тиккелей ийесине тапсырыу;
2. (по внутреннему побуждению, без раз-
думий) шын журектен, шын кеуилден,
хак нийеттен.
НЕПОСРЕДСТВЕННОСТЬ ж. шын жу-
реклик, шын кеуиллик, цац нийетлик, ак
кеуиллик; детская ~ баланыц шын журек-
лиги.
НЕПОСРЕДСТВЕННЫЙ прил. 1. тик-
келей, туппа-тууры; ~ый начальник тик-
келей начальник; ~ый результат тиккелей
нэтийже; в ~ом соседстве сыбайлас коц-
сылыкта; 2. шын журекли, хак нийетли,
ак кеуил; ~ая натура ак кеуилли адам.
НЕПОСТИЖЙМЦЫЙ прил. ацыл жет-
пейтугын, акылга сыймайтугын, тусинип
болмайтугын; <> уму акыл жетпейту-
гын.
НЕПОСТОЯННЫЙ прил. турацсыз, тыя-
нацсыз, езгермели; ~ климат езгермели
климат; ~ характер турацсыз минез.
НЕПОСТОЯНСТВО с. турацсызлык, тыя-
нацсызлыц, езгермелил ик.
НЕПОХОЖИЙ прил. уксамаган, усама-
ган.
НЕПОЧАТЫЙ прил. кол га алынбаган,
басланбаган; <> ~ край толып атырган.
НЕП
— 512 —
басынан асып атырган; ~ край работы
жумыстыц толып атырганлыгы.
НЕПОЧТИТЕЛЬНОСТЬ ж. хурметсиз-
лик, хуРмет етпеслик, бийэдеплик, эдеп-
сизлик, сыйламаушылыц.
НЕПОЧТИТЕЛЬНЫЙ прил. хурмет
етпейтугын, бийэдеп, эдепсиз, сыйлауды
билмейтугын.
НЕПРАВДЦА ж. надурыс, жалган, на-
тууры, етирик; сказать ~у етирик айтыу;
<- всеми правдами и ~ами етирик-расты
араластырып.
НЕПРАВДОПОДОБИЕ с. шын лыцца
жатпаушылыц, дацыйцатлыцца тууры
келмеушилик, жалганлыц, етирик, на-
туг рыл ыц.
НЕПРАВДОПОДОБНО нареч. шынлыцца
мегзес емес, дацыйцатлыцца тууры емес,
жалган, етирик, натууры.
НЕПРАВДОПОДОБНЫЙ прил. шын-
лыцца жатпайтугын, цацыйцатлыцца тууры
келмейтугын, жалган, етирик, натууры.
НЕПРАВИЛЬНО нареч. дурыс емес, на-
дурыс, натууры, цэте, жалган, етирик;
поступить ~ надурыс ислеу.
НЕПРАВИЛЬНОСТЬ ж. 1. надурыслыц,
натуурылыц, тууры емеслик; ~ воспита-
ния тэрбияныц надурыслыгы; 2. (погреш-
ность, ошибка) цэтелик.
НЕПРАВИЛЬНЫЙ прил. 1. надурыс,
натууры; келиспеген; ~ые черты лица
бет ажарыныц келиспегенлиги; ~ое вос-
питание надурыс тэрбиялау; ~ая точка
зрения надурыс кез царас; 2. (ошибочный)
цэте, надурыс, жацылыс; ~ое решение
задачи моселениц цэте шыгарылыуы; <>
~ая дробь надурыс белшек.
НЕПРАВОМЕРНО нареч. цеш тийкарсыз,
хеш себепсиз.
НЕПРАВОМЕРНЫЙ прил. х.еш тийкар-
сыз, х,еш себепсиз.
НЕПРАВОМОЧНОСТЬ ж. правосызлыц,
правосы жоцлыц, цукуцы жоцлыц.
НЕПРАВОМОЧНЫМИ прил. правосыз,
правосы жоц, дуцуцы жоц; ~ое лицо пра-
восы жоц адам.
НЕПРАВОСПОСОБНОСТЬ ж. юр. граж-
данлыц дуцуцы жоцлыц, цуцуцсызлыц,
право берилмегенлик.
НЕПРАВОСПОСОБНЫЙ прил. граждан-
лыц хукуцы жоц, хуцуцсыз, право бе-
рилмеген.
НЕПРАВОТЦА ж. надурыслыц, дурыс
емеслик, эдилсизлик, цэтелик, натууры-
лыц; сознаться в своей ~ё езиниц цэте-
лигин мойнына алыу.
НЕПРАВЫЙ прил. надурыс, дурыс
емес, цэте, натууры; вы неправы сизики
надурыс.
НЕПРАКТИЧНОСТЬ ж. 1. (отсутствие
практичности) писик емеслик, тэжирий-
бесизлик; 2. (одежды, обуви и т. п.) цо-
лайсызлыц, жарамсызлыц.
НЕПРАКТИЧНЫЙ прил. 1. (лишённый
практичности) писик емес, тэжирийбесиз;
2. (об одежде, обуви и т. п.) цолайсыз,
жарамсыз.
НЕПРЕВЗОЙДЁНН ||Ы Й прил. 1. тен.и
жоц, теци-тайы жоц; ~ый мастер теци-
-тайы жоц мастер; 2. асып кеткен, барып
турган; ~ая глупость барып турган ацыл-
сызлыц.
НЕПРЕДВИДЕННЫЙ прил. кутилмеген,
ойламаган, тосыннан болган; ~ расход
тосыннан болган шыгын.
НЕПРЕДНАМЕРЕННЫЙ прил. бай-
цаусыз, абайламастан, абайсыз, билмей;
~ое оскорбление абайсыз тил тийги-
зиу.
НЕПРЕДУСМОТРИТЕЛЬНО нареч. ал-
дын ойламай, соцын ойламай.
НЕПРЕДУСМОТРИТЕЛЬНЫЙ прил. ке-
лешекти ойламайтугын, алдын ойламай-
тугын, соцын ойламайтугын; ~ хозяин
келешекти ойламайтугын хожайын.
НЕПРЕЗЕНТАБЕЛ ьный прил. келисик-
сиз, сымбатсыз, келбетсиз; ~ вид кели-
сиксиз тур.
НЕПРЕКЛОННОСТЬ ж. цайтпаслыц, ту-
рацлылыц, цайсарлыц, тайсалмайтугынлык;
~ воли жигердиц цайтпаслыгы.
НЕПРЕКЛОННЫЙ прил. цайтпайтугын,
турацлы, цайсар, тайсалмайтугын; ха-
рактер цайтпас минез.
НЕ ПРЕЛОЖИ ЦЫЙ прил. 1. (нерушимый)
бузылмас, бузылмайтугын; ~ый закон бу-
зылмас закон; 2. (неоспоримый) талассыз,
даусыз, гумансыз; ~ая истина даусыз
шынлыц.
НЕПРЕМЕННО нареч. элбетте, сезсиз,
даусыз; ~ приеду сезсиз келемен.
НЕПРЕМЁННЦЫЙ прил. миннетли, зэ-
рурли; ^ое условие зэрурли шэрт.
НЕПРЕОБОРЙМЦЫЙ прил. женил мес.
жецил мейтугын; ~ая сила идей лениниз-
ма ленинизм идеясыньщ жецилмейтугын
куши.
НЕПРЕОДОЛЙМОСТ Ь ж. женип бол-
майтугынлыц, куш жетпейтугынлыц.
НЕПРЕОДОЛИМЫ||Й прил. жецип бол-
майтугын, куш жетпейтугын; ~е препят-
ствия жецип болмайтугын тоскын.
НЕПРЕРЕКАЕМ ЦЫЙ прил. талассыз, гу-
мансыз; ~ая истина гумансыз хацый-
кат.
НЕПРЕРЫВНО нареч. узликсиз, тын-
бастан; телеграф работает ~ телеграф уз-
ликсиз ислейди.
НЕПРЕРЫВНОСТ Ь ж. узликсизлик, тын-
баганлыц, тоцтаусызлыц; ~ развития
рауажланыудыц узликсизлиги.
НЕПРЕРЫВНЫ||Й прил- узликсиз, тын-
бастан, тоцтамастан; ~е дожди узликсиз
жауынлар.
НЕПРЕСТАННО нареч. узликсиз» тын'
бай, тоцтамай.
НЕПРЕСТАННЫЙ прил. узликсиз, тын-
байтугын, тоцтамайтугын.
НЕПРИВЕТЛИВОСТЬ ж. сууыц жузли-
лик, тунжыраушылыц, кеуилсизлик, жац-
тырмаушылыц, х,уРЧетлеме?шилик'
НЕПРИВЕТЛИВЫЙ прил. сууыц жуз-
ли, тунжыраган, кеуилсиз, жацтырмайту-
гыНу дур метл емейтугын.
НЕПРИВЛЕКАТЕЛЬНЫЙ прил. езине
тартпайтугын, цызыцтырмайтугын, х,эуес-
лендирмейтугын, жагымсыз; ~ вид жа-
гымсыз керинис.
— 513 —
НЕП
НЕПРИВБ1ЧКЦД ж. разг, уйренбеген-
лик, эдетленбегенлик, кенликпегенлик;
с ~и эдетленбегенликтен.
НЕПРИВЫЧНО нареч. и безл. в знач. сказ,
оазг. уйренбей, эдетленбей, кенликпей,
эдет етпей.
НЕПРИВЫЧНОСТЬ ж- уйренбегенлик,
эдетленбегенлик, эдет етпегенлик, кенлик-
пегенлик.
НЕПРИВЫЧНЦЫЙ прил. уйренбеген,
эдетленбеген, кенликпеген; ~ая обста-
новка кенликпеген жагдай.
НЕПРИГЛЯДНОСТЬ ж- разг, шырайсыз-
лыц, сыцылсызлыц, кериксизлик.
НЕПРИГЛЯДН ЦЫЙ прил. шырайсыз, сы-
цылсыз, кериксиз; ~ая внешность шырай-
сыз к ел бет.
НЕПРИГОДНОСТЬ ж. жарамсызлыц,
иске аспаслыц, дэртке аспаслыц, арзымай-
ТуРЫН-
НЕПРИГОДНЫЙ прил. жарамсыз, жа-
рамайтугын, дэртке аспайтугын, арзымай-
тугын.
НЕПРИЁМЛЕМОСТЬ ж. дабыл етиуге
болмайтугынлыц, жарамайтугынлыц, цо-
лайсызлыц, мадул болмайтугынлыц.
НЕПРИЕМЛЕМЫ ЦЙ прил. дабыл етиуге
болмайтугын, жарамайтугын, мацуллауга
болмайтугын; ~е условия цабыл етиуге
болмайтугын шэртлер.
НЕПРИЗНАННЫЙ прил. танылмаган,
бацаланбаган, билинбеген.
НЕПРИКОСНОВЕННОСТЬ ж. КОЛ тий-
гизбеушилик, тиймейтугынлык, кол тий-
дириуге болмаушылыц; ~ личности жекке
басына цол тийгизилмеушилик.
НЕПРИКОСНОВЕННЕЙ прил. 1. кол
тийгизил мейту гын, тийилмейтугын, кол
тийдириуге болмайтугын; ~ый запас ти-
йилмейтугын запас; 2. (находящийся под
защитой закона) тийиу цадаган болган, зал,
бойынша коргалатугын; ~ое лицо зац
бойынша цоргалган адам.
НЕПРИКРАШЕНН ЦЫЙ прил. шынт, на-
гыз, хацыйцат, тэбийгый; ~ая правда
нагыз хацыйцат.
НЕПРИКРЫТЫЙ прил. 1. ашыц, жабыл-
маган, усти ашык; 2. перен. (явный) ай-
цын, аныц.
НЕПРИЛИЧИЕ с. эдепсизлик, бийэдеп-
лик, кергенсизлик, уятсызлыц.
НЕПРИЛЙЧНЫЙ прил. эдепсиз, бийэдеп,
кергенсиз, уят.
НЕПРИМЕТНОСТЬ ж. кезге туспеуши-
лик, кезге илинбеушилик, кезге керинбес-
лик.
НЕПРИМЁТНЦЫЙ прил. 1. (незаметный)
билинбейтугын, керинбейтугын, сезилмей-
тугын; ~ая разница билинбейтугын айыр-
машылыц; 2. перен. (невыдающийся) бел-
гисиз, кезге туспеген, кезге илинбе-
ген.
НЕПРИМИРИМОСТЬ ж. мауасасызлыц,
келисимге келмеушилик, татыуласпайту-
гынлыц; ~ к недостаткам кемшиликлерге
мауасасызлыц.
НЕПРИМИРЙМЦЫЙ прил. мауасасыз,
келиспейтугын, татыуласпайтугын; ~ая
вражда татыуласпайтугын душпанлыц.
33 Русско-каракалпакский сл.
НЕПРИНУЖДЁННО нареч. еркин, ебин-
-еркин, зорланбай, мэжбур етилмей; дер-
жаться езин еркин тутыу.
НЕПРИНУЖДЁННОСТЬ ж. еркинлик,
ебин-еркинлик, зорланбайтугынлык, мэж-
бурийсизлик.
НЕПРИНУЖДЁННЫЙ прил. еркин, ебин-
-еркин, зорланбаган, мэжбурсиз; тон
мэжбурсиз дауыс.
НЕПРИСПОСОБЛЕННОСТЬ ж. колай-
ласпаганлыц, ыцгайласпаганлыц, бейим-
леспегенлик, уцыпсызлыц.
НЕПРИСПОСОБЛЕННЫЙ прил. цолай-
ласпаган, ыцгайласпаган, бейимлеспеген,
укыпсыз.
НЕПРИСТОЙНО нареч. эдепсиз турде,
бийэдеплик пенен, жарамсызлыц пенен,
уятсыз турде.
НЕПРИСТОЙНОСТЬ ж. эдепсизлик, бий-
эдеплик, жарамаслыц, уятсызлыц.
НЕПРИСТОЙН ЦЫЙ прил. эдепсиз, бий-
эдеп, жарамсыз, уятсыз; ~ое поведение
жарамас минез.
НЕПРИСТУПНОСТЬ ж. 1. адам бара
алмайтугынлыц, беккемлик, шыга алмай-
тугын, алыуга болмайтугынлыц, жетиуге
болмайтугынлыц, шыгыуга болмайту-
гынлыц; ~ крепости цорганныц алыуга
болмайтугынлыгы; 2. перен. (надменность)
тэкаббирлик, менменлик.
НЕПРИСТУПНЦЫЙ прил. 1. адам бара ал-
майтугын, беккем, шыга алмайтугын, алыу-
га болмайтугын; ~ая скала басына шы-
га алмайтугын жар тас; 2. перен. (надмен-
ный) тэкаббир, менмен.
НЕПРИТВОРНЦЫЙ прил. жегиликсиз,
шын, хацыйцат; ~ая радость хацыйцат
цууаныш.
НЕПРИТЯЗАТЕЛЬНОСТЬ ж. тацламай-
тугынлыц, тэлимсимбейтурынлыц.
НЕПРИТЯЗАТЕЛ ЬНЫЙ прил. тацла-
майтугын, тэлимсимейтурын.
НЕПРИХОТЛЙВОСТЬ ж. 1. (нетребо-
вательность) аз талап етиушилик, тацла-
маушылыц, талрамаушылыц; 2. (простота)
эпиуайылыц, царапайымлыц.
НЕПРИХОТЛИВЫЙ прил. I. (нетребо-
вательный) аз талап ететугын, тацламай-
турын, талгамайтурын; ~ вкус хеш нэр-
сени тацламаушылыц; 2. (простой) эпи-
уайы, царапайым, жен; ~ узор эпиуайы
нарыс.
НЕПРИЧАСТНОСТЬ ж. катнаспаган-
лыц, цатнасы жоцлыц, цатысы жоцлыц,
араласпаранлыц, байланысы жоцлыц; ~
к преступлению жинаятца цатнасы жоц-
лыц.
НЕПРИЧАСТНЫЙ прил. цатнаспаган,
цатнасыгы жоц, цатысы жоц, араласпа-
ган, байланысы жоц.
НЕПРИЯЗНЕННО нареч. жагымсызлыц
пенен, унамай, жек керип.
НЕПРИЯЗНЕННОСТЬ ж. жагымсыз лык,
унамаушылыц, жек кериушилик.
НЕПРИЯЗНЕННЫЙ прил. жагымсыз,
унамсыз, жек керинишли; ~ тон жарым-
сыз дауыс.
НЕПРИЯЗНЬ ж. жацтырмаушылыц,
унамаушылыц, жек кериушилик.
НЕП
— 514 —
НЕПРИЯТЕЛИЬ м. 1. (человек, враждеб-
но настроенный) цас, душпан; 2. собир.
воен, (противник) жау, душпан; разбить
<~я душпанды цыйратыу.
НЕПРИЯТЕЛЬСКИЙ прил. душпан...,
душпаннын,..., душпанлык, жау..., жау-
Дыц...
НЕПРИЯТНО 1. нареч. жагымсыз, уна-
мас, жаман; ~ пахнет жаман ийис келеди;
2. безл. в знач. сказ, жацпау, унамау;
ему было оган унамады, оран жацпады.
НЕПРИЯТНОСТЬ ж. шатак ис, кырсык
ис, жарымсыз уакыя; произошла ~ жарам-
сыз уацЦя пайдаиболды.
НЕПРИЯТНЦЫЙ прил. жагымсыз, унам-
сыз, жарамас, жакпайтугын; ~ый голос
жарымсыз дауыс; ~ая история жадпай-
тугын дедийсе.
НЕПРОБУДНЦЫЙ прил. 1. дым катты,
оянбайтугын; ~ый сон дым катты уйкы;
2. разг, елшеусиз, узликсиз; ~ое пьян-
ство узликсиз мэскунемшилик.
НЕПРОВОДНИК м. физ. еткизбеуши
(электр токын).
НЕ ПРОГЛЯДИ ЦЫЙ прил- тас тунек,
тастай царацгы, кезге туртсе билмейту-
fmh; ~ая ночь тастай царацгы тун.
НЕПРОДОЛЖИТЕЛЬНОСТЬ ж. узац
дауам етпеу шил ик, цысца уацытлылыц,
аз уацытлылыц.
НЕПРОДОЛЖЙТЕЛ ЬНЫЙ прил. узац
дауам етпеген, цысца уацытлы, аз уацыт-
лы; ~ отпуск узац дауам етпеген отпуск.
НЕПРОДУКТИВНО нареч. енимсиз тур-
де, нэтийжесиз, пайдасыз, боска, куры; ~
тратить время уакытты боска еткериу-
НЕПРОДУКТИВНОСТЬ ж. енимсиз-
лик, нэтийжесизлик; пайдасызлыд-
НЕПРОДУКТИВНЫ ||Й прил. 1. енимсиз,
нэтийжесиз, пайдасыз, бос, куры; ~е
занятия нэтийжесиз одыулар; 2. грам.
енимсиз; ~е суффиксы енимсиз суффикс-
лер.
НЕПРОДУМАННЫЙ прил. ойланып ис-
ленбеген, ойланбаган, ойланып керилме-
ген; ~ое решение ойланып исленбеген
шешим.
НЕПРОЁЗЖЦИЙ прил. келик журе
алмайтугын, журип етип болмайтугын,
етиуге болмайтурын; ~ая дорога келик
журе алмайтугын жол.
НЕПРОЗРАЧНЫЙ прил. тыныц емес,
гунгирт.
НЕПРОИЗВОДИТЕЛЬНО нареч. еним-
сиз, пайдасыз, бийкар.
НЕПРОИЗВОДИТЕЛЬНОСТЬ ж. еним-
сизлик, пайдасызлыц, бийкарлыц.
НЕПРОИЗВОДЙТЕЛЬН ЦЫЙ прил. еним-
сиз, пайдасыз, бийкар; ~ая трата времени
бийкарга уадыт еткериу.
НЕПРОИЗВОЛЬНО нареч. ерксиз, ык-
тыярсыз турде, илажсыз; ~ улыбнуться
ерксиз кулип жибериу.
НЕПРОИЗВОЛЬНОСТЬ ж. ерксизлик,
ыктыярсызлык, илажсызлыд.
НЕПРОИЗВОЛ ЬНЦЫЙ прил. ерксиз,
ыктыярсыз, илажсыз; ~ое движение ерк-
сиз хэрекет; ~ый смех ыктыярсыз кулки.
НЕПРОЛАЗНЦЫЙ прил. разг, етиуге
болмайтугын, журиуге болмайтугын, ба-
тып калатугыи; -~ая грязь журиуге бол-
майтугын батпак-
НЕПРОМОКАЕМЫ ||Й прил- суу еткер-
мейтугын, суу жибермейтугын, цел тарт-
пайтурын; ~е сапоги суу еткермейтугын
етик.
НЕПРОНИЦАЕМОСТЬ ж. еткизбейту-
гынлыц, еткермейтугынлыц, етпейтугын-
лыц.
НЕПРрНИцАЕМЦЫЙ прил. 1. еткизбей-
тугын, ^еткермейтугын, етпейтугын; ~ая
перегородка еткермейтугын дийуалша; 2.
перен- туйык сырлы, сездирмейтугын, бил-
гени ишинде болган; ~ое лицо сездирмей-
тугын тур-тус.
НЕПРОПОРЦИОНАЛьно нареч. про-
порциясыз, сэйкес келмеген.
НЕПРОПОРЦИОНАЛЬНОСТЬ Ж. про-
порциясызлыц, сэйкес келмеушилик.
НЕПРОПОРЦИОНАЛЬН ЦЫЙ прил. 1.
пропорциясыз, сэйкес келмеген; ~ос те-
лосложение сэйкес келмеген дене цуры-
лысы; 2. мууапыц емес, сэйкессиз, сэйкес
емес; ~ое развитие чего-л. сэйкессиз ра-
уажланыу.
НЕПРОСВЕЩЁННЫЙ прил. надан, би-
лимсиз, сауатсыз.
НЕПРОСТИТЕЛЬНО нареч. кеширмес-
лик, кеширип болмайтугын.
НЕПРОСТЙТЕЛЬНЦЫЙ прил. кеширил-
мейтугын, кешириуге болмайтугын; ~ая
небрежность кешириуге болмайтугын
салацлыц.
НЕПРОХОДИМОСТЬ ж. 1. етип болмай-
тугынлык, ете алмаслык; ~ болота етип
болмайтугын батпаклык; 2. мед. журмеу-
шилик, еткизбеушилик, етпеушилик; —•
пищевода ецештен ас журмеушилик.
НЕПРОХОДЙМЦЫЙ прил. етиуге бол-
майтугын, ете алмайтугын; <~ое болото
етиуге болмайтугын батпаклык; <> ~ый ду-
рак барып турган адмад.
НЕПРОЧНО нареч. берк емес, беккем
емес, эзиз, мыдлы емес; пуговицы приши-
ты ~ сэдеплер эзиз тагылган.
НЕПРОЧНОСТЬ ж. 1. берксизлик, бек-
кемснзлик, эзизлик, мыклы емеслик; 2.
перен. турадсызлык, берк емеслик.
НЕПРОЧНЦЫЙ прил. 1. берк емес, бек-
кем емес, эзиз, мыклы емес; ~ое сооруже-
ние эзиз курылыс; 2. перен. турадсыз,
берк емес; ~ое положение турадсыз жаг-
дай.
НЕ ПРОЧЬ в знач. сказ, снеопр. разг, цар-
сы емес, цайыл, разы; я ~ пойти погулять
мен цыдырыуга царсы емеспен.
НЕПРОШЕННЫЙ прил. шацырылмаган,
шацырылмай келген; ~ гость шацырыл-
маган цонац.
НЕПУТЁВЫЙ прил. прост- бузылган,
женсиз; ушкалад.
НЕПЫбЩИЙ прил. разг. 1. ишпейту-
гын; 2. в знач. сущ. м. непьющий и ж.
непьющая ишпейтугын адам.
НЕРАБОТОСПОСОБНОСТЬ ж. жумыс-
ца жарамаушылыц, жумысца уцыпсызлыц,
иске жарамаушылыц, мийнетке жарамау-
шылыц.
— 515 —
HEP
НЕРАБОТОСПОСОБНЫЙ прил. жумыс- '
ца жарамайтугын, иске жарамайтугын,
мийнетке жарамайтугын.
НЕРАБОЧ |(ИЙ прил. 1. мийнет етпей-
тугын, ислемейтугын, жумыс цылмайту-
гын; ~ий человек жумыс цылмайтугын
адам; 2. (о животных) жумысца жарамай-
тугын; ~ий скот жумысца жарамайтугын
мал; 3. жумыс болмайтугын, жумыстан
бос; ~ий день жумыстан бос кун; ~ее
время бос уацыт; 4. (не располагающий
к работе) ис жацпас, иске хэуеси жоц;
~ее настроение иске цэуеси жоц
кейип.
НЕРАВЕНСТВО с. 1. тецсизлик; эконо-
мическое ~ экономикалыц тецсизлик; со-
циальное ~ социальлыц тецсизлик; 2. лшт.
тецсизлик.
НЕРАВНОДУШНЫЙ прил. хэуес, цуш-
тар, суйетугын, жацсы керетугын; быть
~иым 1) к кому-л- биреуди унатыу, би-
реуге ашыц болыу; 2) к чему-л. бир нэрсеге
жаны ашыу; ои <~ен к сладкому ол мазалы-
ны жацсы кереди.
НЕРАВНОМЕРНО нареч. бир тегис
емес, бирдей емес, тец емес, биргелки емес,
бир тец емес, бир цэлипте емес.
НЕРАВНОМЕРНОСТЬ ж. бир тегис емес-
лик, бирдей емеслик, бир тен. емеслик, бир
цэлипте емеслик; ~ развития рауажланыу-
дыц бирдей емеслиги.
НЕРАВНОМЕРНЫЙ прил. бир тегис
емес, бирдей емес, биргелки емес, бир
тец емес, бир цэлипте емес; ~ое развитие
бир тегис рауажланбау; ~ое распределе-
ние тец белистирмеу.
НЕРАВНОПРАВИЕ с. тец хуцуцсызлыц,
тец правосызлыц, правосы тец болмаган-
лыц.
НЕРАВНОПРАВНОСТЬ ж. тец хуцуцсыз-
лыц, тец правосызлыц, правосы тец бол-
маганлыц.
НЕРАВНОПРАВНЫЙ прил. тец хукуц-
сыз, тец правосыз, тец праволы болмаган;
~ый договор тец правосыз келисим; ~ое
положение тец хуцуцсыз жагдай.
НЕРАВНЫ II й прил. тец емес, тецсиз,
тец келмейтугын, бирдей емес; ~е силы
тец емес кушлер; ~й брак тецсиз
неке.
НЕРАДИВОСТЬ ж. ыцлассызлыц, са-
лацлыц, цосжацпаслыц, бийгамлыц.
НЕРАДИВЫЙ прил. ыцлассыз, салац,
цосжацпас, бийгам; ~ ученик салац оцыу-
шы.
НЕРАЗБЕРИХА ж. разг, былгасыц, пат-
рат, тэртипсизлик, шатацлыц.
НЕРАЗБОРЧИВОСТЬ ж. 1. (нечёткость)
аныц емеслик, тусиниксизлик, былгасыц-
лыц, оцып болмайтугынлыц; 2. (нетребо-
вательность) парыцламаушылыц, тац-
ламаушылык, талгамаушылыц; в еде
ауцатты талгамаушылыц; 3. (беспринцип-
ность) парыцсызлыц.
НЕРАЗБОРЧИВЫЙ прил. 1. (нечёткий)
аныц емес, тусиниксиз, былгасыц, оцып
болмайтугын; ~ почерк тусиниксиз кол
жазба; 2. (нетребовательный) парыцла-
майтугын, тацламайтугын, талгамайту-
гын; ~ читатель парыцламайтугын оцыу-
шы, тацламайтугын оцыушы; 3. (бесприн-
ципный) парыцсыз; ~ в средствах цолла-
ныу усылларында парыцсыз.
НЕРАЗВЁДАННЫЦЙ прил. тексерилме-
ген, изертленбеген, тексерип керилмеген;
~е недра геол, тексерип керилмеген жер
асты байлыцлары.
НЕРАЗВИТОЙ прил. 1. (отсталый)
кейинде калган, артта цалган, еспеген,
рауажланбаган; 2. (недостаточно раскры-
тый) толыц емес, толыц аптылмаган; —• те-
зис толыц айтылмаган тезис.
НЕРАЗВИТОСТЬ ж. 1. (отсталость)
кейинде цалыушылыц, артта цалганлыц,
еспегенлик, рауажланбаушылыц; 2. то-
лыц емеслик, толыц ашылмаганлыц, хэм-
меси айтылмаганлыц; ~ аргументации то-
лыц ашылмаган дэлиллер.
НЕРАЗГАДАННЫЙ прил. ашылмаган,
табылмаган, шешилмеген; ~ая тайна
ашылмаган сыр.
НЕРАЗГОВОРЧИВОСТЬ ж. кеп сейлес-
пеушилик, сезге сарацлыц, упдемеслши
НЕРАЗГОВОРЧИВЫЙ прил. сейлеспей-
тугын, сезге сарац, ундемейтугын.
НЕРАЗЛИЧИМЫМИ прил. айырып бол-
майтугын, аныц керинбептугын; ~е очер-
тания айырып болмайтугын белгилер.
НЕРАЗЛОЖИМЫЙ прил. хим. белин-
бейтугын, белиуге болмайтугын.
НЕРАЗЛУЧНО нареч. айырылмастаи
бирге; жить ~ с кем-л. биреу менен айы-
рылмастан бирге турыу-
НЕРАЗЛУЧНЫ ||Й прил. айырылмайту-
гын, апырылыспайтугын; ~е друзья айы-
рылыспаптугын дослар.
НЕРАЗМЕННЦЫЙ прил. майдаланбайту-
гын, майдалауга болмайтугын; ~ая моне-
та майдаланбаптугын тенге.
НЕРАЗРЕШЕННЫЙ прил. 1. (нерешён-
ный) шешилмеген; вопрос шешилме-
ген мэселе; 2. (недозволенный) рухсат етил-
меген, цадаган етилген.
НЕРАЗРЕШИМЫЙ прил. шешилмейту-
гын, шешиуге болмайтугын.
НЕРАЗРЫВНО нареч. берк, тыгыз, айы-
рылмас, ажыралмас, белинбес.
НЕРАЗРЫВНЫЙ прил. берк, тыгыз,
айырылмайтугын, ажыралмайтугын, бе-
линбейтугын; <~ая связь тыгыз байла-
ныс.
НЕРАЗУМНО 1. нареч. акылсызлык пе-
нен, пэмсизлик пенен, ойсызлык; 2. в знач.
сказ, цэте, колайсыз, надурыс; так по-
ступать бундай етиу колайсыз.
НЕРАЗУМНОСТЬ ж. ацылсызлыц, пэм-
сизлик, ойсызлыц.
НЕРАЗУМНЫЙ прил. ацылсыз, пэмсиз,
ойсыз.
НЕРАСПОЛОЖЕНИЕ с. жацтырмау,
жацсы кермеу, суймеу, цэлемеу, кеули-
жатпау.
НЕРАСПОРЯДИТЕЛЬНОСТЬ ж- басца-
ра ал манту гынлыц, мецгере алмаушылыд,
шелкемлестире алмаушылыд.
НЕРАСПОРЯДИТЕЛЬНЫЙ прил. бас-
кара алмайтугын, мецгере алмайтугын,
шелкемлестире билмейтугын.
33*
HEP
— 516 —
НЕРАСТОРЖИМЫЙ прил. бузылмайту-
гын, бузыуга болмайтугын, берк; ~ до-
говор бузылмайтугын келисим.
НЕРАСТОРОПНОСТЬ ж. асыкпаушылык,
жай басарлыц, осте кешетугынлыц.
НЕРАСТОРОПНЫЙ прил. асыдпайтугын,
жай басар, эсте кешетугын.
НЕРАСЧЁТЛИВОСТЬ ж. есапсызлыц,
«есапламаутылык» парыцсызлыц.
НЕРАСЧЁТЛИВЫЙ прил. есапсыз, есап-
ламайтурын, парыцсыз.
НЕРВ л. нерв; зрительный ~ кериу
нервн; задеть нервине тийиу; -ф- дей-
ствовать кому-л. на нервы нервге ти-
йиу.
НЕРВИРОВАТЬ несов. кого ашыуын
келтириу, дэдерлендириу, нервине тийиу.
НЕРВНИЧАТЬ несов. ашыуы келиу,
дэдерлениу, дызыу, куйиниу, куйип пи-
сиу, куйгелеклениу.
НЕРВНОБОЛЬНОЙ прил. 1. нерв ауы-
рыулы, нерв кеселли; 2. в знач. сущ. м.
нервнобольной и ж. нервнобольная нерв
кеселли адам.
НЕРВНОСТЬ ж. дызбалыд, куйип пи-
сиушилик, куйгелеклик.
НЕРВН ЦЫЙ прил. 1. нерв..., нервли;
~ая система нерв системасы; 2. куйип
писетугын, куйгелек, кызба, дызып кете-
тугын, куйгелек; ~ый припадок куйгелек -
ликтен талып далыу; ~ое состояние дыз-
балыд жагдай; 3. (полный тревог, беспо-
койства) тынышсызландыратугын, мийди
жейтугыи; ~ая работа тынышсызланды-
ратугын жумыс, мийицди жейтугыи жу-
мыс.
НЕРВОЗНОСТЬ ж. ашыушадлыд, дызба-
лыд, куйгелеклик.
НЕРВОЗНЫЙ прил. ашыушац, дызба,
куйгелек.
НЕРЕАЛЬНОСТЬ ж. 1. дадыйдатлыдда
жатпаушылыд, шынлыдда жатпайтугын-
лыд, дыялый; 2. орынланбайтугынлыд,
жузеге аспайтугынлыд, эмелге аспайтугын-
лыд.
НЕРЕАЛЬНЦЫЙ прил. 1. (фантастиче-
ский) дадыйдатлыдда жатпайтугын, шын-
лыдда жатпайтугын, дыялый; 2. (невыпол-
нимый) орынланбайтугын, жузеге аспай-
тугын, эмелге аспайтугын; ~ое предложе-
ние эмелге аспайтугын усыныс.
НЕРЕГУЛЯРНЫЙ прил. узликли.
НЕРЁДКЦИЙ прил. сийрек емес, талай,
талай рет, жийи-жийи; ~ое явление жийи-
-жийи болатугын дубылыс.
НЕРЕДКО нареч. сийрек емес, талай,
талай рет, жийи-жийи; это случается ~
бул жийи-жийи болып турады.
НЕРЕНТАБЕЛЬНОСТЬ ж. эк. пайдасыз-
лыд, пайда келтирмейтугынлыд, пайда
бермейтугынлыд.
НЕРЕНТАБЕЛ ЬНЦЫЙ прил. эк. пай-
дасыз, пайда келтирмейтугын, пайда бер-
мейтугын; ~ое производство пайда келтир-
мейтугын ендирис.
НЕРЕСТ м. балыд ойыны, ууылдырыд
шашыу.
НЕРЕШИМОСТЬ ж. см. нерешитель-
ность.
НЕРЕШЙТЕЛ ЬНО нареч. тайсалып, ше-
шиусиз турде, кескирсиз турде, тарты-
нып; действовать ~ тартынып дэрекет
етиу.
НЕРЕШИТЕЛЬНОСТЬ ж. тайсаланлы-
лыц, шешиусизликсиз, кескирсизлик, тар-
тып шаклыц, натыцлыц.
НЕРЕШИТЕЛЬНЫЙ прил. тайсалрыш,
кескир емес, тартыншац, натыц.
НЕРЖАВЁЮЩЦИЙ прил. тат баспайту-
гын, тотыдпайтугын; ~ая сталь тат бас-
пайтугын полат.
НЕРИТМЙЧНЦЫЙ прил. бир дэлипте
емес, бир тезликте емес; ~ая работа бир
дэлипте емес жумыс.
НЕРОБКИМИ прил. дордпайтугын, ба-
тыл; -ф. человек ~ого десятка дордадлар-
дан емес адам.
НЕРОВНО нареч. дыйсыд, дузиу емес,
тууры емес; —• писать дыйсыд жазыу.
НЕРОВНЦЫЙ прил. 1. тегис емес, гедир-
-будыр, гедир-будырлы; ~ая поверхность
тегис емес жазыдлыд; ~ая дорога тегис
емес жол; 2. дыйсыд, дузиу емес, тууры
емес; ~ая лйиия дыйсыд сызыд; 3. (не-
уравновешенный) турадсыз, айнымалы, ду-
былма, езгермели; ~ый характер турадсыз
минез.
НЕРПА ж. зоол. нерпа (тециз майда-
ны).
НЕРУШИМОСТЬ ж. бузылмайтугынлыд,
беккемлик, берклик; ~ клятвы анттыц
беккемлиги.
НЕРУШЙМЦЫЙ прил. бузылмас, бузыл-
майтугын, беккем, берк; ~ая дружба
беккем дослыд.
НЕРЯХА м. и ж. разг, салак, пуцта
емес, патас, тазалыцсыз, паспанда.
НЕРЯШЛИВОСТЬ ж. 1. (неопрятность)
жыйнацсызлыц, салацлыц, паспандалыц;
2. (небрежное отношение к чему-л.) олак-
лыц, шалалыц, иемеурайлылыц.
НЕРЯШЛИВ ЦЫЙ прил. 1. (неопрятный)
жыйнадсыз, салад, паспанда; 2. (небреж-
ный) олад, шала, немгурайлы исленген;
~ая работа олад исленген жумыс.
НЕСАМОСТОЯТЕЛЬНОСТЬ ж. тэрез-
лилик, ерксизлик, цараслылыц; ~ дей-
ствий хэрекеттин, ерксизлиги.
НЕСАМОСТОЯТЕЛ ЬН ЦЫЙ прил. гэрезли,
дараслы, ерксиз; ~ое государство гэрезли
мэмлекет.
НЕСБЫТОЧНОСТЬ ж. болмайтугынлыд,
орынланбайтугынлыд, хэмелге аспайтугын-
лыд, ис жузине шыдпайтугынлыд; ~
мечтаний дыяллардын. орынланбайтунгын-
лыгы.
НЕСБЫТОЧНЦЫЙ прил. болмайтугын,
орынланбайтугын, хэмелге аспайтугын, ис
жузине шыдпайтугын, жузиге аспайту-
гын; ~ая мечта хэмелге аспайтугын
дыял.
НЕСВАРЕНИЕ с.: желудка мед. ас
сицбеу.
НЕСВЕДУЩИЙ прил. билмейтугын, би-
лими кем, хабарсыз.
НЕСВОЕВРЕМЕННОСТЬ ж. кешиккен-
лик, ез уадтында болмаганлыд; орынсыз-
лыд.
— 517 —
НЕС
НЕСВОЕВРЕМЕННЫЙ прил. кешиккен, ез
уактында болмаган; орынсыз.
НЕСВЯЗНЫЙ прил. байланыссыз, мэ-
нисиз; ~ рассказ байланыссыз гурриц.
НЕСГИБАЕМЦЫЙ прил. 1. ийилмейту-
гын, бугилмейтугын, майыспайтугын;
2. перен. кайсар, цайтпайтугын, кайспай-
тугын; ~ая воля цайтпайтугын ерк.
НЕСГОВОРЧИВОСТЬ ж. сезге келис-
пеушилик, кенбеушилик, сез тыцла-
маушылыц,, тил алмаушылык.
НЕСГОВОРЧИВЫЙ прил. сезге келис-
пейтугын, кенбейтугын, сейлеспейтугын,
тил алмайтугын.
НЕСГОРАЕМЫЙ прил. жанбайтугын,
куймейтугын, ертенбейтугын, отца шы-
дамлы; ~ шкаф жанбайтугын шкаф.
НЕСДЕРЖАННОСТЬ ж. сабырсызлык,
шыдамсызлык, езин-ези тута билмеуши-
лик.
несдержанный прил- сабырсыз, шы-
дамсыз, шыдай алмайтугын, такатсыз; ~
характер сабырсыз минез; ~ тон такатсыз
дауыс.
НЕСЕНИЕ с. алып барыу, орынлау, ат-
царыу; ~ службы воен, эскерий хызметти
атцарыу-
НЕСЕРЬЁЗНО нареч. жецил турде, ша-
лагайымлыц пенен, бийпаруа.
НЕСЕРЬЁЗНОСТЬ ж. 1. (легкомыслен-
ность) жецил минезлилик, ушцалацлыц,
салмацсызлыц, шалагайымлыц; 2. (не-
значительность) эцмийетсизлик, эхмийети
жоцлыц.
НЕСЕРЬЁЗНЫЙ прил. 1. (легкомыслен-
ный) жецил минезли, жецил, ушкалац,
салмацсыз, шалагайым; ~ое отношение
к делу жумысца жецил царау; 2. (незначи-
тельный) эцмийетсиз, эхмийети жоц.
НЕСКАЗАННО нареч. адам айтцысыз,
сез бенен айтып болмайтугын, жеткере
алмайтугын дэрежеде; жудэ, кутэ; я ~
этому обрадовался мен буран жудэ кууан-
Дым.
несказАннцый прил. адам айткысыз,
сез бенен айтып жеткере алмайтугын, жудэ,
кутэ; ~ая радость адам айткысыз кууа-
ныш.
НЕСКЛАДНО нареч. байланыссыз, кели-
сиксиз, уйлесиксиз.
НЕСКЛАДНЫЙ прил. 1. (несвязный) бай-
ланыссыз, келиспейтугын, келисиксиз,
уйлеспейтурын; ~ рассказ байланыссыз
гурриц; 2. (неуклюжий, мешковатый) ке-
лисиксиз,- жарасыцсыз, сыкылсыз; ~ па-
рень сыкылсыз жигит.
НЕСКЛОНЯЕМОСТЬ ж. грам. сеплен-
беушилик.
НЕСКЛ ОН Я ЕМ ЦЫЙ прил. грам. сеплен-
бейтугын; ~ое существительное сеплен-
бейтугын атлыц.
НЁСКОЛЬКЦО I числ. бир неше; ~о лет
бир неше жыл; -ф- в ~их словах цысцаша.
НЕСКОЛЬКО II нареч. бир цанша, би-
раз, азгана, сэл-пэл; он ~ запаздывает
ол бираз кешигеди.
НЕСКОНЧАЕМЫЙ прил. питпейтурын,
таусылмайтугын, ушы-кыйыры жок, узак;
~ путь узак жол.
НЕСКРОМНО нареч. эдепсиз турде, уят-
сызлык пенен, ерси; ~ вести себя езин-
-ези ерси тутыу.
НЕСКРОМНОСТЬ ж. эдепсизлик, бий-
эдеплик, уятсызлыц, ерсилик.
НЕСКРОМНЦЫЙ прил. 1. (бесцеремон-
ный) эдепсиз, бийэдеп, уятсыз, уялмай-
тугын, ерси; 2. (тщеславный, хвастливый)
мацтаншац, мацтаншацлы; ~ое высказы-
вание мацтаншацлы пикир; 3. (бесстыд-
ный, неприличный) эдепсиз, уятсыз, бий-
хая, турпайы.
НЕСЛОЖН ЦЫЙ прил. кыйын емес, ац-
сат, жецил, оцай; ~ая задача ацсат мэ-
селе.
НЕСЛЫХАННО нареч. кулак еситпеген,
кез кермеген, хеш болмаган; это бул
кулац еситпеген нэрсе!
НЕСЛЫХАННЫЙ прил. еситилмегеи,
керилмеген, тац каларлык, хеш болма-
ган; ~ успех хеш болмаган табыс; ~ слу-
чай хеш болмаган аухал.
НЕСЛБ1ШНЫЦЙ прил. еситилмейтугын,
шауцымсыз, эстен, сылт етпейтугын; он
шёл ~ми шагами ол сылт етпей журип
кетти.
НЕСМЁТНЦЫЙ прил. кеп сан, есапсыз
кеп, сансыз кеп, огада кеп; ~ое богат-
ство сансыз кеп байлыц.
НЕСМОЛКАЕМЦЫЙ прил. тынбайту-
гын, басылмайтугын, узилмейтугын, узлик-
сиз, тоцталмайтугын; ~ое пёиие птиц
цуслардыц узац сайрауы.
НЕСМОТРЯ предлог свин. п. карамастан,
карамай; ни иа что хеш нэрсеге кара-
мастан.
НЕСМЫВАЕМЫЙ прил. 1. жууылмай-
тугын, кетпейтугын; 2. перен. кетпейту-
гын, мэцгилик, калмайтугын; ~ позор
калмайтугын маскаралыц.
НЕСМЫШЛЁНЫЙ прил. разг, акылсыз,
ацыл-еси кем, ацламайтугын, тусинбей-
тугын; ~ малыш тусинбейтугын кишкене
бала.
НЕСНОСНО нареч. шыдап болмастай,
жакпастай.
НЕСНОСНЫЙ прил. шыдап болмайту-
гын, жакпайтугын; ~ характер шыдап
болмайтугын минез.
НЕСОБЛЮДЕНИЕ с. сацламау, тутпау,
орынламау; ~ правил цэделерди орынла-
мау-
НЕСОВЕРШЕННОЛЕТИЕ с. жасы жет-
пегенлик, жасы толмаганлыц, ер жетпе-
генлик, балагатца жетпегенлик.
НЕСОВЕРШЕННОЛЕТНИЙ прил. 1. жа-
сы толмаган, жасы жетпеген, ер жетпеген,
балагатца жетпеген; 2. в знач. сущ. м. несо-
вершеннолетний и ж. несовершеннолетняя
ер жетпеген.
НЕСОВЕРШЕННЫЙ I прил. жетилиспе-
ген. кемшиликли, кемшилиги бар, питпе-
ген; ~ рисунок кемшилиги бар суу-
рет.
НЕСОВЕРШЕННЫЙ II прил. грам.-. ~ вид
глагола фейилдиц питпеген тури.
НЕСОВМЕСТЙМОСТЬ ж. сыйыспайту-
гынлыц, сыйыспаушылыц, жайгаспаушы-
лыц, туура келмеушилик.
НЕС
— 518 —
НЕСОВМЕСТИМЫМИ прил. сыйысп ак-
ту гын, жайгаспайтугын, туура келмейту-
гын; понятия сыйыспайтурын туси ник-
лер.
НЕСОВПАДЕНИЕ с. тууры келмеу, дус
келмеу, гезлеспеу.
НЕСОГЛАСИЕ с. 1. (разногласие) келис-
пеушилик, келисе алмаушылыд, мацул-
ламаушылыц, наразылыц; ~ во взглядах
кез цараслардары келиспеушилик; 2. (раз-
лад, ссора) кенбеушилик, цайыл болмау-
шылыц; 3. (отказ) келисим бермеуши-
лик, мацулламаушылыц.
НЕСОГЛАСОВАННОСТЬ ж. келисилме-
генлик, келиспеушилик, мацулласпаушы-
лыц, наразылыц; ~ действий хэрекетлер-
диц келисилмегенлиги.
НЕСОГЛАСОВАННЦЫЙ прил. келисил-
меген, мацулласылмаран; ~ая работа ке-
лисилмеген жумыс.
НЕСОЗВУЧНЫЙ прил. уйлеспейтугын,
унлеспейтурын, сазласпайтурын, ылайыц
келмейтугын; ~ эпохе дэуирге унлеспей-
турын.
НЕСОЗНАТЕЛЬНО нареч. 1. {непра-
вильно оценивая) дурыс бахаламай, дурыс
тусинбей; 2. (без умысла) байцамай, ацла-
май, тусинбей, санасыз турде.
НЕСОЗНАТЕЛЬНОСТЬ ж. тусинбеуши-
лик, санасызлыц, санасы кемлик, ацсызлыц.
НЕСОЗНАТЕЛ ЬНЫЙ прил. тусинбей-
тугын, санасыз, санасы кем, ацсыз.
НЕСОИЗМЕРИМОСТЬ ж. 1. елшеуге
болмайтугынлыц, тецеуге болмайтугын-
лыц, уйлеспейтугынлыц; 2. перен. тец-
лестириуге болмайтугынлыц, салыстырыу-
га болмайтугынлыц.
НЕСОИЗМЕРИМЫ ||Й прил. 1. елшеуи
жоц, тецеуи жоц; ~е величины елшеуи
жоц шамалар; 2. перен. тецеуге болмай-
тугын, салыстырыуга болмайтугын; ~е
понятия тецеуге болмайтугын тусиниклер.
НЕСОКРАТЙМЦЫЙ прил. мат. цысцар-
майтугын, цысцарылмайтугын; ~ая дробь
цысцармайтугын белшек.
НЕСОКРУШИМЫЙ прил. беккем, берик,
ныц, цыйралмайтугын, бузылмайтугын,
жоц болмайтугын.
НЕ СОЛОНО нареч.'. ~ хлебавши прост.
цеш нэрсеге жетисе алмай, тилеги питпей.
НЕСОМНЕННО нареч. и вводн. сл. гуман-
сыз, шексиз, сезсиз, хацыйцат; это,
правильно бул, хацыйцат, дурыс.
НЕСОМНЕННЫЙ прил. гумансыз, шек-
сиз, сезсиз, хацыйцат; ~ успех гумансыз
жетискенлик.
НЕСООБРАЗИТЕЛЬНЫЙ прил. пэм-
сиз, ацсыз, цум гелле.
НЕСООБРАЗНЫЙ прил. ылайыц емес,
цолайлы емес, тууры келмейтугын, келис-
пейтугын, уйлеспейтугын.
НЕСООТВЕТСТВИЕ с. мууапыц бол-
мау, тец келмеу, ылайыц болмау, сэйкес
келмеу; ~ характеров минезлердиц сэйкес
келмеуи.
НЕСОРАЗМЕРНОСТЬ ж. сэйкес емеслик,
тууры келмеушилик, ылайыц емеслик.
НЕСОРАЗМЕРНЫЙ прил. сэйкес емес,
тууры келмейтугын, ылайыц емес.
НЕСОСТОЯТЕЛЬНОСТЬ ж. 1. (напр.
должника) телей алмаушылыд, телеуге
шамасы келмейтугын, телеуге цудрети
келмеушилик; 2. (недостаточная обеспе-
ченность) гедейлик, жарлылыц, кемтар-
лыц; 3. (недостаточная убедительность)
дэлилсизлик, тийкарсызлыц.
НЕСОСТОЯТЕЛЬНЫ ||Й прил. 1. телей
алмайтугын, телеуге шамасы келмейту-
гын, телеуге цудрети келмейтугын; ~й
должник телей алмайтугын царыздар; 2.
гедей, жарлы, кемтар; люди дэулети
кем адамлар; 3. перен. (неубедительный)
дэлилсиз, тийкарсыз.
НЕС0КЭЗНЦЫЙ прил.: ^ая молодёжь
уйымда жоц жаслар.
НЕСПЕЛ ЦЫЙ прил. писпеген, писип
жетпеген, цам, шийки; ^ое яблоко писпе-
ген алма.
НЕСПЕШНЫЙ прил. есте-ацырын, асы-
гыс емес, кыстаулы емес, жай.
НЕСПОДРУЧНЫЙ прил. прост, цолай-
сыз, цыйын, оцайсыз, оцатайсыз.
НЕСПОКОЙНО нареч. тынышсыз; спать
~ тынышсыз уйыцлау.
НЕСПОКОЙНЦЫЙ прил. тынышсыз, ты-
ным таппайтугын; ~ая обстановка тыныш-
сыз жагдай.
НЕСПОСОБНОСТЬ ж. 1. (отсутствие
способностей) уцыпсызлыц, уцыбы жоцлыц,
зейинсизлик; 2. (неумение делать что-л.)
ийкемсизлик, цолынан келмеушилик, еп-
сизлик, ийкемсизлик.
НЕСПОСОБНЫЙ прил. 1. (лишённый
способностей) уцыпсыз, уцыбы жоц, зе-
йинсиз; 2. (не умеющий делать что-л.) ий-
кемсиз, цолынан келмейтугын, епсиз.
НЕСПРАВЕДЛИВО нареч. эдилсиз, на-
хац.
НЕСПРАВЕДЛИВОСТЬ ж. эдилсизлик,
нацацлыц.
НЕСПРАВЕДЛИВЫЙ прил. эдилсиз, на-
хац; ~ человек эдилсиз адам; ~ приговор
нахац хуким.
НЕСПРОСТА нареч. разг. 1. (не без
умысла) билетурып, жорта; эйтеуир емес,
ешейин емес, бийкарга емес; 2. (недаром)
тегин емес, лекини бар; ~ он это сказал
ол буны эйтеуир айтцан жоц.
НЕСПРЯГАЕМЫЙ прил. грам. турлен-
бейтугын; ~ глагол турленбейтугын фе-
йил.
НЕСРАВНЕННО нареч. 1. (превосходно)
теци-тайы жоц, теци жоц, асцан, салысты-
рыуга болмайтугын турде, жудэ жацсы,
артыцмаш; 2. при сравнит, ст. (гораздо,
значительно) анагурлым, анагурацым,
эдеуир.
НЕСРАВНЕННЫЙ прил. теци-тайы жоц,
теци жоц, асцан, салыстырыуга болмай-
тугын, жудэ жацсы, артыц; ~ талант
теци-тайы жоц талант.
НЕСРАВНИМЫ ||Й прил- 1. см. несрав-
ненный; 2. (непохожий) уцсамаган, са-
лыстырып болмайтугын; ~е величины са-
лыстырып болмайтугын мугдарлар.
НЕСТАНДАРТНЫЙ прил. стандартца
келмейтугын, стандартца жатпайту-
гын.
— 519 —
НЕТ
НЕСТЕРПИМО нареч. цацсап, цатты,
шыдап болмастай дэрежеде, шыдагысыз
дэрежеде; ~ болит зуб тисим цацсап ауы-
рып тур.
НЕСТЕРПЙМЦЫЙ прил. шыдап болмай-
тугын, шыдай алмайтугын, шыдагысыз;
~ая боль шыдап болмайтугын ауырыу.
НЕСТЙ несов. 1. кого-что алып журиу,
кетерип журиу; кетерип барыу (туда)',
кетерип келиу (сюда)', ~ сумку сумканы
кетерип алып журиу; ~ что-л. на спине
арцалап журиу; 2. что, перен. бежериу,
атцарыу, орынлау; ~ обязанности миннет
атцарыу; ~ службу хызмет атцарыу; 3. что
тартыу; табыу, шегиу; ~ наказание жаза
тартыу; ~ последствия адбетин тартыу;
~ убытки зыян кериу, зыян табыу; ~ тя-
готы жизни турмыстын. азабын шегиу;
4. кого-что (гнать, мчать) айдап келиу,
келтириу; шауып барыу (туда); шауып
келиу (сюда); ветер несёт тучи самал бу-
лытларды айдап киятыр; 5. что (яйца —
о птицах) тууыу (мэйекти); 6. от чего,
чем, безл. есиу; от печки несёт жаром печь-
тен ыссы жалын еседи; 7. что, разг, сан-
дырацлау, былшылдау, аузына келгенин
айтыу; ~ чепуху болмаган сезлерди айтыу;
<> ~ ответственность жууапкершиликти
мойнына алыу.
НЕСЦТЙСЬ несов. 1. узын-цуйынына ша-
быу, зуулау, зуулап барыу, зымырау;
~тйсь вскачь цосаяцлатып айдау; машина
~ётся в город машина цалага зуулап
журип баратыр; 2. (о птицах) мэйек
тууыу; 3. (о звуках, запахе и т. п.) тара-
лыу.
НЕСТОЙКИЙ прил. турадсыз, тез ушып
кететурын; ~ запах тез ушып кететугын
ийис.
НЕСТОЯЩИЙ прил. арзымайтугын, тук-
ке турмайтугын.
НЕСТРОЕВЙК м. воен, нестроевик (урыс-
ца тиккелей цатнаспайтутн белимниц
эскерий хызметкери).
НЕСТРОЕВЦОЙ I прил. воен. 1. эскерий
стройдагы емес, урысца тиккелей цатнас-
пайтугын, стройдан тыс; ~ая служба
стройдан тыс эскерий хызмет; 2. в знач.
сущ. м. нестроевой см. нестроевик.
НЕСТРОЕВОЙ II прил. цурылысца жа-
рамайтугын; ~ лес цурылысца жарамай-
туЕЫн агаш.
НЕСТРОЙНО нареч. тэртипсиз, уйцасыц-
сыз, косылмай, келисиксиз; ~ петь цосыц-
ты келисиксиз айтыу.
НЕСТРОЙНЦЫЙ прил. 1. келиспеген,
келисиги келмеген; ~ая фигура келиспе-
ген тулга; 2. (беспорядочный) тэртипсиз;
~ые ряды тэртипсиз цатарлар; 3. (несла-
женный) уйцасыцсыз, цосылмайтугын, ке-
лисиксиз, жарасыцсыз; ~ое пение кели-
сиксиз айтылган цосыц.
НЕСУДОХОДНЫЙ прил. кеме журе ал-
майтугын.
НЕСУРАЗНОСТЬ ж. 1. (нелепость) ер-
силик, уйлеспеушилнк, келиспеушилик;
~ этого предложения очевидна бул усы-
ныстыц ерси екени айцын; 2. (нескладность,
неуклюжесть) ербийгенлик, эбежийлик.
НЕСУРАЗНЦЫЙ прил. 1. (нелепый) ерси,
уйлеспеген, келиспеген; ~ое предложение
келиспеген усыныс; 2. (нескладный, не-
уклюжий) ербийген, эбежий.
НЕСУСВЁТНЦЫЙ прил. болмаган, цай-
дагы, барып турган; ~ая чепуха цайдагы
болмаган нэрсе.
НЕСУЩЕСТВЕННЫ || Й прил. жецил-
-желпи, киши-гирим, эхмийети аз, онша
мацызлы емес; ~е недочёты жецил-жел-
пи кемшиликлер.
НЕСХОДН ЦЫЙ прил. 1. (непохожий) уц-
сас емес, уцсамаган; 2. (неподходящий)
нацолай, цымбат; ~ая цена цымбат баха.
НЕСЧАСТЛИВЫЙ прил. бахытсыз, ыг-
балсыз, сорлы, талабы келиспеген.
НЕСЧАСТНЫЙ прил. 1. бахытсыз, ыг-
балсыз, сорлы, бийшара; 2. бахытсызлыц;
~ случай бахытсызлыц аухал; 3. в знач.
сущ. м. несчастный и ж. несчастная ба-
хытсыз адам.
НЕСЧАСТЬ||Е с. бахытсызлыц, ыгбал-
сызлыц, сорлылыц; ф к~ю в знач. вводи,
сл. сорына, бахытца царсы; товарищ по
~ю бахытсызлыцца шерик жолдас.
НЕСЧЕТНЫЙ прил. есапсыз, сансыз,
шексиз, таусылмайтугын, ушы-цыйры жоц,
жудэ кеп.
НЕСЫТНЦЫЙ прил. жугымсыз, жуРЫ-
МЫ жоц, жугымы кем; ~ая пиша жугым-
сыз ауцат.
НЕСЪЕДОБНЫЙ прил. жеуге жарамай-
тугын, жеуге болмайтугын.
НЕТ 1. безл. в знач. сказ, жоц; у меня
~ времени мениц уацытым жоц; дома
никого ~ уйде хеш ким жоц; для вас пи-
сем ~ сизге хат жоц; детей в саду ~ баг-
да балалар жоц; 2. частица отриц. жоц,
емес; ~, я не согласен жоц, мен цайыл
емеспен; поедешь йли ~? барасац ба яма-
са жоц па?; нёт-иёт да и... жоц-жоц де-
сецде гейде...; ни да ни ~ болады деуде
жоц, болмайды деуде жоц; ~ того, чтобы
помочь жэрдем бериу деген жоц; свести
на нет 1) (уничтожить) жоцца шыгарыу;
2) (заставить утратить значение,
силу) кушин жойыттырыу; сойти на нёт 1)
(исчезнуть) жоц болыу; 2) (утратить
значение, силу) эцмийетин жойыу.
НЕТАКТЙЧНО нареч. эдепсиз, бийэдеп,
женсиз.
НЕТАКТИЧНОСТЬ ж. эдепсизлик, бий-
эдеплик, женсизлик; ты допустил ~ сен
женсизлик иследиц-
НЕТАКТЙЧНЫЙ прил. эдепсиз, бий-
эдеп, женсиз; ~ отвёт бийэдеп жууап.
НЕТВЁРД ||ЫЙ прил. 1. (довольно мяг-
кий) беккем емес, цатты емес, бос, жумсац;
~ый грунт бос топырац; 2. шала, онша
емес, аз, кем; он ~ в русском языкё ол
рус тилине онша емес; он ~ в математике
ол математиканы шала биледи; 3. (нереши-
тельный) босац, бос, кесип айтылмаган.
НЕТЕРПЕЛИВО нареч. шыдамай, сабыр-
сызланып, тацаты болмай.
НЕТЕРПЕЛИВОСТЬ ж. шыдамсызлыц,
шыдамаушылыц, сабырсызлыц.
НЕТЕРПЕЛЙВЦЫЙ прил. 1. (не обла-
дающий терпением) шыдамсыз, тацатсыз,
НЕТ
— 520 —
сабырсыз; 2. шыдамсызлыд пенен, та-
датсызлыд пенен, сабырсызлыд пенен;
~ое ожидание сабырсызлыд пенен ку-
тиу.
НЕТЕРПЕНИЕ с. шыдамсызлыд, сабыр-
сызлыд, тадатсызлыд; ждать с ~м шыдам-
сызлыд пенен кутиу, интизар болыу.
НЕТЕРПЙМЦЫЙ прил. 1. (недопусти-
мый) жол цойылмайтугын, шыдап болмай-
тугын; ~ое положение шыдап болмайту-
гын аудал; 2. мауасасыз, шыдамсыз, сабыр-
сыз; быть ~ым к недостаткам кемшилик-
лерге мауасасыз болыу.
НЕТЛЁННЦЫЙ прил. 1. уст. (не подвер-
женный тлению) ширнмеген, бузылмаган,
айнымаган; 2. перен. (вечный) моцгилик,
ешпейтугын; ~ая слава ешпейтугын дацд,
моцгилик дацд.
НЕТОВАРИЩЕСКЦИЙ прил. жолдаслык-
ка жатпайтугын, жолдаслыкка сыймайту-
гын, жолдаслыгы жоц; ~ое отношение
жолдаслыкка жатпайтугын цатнасыц.
НЕТОРОПЛЙВОСТЬ ж. асыцпау шы-
лык, асьщпаслык, албырамаушылыцй жай-
-парахатлык-
НЕТОРОПЛЙВ ЦЫЙ прил. асыдпайту-
гын, албырамайтугын, жай-парахат; ~ая
походка асыцпайтугын журис.
НЕТОЧНОСТИЬ ж- 1. надурыслыц, на-
туурылыц, цотелик, тусиниксизлик; ~ь
выражения гоптиц тусиниксизлиги; 2.
(ошибка, неправильность) кемшилик, цоте-
лик, цотесн барлыц; в работе имеются ~и
жумыста кемшиликлер бар.
НЕТОЧНЫ || Й прил. 1. (не совсем пра-
вильный) надурыс, тууры емес, натууры,
дате; ~й подсчёт дате есап; ~е часы на-
дурыс саат; 2. (допускающий неточность
и т. п.) кемшиликли дэтеси бар.
НЕТРЕБОВАТЕЛЬНОСТЬ ж. кеп талап
етпеушилик, талабы кемлик, бослыд.
НЕТРЁБОВАТ ЕЛ ЬНЫ Й прил. кеп та-
лап етпейтугын, талабы кем, бос; ~ учи-
тель талап етпейтугын му галл им.
НЕТРЕЗВ ЦЫЙ прил. мэс, пьян; в ~ом
виде мэс а ух. алда.
НЕТРОНУТЫ||Й прил. кол тийилмеген;
ауыз тийилмеген, сол турысында; обед
остался ~м туслик аукат сол турысында
калды.
НЕТРУДОВОЙ прил. 1. (нетрудящий-
ся) мийнетсиз, мийнет етпейтугын, жатып
ишер, харам тамад, мийнетсиз кур кере-
тугын; ~ элемент жатып ишер; 2. (полу-
чаемый не от своего труда) мийнетсиз та-
былган, мийнет етпей табылган; ~ доход
мийнет етпей табылган табыс.
НЕТРУДОСПОСОБНОСТЬ ж. мийнетке
жарамаушылыц, жумысда жарамаушы-
лыд; временная ~ мийнетке уадытша
жарамаушылыд.
НЕТРУДОСПОСОБНЫЙ прил. мийнетке
жарамсыз, мийнетке жарамайтугын, жу-
мысда жарамайтугын.
НЕТРУДЯЩИЦЙСЯ прил. мийнет етпей-
тугын, жатып ишер, карам тамак, мийнет-
сиз кун керетугын; ~еся слой общества
жэмийеттиц мийнет етпейтугын катлам-
лары.
НЕТТО неизм. прил. и нареч. ком. нетто
(товардыц ыдыссыз салмагы).
НЁТУ безл. в знач. сказ. разг. см. нет 1;
житья от него ~ буннан кун жод, бул
кун бермейди.
НЕУБЕДЙТЕЛЬНОСТЬ ж. исендире ал-
майтугын лык, исениуге болмайтугынлык,
кез жетиспеушилик, инаныуга болмайту-
гынлык-
НЕУБЕДЙТЕЛ ЬНЦЫЙ прил. исенбей-
тугын, исендире алмайтугын, исениуге бол-
майтугын, кез жетпейтугын, инаныуга
болмайтугын; ~ое доказательство исениуге
болмайтугын долил.
НЕУВАЖЕНИЕ с. сыйламау шылык,
хурметлемеушилик, кЭДирлемеушнлик.
НЕУВАЖ’ЙТЕЛ ЬНЦЫЙ прил. 1. дэлил-
сизй х.акыйкатлыгы кем; опоздать по ~ой
причине дэлилсиз себеп пенен цалып ко-
йыу; 2. разг, (непочтительный) х.урметле-
мейтугын, сыйламайтугын, кадирлемейту-
гын; ~ый тон хурметлемейтугын ерески
дауыс.
НЕУВЕРЕННОСТЬ ж. исенбеушилик,
исеним жоклык, кези жетпеушилик, гу-
манлылык; ~ в своих сйлах езиниц ку-
шине исенбеушилик.
НЕУВЕРЕННЫЙ прил. исенбейтугын,
кези жетпейтугын, гуманланатугын; ~ го-
лос исенимсиз дауыс; ~ ответ исенимсиз
жууап.
неувядаемцый прил. ешпейтугын,
солмайтугын, умытылмайтугын, мэцги-
лик, мэцги калатугын; ~ая слава ешпей-
тугын дацк, мэцгилик дацк-
НЕУВЯДАЮЩИЙ прил. см. неувядае-
мый.
НЕУВЯЗКА ж. байланыспаушылык,
кыйсыны келмеушилик, уйлеспеушилик,
келиспеушилик; ~ в работе жумыстагы
келиспеушилик.
НЕУГАСИМЫЙ прил. сенбес, ешпес.
НЕУГОМОННЦЫЙ прил. шаршамайту-
гын, талмайтугын, тынбайтугын, тыным-
сыз; ~ый ребёнок тынымсыз бала; ~ая
молодёжь тынбайтугын жаслар.
НЕУДАЧЦА ж. жолы бол мау шылык,
сэтсизлик, кырсык, иси келиспеушилик;
потерпеть сэтсизликке ушырау.
НЕУДАЧЛИВЫЙ прил. жолы болмай-
тугын, сэтсизликке ушырайтугын, кыр-
сыкка ушырайтугын, иси келиспейту-
гын.
НЕУДАЧНИК м. иси келиспеуши, иси
дырсыдда айналыушы киси, талабы ке-
лиспеуши.
НЕУДАЧНИЦА женск. от неудачник.
НЕУДАЧИ ЦЫЙ прил. 1. жолы болма-
ган, сотсиз, дырсыддан, иси келиспеген;
~ая охота дырсыддан ацшылыц; ~ое
начинание сотсиз баслама; ~ое выражение
келиспеген гоп; 2. (неудовлетворительный,
неудавшийся) дурыс шыдпаган, куткендей
болмаган; ~ая фотография дурыс туси-
рилмеген фотография.
НЕУДЕРЖЙМЦЫЙ прил. тодтауга бол-
майтугын, тодтатып болмайтугын, иркиуге
болмайтугын, тодтаусыз; кушли, датты;
~ ый поток тодтатып болмайтугын агыс;
521
НЕУ
~ый смех ирке алмайтугын кулки; ~ое же-
лание катты интизарлыц.
НЕУДОБНО 1. нареч. жайсыз, бийжаг-
дай, жагдайсыз, колайсыз, ыцгайсыз; он
~ сидит ол колайсыз отыр; ~ лежать
долайсыз жатыу; 2. безл. в знач. сказ.
ыцгайсыз, колайсыз, уят; мне ~ его
беспокоить оныц тынышын алыу маган
колайсыз; ему стало ~ оган уят болып
калды; мне за него ~ маган оныц ушын
цолайсызлау болып тур.
НЕУДОБН ||ЫЙ прил. 1. жайсыз, бий-
жардай, жардайсыз, колайсыз, ыцгайсыз,
оцайсыз: ~ая квартира колайсыз кварти-
ра; ~ый стул оцайсыз стул; 2. перен.
колайсыз, ыцгайсыз, ретсиз; поставить
кого-л. в /^ое положение биреуди колайсыз
жардайда цалдырыу; я не вижу в этом
ничего ~ого мен бунда хеш бир ретсиз
иэрсени керип отырган жокпан.
НЕУДОБОВАРЙМЦЫЙ прил. 1. сицим-
сиз; ~ая пища сицимсиз ауцат; 2. перен.
(невразумительный) тусиниксиз, конымсыз.
НЕУДОБОПРОИЗНОСИМЫЙ прил. разг.
1, айтыуFa цыйын; 2. (неприличный) уят,
эдепсиз, колайсыз.
НЕУДОБСТВ||О с. 1. жайсызлык, бий-
жагдайлык, жардайсызлык, колайсызлык,
ынрайсызлык, оцайсызлыц; мириться с
~ами бийжардайлыкларга кениу; 2. перен.
колайсызлык, уялыушылык; чувствовать
~о перед кем-л. колайсызлыцца тусиу.
НЕУДОВЛЕТВОРЕННОСТИ Ь ж. цанаат-
ланбаушылыц, мауцы басылмаганлыц;
чувство ~и цанаатланбаушылыц сезими.
НЕУДОВЛЕТВОРЁНН ЦЫЙ прил. ка-
наатланбаган, маукы басыл маган; ~ое
любопытство канаатланбаган кызырыушы-
лыц.
НЕУДОВЛЕТВОРЙТЕЛЬНО 1. нареч.
канаатландыр арсызлык турде, цанаатла-
нарсызлык етип; ~ выполнить поручение
тапсырманы канаатланарсызлык турде
орынлау; 2. в знач. сущ. с. неудовлетвори-
тельно канаатланарсызлык; получить на
экзамене ~ имтиханда канаатланарсызлык
бака алыу.
НЕУДОВЛЕТВОРИТЕЛЬНЫЙ прил. ца-
наатланыуга болмайтугын, цанаатланар-
лыц емес, цанаатланарсыз, цанаатлан-
дырмайтугын, цанаатландырарсыз; ~ от-
вет цанаатландырмайтугын жууап.
НЕУДОВОЛЬСТВИЕ с. наразылыц; вы-
разить своё.~ езиниц наразылыгын билди-
риу.
неужели частица вопр. цоя, расында-
да, солай ма, шынындада, шыны менен де;
~ он согласился? ол шыны менен де кели-
сим берди ме?; ~ они придут? олар шы-
нында да келер ме екен?
НЕУЖЙВЧИВОСТЬ ж. оцыспаушылыц,
сыйыспаушылыц.
НЕУЖИВЧИВЫЙ прил. оцыспайтугын,
сыйыспайтугын; ~ характер оцыспайту-
гын минез.
НЕУЖТО частица прост, см. неужели.
НЕУЗНАВАЕМОСТ ||Ь ж.: измениться
до ~и танымаслыц дэрежеге шекем езге-
риу.
НЕУЗНАВАЕМЫ II й прил. таныуга бол-
майтугын, таный алмайтугын, танымастай
болып цалган; город стал ~м цала таны-
мастай болып цалган.
НЕУКЛОННО нареч. булжытпай, тай-
салмай; ~ выполнять взятые обязатель-
ства алган миннетлемелерди булжытпай
орынлау.
НЕУКЛОННЫЙ прил. удайы, узликсиз,
булжытпайтугын; ~ рост производитель-
ности труда мийнет енимдарлыгыныц
удайы есиуи.
НЕУКЛЮЖЦИЙ прил. 1. (неповоротли-
вый) епсиз, олац, ийкемсиз, ебетейсиз;
~ин медвежонок ийкемсиз айыу баласы;
2. (неловкий) ийкемсиз, келисиксиз; ~ая
походка келисиксиз журис; 3. перен. цо-
лайсыз, келбетсиз, пишинсиз, сыйцы жоц;
~ая фраза цолайсыз гэп.
НЕУКОСНЙТЕЛ ЬНЫЙ прил. сезсиз,
миннетли, булжытпайтугын.
НЕУКРОТИМОСТЬ ж. колга уйретил-
мегенлик, ценбейтугынлыц.
НЕУКРОТИМЫЙ прил. 1. цолга уйре-
тилмеген, кендирилмеген; ~ зверь цолга
уйретилмеген хайуан; 2. кенбейтугын,
цайсар, басылмайтугын; ~ гнев басылмай-
тугын ашыу-
НЕУЛОВЙМПЫЙ прил. 1. туттырмайту-
гын, услатпайтугын, цолга туспейтугын;
2. перен. (еле заметный) кез илмейтугын,
керинер-керинбес, аныц емес, елеспесиз;
билинер-билинбес; ~ое движение кез ил-
мейтугын цыймыл; ~ая разница билинер-
-билинбес айырмашылыц.
НЕУМЁЛЦЫЙ прил. 1. уцыпсыз, уцыбы
жоц, епсиз, олац; ~ый руководитель
уцыпсыз басшы; 2. олац, укыпсыз, епсиз,
шебер исленбеген; ~ая работа олац ислен-
ген ис; ~ое исполнение шебер атцармау.
НЕУМЁНИЕ с. олацлыц, уцыпсызлыц,
ебетейсизлик, шеберсизлик.
НЕУМЁРЕННО нареч. елшеусиз, ша-
мадан артыц, шексиз, хэдден тыс, хэдден
зыят.
НЕУМЕРЕННОСТЬ ж. елшеусизлик, ша-
мадан артыцлыц, шексизлик, хэдден тыс-
лыц.
НЕУМЁРЕННЦЫЙ прил. елшеусиз, ша-
мадан артыц, шексиз, хэдден тыс, хэдден
зыят;~ый аппетит хэдден зыят иштей; ~ая
строгость хэдден зыят цаттылыц.
НЕУМЕСТНО нареч. орынсыз, ретсиз,
женсиз.
НЕУМЕСТНОСТЬ ж. орынсызлыц, рет-
сизлик, женсизлик.
НЕУМЕСТНЫЙ прил. орынсыз, ретсиз,
женсиз; ~ вопрос орынсыз copay.
НЕУМНО, НЕУМНО нареч. ацылсыз,
пэмсиз, ацылсыз турде, пэмсиз турде.
НЕУМНЫЙ прил. ацылсыз, пэмсиз.
НЕУМОЛИМО нареч. айтканынан цайт-
пай, ежетленип.
НЕУМОЛЙМОСТЬ ж. айтканынан цайт-
паушылыц, ежетлилик.
НЕУМОЛЙМЫЦЙ прил. 1. (безжалост-
ный, непреклонный) айтцанынан цайтпай-
тугын, ежет, тас бауыр, рейимсиз; ~й
человек айтцанынан цайтпайтугын адам;
НЕУ
— 522 —
2. перен. (непреложный, твёрдый) айны-
мас, булжымас, берк; ~е законы природы
тэбияттыц айнымас нызамлары; ~й ход
истории тарийхтыц булжымас журиси.
НЕУМОЛКАЕМЫЙ прил. см. неумолч-
ный.
НЕУМОЛЧНЫЙ прил. тынбайтугын, ты-
нымсыз; ~ гул моря тециздин. тынбайту-
гын гууилдиси.
НЕУМЫШЛЕННЫЙ прил. абайсызда
болган, билцастан емес; ~ обман билцас-
тан болмаган алдаушылыц.
НЕУПЛАТА ж. телемеушилик, телемеу;
~ долгов царызды телемеу.
НЕУПОРЯДОЧЕННЫЙ прил. тэртипке
салынбаган, тэртипке тусирилмеген.
НЕУПОТРЕБЙТЕЛ ЬН ЦЫЙ прил. цол-
ланылмайтугын, цолланыудан цалган; ~ое
выражение цолланылмайтугын гэп.
НЕУРАВНОВЕШЕННОСТЬ ж. ушцалац-
лыц, шалагайлыц, цызбалыц, жецил ми-
незлилик.
НЕУРАВНОВЕШЕННЫЙ прил. ушцалац,
шалагай, цызба, жецил; ~ характер же-
цил минез.
неурожай м. зурээтсизлик, цэцэтши-
лик, енимсизлик, цытшылыц, егин бол-
маганлыц.
неурожайный прил. зурээтсиз, цэ-
цэт, енимсиз, егин болмаган; ~ год егин
болмай калган жыл.
НЕУРОЧНЦЫЙ прил. 1. (не установлен-
ный договором) хызметтен тыс уацытта
исленген, жумыс уацтынан тыс; ~ая ра-
бота хызметтен тыс уакытта исленген
жумыс; 2. (неподходящий) биймезгил, мез-
гилсиз; он пришёл в ~ое время ол бий-
мезгил уакытта келди; в ~ый час биймез-
гил уакытта.
НЕУРЯДИЦА ж. разг. 1. (беспорядок, не-
устройство) тэртипсизлик, тым-тырацай-
лык, ырыц-жырыцлыц; 2. (ссора) талас,
жэнжел; семейная ~ уй ишиниц жэн-
жели.
НЕУСИДЧИВЫЙ прил. ушкалак, отырып
ислей алмайтугын, узак отыра алмайту-
гын, сабырсыз, шыдамсыз; ~ ученйк са-
бырсыз окыушы.
НЕУСОВЕРШЕНСТВОВАННЫЙ прил.
кетерилмеген, ерлемеген, жацсартылмаган.
НЕУСПЕВАЕМОСТЬ ж. улгермеушилик.
НЕУСПЕВАЮЩИЙ 1. прил. улгермей-
тугын; ~ студент улгер мейту гын студент;
2. в знач. сущ. м. неуспевающий и ж.
неуспевающая улгермеуши.
НЕУСТАННО нареч. харымай, харымас-
тан, узликсиз, тынбай, тынбастан, бэр-
цул л а; советский народ ~ борется за мир
совет халцы парахатшылыц ушын тынбас-
тан гуреспекте; ~ повышать производи-
тельность труда мийнет они мин арттырыу
ушын узликсиз тайсалмай ислеу.
НЕУ СТ АНН ЦЫЙ прил. харымайтугын,
узликсиз, тынбайтугын; ~ая борьба уз-
ликсиз гурес; ~ая забота узликсиз гам-
хорлыц.
неустойкца ж. неустойка (шартти
орынламаеан тареп телейтуеын штраф);
уплатить ~у неустойка телеу.
НЕУСТОЙЧИВОСТЬ ж. 1. (шаткость)
аугыш, шайгалгыш; 2. перен. турацсыз-
лыц, исенимсизлик; моральная ~ мораль
жагынан турацсызлыц.
НЕУСТОЙЧИВуЫЙ прил. 1. аугыш, шай-
цалгыш; ~ая лодка шайцалгыш цайыц,
аугыш цайыц; 2. перен. турацсыз, езгер-
мели; ~ый характер турацсыз минез; ~ая
погода езгермели x.ava райы.
НЕУСТРАНИМ ЦЫЙ прил. жоц етиуге
болмайтугын; ~ое препятствие жойыуга
болмайтугын дарсылыд, жоц етиуге бол-
майтугын иркиниш.
НЕУСТРАШИМОСТЬ ж. цорыцпаслыц,
дэу журеклик, мэртлик, цайтпаслыц.
НЕУСТРАШИМЫЙ прил. цорьщпайту-
гын, дэу журек, мэрт, цайтпайтугын.
НЕУСТРОЕННОСТЬ ж. турмысы дузел-
мегенлик, иси келиспегенлик.
НЕУСТРОЕННЫЙ прил. 1. (плохо устро-
енный, неналаженный) женге салынбаган,
тэртипке келтирилмеген; ~ быт женге
салынбаган турмыс; 2. (о человеке) турмысы
дузелмеген, иен келиспеген.
НЕУСТУПЧИВОСТЬ ж. цайтпаслыц,
ежетлик, тирсеклик.
НЕУСТУПЧИВЫЙ прил. цайтпайтугын,
ер, ежет, тирсек; ~ человек ежет
адам.
НЕУСЫПНО нареч. сергек, цырагы,
сац; ~ стоять на страже мира парахатшы-
лыцты цоргау ушын цырагы турыу.
НЕУСЫПНЫЙ прил. сергек, цырагы,
сац; ~ надзор цырагы бацлау.
НЕУТЕШЙТЕЛ ЬНО нареч. жагымсыз,
цанаатландырмастай, жубандырмастай.
НЕУТЕШИТЕЛЬНЫЙ прил. жагымсыз,
цанаатландырмайтугын, жубандырмайту-
гын; ~ результат цанаатландырмайтугын
нэтийже.
НЕУТЁШНЦЫЙ прил. жубанбайтугын,
басылмайтугын; ~ое горе басылмайтугын
цайгы.
НЕУТОЛЙМЦЫЙ прил. 1. канбайтугын,
басылмайтугын; ~ая жажда канбайтугын
шел; 2. перен. тоймайтугын; ~ая жажда
знаний илимге тоймайтугын умтылыу-
шылыц.
НЕУТОМИМО нареч. шаршамастан,
харымай, талмай, жалыцпай.
НЕУТОМИМОСТЬ ж. шаршамаушылыц,
харымаушылыц, талмаушылыц, жалыц-
паушылыц.
НЕУТОМИМЫЙ прил. шаршамайтугын,
харымайтугын, талмайтугын, жалыцпайту-
гын; ~ путешественник шаршамайтугын
саяхатшы.
НЕУЧ м. разг, бийсауат, оцымаган, на-
дан, сада, турпайы.
НЕУЧЁНЫЙ прил. бийсауат, оцымаган,
надан, сада.
НЕУЧТИВОСТЬ ж. эдепсизлик, турпайы-
лыц, ерсилик.
НЕУЧТЙВЦЫЙ прил. эдепсиз, турпайы,
ерси; ~ое замечание эдепсиз исленген
ескертпе.
НЕУЮТНО нареч. и безл. в знач. сказ.
цолайсыз, жагдайсыз, жайсыз; в кварти-
ре ~ квартирада жагдайсыз.
— 523 —
НЕЧ
НЕУЙЭТНЦЫЙ прил. цолайсыз, нацолай,
жагдайсыз, жайсыз; ~ая комната колай-
сыз ежире.
НЕУЯЗВИМОСТЬ ж. 1. зыян тийгизе
алмаушылыц, зэлел ете алмаушылык;
2. (безупречность) шынлыц, хацыйцатлыц,
негизи дурыслыц.
НЕУЯЗВЙМЦЫЙ прил. 1. зыян тиймей-
тугын, зэлел келмейтугын; 2. (безупреч-
ный) шын, хацыйцат, мыклы, беккем, неги-
зи дурыс; ~ое доказательство негизи ду-
рыс дэлил.
НЕФРЙТ I м. нефрит (минерал).
НЕФРЙТ II м. мед. нефрит (буйректиц
исиуи).
НЕФТЕ= цоспа сезлердиц «нефть, неф-
тьден» деген мэнини билдиретугын бирин-
ши белеги, мыс.: нефтедобыча нефть шы-
гарыу.
НЕФТЕБАЗА ж. нефть базасы.
НЕФТЕДОБЫВАЮЩИМИ прил. нефть
ендириуши; ~ая промышленность нефть
ендириуши санаат.
НЕФТЕНАЛИВНОЦЙ прил. нефть цуйы-
лыушы, нефть куйып тасыйтугын; ~е судно
нефть куйып тасыйтугын кеме.
НЕФТЕНОСНЫ || И прил. нефтьли, нефть
шыгатугын; ~е земли нефтьли жерлер.
НЕФТЕПЕРЕГОННЫЙ прил. нефть ажы-
рататугын, нефть айырып шыгаратугын.
НЕФТЕПЕРЕРАБАТЫВАЮЩИЙ прил.
нефтьти кайта ислеп шыгаратугын; ~
завод нефтьти кайта ислеп шыгаратугын
завод.
НЕФТЕПРОВОД м. нефтепровод.
НЕФТЕПРОДУКТЫ мн. (ед. нефтепро-
дукт м.) нефть енимлери (бензин, керо-
син, мазут хрм т. б.).
НЕФТЕПРОМЫСЕЛ м. нефть кэсип ор-
ны.
НЕФТЕПРОМЫШЛЕННОСТЬ ж. нефть
санааты.
НЕФТЕПРОМЫШЛЕННЫЙ прил. нефть
санаатлы, нефть санаатлык; ~ район нефть
санаатлы район.
НЕФТЕХРАНИЛИЩЕ с. нефть сацлагыш.
НЕФТЬ ж. нефть.
НЕФТЯНИК м. нефтьши; нефть бойын-
ша цэниге.
НЕФТЯН||бЙ прил. нефть...; ~бй ис-
точник нефть кэни; ~ая скважина нефть
скважинасы.
НЕХВАТКА ж. разг, жетпеушилик, же-
тиспеушилик, кемислик, кем шыгыу, кем
шыгыу шылык-
НЕХЙТРЦЫЙ прил. 1. (простодушный,
без хитрости) сада, аццау; 2. разг, (не-
сложный) эпиуайы, оп-оцай; ~ое устрой-
ство эпиуайы курылыс.
НЕХОДОВОЙ прил. етпейтугын, ети-
ми жок, етимсиз; ~ товар етими жок то-
вар, етпейтугын товар.
НЁХОТЯ нареч. 1. (без желания, не-
охотно) тилемей, хуждансыз, мейли бар-
май, мейли алмай, кеуилсиз, ыклассыз,
цэлемей; делать что-л. ~ бир нэрсени
цэлемей ислеу; есть ~ мейли алмай жеу;
2. (ненамеренно, невольно) абайламай,
билцастан емес, жорта емес.
НЕЦЕЛЕСООБРАЗНОСТЬ ж. колайсыз-
лыц, мацсетке мууапыц емеслик, пайда-
сызлыц, орынсыз.
НЕЦЕЛЕСООБРАЗНЦЫЙ прил. цолай-
сыз, мацсетке мууапыц емес, пайдасыз,
орынлы емес; ~ая трата времени пайдасыз
уацыт еткериу.
НЕЦЕНЗУРНЫЙ прил. 1. цензурага жат-
пайтугын; 2. перен. (неприличный) уят.
НЕЧАЯННО нареч. 1. (ненамеренно, слу-
чайно) билместен, абайсыздан, билцастан;
2. (неожиданно, внезапно) кутпегенде, ой-
ламаган жерде, тосаттан, тосыннан.
НЕЧАЯННОСТ ||Ь ж. абайламаушылыц,
билмеслик, байцаусызлыц; по ~и бил-
месликтен.
НЕЧАЯННЦЫЙ прил. 1. (ненамеренный,
случайный) абайсыздан, абайламай, бил-
местен, билмесликтен, байцаусыздан; ~ый
выстрел абайсыздан атып салыу, байцамай
атып жибериу; 2. (неожиданный) кутил-
меген, ойламаган жерден, тосыннан, тосат-
тан; ~ая встреча ойламаган жерден ушы-
расыу.
НЁЧЕЦГО I (нечему, нечем, не о чём)
мест, отриц. с неопр. хеш, хеш нэрсе;
хеш деме; ему ~го читать оцыуга оган
хеш нэрсе жоц; тут ~му удивляться бул
жерде тац цаларлыц хеш нэрсе жоц; мне
больше ~ го сказать мениц енди айтатугын
хеш нэрсем жоц; ~м писать жазатугын
хеш нэрсе жоц; ~м дышать дем алыуга
хауа жоц; •$> от ~го делать иси еригип;
делать ~го в знач. вводи, сл. илаж жоц,
илаж цанша; ~го сказать в знач. вводи,
сл. сез жоц.
НЁЧЕГО II в знач. сказ, с неопр. кереги
жоц, цэжети жоц, жени жоц; ~ вам здесь
оставаться сизге бунда цалыудыц хеш
цэжети жоц; ~ вам в это дело вмешивать-
ся бул иске сизиц араласыуыцыздыц жени
жоц; об этом и думать ~ бул хаццында
ойлаудыц да кереги жоц.
НЕЧЕЛОВЁЧЕСКИЦЙ прил. адамныц цо-
лынан келмейтугын, адамныц куши жет-
пейтугын; ~е усилия адамныц цолынан
келмейтугын куш салыу.
нечем мест. твор. п. от нечего I.
нечему мест. дат. п. от нечего I.
НЕЧЕСТНО нареч. уятсызлыц пенен,
намыссыз турде, арсыз турде, хуждансыз
турде.
НЕЧЕСТНОСТЬ ж. уятсызлыц, намыс-
сызлыц, арсызлыц, хуждансызлыц.
НЕЧЕСТНЫЙ прил. уятсыз, намыссыз,
арсыз, хуждансыз; ~ человек уятсыз
адам; ~ поступок хуждансыз хэре-
кет.
НЕЧЕТ м. разг, тац; чёт или ~? жуппа
ямаса тацпа?
НЕЧЁТКИЙ прил. аныц емес, тусиник-
сиз; ~ почерк тусиниксиз цол, тусиниксиз
жазыу.
НЕЧЁТКОСТЬ ж. аныц емеслик, туси-
никсизлик.
НЕЧЁТНЦЫЙ прил. тац; ~ое число
тац сан.
НЕЧИСТОПЛОТНОСТЬ ж. 1. (неопрят-
ность) таза емеслик, патаслыц, паспан-
НЕЧ__________________- 524 -___________________
далыц; 2. перен. (нечестность, непорядоч-
ность) жеркенишлик, харамьшыц.
НЕЧИСТОПЛОТНЫЙ прил. 1. (неопрят-
ный) таза емес, патас, паспанда; 2. перен.
(нечестный, непорядочный) жеркениш, хара-
мы; ~ поступок харамы цылыц.
НЕЧИСТОТА ж. 1. ыласлык, патаслык,
ипласлыц, кир, былганыш; 2. мн. нечи-
стоты (отбросы, помои) тасланды, жууын-
ды-шайынды.
НЕЧЙСТЦЫЙ прил. 1. (запачканный,
грязный) кирленген, жууылмаган, патас;
~ый воротничок кирленген жата; ~ая
посуда жууылмаган ыдыс; 2. (неаккурат-
ный) шала-шула исленген, кеуилсиз ислен-
ген, немкурайды исленген; ~ая работа
немкурайды исленген жумыс; 3. (неодно-
родный, с примесью) хэр турли, араласпа-
лы; таза емес; ~ый цвет хэр турли рец;
~ая шерсть араласпалы жун; 4. перен.
(нечестный) арсыз, харам; ~ая игра харам
ойын; 5. (не совсем правильный, неточный)
надурыс, аныц емес; ~ое произношение
аныц сейлей алмау; ~ая совесть ар-
-намысы жок, ар-намыссыз; ~ая сила
шайтан, жин-жипир; на руку нечист цолы
сук-
НЕЧИСТЬ ж. 1. обл. жин-шайтан; 2. пе-
рен. харамзадалар; фашистская ~ фашист
харамзадалары.
НЕЧЛЕНОРАЗДЁЛ ЬНЦЫЙ прил. аныц
емес, тусиниксиз; ~ая речь тусиниксиз
айтылган сез.
НЕЧТО мест, неопр. (употр. только
в им. и вин. п.) бир зат, бир нэрсе; с ним
случилось ~ странное оган тац цаларлыц
бир нэрсе болыпты.
НЕЧУВСТВИТЕЛЬНОСТЬ ж. сезимсиз-
лик, сезбейтугынлык, тэсирсизлик.
НЕЧУ ВСТВ ЙТЕЛ || ЬНЫ Й прил. сезбей-
тугын, сезилмейтугын, тэсирсиз; он ~ен
к холоду ол сууыцты сезбейди.
НЕЧУТКИЙ прил. мийирмансыз, гам-
хор емес.
НЕЧЁТКОСТЬ ж. мийирмансызлык, гам-
хор емеслик.
НЕШИРОКИЙ прил. тар, кен, емес.
НЕШЁТОЧНЦЫЙ прил. ойын емес, ацсат
емес, жецил-желпи емес; ~ое дело ацсат
ис емес.
НЕЩАДНО нареч. цатты, огада, аямай,
аяусыз; с утра ~ печёт солнце азаннан
баслап кун аяусыз куйдирип тур.
НЕЩАДНЫЙ прил. цатты,- огада цат-
ты, аямайтугын; ~ зной цатты ыссы.
НЕЭКОНОМНО нареч. унемлемей, эко-
ном етпей.
НЕЭКОНОМНЫЙ прил. унемлемей, эко-
ном етпейтугын.
НЕЭТЙЧНО нареч. этик а га жатпастай,
жарамас, турпайы.
НЕЭТИЧНЫЙ прил. этикага жатпай-
турын, жарамайтугын, турпайы; ~ посту-
пок жарамайтугын цылыц.
нею жест. твор. п. от она (после пред-
логов).
НЕЯВКА ж. шыцпаушылыц, келмеуши-
лик; ~ на работу жумысца келмеушилик.
НЕЯСНО 1. нареч. тусиниксиз; ~ гово-
рить тусиниксиз сейлеу; 2. безл. в знач.
сказ, аныц емес, гумилжи; ~, что он ду-
мает оныц ойлап отырганы гумилжи.
НЕЯСНОСТЬ ж. 1. аныц емеслик, гуц-
гиртлик; 2. (неразборчивость) еситилер-
-еситилмеслик, гумилжилик, тусиниксиз-
лик; 3. (неопределённость) белгисизлик,
гумилжилик.
НЕЯСНЫ || Й прил. 1. аныц емес, гуц-
гирт; ~е очертания гор тау шеклериниц
аныц емес керинислери; 2. (неразборчи-
вый) еситилер-еситилмес, гумилжи, туси-
никсиз; ~й почерк тусиниксиз цол; 3. (не-
определённый) белгисиз, аныц емес, гу-
милжи; ~й ответ гумилжи жууап.
НИ частица 1. усил. болымсыз гаплерде
да, де, та, те, хеш бир; в самоваре нет ни
капли воды самаурында бир тамшы да суу
жоц; нет ни одного человека бир адам да
жоц; ни шагу дальше! бир адым да ары
атлама!; ни с места! орныцнан цозгалма!;
ни слова! ауызыцды ашпа!; ни за что!
хеш кандай!; 2. усил. болымлы гаплерде
да, де; кого ни спрошу, никто не знает
кимнен сорасам да хеш ким билмейди;
3. союз, болымсыз гапте биргелкили агзалар-
ды байланыстырыу ушын да, де; ни встать
ни сесть я турыуга, я отырыуга мумкин
емес; ни то ни другое бул да емес, ол да
емес; ни взад ни вперёд кейинге де емес,
алга да емес; ни-нй жоц-жоц; вы кури-
те?— Ни-нй, мне врачи запретили сиз
шылым шегесиз бе? — Жоц-жоц, маган
врачлар цадаган етти.
-НИБУДЬ частица неопр.: ктб-~ ким
болса да, биреу; что-~ не болса да; чёй-~
биреудиц; какой-—' цандай болса да; ког-
да-— цашан болса да, бир уацытта; как-~
цалай болса да; гдё-~ цайда болса да, бир
жерде; сколько -— цанша болса да, цайгур-
лым болса да; откуда-— цайдан болса да.
НЙВЦА ж. 1. егиншилик, егиншилик
майданы; колхозные — ы колхоздыц егин-
шиликлери; 2. перен. (поприще) майдан,
тарау; трудиться на —е просвещения би-
лимлендириу тарауында хызмет етиу.
НИВЕЛИР м. нивелир (геодезиялыц эс-
бап).
НИВЕЛИРОВАНИЕ с. 1. геод. нивелнр-
леу; 2. перен. (сглаживание различий) те-
гислеу, дузетиу, тецлеу.
НИВЕЛИРОВАТЬ сов. и несов. что 1.
геод. нивелирлеу; 2. перен. (сглаживать
различия) тегислеу, дузетиу, тецлеу, тен
етиу.
НИВЕЛИРОВКА ж. см. нивелирование.'
НЙВХИ мн. (ед- нивх м., нивхка ж.)
нивхлар (Амурдыц твменги жагаларында
цэм Сахалинде жасаушы' халыц).
нивхский прил. НИВХ...’, ~ язык нивх
тили.
НИГДЕ нареч. хеш жерде, хеш жерде;
— его нет ол хеш жерде жоц; — нет этой
кнйги бул китап хеш жерде жоц.
НИГИЛЙЗМ м. нигилизм (1. XIX эсир-
диц 60 жылларында Россияда разночинец
интеллигенциясыныц арасында пайда болган
багдар; 2. далилсиз жоцца шыгарыу, дэлил-
сиз бийкарлаушылыц).
— 525 —
НИЗ
нигилйст м. нигилист (1. нигигилизм-
ниц тарепдары; 2. дэлилсиз бийкарлаушы
адам, жалпы жацылеанды мойынламайту-
тн адам).
НИГИЛИСТИЧЕСКИЙ прил. нигилист-
лик.
НИГИЛИСТКА женск. от нигилйст.
НИЖЕ 1. сравнит, ст. от прил. низкий
и нареч.. нйзко теменирек, аласарац, ала-
са, келте, келтерек, цысца, пэс, пэсирек;
он ~ старшего брата ол агасынан келте-
рек; это дерево ~ того бул агаш анау агаш-
тан пэсирек; 2. нареч. теменде, пэсте;
жить этажом ~ бир этаж пэсте турыу;
3. в знач. предлога с род. п. пэс, темен;
пять градусов ~ нуля нульден бес градус
темен; тише воды, ~ травы погов. суудан
эсте, шептен пэс (соотв. цой аузынан шеп
алмас); 4. предлог с род. п. (вниз по тече-
нию реки) темен царай; 5. нареч. теменн-
рек, теменде; смотри ~ теменги жагын
кара (текстте); < это ~ его достоинства
бул оныц намысын аяцца басады; ~ всякой
критики сез етиуге де турмайды.
НИЖЕ’ цоспа сезлердиц «темендеги, те-
менде айтылеан» деген мэнисти билдире-
турын биринши белими, мыс.: ниженазван-
ный теменде аталган.
НИЖЕИЗЛОЖЕННЫ^ прил. теменде
айтылган, теменде баянлаган; факты
подтверждают сказанное темендеги айтыл-
ган фактлар айтылганларды тастыйыц-
лайды.
НИЖЕОЗНАЧЕННЫЙ прил. теменде
керсетилген, теменде белгиленген.
НИЖЕПОДПИСАВШИЙСЯ прил. темен-
де цол цойган.
НИЖЕПОИМЕНОВАННЫЙ прил. темен-
деги аты аталган, темендеги аты керсе-
тилген.
НИЖЕСКАЗАННЫЙ прил. см. нижеиз-
ложенный.
НИЖЕСЛЕДУЮЩЦИЙ прил. темендеги,
мына темендеги; ~ее указание темендеги
керсетпе.
НИЖЕУПОМЯНУТЫЙ прил. теменде-
ги айтып етилген, темендеги ескертилген;
~ое обстоятельство темендеги ескертилген
жагдай.
НИЖНЕ* цоспа сезлердиц дэрьяныц те-
менги жарындары, дэрьяныц ырындагы де-
ген шэнини билдиретурын биринши белеги,
мыс.: нижневблжский Волганыц теменги
жагындагы.
НЙЖНЦИЙ прил. 1. теменги, астыцгы;
~яя полка теменги полка; ~ий этаж
теменги этаж; ~ее течение Аму-Дарьи
Эму дэрьяныц теменги жагы; 2. ишки;
~ее бельё ишки кийим; ~яя палата
полит, теменги палата.
нижу, нижешь и т. д. наст. вр. от
низать.
НИЗ м. 1. темен, теменги жагы, аст,
асты, астыцгы жагы, туп; ~ колонны сутин-
ниц теменги жагы; сдаётся ~ дачи дача-
ныц теменги жагы кирейге бериледи;
2. мн. низы разг, (массы) галаба кепши-
лик, царапайымлар.
НИЗ’ (НИС’) приставка, жоцарыдан
теменге цараеан цэрекетти билдиреди,
мыс.: низринуть цулатыу, тусириу.
НИЗАТЬ несов. что дизиу; ~ бусы мон-
шацларды дизиу.
НИЗВЕДЕНИЕ с. теменлетиу, темен ту-
сириу.
НИЗВЕРГАТЬ несов. см. низвергнуть.
НИЗВЕРГАТЬСЯ несов. см. низвергнуть-
ся.
НИЗВЕРГНУТЬ сов. кого-что 1. (сбро-
сить сверху) цулатыу, тусириу, жыгыу;
2. перен. (свергнуть) цулатыу, жыгыу;
~ монархию монархияны цулатыу.
НИЗВЕРГНУТЬСЯ сов. цулау, тусиу,
жыгылыу.
НИЗВЕРЖЕНИЕ с. цулатыу, жыгыу;
~ царизма патшалыцты цулатыу.
НИЗВЕСТЙ сов. кого-что теменлетиу, те-
мен тусириу5 дэрежесин тусириу-
низводйть несов. см. низвести.
НИЗЙНЦА ж. ойпат, ойпатлыц, ой жер,
ойлыц; село расположено в ~е ауыл ойпат
жерге орналасцан.
НЙЗКЦИЙ прил. 1. (невысокий) цысца,
келте, аласа, пэс; ~ий забор пэс цора;
пэс пацса; ~ий стол аласа стол; 2. (малый,
небольшой) темен, пэс; ~ая температура
темен температура, пэс температура; ~ое
давление темен басым; 3. (плохой по каче-
ству) темен, сапасыз, пэс; ~ие сорта бума-
ги цагаздыц темен сортлары; 4. (отсталый)
темен, артта цалган, пэс; ~ая культура
темен мэденият; 5. (бесчестный, подлый)
намыссыз, бийнамыс, цара нийетли, хара-
мы, иплас, жаман нийетли; ~ий поступок
жаман нийетли цылыц; 6. (о звуках и т. п.)
пэс, теменги; ~ая нота теменги нота; <-
~ий поклон цурмет хам иззет; ~ий лоб тар
мацлай.
НЙЗКО 1. нареч. темен, пэс; 2. в знач.
сказ, теменлеп; солнце уже ~ кун элле
цашан теменледи; 3. нареч. (подло) иплас-
лыц пенен.
НИЗКО’ цоспа сезлердиц «темен, пэс»
деген мэнилерди билдиретурын биринши
белеги, мыс.; низкокалорийный темен ка-
лориялы.
низкооплачиваемой прил. темен
теленетугын, аз теленетугын, аз алату-
гын; ~ая работа аз теленетугын жумыс.
НИЗКОПОКЛОННИК м. жагымпаз, жа-
рамсац, бас ийиуши, цуллыц етиуши.
НИЗКОПОКЛОННИЧАТЬ несов. перед
кем-чем жагымпазланыу, жарамцаусырау,
сацланыу, бас ийиу, цуллыц етиу.
НИЗКОПОКЛОНСТВО с. жагымпазлыц,
жарамсацлыц, бас ийиушилик, цуллыцетиу-
шилик.
НИЗКОПРОБНЫЙ прил. 1. (о золоте,
серебре) таза емес, темен сапалы; 2. перен.
(очень невысокого качества) сапасыз, сапа-
сы кем, пэс.
НИЗКОРОСЛЫЙ прил. келте бойлы, ала-
са, кишкене бойлы, пэс бойлы; ~ кустар-
ник аласа бойлы путалыц.
НИЗКОСОРТНЫЙ прил. темен сортлы,
пэс сортлы; ~ товар темен сортлы товар.
НИЗЛОЖЕНИЕ с. цулатыу, тусириу,
жыгыу; ~ монархии патшалыцты цулатыу.
низ
— 526 —
НИЗЛОЖЙТЬ сов. кого-что кулатыу,
тусириу, жьныу; ~ монарха патшаны тахт-
тан цулатыу.
НИЗМЕННОСТЬ ж. геогр. ойпат, ой-
патлы к, тегислик.
НИЗМЕННЫ ||Й прил. 1. геогр. ой-
пат, он жер, жазыц, тегис; 2. перен. (под-
лый) харам нийетли, кара нийетли, жаман
ойлы; ~е побуждения харам нийетлер.
НИЗОВЦОЙ прил. 1. теменги, теменнен,
теменги жацтан; ~6й ветер темеинен ескен
самал; 2. (связанный с массами, с народом)
теменги; жергиликли; ~6й работник те-
менги хызметкер; ~ая печать жергиликли
баспа сез; 3. (расположенный по нижнему
течению) дэрьяныц ыгында орналасцан,
жайласцан; дэрьяныц теменинде жайлас-
цан; ~ые города дэрьяныц теменги бе-
тиндеги цалалар.
НИЗОВЬЕ с. цуярлыц, дэрьяныц те-
менги жацлары, дэрьяныц аягы; ~ Аму-
-Дарьй Эму дэрьяныц цуярлыгы.
нйзом нареч. теменнен, теменги жол
менен; ехать ~ теменги жол менен журиу.
нйзость ж. намыссызлыд, бийнамыс-
лыц, харам нийетлик, цара нийетлилик,
харамылыд, ипласлык, жаман нийетлилик.
НЙЗШЦИЙ прил. 1. превосх. ст. от
прил. низкий темен, пэс, жаман; ~ий
сорт табака темекинин темен сорты; 2.
(простейший) ец эпиуайы, жетилмеген;
~ий тип животных хайуанлардыц ец
эпиуайы тури; 3. теменги, темен дэреже-
ли, киши; ~ая инстанция теменги инстан-
ция; 4. (начальный) баслангыш; ~ее обра-
зование баслангыш билим, баслангыш
маглыумат.
НИКАК I нареч. дым, хеш, хеш бир;
~ нельзя хеш мумкин емес; я ~ ие мог
разобрать написанного мен бул жазыу-
ды хеш бир айыра алмадым; ~ нет уст.
жоц-жоц; как-~ цалай дегенде де.
НИКАК II частица прост, ба, бе, ма,
ме, па, пе; сол шыгар, сол болар,’ солай,
болса керек; ~ это он пришёл! мына кел-
ген сол шыгар!; ~ ты хромаешь? сен ац-
саццырап журсец бе?
НЙКАКЦОИ мест, отриц. 1. (какой бы
то ни был) хеш цандай, хеш бир; ~йх
возражений! хеш цандай царсылыцсыз!; он
не имеет ~бго представления об этом бул
женин де оныц хеш бир тусиниги жоц;
2. с отриц., разг, (вовсе не) хеш цандай,
хеш бир; ~6й он мне не дядя ол мениц
хеш цандай дайым емес; 3. разг, (плохой)
жаман; шахматист он ~бй ол жаман шах-
матист; -ф- и ~йх! хеш!
НЙКЕЛЕВЦЫЙ прил. никель, никель-
ленген, никельден’ исленген; ~ая проволо-
ка никель сым.
НИКЕЛИРОВАННЦЫЙ 1. прич. от ни-
келировать; 2. прил. никель меиен цаплан-
ган, никель жагылган, никельленген; ~ая
посуда никельленген ыдыс.
НИКЕЛИРОВАТЬ несов. что никельлеу,
никель жагыу, никель менен каплау.
НИКЕЛИРОВКА ж. 1. (действие) ни-
кельлетиу, никель жагыу, никель менен
даплау; 2. (слой никеля) даплама никель,
жалатпа никель; ~ сошла жалатпа никель
кетип далды.^
НИКЕЛИРОВОЧНЦЫЙ прил. никельлей-
тугын, никель менен каплайтугын, никель
жагатугын; ~ая мастерская никельлейту-
гын устахана.
НЙКЕЛЬ м. никель (химиялыц эле-
мент).
никем мест. твор. п. от никто.
НЙКНЦУТБ несов. солыу, солып ийилиу;
трава ~ет шеп солып ийилип турыпты.
НИКОГДА нареч. хеш уадытта, хеш ца-
шанда; учиться ~ не поздно оцыу хеш
уацытта да кеш емес; лучше поздно,
чем ~ поел, ийгиликли истиц ертели кеши
жоц, хеш болмаганнан кеш болсын;
я бодр, как ~ мен барлыц уацыттагыдан
да тэндарман.
никого мест. род. и вин. п. от никто.
НИКОЦЙ мест.: ~им образом, ни в коем
случае хеш, хеш болмайды.
никому мест. дат. п. от никто,
никотйн м. никотин (темекиниц ууы).
НИКЦТО мест, отриц. 1. хеш ким; ~то
из них олардыц ишинен хеш ким; ~тб из
нас бизлердиц ишимизден хеш ким; ~то
не узнает хеш ким билмейди; он ~ого не
видел ол хеш кимди керген жоц; ~огб
не было дома уйде хеш ким жоц еди; он
~ому не говорил ол хеш кимге айтцан
жоц; он ушёл ~ём не замеченный ол хеш
кимге керинбей ац кетти; ~тб иной, ~тб
другой басца хеш ким емес; ~то иной
этого не сделает бул басца хеш кимниц цо-
лынан келмейди, буны басца хеш ким ислей
алмайды; 2. в знач. сущ. м. нескл. никто
(ничтожество) тири жан; санда жоц адам;
он ~то ол тек тири жан.
НИКУДА нареч. 1. (ни в какое место)
хеш жацца, хеш цайда; я ~ не пойду
мен хеш жацца бармайман; 2. (совсем) хеш
нэрсеге, хеш дэртке; эта бумага ~ не го-
дится бул цагаз хеш нэрсеге жарамайды.
НИКУДЫШНЫЙ прил. разг, хеш нэрсе-
ге жарамайтугын, хеш дэртке аспайтугын,
жаман; ~ работник хеш нэрсеге жарамай-
тугын хызметкер.
НИКЧЁМНЫ||Й прил. разг, пайдасыз,
керексиз, хеш нэрсеге жарамайтугын, хеш
дэртке аспайтугын; ~е разговоры пай-
дасыз эцгимелер; ~й человек керексиз
адам.
ним мест, (после предлогов) 1. твор. п.
от он, оно; 2. дат. п. от они.
НИМАЛО нареч. хеш цандай, хеш бир,
бир азгана да; одно другому ~ не мешает
бир-бирине хеш цандай кесент бермейди.
НИМБ м. нимб (диний сууретлерде бас-
тыц айцаласына салынган нур).
ними мест. твор. п. от они (после
предлогов).
НЙМФА ж. нимфа (грек мифологиясында
Хаялга усаган цудай).
НИОБИЙ м. ниобий (химиялыц элемент).
НИОТКУДА нареч. хеш цайдан, хеш
жерден; ~ нет известий хеш жерден ха-
бар жоц.
НИПОЧЁМ нареч. разг. 1. (очень дёшево)
мут, кутэ арзан; 2. в знач. сказ, (ничего’
— 527 —
нич
не значит) хеш нэрсе емес, хеш теце емес;
ему морозы ~ оган сууыц цеш нэрсе емес;
ему трудности ~ оган цыйыншылыцлар
хеш теце емес; 3. в знач. сказ, (ни за что)
хеш, хасла; ~ не пропустим хеш жибер-
меймиз.
НИС® приставка (см. низ®) унсиз дауыс-
сызлардыц алдында «низ=» дегенниц орнына
цолланылады, мыс.-, ниспровергнуть темен
тусириу, цулатыу.
НИСКОЛЬКО нареч. хеш, хеш бир, дым,
хеш цандай; он ~ не прибавил в весе ол
хеш цандай семирген жоц; он ~ не оби-
делся ол хеш бир екпелеген жоц; ты очень
устал? — Нисколько сен жудэ шаршадыц
ба? — Х,еш цандай.
НИСПАДАТЬ несов. асылыу, асылып ту-
рыу, салбырау, салбырап турыу.
НИСПРОВЕРГАТЬ несов. см. ниспро-
вергнуть.
НИСПРОВЕРГНУТЬ сов. кого-что 1. уст.
(сбросить вниз) темен тусириу, цулатыу;
2. перен. (свергнуть) цулатыу, аударыу,
жыгыу; ~ самодержавие патшалыцты цу-
латыу.
НИСПРОВЕРЖЕНИЕ с. цулатыу, ауда-
рыу, жыгыу.
НИСХОДЯЩЦИЙ прил. темен тусету-
рын, пэсецлейтугын; по ~ей линии темен
тусетурын сызыц бойынша; ~ее ударение
лингв, пэсецлейтурын пэт.
НИТЕВИДНЫЙ прил. жип СЫЯЦЛЫ, цыл-
дай, жип-жицишке.
НИТЕОБРАЗНЫЙ прил. см. нитевидный.
НЙТЦКА ж. 1. жип, сабац; катушка ~ок
бир туте сабац; вдеть ~ку в иголку ийнени
сабацлау; 2. жипке дизилген, сабацца
дизилген нэрсе; ~ка жемчуга сабацца ди-
зилген хинжи; <> шито белыми ~ками
ац сабац пенен тигилдей ап-аныц, сыры
билинип турыпты; обобрать до ~ки нэр-
сесин далдырмай талау; промокнуть до
~ки сууга малып алгандай езилиу.
НЙТОЧКЦА ж. уменьш. от нитка;
разобрать по ~е бирме-бир тексериу; ви-
сеть на~е цылга асылып тургандай болыу.
НЙТОЧНЦЫЙ прил. жип..., жип ийи-
риу..., жип ийиретугыи; ~ая фабрика
жип ийириу фабрикасы.
НИТРАТ м. хим. нитрат (азот кислота-
сыныц дузы).
НИТРИТ м. хим. нитрит (азотлы кисло-
таныц дузы).
НИТРО® цоспа сезлердиц маниси бойын-
ша, «азот, азотлы» дегенди билдиретугын
биринши белеги, мыс.: нитролаки нитро-
лак л ар.
НИТРОГЛИЦЕРЙН м. нитроглицерин
(глицерин менен азот цгм кукурт кисло-
тасыныц цосындысы).
НИТРОН м. нитрон (жасалма талшыц).
нитць ж. 1. жип, сабац; ~ь основы
текст, арцау жип; ~ь утка текст, бир
уршыц жип; 2. перен. сабац, жип тэризли;
нервные ~и нерв сабацлары; 3. перен.
шубалыццылыц; байланыслылыц; ~ь воспо-
минаний еске тусириудиц шубалыццылыгы;
потерять ~ь мысли пикирдиц байланыслы-
гын жогалтыу; проходить красной ~ыо
ап-аныц болып етиу; эта мысль красной
~ью проходит через весь рассказ бул
пикир гуррицниц бастан аягына дейин
ап-аныц болып етип турады.
НЙТЯНЫЦЙ прил. жиптен исленген;
сабацтан исленген; ~е перчатки жиптен
исленген цолцаплар.
них мест. род. и предл. п. от они (после
предлогов).
НИЦ нареч. уст. етбеттен, манлай алды-
нан, царсы алдынан; пасть ~ мацлай ал-
дынан жыгылыу.
НИЧЕГО нареч. разг. 1. (всё равно, пу-
стяки) хеш нэрсе емес, зыяны жоц, зэлелн
жоц; холод ему ~ сууыц оган хеш нэрсе
емес; ~, всё пройдёт зыяны жоц, хэмме-
сиде умыт болады; 2. (обычно со словом
«себе») ебиндей, жаман емес; как вы се-
бя чувствуете? — Ничего сиз езицизди ца-
лай сезесиз? — Жаман емес; 3. в знач. сказ.
жаман емес; пища там ~ ол жерде ауцат
жаман емес.
ничего мест, род., вин. п. от ничто.
НИЧЕГОНЕДЕЛАНИЕ с. разг, хеш нэр-
се ислемеу, царап журиу, бийпаруа жу-
риу.
НИЧЦЁЙ мест, отриц. 1. (никому
не принадлежащий) ийесиз, хеш кимдики
емес, хаммеге бирдей; ~ья земля ийесиз
жер; 2. (всякий, чей бы то ни был) басца-
ныц хеш биреудиц, хеш кимниц; он ~ьйх
советов не слушает ол хеш кимниц кеце-
син тыцламайды; 3. в знач. сущ. ж. ничья
спорт, жецисе алмады, тец; предложить
~ью тец деп усыныс етиу.
НИЧЕЙНЫЙ прил.,разг. 1. см. ничей 1;
2. спорт, (никем не выигранный) теппе-тец,
хеш ким жецбеген; ~ результат теппе-тец
нэтийже.
ничем мест. твор. п. от ничто.
ничему мест. дат. п. от ничто.
НИЧКОМ нареч. етбетинен, етбетине ту-
сип, дус темен, дус теменинен; лежать ~
дус теменинен жатыу.
ничцтб мест, отриц. 1. хеш бир, дым,
хеш цандай, хеш нэрсе; его ~то не инте-
ресует оны хеш нэрсе цызыцтырмайды;
~тб его не трогало оган хеш иэрсе тэсир
етпейтугын еди; он ~его не знает ол оны
хеш бир билмейди; он ~ему не верит ол
хеш нэрсеге исенбейди; он ни о чём не за-
ботится ол хеш нэрсе тууралы ойланбайды;
2. в знач. сущ. м. нескл. ничто (ничтоже-
ство) тири жан, санда жоц адам; превра-
титься в ~тотири жанга айланыу; -$>~егб
не поделаешь хеш нэрсе ислей алмайсац;
~его не поделаешь, надо идти хеш нэрсе
ислей алмайсац, кетиу керек; ~егб подоб-
ного хеш мумкин емес; ~тб иное дал ези.
НИЧТОЖЕСТВО с. (ничтожный чело-
век) тири жан, санда жоц адам.
НИЧТОЖНОСТЬ ж. 1. дым азлыц;
2. см. ничтожество.
НИЧТОЖН ЦЫЙ прил. 1. дым аз, жудэ
азгантай, огада кишкене, кутэ кишкенсан;
тай; ~ое количество огада кишкене сан;
2. (незначительный) цурттай; ~ая причина
цурттай себеп; 3. (о человеке) тири жан,
санда жоц адам.
нич
— 528 —
НИЧУТЬ нареч. хеш, дым, хеш бир;
~ не меньше хеш бир кем емес; я ~ не
боялся мен хеш корыкканым жод; <>
~ не бывало хеш болган емес.
НЙША ж. текше.
НИЩАТЬ несое. гедейлениу, жарлыла-
ныу, кэмбагалланыу.
НИЩЕНКА ж- дийуана хаял, кайыршы
хаял.
НЙЩЕНСКЦИЙ прил. 1. дийуана, кайыр-
шы, тилеуши, бийшара; 2. перен. (ни-
чтожно малый) жарытпаган, дийуана бер-
гендей, жарымаган, дым аз, кутэ азган-
тай; ~ая плата дийуанага бергендей ак-
та.
НИЩЕНСТВО с. 1. (собирание милосты-
ни) дийуанашылык етиу; кайыр copay, са-
дака copay, хаклап кун кериу; жить ~м
дийуанашылык етип кун кериу; 2. (край-
няя бедность) кутэ жарлылык, дийуанашы-
лык аухал.
НИЩЕНСТВОВАТЬ несов. 1. (заниматься
нищенством) дийуанашылык етиу, кайыр
copay, садака copay, хаклап кун кериу;
2. (жить в нищете) кутэ жарлы аухалда
жасау, дийуанашылык жагдайда жасауу
НИЩЕТА ж. 1. (крайняя бедность) дий-
уанашылык, жарлылык", 2. перен. (ску-
дость чего-л.) жарлылык; духовная ~
рухый жарлылык; 3. собир. разг, (нищие
люди) дийуаналар.
НИЩИЙ' прил. 1. дийуана, кайыршы;
2. в знач. сущ. м. нищий дийуана, кайыр-
шы, кайыр сораушы и ж. нищая дийуана
хаял, кайыршы хаял; 3. перен. жарлы;
~ духом рухый жагынан жарлы.
НО I союз 1. противит. бирак, биракта,
ал, да, де, лекин; они были там, но он их
не видел олар ол жерде болды, бирак ол
оларды кермеди; статья закончена, но
ещё не переписана макала жазыльш питкен,
бирак кеширилип жазылмаган; не только
там, но и здесь тек онда гана емес, бунда
да; 2. в знач. сущ. с. нескл. но мэни, гэп,
лекини; тут есть маленькое «но» бул жерде
азгана гэп бар, бул жерде кишкене леки-
ни бар.
НО II межд. (понукание лошади) шуу!
НОВАТОР м. новатор, жацалык дере-
тиуши, жацалык киргизиуши; ~ы про-
изводства ендиристиц жацалык деретиу-
шилери.
НОВАТОРСКИЙ прил. новаторлык, но-
ватор...; жацалыцшылык; ~ почин нова-
торлык баслама.
НОВАТОРСТВО с. новаторлык, жаца-
лыкшылык, жацалык деретиушилик; ~
в технике техннкада жацалык деретиуши-
лик.
НОВЕЙШИЙ превосх. ст. от прил. но-
вый ец жаца, дым жаца, тап-таза.
НОВЁЛЛА ж- лит. новелла (цысцаша
зцгиме, гурриц).
НОВЕЛЛЙСТ м. новелла жазыушы.
НОВЕНЬКИЦЙ прил. 1. жаца, жап-жаца,
таза, тап-таза; 2. в знач. сущ. м. новенький
и ж. новенькая (новичок) жана кир-
ген, таза келген; в классе есть ~е класста
жаца келгенлер бар.
НОВИЗНА ж. жацалык, тазалык.
НОВЙНКЦА ж. жацалык; книжные ~и
китап жацалыклары; <> это ему в ~у бул
оган жацалык-
НОВИЧбК м. разг. 1. жацадан келген,
тазадан келген; 2. тазадан кирген, таза
пэри, таза уйреншик; он ~ в этом деле
ол еле бул исте таза уйреншик.
НОВО» цоспа сезлердиц 1) «жаца, таза,
жацадан, тазадан» деген мзнини билдире-
тугын, мыс.', новоприобретённый жаца-
дан алынган; 2) «цэзирги» деген мзнини
билдиретурын биринши белеги, мыс.-, но-
вогреческий хэзирги грек.
НОВОБРАНЕЦ м. эскерге жаца алын-
ган адам.
НОВОБРАЧНЫЙ прил. 1. жаца уйлен-
ген; 2. в знач. сущ. м. новобрачный жаца
уйленген и ж. новобрачная жаца тур-
мысца шыцкан, мн. новобрачные жаца
уйленгенлер, жас ерли-зайыплылар.
НОВОВВЕДЁНИЕ с. жацадан киргизил-
ген, тазадан киргизилген, тазадан ендирил-
ген жацалык; важное ~ тазадан енди рил-
ген эхмийетли жацалык.
НОВОГбДН||ИЙ прил. жаца жыл-..,
жаца жыллыц, таза жыл, таза жылгы;
~яя ночь жаца жыл ту ни; ~ий подарок
таза жыл сыйлыгы; ~яя елка таза жыл-
гы ёлка.
НОВОИСПЕЧЕННЫЙ прил. шутл. 1.
(недавно сделанный) жаца исленген; 2. жа-
ца болган, жаца кирискен; ~ врач жаца
болган врач.
НОВОЛУНИЕ с. жаца ай, ай жаца-
рыу, таза ай.
НОВООБРАЗОВАНИЦЕ с. 1. (появление
новых форм) жацадан жасалыу; ~е мине-
ралов минераллардыц жацадан жасалыуы;
2. жацадан пайда болыу, тазадан пайда
болыу; ~я в лёгких екпеде жацадан пайда
болган нэрселер.
НОВОПРИБЫВШИЙ прил. тазадан кел-
ген, жацадан келген.
НОВОРОЖДЁННЫЙ прил. и в знач.
сущ. м. жаца тууган, жаца тууылган.
НОВОСЁЛ м. жаца коныс басцан, жаца
кешип келген.
НОВОСЕЛЬЕ с. 1. (праздник) жаца жай
зыяпаты, таза жайга кириу тойы; справ-
лять ~ жаца жайга кириу, жаца жайга
зыяпатын бериу; 2. (новое жилище) таза
жай, таза коныс.
НОВОСТР6ЙКЦА ж. жаца курылыс,
таза курылыс; ~и Сибири Сибирьдиц
жаца курылыслары.
НОВОСТЦЬ ж. 1. (известие) жаца хабар,
таза хабар, жацалык; приятная ~ь ку-
уанышлы хабар; последние ~и соцгы ха-
барлар; сообщить ~ь жацалыдты билди-
риу; 2. жацалык; ~и науки и техники
илим хэм техникадагы жацалык; < это
ещё что за ~и? тагы бул кандай жаца-
лыклар?
НОВОЯВЛЕННЫЙ прил. жаца пайда
болган, тазадан пайда болган, жацында
пайда болган.
НОВШЕСТВО с. жацалык, жаца тэртип,
жаца реже.
— 529 —
HOP
НОВЦЫЙ прил. 1. жаца, таза; ~ое ]
платье жаца кейлек; 2. (вновь открытый,
изобретённый) жацадан табылган, жаца
билинген; ~ое лекарство жаца табылган
дэри; 3. в знач. сущ. с. новое жацалыц;
что ~ого? цандай жацалыц бар?; <> Новый
год Жана жыл; ~ая экономическая поли-
тика ист. жаца экономикалыц сиясат;
вписать ~ую страницу во что-л. бир нэр-
сеге жацалыц киргизиу; вот ещё ~ое дело!
мине тагы жаца жумыс!
НОВЬ ж. тыц жер, боз жер; поднимать
~ тыц жерди кетериу, тыц жерди езлес-
тириу.
НОГЦА ж. аяц; правая ~а оц аяц; пе-
редние ноги алдыцгы аяцлар; задние ноги
артцы аяцлар; <> идти в ногу 1) с кем-л.
аяц косып журиу; 2) с чем-л. ылайыц бо-
лыу; идти в ногу с современностью заманга
ылайыц болыу; сбиться с ног суринип
жыгылыу; жить на широкую ногу аямай
тегип жумсап жасау; стать на ~и 1)
(оправиться от болезни) тикейип журиу;
2) (стать самостоятельным) ез-ези менен
болыу; поставить на ~и 1) (вылечить)
емлеп жазыу; 2) (сделать самостоятель-
ным) адам цылыу; весь день быть на ~ах
куни менен тик турыу; моей ~й там ие бу-
дет ол жерде мениц желкемниц шуцырын
керсин; его ~й не будет здесь ол бунда
басын суцпайды; протянуть ноги елиу,
аяц созыу; хромать на обе ~й истиц кос
аягынан ацсауы; перенестй болезнь на ~ах
аяц устинде журип ауырыу; быть с кем-л.
на короткой ~ё биреу менен жандай дос
болыу; бежать со всех йог алды артына
царамай жууырыу, жаныныц барынша
жууырыу; еле ноги таскать аягын зорга
суйреп журиу; стоять одной ~бй в могйле
бир аягы герде турыу; связать по рукам
и ~ам кого-л. биреуди толыц гэрезли етиу;
валйться с ног аягында тура алмау (шар-
шаеаннан); терять почву под ~ами исе-
нимшилигинен айырылыу.
НОГАЙСКИЙ прил. ногай..., ногайдыц...
НОГАЙЦЫ мн. (ед. ногаец м., ногайка
ж.) ногайлар (кавказ халыцларыныц бири).
НО ГЦ ОТ Ь м. тыр нац; пострйчь ~ти
тырнац алыу; прижать кого-л. к ~тю
биреуди езиниц тэсирине багындырыу.
НОГТЕВОЙ прил. тырнац..., тырнацтыц...
НОГТОЕДА ж. ыслым.
НОЖ м. пышац, шаццы; перочинный ~
шаццы; <> быть на ~ах с кем-л. биреу
менен ийт пенен пышыктай болыу; это
мне ~ острый бул нэрсе мениц жинимди кел-
тиреди; без ~а зарезать пышацсыз сойыу.
НОЖЕВ ЦОЙ прил. пышац..., пышац тий-
ген, пышацтан болган; ~ая рана пышацтан
болган жара.
НОЖИК м. см. нож.
НбЖКЦА ж. 1. уменьш.-ласк. от нога;
подставить ~у 1) аягын цойып сурникти-
риу; 2) перен. жаманлыц ойлау, цаслыц
ети}?; 2. аяц, туяц; ~а стола столдыц туя-
гы; 3. (у гриба) падал.
НОЖНИЦЫ только мн. цайшы; порт-
новские ~ тигиушиниц цайшысы; садо-
вые ~ путац цыятугын цайшы.
34 Русско-каракалпакский сл.
ножнцбй прил. аяк..., аяктыц...; ~ая
швейная машина аяк машина.
ножны, ножны только мн. кын, кы-
нап.
НОЖбВКА гЖ. КОЛ пышцы.
НОЗДРЕВАТЫЙ прил. тесик-тесик, те-
сикли; ~ камень тесик-тесик тас.
НОЗДРЯ ж. танау.
НОКАУТ м. спорт, нокаут (бокста жы-
рылеан адам ныц 10 секундца шекем тура
алмай жецилиуи).
НОКАУТИРОВАТЬ сов. и несов. кого,
спорт, нокаутлау.
нокдаун м. спорт, нокдаун (бокста
жырылеан адам ныц 10 секунд ишинде турып
урысты дауамлауы).
НОКТЮРН м. ноктюрн (кишкене келем-
деги лирикалыц музыкалыц шырарма).
НОЛЕВЦбЙ прил. ноль..., нольлик; ~ая
температура нольлик температура.
НОЛЬ м. 1. (цифровой знак) ноль; 2.
ноль; ~ градусов ноль градус; <> явйть-
ся в двенадцать ноль-ноль саат саррас он
екиде келиу.
НОМЕНКЛАТУРА ж. номенклатура (бир
тарауда цолланылатурын нэрсениц атла-
ры)\ географйческая ~ географиялыц но-
менклатура.
НОМЕНКЛАТУРНЫЙ прил. номенкла-
тура..., номенклатуралыц; ~ спйсок но-
менклатуралыц дизим; <> ~ работник
номенклатуралыц хызметкер (жоцарыдан
таярланеан я бекитилген).
НбМЕР м. 1. номер; ~ дома жайдыц
номер и; ~ телефона телефонный номер и;
велосипедный ~ велосипедлик номер;
2. сан; последний ~ журнала журналдыц
соцгы саны; 3. (размер платья, обуви
и т. п.) номер, размер; ~ калош калоштыц
номери; 4. (в концерте и т. п.) номер;
цирковой ~ цирк номери; 5. номер; взять
~ в гостинице гостиницадан номер алыу;
вот так~! эне тамаша!; этот ~ не прой-
дёт! бул цийле етпейди!, бул ди йледен
цеш нэосе шыцпайды!
НОМЁРНбЙ прил. номерлик, номерли;
~ знак номерлик белги.
НОМЕРбК м. 1. уменьш. от номер 1, 5;
2. номерше; ~ с вешалки в театре театрдыц
кийим илдиргишиниц номершеси.
НОМИНАЛ м. номинал, сыртына жа-
зылган баха, керсетилген баха; продажа
по ~у керсетилген баха менен сатыу.
НОМИНАЛ ЬНЦЫЙ прил. 1. номинал...,
номиналлыц, сыртына жазылган, керсе-
тилген; ~ая цена номинал бахасы; 2. пе-
рен. (фиктивный) жалган, жузеки, цагазда
жазылган, цалпеки.
НОМИНАТИВ м. грам. см. именитель-
ный.
НОМИНАТЙВНЦЫЙ прил. грам. номи-
нативли, атау; ~ое предложение номина-
тивли гэп, атау гэп.
НОНПАРЕЛЬ ж. полигр. нонпарель (май-
да шрифт).
НОРА ж. ин, уя; лисья ~ тулкиниц
уясы.
НОРВЕЖСКИЙ прил. Норвегия.... нор-
вегиялыц; ~ язык норвегиялыц тил.
HOP
— 530 —
НОРВЕЖЦЫ мн. (ед. норвежец м., нор-
вежка ж.) норвегиялылар (Норвегияньщ
тийкарры халцы).
НОРД м. 1. мор. (север, северное направ-
ление) арка, арца ба рыт; 2. мор., метеор,
(северный ветер) арка самалы, арцадан
ескен самал.
НОРД-ВЁСТ м. 1. мор. (северо-запад,
северо-западное направление) арка батыс,
арка батыс багыты; 2. мор., метеор, (се-
веро-западный ветер) арка батыс самал, арка
батыстан ескен самал.
НОРД-ВЁСТОВЫЙ прил. арка батыс...,
арка батыстан.
НОРД-бСТ м. мор. 1. (северо-восток,
северо-восточное направление) арка шыгыс,
арка шыгыс багыты; 2, мор., метеор, (се-
веро-восточный ветер) арка шыгыс самалы,
арка шыгыстан ескен самал.
НОРД-Остовы й прил. арца шыгыс...,
арка шыгыстан.
НОРКА I ж. уменыи. от нора.
НОРКА II ж. норка (^айуан хрм териси).
НбРКОВЦЫЙ прил. норка; ~ая шуба
норка терисинен тигилен тон.
НбРМ||А ж. 1. норма; ~а поведения
минез-дулыц нормасы; правовые ~ы ху-
кук нормалары; 2. норма, мелшер, муг-
дар, шама; ~а выработки рабочего рабо-
чийдиц ислеу нормасы; сделать что-л.
сверх ~ы нормадан зыят ислеу; прийти
в ~у цэдимги жагдайына келиу.
НОРМАЛИЗАЦИЯ ж. нормага салыу,
нормалластырыу, цэлиплестириу, жен-
леу, бир тэртипке келтириу; ~ отношений
карым-катнасларды женлеу.
НОРМАЛИЗОВАТЬ сов. и несов. что
нормага салыу, нормалластырыу, кэлиплес-
тириу', женлеу, бир тэртипке келтириу;
~ литературное произношение эдебий
сейлеуди кэлиплестириу.
НОРМАЛИЗОВАТЬСЯ сов. и несов. нор-
малласыу, нормага келиу, цэлиплесиу,
женлениу, бир тэртипке келиу.
НОРМАЛЬНО нареч. нормальлы, нор-
маль турде, бир женли, ылайыклы тур-
де.
НОРМАЛЬНЫЙ прил. 1. (обычный, есте-
ственный) нормаль, нормальны, женли,
ылайыклы; ~ рост ылайыклы бой; 2. (пси-
хически здоровый) дени сау, еси дурыс.
НОРМАТИВ м. норматив (цандайда бир
жумыстыц норм.асыныц керсеткишй); пла-
новые ~ы планлы нормативлер; вырабо-
тать ~ы нормативлер ислеп шыгарыу.
НОРМАТЙВНЦЫЙ прил. нормативлик,
норматив бойынша; ~ый расход материа-
лов материаллардыц норматив бойынша
жумсалыуы; ~ая грамматика нормативлик
грамматика.
НОРМИРОВАНИЕ с. нормалау, мелшер-
леу; ~ труда мийнетти нормалау.
НОРМИРОВАННЫЙ 1. прич. от норми-
ровать; 2. прил. нормаланган, мелшерлен-
ген; ~ рабочий день мелшерленген жумыс
куни; ~ труд мелшерленген мийнет.
НОРМИРОВАТЬ сов. и несов. что норма-
лау, норма белгилеу, мелшерлеу; ~ ра-
боту жумысты нормалау.
НОРМИРОВКА ж. разг. см. нормирова-
ние.
НОРМИРОВОЧНЫЙ прил. нормалайту-
гын, норма кесетугын, норма белгилейту-
гын.
НОРМИРОВЩИК м. нормировщик, нор-
малаушы, норма кесиуши.
НОРМИРОВЩИЦА женск. от норми-
ровщик.
НбРОВ м. разг, цырсыцлыц, ежетлик;
человек с ~ом ежет адам; лошадь с ^ом
кырсыд ат.
НОРОВЙСТрЫЙ прил. разг, цырсыц^
ежет; ~ая лошадь кырсык ат.
НОРОВЙТЬ несов. разг, тырысыу, ум-
тылыу, кушин салыу, гайрат салыу.
НОС м. 1. мурын; прямой ~ дыр мурын;
курносый ~ танцы мурын; горбатый ~
цус мурын; 2. (клюв) тумсыц; 3. (судна„
самолёта и т. п.) тумсыц; <£> столкнуться
носом к носу бетпе-бет соцлыгысыу; под
~ом кез алдында, ийегиниц астында,
аягынын. астында; он не видит, что под
~ом творится ол аягынын, астында не бо-
лып атырганын кермейди; зима на ~у цыс
келип цалды, цыс жацынлап цалды; по-
весить ~ ийни тусиу, кейпи цашыу, ке-
йипсизлениу, цапаланыу; он задрал ~ ол
мурнын кетерип кетти; воротить~ мурнын
жыйырыу; клевать носом цалгыу, мулгиу;
водить за ~ алдап журиу; совать куда
не следует тийиссиз жерге сугылысыу;
зарубить на ~у ядтан шыгармай есте
сацлау; утереть кому-л. биреудиц алдын-
да езинин, басымлыгын керсетиу; оста-
вить с носом кого-л. пэнт бериу, алдау;
остаться с носом пэнт жеу, алданыу.
НОСАТЫЙ прил. разг. зон. мурын.
нбсик м. 1. уменыи. от нос 1, 2; 2.
(чайника, кувшина и т. п.) шумек.
НОСЙЛКЙ только мн. зэмбер.
Н ОС ЙЛ ЬНЦЫЙ прил. кийилетугын; ~ое
бельё кийилетугын иш кийим.
НОСЙЛЬЩИК м. жук тасыушы.
НОСЙТЕЛЬ м. уэкил, таратыушы, ийе-
си; ~ русского языка рус тилиниц уэкили.
НОСЙТЕЛЬНИЦА женск. от носитель.
НОСЙЦТЬ несов. 1. см. нести 1, 4; 2. ко-
го-что алып журиу, тасыу; ~ть багаж
жукти алып барыу; ~ть почту почтаны та-
сыу; ~ть на руках 1) кого-л. биреуди цолы-
на кетерип журиу; 2) (очень баловать)
биреуди элпешлеу; 3. что алып журиу;
кийип журиу (одежду, обувь); салып жу-
риу (очки); ~ть оружие жарац алып журиу;
4. кийиу, кийип журиу; ~ть военную фор-
му эскерий форма кийип журиу; 5. что
койыу; ~ть бороду сацал цойыу; 6. что
атында болыу, атагында болыу; ~ть фа-
милию мужа ериниц фамилиясында болыу;
7. что (характеризоваться) турде болыу;
спор ~л бурный характер тартыс цызгын
турде болды; ~ть под сердцем жукли
болыу.
НОСИТЬСЯ несов. 1. (бегать, летать)
жууырып журе бериу, жууырыу, шауып
журиу; дети носятся по двору балалар
есиктиц алдында жууырып жур; 2. (нахо-
диться в носке) кийилиу, шыдау; костюм
— 531 —
НУ
долго носится костюм узак кийиледи;
<$> он вечно носится со своими предложе-
ниями ол езиниц усыныслары менен бэр-
кулла шауып жургени; в воздухе носится
запах гари хауада куйген нэрсениц ийиси
сезиледи.
НбСКА ж. 1. тасыу, кетериу; ~ земли
топырад тасыу; 2. (одежды) кийип журиу,
кийиу.
НОСКИ мн. (ед. носок .м.) носки, кыска
жорап.
НбСКЦИЙ прил. 1. (прочный) мыцлы,
берик, беккем; ~ая обувь мыцлы аяк
кийим, беккем аяц кийим; 2. (о птицах)
мэйек туугыш; ~ая курица мэйек туугыш
тауыц-
=НОСНЫЙ цурамында биринши беле-
гинде керсетилген нэрсе бар дегенди бил-
диретурын цоспа сезлердиц екинши белеги,
мыс.: вредоносный зыян келтириуши.
НОСОВ||бЙ прил. 1. мурын...; 2. лингв.
мурынлык; ~ые согласные мурынлык
дауыссызлар; <> ~6й платок кол орамал,
кол шаршы.
НОСОГЛОТКА ж. анат. жутцыншац.
НОСбК I м. см. носки.
НОСОК II м. 1. уменыи.-ласк. от нос 2;
2. (передняя часть ступни, обуви, чулка)
тумсык, бас, аяк кийимниц басы.
НОСОРбГ м. зоол. 1. носорог (цайуан)',
2. (жук) муйизли коцыз.
НОСТАЛЬГИЯ ж. ностальгия (елин са-
еыныу).
НЙТЦА I ж. 1. муз. нота; ~а «до» «до» но-
тасы; взять высокую ~у дауысты кетерип
айтыу; 2. мн. ноты нота (жазылган музы-
калыц шыгарма); играть по~ам нота менен
шертиу, нотага карап шертиу; 3. (тон,
интонация речи) дыбыс; в голосе слыша-
лись ~ы раздражения дауыста ашыудыц
дыбыслары еситилип турды.
НОТА II яс. дип. нота (бир цукиметтиц
басца бир цукиметке жазган дипломатия-
лыц хаты).
НОТАРИАЛ ЬНЦЫЙ прил. нотариальлык;
~ая контора нотариальлыц кецсе.
НОТАРИУС м. нотариус (нотариаль-
лыц актлерди алып баратурын адам).
НОТАЦИЦЯ I ж. (наставление, нраво-
учение) ацыл, нэсийцат, ацыл-нэсийцат,
уэсият; читать ~и нэсийцат айтыу.
НОТАЦИЯ II ж. нотация (шэртли жа-
зыу белгилериниц системасы)', шахматная
~ шахмат нотацнясы.
НбТНрЫЙ прил. нота...; ~ая бумага
нота кагазы; ~ое письмо нота жа-
зыу ы.
НОЧЕВАТЬ несов. коныу, цойып кетиу,
ацшамласыу, тунеу, тунеп шыгыу; ~ под
открытым нёбом далада тунеп шыгыу.
НОЧЁВКА ж. коныу, цоныуга тоцтау,
ацшамласыу, тунеу.
НОЧЛЁГ м. 1. (место для ночного сна)
цонац жер, цонатугын жер, жатак жер,
жататугын жер; искать ~а жатак жер из-
леу; 2. см. ночёвка.
НОЧЛЁЖКА ж. разг, панасызлар цона-
тугыи жай, жатак жай (уйсиз кэмбаеал-
ларра аз кирей менен берилген).
НОЧЛЁЖНИК м. разг, жатып кетиуши,
жатып турыушы (панасызлар жайында).
НОЧЛЁЖНИЦА женск. от ночлежник.
НОЧЛЕЖНЫЙ прил. жататугын жай,
панасызлар цонып журетугын жай; ~ дом
см. ночлежка.
НОЧНЙК м- тунлик шыра.
НОЧНЦбЙ прил. 1. тунги; ~6е время
тунги уацыт; ~ая прогулка тунги сэру ан;
~6й сторож тунги гузетши; ~ая смена
тунги смена; 2. тунги, тунде пайдаланыла-
тугын, тунге арналган; ~6й столик тунги
столша; 3. в знач. сущ. с. ночное тунде
жылцы багыу.
НОЧЬ ж. тун; тёмная ~ царацгы тун;
глухая ~ жым-жырт тун; глубокая ~
тун ортасы; спокойной ночи аман жатып
турыц, цайырлы тун; <> полярная ~ по-
ляр туни; белая ~ сэулели тун.
НОЧЬЮ нареч. тунде; он приехал ~ ол
тунде келди; днём и ~ куни-туни.
НбША ж. жук, аркалап журетугын жук;
тяжёлая ~ а^ыр жук.
НОШЕНИЕ с. 1. тагып журиу, асынып
журиу; ~ оружия цурал асынып журиу;
2. кийип журиу; ~ военной формы эске-
рий форма кийип журиу.
НОШЕНЦЫЙ прил. кийилген; ~ое паль-
то кийилген пальто; ~ая обувь кийилген
аяц кийим.
ношу, носишь и т. д. наст. вр. от
носить.
НОЩНО нареч.: денно и ~ куии-туии.
ною, ноешь и т. д. наст. вр. от ныть.
НбЮЩЦИЙ 1. прич. от ныть; 2. прил.
сызлайтугын, сырцырайтугын; ~ая боль
сырцырайтугын ауырыу.
НОЯБРЬ м. ноябрь.
НОЯБРЬСКИЙ прил. ноябрь..., ноябрь-
днц..., ноябрьдеги.
НРАВ м. 1. (характер) минез, цылыц,
эдет; крутой ~ цатты минез; 2. мн. нра-
вы (обычаи) урп-эдет; нравы: нашей ста-
рины бизиц ескилигимиздиц урп-эдетле-
ри; по нраву жагыу, унау; работа" при-
шлась ему по нраву жумыс:оган унап цал-
ды; не по нраву жацпау; ои ей не по нраву
ол оган жацпайды.
НРАВИТ||ЬСЯ несов. кому 1. жацсы кери-
ниу; жагыныу; он мне ~ся ол маган унай-
ды; 2. унау, жагыу, жацсы кериу; ему ~ся
ездить верхом ол атца минип журиуди
жацсы кереди.
НРАВОУЧЁНИ !|Е с. нэсийцат етиу, ацыл
бериу, ацыл-нэсийцат, уэсият; читать ~я
акыл-нэсийцат бериу.
НРАВОУЧИТЕЛЬНЫЙ прил. нэсийцат-
лы, ацыл-нэсийцатлы; ~ роман ацыл-нэ-
сийцат туринде жазылган роман.
НРАВСТВЕННОСТИЬ ж. эдеп-икрамлы,
эдеп-икрамлылыц; человек высокой ~и
жоцары эдеп-икрамлы адам.
НрАвСТВЕННИЫЙ прил. 1. эдеп-икрам-
лы; ~ый человек эдеп-икрамлы адам;
2. кеуил хошлы; испытывать ~ое удовлет-
ворение кеуил хошлы цанаатланыушы-
лыцты сезиу.
НУ I межд. 1. (выражает побуждение
к действию) цэне; ну, скорей! цэне, тези-
34*
НУ
— 532 —
рек!, кэне, тез бол!; 2. (выражает тре-
бование не надоедать) койыц; ну тебя
совсем! сени койыц!; да ну вас! сизди
цойын,!; 3. (выражает удивление, негодо-
вание и т. п.) ой, па; ну и ловкач! ой, бэ-
ле!; ну и молодец! ой жигит екен!
НУ II частица 1. вопр. кой, рас па,
солай ма; я сегодня уезжаю.— Ну?
мен бугин кетип баратырман.— Солай ма?;
2. усил. ауа; ну, конечно ауа, элбетте;
ну, хорошо! жадсы!, болыпты!; <> ну да!
эй жудэ!; ну и ну!, ай да ну! япырмай э!
НУДНО нареч. разг, зеригип, иши писип,
жалыгып.
НУДНЫЙ прил. разг, зериктиретугын,
ишти писиретурын, жалыдтыратурын; ~ че-
ловек зериктиретурын адам.
НУЖДЦА ж. 1. (бедность) жарлылыд,
мутэжлыд, жодшылыд, кемтарлыд; он вы-
рос в ол жодшылыдта ести; 2. (по-
требность) мутэжлыц, зэрурлик, керек-
лик; испытывать в деньгах адшара му-
тэж л идти бастан етириу; нужды и запро-
сы трудящихся мийнеткешлердин, мутэж-
лыдлары хам тал апл ары; на нужды здра-
воохранения ден саулыдты садлау зэрур-
ликлерине.
НУЖДАЕМОСТЬ ж. мутэжлыд дэреже-
си, зэрурлик мугдары.
НУЖДАТЬСЯ несов. 1. (жить в бедно-
сти) жарлылыцта жасау, мутэжлыкта ту-
рыу, жоцшылыцта жасау, кемтарлыцта
жасау; 2. в ком-чём (испытывать по-
требность) мутэж болыу, зэрур болыу,
керек болыу; ~ в деньгах ацшага мутэж
болыу.
Н2?ЖН0 безл. в знач. сказ. 1. (необходи-
мо) керек, зэрур, тийис, кэжет; ~ торо-
питься асыгыу керек; мне ~ много чи-
тать маган кеп одыу керек; ~, чтобы
все явились хэммеси толык келиуи ти-
йис; 2. (требуется) керек, зэрур; это как
раз то, что ~ бул сол керек заттын. над
ези; очень ~! дым кереги жок!
НУЖНЦЫЙ прил. керекли, керек, зэрур-
ли, тийисли, кэжетли; очень ~ая вещь ку-
тэ керекли зат;~ый человек керекли адам.
НУ-КА межд. см. ну I I; расскажи-
те! кэне, айтып берициз!
НУЛЕВОЙ прил. см. нолевой.
НУЛЦЬ м. см. ноль; десять градусов
ниже ~я нульден он градус темен; <> аб-
солютный ~ь абсолют нуль; свести к ~ю
аягында жокка шыгыу.
НУМЕРАЦИЯ ж. 1. (действие) нумер-
леу, номер дойыу; 2. (цифровое обозначе-
ние) нумерация, цифр катары; нечётная
~ домов жайлардыц так нумерациясы,
жайлардыц нумерлериниц так катары.
НУМЕРбВАНН||ЫЙ 1. прич. от нумеро-
вать; 2. прил. нумерленген; ~ое место
нумерленген орын.
НУМЕРОВАТЬ несов. кого-что иумер-
леу, номер койып шыгыу; ~ страницы
рукописи кол жазбаныц бетлерин ну-
мерлеу.
НУМИЗМАТ м. нумизмат (нумизмати-
ка бойынша цэниге цэм ески тецгелерди
жыйнау шы).
НУМИЗМАТИКА ж. нумизматика (ески
тецгелерди цэм медальларды изертлеуши
илим).
НУ-НУ межд. 1. (выражает побуждение
к действию) кэне, кэне; ~, вставай! кэне.
кэне тур!; 2. (выражает удивление, него-
дование и т. п.) эне, эне; ~! сказал тоже!
эне, эне, ол айтады!; 3. (выражает жела-
ние успокоить) кой, кой; ~, я пошутил!
кой, кой, мен ойнап айттым!
НУТРИЯ ж. нутрия (хайуан цзм те-
риси).
НУТРЦО с. 1. прост, (внутренности)
ишки, иштеги, ишки агзалар; 2. перен.
(чутьё, инстинкт) ишки сыр, ишки се-
зим, иштен; ~6м угадать что-л. иштен
сезиу; быть не по~у иштен жацтырмай
отырыу.
НУТРЯНОЦЙ прил. иш, ишки; ~е сало
иш май.
НЫНЕ нареч. уст. хэзир, хэзирги уакыт-
та, енди, усы кунлери.
НЫНЕШНИЙ прил. 1. (теперешний) х,э-
зирги, усы уакыттагы; 2. (сегодняшний)
бугинги, усы кунги.
НЫНЧЕ нареч. разг. 1. (сегодня) бугин;
~ морозно бугин аяз; 2. (в настоящее
время) енди, хэзир, дэзирги уакытта, усы
мэдэлде; {> не ~ — завтра бугин болмаса
ертец.
НЫРКОВЦЫЙ прил. суцгигир; ~ая утка
суцгигир уйрек.
НЫРНУТЬ сов. см. нырять.
НЫРОК м. 1. разг, (прыжок в воду)
сууга сунгип кетиу; 2. (вид уток) суц-
гигир.
НЫРЯЛЫЦИК м. суцгиуши.
НЫРЯЛЬЩИЦА женск. от ныряль-
щик.
нырять несов. 1. суцгиу; ~ в воду суу-
га суцгиу; 2. перен. разг, тез араласып
кетиу, тез кирип кетиу.
нытик м. разг, сары ууайымшы, тон,-
кылдад, ууайымшыл.
НЫТЬ несов. 1. (болеть) сызлау, сыр-
кылдау, каксау, сыркырап ауырыу; ко-
сти ноют суйеклер сыркырайды; 2. разг,
(надоедливо жаловаться) налыш етиу,
кайгырыу, ууайымлау, зарланыу; серд-
це ноет журекти кайгы басты.
НЫТЬЁ с. налыш етиушилик, кангы-
рыушылыд, ууайымланыушылык, зарла-
ныу шылык-
НЭП м. (новая экономическая политика)
нэп (жаца экономикалык сиясат).
НЭПМАН м. нэпман (нэп дзуириндеги
жекке меншик кзрханашылар, саудагер-
лер).
НЭПМАНСКИЙ прил. нэпман-.-, нэп-
манлыд.
НЭПОВСКИЙ прил. нэплик.
НЮАНС м. нюанс, билинер-билинбес
езгешелик, билинер-билиибес айырмашы-
лык, азгана парык-
НЮНИ мн.: распустить ~ разг. 1) (рас-
плакаться) жылау; 2) (пасть духом) рухы
тусиу.
нЮня м. и ж. разг. 1. (плакса) жылауыц;
2. перен. тири жан.
— 533 —
ОБА
нюх м. 1. (обоняние) ийис сезиу, ийис
билиу; у собаки хороший ~ ийт ийисти
жаксы сезеди; 2. перен. (чутьё, смекалка)
сезгирлик, тусинпазлыц.
НЮХ АТ ЕЛ ЬНЫЙ прил. ийискейтугын;
~ табак мурынга ийискейтугын теме-
ки.
НЮХАЦТЬ несов. кого-что ийискеу; ~ть
цветы гуллерди ийискеу; пороху не ~л
урыс дегенди кермеген, сауаш дегенди
билмеген.
НЯНИН прил. бала багыушы хаялдыц.
НЯНЧИТЬ несов. кого-что бала багыу,
жубатыУ, карау; ~ ребёнка бала багыу.
НЯНЧИТЬСЯ несов. с кем-чем 1. бала
багыу, жубатыу, карау; 2. перен. (возить-
ся) сезин жыцпау, эуере болыу; элпешлеу;
довольно с ним ~ оныц менен эуере болып
журиуиц жетер.
НЯНЦЬКА ж. см. няня; <> у семи ~ек
дитя без глазу погов. койшы кеп болса,
цой карам еледи.
НЯнЯ ж. 1. бала багыушы, бала бац-
кыш; 2. (в больнице) няня.
О
О I (ОБ, ОБО) предлог 1. свин. п. (при
обозначении соприкосновения, столкнове-
ния) =га, =ге, =ца, =ке, =на, =не; опереться
о край стола столдыц шетине суйениу;
споткнуться о камень таска сурнигиу;
сломать палку о колено таякты дизеге
койып сындырыу; 2. с вин. п. (в наречных
выражениях) --ма, =ме; =га, =ге, =ца, =ке,
=а, =е; =да, =де, =та, =те; жить бок б бок
касында жасау, коцсы турыу; 3. с предл.
п. (указывает на предмет, на который
направлена мысль, речь, чувство) хаццында,
тууралы, женинде; лекция о диалектиче-
ском материализме диалектикалыц мате-
риализм каккында лекция; весть о победе
жецис тууралы хабар; думать о ком-либо
биреу тууралы ойлау; воспоминание
о встрече ушырасыу женинде ядка алыу;
4. с предл. п. (при обозначении числа одно-
родных частей) =лы, =ли; стол о трёх нож-
ках уш туяклы стол; палка о двух концах
еки ушлы таяц.
О II межд. 1. (выражает восхищение,
удивление, сожаление) пак, эк, эй, пай,
о, око; о, как хорошо! о, цандай жаксы!;
пак, цандай жацсы!; о, если бы ты знал!
пай, сен керсец еди!; 2. (при усилении
утверждения, отрицания) око, эй, уэй;
о, это слишком трудно! эй, бул
жудэ кыйын екен!; 3. (при обращении)
о, ой, эй, хэй, кай, уах; о рбдина-
-мать! эй, уатан-ана!; о друзья! кей,
дослар'
0= (OBs, ОБОг, ОБЪг) приставка фейилдиц
алдына цосылып темендеги мзнилерди бил-
диреди-. 1) хррекеттиц цыр дегерек баг-
дарланганын, оныц заттыц устине цэм
барлыц тэрепке таралганын, мыс.', обе-
жать жууырып айланып шыгыу; осмотреть
царау, кериу; 2) цэрекеттиц цэдден тыс-
лыгын, мыс.: опйться кеп ишип жибериу;
3) «=ся» жанапайы менен цэрекетте цэте-
ликтиц барлыгын, мыс.: оговориться жацы-
лыс айтыу; 4) цэрекеттиц нэтийжесинде
бир нэрсе менен тэмийинлениуди, мыс.:
озеленить агаш егиу; 5) бир жагдайга,
натийжеге жеткенин, мыс.: оглохнуть ге-
рец болып цалыу.
ОАЗИС м. оазис (1. шелистанныц орта-
сындагы суулы у,эм. всимликли жер-, 2. перен.
езиниц айрыцша цэсийети менен белгили
нэрсе).
ОБ предлог 1. «охныц орнына темендеги
жагдайларда цолланылады: 1) дауыслылар -
дан басланатугын сезлердиц алдында, мыс.:
об армии армия хаццында; 2) айрым дауыс-
сыз сеслерден басланатугын сезлердиц ал-
дында, мыс.: рука об руку цол усласып,
бирге, бирлесип; 2. «о» менен бир цатарда
«я, ю, е, ё» цэриплеринен басланатугын
сезлердиц цэм «их» алмасыгыныц, сондай-ац
гэде дауыссызлардан басланатугын сезлер-
диц алдында цолланылады, мыс.: об ель
арша хаццында.
0Б= (см. о=) приставка 1. темендеги
жагдайларда «о-» приставкасыныц орнына
цолланылады: 1) дауыслыныц алдында,
мыс.: обучить оцытыу, уйретиу; 2) гейпара
жагдайларда дауыссыздыц алдында, мыс.:
обдумать ойланып кериу; 2. гейпара жаг-
дайларда «о=» приставкасындай дауыс-
сызлардыц алдында цолланылады, мыс.:
обмыть жууыу; 3. фейил жасаганда естен
шыгарыу, умытып кетиу деген мэнилерди
билдиреди, мыс.: обделить улестеи кал-
дырыу.
ОБА м. и с., обе ж. числ. екеуи, екеуи
де; обеими руками разг. 1) екн цоллап;
взять что-л. обеими руками бир нэрсени
еки цол менен алыу, бир нэрсени еки цол-
лап алыу; 2) перен. (с большим удоволь-
ствием) я кудай лап, еки цоллап; обеими
руками подписаться еки цоллап цол кой-
ыу; ~ его сына были на фронте оныц еки
баласы да фронтта болды; глядеть в ~
сац болыу, еки кезин айырмау.
ОБАГРИТЬ сов. кого-что: кровью
цанга бояу.
ОБАГРИТЬСЯ сов. цызыл цан болыу,
цанга боялыу; ~ кровью цанга боялыу.
ОБАГРЯТЬ несов. см. обагрить.
ОБАГРЯТЬСЯ несов. см. обагриться.
ОБАЛДЕВАТЬ несов- см. обалдеть.
ОБАЛДЁНИЦЕ с. прост, еси кетиу, ал-
бырау, сасцалацлау, делбе болыу, ацы
цашыу; дойти до ~я еси кетип цалыу.
ОБАЛДЕТЬ сов. прост, еси кетиу, ал-
бырау, сасцалацлау, ацы цашыу.
ОБАНКРОТИТЬСЯ сов. 1. (потерпеть
банкротство) банкрот болыу (саудада зыян-
га цалыу)-, 2. перен. сэтсизликке ушырау,
дэртке аспау.
ОБАЯНИЕ с. кеуилди тартыу, суйким-
лилик, жагымлылыц, жагымлы тэсир етиу,
ОБА
— 534 —
езине тартыушылыц, геззаллыц; ~ моло-
дости жаслыцтын жагымлылыгы; нахо-
диться под ~м музыки музыканыц жагым-
лы тэсири астында болыу.
ОБАЯТЕЛ ЬНОСТЬ ж. жагымлылыц,
жагымлы тэсир етиушилик, суйкимлилик,
езине тартыушылыц.
ОБАЯТЕЛЬНЫЙ прил. тэсирли, жа-
гымлы, ысыц, езине тартатугын, суйкимли;
~ человек суйкимли адам, жагымлы киси.
ОБВАЛ ж. цопарылып цулау, уиырап
цулау, жар таслау, омырылыу, омырылма;
снежный ~ цардыц цопарылып цулауы;
стена грозит ~ом дийуалдыц цулау цэупи
бар-
ОБВАЛИВАТЬ I несов. см. обвалить.
ОБВАЛИВАТЬ II несов. см. обвалять.
ОБВАЛИВАТЬСЯ несов. см. обвалиться.
ОБВАЛИТЬ сов. что цулатыу, жыгыу,
аударыу; ~ поленницу дров тацланып
цойылган г отынды аударып жибериу.
ОБВАЛ Й ЦТ ЬСЯ сов. 1. цулап кетиу,
цулап тусиу, жыгьмыу, аударылыу, уны-
рап тусиу; потолок ~лся жайдыц тебеси
кулап тусти; 2. жар таслау, омырылыу,
омырылып тусиу; берег ~лся жагадан
жар таслады.
ОБВАЛЯТЬ сов. кого-что, в чём ауна-
тып алыу, былгау, басып алыу; ~ котлету
в муке котлетаны унга басып алыу.
ОБВАРИВАТЬ несов. см. обварить.
ОБВАРИВАТЬСЯ несов. см. обвариться.
ОБВАРИТЬ сов. кого-что 1. (обдать
кипятком) писириу, цайнаган сууга басып
алыу, цайнаган сууга салып алыу; ~ овощи
овощларды цайнаган сууга салып алыу;
2. (обжечь) куйдириу; партлау; ~ ногу
аягын куйдирип алыу.
ОБВАРИТЬСЯ сов. куйиу’, писиу, ку-
йип цалыу; ~ кипятком цайнаган сууга
куйип цалыу.
ОБВЕВАТЬ несов. см. обвеять 1.
ОБВЕДЕНИЕ’ с. айландырып шыгыу,
цорашалау, орау, айландырыу, айланды-
рып сызып шыгыу.
ОБВЕЗТЙ сов. кого-что 1. на чём (про-
везти вокруг чего-л.) айландырып алып
кетиу; 2. разг. (провезти стороной)
бир цапталдаи еткериу; 3. разг, (раз-
возя что-л., побывать у всех) таратып
бериу, апарып бериу.
ОБВЕИВАТЬ несов. см. обвеять 2.
ОБВЕНЧАТЬ сов. кого неке цыйыу,
неке кыйдырыу, ерли-зайыплы етиу.
ОБВЕНЧАТЬСЯ сов. с кем и без доп.
некелениу, некеси цыйылыу, ерли-зайып-
лы болыу.
ОБВЕРНУТЬ сов. разг. см. обернуть 2.
ОБВЁРТЫВАТЬ несов. см. обвернуть.
ОБВЕС м. тэрезиден алдау, тэрезиден
жеу, тэрезиден жырып цалыУ, кем ел-
шеу.
ОБВЕСИТЬ I сов. кого тэрезиден алдау,
тэрезиден жеу, тэрезиден жырып цалыу,
кем елшеу.
ОБВЕСИТЬ II сов. разг. см. обвешать.
ОБВЕСТЙ сое. 1. кого айландырып
шыгыу, айландырыу; ~ вокруг дома
уйдиц дегерегинен айландырыу; 2. кого-что
(оглядеть) кез жугиртиу, кез салыу, кез-
ден еткериу; ~ комнату взглядом белмени
кезден еткериу; 3. что (оградить) орап
алыу, айландырып шыгыу, цорашалауц
~ рвом дегеректи ор менен цорашалау;
4. что (очертить, окаймить) айлана сы-
зып цоршау, айландырып сызыу; децге-
летип сызыу; ~ рисунок тушью сууреттиц
дегерегин айландырып сызыу; 5. кого-что,
спорт, (обойти противника) хийле етиу,
алдау; -?> ~ вокруг пальца алдап баплау,
цатырып алдау.
ОБВЕТРЕННЫ ||Й 1. прич. от обветрить;
2. прил. (разрушенный ветром) самал цац-
цан, самал бузган; 3. прил. (огрубевший)
цаязып кеткен, самал тийип цуураган, са-
мал алып кеткен; ~е руки цаязып кеткен
цоллар.
обветрецть сов. цаязыу, самал тийип
жарылыу; лицо ~ло жузи самалдан жа-
рылган.
ОБВЕТРИВАТЬ несов. см. обветрить.
ОБВЕТРИВАТЬСЯ несов. см. обветрить-
ся.
ОБВЕТРИЦТЬ сов. 1. что (разрушить)
самалга цацтырыу, самалга бузылыу;
2. безл. (сделать грубым) цаязытыу, самал
менен цууратыу, самалга алдырыу; губы
~ло еринди цаязытып алы^.
ОБВЕТРИТЬСЯ сов. см. обветреть.
ОБВЕТШАЛОСТЬ ж. ескиргенлик, то-
зыушылыц, цаусаушылыц, лэттеси шыц-
цанлыц, генелик, генергенлик.
ОБВЕТШАЛЫЙ прил. ескирген, тоз-
ган, цаусаган, лэттеси шыццан, генерген,
ески; ~ дом генерген жай.
ОБВЕТШАТЬ сов. ескириу', тозыу, ге-
нериу, лэттеси шыгыу.
ОБВЕШАТЬ сов. кого-что, чем, разг.
илдирип шыгыу, цагып цойыу, асып цойыу,
тагып цойыу; ~ стены картинами дийуал-
дын барлыц жерине суурет цагып
цойыу.
ОБВЕШАТЬСЯ сов. чем, разг, илдирип
алыу, тагып алыу, асынып алыу.
ОБВЕШИВАНИЕ I с. (недовешивание
чего-л.)_тэрезиден алдау, елшеуден жырыу.
ОБВЕШИВАНИЕ II с. (увешивание чем-
-либо) илдириу, илдирип шыгыу, асып шы-
гыу, асыу, тагып шыгыу-
ОБВЕШИВАТЬ I несов. см. обвесить I.
ОБВЕШИВАТЬ II несов. см. обвешать
и обвесить II.
ОБВЕШИВАТЬСЯ несов. см. обвешаться.
ОБВЕЯТЬ сов. 1. кого-что, чем уплеу,
самал цагыу; 2. что (очистить веянием)
цырман атыу, дэн сууырыу, желпиу.
ОБВИВАТЬ несов. см. обвить.
ОБВИВАТЬСЯ несов. см. обвиться.
ОБВИНЁНИ Е с. 1. айыплау, гуналау,
царалау; предъявить ~е кому-л. гуна
тагыу, айыплау; 2. (обвинительный при-
говор) цуким, царалау; вынести ~е хуким
шыгарыу; 3. юр. (обвиняющая сторона)
айыплаушы тэреп; свидетель ~я айып-
лаушы тэрептиц гууасы.
ОБВИНЙТЕЛЬ м. айыплаушы, цара-
лаушы; государственный ~ мэмлекетлик
царалаушы.
________________________________________- 535 -____________________________________ОБД
ОБВИНЙТЕЛ ЬН ЦЫЙ прил. айыплау...,
айыплайтугын, каралау, каралайтугын;
<~ая речь айыплау сез; ^ый приговор айып-
лау хукими.
ОБВИНЙТЬ сов. кого-что, в чём 1.
(счесть виновным) айыплау, айыплы етиу,
каралау, гуналау; ~ в краже урлыц ушын
айыплау; 2. (упрекнуть) гийне кылыу,
гуналау, айыплау, жаманлау; ~ в невни-
мании дыккатсызлыгы ушын айыплау-
ОБВИНЯЕМЫЦЙ 1. прич. от обвинять;
2. в знач. сущ. м. обвиняемый и ж. обви-
няемая гуналы, жинаятшы, айыплы, айып-
кер; допросах айыпкерлерден тергеу алыу.
ОБВИНЯТЬ несов. см. обвинить.
ОБВИСАТЬ несов. см. обвиснуть.
ОБВИСЛЫЙ прил. разг, асылган, сал-
бырап турган, салбыраган.
ОБВИСНУТЬ сов. асылып турыу, сал-
бырап турыу, салынып турыу, тусип
турыу.,
ОБВЙЦТЬ сов. кого-что, чем. 1. (о расте-
ниях) шырмау, орау, орап алыу; 2. (об-
нять, обхватить рукой) цушацлау, цу-
•шацлап цысыу.
ОБВИТЬСЯ сов. шырмасыу, оралыу.
ОБВОД м. 1. разг, (действие) орап алыу,
айландырип алыу, айландырыу; 2. (линия,
кайма вокруг чего-л.) жийек, цыр дегерек
сызыц.
ОБВОДИТЬ несов. см. обвести.
ОБВОДНЕНИЕ с. сууландырыу, суу
жеткериу, суу менен тэмийин етиу; ~
засушливых районов кургадшылыд район-
лар ды сууландырыу.
ОБВОДИЙТЕЛ ЬНЫ[(Й прил. суу жетке-
ретугын, суу беретугын, суу менен тэми-
йинлейтугын; ~е работы суу менен тэми-
йинлейтугын жумыслар; ~й канал суу
жеткеретугын канал.
ОБВОДНЙТЬ сов. что сууландырыу, суу
жеткериу, суу менен тэмийинлеу; ~ степь
суусыз даланы сууландырыу.
ОБВбДНЫЙ прил. айланба, айналып
ететугын; ~ канал айланба канал.
ОБВОДНЯТЬ несов. см. обводнить.
ОБВОЗИТЬ несов. см. обвезти.
ОБВОЛАКИВАТЬ несов. см. обволочь.
ОБВОЛАКИВАТЬСЯ несов. см. обво-
лочься.
ОБВОЛЦОЧЬ сов. кого-что орау, орап
алыу, цаплау, басыу, жабыу; тучи ~оклй
нёбо аспанды булт басты.
ОБВОЛОЧЬСЯ сов. чем оралыу, цап-
ланыу, басылыу-
ОБВОРАЖИВАТЬ несов. см. обворо-
жить.
ОБВОРОВАТЬ сов. кого-что, разг, урлап
кетиу, урлау.
ОБВОРОВЫВАТЬ несов. см. обворо-
вать.
ОБВОРОЖЙТЕЛ ЬН ЦЫ Й прил. геззал, тэ-
сийин далдыратугын, кетерицкилик тууды-
ратугын, езине тартатугын; ~ый ребёнок
тэсийин каларлык бала; ~ая улыбка ези-
не тартатугын кулки.
ОБВОРОЖЙЦТБ сов. кого-что, чем тэси-
йин калдырыу, кетерицкилик туудырыу,
•езине тартыу, тан, калдырыу; артист ~л
всех своей игрой артист ойыны менен
хэммени езине тартты.
ОБВЯЗАТЬ сов. что, чем 1. (обмотать,
обернуть) тацыу, орап байлау, орау, шан-
дыу; ~ шёю шарфом шарф пенен мойынды
орау; ~ пакет бечёвкой пакетти жицишке
жип пенен тацыу; 2. (спицами, крючком)
жийеклеу, нагыслау, нагыс салыу; ~ во-
рот цветной шерстью жаганы рецли жун
сабац пенен нагыслау.
ОБВЯЗАТЬСЯ сов. чем тацыныу, ора-
ныу; ~ платком орамал менен тацыныу.
ОБВЯЗКА ж. 1. байлау, орап байлау,
шандыу; 2. тех. обвязка (цурылыс белек-
шелерин байланыстырыушы рама); ~ окон-
ных переплётов айна агашларыныц об-
вязкасы.
ОБВЯЗЫВАТЬ несов. см. обвязать.
ОБВЯЗЫВАТЬСЯ несов. см. обвязаться.
ОБГЛАДЫВАТЬ несов. см. обглодать.
ОБГЛОДАЦТЬ сов. что кемириу, гай-
зау, сылыу, мужиу; собака ~ла кость
ийт суйекти кемирди.
ОБГЙН м. разг, озыу, озып кетиу,
цууып жетип озып кетиу, басып озыу;
<- в ~ кого-чего-л. озып баратырып, цууып
жетип баратырып.
ОБГОНЯТЬ несов. см. обогнать.
ОБГОРАТЬ несов. см. обгореть.
ОБГОРЁЛЫЦЙ прил. 1. (обгоревший)
куйик, куйген, ертенген, жанган; ~е
брёвна шала жанган беренелер; 2. разг,
(обожжённый солнцем) куйген, царайган.
ОБГОРЁЦТЬ сов. 1. куйиу, шала куйиу,
шала жаныу; верхний этаж ~л устинги
этаж шала куйди; 2. разг, (получить сол-
нечные ожоги) кунге куйиу, царайыу.
ОБГРЫЗАТЬ несов. см. обгрызть.
ОБГРЫЗТЬ сов. что кемириу, кемирип
таслау.
ОБДАВАТЬ несов. см. обдать.
ОБДАТЬ сов. кого-что, чем 1. (облить,
окатить) цуйыу, шайыу; ~ яблоки ки-
пятком алмалардыц устине цайнаган суу
цуйыу; ~ грязью ипласлыц тегиу;
2. безл. шалыу, цаплау, урыу, етиу; его
обдало жаром оган ыссылыц урды; его
обдало холодом оган салцынлыц цаплады;
~ презрённем жети жининен бетер
кериу.
ОБДЕЛАТЬ сов. 1. что (подвергнуть
обработке) сазлау, ислеу; 2. что, чем
(покрыть, облицевать) цаплау, тесеп шы-
гыу, бастырыу; 3. что, прост, (хитро
устроить) алдап ислеу, хийлекерлик етиу,
тэсил салыу; ~ дельце цийле менен ис
етиу; 4. что, разг, (устроить, закончить)
ислеп питириу, ислеп бежериу; он успёл
~ все свой дела ол езиниц барлыц жумыс -
ларын питирип улгеРДи-
ОБДЕЛЙТЬ сов. кого-что, чем улестен
цалдырыу, пайсыз цалдырыу, пай бермеу,
цатардан куры калдырыу.
ОБДЕЛЫВАТЬ несов. см. обдёлать.
ОБДЕЛЯТЬ несов. см. обделить.
ОБДЁРГИВАТЬ несов. см. обдёрнуть.
ОБДЁРНУТЬ сов. что, разг, тартып
женлеу, букленгенин жаздырыу; ~ гим-
настёрку гимнастёрканы тартып дузетиу.
ОБД
— 536 —
ОБДИРАТЬ несов. см. ободрать.
ОБДИРАТЬСЯ несов. см. ободраться.
ОБДИРКА ж. кепектен айырыу, таза-
лау.
ОБДЙРНЫЙ прил. кепектен айырылган,
тазаланган; тазаланган уннан таярланган;
~ хлеб тазаланган уннан таярланган наи.
ОБДУВАТЬ несое. см. обдуть.
ОБДУМАННОСТЬ ж. адыл жууыртыу-
шылыц, ойланганлыц, алды-артын ойла-
ганлыц; ~ поступков цэрекеттин. ойланып
исленгенлиги.
ОБДУМАННЫЙ 1. прич. от обдумать;
2. прил- ойланылган, ойланып исленген;
~ый ответ ойланып берилген жууап; <~ое
решение ойланып исленген шешим.
ОБДУМАТЬ сов. что ойлау, ойланып
кериу, ойланып дарау, ацылга салыу;
хорошо ~ своё решение езиниц шешимин
эбден ойлау.
ОБДУМЫВАНИЕ с. ойлау, ойлап кериу,
ойлап царау, ацылга салыу.
ОБДУМЫВАТЬ несов. см. обдумать.
ОБДУРИТЬ сов. кого-что, прост, алдау,
цацсатыу, пэнт бериу, пэнтлеу.
ОБДУРЯТЬ несов. см. обдурить.
ОБДУТЬ сов. кого-что уплеу, урлеу,
самал согыу.
Обе числ. ж. см. оба.
ОБЕГАТЬ сов- кого-что, разг, жууырып
айланып шыгыу, аралап шыгыу, бирим-
-бирим кирип шыгыу; ~ всех знакомых
хэмме танысларга кирип шыгыу.
ОБЕГАТЬ I нессв. см. обегать.
ОБЕГАТЬ II несов. см. обежать.
ОБЕД м. 1. туслик, туски ауцат; вкус-
иый ~ дэмли туски ауцат; торжественный
~ салтанатлы зыяпат; 2. разг, (обеденное
время) тус уацты, туски ауцат уацты,
туслик уацыт.
ОБЕДАТЬ несов. ауцатланыу, туслениу,
туски av цатты жеу.
ОБЕДЕННЫЙ прил. ауцат..., ас..., туски
ауцат..., туски тамац..., туски ауцатлыц;
~ стол ауцат столы; ~ перерыв туски
ауцат демалысы, туски ауцат уацты.
ОБЕДНЕЛЫЙ прил. разг, жарлыланган,
кэмбагалланган, гедейленген.
ОБЕДНЕНИЕ с. жарлыланыу, кэмба-
галланыу, гедейлениу.
ОБЕДНЕТЬ сов. жарлы болыу, жарлы
тусиу, кэмбагал болыу, гедейлениу-.
ОБЕДНИТЬ сов. кого-что теменлетиу,
кемитиу; ~ сюжет произведения шыгар-
манын, сюжетин теменлетиу.
ОБЕДНЯ ж. церк. обедня (христиан-
лардыц ширкеуде ислей mt/гы н ибадаты).
ОБЕДНЯТЬ несов. см. обеднить.
ОБЕЖАТЬ сов- 1. что жууырып айла-
нып шыгыу; ~ вокруг дома жууырып жай-
ды айланып шыгыу; 2. кого-что, разг,
(опередить в беге) жууырып озыу; 3. кого-
-что озып кетиу, алдына тусиу; жууырып
айланып шыгыу; ~ всех знакомых бар-
лыц танысларын жууырып айланып шыгыу;
<> ~ глазами кого-что-л. кез жууыр-
тыу.
ОБЕЗ= (ОБЕС=) приставка темендеги
мэнилерди билдиретугын фейиллерди жа-
сайды-. айырыу, ажыратыу, босатыу, азат
етиу, цупщарыу, айырылыу, азат ети-
лиу, уутуарылыу, мыс.: обезводить суу-
сызландырыу; обезлюдеть адамсыз ца-
лыу.
ОБЕЗБОЛИВАНИЕ с. мед. бийазар
етиу, ауырмайтугын етиу, ауыртпау; ~
родов толгацты азарсыз етиу.
ОБЕЗБОЛИВАТЬ несов. см. обезбо-
лить.
ОБЕЗБОЛ ИВАЮЩИЦЙ 1. прич. от
обезболивать; 2. прил. мед. бийазар
ететугын, ауыртпайтугын; <^е средства
бийазар ететугын дэрилер.
ОБЕЗБОЛИТЬ сов. что, мед. азарсыз
етиу, ауырмайтугын етиу, ауыртпау; ~
роды тол такты азарсыз етиу.
ОБЕЗВОДЕТЬ сов. (стать безводным)
суусызланыу, сууы жоц болыу, суудан
айырылыУ.
ОБЕЗВОДИТЬ сов. что (сделать без-
водным) суусызландырыу, сууын жоц етиу,
суудан айырыу.
Обезвоживание с. суусызландырыу,
суусыз етиу, сууынан айырыу.
ОБЕЗВОЖИВАТЬ несов. см. обезводить.
ОБЕЗВРЕДИТЬ сов. кого-что зыянсыз-
ландырыу, зэлелсизлендириу; ~ мину ми-
наны зыянсызландырыу.
ОБЕЗВРЕЖИВАТЬ несов. см. обезвре-
дить.
ОБЕЗГЛАВИТЬ сов. 1. кого басын кесиу,
бас алыу, геллесин кесиу; 2. кого-что,
перен. басшысыз цалдырыу, жол басшы-
сыз цалдырыу, жол басшыдан айырыу;
восстание кетерилисти басшысыз цал-
дырыу.
ОБЕЗГЛАВЛИВАТЬ несов. см. обезгла-
вить.
ОБЕЗДОЛЕННЫЙ 1. прич. от обездо-
лить; 2. прил. жэбир керген, бахытсыз,
бахытсызлыцца ушыраган; улессиз кал-
ган, бийшара.
ОБЕЗДОЛИВАТЬ несов. см. обездо-
лить.
ОБЕЗДОЛИТЬ сов. кого-что ул естен бос
цалдырыу, бахытсыз аухалга тусириу-,
жэбир бериу.
ОБЕЗЖИРЕННЫЙ 1. прич. от обезжи-
рить; 2. прил. майдан айрылган, майсыз-
ландырылган; ~ творог майсыз ирим-
шик.
ОБЕЗЖИРИВАНИЕ с. майдан айырыу,
майын алыу, майсызландырыу.
ОБЕЗЖИРИВАТЬ несов. см. обезжи-
рить.
ОБЕЗЖИРИТЬ сов. что майдан айырыу,
майын алыу, майсызландырыу-
ОБЕЗЗАРАЖИВАНИЕ с. жуцпайтугын
етиу, зыянсызландырыу, жуцпалылыгын
жоц етиу, микроблардан тазартыу; се-
мян тукымды зыянлы микроблардан та-
зартыу.
ОБЕЗЗАРАЖИВАТЬ несов. см. обеззара-
зить.
ОБЕЗЗАРАЗИТЬ сов. кого-что, мед. жук-
пайтугын етиу; зыянсызландырыу, жуд-
палылыгын жоц етиу, микроблардан та-
зартыу.
— 537 —
ОБЕ
ОБЕЗЗЕМЕЛИВАНИЕ с. жерден айы-
рыу, жерсиз етиу, жерсиз цалдырыу.
ОБЕЗЗЕМЕЛИВАТЬ несов. см. обеззе-
мелить.
ОБЕЗЗЕМЕЛИТЬ сов. кого-что жерден
айырыу, жерсиз етиу, жерсиз цалдырыу.
ОБЕЗЛЕСЕТЬ сов. (лишиться лесов) то-
гайсыз цалыу, тогайдан айырылыу.
ОБЕЗЛЕСИТЬ сов. что (лишить лесов)
тогайсыз цалдырыу, тогайды шауып да-
лацлау.
ОБЕЗЛИЧЕНИЕ с. 1. (лишение отли-
чительных черт) айрыцшалыгынан айры-
лыу; 2. ийесиз болыу, жууапкерликсиз-
лик; ~ руководства басшылыцтыц жеке
жууапкерсизлиги.
ОБЕЗЛИЧЕННЫМИ 1. прич. от обезли-
чить; 2. прил. (лишённый отличительных
черт) айрыцшалыгынан айырылган, бас-
цаларга усап кеткен; 3. прил. (за кото-
рый никто не отвечает) ийесиз, жууапкер-
сиз; ~ая работа жууапкерсиз жумыс.
ОБЕЗЛИЧИВАТЬ несов. см. обезличить.
ОБЕЗЛИЧИТЬ сов. кого-что 1. (лишить
отличительных черт) айрыцшалыгынан
айырыу; 2. ийесиз етиу, жууапкершиликти
жоц етиу; ~ руководство басшылыцтыц
жеке жууапкершилигин жоц етиу.
ОБЕЗЛИЧКА ж. ийесизлик, жууапкер-
сизлик; ~ в работе жумыста жууапкерсиз-
лик.
ОБЕЗЛЮДЕЦТЬ сов. адамсыз цалыу, ел-
сиз цалыу; к ночи улицы ~ли тунге карай
кешелер адамсыз цалды.
ОБЕЗОБРАЖИВАТЬ несов. см. обезобра-
зить.
ОБЕЗОБРАЗИТЬ сов. кого-что секил-
сизлендириу, эпшерин кашырыу, бэдбэ-
шер етиу, рэсиуасын шыгарыу, бузыу.
ОБЕЗОПАСИТЬ сов. кого-что цэуипсиз-
лендириу, цэуип-цэтерден сацлау, цор-
цынышсыз етиу; ~ границы шегараларды
цэуппсизл ендириу.
ОБЕЗОРУЖИВАТЬ несов. см. обезору-
жить.
ОБЕЗОРУЖИ 1|ТЬ сов. кого-что 1. цурал-
сызландырыу, жарацсызландырыу; ~ть
неприятеля жауды цурал сызландырыу;
2. перен. жециу, устем болыу’, он ~л меня
своей откровенностью езиниц дуурылыгы
менен ол мени жецди.
ОБЕЗУМЕТЬ сов. жинли болыу, естен
айрылыу, ацылдан адасыу, ацыл-кууштан
айрылыу, делбеси шыгыу; ~ от страха
цорццаннан жинли болыу.
ОБЕЗЬЯНА ж. 1. маймыл; 2. разг.
масцарапаз, жырбацай.
ОБЕЗЬЯНИЙ прил. маймыл...
ОБЕЗЬЯННИК м. маймылхана (цайуа-
нат барында маймыллар туратурын жер).
ОБЕЗЬЯННИЧАНЬЕ с. разг, еликлеу,
кергенин ислеу.
ОБЕЗЬЯННИЧАТЬ несов. разг, елик-
леу, кергенин ислеу.
ОБЕЗЬЯНОПОДОБНЫЙ прил. маймыл
таризли, маймыл сыяцлы, маймылга уцсас.
обей повел, накл. от обить.
ОБЕЛИСК м. обелиск (тастан ислен-
ген терт цырлы суйир естелик).
ОБЕЛИТЬ сов. кого-что, разг, (снять
подозрение, оправдать) ацлау, гунасыз деп
табыу-
ОБЕЛЯТЬ несов. см. обелить.
Ибер- цоспа сезлердиц улкенлик дэре-
жесин керсететурын биринши белеги, мыс.:
обер-мастер бас мастер.
ОБЕРЕГАТЬ несов. кого-что, от кого-чего
сацлау, цоргау, цэдирлеу; ~ посевы от
заморозков егисти сууыц урыудан сацлау.
ОБЕРЕГАТЬСЯ несов. от кого-чего сац-
ланыу, цорганыу, сац болыу.
ОБЕРЁЧЬ сов. см. оберегать.
ОБЕРЕЧЬСЯ сов. см. оберегаться.
ОБЕРНУТЬ сов. 1. что (обвить, обмо-
тать вокруг чего-л.) орау; 2. кого-что, чем
(завернуть) орау, орап алыу, цаплау;
~ тетрадь бумагой доптерди цагаз беиен
цаплау; 3. кого-что (повернуть) бурыу,
царатыу; ~ лицо к соседу бетин цасындагы
адамга царай бурыу; 4. что, перен. ай-
ландырыу, бурыу, царатыу; ~ дело в свою
пользу исти ез пайдасына царай бурыу.
ОБЕРНУЦТЬСЯ сов. 1. (повернуться)
айланыу, бурылыу, бурылып царау, цай-
рылып царау; ~ться к двери есикке цай-
рылып царау; он ~лся к своим товари-
щам ол езиниц жолдасларына бурылып
царады; 2. перен. разг, бурылыу, айланыу,
царау; дела ~лись хорошо ис жацсыга
айланды; 3. разг, барып келиу, барып
цайтыу; я ~лся за день мен бир кунде
барып цайттым; 4. разг, (справиться, обой-
тись) еплеу, оцысыу; 5. кем-чем, в кого,
во что (в сказках и поверьях) дениу, ай-
ланыу; ~ться лисой тулкиге айланыу.
ОБЁРТКЦА ж. 1. (действие) орау, орап
алыу, цаплау; 2. муцаба, орайтугын зат;
тетрадь в жёлтой ~е сары муцабадагы
доптер.
ОБЕРТОН м. муз., физ. обертон (тийкар-
ры дауысты айрыцша цубылтыушы цосым-
ша дауыс).
ОБЁРТОЧНЦЫЙ прил. орау..., орайту-
гын, орауга арналган; ~ая бумага орауга
арналган цагаз.
ОБЁРТЫВАТЬ несов. см. обернуть.
ОБЁРТЫВАТЬСЯ несов. см. обернуться.
ОБЕС= (см. обез=) приставка унсиз дауыс-
сызлардыц алдында «обез=»диц орнына
цолланылады, мыс.: обессилеть кушсиз-
лениу.
ОБЕСКРОВИТЬ сов. 1. кого цансызлан-
дырыу, цансыратыу; цан агызыу; ~ рыбу
перед посолом дузлау алдынан балыцтыц
цанын агызыу; 2. кого-что, перен. (осла-
бить) дэлсиретиу, дицкесин цуртыу, ди-
марын цуртыу; ~ врага душпанды цэлси-
ретиу.
ОБЕСКРОВЛИВАНИЕ с. 1. цансызлан-
дырыу, цансыратыу, цан агызыу; 2. перен.
цэлсиретиу, кушсизлендириу, дицкесин
цуртыу, димарсызландырыу-
ОБЕСКРОВЛИВАТЬ несов. см. обескро-
вить.
ОБЕСКУРАЖИВАТЬ несов. см. обеску-
ражить.
ОБЕСКУРАЖИЦТЬ сов. кого-что умит-
сизлендириу, умит уздириу, албыратыу;
ОБЕ
— 538 —
неудача сйльно его ~ла сэтсизлик оны
жудэ албыратып таслады.
ОБЕСПЕЧЕНИЕ с. 1. (действие) тэми-
йинлеу, тэмийин етиу; ~ топливом про-
мышленных предприятий санаат кэрха-
нал ар ын отын менен тэмийинлеу; 2. (день-
ги, средства) тэмийинлениу; социальное
~ социальлык тэмийинат-
ОБЕСПЁЧЕННОСТЬ ж. 1. тэмийии етил-
генлик, тэмийинленгенлик; ~ тракторов
горючим тр актор л ар д ын. жанар май менен
тэмийинленгенлиги; ~ школ учебниками
мектеплердиц окыу кураллары менен тэ-
мийинлеигенлиги; 2. (достаток) аукатлы-
лыд, цургынлык, молшылык»
ОБЕСПЁЧЕННЦЫЙ 1. прич. от обеспе-
чить; 2. прил. тэмийинленген, тэмийин
етилген, цургын, жарыган; ~ая жизнь
тэмийинленген турмыс, жарыган турмыс.
ОБЕСПЕЧИВАТЬ несов. см. обеспечить.
ОБЕСПЕЧИТЬ сов. кого-что, в разн.
знач. тэмийинлеу, тэмийин етиу; ~ завбд
сырьём заводты шийки зат пенен тэми-
йинлеу; ~ мощный подъём промышленно-
сти санааттын. кушли кетерилиуин тэми-
йинлеу; ~ школу учебниками мектепти окыу
кураллары менен тэмийин етиу; ~ свою
семью ез семьясын тэмийинлеу; ~ скот
кормами малларды от-жем менен тэмийин-
леу; ~ мир во всём мире путкил дуньяда
парахатшылыкты орнатыуды тэмийинлеу;
~ выполнение плана планнын. орынла-
ныуын тэмийин етиу.
ОБЕСПЛОДИТЬ сов. что енимсиз етиу;
~ землю жерди енимсиз етиу.
ОБЕСПЛОЖИВАТЬ несов. см. обеспло-
дить.
ОБЕСПОКОИТЬ сов. кого-что алагада
етиу, биймаза етиу, мазасын алыу, тыныш-
сызландырыу, тынышын алыу.
ОБЕСПОКОИТЬСЯ сов. чем и без доп.
алагада болыу, биймаза болыу, мазасы
кетиу, тынышсызланыу.
ОБЕССИЛЕТЬ сов. (ослабеть) кушсиз-
лениу, дэлсиреу, димарсызланыу, дицкеси
кетиу, дицкеден айрылыу, дицкеси цурыу.
ОБЕССИЛИВАТЬ несов. см. обессилить.
ОБЕССИЛИТЬ сов. кого (лишить сил,
сделать бессильным) хэлсиретиу, дицкесин
цуртыу, царытыу, шаршатыу, димары ке-
тиу.
ОБЕССЛАВИТЬ сов. кого-что аброй те-
гиу, шерменде цылыу, маскаралау, дац-
кын жогалтыу.
ОБЕССЛАВЛИВАТЬ несов. см. обессла-
вить.
ОБЕССМЕРТИТЬ сов. кого-что мэцги-
лик етиу, аты калмайтугын етиу, умытыл-
майтугын етиу.
ОБЕССМЫСЛИВАТЬ несов. см. обес-
смыслить.
ОБЕССМЫСЛИТЬ сов. что мэнисин
кашырыу, мэниссиз етиу, биймэниликке
шыгарыу.^
ОБЕСС^Д ||ИТЬ сов.: не ~ьте уст., прост.
кеширициз, айыпка санамацыз, айып кер-
мециз.
ОБЕСЦВЕТИТЬ сов. 1. что (сделать
бесцветным) рецсиз етиу, рецин солдырыу,
ецин солдырыу; 2. кого-что, перен. (сде-
лать невыразительным) мацызын цашы-
рыу, тэсирин кетириу.
ОБЕСЦВЕТИТЬСЯ сое. I. (стать бес-
цветным) реци кетиу, реци солыу, ециу,
солыу, ажары цашыу; 2. перен. (стать
невыразительным) мазасы цашыу, тэсири
кети^.
ОБЕСЦВЕЧИВАНИЕ с. реци кашы$г,
солыу, ециу.
ОБЕСЦВЕЧИВАТЬ несов. см. обесцве-
тить.
ОБЕСЦВЕЧИВАТЬСЯ несов. см. обес-
цветиться.
ОБЕСЦЕНЕНИЕ с. см. обесценивание.
ОБЕСЦЕНИВАНИЕ с. сыныу, куны ту-
сиу, куны кетиу, бадасызланыу, кэдири
кетиу; ~ валюты валютаныц куны тусиуи,
валютаныц куны кетиуи.
ОБЕСЦЕНИВАТЬ несов. см. обесценить.
ОБЕСЦЕНИВАТЬСЯ несов. см. обесце-
ниться.
ОБЕСЦЕНИТЬ сов. что кунын тусириу,
кунын кетириу, бадасызландырыу, кэди-
рин кетириу; ~ вещь кунын тусириу.
ОБЕСЦЕНИТЬСЯ сов. сыныу, цуны ке-
тиу, цуны тусиу, цэдирсизлениу, цэдири
кетиу.
ОБЕСЧЕСТИТЬ сов. кого-что бийаброй
етиу, масцаралау, абройын тегиу, цор-
лау, _ар-намысына тийиу.
ОБЁТ м. 1. рел- уэде, нийет; 2. перен.
(торжественное обещание, обязательство)
ант, шэрт, ыцрар, миннет.
ОБЕТОВАННЦЫЙ прил.'. ~ый край бе-
йиш улке; ~ая земля бейиш жер, бейиш
ел.
ОБЕЩАНИЕ с. уэде, ыцрар, уэде бериу,
уэде етиу, сез бериу; выполнить ~ уэдеии
орынлау; дать торжественное ~ салтанат-
лы турде Уэде бериу.
ОБЕЩА||ТЬ 1. сов. и несов. что, кому
и с неопр. уэде бериу, уэде етиу, сез бериу;
он ~л мне достать нужную книгу ол маган
керекли китапты табаман деп уэде берди;
2. несов. что и с неопр. кериниу; тури
бар болыу, умитлендириу; день ~ет быть
ясным кун ашыц болар деген умит бар,
кун ашыц болатугын керинеди.
ОБЖАЛОВАНИЕ с. юр. шагым арза,
наразылык арза; ~ приговора цукнмге
наразы болып арза бериу.
обжаловать сов. что, юр. наразылык
арза бериу, шагым арза бериу; ~ при-
говор суда судтыц цукимине наразылык
арза 6ej)Hv-
ОБЖАРИВАТЬ несов. см. обжарить.
ОБЖАРИТЬ сов. что кууырыу, жэнжа-
гын кууырыу; ~ рыбу балыкты кутырыу.
ОБЖЕЧЬ сов. 1. кого-что куйдириу,
куйдирип алыу, куйдирип кетиу, жанды-
рыу; ~ себе палец бармагын куйдирип
алыу; 2. что, тех. ертеу, куйдириу, пи-
сириу; ~ кирпич гербиш писириу.
ОБЖЕЧЬСЯ сов. 1. чем и без доп. куйиу,
куйдирип алыу; ~ кипятком цайнаган
сууга куйиу; 2. на чём и без доп., перен.
разг, (потерпеть неудачу) пэнт жеу, аузы
куйиу.
— 539 —
ОБИ
ОБЖИВАТЬ несов. см. обжить.
ОБЖИВАТЬСЯ несов. см. обжиться.
Обжиг м. тех. куйдириу, писириу;
кирпича гербиш писириу.
ОБЖИГАЛЬНЫЙ прил. см. обжигатель-
ный.
ОБЖИГАТЕЛЬН ЦЫЙ прил. тех. писи-
ретугын, куйдиретугын; ~ая печь цум-
быз печь, куйдиретугын печь, писирету-
гын печь.
ОБЖИГАТЬ несов. см. обжечь.
ОБЖИГАТЬСЯ несов. см. обжечься.
ОБЖИРАТЬСЯ несов. см. обожраться.
ОБЖЙТЬ сов. что, разг, конысланыу,
цоныс басыу, конысца колайластырыу,
К оные етиу.
ОБЖЙТЬСЯ сов. разг, бир жерге бауыр
басыу, уйренисип кетиу* жаца конысца
орныгыу; ~ на новом месте таза орынга
уйренисип кетиу.
обжОра м. и ж. разг, мешкей, ашкез,
тамацсау.
ОБЖбРЛИВЫЙ прил. разг, мешкей,
ашкез, тоймайтугын, тамацсау.
ОБЖОРСТВО с. разг, мешкейлик, аш-
кезлик, тамаксаулык-
ОБЖУЛИВАТЬ несов. см. обжулить.
ОБЖУЛИТЬ сов. кого-что, прост, алдап
кетиу, пэнт берип кетиу, жалаццайлыц
етип кетиу, жалатайлыц етип кетиу.
ОБЗАВЕДЕНИЕ с. 1. (действие) мулк
жыйнау, ускенели болыу; керек-жарац са-
тып алыу; ~ хозяйством уй-мулкли болыу;
2. разг, (хозяйственные вещи, инвентарь)
ускене, эсбап, керек-жарац, буйым.
ОБЗАВЕСТИСЬ сов. чем, разг, мулкли
болыу, буйымлы болыу; ~ хозяйством
хожалыцлы болыу.
ОБЗАВОДИТЬСЯ несов. см. обзавес-
тись.
ОБЗОР м. 1. (действие) кезден еткериу,
царап шытыу, кез бенен шолып етиу;
2. (возможность охватить взором) кез
жетерлик, керинетугын; 3. (сжатое сооб-
щение) обзор; международный ~ халыц
аралыц обзор.
ОБЗйРНЦЫЙ прил. обзор..., обзор лыц;
~аи статья обзорлыц мацала.
ОБЗЫВАТЬ несов. см. обозвать.
ОБИВАТЬ несов. см. обить; ~ пороги
босаганы тоздырыу, келе бериу.
ОБИВАТЬСЯ несов. см. обиться.
ОБЙВКА ж- 1. (действие) тыслау, цап-
яау; ~ мебели тканью мебельди гезлеме
менен цаплау; 2. тыс, тыслыц, цап бола-
тугын зат; кожаная ~ кресла креслоныц
терн тысы.
ОБЙД||А ж- екпе, гийне, ыза, жэбир,
цапалыц; быть в ~е на кого-л. биреуге
екпеси болыу; не дать в ~у кеулине тий-
гизбеу; нанести ~у кому-л. цапа етиу.
ОБЙД|1ЕТЬ сов. кого-что 1. (нанести
обиду) екпелетиу, ренжитиу, кеуил цал-
дырыу, кеулин цалдырыу, зейинге тийиу,
кеулине тийиу, цапа етиу, жэбирлеу; он
меня ~ел ол мениц кеулиме тийди; 2. чем,
разг, (лишить чего-л.) кемситиу, цатардан
цалдырыу, менсинбеу, басцалардан кем
санау; природа не ~ела его талантом тэби-
ят оны таланттан кем цылтан жоц; <> он
мухи не~ит ол цой аузынан шеп алмайды.
ОБИДЕТЬСЯ сов. на кого-что екпелеу,
ренжиу, кеуил цалыу, наразы болыу.
ОБИДНО 1. нареч. хорлыдлы, ызалы;
2. безл. в знач. сказ, и с неопр. жэбир,
ауыр, ренжиткендей, жан ашыгандай;
мне ~, что вы опоздали сизин, кешикке-
нициз мениц кеулиме келди.
ОБИДНЫЙ прил. екпелететугын, ыза
цылатугын, кеуилге келетугын, кеуилге
тийерлик, кеуил цалдыратугын, хорлык
келетугын; ~ упрек кеуилге келетугын
гийне.
ОБЙДЧИВОСТЬ ж. екпешиллик, рен-
жигишлик, гийнешилик, кеуил цалыушы-
лык-
ОБЙДЧИВЫЙ прил. екпешил, ренжи-
гиш, ызашыл, гийнешил; ~ ребёнок екпе-
шил бала.
ОБИДЧИК м. жэбирлеуши, ренжитиу-
ши, зорлыцшыл.
ОБИДЧИЦА женск. от обидчик.
обижать несов. см. обидеть.
ОБИЖАТЬСЯ несов. см. обидеться.
ОБИЖЕННО нареч. екпелеп, екпели,
кеули цалып, гийнели.
ОБЙЖЕНЦНЫЙ 1. прич. от обидеть;
2. прил. (испытывающий чувство обиды)
екпелеген, кеули цалган, екпели, гийнели,
ренжиген; оий на нас ~ы олар бизге екпе-
ли; 3. прил. (выражающий чувство обиды.)
екпели, гийнели, екпелейтугын, зейинге
тийетугын; ~ный вид екпели тур-тус;
~ный той гийнели ун.
ОБИЛИЕ с. 1. (большое количество,
множество) моллыц, молшылыц, агыл-
-тегиллик, кеплик, абаданлыц; ~ рыбы
балыцтыц моллыгы; 2. (достаток, до-
вольство) байлыц.
ОБИЛЬНО нареч. мол, жудэ мол, кеп,
жудэ кеп, эбден кеп. агыл-тегил.
ОБИЛЬНЫ || Й прил. 1. (имеющийся
в изобилии) мол, огада кеп, агыл-тегил;
~е снега мол цар; ~й обед огада мол туслик
ауцат; ~й урожай мол зурээт; 2. (изоби-
лующий чем-л.) бай, кеп, мол.
ОБИНцЯК м. разг.: говорить ~яками
астарлы сейлеу; говорить без ~якбв дууры
сейлеу, ашыц айтыу; жасырмай айтыу.
ОБЙРАТЬ несов. см. обобрать.
ОБИТАЕМЫЙ 1. прич. от обитать;
2. прил. (населённый людьми) адам тура-
тугын, адам жасайтугын, жайлаган, адам-
лы; ~ дом адамлы жай; ~ остров адам
жасайтугын атау, ел жайлаган атау.
ОБИТАТЕЛИЬ м. жасаушы, турыушы;
города кал ада жасау шыл ар, цала
халкы; ~и дома жайда турыушылар.
ОБИТАТЕЛ ЬНИЦА женск. от обита-
тель.
ОБИТАТЬ несов. мэкан етиу, жасау,
турыу.
ОБЙТЕЛЬ ж. обитель (монастырь).
ОБИТЬ сов- что 1. чем тыслау, цаплау;
~ диван диванды цаплау; ~ дверь желе-
зом цапыны цацылтыр менен цаплау;
2. разг, цагыу, цагып тусириу, силкип
тусириу; ~ яблоню алма цагыу; 3. разг.
ОБИ
— 540 —
кепшип тусиу, кепшилиу, сыныу; ~ шту-
катурку сыбауды цагып тусириу; 4. ысы-
лыу, ысылып жыртылыу, гажалыу, суй-
келиу; ~ края брюк шалбардын еки жа-
FblH ысып жыртыу.
ОБЙ ЦТЬСЯ сое. разг. 1. цопарылыу,
кепшиу; штукатурка ~лась сыбау кеп-
шип тусти; 2. жыртылыу, ысылып жыр-
тылыу, ысылыу, гажалыу; подол платья
~лся кейлектин, етеги ысылып жыртыл-
'ды.
ОБИХОД м. кунделикли турмыс, эдет,
росим; предметы домашнего ~а уйге кун-
деликли керекли затлар, уйдин керек-
-жарагы; войти в ~ кунделикли турмысца
енип кетиу; выйти из ~а кунделикли
цолланыудан шыгыу, цолланыудан шыгып
цалыу.
ОБИХОДНЫ |!Й прил. кунделикли, кун-
делик, кунделик турмыстагы, эдетке енип
кеткен; ~е предметы кунделик турмыстагы
затлар.
обкалывать 1 несов. см. обколоть I.
ОБКАЛЫВАТЬ II несов. см. обколоть II.
обкапывать несов. см. обкопать.
ОБКАРМЛИВАТЬ несов. см. обкормить.
ОБКАТАТЬ сов. что 1. разг, (обвалять)
домалатып жибериу, жумалатыу; аунатыу;
~ в муке унта аунатыу; 2. (сделать
ровным, гладким) тегислеу, таплау; ~
дорожку жолды таплау, жолды тегис-
леу; 3. (испытать в езде) айдап сынау,
жургизип сынап кериу; ~ автомобиль
автомобильди жургизип сынап кериу.
ОБКАТКА ж. 1. тегислеу, таплау; ~ до-
роги жолды таплап тегислеу; 2. жургизип
сынау; ~ новых тракторов жаца трактор-
ларды жургизип сынау.
обкатывать несов. см. обкатать.
ОБКАШИВАТЬ несов. см. обкосить.
ОБКЛАДКА ж- 1. (действие) айлана
цалау, дегерегин коршау, айландырып
цоршау; 2. (то, чем обложено что-л.)
цаплама; кирпичная ~ гербиш цаплама.
обкладывать несов. см. обложить.
ОБКЛАДЫВАТЬСЯ несов. см. обло-
житься.
ОБКЛЕИВАТЬ несов. см. обклеить.
ОБКЛЕИТЬ сов. что, чем желимлеп
шыгыу.
обколка ж. сындырыу, жарыу, май-
далау, усацлау, шабыу-
ОБКОЛОТЬ I сов. что (сколоть) сын-
дырып тусириу, сындырыу; жарыу, май-
далау, усацлау; ойып алыу, шауып таслау;
~ лед со ступенек басцышца цатцан музды
шауып таслау.
ОБКОЛОТЬ II сов. что, разг, (пора-
нить уколами) шаншып алыу, цадап алыу,
Киргизии алыу.
ОБКОМ м. (областной комитет) обком
(областьлыд комитет).
ОБКОМОВСКИЙ прил. обком..., об-
комлыд, обкомньщ...; ~ работник обкомныц
хызметкери.
ОБКОПАТЬ сов. что, разг, айландыра
цазыу, доршап цазыу; ~ яблоню алма
агашын айландырып цазып шыгыу.
ОБКОРМИТЬ сов. кого, чем ау цатты
цэдден зыят бериу, артыцмаш тойдырыу,
гупти цылыу; ~ ребёнка баланы артыцмаш
тойдырыу.
ОБКОРНАЦТЬ сов. разг. 1. кого-что
(неровно обрезать) туптен цырцыу, туп-
тен гузеу, цысца кесиу, тацырлап алыу;
он ~л себе бороду ол сацалын тацырлап
алыпты; 2. что, перен. цысцартып эуере-
син шыгарыу, цысцартып бузып жибе-
риу.
ОБКОСИТЬ сов. что цыр дегерек орыу,
айландыра орыу; ~ кусты путал ар ды ай-
ландырып орыу.
обкрадывание с. урлау, урлап алыу,
урлап кетну.
обкрадывать несов. см. обокрасть.
ОБКРОМСАТЬ сов. что, разг, жолац-
-жолац етип кесиу, келисиксиз цырцыу,
шала-шула алыу; ~ волосы шашты шала-
-шула алы^-
ОБК^РИВАТЬ несов. см. обкурить.
ОБКУРЙТЬ сов. 1. что шегиуге долайлы
етиу, шегиуге ыцшамластырыу; ~ трубку
трубканы шегиуге ыцшамлау; 2. кого-что,
разг, (обдать дымом) дутлетип жибериу,
тутетип жнбериу, саргайтыу, ыс тутты-
рыу; 3. см. окурить.
ОБКУСАТЬ сов. что кемирип таслау,
тислеп таслау; ~ яблоко алманы тислеп
таслау.
ОБКУСЫВАТЬ несов. см. обкусать.
ОБЛе цоспа цысцартылеан сезлердиц
«областьлыц» деген мзнини билдиретурын
бириниш белеги. мыс.: облисполком область-
лыц атцарыу комитети.
ОБЛАВ||А ж. 1. коршау, цамау, цамап
алыу; устроить ~у на волков цасцырларды
цамап алыу; 2. (на людей) цамалау, жан-
-жагын цамалау, цыр дегерегинен цурма-
шалау.
ОБЛАГАТЬ несов. см. обложить 4.
ОБЛАГОДЁТЕЛ ЬСТВОВАТЬ сов. кого-
-что, уст., ирон. рэхим етиу, жацсылыц
етиу, жэрдем етиу, пайдасын тийги-
зиу
ОБЛАГОРАЖИВАТЬ несов. см. облаго-
родить.
ОБЛАГОРАЖИВАТЬСЯ несов. см. обла-
городиться.
ОБЛАГОРОДИТЬ сов. кого-что 1. (сде-
лать более благородным) адамгершилигин
арттырыу; 2. (растения, животных) ха-
сылландырыу, туцымын жацсартыу; ~ рас-
тение прививками сабыу жолы менен есим-
ликтиц туцымын жацсартыу.
ОБЛАГОРОДИТЬСЯ сов. 1. (стать более
благородным) адамгершилиги артыу; 2.
(о растениях, животных) цасылланыу,
туцымы жацсарыу.
ОБЛАДАНИЕ с. ийелеу, ийе болыу,
ийелик етиу; ~ источниками сырья шийки
зат шыгатугын жерл ер ди ийелеу.
ОБЛАДАТЕЛ Ь м. ийе, ийелик етиуши,
ийелеуши.
ОБЛАДАТЕЛ ЬНИЦА женск. от обла-
датель.
ОБЛАДАТЬ несов. чем ийелеу, ийе бо-
лыу, ийелик етиу; ~ красивым голосом
жацсы х,а\азга ийе болыу; ~ талантом
— 541
ОБЛ
талантца ийе болыу; ~ хорошим здоровь-
ем жацсы ден са^лыцца ийе болыу.
ОБЛАЗИТЬ сов. что, разг, гезиу, гезип
шыгыу, шарлап шыгыу, аралап шыгыу,
шолып шыгыу, царап шыгыу; ~ все за-
коулки барлыц цууыс-цолтыцларды карап
шыгыу.
ОБЛАКО с. 1. булт; перистые облака
шарбы бултлар; кучевые облака шоцша
бултлар; под облаками 1) бултлар астын-
да; 2) (очень высоко) аспанда, жудэ жоца-
рыда; 2. шац, тозац, пуу, тутин; ~ дыма
булттай тутин; <;> упасть с облаков на
землю кектен тускендей болыу; витать
в облаках цыялы аспанда болыу, кунделик
турмыстан цол узиу.
ОБЛАМЫВАТЬ несов. см. обломать и
обломить.
ОБЛАМЫВАТЬСЯ несов- см. обломать-
ся и обломиться.
ОБЛАПИТЬ сов. кого, разг, пэнже урыу,
ебетейсиз цушацлау.
ОБЛАПОШИВАТЬ несов. см. облапо-
шить.
ОБЛАПОШИТЬ сов. кого, прост, алдап
кетиу, пэнт берип кетиу.
обласкать сов. кого еркелетиу, элпеш-
леу, кеуил белиу; ~ ребёнка баланы
еркелетиу, баланы элпешлеу.
ОБЛАСТИ || б И прил. 1. область..., об-
ластьлыц; ~бй комитет партии область-
лыц партия комитета; ~ая газета об-
ластьлыц газета; 2. (местный, диалектный)
жергиликли; ~бе произношение жергилик-
ли сейлеу езгешелиги.
ОБЛАСТЦЬ ж. 1. (территория, край)
улке, ел; 2. (административно-террито-
риальная единица) область; Хорезмская ~ь
Хорезм областы; 3. (зона) область, жер,
алап, аймац; ~ь вечных снегов мэцги цар
жататугын алап; 4. этрап, айлана, тус;
боли в ~и сердца журек тусындагы ауы-
рыу; исследовать ~ь ранения жаралан-
ган жердиц этрапын изертлеу; 5. (отрасль
деятельности) тарау, шацап, майдан; в ~и
науки илим майданында; в ~и колхозного
строительства колхоз цурылысы тарауында;
<> отойти в ~ь предания жоц болыу.
облатка ж. облатка (ашшы дэрилер-
диц сыртындасы цабыгы); хинин в ~х об-
латкалы хинин.
ОБЛАЧАТЬ несов- см. облачить.
ОБЛАЧАТЬСЯ несов. см. облачиться.
ОБЛАЧЕНИЕ с. 1. (действие) кийини?,
кийиндириу, кийгизиу, жамылдырыу;
2. церк. облачение (руханийлердиц ибадат
уацтында кийетурын кийими).
ОБЛАЧИТЬ сое. кого-что, во что, уст.,
шутл. кийдириу, кийиндириу, кийгизиу,
жамылдырыу-
ОБЛАЧЙТЬСЯ сов. во что и без доп.,
уст., шутл. кийи}7, кийиниу, жамылыу;
~ в новое пальто жаца пальто кийиу.
ОБЛАЧНО нареч. в знач. сказ, булт,
бултлы; сегодня ~ бугин кун булт, бугин
кун бултлы.
ОБЛАЧНОСТЬ ж. бултлылыц, бултлы;
сплошная ~ тутас бултлылыц; переменная
ауыспалы бултлылыц.
Облачи цый прил. бултлы, булт бас-
цан, булт цаплаган; ~ое нёбо бултлы
аспан; ~ая погода булт басцан xava.
ОБЛЕГАТЬ несов. 1. см. облечь; 2.
кого-что (об одежде) шац болыу, денеге
жарасып турыу, жабысып-жарасып турыу.
ОБЛЕГЧАТЬ несов. см. облегчить.
ОБЛЕГЧАТЬСЯ несов- см. облегчиться.
ОБЛЕГЧЕНИЕ с. 1. жецилтиу, жецил-
летиу, оцайлатыу, жециллестириу, ацсат-
ластырыу; ~ условий труда мийнет жаг-
дайын жецилтиу; 2. жециллик, оцайлыц,
ацсатлыц; почувствовать ~ жецилликти
сезиу.
ОБЛЕГЧИТЬ сов. 1. что жецилтиу,
жециллетиу; ~ ношу жукти жециллетиу;
2. что (сделать менее трудным) жецил-
лестириу, ацсатластырыу; ~ работу жумыс-
ты жециллестириу; 3. что (упростить)
ацсатластырыу; ~ конструкцию самолёта
самолёттын конструкциясын ацсатласты-
рыу; 4. кого-что (успокоить) тынышлан-
дырыу, босацлатыу, жециллетиу; ~ боль
ауырыуды босацлатыу.
ОБЛЕГЧЙЦТЬСЯ сов. 1. (уменьшиться
в весе) жецилейиу, жецил болыу; 2. (стать
менее трудным) жециллесиу, ацсатласыу;
работа ~лась жумыс ацсатласты.
ОБЛЕДЕНЕЛЫ ||Й прил. муз болган,
музланган, муз цаплаган, муз басцан;
~е скалы муз цаплаган жар таслар.
ОБЛЕДЕНЕНИЕ с. музлау, муз басыу,
сыртына муз цатыу, муз цала болыу, муз
цаплау, муз тоцыу; ~ самолёта самолёт-
тыц сыртына муз цатыу.
ОБЛЕДЕНЁ ЦТЬ сов. музлау, муз басыу',
сыртына муз цатыу, муз цала болыу, муз
цаплау, муз тоцыу; самолёт ~л самолёт-
тыц сыртын муз басты.
ОБЛЕЗАТЬ несов. см. облезть.
ОБЛЕЗЛЫЙ прил. разг. 1. (с вылезшими
волосами, шерстью, перьями) жуни тускен,
шашы тускен, тулеген, туги тускен;
туги жийдпген; ~ мех жийдиген тери, жу-
ни тускен терн; ~ пёс тулеген ийт; 2. (по-
тёртый, полинявший) бояуы кеткен, бояуы
тускен, реци кеткен, сыбауы тускен; ~ за-
бор сыбауы тускен дийуал.
ОБЛЁЗЦТЬ сое. разг. 1. (лишиться во-
лос, шерсти, перьев) тулеу, туги тусиу,
шашы тусиу, жуни тегилиу; 2. (о лаке
и т. п.) кетиу, тусиу; краска ~ла бояуы
кетти.
ОБЛЕКАТЬ несов. см. облечь.
ОБЛЕКАТЬСЯ несов. см. облечься.
ОБЛЕНИТЬСЯ сов. жалцауланыу, ерин-
шек болыу, ис жацпас болыу.
ОБЛЕПЙЦТЬ сов. кого-что 1. гаулап
басыу, жабысыу, жэн-жагына жабысыу,
цыр дегерегине жабысыу; пчёлы ~ли мёд
бал хэррелери балды гаулап басты; грязь
~ла сапогй етиктиц цыр дегерегине ылай
жабысыпты; 2. чем, разг, (оклеить) же-
лимлеп жабыстырыу, цаплап желимлеу;
~ть стены объявлениями дийуалларга
дагазаларды жабыстырып шыгыу.
ОБЛЕПИХА ж. бот. облепиха (пута-
лых, цзм мийуе).
ОБЛЕПЛЯТЬ несов. см. облепить.
ОБЛ
— 542 —
ОБЛЕСЕНИЕ с. тогай есириу, агаш
тигиу, терек отыргызыу; ~ степей дала-
ларга Терек отыргызыу.
ОБЛЕСЙТЕЛЬНЫ]|Й прил. агаш тиге-
тугын, терек отыргызатугын, терек еге-
тугын, тогай есиретугын, тогайластыра-
тугын; ~е работы терек тигиу жумысла-
ры.
ОБЛЕСЙТЬ сов. что агаш егиу, терек
отыргызыу, терек тигиу, тогайлыц етиу,
тогайластырыу; ~ участок участканы то-
гай лык етиу.
ОБЛЁТ м. ав. 1. (вокруг чего-л.) ушып
айланыу, ушып айланып шыгыу; 2. (об-
гон в полёте) ушып басып озыу.
ОБЛЕТАТЬ I несов. см. облететь.
ОБЛЕТАТЬ II сов. что 1. ушып барлык
жерди айланып шыгыу; ~ всю страну
барлыц улкени ушып айланып шыгыу;
2. ав. (испытать в полётах) ушып сынау,
ушып сынап кериу; ~ самолёт самолётти
ушырып сынау, самолётты ушып сынау.
ОБЛЕТЁЦТЬ сов. 1. (пролететь вокруг)
айланып ушыу, ушып айланыу; ~ть во-
круг озера келди ушып айланыу; 2. кого-что,
разг, (обогнать в полёте) ушып басып
озыу, ушып озып кетиу; 3. что, перен.
тез таралыу, тез жайылыу; эта весть ~ла
всю страну бул хабар барлык елге тез
тарады; 4. (осыпаться) тегилиу, тусиу;
листья ~ли жапырадлар тегилди.
ОБЛЕЧЬ сов. 1. кого-что (одеть в ка-
кую-л. одежду) кийиндириу, кийгизиу;
2. кого-что, чем, перен. (окружить) цоршау,
пикир туугызыу; ~ тайной дупыя етиу;
3. что, во что, перен. (выразить) айтыу,
баянлау, билдириу; ~ свою мысль в слова
ойды сез бенен баянлау; 4. кого-что, чем,
перен. (наделить) ийе болыу, ийе етиу;
~ властью властьда ийе етиу; <;> ~ дове-
рием исенимге ийе болыу.
ОБЛЕЧЬСЯ сов- во что 1. (одеться
в какую-л. одежду) кийиниу, жамылыу;
2. перен. (воплотиться в какую-л. форму)
турге ениу, турге айланыу.
ОБЛИВАНИЕ с. цуйыу, сыргытыу.
ОБЛИВАТЬ несов- см. облить.
ОБЛИВАЦТЬСЯ несов- см. облиться;
•ф- ~ться потом терге шомылыу; ~ться
слезами кез жастын сел болыуы; сердце
кровью ~ется датты аяу, бауыры ериу,
журеги суулау.
ОБЛЙВКА ж. 1. (действие) цуйыу;
жагыу, сырлау; 2. (глазурь) сыр.
ОБЛИВНОЙ прил. сырлы, сырланган;
~ кувшин сырланган гузе.
ОБЛИГАЦИНЯ ж. облигация; ~и госу-
дарственного займа мэмлекетлик заёмныц
облигациялары.
ОБЛЦИЗАТЬ сое. кого-что жалап шы-
гыу, жалау; ~изать губы еринди жалау;
пальчики ~йжешь 1) (о чём-л. очень
вкусном) дулагынды кессе де билмейсец;
2) (о чём-л. заманчивом) дызыгарлыц, цы-
зыцтыратугын.
ОБЛИЗАТЬСЯ сов. (о животных) жа-
ланыу.
ОБЛИЗНУТЬ сов- и однокр. кого-что
жалап алыу, жалап жибериу.
ОБЛИЗНУТЬСЯ сов. и однокр. жаланып
жибериу, жаланып цойыу.
ОБЛЙЗЫВАТЬ несов. см. облизать.
ОБЛИЗЫВАТЬСЯ несов. 1. (облизывать
себе губы) жаланыу, жаланып турыу;
2. перен. разг, тамсаныу.
ОБЛИК м. 1. (внешний вид, наружность)
сыпат, сыртцы керинис, пишин, тур, кел-
бет; 2. (характер, душевный склад) бийне,
кейип, цылуа, келбет, минез-цулыц; нрав-
ственный ~ адамгершилик бийне; мо-
ральный ~ советского человека совет ада-
мыныц моральлыц минез-цул цы.
ОБЛИНЯТЬ сов. 1. разг, (потерять
окраску) ециу, реци солыу, реци езгериу;
2. (о животных и птицах) тулеу. жуни
тусиу.
ОБЛИПАТЬ несов. см. облипнуть.
ОБЛЙПНУТЬ сов. чем, разг, орап жабыс-
тырыу, жабысып цатып цалыу.
ОБЛИСПОЛКОМ м. (областной испол-
нительный комитет) облатком, облиспол-
ком (областьлыц атцарыу комитети).
ОБЛИТЬ сов- 1. кого-что, чем устине
тегиу, устине тегип цойыу, устине цуйыу;
~ овощи кипятком овощлардыц устине
цайнаган суу цуйыу; ~ скатерть супом
дастурцанга сорпа тегип алыу; 2. что,
чем сырлау; ~ миску глазурью цырманы
сырлау; <> ~ кого-л. грязью биреуге жала
жабыу, биреуди нацацтан айыплау, би-
реуди гунасыз карала^; ~ презрением жек
кериу, жининен бетер кериу*.
ОБЛИТЬСЯ сов. чем ез устине тегип
алыу, ез устине цуйыу; ~ холодной водой
езиниц устине сууыц cvv тегип алыу.
ОБЛИЦЕВАТЬ сов. что цаплау, жа-
латыу; ~ колонну мрамором сутинди мэр-
уэрт пенен цаплау.
ОБЛИЦОВКА ж. 1. (действие) устин-
цаплау, бетин цаплау; 2. (материал) цап-
лама; мраморная ~ мрамор каплама, мэр-
уэрт цаплама.
ОБЛИЦОВОЧНЫЙ прил. устин цаплай-
тугын, бетин цаплайтугын; ~ материал
бетин цаплайтугын материал.
ОБЛИЦОВЫВАТЬ несов. см. облице-
вать.
ОБЛ ИЧА ЦТ Ь несов. 1. кого-что (уличать,
изобличать) эшкералау, бетин ашыу, айы-
бын ашыу, сырын ашыу; ~ть недостатки
кемшиликлердиц бетин ашыу; 2. что (об-
наруживать) ашыу, керсетиу, танытыу,
билдириу _
ОБЛИЧЕНИЕ с. эшкэралау, бетин ашыу»
айыбын ашыу, сырын ашыу.
ОБЛИЧИТЕЛЬ м. эшкэралаушы.
ОБЛИЧЙТЕЛЬНИЦА женск. от обли-
читель.
ОБЛИЧИТЕЛЬНЫЙ прил- ешкэралай-
тугын, эшкэралаушы; ~ая речь эшкэра-
лаушы сез.
ОБЛИЧИТЬ сов. см. обличать 1.
ОБЛЙЧЬЦЕ с. прост, сыртцы керинис,
тур-тус, келбет, шырай; узнать по ~ю
тур-тусинен таиыу.
ОБЛОБЫЗАТЬ ' сов. кого-что, уст.,
шутл. цушацлап суйиу, ебиу, поса алыу.
ОБЛОБЫЗАТЬСЯ сов. с кем и без доп.,
— 543 —
ОБМ
уст., шутл. цушацласып суйисиу, еби-
сиу, поса алысыу.
ОБЛОЖЕНИЕ с. фин. салыу. салыныу,
тусиу; ~ налогом салыц салыныу.
ОБЛОЖЕЧНЦЫЙ прил. муцабалыц; ~ая
бумага муцабалыц цагаз.
ОБЛОЖЙЦТЬ сов- 1. кого-что, чем (кру-
гом) дегерегин цымтау, тум-тусын цым-
тау; ~ть больного подушками кеселдиц
дегерегин кепшиклер менен цымтау; 2. что
цаплау, басыу; тучи ~ли нёбо аспанды
булт.цаплады; 3. кого-что, воен, (окружить)
этрапты цоршау, дегеректи орап алыу,
цамал етиу; ~ть крепость цорганды цамал
етиу; 4. охот, орау, цоршау, цоршап алыу,
цурмашалау; ~ть зверя хайуанды цоршап
алыу; 5. кого-что, чем, фин. салыу; ~ть
налогом салыц салыу; ~ть штрафом штраф
салыу.
ОБЛОЖИТЬСЯ сов- чем ез дегерегине
калау, ез айланасына уйип алыу; ~ кни-
гами аиланасына китапларды уйип дойыу.
ОБЛОЖКА ж. му даба.
ОБЛОЖНОЙ npun.t ~ дождь силпи
жамгыр.
ОБЛОКАЧИВАТЬ несов. см. облоко-
тить.
ОБЛОКАЧИВАТЬСЯ несов. см. облоко-
титься.
ОБЛОКОТИТЬ сов. что шытанацлау,
таяныу.
ОБЛОКОТИТЬСЯ сов. на кого-что, обо
что шыганадлау, таяныу; ~ на подокон-
ник терезенин. текшесине шыганадлау.
ОБЛОМАТЬ сов. что путап шыгыу, сын-
дырып шыгыу; ~ засохшие сучья дуура-
ган путадларды сындырып шыгыу; ~
упрямца дырсыдты кендириу.
ОБЛОМА 1|ТЬСЯ сов. сыныу; ветки ~лись
путадлар ^сынды.
ОБЛОМЙТЬ сов. что сындырыу, сын-
дырып таслау; ~ ветку путадты сынды-
рыу.
ОБЛОМЙ!|ТЬСЯ сов. сыныу, сынып ту-
сиу; перила /^лись таяныш сынып тусти.
ОБЛОМОК м. 1. белек, сыныд; 2. перен.
Достаток) далдыд; сыныд; жуллыд; ~
старины ескиликтин. далдыгы.
ОБЛУПЙТЬ сов. что цабыгын сылыу,
кабыршагын аршыу, цабыгын алыу.
ОБЛУПИ ЦТЬСЯ сов. 1. (очиститься от
коры и т. п.) цабыгы сыйырылыу, цабыгы
аршылыу, цабыгы сылыныу; 2. кепшип
тусиу, цопарылып тусиу; краска ~лась
бояу кепшип тусти.
ОБЛУПЛЕННЧЫЙ 1. прич. от облупить;
2. прил. цыршылган, тулеп тускен; <> знать
как ~ого мен салып цойгандай билиу.
ОБЛУПЛИВАТЬ несов. см. облупить.
ОБЛУПЛИВАТЬСЯ несов. см. облупить-
ся.
ОБЛУЧАТЬ несов- см. облучйть.
ОБЛУЧАТЬСЯ несов. см. облучиться.
ОБЛУЧЕНИЕ с. нур менен емлеу, нур-
га тусириу; ~ кварцем кварц нурына ту-
сириу.
ОБЛУЧЙТЬ сов. кого-что нур менен ем-
леу, нурFa тусириу; ~ кварцем кварц
нурына тусириу.
ОБЛУЧЙТЬСЯ сов. нурдын. тэсири ти-
йиу, нур менен емлениу.
ОБЛУЧОК м. алтацта (арбада, шана-
да).
ОБЛЫСЕНИЕ с. шаш тусиу, жылтыр
бас болыу-
ОБЛЫСЕТЬ сов. шаш тусиу, жылтыр
бас болыу.
ОБЛЮБОВАТЬ сов. кого-что дэлеу, тац-
лау, тацлап алыу, унатыу, жадтырыу^
сайлап алыу; ~ местечко в саду багдын.
ишинен орын тацлап алыу.
ОБЛЮБОВЫВАТЬ несов. см. облюбо-
вать.
ОБМАЗАТЬ сов. 1. что, чем (намазать)
сыбау, сыбап шыгыу; ~ печь глиной печь-
ти ылай менен сыбап шыгыу; 2. кого-что,
разг, (запачкать) ыласлау, патаслау, был-
гап алыу.
ОБМАЗАТЬСЯ сов- чем, разг, ыласланыу.
патасланыу, былгаиыу, боялыу.
ОБМАЗКА ж. 1. (действие) сыбау; 2.
(материал) обмазка (сыбау материалы).
ОБМАЗЫВАТЬ несов. см. обмазать.
ОБМАЗЫВАТЬСЯ несов. см. обмазаться.
ОБМАКИВАТ Ь несов. см. обмакнуть.
ОБМАКНУТЬ сое. что, во что батырып
алыу, малыу, малып алыу; ~ перо в чер-
нила пероны сыяга малып алыу.
ОБМАН м. алдау, етирик, жалган, жа-
цылыс; ввести кого-л. в ~ алдауга тусириу;
впасть в ~ алдауга тусиу; добиться чего-
-либо ~ом бир нэрсеге етирик аркалы ери-
сиу; <;> ~ зрения кез жацылысы, кездиц
алданыуы.
ОБМАННЫЦЙ прил. алдау...; алдайту-
гын, жалган, етирик, натууры; добыть
что-л. ~м путём бир нэрсени алдау жолы
менен табыу.
ОБМАНУЦТЬ сев. кого-что алдау, пэнт
бериу, алдап кетиу; етирик сейлеу, етирик
айтыу (сказать неправду)-, это неправ-
да, вы меня ~ли бул надурыс — сиз
мени алдадыцыз; он обещал прийти и ~л
ол келемен деп алдап кетти; <;> ~ть чьё-л.
доверие биреудиц исенмин хацламау.
ОБМАНУТЬСЯ сов. алданыу, алданып
далыу, пэнт жеу, пэнт жеп далыу; ~
в своих ожиданиях куткени болмай алда-
нып далыу.
ОБМАНЧИВОСТЬ ж. алдаушылыд, жал-
ган сейлеушилик, исениуге болмаушы-
лыд.
ОБМАНЧИВ ЦЫЙ прил. алдаушы, ал-
дауыш, жалган сейлейтугын, исениуге
болмайтугын; ~ая наружность алдаушы
тур; ~ая погода исениуге болмайтугын
да^а райы.
ОБМАНЩИК м. алдаушы, етирикши.
ОБМАНЩИЦА женск. от обманщик.
ОБМАНЫВАТЬ несов. см. обмануть.
ОБМАНЫВАТЬСЯ несов. см. обмануть-
ся.
ОБМАСЛИВАТЬ несов. см. обмаслить.
ОБМАСЛИТЬ сов. что, разг, майлау,
май жагыу.
ОБМАТЫВАТЬ несов. см. обмотать.
ОБМАТЫВАТЬСЯ несов. см. обмотать-
ся.
ОБМ.
— 544 —
ОБМАХИВАТЬ несов. 1. что, чем жел-
пи^; ~ лицо платком бетти орамал менен
желпиу; 2. см. обмахнуть.
ОБМАХИВАТЬСЯ несов. чем желпиниу;
~ платком орамал менен желпиниу.
ОБМАХНУТЬ сов. кого-что цагыу, жел-
пиу, силкиу; ~ пыль с книг китаплардын.
шацын цагыу.
ОБМАХНУТЬСЯ сов. и однокр. см. об-
махиваться.
ОБМЕЛЕНИЕ с. сайызланыу, сайызлап
калыу, цайыр тебиу; ~ реки дэрьяныц
сайызланыуы.
ОБМЕЛЁ||ТЬ сов. сайызланыу, сайызлап
цалыу, цайыр тебиу; река за лето ~ла
Дарья бир жазда сайызлап цалды.
ОБМЁН м. 1. (действие) алмасыу, ал-
мастырыу, алысыу, айырбаслау; ~ книг
китапларды алмастырыу; 2. перен. алма-
сыу, алысыу; ~ опытом тэжирийбе алма-
сыу; ~ мнениями пикир алысыу; 3. эк.
(процесс движения товаров) алмасыу, алыс-
-берис; <;> ~ веществ физиол. затлардыц
алмасыу ы.
ОБМЕНИВАТЬ несов. см. обменять.
ОБМЕНИВАТЬСЯ несов. см. обменяться.
ОБМЕННЫЙ прил. аумастыратугын, ал-
мастырыу, алмастырылатугын; ~ пункт
алмастыратугын пункт; ~ фонд алмасты-
рыу фонды.
ОБМЕНЯТЬ сов. что алмастырыу, ал-
мастырып алыу, ауыстырыу; ~ книги
в библиотеке китапханада китап алмас-
тырыу.
ОБМЕНЯТЬСЯ сов. 1. кем-чем алмасты-
рыу, алмасыу; ~ книгами китапларды ал-
мастырыу; 2. чем, перен. алмасыу, алы-
сыу; опытом работы исте тэжирийбе
алмасыу; ~ мнениями пикир алысыу; <>
~ взглядами ез-ара кез царасыу; ~ места-
ми ез-ара орын алмастырыу; ~ приветст-
виями ез-ара сэлемлесиу.
ОБМЁР м. 1. (измерение) елшеу, елшеп
шыгыу; произвести ~ посевной площади
егис маиданын елшеп шыгыу; 2. разг, (недо-
мер) елшеуден алдау, кем елшеу (при про-
даже тканей)', таяцтан алдау (при отме-
ривании земли).
ОБМЕРЁТЬ сов. от чего и без доп., разг.
естен таныу, силеси цатыу; он обмер от
испуга ол цорццанынан есинен танып
цалды.
ОБМЕРЗАТЬ несов- см. обмёрзнуть.
ОБМЁРЗНУТЬ сов. музлау, муз цатыу,
тоцып цалыу, сууыцца /цатыу.
ОБМЕРИВАТЬ несов. см. обмерить.
ОБМЕРИВАТЬСЯ несов. см. обмериться.
ОБМЁРИТЬ сов. кого-что 1. (измерить)
елшеу; ~ участок участокты елшеу;
2. разг, (недомерить) кем елшеу, елшеуде
алдау (при продаже тканей)' таяцтан
алдау (при отмеривании земли).
ОБМЕРИТЬСЯ сов. разг, елшеуден жа-
нылысыу, кэте елшеу.
ОБМЕРЯТЬ несов. см. обмерить.
ОБМЕРЯТЬСЯ несов. см. обмериться.
ОБМЕСТИ сов. что сыпырыу, сыпырып
тазалау; ~ паутину ермекшиниц ауын
сыпырып таслау.
ОБМЕТАТЬ I несов. см. обмести.
ОБМЕТА ЦТЬ II сов. что 1. торлау;
~ть петли илгек илдиргишти торлау;
2. безл. разг, ушыц шыгыу, ушыц басыу;
губы ~ло еринлерди ушыц басып кетти.
ОБМЁТЫВАТЬ несов. см. обметать И.
ОБМИНАТЬ несов- см. обмять.
ОБМИРАТЬ несов. см. обмереть.
ОБМОЗГОВАТЬ сов. что, разг, ебден
ойланыу, ацылга салыу.
ОБМОЗГОВЫВАТЬ несов. см. обмозго-
вать.
ОБМОЛАЧИВАТЬ несов. см. обмоло-
тить.
ОБМОЛВИЦТЬСЯ сов. 1. (оговориться)
жацылыс сейлеу, жацылысып айтыу;
2. чем (сказать вскользь, мельком) айтыу,
ундеу, тил цатыу; он не ~лся ни словом
о своей работе ол ез жумысы тууралы дым
тил цатпады; 3. (проговориться) сырын
айтып алыу, сырын айтып цойыу.
ОБМОЛВКА ж. жацылыс айтылган сез,
ойлаибай айтылган сез; случайная ~
байцаусыз айтылган жацылыс сез, ой-
ланбай айтылган сез.
ОБМОЛОТ м. 1. (действие) цырман
айдау, туйек айдау, туйеклеу; закончить
~ в срок туйеклеуди уацтында тамамлау;
рожь нового ~а таза айдап алынган цара
бийдай; 2. (количество обмолоченного зер-
на) туйекленген ден, айдалгаи ден. цыр.
май.
ОБМОЛОТИТЬ сов. что цырман айдау,
туйек айдау, туйеклеу.
ОБМОРАЖИВАНИЕ с. сууыцца алдырыу,
сууыцца царытыу, ^уситиу, уситип алыу,
усикке алдырыу-
ОБМОРАЖИВАТЬ несов. см. обморозить.
ОБМОРАЖИВАТЬСЯ несов. см. обмо-
розиться.
ОБМОРОЖЕНИЕ, ОБМОРОЖЕНИЕ с.
сууьщ алыу, сууыцца алдырыу, сууыцца
урдырыу, уситиу; ~ первой степени би-
ринши дэрежели сууыц алыу.
ОБМОРОЗИТЬ сов- что сууыцца ал-
дырыу, уситиу, сууыцца царытыу, уси-
тип алыу, усике алдырыу; ~ щёки беттин.
еки алмасын сууыцца алдырыу.
ОБМОРОЗИТЬСЯ сов. сууыцца алды-
рыу, сууыцца царытыу, сууыцца урды-
рыу, уситип алыу.
ОБМОРОК м. еси ауыу, талып цалыу,
талып цалыушылыц, бийхушлыц; упасть
в ~ талып цалыу, еси ауып жыгылыу.
ОБМОРОЧНЦЫЙ прил. есинен танган,
талып цалган, бийх,ушланган, бийцуш
болган; ~ое состояние бийхуш дал, талып
цалган жагдай.
ОБМОТАТЬ сов. кого-что, чем орау,
айландырып орау, тацыу, байлау; ~ го-
лову платком басына орамал орау. басты
орамал менен тацыу; ~ шарф вокруг шеи
мойынга шарф орау-
ОБМОТАТЬСЯ сов. разг. 1. чем ораныу,
тацыу, байлап алыу; полотенцем сулги
менен орапыу; 2. (обвиться вокруг чего-л.)
оралыу;
ОБМОТКЦА ж. 1. (действие) орау, орап
тацыу; 2. орау, оралган нэрсе; проволоч-
— 545 —
ОБН
ная ~а сым орауы; провод без ~и сырты
ораусыз провод.
0'БМбТОЧНЦЫЙ прил. орауыш; ~ая
лёита орауыш лента.
ОБМОЧИТЬ сов. кого-что хеллеу, ыгал-
лау, суулау, жибитиу, малып алыу; ~ ру-
кава женди сууга малып алыу.
ОБМУНДИРОВАНИЕ с. 1. (действие)
кийиниу, кийиндириу; ~ призывников эс-
керге шацырылыушыларды кийиндириу;
2. (форменная одежда) обмундирование,
формалы кийим; кийим; зимнее ~ цысцы
кийим.
ОБМУНДИРОВАТЬ сов. кого-что форма-
лы кийим кийиндириу, формалы кпйим-
-кеншек бериу.
ОБМУНДИРОВАТЬСЯ сов. формалы
кийим кийиниу.
ОБМУНДИРОВКА ж- разг. см. обмун- I
дирование.
ОБМУНДИРОВОЧНЫЙ прил. формалы I
кийимге арналган, формалы кийим тиге-
тугын.
ОБМУНДИРОВЫВАТ Ь несов. см. обмун- I
дировать.
ОБМУНДИРОВЫВАТЬСЯ несов. см. об-
мундироваться.
ОБМУРОВАТЬ сов. что, тех. айланды-
рып цалау, цаплап ерип бекитиу; ~ печь
кирпичом печти гербиш пенен цаплап
ериу.
ОБМУРОВЫВАТЬ несов- см. обмуро-
вать.
ОБМЫВАНИЕ с. жууыу.
ОБМЫВАТЬ несов. см. обмыть.
ОБМЫВАТЬСЯ несов. см. обмыться.
ОБМЫЛОК м. разг, алкынды.
ОБМЫТЬ сов. кого-что жууыу, жууып
тазалау; ~ рану жараны жууыу.
ОБМЫТЬСЯ сов. жууыныу, жууылыу*,
жууылып кетиу.
ОБМЯКАТЬ несов. см. обмякнуть.
ОБМЯКПНУТЬ сов. разг. 1. (стать
мягким) жумсау, былбырау, жибиу; глина
от сырости ~ла ылай ызгардан былбырап
цалыпты; 2. перен. (стать мягче, снисхо-
дительнее) елжиреу, босасыу.
ОБМЯТЬ сов. что жумсартыу, жумса-
тыу; езиу, басцылап езиу (ногами)-, ~ сено
пишенди женшип жумсартыу.
ОБНАГЛЁЦТЬ сов. арсызланыу, уят-
сызланыу, бийхаяланыу, инсапсызланыу;
он ол арсызланды.
ОБНАДЁЖИВАНИЕ с. умитлениу, исе-
ниу, дэмели етиу.
ОБНАДЁЖИВАТЬ несов. см. обнадёжить.
ОБНАДЁЖИТЬ сов. кого умитлендириу,
умитли етиу, домели етиу.
ОБНАЖАТЬ несов. см. обнажить.
ОБНАЖАТЬСЯ несов. см. обнажиться.
ОБНАЖЕНИЕ с. 1. жалацашланыу,
ашылыу, ашып койыу, шешиу, алыу; ~
корней дерева агаш тамырыныц жаланаш-
ланыуы; 2. перен. усти ашылыу, сырын
ашыу, шерменде етиу; ~ противоречий
карама-карсылыклардыц устинин. ашы-
лыу ы.
ОБНАЖЁННЫЙ прил. жалацаш, жа-
лацашлангс.н.
35 русско-каракалпакский сл.
ОБНАЖЙЦТЬ сов. 1. кого-что жалацаш-
лау, ашыу, ашып цойыу, шешиу, алыу;
~ть плечи ийинди ашып цойыу; ~ть го-
лову бас кийимин алыу; 2. что ашып ке-
тиу, жапырагын тусириу, жалацашлау;
ветер ~л деревья самал агашларды жа-
лацашлады; 3. что (вынуть из ножен)
шыгарыу, сууырыу; ~ть саблю цылышты
цынаптан шыгарыу; 4. что, перен. (об-
наружить) усти ашылыу, сырын ашыу,
шерменде етиу.
бБНАЖЙЦТЬСЯ сов. 1. (раздеться) жа-
лацашланыу, шешиниу; 2. (лишиться по-
крова) ашылыу, жалацашланыу; нерв ~лся
нерв ашылды, нерв ашылып цалды; 3. пе-
рен. (обнаружиться) усти ашылыу, сыры
ашылыу, шерменде болыу.
ОБНАРОДОВАНИЕ с. халыцца жарыя-
лау, халыцца билдириу, халыцка жарыя
етиу, халыцца жайыу, кепшиликке тара-
тыу, дагаза етиу; ~ постановления царар-
ды жарыя етиу-
ОБНАРОДОВАТЬ сов. что халыцца жа-
рыялау, халыцца билдириу, халыцца жа-
рыя етиу, халыцца жайыу, кепшиликке
таратыу, дагаза етиу; ~ указ указды
жарыялау.
ОБНАРУЖЕНИЕ, ОБНАРУЖЕНИЕ с.
табыу, табылыу; устинен шыгыу; ~ про-
тивника душпанды табыу.
ОБНАРУЖИВАТЬ несов. см. обнару-
жить.
ОБНАРУЖИВАТЬСЯ несов. см. обна-
ружиться.
ОБНАРУЖИТЬ сов. 1. что (показать)
билдириу, керсетиу, сыртца шыгарыу;
~ свою радость езиниц цууанышын бил-
дириу; 2. кого-что (найти) табыу; ~ про-
павшую вещь жойтылган затты табыу;
3. кого-что (раскрыть, разоблачить)
жузеге шыгарыу, эшкэралау, бетин ашыу,
табыу; ~ преступника жинаяткерди табыу.
ОБНАРУЖИ/ТЬСЯ сов. 1. (стать види-
мым) кериниу, билиниу; 2. (найтись)
табылыу; пропавшая книга ~лась жойыл-
ган китап табылды; 3. (стать известным)
мэлим болыу; ~лись новые подробности
жаца маглыуматлар мэлим болды; 4. (ока-
заться) билиниу, шыгыу; у ребёнка ~лась
корь балада цызылша билинди.
ОБНЕСТИ сов. 1. что, чем (огородить)
цоршалау, цоршау салыу, цоршап алыу,
айландырып алыу; ~ сад забором багды
пацса менен цоршап алыу; 2. кого, чем
(угостить всех) улестириу, айланып берип
шыгыу, жагалай берип шыгыу; ~ гостей
фруктами цонацларга мийуе берип шы-
гыу; 3. кого, чем (обходя с угощением, про-
пустить) катардан цалдырыу, куры цал-
дырыу; ~ кого-л. вином биреуди винодан
куры цалдырыу.
ОБНИМАТЬ несов. см. обнять.
ОБНИМАТЬСЯ несов. см. обняться.
ОБНЙМКЦА ж.', в ~у разг, цушацласып.
ОБНИЩАНИЕ с. жарлыланыу, гедей-
лениу, кэмбагалланыу.
ОБНИЩАТЬ сов. жарлыланыу, гедей-
лениу, кэмбагалланыу.
ОБНОВА ж. разг. см. обновка.
ОБН
— 546 —
ОБНОВИТЬ сов. что 1. жацартыу, жа-
цалау, тазартыу; ~ методы работы ис
усылларын жацартыу; 2. тазартыу, оцлау,
дузетиу; ~ мебель мебельди оцлау; 3. пе-
рен. (восстановить) жацартыу, толыцты-
рыу, цэлпине келтириу, тиклеу; ~ свой
знания ез билимин толыцтырыу; 4. разг.
жацалау, тазалау; ~ платье кейлекти
жацалау.
ОБНОВИТЬСЯ сов. жацарыу, жацала-
ныу, тазарыу.
ОБНОВКА ж. разг, жаца алынган кийим,
жаца тигилген кийим.
ОБНОВЛЕНИЕ с. 1. жацарыу, жацар-
тыу, тазартыу; ~ методов работы истиц
усылларын жацартыу; 2. (мебели, инвен-
таря и т. п.) тазартыу, оцлау, дузетиу,
жамау; 3. перен. жацалау, жацартыу,
толыцтырыу, целпине келтириу, тиклеу;
~ знаний билимди толыцтырыу.
ОБНОВЛЯТЬ несов. см. обновить.
ОБНОВЛЯТЬСЯ несов- см. обновиться.
ОБНОСИТЬ I сов. что, прост, кийип
кецейтиу, кийип ыцшамластырыу, кийип
цэлиплестириу; ~ новые туфли жаца
туфлиди кийип цэлиплестириу.
ОБНОСИТЬ II несов. см. обнести.
ОБНОСИ ЦТЬСЯ сов. разг. 1. (износить
свою одежду, обувь) тозыу, генериу; 2.
(стать удобным) цолайласып кети , ыц-
шамласып кетиу, шац болыу; ботинки
~лись ботинкалар шац болып кетти.
ОБНОСКИ мн. (ед. обносок лг.) разг.
гене кийим, гене-кекси.
ОБНЮХАТЬ сое. кого-что ийискеу, ийис-
кеп шыгыу-
ОБНЮХИВАТЬ несов. см. обнюхать.
ОБНЯТЬ сов. 1. кого-что кушацлау;
~ мать ананы кушацлау; 2. что, перен.
(охватить) цаплау, цамтыу; пламя обняло
весь дом жалын жайдыц барлыгын цапла-
ды.
ОБНЯТЬСЯ сов. цушацласыу; ~ при
встрече ушырасцанда цушацласыу.
ОБО предлог сез дизбеклеринде «о» цэм
«обмардьщ орнына к,олланылады, мыс.-.
обо мне мен цакцында; обо что не цаццын-
Да.
ОБО5 (см. об5) приставка «о» х;эм <юб»
приставкаларыныц орнына темендеги жаг-
дайларда к,олланылады: 1) «,й»дин, алдын-
да, мыс.: обойти айланып етиу; 2) еки
х;зм оннан да кебирек дауыссызлардыц ал-
дында, мыс.: оболгать жала жабыу, дэумет
ётиу; 3) изинен «ь» келген дауыссыздыц алды-
нан, мыс.: обольстить азгырыу, алдап
цызыцтырыу.
ОБОБРАТЬ сов. разг. 1. что (собрать)
жыйнап алыу, терип алыу; ~ ягоды с ку-
ста путадан жемис терип алыу; 2. кого-что
(ограбить) талау, тонау, тонап алыу.
ОБОБРАТЬСЯ сов. разг.: хлопот не обе-
рёшься машацаттан басыцды ала алмай-
сац.
ОБОБЩАТЬ несов. см. обобщить.
ОБОБЩЕНИЕ с. 1. (действие) улыума-
ластырыу, жуумацлау, жуумацластырыу;
~ опыта работы жумыс тэжприйбесин
улыумаластырыу; 2. (общий вывод) жуу-
мак, цуртынды; сделать ~ жуумац шыга-
рыу.
ОБОБЩЕСТВИТЬ сов. что жэмийетлес-
тириу, ортацластырыу, орталыц етиу.
ОБОБЩЕСТВЛЕНИЕ с. жэмийетлести-
риу, ортацластырыу, орталыц етиу; ~
средств производства ендирис цуралларын
жэмийетлестириу.
ОБОБЩЕСТВЛЯТЬ несов. см. обобще-
ствить.
ОБОБЩИТЬ сов. что улыумаластырыу,
жуумацлау, жуумацластырыу; ~ опыт
работы ис тажирийбесин улыумаласты-
рыу.
ОБОВШИВЕТЬ сов. бийтлеу.
ОБОГАТЙТЕЛ ЬНЦЫЙ прил. цазынды-
ны байытатугын, цазындыны байытцыш;
~ая фабрика цазындыны байытатугын
фабрика.
ОБОГАТИТЬ сов. кого-что 1. (сделать
богатым) байытыу; ~ страну ел ди байы-
тыу; 2. перен. байытыу, молантыу; ~ свой
опыт ез тажирийбесин байытыу; ~ свой
язык тилин байытыу; 3. тех. цазындыны
байытыу, цазындыны арттырыу; ~ руду
руданыц сапасын арттырыу, руданы байы-
тыу.
ОБОГАТИцТ ЬСЯ сов. 1. (разбогатеть)
байыу, байып кетиу; 2. перен. молайыу, ар-
тыу, байыу, кебейиу; библиотека ~лась
новыми изданиями библиотека жаца ки-
таплар менен байыды; 3. тех. (о почве,
руде и т. п.) сапасы артыу, хасылланыу,
байытылыУ.
ОБОГАЩАТЬ несов. см. обогатить.
ОБОГАЩАТЬСЯ несов. см. обогатиться.
ОБОГАЩЕНИЕ с. 1. байыу, байытыу;
2. тех. цазындыны байытыу; ~ руды руда-
ны байытыу.
ОБОГНАТЬ сов. кого-что 1. озыу, озып
кетиу; ~ велосипедйста велосипедшини
басып озыу; 2. перен. цууып озыу, басып
озыу, озып кетиу; ~ в учёбе оцыуда басып
озыу, оцыуда озып кетиу.
ОБОГНУТЬ сов. что 1. ийип орау, бу-
гип кийдириУ; ~ обруч вокруг бочки боч-
кага цурсауды бугип кийдириу; 2. (обой-
ти, объехать кругом) айланып етиу; ~ де-
ревню ауылды айланып етиу.
ОБОГОТВОРЕНИЕ с. табыныУ, сыйыныу.
ОБОГОТВОРИТЬ сов. см. обоготворять.
ОБОГОТВОРЯТЬ несов. кого-что 1. (при-
знавать божеством) кудай деп таныу,
цудайдай сыйыиыу, табыныУ; 2. перен.
(боготворить) айрыцша берилиу, бас
ийиу.
ОБОГРЕВ м. тех. жылытыу, цыздырыу,
ысытыу; нормальный ~ котла цазанныц
бир б ап цызыу ы.
ОБОГРЕВАНИЕ с. жылытыу, цызды-
рыу, ЫСЫТЫУ.
ОБОГРЕВАТЬ несов. см. обогреть.
ОБОГРЕВАТЬСЯ несов. см. обогреться.
ОБОГРЕТЬ сов. кого-что жылытыу, цыз-
дырыу, ысытыу; ~ квартиру уйди жылы-
тыу, жайды цыздырыу-
ОБОГРЕТЬСЯ сов. жылыныу, жылыу,
цызыу, ысыныу; ~ у костра от басында
жылыныу.
— 547 —
ОБО
ОБОД м. 1. (колеса) тогын; 2. цаснац,
цурсау, шецбер; ~ решета цэлбирдиц цас-
нагы.
ОБОДОК м. 1. уменьш. от обод 2; 2.
(каёмка, полоска) жинек; золотой ~ блюд-
ца табацтыц алтын жийеги.
ОБОДРАНЕЦ м. см. оборванец.
ОБОДРАТЬ сов. что 1. (содрать) сы-
йырыу, сылыу; аршыу; ~ кору с дерева
агаштыц цабыгын сылыу; 2. разг, (обтре-
пать, изорвать) жыртыу, жыртып таслау,
жыртып алыу; 3. (поцарапать, исцара-
пать) тырнау, жырыу, жырдырыу; ~ па-
лец бармацты жырдырып алыу; <- ~ как
липку дымын цоймау, тып-тыйпыл
етиу-
ОБОДРАТЬСЯ сов. разг, сыйырылыу, сы-
пырылыу, жыртылыу, жырылыу.
ОБОДРЁНИЦЕ с. рухландырыу, жедел
бериу, жигерлендириу, кеулин кете-
риу, кууатландырыу; слова жигерлен-
дириу сезлери.
ОБОДРИТЕЛЬНЫЙ прил. рухландыра-
тугын, жедел беретугын, жигерлендире-
тугын, кеуил кетеретугын, цууатландыра-
тугын; ~ тон жедел беретугын дауыс.
ОБОДРИТЬ сов. кого-что рухландырыу,
рухын кетериу, жигерлендириу, кеулин
кетериу, кууатландырыу; ~ больного
наукастын кеулин алыу.
ободраться сов. рухланыу, жедел-
лениу, жигерлениу, кеули кетерилиу,
дууатланыу.
ОБОДРЯТЬ несов. см. ободрить.
ОБОДРЯТЬСЯ несов. см. ободриться.
ОБОДРЯЮЩИЙ 1. прич. от ободрять;
2. прил. жедел бериуши, жигерлендириу-
ши, кеуиллендиретугын, кеуил кетерету-
гын, цууатландыратугын, гайрат бериу-
ши; ~ая улыбка кеуиллендиретугын кул-
ки.
ОБОЕПОЛЫЙ прил. биол. ЦОС жыныс-
лы; ~ цветок цос жыныслы гул.
ОБОЖАНИЕ с. шексиз хурметлеу, жак-
сы кериу, жанындай кериу, шексиз^ кэ-
дирлеу, кЭДирлеу.
ОБОЖАТЬ несов. кого-что шексиз х\р-
метлеу, жаксы кериу, жанындай керну,
шексиз кэдирлеу, кэдирлеу.
ОБОЖДАТЬ сов. кого-что и без доп.,
разг, кутиу, кутип турыу.
ОБОЖЕСТВИТЬ сов. кого-что цудайдай
кериу, цудай деп табыу, табыныу, сы-
йыныу.
ОБОЖЕСТВЛЕНИЕ с. цудай деп таныу,
табыныу, сыйыныу.
ОБОЖЕСТВЛЯТЬ несов. см. обоже-
ствить.
ОБОЖРАТЬСЯ сов. груб, кеп жеу, ар-
тыц жеу, парыцсыз ишип жеу-
ОБОЗ м. 1. обоз, жукли арбалар, жукли
шаналар; 2. воен, обоз; санитарный ~
санитар обозы.
ОБОЗВАТЬ сов. кого-что, кем-чем жаман
ат тагыу, жарамсыз сез бенен атау; ~
лгуном етирикши деп атау-
ОБОЗЛЙТЬ сов. кого ашыуландырыу,
ашыуына тийиу, ашыуын келтириу, жинин
келтириу, жинине тийиу.
ОБОЗЛЙТЬСЯ сов. на кого-что и без
доп. ашыуланыу, ашыуы келиу, жини
келиу.
ОБОЗНАВАТЬСЯ несов. см. обознаться.
ОБОЗНАТЬСЯ сов. разг, жацылыс та-
ныу, биреуге усатыу.
ОБ ОЗНАЧАТЬ несов. 1. см. обозначить;
2. что белгилеу, билдириу, керсетиу;
буква «х» в математике ~ет неизвестную
величину «х» хэриби математикада белги-
сиз санды билдиреди; что это ~ет? бул
нени билдиреди?
ОБОЗНАЧАТЬСЯ несов- см. обозна-
читься.
ОБОЗНАЧЁНИЦЕ с. 1. (действие) бел-
гилеу, керсетиу, тацбалау; 2. (знак) белги,
тамга; условные ~я шэртли белгилер.
ОБОЗНАЧИТЬ сое. что белгилеу, кер-
сетиу, тацбалау; ~ границы на карте
картада шегараларды белгилеу, картадан
шегараны белгилеу.
ОБОЗНАЧИЦТЬСЯ сов. кериниу, кезге
тусиу, билиниу; вдали ~лись очертания
гор узацта таудыц царасы керинди; рез-
кие морщины ~лись у него на лбу оныц
мацлайында ап-аныц эжимлери билинип
турды.
ОБбЗНИК м. обозшы, арбакеш, жук
тасыушы.
ОБЙЗНЫЙ прил. 1. обоз..., обозлыц,
жук тартатугын; 2. в знач. сущ. м. обоз-
ный обозды узатып журиуши, жук арба-
ларды узатып журиуши.
ОБОЗРЕВАТЕЛЬ м. бацлаушы, шо-
лыушы (газета, журналларда бир мэселе
Хаццында обзор жазыушы); военный ~
эскерий бацлаушы.
ОБОЗРЕВАТЬ несов. см. обозреть.
0Б03РЁНИЦЕ с. 1. (действие) серлеу,
кериу, бацлау; выставить картину для
всеобщего ~я сууретти х,эмме кериуге
цойыу; 2. (обзор) бацлау, шолыу; между-
народное ~е халыц аралыц шолыу;
3. (эстрадное представление) керинис (ай-
рым перде ямаса номерлерден цуралады
Хям ез ара жалпы темаса бириктириледи).
ОБОЗРЁТЬ сов. что серлеу, байкау,
карау; ~ окрестность жэн-жакты серлеп
карау-
0Б03РЙМЦЫЙ прил. кез жетерлик,
кезге илинерлик; ~ое пространство кез
жетерлик кецислик.
ОБбуИ^жн. обой; оклеить комнату ~ями
бел мени обой менен желимлеп шыгыу.
обОйма ж. воен, обойма (патрон рам-
касы хвм ондагы патронлар).
обойму разг. буд. вр. от обнять и
объять.
ОБ0ЙНЫ|1Й прил. обой ушын, обой-
лыц; ~е гвозди обой цагатугын шеге.
ОБОЦЙТЙ сов. 1. кого-что (вокруг) ай-
ланып етиу, айланып кетиу; ~йтй город
с юга цаланы туслик тэрептен айланып
етиу; <^йтй противника с фланга душпаи-
ды цапталынан айланып етиу; ~йтй лу-
жу шалшыц сууды айланып етиу; 2. кого-
-что (побывать всюду) айланып шыгыу,
гезип шыгыу, хэмме жерде болыу; ~йтй
весь участок путкил участокти айланып
35*
ОБО.
— 548 —
шыгыу; ~йтй всех сотрудников х,эмме хыз-
меткерлерди керип шыгыу; 3. кого-что,
перен. (распространиться) жайылыу, та-
ралыу, белгили болыу; новость ~шла
весь город жаца хабар путкил калага та-
ралды; 4. что, перен. (избегнуть в разго-
воре и т. п.) кашыу, айтпай тастап кетну,
сез етпеу; ~ молчанием айтпай тастап
кетиу; 5. кого-что, разг, (опередить) озыу,
озып кетиу, алга тусип кетиу.
обоцйтйсь сов. 1. с кем-чем мэмле
болыу, мэмле етиу, еткизилиу, болып
етиу; с иим хорошо ~шлйсь оныц менен
жацсы мэмле болды; 2. разг, (стоить) ту-
рыу, тусиу (арзанга я цымбатца); ко-
стюм ~шёлся недорого костюм арзанга
тусти; наша поездка ~шлась в пятьдесят
рублей бизиц барыу сапарымыз ел ли сомга
тусти; 3. кем-чем, разг, (удовлетвориться)
еплеп турыу, цанаатланыу, он.ысыу; ~й-
тйсь десятью рублями он сом менен оцы-
сып турыу; 4. (кончиться) тамамланыу,
питиу; всё ~шлбсь благополучно дэммеси
жацсы тамамланды.
ОБОЙЩИК м. обойшы (мебель цаплау-
шы уста).
ОБОКРАСТЬ сов. кого-что урлау, урлап
кетиу, урлап алыу.
ОБОЛГАТЬ сов. кого-что жала жабыу,
дэумет етиу.
ОБОЛОЧКА ж. 1. цабыц, сырт; ~ зер-
на дэнниц цабыгы; 2. анат. перде; рого-
вая ~ глаза кездиц мелдир пердеси.
ОБОЛТУС м. разг. бран. ацмац, сам-
сыц, есерсоц.
ОБОЛЬСТИТЕЛЬ м. уст. азгырыушы,
нашарды алдап цызыцтырыушы.
ОБОЛ ЬСТЙТЕЛ ЬНИ ЦА женск. от
обольститель.
ОБОЛЬСТИТЕЛЬНЫЙ прил. азгыртату-
гын, азгыратугын, алдап цызыцтыратугын.
ОБОЛЬСТИТЬ сов. кого 1. (увлечь обе-
щаниями) цызыцтырыу, ерксиз цызыцгы-
рыу; 2. уст. (соблазнить девушку, женщи-
ну) азгырыу,, алдап цызыцтырыу.
ОБОЛЬСТИТЬСЯ сов. чем алданып цы-
зыгыу, дызыгып кетиу, азгырылыу.
ОБОЛЬЩАТЬ несов. см. обольстйть.
ОБОЛ ЬЩАЦТЬСЯ несов. см. обольстйть-
ся; не ~йтесь умит етпециз, дэм етпециз.
ОБОЛЬЩЕНИЕ с. дызыгыу, алданып
цызыгыу, цумар болыу, цумарлыц.
ОБОМЛЕТЬ сов. разг, силеси цатыу,
силейип цалыу, еси кетиу.
ОБОМШЁЛЫЙ прил. мох басцан; ~ пень
устин мох басцан тубир.
ОБОМШЕТЬ сов. устине мох шыгыу,
устин мох басыу, устине мох есиу.
ОБОНЯНИЕ с. ийис сезиу, ийисти билиу,
ийис алыу; тонкое ~ ийисшнл, ийис сези-
ми кушли.
ОБОНЯТЕЛЬНЫЙ прил. ийис сезгнш,
ийис сезетугын, ийисшил; ~ нерв ийис
сезгиш нерв.
ОБОНЯТЬ несов. что ийискелеу, ийис
алыу, ийис сезиу, ийис билиу.
ОБОРАЧИВАЕМОСТЬ ж. айланыуда бо-
лыушылыц, айланымлылыц; ~ товаров
товарлардыц айланымлылыгы.
ОБОРАЧИВАТЬ несов. см. обернуть.
ОБОРАЧИВАТЬСЯ несов. см. обернуть-
ся.
ОБОРВАНЕЦ м. разг, эпенде, жупыны.
ОБОРВАНКА женск. от оборванец.
ОБОРВАННЫЙ 1. прич. от оборвать;
2. прил. жулынган, узнлген.
ОБОРВАТЬ сов. 1. что (оторвать) жу-
лыу, жулып алыу, узиу, узип алыу; ~ ле-
песткй цветка гул пепеклернн жулып алыу;
2. что (разорвать) жулыу, узиу, узип тас-
лау, узип жибериу; ~ провод сымды
узиу; 3. что, перен. (прекратить) белиу,
белип таслау, тоцтатыу, узип таслау;
~ речь сезди белиу, сезди тодтатып таслау;
4. кого, перен. разг, (заставить замол-
чать) ундетпеу, сейлетпеу, сейлетпей тас-
лау.
ОБОРВЦАТЬСЯ сов. 1. узилиу, узилип
кетиу, кесилиу; верёвка ~алась жип узил-
ди, аркан узилип кетти; 2. (сорваться,
упасть) омырылып тусиу, цулап кетиу,
цулап тусиу; 3. перен. (внезапно прекра-
титься) бирден тоцтап цалыу, бирден
тынып цалыу; музыка ~алась музыка бир-
ден тоцтап цалды.
ОБОРВЫШ м. разг, эпенде бала.
ОБОРКА ж. бурме; платье с ~ми бурме
кейлек, бурмели кейлек.
ОБОРОН [[А ж. 1. (действие) цоргау,
цорганыу; ~а Ленинграда Ленинградты
цоргау; 2. цорган, цурал; крепйть ~у
страны ел цорганын беккемлеу.
ОБОРОНЙТЕЛ ЬНЫ]|Й прил. цоргана-
тугын, цорганыу...; ~е бой цорганыу
сауашлары; ~й рубеж цорганыу шегара-
сы; ~е сооружения цорганыу бекинисле-
ри.
ОБОРОНИ ЦЫЙ прил. цоррау..., цорга-
ныу...; цор^айтутын, корганагурын, ку-
рал-жарак-.*; ~ая промышленность ку-
рал-жарак санааты, ел коргау санааты.
ОБОРОНОСПОСОБНОСТЬ ж. ел кор-
Fay куши, кор^аныу куши.
ОБОРОНОСПОСОБНЫЙ прил. ел цор-
favFa уцыплы, цорраныуга таяр.
ОБОРОНЯТЬ несов. кого-что коргау;
~ крепость цорганды цоргау.
ОБОРОНЯУТЬСЯ несов. I. цорганыу;
войска ~лись двое суток эскер лер еки
сутка цорганды; 2. (защищаться) цор-
ганыу; ~ться от нападок топылыстан
цорганыу.
ОБОРОТ м. 1. (круг вращения) айланыу;
колесо сделало два ~а дегершик еки рет
айланды; 2. (употребление) жумсау, сау-
дага жумсау, иске цосыу; ввестй что-л. в~
бир нарсени саудага жумсау; 3. алмаслау;
~ полевых культур мэдений егистиц ал-
масланыуы; 4. эк. оборот, айланыу; ~ ка-
питала капиталдыц айланыуы; 5. (оборот-
ная сторона) екинши жагы, арт жагы,
сырт жагы; смотри на ~е сырт жагын
цара; 6. перен. (направление) багыт, баг-
дар, бет алые; жад, тур; дело приняло
плохой ~ ис жаман жагына айланды;
7. (выражение) дизбек, айтылыу тури;
газетные ~ы речи сездиц газетадагыдай
айтылган тури; причастный ~ грам. кел-
— 549 —
ОБР
бетлик фейилли днзбек; деепричастный
~ грам. х,ал фейилли дизбек; <> взять
кого-л. в ~ биреЦди цысцыга алыу.
ОБОРОТИСТЫЙ прил. разг. см. обо-
ротливый.
ОБОРОТЛИВОСТЬ ж. разг, епшнллик,
еплилик, питнелик.
ОБОРОТЛИВЫЙ прил. разг, епшил,
епли, питие.
ОБОРОТИЦЫЙ прил. 1. эк. айланбалы;
~ые средства айланбалы царжылар; ~ый
капитал айланбалы капитал; 2. терис жары,
арт жары, екинши бети; на ~ой стороне
листа цагаздыц екинши жагында; <> ~ая
сторона терис жагы; ~ая сторона медали
истин жагымсыз баска жары.
ОБОРУДОВАНИЕ с. 1. (действие} уске-
нелеу, ускенелендириу; закончить ~ за-
вода заводты ускенелеуди питириу; 2. уске-
не; получить новое ~ жаца ускенелер
алыу; лабораторное ~ лаборатория уске-
нелер и.
ОБОРУДОВАТЬ сов. и несов. что уске-
нел еу, ускенелендириу; ~ завод совре-
менной техникой заводты хэзирги заман
техникасы менен ускенелеу; ~ детскую
площадку балалар майданшасын ускенелеу.
ОБОСНОВАНИИЕ с. 1. (действие) не-
гизлеу, тийкарлау, дэлиллеу; ~с своих
взглядов езиниц кез дарасларын дэлил-
леу; 2. (довод) дэлил, тийкар; научные
~я илимий дэлиллер.
ОБОСНОВАННОСТЬ ж. негизленгенлик,
тийкарлылыц, дэлиллик; научная ~ вы-
водов жуумаклардыц илимий тийкарлы-
лыгы.
ОБОСНОВАНН|!ЫЙ 1. прич. от обосно-
вать; 2. прил. негизли, тийкарлы,
дэлилли; ~ое заключение дэлилли
жуумац.
ОБОСНОВАТЬ сов. что негиэлеу, тий-
карлау, дэлиллеу; ~ своё мнение ез пики-
рин дэлиллеу.
ОБОСНОВАТЬСЯ сов. разг, жерлесиу,
орналасыу, орныгыу, мокэнласыу; ~ на
новом месте жаца жерде орнасласыу.
ОБОСНОВЫВАТЬ несов. см. обосновать.
ОБОСНОВЫВАТЬСЯ несов. см. обосно-
ваться.
ОБОСОБИТЬ сов. кого-что айырыу, ерек-
шелеу, белеклсу, оцашалау.
ОБОСОБИТЬСЯ сов. айырылыу, ерекше-
лениу, белеклениу, оцашаланыу-
ОБОСОБЛЕНИЕ с. айырыу, белеклеу,
белеклениу, оцашалау.
ОБОСОБЛЕННОСТЬ ж. айырымлан-
ганлыц, белеклениушилик, белекленген-
лик, оцашаланганлыц.
ОБОСбБЛЕННЦЫЙ 1. прич. от обосо-
бить; 2. прил. апырымланган, айырыцша-
ланган, белекленген, оцашаланган; ~ое
положение айырыцшаланган жагдай; жить
~ой жизнью айырыцша т\рмыс кешириу.
ОБОСОБЛЯТЬ несов. см. обособить.
ОБОСОБЛЯТЬСЯ несов. см. обособить-
ся.
ОБОСТРЕНИЕ с. 1. еткирлениу, асцын-
лау, кескинлениу, кушейиу; ~ слуха
еситиудиц кушейиуи; 2. шийеленисиу,
ауырласыу, цыйынласыу; ~ спора жон-
желдиц шийеленисиуи; ~ классовых про-
тиворечий класслыц царама-царсылыц-
тыц шийеленисиуи; 3. цозыу, асцынлау; ~
болезни ауырыудыц асцынлауы.
ОБОСТРЕННОСТЬ ж. 1. (повышенная
чувствительность) еткирленгенлик, кес-
кинлескенлик, кушейгенлик; ~ зрения
кериудиц кушейиуи; 2. (напряжённость)
шийеленискенлик, ауырласцанлыц; ~ ме-
ждународного положения халыц аралыц
жагдайдыц шпйеленискенлиги; ~ классо-
вых противоречий класслыц царама-цар-
сылыцтыц шийеленискенлиги.
ОБОСТРЕННЦЫЙ 1. прич. от обострйть;
2. прил. (о чертах лица) сумпийген, сум-
пек; 3. прил. (об ощущении, восприятии
и т. п.) тутцыр, сезгир, кушли, еткир,
кескинлескен; ~ое внимание тутцыр дыц-
цат; ^ое обоняние еткир ийис сезиу; 4.
(напряжённый) шийеленискен, ауырлас-
цан, цыйынласцан; ~ая обстановка шийе-
ленискен жагдай.
ОБОСТРЙТЬ сов. что 1. (сделать вос-
приимчивее) еткирлеу, тигиу, цадау, теси-
рейтиу, кушейтиу; ~ зрение кез тигиу, ти-
гилип царау; 2. (сделать более напряжён-
ным) шийеленисиу, ауырластырыу, цыйын-
ластырыу, кескинлестириу; ~ отношения
с кем-л. биреу менен цатнасты шийеленисти-
риу.
ОБОСТРИЦТЬСЯ сов. 1. сумпнйну, азып
цуусыйыу; лицо ~лось бет сумпийип кет-
ти; 2. (стать восприимчивее) еткирлениу,
тигилиу, цадалыу, тесирейип царау,
сезгирлениу, кушейиу; слух ~лся еси-
тиуи кушейди; 3. (стать более напряжён-
ным) шийеленисиу, ауырласыу, цыйынла-
сыу, кескинлесиу; 4. кескинлесиу, цозыу,
асцыныу; болезнь ~лась кесел асцынлады.
ОБОСТРЯТЬ несов. см. обострйть.
ОБОСТРЯТЬСЯ несов. см. обострйться.
ОБОЧИНЦА ж. жолдыц шети, жолдыц
жагасы, жолдыц бойы; ехать ~ой дороги
жолдыц шети менен журиу.
ОБОЮДНЦЫЙ прил. ез-ара, екн жакка
бирдей, еки жакка тец; по ~ому согласию
еки жацтыц келпспуи бойынша; ~ое согла-
шение ез-ара келисим.
ОБОЮДО» цоспа сезлердиц «еки жацтан,
еки жацца тец» деген мзнини билдиретуьын
биринши белеги, мыс.: обоюдополёзный
еки жакка пайдалы.
ОБОЮДОВЫГОДНЫ 1|Й прил. еки тэреп
ушын да пайдалы, еки тэрепке де мэпи
бар; ~е условия еки тэреп ушын да пай-
далы шэртлер.
ОБОЮДООСТРЫЙ прил. 1. еки жузли;
~ меч еки жузли цылыш; 2. перен. еки
жацлы, еки жакка да бирдей; ~ довод еки
жацца да бирдей долил.
ОБРАБАТЫВАТЬ несов. см. обработать.
ОБРАБАТЫВАЮЩИМИ прич. от обра-
батывать; <> ~ая промышленность ислеп
шыгарыушы санаат.
ОБРАБОТАТЬ сов. 1. что, в разн. знач.
ислеу, ислеп таярлау, ислеп шыгыу;
ецлеу (кожу): ~ что-л. паром бир нэрсени
пуу менен ислеп шыгыу; ~ землю жерди
ОБР
— 550 —
ислеу, жерди ислеп таярлау; ~ материалы
для статьй мацаланыц материалларын ис-
леп шыгыу; 2. кого-что, перен. разг, (воз-
действовать, склонить на свою сторону)
дегенине кендириу, айтданына журги-
зиу; <> ~ рану жараны жууып тазалау.
ОБРАБОТКА ж 1. (действие) лислеп
шыгарыу, женлеу. ислеп таярлау; ецлеу
(кожи); ~ металла металлды ислеп шы-
гарыу; ~ почвы жерди ислеу; литератур-
ная ~ очерка очеркти эдебиятластырып
ислеп,шыгыу; 2. женлениу, цайта ислениу;
сказки Пушкина — ~ народных сюжетов
Пушкинниц ертеклери — халыдлыд сю-
жетлерин цайта исленген шыгарма.
ОБРАДОВАТЬ сев. кого, чем цууандырыу,
цууантыу, шадландырыу, шад етиу.
ОБРАДОВАТЬСЯ сов. кому-чему и без
доп. дууаныу, шадланыу; ~ встрече ушы-
расыуга дууаныу.
ОБРАЗ I м. (мн. образы) 1. (внешний
вид, облик) бийне, тур, тус; 2. образ, суу-
рет, керинис; художественный ~ керкем
суурет; сценический ~ сахналыд образ;
3. лит. (выражение, оборот речи) аныд-
-ашыд айтым сез топламы; 4. (характер,
склад) долип, усыл, жол, келбет, сыпат,
тур, пишим; ~ действий хэрекет усылы;
какой ~ жизни он ведёт? ол турмыстыц
дандай туринде жасайды?; <> главным
~ом ец алды менеи, кебинесе, тийкары-
нан алганда; равным ~ом сондай-ад;
коренным ~ом тийкарынан; никоим ~ом
хеш уадытта; некоторым ~ом дандай да
болса, цалаи да болса; решительным ~ом
узил-кесил турде; таким ~ом сейтип;
утратить человеческий ~ адамгершилик
сыпатын жойытыу.
Образ п м. (мн. образа) церк. икона
(табынатугын диний суурет).
ОБРА31|ЁЦ м. 1. улги, ернек; ~цы бу-
маги цагаздыц улгилери; принять что-л.
за ~ёц бир нэрсени ернек ушын кабыллау;
2. (пример) ернек, улги; ~ёц героизма
дахарманлыдтыц улгиси; служить ~цбм
ернек болыу; 3. (устройство, вид) тур,
улги; винтовка нового ~ца жаца турдеги
мылтыд.
ОБРАЗНО нареч. кейиплеп, бийнелеп, об-
разлы, образлы турде; ~ показать бийне-
леп керсетиу; говорить ~ образлы сейлеу.
Образность ж. керкемлик, бийнели-
лик, тэсирлилик, образлылыд; ~ речи
сейлеудиц керкемлнги.
Образнцый прил. керкем, бийнели,
тэсирли, образлы; ~ая речь тэсирли сез.
’ОБРАЗНЫЙ цоспа сезлердиц мэниси
бойынша «сыяцлы, формалы, цусаган, тэ-
ризлиъ деген мэнилерге ту ура келетутн
белеги, мыс.: вилообразный жаба сыядлы.
ОБРАЗОВАНИЦЕ I с. 1. (действие)
пайда болыу, келип шыгыу, дереу, цуры-
лыу, дузилну; ~е горных пород тау жы-
нысларыныц пайда болыуы; ~е государ-
ства мэмлекеттиц дузилиуи; ~е избира-
тельных округов сайлау округларыныц
дузилиуи; 2. пайда болган, жасалган, ха-
сыл болган; горные ~я пайда болган тау-
лар.
ОБРАЗОВАНИЕ II с. 1. (обучение, про-
свещение) билим, одыу, билимлендириу;
право на ~ билим алыу правосы; народное
~ халык билимлендириу; 2. (совокупность
знаний) маглыумат, билим; высшее ~
жодары маглыумат; среднее ~ орта маг-
лыумат; политическое ~ сиясий билим.
ОБРАЗОВАННОСТЬ ж. билимлилик,
оцымыслылыд, маглыуматлылыц.
ОБРАЗОВАННЫЙ 1. прич. от образо-
вать II; 2. прил. билимли, оцымыслы,
маглыуматлы; ~ человек билимли адам.
ОБРАЗОВАТЕЛЬНЫЙ прил. билим бе-
ретугын, билим алатугын; ф. ~ ценз билим
дэрежесн.
ОБРАЗ ||ОВАТЬ I сов. и несов. что 1. (вы-
звать появление) пайда етиу, деретиу,
дурылыу, болып келиу; здесь берег ~ует
крутой обрыв бул жерде жага тик жар
болып келеди; 2. (составить) дузиу, цу-
растырыу, цурау; пятнадцать союзных
республик ~уют Советский Союз он бес
союзлыд республика Советлер Союзын цу-
райды; 3. (создать) деретиу, дузиу; ~овать
комиссию комиссия дузиу.
ОБРАЗОВАТЬ II сов. и несов. кого-что,
уст. (обучить, просветить) билим бериу,
одытыу, тэрбиялау.
ОБРАЗЦОВ АТ ЬСЯ сов. пайда болыу, де-
реу, дузилиу, дурылыу, келип шыгыу;
при кипячении воды ~уется пар сууды
дайнатданда пуу пайда болады.
ОБРАЗОВЫВАТЬ I несов. см. образо-
вать I.
ОБРАЗОВЫВАТЬ II несов. см. образо-
вать II.
ОБРАЗОВЫВАТЬСЯ несов. см. образо-
ваться.
ОБРАЗУМИТЬ сов. кого, разг, ацыл
бериу, адылга келтириу, нэсийхат бериу.
ОБРАЗУМИТЬСЯ сов. акылланыу, еси
кириу, акылга келиу.
ОБРАЗЦОВО нареч. улгили турде, улги
болып, ернекли турде; ~ вести хозяйство
хожалыдты улгилн турде алып барыу.
ОБРАЗЦОВ||ЫЙ прил. улгили, улги бол-
гандай, кернекли, ернекли; ~ый порядок
улгили тэртип, улги болгандай тэртип;
~ая организация труда мийнетти кернек-
ли шелкемлестириу.
ОБРАЗЧИК м. 1. см. образец 1; 2. (от-
резок ткани) нусда; ~ шёлка жипек гез-
лемениц нусцасы; 3. перен. (пример)
улги.
ОБРАМЛЁНИЕ с. 1. (действие) жийек-
леу; 2. (то, что обрамляет) жийек; кра-
сивое ~ сулыу жийек.
ОБРАМЛЙТЬ несов. что (окаймлять)
жпйеклеу
ОБРАСТАНИЕ с. басыу, даплау, кап-
лап кетиу, даплап есиу, баецп кетиу.
ОБРАСТАТЬ несов- см. обрасти.
ОБР'АСТЙ сов. чем 1. басыу, цаплау,
Каплап кетну, даплап есиу, басып есиу,
басып кетиу; лужайка ~осла диким ку-
старником кишкене отлад жерди жабайы
путалыцлар басып кетти; ~астй бородой
садал каплап кетиу; 2. разг, цурау, дере-
тиу, байыу; ~астй хозяйством хожалыд
— 551 —
ОБР
дурау; <> ~астй грязью кирге батыу; ~астй
мохом мох басып кетиу.
ОБРАТ м. с.-х. сепараттан шыккан
сут.
ОБРАТИМОСТЬ ж. цэддин тиклегишлик,
кэддине келгишлик; ~ химических реак-
ций химиялыц реакциялардыц цеддин тик-
легишлиги; валюты эк. валютаныц ез
кэддип тиклегишлиги.
ОБРАТЙМЫЦЙ прил. кэддин тиклей ала-
тугын, ез кэддине келетугын; ^е процессы
в механике механикада ез кэддин тиклей-
тугын процесслер.
ОБРАТЙТЬ сов. 1. что, на кого-что
{повернуть) бурыу, аударыу, кеуил кой-
ыу, каратыу; ~ лицо к окну бетин эйнекке
бурыу; ~ взгляд нэзерди каратыу; 2. что,
во что (превратить) айландырыу; ~ воду
в пар сууды пууга айландырыу; ~ дело
в шутку исти хозилге айландырыу; 3. что,
на что (употребить) жумсау, сарп етиу,
жаратыу; ~ доходы на улучшение обору-
дования кирислерди ускенелерди жадсар-
тыуга жумсау; •£> ~ в бегство дашыуга
мэжбур етиу; ~ внимание нэзер аударыу,
дыккат аударыу; кеуил койыу, кеуил бе-
лну.
ОБРАТЙ|1ТЬСЯ сов. 1. к кому-чему (по-
вернуться) бурылыу, айланыу; ~ться ли-
цом к свету жарыкка бурылыу, жарыкка
карай бурылыу; 2. к кому-чему жолыгыу,
етиниш айтыу, етиниш етиу; ученик ~лся
к учйтелю одыушы мугаллнмге жолыкты;
<~ться к врачу врачца жолыгыу; ~ться
в местком месткомга жолыгыу, месткомга
етиниш етиу; 3. во что (превратиться)
айланыу, дениу; вода ~лась в пар суу
пууга айланды; ~ться в бегство кашыу,
кейин кашыу.
ОБРАТНО нареч. 1. (назад) кейии, изге
кайтып; дайтыу; худа и ~ барып дай-
тыу; получйть что-л. ~ бир нарсени кай-
тып алыу; повернуть ~ кейин кайтыу;
2. разг, (наоборот) терсине, керсине; <>
пропорциональный мат. кери пропор-
циональны.
ОБРАТИ ЦЫЙ прил. 1. изге, кейин, кери,
артка, кайтарда; на ~ом пути кайтар
жолда, кайткан жолда, кейин дайтданда;
двигаться в ~ом направлении кейин карап
журиу; автомобиль дал ~ый ход автомо-
биль кейнине журди, автомобиль шегинди;
2. (задний, оборотный) сырты, екинши жа-
гы, терис жагы, терис; на ~ой стороне
листа кагаздыц сыртында; ~ая сторона
материи гезлемениц терис жагы; 3. (про-
тивоположный) карсы, дарама-дарсы, те-
рис, кери; ~ый смысл кери мэни; <> ~ый
адрес хат салыушыныц адреси; ~ый би-
лет кайтыу билети.
ОБРАЩАТЬ несов. см. обратить.
ОБРАЩАТЬСЯ несов. 1. см. обратить-
ся; 2. (двигаться, вращаться) цозгалыу,
журиу, айланыу; Земля ~ется вокруг
Солнца Жер Кунниц дегерегинен айлана-
ды; 3. эк. (находиться в употреблении,
иметь хождение) айланыу; 4. с кем-чем
(обходиться) цатнасыу, мэмле кылыу; хо-
рошо ~ться с детьми балалар менен жадсы
датнасыдта болыу; 5. с чем (пользоваться)
пайдаланыу; уметь ~ться с инструментом
эсбаплардан дурыс пайдалана билиу.
ОБРАЩЁНИЦЕ с. 1. айландырыу, айла-
ныу; ~е простых дробей в десятичные
эпиуайы белшеклердиц онлык белшеклерге
айланыуы; 2. (обхождение) катнасыд, да-
рау, нэзер аударыу; вежливое ~е сыпайы
цатнасыц; 3. t (призыв, речь) ундеу, ша-
цырыц, сурен, ~е к народу халйдка ундеуТ"’
’ 4. с чем тутыныу, услау, жумсау, цолла-
ныу; научиться ~ю с оружием жарак
устап тутыуды уйрениу; 5. эк. (оборот)
айланым, жумсау; денежное ~е пулдыц
айланымы; ~е капитала капиталдыц айла-
нымы; 6. грам. каратпа сез; выделить ~е
запятыми каратпа сезди утир менен айы-
рыу; <> изъять из ~я жумсаудан алып
таслау.
ОБРЁЗ м. 1. (кромка) жийек, шет; кни-
га с золотым ~ом алтын жийекли китап;
2. (винтовка) шолак мылтыд; <£> в ~ елшеп
койгандай, артыд кеми жок; материи бы-
ло в ~ гезлеме зордан жетти, гезлеме
жетти де турды.
ОБРЁЗАНЙЕ с. рел. суннетлеу, суннет
етиу.
ОБРЕЗАНИЕ с. кыркыу, дыркып алыу,
кыркып кысдартыу, кесиу, кесип алыу,
дыйыу; алые (ногтей).
ОБРЁЗАТЬ сов. 1. что кыркыу, кыркып
алыу, кыркып кысдартыу, кесиу, кесип
алыу, дыйыу; алыу (ногти); ~ волосы
шашын кыркыу; 2. что (поранить) кесип
алыу, кесип жаралау; ~ палец бармац-
ты кесип алыу; 3. кого-что, перен. разг,
(оборвать) сезин белип тастау, тодтатып
тастау, сейлетпей таслау; <> ~ крылья
кому-л. ерлетпеу, есирмеу.
ОБРЕЗАТЬ несов. см. обрезать.
ОБРЕЗАТЬСЯ сов. кесип алыу.
ОБРЕЗАТЬСЯ несов. см. обрезаться.
ОБРЁЗКА ж. цырцыу, кесиу, кыйыу;
~ винограда жузимниц путакларын кыр-
кыу.
ОБРЕЗОК м. кыйынды, кесинди; ~ ко-
жи телетиннин, кыйындысы.
ОБРЕКАТЬ несов. см. обречь.
ОБРЕМЕНИТЕЛЬНОСТЬ ж. ауырман-
лыд, дыйыншылыд.
ОБРЕМЕНЙТЕЛ ЬН НЫЙ прил. ауыр*
ауырманлы, кыйын; ~ое поручение ауыр
тапсырма.
ОБРЕМЕНЙТЬ сов. кого-что, чем ауыр-
манлыкка салыу, кыйнау; ~ просьбой
етиниш етип кыйнау.
ОБРЕМЕНЯТЬ несов. см. обременить.
ОБРЕСТЙ сов. кого-что табыу; ~ покой
тыныш табыу, тыным табыу, жай табыу;
~ счастье бахыт табыу.
ОБРЕТАТЬ несов. см. обрести.
ОБРЕТАЦТЬСЯ несов. разг, болыу, ту-
рыу, жасау; где ты~ешься? сен кай жерде
турасан?
ОБРЕТЕНИЕ с. табыу.
ОБРЕЧЁНИЕ с. сазыуар болыу, дуушар
болыу, ушыратыу.
ОБРЕЧЁННОСТИ Ь ж. сазыуар болыу-
шылык, дуушар етиушилик, ушыратыу-
ОБР___________________- 552 -____________________
шылыц; чувство ауырманлыцца ушы-
рау шылы к сезими.
ОБРЕЧЁННЫЙ 1. прич. от обречь;
2. прил. сазыуар болган, дуушар болган;
~ человек цолекшиликке сазыуар болган
адам.
ОБРЕЧЬ сов. кого-что, на что сазыуар
етиу, дуушар етиу, ушыратыу; ~ на ги-
бель елимге ушыратыу, набыт цылыу.
ОБРИВАТЬ несов. см. обрить.
ОБРИВАТЬСЯ несов- см. обриться.
ОБРИСОВАТЬ сов. 1. что (очертить)
сууретин сызыу, сызып шыгыу; 2. кого-
-что, перен. (охарактеризовать, описать)
сууретлеу, сыпатлау, ториплеу, баянлау.
ОБРИСОВАЦТЬСЯ сов. 1. (вырисовать-
ся) кериниу, булдырап кериниу, керине
баслау; вдали ~лись горы алыстан тау
булдырап керинди; 2. перен. (выявиться)
ашыд кериниу, аныцланыу, айцын били-
ниу; ясно ~лись задачи поездки сапар
етиудиц мацсети айцын билинди.
ОБРИСОВКА ж. 1. разг, сууретин сызыу,
сызып шыгыу; 2. перен. сууретлеу, сыпат-
лау, тэриплеу, баянлау; верная ~ харак-
теров минез-цулцын дурыс сууретлеу.
ОБРИСОВЫВАТЬ несов/ см. обрисовать.
ОБРИСОВЫВАТЬСЯ несов. см. обрисо-
ваться.
ОБРИТЬ сов. кого-что цырыу; шаш алыу
(голову)', сацал цырыу (бороду, усы).
ОБРИТЬСЯ сов. цырыныу; шаш алды-
рыу (побрить голову); сацалын цырыу
(побрить бороду, усы).
ОБРбК м. ист. оброк (крепостнойльщ
провода помещиклердиц дийханлардан ак,-
шалай я затлай алатугын салысы).
ОБРОНИТЬ сов. 1. что, разг, тусирип
жибериу, тусирип алыу; ~ ключ гилтти
тусирип алыу; 2. что и без доп. (небрежно,
мимоходом сказать) айтып салыу, айтып
жибериу.
ОБРОЧНЫЦЙ прил. ист. 1. (платящий
оброк) оброк телеуши; ~е крестьяне оброк
телеуши дийханлар; 2. (отдаваемый внаём
за оброк) оброкке берилетугын; ~е земли
оброкке берилетугын жерлер.
ОБРУБАТЬ несов. см. обрубить.
ОБРУБИТЬ сов. что 1. (укоротить)
шауып алыу, шауып цысцартыу, кесип
алыу; ~ палку таяцты шауып цысцартыу;
2. (подшить края, подрубить) бугип ти-
гиу, едиплеу.
ОБРУБОК м. кесинди, гола, кеспелтек.
ОБРУГАТЬ сов. кого-что сегиу, кейиу.
ОБРУГАТЬСЯ сов. разг, сегиниу, кейи-
ниу.
ОБРУСЕЛЫЙ прил. русласцан, рус
болып кеткен; ~ поляк русласцан по-
ляк.
ОБРУСЕНИЕ с. русласыу, рус болып
кетиу.
ОБРУСЕТЬ сов. русласыу,. рус болып
кетиу.
ОБРУЧ м. цурсау, шенбер.
ОБРУЧАЛ ЬН!|ЫЙ прил. некелик, неке
цыяр; ~ое кольцо некелик жузик.
ОБРУЧАТЬ несов. см. обручить.
ОБРУЧАТЬСЯ несов. см. обручиться.
ОБРУЧЕНИЕ с- некелеу, неке цыйыу,
некесин цыйыу.
ОБРУЧИТЬ сов. кого некелеу, неке
цыйыу, некесин цыйыу.
ОБРУЧЙТЬСЯ сов. с кем и без доп.
некелениу, некеси цыйылыу.
ОБРУШИВАТЬ несов. см. обрушить.
ОБРУШИВАТЬСЯ несов. см. обрушить-
ся.
ОБРУШИТЬ сов. что 1. цулатыу, цый-
ратыу, тас-талцаи етиу; ~ стену дийуал-
ды цулатыу; 2. на кого-что, перен. жауды-
рыу, дендириу; ~ удар на врага душпанныц
устине, соццы жаудырыу.
ОБРУШЙЦТЬСЯ сов. 1. (рухнуть) цу-
лау, цыйрау, тас-талкан болыу; старая
стена ~лась гене дийуал цулады; 2. на ко-
го-что, перен. жабыла топылыу, цупыла
топылыу; ~ться на врага душпанга жабы-
ла топылыу; 3. на кого-что, перен. бас
салыу, хужим етиу. шабыуыл жасау; ~ться
с упрёками на кого-л. биреуге пэтленип
екпесин айтыу, 6upetjdu дэпинип айыплы
етиу; 4. на кого-что, перен. (о несчастье,
заботах) басца тусиу (бахытсызлыц, цыйын-
шылыц).
ОБРЫВ м. 1. (действие) жулыу, узиу,
узип таслау, узип жибериу, узилиу; 2.
узик, узилген жер; ~ в проводе сымдагы
узик жер; 3. (крутой откос) тик жар, цу-
лама; мы сидели на самом краю ~а биз-
лер тик жардыц жагасында отыр едик.
ОБРЫВАТЬ I несов. см. оборвать.
ОБРЫВАТЬ II несое. см. обрыть.
ОБРЫВАТЬСЯ несов. см. оборваться.
ОБРБ1ВИСТЫЙ прил. 1. тик жар, тик
жарлы, цуламалы; ~ берег тик жарлы жа-
га, тик жар жага; 2. перен. узип-узип,
узиндилерден цуралган, байланыссыз, из-
бе-изликсиз.
ОБРЫВ 1| ОК м. 1. белек, узинди, кесин-
ди, цыйынды, жуллыц; ~ки бумаги цагаз-
дыц цыйындысы; ~ок проволоки сымныц
узиндиси; 2. перен. узинди, ушлыц, жа-
рым-жарты; ~кн воспоминаний есте цал-
ганлардыц узиндилери; ~ки знаний билим-
ниц ушлыцлары; ~ки фраз гоптиц узин-
дилери.
ОБРЫВОЧНЫЙ прил. белек-белек,
узинди-узинди, байланыссыз, избе-излик-
сиз.
ОБРЫЗГАТЬ сов. кого-что шашыратыу,
буркну, себиу; ~ водой суу шашыратыу.
ОБРЫЗГАТЬСЯ сов. шашырау, бурки-
лиу, себилиу.
ОБРЫЗГИВАТЬ несов. см. обрызгать.
ОБРЫЗГИВАТЬСЯ несов. см. обрыз-
гаться.
ОБРЫСКАТЬ сов. что, разг, аралап
шыгыу, шолыу, Тезип шыгыу; ~ весь свет
кеп жер л ер ди гезйп шыгыу.
ОБРЫТЬ сов. что 1. (кругом) цыр де-
герек цазып шыгыу; 2. (обкопать) деге-
регин босатып шыгыу, дегерегин цазып
шыгыу; ~ яблоню алма агашыныц деге-
регин босатып шыгыу.
ОБРЙ)ЗГЛ НЫЙ прил. цам семиз, был-
шыйып кеткен, салпыйган, салбырап кет-
кен; ~ое лицо салбырап кеткен бет.
— 553 —
ОБС
ОБРЮЗГНУТЬ сов. былшыйып кетиу,
салпыйып кетиу, салбырап кетиу.
ОБРЮЗГШИУЙ 1. прич. от обрюзгнуть;
2. прил. см. обрюзглый; человек с ~м
лицом бети салпыйып кеткен адам.
ОБРЯД м. дэстур, салт, одет, урп-одет;
религиозные диний д эсту р л ер; сва-
дебный ~ келиншек тусириу дэстури.
ОБРЯДНОСТЬ ж. 1. (система обрядов)
салт-достур; 2. (обрядовый обычай) урип-
-эдет, дэстур.
ОБРЯДНЫЙ прил. уст. см. обрядовый.
ОБРЯДОВЬН|Й прил. салт-дэстур-- •,
эдет...; ~е песни салт-достур косыклары.
ОБСАДЙТЬ сов. что, чем айлана тигиу,
жагалатып тигиу, дегереклетип егиу; ~
дорогу деревьями жол бойлап агаш егип
шыгыу.
ОБСАЖИВАТЬ несов. см. обсадить.
ОБСАСЫВАТЬ несов. см. обсосать.
ОБСАХАРИВАТЬ несов. см. обсахарить.
ОБСАХАРИТЬ сов. что, разг, кант ко-
сы v, kvm шекер себиу.
ОБСЕКАТЬ несов. см. обсечь.
ОБСЕМЕНЕНИЕ с. 1. с.-х. тукым се-
биу; 2. бот. тукымландырыу.
ОБСЕМЕНЙТЬ сов. что, с.-х. тукым се-
биу, тукым салыу-
ОБСЕМЕНИТЬСЯ сов. бот. тукымла-
ныу, тукым бериу.
ОБСЕМЕНЯТЬ несов. см. обсеменить.
ОБСЕМЕНЯТЬСЯ несов. см. обсеме-
ниться.
ОБСЕРВАТОРИЯ ж. обсерватория
(астрономия, метеорология изертлеулери
ушын арнап исленген жай).
ОБСЕЧЬ сов. что кесип таслау-
ОБСКАКАТЬ сов. 1. что (кругом, вокруг)
айланыу, айланып шабыу; ~ луг пишен-
ликти келикли айланып шыгыу; 2. кого-
•что (обогнать) шауып озыу, басып озыу;
~ всех всадников барлык атлыларды ба-
сып озыу.
ОБСКАКИВАТЬ несов. см. обскакать.
ОБСЛЕДОВАНИЕ с. тексериу; ~ школы
мектепти тексериу; медицинское ~ меди-
циналык тексериу.
ОБСЛЕДОВАТЕЛЬ м. тексериуши.
ОБСЛЁДОВАТЕЛ ЬСКЦИЙ прил. тексе-
риу..., тексериуши, тексеретугын; ~ая
работа тексериу жумысы.
ОБСЛЕДОВАТЬ сов. и несов. кого-что
тексериу; ~ поликлинику поликлиниканы
тексериу; ~ работу школы мектептиц жу-
мысын тексериу; ~ больного наукасты
тексериу.
ОБСЛУЖИВАНИЦЕ с. хызмет керсетиу;
бригада отличного ~я покупателей карый-
дарларга ец жаксы хызмет керсетиушилер-
диц бригадасы; медицинское ~е населения
халыкка медициналык хызмет керсетиу.
ОБСЛУЖИВАТЬ несов. 1. см. обслужить;
2. что ислеу, мецгериу; жумысты орын-
лау; ~ несколько станков бир неше ста-
нокларда ислеу.
ОБСЛУЖИВАЮЩИЙ 1. прич. от об-
служивать; 2. прил. хызмет етиуши, хыз-
мет керсетиуши; ~ персонал хызмет кер-
сетиушилер, хызмет етиушилер.
ОБСЛУЖЙТЬ сов. кого-что хызмет
етиу; хорошо ~ покупателя царыйдарга
жаксы хызмет етиу-
ОБСЛЮНЙТЬ сов. кого-что, разг, ту-
пи рик л еу, тупирик жагыу; ~ карандаш
цэлемди тупириклеу.
ОБСЛЮНЯВИТЬ несов. см. обслюнить.
ОБСМАТРИВАТЬ несов. см. обсмотреть.
ОБСМЕИВАТЬ несов. см. обсмеять.
ОБСМЕЯТЬ сов. кого-что кулкиге алыу,
мазан етиу.
ОБСМОТРЕТЬ сов. кого-что дыр де-
герегине сер салыу, жэн-жагын карап
шыгыу.
ОБСОСАТЬ сов. что сорыу; ~ конфету
конфетаны сорыу.
ОБСОХцНУТЬ сов. кебиу, кеуип калыу,
куурау, кур ray; платье ~ло кейлек кеп-
ти; <> молоко на губах не ~ло ауызынан
сарысы кеткен жок-
ОБСТАВИТЬ сов. 1. что (поставить
вокруг) дегереклеп койыу, коршап койыу,
айлана койыу; 2. что (меблировать) ме-
бель менен ускенелеу, сэнлеу; хорошо ~
квартиру уйди мебель менен ускеиелеУ;
3. кого-что, перен. (обмануть) пэнтлеп
кетиу, понт бериу, алдап кетиу.
ОБСТАВИТЬСЯ сов. чем, разг. 1. (по-
ставить вокруг) дегерегине койылыу, ай-
лана толтырылып койылыу, уйип койы-
лыу; ~ книгами дегерегине китапларды
уйиу; 2. разг, (обзавестись мебелью) мебель
менен ускенелениу.
ОБСТАВЛЯТЬ несов. см. обставить.
ОБСТАВЛЯТЬСЯ несов. см. обста-
виться.
ОБСТАНбВК1|А ж. 1. мебель, уй-уске-
не; они привезли новую ~у олар жаца
уй-ускенелерин алып келди; 2. (условия)
жагдай; в спокойной ~е хорошо работать
тыныш жагдайда ислеу жаксы; 3. (положе-
ние) жагдай, аухал; международная ~а
халык аралык жагдай.
ОБСТИРАТЬ сов. кого-что, разг, кирдн
жууып арылтыу; ~ всю семью уйдиц кир-
-коцын жууып арылтыу.
ОБСТЙРЫВАТЬ несов. см. обстирать.
ОБСТОЯТЕЛЬНО нареч. 1. (подробно)
толык, чыянаклы, хор тэреплеме, калдыр-
май; ~ рассказать калдырмай айтыу, то-
лык айтыу; 2. разг, (надёжно) тыцгылык-
лы етип, толык турде; ~ сделать что-л.
бир нэрсени тыцгылыклы етип ислеп шы-
гыу .
ОБСТОЯТЕЛЬНОСТЬ ж. 1. (подроб-
ность) толыклык, тыянаклылык, хор тэ-
реплилик; ~ доклада докладтын толыклы-
гы; 2. разг, (рассудительность) акыллылык,
салмаклылык, салдамлылык-
ОБСТОЯТЕЛ ЬНЫЙ прил. 1. (подроб-
ный) толык, тыянаклы, хэр тэреплеме;
~ рассказ толык айтылган гурриц; 2. разг,
(рассудительный — о человеке) салмаклы,
салдамалы.
ОБСТОЯТЕЛ ЬСТВЕННЦЫЙ прил. грам.
пысыклауыш; ~ое придаточное предложе-
ние пысыклауыш багыныушы гэп.
ОБСТОЯТЕЛЬСТВЦО с. 1. жагдай, ау-
хал; важные ~а эхмийетли жагдайлар;
ОБС
— 554 —
2. мн. обстоятельства (условия) шэрт,
жагдай; в трудных ~ах кыйын жагдай-
ларда; смотря по~ам жагдайга карай; при
данных ~ах усы жагдайларда; ни при
каких ~ах хэр кандай жагдайларда да;
стечённе обстоятельств турли жагдай л ар-
дыц салдарынан; 3. грам. пысыклауыш;
~о времени уакыт пысыклауыш.
ОБСТОЯТЬ несов.'. всё ~йт хорошо
ислер жайында; дело ~йт плохо аухал
жаман.
ОБСТРАГИВАТЬ несов. см. обстрогать.
ОБСТРАИВАТЬ несов. см. обстроить.
ОБСТРАИВАТЬСЯ несов. см. обстро-
иться.
ОБСТРЁЛ м. окка тутыу, атыу, ок
жаудырыу; попасть под ~ бораган октыц
астында калыу; артиллерийский ~ артил-
лериядан ок жаудырыу; взять кого-л. под
~ биреуди катты критикалау.
ОБСТРЁЛ ИВАТЬ несов. см. обстрелять.
ОБСТРЕЛЯННЫЙ 1. прич. от обстре-
лять; 2. прил. (побывавший в боях) урысты
керген, урыс жагдайына упренген; ~ сол-
дат урысты керген солдат.
ОБСТРЕЛЯТЬ сов. 1. кого-что (под-
вергнуть обстрелу) окка тутыу, ок жау-
дырыу; ~ высоту бийикликти окка тутыу;
2. что (испытать в стрельбе) атып ке-
риу, атып сынап кериу; ~ ружьё мылтык-
ты атып сынап кериу.
ОБСТРИГАТЬ несов. см. остричь.
ОБСТРЙЧЬ сов. см. остричь.
ОБСТРИЧЬСЯ сов. см. остричься.
ОБСТРОГАТЬ сов. что жоныу, кырыу,
сургилеу.
ОБСТРОИТЬ сов. что, разг, айландыра
салыу, цоршау; ~ площадь новыми дома-
ми майданды жаца жайлар менен кор-
та v.
ОБСТРОИТЬСЯ сов. разг. 1. (выстроить
для себя жильё) ези ушыи жай салыу;
2. (застроиться) кеп жай салыныу.
ОБСТР^КЦИЦЯ ж. обструкция, ТОСКЫН-
лык, гедирги (парламентлик гурестиц бир
усылы)\ устроить кому-л. ~ю биреуге тос-
кынлык жасау.
ОБСТУПАТЬ несов. см. обступить.
ОБСТУПЙЦТЬ сов. кого-что коршап
алыу, ортага алыу, дегереклеп алыу;
дети ~ли учителя балалар мугаллимди
дегереклеп алды.
ОБСУДЙТЬ сов. кого-что додалау, тал-
кылау; ~ предложение усынысты талкылау;
~ доклад докладты додалау.
ОБСУЖДАТЬ несов. см- обсудить.
ОБСУЖДЕНИЕ с. додалау, талкылау;
принять участие в ~и кого-чего-л. тал-
кылауга катнасыу; поставить на ~е до-
далауга цойыу.
ОБСУШИВАТЬ несов. см. обсушить.
ОБСУШИВАТЬСЯ несов. см. обсу-
шиться.
ОБСУШИТЬ сов. что кептириу, кУр-
гатыу, шаулау; ~ мокрую одежду суу
кийимди кептириу.
ОБСУШЙТЬСЯ сов. кептириниу, кур-
гатылыу, шауланыу; ~ у костра оттыц
басында кептириниу.
ОБСЧИТАТЬ сов. кого-что кем есап-
лау, есаптан жеу, жеп калыу.
ОБСЧИТАТЬСЯ сов. жанылысыу; ~ на
два рубля еки сомга жанылысыу.
ОБСЧИТЫВАТЬ несов. см. обсчитать.
ОБСЧИТЫВАТЬСЯ несов. см. обсчи-
таться.
ОБСБ1ПАТЬ сов. кого-что, чем себиу,
устине себиу; ~ торт сахаром тортка
кант себиу.
ОБСЫПАТЬ несов. см. обсыпать.
ОБСБШАЦТЬСЯ сов. кыршылыу, кауа-
жацлаиыу, копарыдып тусиу; штукатур-
ка ~лась сыбаУ цыршылды, сыбау копа-
рылып тусти.
ОБСЫПАТЬСЯ несов. см. обсыпаться.
ОБСЫХАТЬ несов. см. обсохнуть.
ОБТАИВАТЬ несов. см. обтаять.
ОБТАЧАТЬ сов. что курастырып тигиу#
ултарыу.
ОБТАЧИВАТЬ I несов. см. обтачать.
ОБТАЧИВАТЬ II несов. см. обточить.
ОБТАЯЦТЬ сов. ериу, жибисиу, жибиу;
ступеньки ~ли баскышлардыц музы
ерипти.
ОБТЕКАЕМ'ЫЙ 1. прич. от обтекать;
2. прил- суйир, суйирленген; ~ая форма
суйир форма; ~ый автомобиль суйир
формалы автомобиль; 3. прил. перен. сый-
калак; ~ый ответ сыйкалак жууап.
ОБТЕКАТЬ несов. см. обтечь.
ОБТЕРЁТЬ сов. кого-что 1. (вытереть)
сыпырыу, суртиу; ~ лоб платком мацлай-
ды орамал менен сыпырыу; врач обтёр
руки спиртом врач колын спирт пенен
суртти; 2. (сделать обтирание) ыскылап
суртиу; ~ тело мокрым полотенцем дене-
син ыгал сулги меиен суртиу.
ОБТЕРЕТЬСЯ сов. 1. (вытереться) сы-
пырыныу, суртиниу; 2. (сделать обтира-
ние) ысып суртиниу.
ОБТЕРПЕТЬСЯ сов. разг, кенлигиу#
уйрениу-
ОБТЁРТЫЙ 1. прич. от обтереть;
2. прил. (потёртый, выношенный) генер-
ген, тозган, тозыуы жеткен.
ОБТЕСАТЬ сов. 1. что жоныу, жонып
тегислеу, шауып тегислеу; ~ бревно бере-
нени жонып тегислеу; 2. кого, перен. разг,
(привить культурные навыки) жаксы
одстлерге уйретиу.
ОБТЁСЫВАТЬ несов. см. обтесать.
ОБТЁЧЬ сов. что айланып агыу.
ОБТИРАНИЕ с. 1. (действие) сыпырыу,
суртиу; сыпырыныу, суртиниу; 2. (с ле-
чебной целью) ысып суртиу, ыскылау;
~ холодной водой денени салкын суу ме-
нен ыскылау.
ОБТИРАТЬ несов. см. обтереть.
ОБТИРАТЬСЯ несов. 1. см. обтереться;
2. (с лечебной целью) ысып суртиниу.
ОБТОЧИТЬ сов. что цайрау, жаныу, егеу.
ОБТОЧКА ж. кайрау, жаныу, егеу.
ОБТРЁПАННЫЙ 1. прич. от обтрепать;
2. (сильно поношенный) лэттеси шыккан,
тозыуы жеткен.
ОБТРЕПАТЬ сов. что тоздырыу, тозы-
уын жеткериу, лоттесин шыгарыу; ~ платье
кейлекти тоздырыу.
— 555 —
ОБШ
обтрепА цться сов. тозыу, тозыуы же-
тну» лэттеси шыгыу; рукава ~лись жен,-
лердиц лэттеси шыгып цалды.
ОБТЯГИВАТЬ несов. см. обтянуть.
ОБТЯЖК1|А ж. созыу, керип цаплау;
<> в ~у цынама; платье сшито в ~у кей-
лек цынама етип тигилген.
ОБТЯНУТЬ сов. 1. что, чем даплау;
~ диван дерматином диванды дерматин
менен каплау; 2. кого-что (об одежде)
дыналып турыу.
ОБУВАТЬ несов. см. обуть.
ОБУВАТЬСЯ несов. см. обуться.
ОБУВНОЙ прил. аяд кийим...; ~ ма-
газин аяк кийим дук0ни.
ОБУВЩЙК м. аяк кийимши, етикши (аяк;
кийим санаатында ислеуши).
ОБУВЦ Ь ж. аяц кийим; кожаная ~ь
былгары аяц кийим; резиновая ~ь рези-
налы аяц кийим; валяная ~ь кийиз аяц
кийим; починка ~и аяц кийим жамау.
ОБУГЛИВАТЬ несов. см. обуглить.
ОБУГЛИВАТЬСЯ несов. см. обуглиться.
ОБУГЛИТЬ сов. что кемирге айланды-
рыу. г
ОБУГЛИЦТЬСЯ сов. кемир болыу, ке-
мирге айланыу; дрова ~лись отын кемир
болды.
ОБУЖИВАТЬ несов. см. обузить.
ОБУЗ.А ж. ауырманлыд, ауыр жумыс,
артык жумыс, машадатшылыд, мусаллат;
быть ~ой для кого-л. биреуге мусаллат
болыу.
ОБУЗДАТЬ сов. кого-что 1. (взнуздать)
жууенлеу, суулыклау; 2. перен. (укро-
тить) багындырыу, тыйым салыу, жууен-
леу.
ОБУЗДЫВАТЬ несов. см. обуздать.
ОБУЗИТЬ сов. что тарайтыу, тарылтыу,'
~ платье кейлекти тарылтыу.
ОБУРЕВА||ТЬ несов. кого-что илажын
цуртыу, дицкесин цуртыу; его ~ют со-
мнения оныц гудик дицкесин цуртып тур.
ОБУСЛОВИТЬ сов. что 1. (оговорить)
шэртлеу, шорт койыу, ескертиу; ~ что-л.
в договоре договорда бир нэрсени шорт
етип койыу; 2. (послужить причиной)
брне болыу, себеп болыу, себепши болыу.
ОБУСЛАВЛИВАТЬ несов. см. обусло-
вить.
ОБУТЬ сов. 1. кого-что аяк кийим кий-
гизиу; ~ ребёнка балага аяк кийим кий-
гизиу; 2. что (надеть) кийгизиу, аяк
кийим кийиндириу, аякка кийиу; ~ сапоги
етик кийиу.
ОБУТЬСЯ сов. аякка кийиниу, аяк кийим
кийиниу.
ОБУХ, ОБУХ м. ецсе, шуйде, кыр;
как обухом по голове ударило тебеден
жасыл тускендей болды.
ОБУЧАТЬ несов. см. обучить.
ОБУЧАТЬСЯ несов. 1. см. обучиться;
2. (проходить курс наук) билим алыу;
~ в военном училище эскерий училищеде
билим алыу.
ОБУЧЕНИЕ с. окытыу, уйретиу, окыу,
уйрениу; ~ русскому языку рус тилин
уйрениу; всеобщее обязательное ~ галаба
миннетли окыу; заочное ~ сырттан одыу.
ОБУЧИТЬ сов. кого-что, чему оцытыу.
уйретиу; ~ детей грамоте балаларды опы-
ты у; ~ ремеслу енерге уйретиу; ~ верхо-
вой езде ат миниуге уйретиу-
ОБУЧЙТЬСЯ сов. чему оцыу, уйреииу;
~ грамоте сауат ашыуга окыу, сауат ашыу;
~ письму жазыуды уйрениу.
ОБУЙЦТЬ сов. кого-что, уап. бийлеп
алыу, басыу, коршап алыу, каплау; его
~л страх оны кордыныш даплады.
ОБХВАТ м. 1. (действие) кушаклап
алыу, кушаклау; 2. кушак, кулаш; дерево
в два ~а жууанлыгы еки кулаш агаш.
ОБХВАТИТЬ сов. кого-что цушацлап
алыу, цушацлау.
ОБХВАТЫВАТЬ несов. см. обхватить.
ОБХОД м. 1. (действие) айланып шы-
гыу, аралап шыгыу, керип шыгыу; утрен-
ний ~ врача врачтын. азангы аралап шы-
гыуы; 2. (кружный путь) айланба жол,
айланыш жол; удобный ~ колайлы айла-
ныш жол; -ф- в ~ 1) (обходя кругом, сторо-
ной) айланып; 2) (уклоняясь от исполне-
ния чего-л.) бас тартып; 3) (окружая, за-
ходя с флангов) еки капталынан кор-
шау.
ОБХОДИТЕЛЬНОСТЬ ж. эдеплилик,
мулэйимлик, сыпайылыц.
ОБХОДЙТЕЛ ЬНЫЙ прил. эдепли, му-
лэйнм, сыпайы; ~ человек эдепли адам.
ОБХОДЙТЬ I несов. см. обойти.
ОБХОДЙТЬ II сов. кого-что, разг, айла-
нып шыгыу, аралап шыгыу; весь город
цаланыц барлыц жерин айланып шыгыу.
ОБХОДЙТЬСЯ несов. см. обойтись.
ОБХОДНОЙ прил.: ~ лист есапласыу
дагазы (жумыстан шыууанда).
ОБХОДНЦЫЙ прил. 1. воен, айланып
орайтугын, коршайтугын; ~ое движение
айланып орап алыу хэрекети; 2. (круж-
ный) айланыш, айланып ететугын; ~ый
путь айланыш жол.
ОБХОДЧИК м. айланып шыгыушы, ка-
рап шыгыушы; путевой ~ ж.-д. темир
жолды айланып шыгыушы.
ОБХОЖДЕНИЕ с. катнасык; вниматель-
ное ~ кеуилли катнасык жасау, сыпайы
мэмиледе болыу.
ОБЧЦЁСТЬСЯ сов. разг.: раз, два и
~ёлся жок дерлик, жодтыц касында.
ОБЧИСТИТЬ сов. что тазалау, та зал ап
цойыу, аршыу.
ОБЧЙСТИТЬСЯ сов. эбден тазаланыу,
аршылыу.
ОБЧИЩАТЬ несов. см. обчистить.
ОБЧИЩАТЬСЯ несов. см. обчиститься.
ОБШАРИВАТЬ несов. см. обшарить.
ОБШАРИТЬ сов. что, разг, тинтип ца-
pay, ацтарып царау; ~ всё в доме жайдыц
иши ниц бэр ин тинтип шыгыу.
ОБШИВАТЬ несов. см. обшить.
ОБШЙВКА ж. 1. (действие) каплау,
кецкериу; 2. (то, чем обшито) даплама.
ОБШЙВОЧНЫЙ прил. даплайтугын,
даплауыш; ~ материал каплауыш мате-
риал, каплайтугын материал.
ОБШИРНОСТЬ ж. 1. (ширь) кецлик, кен
жазыдлык; ~ колхозных полей колхоз
атызларынын кен жазыклыгы; 2. перен.
ОБШ
— 556 —
уллылыц, улкен келемлилик, кеплик; ~
задач уазыйпалардыц уллылыгы.
ОБШЙРН ЦЫЙ прил. 1. кутэ кен, улкен,
жазык; ~ый школьный участок кутэ кец
мектеп участкасы; 2. перен. келемли, ул-
кен, уллы; ~ые планы келемли планлар;
~ые знания кец билим; 3. (многочисленный)
кеп; ~ое знакомство кеп Таныслыц.
ОБШЙТЬ сов. 1. что, чем (по краю)
эдиплеу, жийеклеу, кецкериу; ~ воротник
тесёмкой жаганы таспа менен эдиплеу;
2. (кругом) айландыра тигиу, цаплау, тыс-
лау; ~ посылку холстом посылканы кенеп
пенен цаплау; 3. (обить) цаплау; ~ тёсом
тацтай менен цаплау; 4. разг, тигип кийин-
дприу; ~ всю семью уй ишин тегис тигип
кийиндириу.
ОБШЛАГ м. цайырма, жен цайырма-
сы.
ОБЩАТЬСЯ несов. с кем цатнасыу, бай-
лаиысыу, араласыу; ~ с друзьями дослар
менен цатнасыу; ~ со многими людьми кеп
адамлар менен араласыу.
ОБЩЕ’ цоспа сезлердиц темендеги мэ-
нилерди билдиретугын биринши белеги:
1) улыума, жалпы, мыс.: общереспубли-
канский улыума республикалыц; 2) уэж-
меге, мыс.: общепонятный хэммеге туси-
никли; 3) жалпы, мыс.: общетеоретический
жалпы теориялыц.
ОБЩЕВОЙСКОВОЙ прил. улыума эскер-
лик, улыума эскерий; ~ устав улыума
эскер лик устав.
ОБЩЕГОРОДСКбЦЙ прил. улыума ца-
лалыц; ~е собрание улыума цалалыц мэж-
лис.
ОБЩЕГОСУДАРСТВЕННЫЦЙ «рыл.улыу-
ма мэмлекетлик; ~е интересы улыума
мэмлекетлик мэплер.
ОБЩЕДЕМОКРАТИЧЕСКИЙ прил. улыу-
ма демок рати ял ык-
ОБЩЕДОСТУПНЦЫЙ прил. 1. (доступ-
ный для всех) хэммениц шамасы жетету-
гын, хэмме ала алатугын, арзан; хэмме-
ниц цолынан келетугын; ~ые цены хэм-
мениц шамасы жететугын бахалар; 2. (по-
нятный для всех) хэммеге тусиникли, хэмме
тусинетугын; ~ая лекция хэммеге туси-
никли лекция.
ОБЩЕЖИТЁЙСКЦИЙ прил. разг, кун-
делик турмыстагы; ~ое правило кунде-
ликли турмыс режеси.
ОБЩЕЖЙТИЦЕ с. 1. (помещение) жа-
тацхана; студенческое ~е студентлер жа-
такханасы; 2. (совместное существование)
жэмийетлик емир, жэмийетлик турмыс;
соблюдать правила социалистического ~я
социалистлик жэмийетлик турмыстыц ре-
желерин сацлау.
ОБЩЕЗАВОДСКИЙ, ОБЩЕЗАВОДСКОЙ
прил. жалпы заводлыц, улыума заводлыц.
ОБЩЕИЗВЕСТНО нареч. хэммеге мэ-
лим, хэммеге белгили; это ~ бул хэммеге
мелим.
ОБЩЕИЗВЕСТНЫЙ прил. хэммеге мо-
лим, хэммеге белгили.
общеклАссовы '|Й прил. улыума
класслыц, жалпы класслыц; ~е интересы
улыума класслыц мэплер.
ОБЩЕНАРОДНЫЙ прил- улыума ха-
лык, улыума халыцлыц; ~ праздник улыу-
ма халыц байрамы.
ОБЩЕНАЦИОНАЛЬНЦЫЙ прил. улыу-
ма миллетлик; ~ое достояние улыума
миллетлик мулк.
ОБЩЁНИЕ с. цатнасыц, цатнасыу, бай-
ланысыу.
ОБЩЕОБРАЗОВАТЕЛЬНЦЫЙ прил.
улыума билим беретугын; ~ая школа
улыума билим беретугын мектеп.
ОБЩЕОБЯЗАТЕЛЬНЫЙ прил- хэмме-
ге миннетли.
ОБЩЕПАРТЙЙНЦЫЙ прил. улыума
партиялык; ~ое дело улыума партиялык
ис.
ОБЩЕПОЛЕЗНЫЙ прил. хэммеге пай-
далы.
ОБЩЕПОНЯТНЫЙ прил- кепшиликке
тусиникли, хэммеге тусиникли.
ОБЩЕПРИЗНАННЫЙ прил. кепшиликке
танылган; ~ авторитет абройы менен кеп-
шиликке танылган.
ОБЩЕПРИНЯТЫЙ прил. хэмме макул-
лаган, кепшилик макуллаган, кепшилик
кабыл еткен.
ОБЩЕРАСПРОСТРАНЁННЫЙ прил. хэм-
ме жерге таралган, кепшиликке таралган.
ОБЩЕРЕСПУБЛИКАНСКИЙ прил.
улыума республикалык, жалпы респуб-
ликалык-
ОБЩЕСОЮЗНЫЙ прил. улыума со-
юзлыц; ~ое законодательство улыума со-
юзлыц зацлар жыйнагы.
ОБЩЕСТВЕННИК м. жэмийетшил.
ОБЩЕСТВЕННИЦА женск. от обще-
ственник.
ОБЩЁСТВЕННО-ПОЛЁЗНЫЙ прил.
жэмийетлик пайдалы; ~ труд жэмийетлик
пайдалы мийнет.
ОБЩЕСТВЕННО-ПОЛИТИЧЕСКИЙ
прил. жэмийетлик-сиясий.
ОБЩЕСТВЕННОСТЬ ж. собир. 1. (пе-
редовые круги общества) жэмийетшилик,
журтшылыц; научная ~ илимий жэмийет-
шилик; 2. (общественные организации)
жэмийетлик шелкемлер; ~ института ин-
ституттыц жэмийетлик шелкемлери.
ОБЩЁСТВЕННО-ЭК ОНОМЙЧЕСКИЙ
прил. жэмийетлик-экономикалыц.
ОБЩЕСТВЕНН ЫЙ прил. 1. жэмийетлик;
~ый строй жэмийетлик дузилис; ~ая
жизнь жэмийетлик турмыс; ~ый долг
жэмийетлик миннет; 2. разг, (любящий
общество) кепшиликшил; 3. жэмийетлик;
~ые организации жэмийетлик шелкемлер;
~ое поручение жэмийетлик тапсырма;
4. (коллективный) жэмийетлик; ~ая соб-
ственность жэмийетлик меншик; < ~ый
обвинитель жэмийетлик царалаушы; ~ое
питание жэмийетлик ауцатланыу; ~ое
положение жэмийетлик жагдай; ~ые науки
жэмийетлик илимлер.
ОБЩЕСТВ ЦО с. 1. жэмийет; человече-
ское ~о адамлыц жэмийет; коммунистиче-
ское ~о коммунистлик жэмийет; 2. (ком-
пания) топар, топ, жыйын; многочислен-
ное ~о кеп санлы жыйын; находиться
в ~е кого-л. биреудиц топарында болыу;
— 557 —
ОБЪ
3. (организация) жэмийет; акционерное ~о
акционерлик жэмийет; спортивное ~о спорт
жэмийети.
ОБЩЕТЕОРЕТИЧЕСКИ || Й прил. улыума
теориялык, жалпы теорияльщ; воп-
росы улыума теориялыц масел ел ер.
ОБЩЕУ ПОТРЕБЙТЕЛ ЬН ЦЫЙ прил.
кепшилик колланатусын, хэмме колла-
натурын, улыума колланылатурын; ~ое
средство хэмме холланатурын дэри.
ОБЩЕЧЕЛОВЕЧЕСКИЙ прил. улыума
адамзат, улыума адамзатлыц.
ОБЩ||ИЙ прил. 1. жалпы, улыума; ~ее
собрание жалпы жыйналыс; ~ие недостат-
ки улыума кемшиликлер; 2. (коллектив-
ный) улыумалыц, жалпы; ~ая работа
жалпы жумыс; 3. (находящийся в совмест-
ном пользовании) улыумалыц; ~ее имуще-
ство улыумалыц мулк; 4. (одинаковый)
улыума, жалпы; ~ие интересы улыума
мэплер; 5. (весь, совокупный) улыума, жал-
пы; ~ий итог улыума цуртындысы; <> ~ее
место цэммеге айцын порее; в ~ем улыума
алганда; в ~ей сложности хэммесин ал-
ганда; найти ~ий язык бир пикирге келиу;
привестй к ~ему знаменателю мат. ортац
белпмге келтириу; ~ий наибольший де-
литель мат. ец улкен ортац белиуши;
~ее наименьшее кратное мат. ец киши
ортац белиниУши.
ОБЩЙНА ок. 1. ист. цэуим; родовая ~
урыулыц цэуими; 2, уст. цоуим; религиоз-
ная ~ диний цоуим.
ОБЩИННЫЙ прил. ист. цэуимлик;
~ое землевладение жерден доуим болып
пайдаланыу.
ОБЩИПАТЬ сев. кого-что пэрин жу-
лыу; жулып тазалау; ~ курицу тауыктын,
перин жулыу.
ОБЩИПЫВАТЬ несов. см. общипать,
ОБЩИТЕЛЬНОСТЬ ж. адам жатыр-
камаушылык, уйи})секлик.
ОБЩИТЕЛЬНЫМ прил. адам жатыр-
камайтугын, адамга уйиршил, уйирсек;
~ ребёнок адамра уйир бала, адамлы
жатырдамайтурын бала; ~ характер адам-
ды жатыркамайтурын минез.
Общность ж. улыумалыц, жалпылыц,
бирдейлик; ~ интересов талаплардыц
бирдейлпги.
ОБЩО нареч. разг, жалпылама; доклад-
чик елйшком ~ изложил основной вопрос
тийкаргы мэселени докладшы дым жалпы-
лама айтып шыкты.
ОБЪ= (см. об=) приставка «е», «ю», «я»
дауыслыларыныц алдында «г=» приставкасы-
ныц орнына цолланылады, мыс.: объехать
айланып етиу; объяснить тусиндириу.
ОБЪЕДАТЬ несов. см. объесть.
ОБЪЕДАТЬСЯ несов. см. объесться.
ОБЪЕДЁНИЕ с. 1. (неумеренность в пи-
ще) ашкезлик, герцаушылыц; 2. разг.
мазалы, палдай; пирог — просто ~! пирог
палдай екен!, пирог мазалы екен!
ОБЪЕДИНЕНИЕ с. 1. (действие) би-
риктириу, бирлестириу; биригиу, бирле-
сиу; ~ мелких колхозов майда колхозлар-
ды бирлестириу; ~ всех сил в борьбе за мир
парахатшылыц ушын гуреске барлык
кушлерди бириктириу; 2. бирлеспе, шел-
кем; литературное ~ эдебий бирлеспе.
ОБЪЕДИНЁННЦЫЙ 1. прич. от объеди-
нить; 2. прил. бирлескен; ~ое заседание
бирлескен мэжлис.
ОБЪЕДИНИТЕЛЬНЫЙ прил. бприкти-
риуши, бирлестириуши, бирлестиретугын;
~ съезд бнрнктнриуши съезд.
ОБЪЕДИНИТЬ сов. 1. кого-что бирик-
тириу, бирлестириу; ~ два института
еки инстнтутты бириктириу; 2. что (спло-
тить) бириктириу; ~ силы мира парахат-
шылыцтыц кушин бириктириу.
ОБЪЕДИНИТЬСЯ сов. 1. (соединиться)
биригиу, бирлесиу, куш бириктириу;
2. (сплотиться^ биригиу.
ОБЪЕДИНЯТЬ несов. см. объединить.
ОБЪЕДИНЯТЬСЯ несов. см. объеди-
ниться.
ОБЪЕДКИ мн. (ед. объедок м.) калдыц,
сарцыт.
ОБЪЁЗД м. 1. (действие) келикли ай-
ланып шыгыу, келикли аралап шыгыу;
2. (кружный путь) айланыш жол, ай-
ланба, бурыу жол; поехать в ~ айланыш
жол менен журиу, бурыу жол менен ке-
тиу.
ОБЪЕЗДИТЬ гое. 1. кого-что айланып
шыгыу, цыдырып шыгыу; ~ весь край
улкениц барлыгын цыдырып шыгыу;
2. кого уйретиу, миниске уйретиу, бас
билдириу; ~ коня атты миниске уйретиу.
ОБЪЁЗДЧИК м. 1. бажбан, цорыцшы,
сакшы; лесной ~ тогай цорыцшысы;
2. (тот, кто объезжает лошадей) асауды
уйретпуши-
ОБЪЕЗЖАТЬ I несов. см. объехать.
ОБЪЕЗЖАТЬ II несов. см. объездить.
ОБЪЁЗЖЕНН'|ЫЙ 1. прич. от объез-
дить; 2. прил. уйретилген, минги, бас би-
летугын; ~ая лошадь минги ат.
ОБЪЕКТ м. 1. филос. объект (реаль
материальльщ дунья); 2. (явление, предмет)
объект, зат, цубылыс; ~ изучения изерт-
леу объекта; 3. объект, кэрхана, цурылыс;
военный ~ эскерий кэрхана; работать
на новом ~е жаца объектте ислеу.
ОБЪЕКТИВ м. объектив (оптикальщ
цуралдыц бетиндеги эйнек); ~ фотоаппа-
рата фотоаппараттыц объективи.
ОБЪЕКТИВИЗМ м. см. объективность 2.
ОБЪЕКТИВИСТ м. объективист (объек-
тиеизмниц тэрепдары).
ОБЪЕКТИВИСТСКИЙ прил. объекти-
виста ик.
ОБЪЕКТИВНО нареч. эдил, шын лык
пенен, дурыслыд пенен.
ОБЪЕКТИВНОСТЬ ж. 1. филос. объек-
тивлик; 2. (беспристрастность) эдиллик,
дурыслыд, хадыйкатлыд, шынлык; ~ суж-
дений ойлаудын. эдиллиги.
ОБЪЕКТЙВНЦЫЙ прил. 1. филос. объек-
тив, объективли; ~ая действительность
объектнвли шынлыц; 2. (беспристрастный)
эдил, хацыйцат, дурыс, шын; ~ая оценка
эдил баца.
ОБЪЁМ м. 1. келем; ~ куба кубтыц
келеми; ~ здания жайдыц келеми; 2. пе-
рен. шама, мелшер; ~ знаний билим ке-
ОБЪ
— 558 —
леми; ~ работ жумыстыц келеми; книга
небольшого ~а киши келемли китап.
ОБЪЕМИСТЦЫЙ прил. келемли, ке-
леми улкен; ~ая рукопись келемли цол
жазба.
ОБЪЁМНЦЫЙ прил. келемли, келем;
~ый анализ хим. келемли анализ; ~ое
изображение келемли керсетиу.
ОБЪЕСТЬ сов. 1. что (со всех сторон)
жеп койыу, мужип жеп цойыу; 2. кого,
разг- кеп жеп зыян келтириу; 3. что, разг,
(разъесть) жеп цойыу, ойып жибериу,
ойып кетиу.
ОБЪЕСТЬСЯ сов. гупти болыу, артыц
жеу; ~ сладким мазалы затты кеп жеу,
мазалы затты жеп гупти болыу.
ОБЪЕХАТЬ сов. кого-что 1. (стороной)
айланып етиу; ~ большое озеро улкен
келди айланып етиу; 2. (побывать всюду)
кеп жерлерде болыу, гезип шыгыу, ара-
лап шыгыу; ~ весь город цаланыц бэрин
айланып шыгыу; 3. (перегнать) басып озыу,
озып кетиу; ~ грузовик жук машинасын
басып озыу.
ОБЪЯВЙТЬ сов. 1. что, о чём (сообщить)
билдириу, цулацландырыу, айтыу; ~ о по-
молвке ерли-зайыплы болатугыны хаццын-
да билдириу; ~ о своём решении езиниц
нийетин айтыу, езиниц ойын билдириу;
2. что (огласить) дагазалау, жарыялау;
~ приговор хукимди жарыялау; ~ благо-
дарность алгыс жарыялау; 3. жарыялау,
дагазалау; ~ войну урыс жарыялау;
~ подписку на газеты газеталарга жазы-
лыуды дагазалау; ~ собрание закрытым
жыйналысты жабыц деп жарыялау.
ОБЪЯВЙЦТЬСЯ сов. разг, пайда болыу;
~лся неизвестный человек белгисиз биреу
пайда болды.
ОБЪЯВЛЕНИЕ с. 1. (действие) жарыя-
лау, дагазалау; ~ войны урыс жарыялау;
2. хабар, дагаза; дать ~ в газету газетага
дагаза бериу.
ОБЪЯВЛЯТЬ несов. см. объявить.
ОБЪЯВЛЯТЬСЯ несов. см. объявиться.
ОБЪЯГНЙТЬСЯ сов. см. оягниться.
ОБЪЯСНЕНИЕ с. 1. (действие) тусин-
дириу, тусиник бериу, ацлатыу; ~ урока
сабацты тусиндириу; ~ значения слова
сездиц мэнисин тусиндириу; 2. тусини-
сиу, тусиниу; тусиник хат; представить
письменное ~ тусиник хат жазып бериу;
<. ~ в любви суйетугынлыгын айтыу, му-
хаббатлыгын айтыс.
объяснймцый прил. тусинилетугын,
тусиниуге болатугын; это вполне ~ое же-
лание бул толыц тусиниуге болатугын
тилек.
ОБЪЯСНЙТЕЛ ЬНЦЫЙ прил. тусиник,
тусиндиретугын, тусиник беретугын, ту-
синдирмели; ~ая записка тусиник хат.
ОБЪЯСНИТЬ сов. что тусиндириу, ту-
синдирип бериу, угындырыу; ~ правило
цэдени угындырыу; ~ причину отсутствия
болмаганыныц себебин тусиндириу.
ОБЪЯСНИЦТЬСЯ сов. 1. (друг с другом)
тусинисиу, угынысыу; это недоразуме-
ние — мы должны ~ться бул габырыс
болган нэрсе — бизлер тусинисцунмиз ке-
рек; 2. (стать понятным, выясниться)
тусиникли болыу, аныцланыу; теперь всё
~лось енди хэммеси тусиникли болды; <>
~ться в любви суйетугынлыгын айтыу,
мухаббатын айтыу.
ОБЪЯСНЯТЬ несов. см. объяснить.
ОБЪЯСНЯТЬСЯ несов. 1. см. объяс-
ниться; 2. (разговаривать, изъясняться)
сейлесиу, гуррицлесиу; ~ по-немецки не-
мецше сейлесиу; 3. (находить себе объяс-
нение) себеп болыу, келип шыгыу, туси-
никли болыу.
ОБЪЯТИЦЕ с. цушац; схватить в ~я
цушаклап алыу, цушацлау; <> открыть
~я кому-л. биреуге цушагын ашыу; встре-
тить с распростёртыми ~ями цушагын
кец жайып цабыл етиу.
ОБЪЯТЦЬ сов. что, уст. цаплап алыу,
коршап алыу; дом пламенем уйди жа-
лын коршап алган.
ОБЫВАТЕЛЬ м. 1. уст. (житель) жер-
гиликли адам; городской ~ цала адамы;
2. перен. тири жан (жгмийетлик ой-ериси
жок; надан адам).
ОБЫВАТЕЛЬНИЦА женск. от обыва-
тель.
ОБЫВАТЕЛЬСКИЙ прил. 1. уст. жер-
гиликли адам...; 2. перен. тири жанлыц;
~е настроения тири жанлыц кейиплер.
ОБЫВАТЕЛ ЬЩИНЦА ж. разг, тири жан-
лыц; бороться с ~ой тири жанлыц пенен
гу ресну.
ОБЫГРАТЬ сов. 1. кого-что утыу, утып
алыу, утып цойыу, жецип шыгыу; ~
в шахматы шахматтан утыу; 2. театр.
сахна ойынында пайдаланыу, сахна ойы-
ныныц ишине киргизиу; 3. что, разг, (му-
зыкальный инструмент) шертип жацсылау;
~ скрипку скрипканы шертип жацсы-
лау.
ОБЫГРЫВАТЬ несов. см. обыграть.
ОБЫДЕННОСТЬ ж. кундегилик, эдетте-
гилик, кунделикли турмыста гезлесиуши-
лик.
ОБЕДЕННЫЙ прил. кундегиликли, эдет-
теги, кунделикли, турмыста гезлесетугын;
случай эдеттеги уакыя.
ОБЫДЁНЩИНА ж. разг, кундегилик,
эдеттегилик, кундеги турмыста гезлесиу-
шилик.
ОБЫКНОВЕННЕЕ с. эдет, уйренген
эдет, эдетлик; против ~я эдеттегиге кар-
сы; по эдеттегише; иметь ^е что-л.
делать бир нзрсени ислеу эдет болыу.
ОБЫКНОВЕННО нареч. 1. эпиуайы;
2. (обычно) эдетинше, хэр дайым, хэр
кашан; ~ по утрам я делаю зарядку эдетте
мен хэр куни азанда зарядка ислеймен.
ОБЫКНОВЕННЫЙ прил. 1. (обычный)
цэдимги, эдеттеги, эдет болган; 2. (ничем
не примечательный) эпиуайы, ешейин, кун-
деликли, эдеттеги; ~ая история ешейин
уацыя.
ОБЫСК м. тинтиу; произвести ~ тин-
тиу жургизиу; подвергнуть ~у тинтиуге
тап етиу-
ОБЫСКАТЬ сов. кого-что 1. (сделать
обыск) тинтиу, тинтип шыгыу; 2. разг,
(осмотреть всё в поисках чего-л.) ацтарыу,
— 559 —
овс
ацтарып-тецкерип царау, тинтиу; ~ весь
дом жайдыц барлыгын ацтарыу.
ОБЫСКИВАТЬ несов. см. обыскать.
ОБЫЧАЦ Й м. эдет, урип-эдет, салт,
дэстур; старинный ~й ески эдет; свадеб-
ные ~и уйлениу тойдагы дэстурлер; в
~е эдет болган, эдетке айланган; работать
по ночам в его ~е тунде ислеу оган эдет
болган.
ОБЫЧНО нареч. 1. цэдимги, эдетте,
эдетинше; 2. (постоянно, как правило)
х,ар дайым, х,эр цашан, эдеттегидей; днём
он ~ работает эдеттегидей ол кунднз жу-
мыс ислейди.
ОБЫЧНЦЫЙ прил. 1. (такой, как всег-
да) цэдимги, эдеттеги; ~ая обстановка
цэднмги жагдай; 2. (ничем не примеча-
тельный) эпиуайы, эйтеуир.
ОБЯЗАННОСТИЬ ж. уазыйпа, миннет;
права и ~и граждан гражданлардыц пра-
волары менен миннетлери; ~и пионеров
пионерлердиц уазыйпасы; исполняющий
«~и миннетин атцарыушы-
ОБЯЗАНЦНЫЙ прил. 1. миннетли; он ~
это сделать ол усыны ислеуге миннетли;
мы ~ы помогать друг другу бизлер бир-
-биримизге жэрдемлесиуге миннетлимиз;
2. миннетдар; я ему ~ жизнью мен тири
цалганым ушын оган миннетдарман; чув-
ствовать себя ~ным езин миннетдар деп
сезиу.
ОБЯЗАТЕЛЬНО нареч. миннетли тур-
де, элбетте, сезсиз; я ~ приду мен сезсиз
келемен.
ОБЯЗАТЕЛЬНОСТЬ ж. 1. миннетлилик;
2. (готовность оказать содействие, услу-
гу) хызметшиллик; мне нравится его ~
оныц хызметшиллиги маган унайды.
ОБЯЗАТЕЛЬНЦЫЙ прил. 1. (непремен-
ный) мэжбурий, миннетли; всеобщее ~ое
обучение галаба миннетли турде оцыу;
в ~ом порядке миннетли турде; 2. (гото-
вый оказать содействие, помощь) хызмет-
шил; ~ый человек хызметшил адам.
ОБЯЗАТЕЛЬСТВО с. 1. миннетлеме;
социалистическое ~ социалистик миннет-
леме; взять ~ миннетлеме алыу; 2. эк.
(денежный заёмный документ) миннет-
ли царыз цагазы, миннетли царыз доку-
мент.
ОБЯЗАТЬ сов. 1. кого-что жуклеу, мин-
нетлеу, миннетли етиу; ~ закончить ра-
боту в два дня жумысты еки кунде питке-
риуге миннетлеу; 2. кого (вызвать чувство
признательности) миннетдар етиу, мин-
нетдар болыу; вы меня этим очень обяже-
те усы исициз бенен мени жудэ миннетдар
етесиз.
ОБЯЗАТЬСЯ сов. миннет алыу, мин-
нетлениу, миннетлеме алыу; ~ выполнить
план досрочно планды муддетинен бурын
орынлаува мин нетлениу.
ОБЯЗЫВА 1|ТЬ несов. 1. см. обязать; 2.
кого к чему (налагать известные обязанно-
сти) миннетлеу; положение ~ет жагдай
миннетлеп отыр.
ОБЯЗЫВАТЬСЯ несов. см. обязаться.
ОВАЛ м. сопац, суйри-сопац; ~ лица
беттиц суйри-сопагы.
ОВАЛ ьный прил. сопац, суйри-сопац;
~ стол сопац стол.
ОВАЦИЦЯ ж. овация, цол шаппатлау,
цол шапалацлау; устроить кому-л.
биреуге цол шаппатлау.
ОВДОВЕТЬ сов. жесир цалыу, тул ца-
лыу.
ОВЕВАТЬ несов. см. овеять.
ОВЕИВАТЬ несов. см. овеять.
ОВЁС м. суды.
овец род., вин. п. мн. от овца.
ОВЁЧЦИЙ прил. цой..., цойдыц...; ~ья
шерсть цой жуни; ~ий сыр цой сутинен
таярланган сыр.
ОВЁЧКА ж. 1. уменьш. от овца; 2. пе-
рен. (о смирном, кротком человеке) мусэ-
пир, цойдан жууас адам.
ОВЕЩЕСТВЙТЬ сов. что затца айлан-
дырыу.
ОВЕЩЕСТВИТЬСЯ сов. затца айланыу.
ОВЕЩЕСТВЛЕНИЕ с. затца айланды-
рыу, затца айланыу.
ОВЕЩЕСТВЛЯТЬ несов. см. овеществить.
ОВЕЩЕСТВЛЯТЬСЯ несов. см. овеще-
ствиться.
ОВЁЯЦТБ сов. кого-что уплеу, есиу, леп
бериу; меня ~ло теплом маган жыллы-
лыцтыц лсби тийди.
ОВЙН м. овин (бауланеан егинди кепти-
ретугын жай).
ОВЛАДЕВАТЬ несов. см. овладеть.
ОВЛАДЕНИЕ с. 1. (захват) алыу, ба-
сып алйу, тартып алыу, цол га тусириу;
~ городом цаланы алыу; 2. (усвоение) мец-
гериу, мецгерип алыу, угынып алыу, ийе-
леп алыу; ~ теорией марксизма-ленинизма
марксизм-ленинизм теориясын мецгерип
алыу; ~ знаниями билимди ийелеп алыу;
~ техникой техниканы мецгериу.
ОВ ЛАДЕ ЦТЬ сов. 1. кем-чем (взять си-
лой, захватить) алыу, басып алыу, тар-
тып алыу, цолга тусириу; ~ть крепостью
цорганды алыу; 2. кем-чем, перен. (охва-
тить) бийлеу, бийлеп алыу; им ~ла ра-
дость оны цууаныш бийлеп алды; 3. чем
(прочно усвоить) мецгериу, мецгерип
алыу, угынып алыу, ийелеп алыу; ~ть
знаниями билимди ийелеп алыу; ~ть тех-
никой техниканы мецгериу; ~ть собой
езин тоцтата билиу.
ОВОД м. сона.
ОВОЩЕВОДСТВО с. овощ есириуши-
лик.
ОВОЩЕВОДЧЕСКИЙ прил. овощ еси-
риу...; ~ совхоз овощ есириу совхозы.
ОВОЩЕХРАНИЛИЩЕ с. овощ сацла-
гыщ, овощхана.
ОВОЩЦИ мн. (ед- овощ м.) овощ, овощ-
лар; свежие ~и таза овощлар; <> всякому
~у своё время х,эр египниц мэусимн бар.
ОВОЩНОЙ прил. овощ..., овощтыц...;
овощтан исленген; ~ суп овощтан ислен-
ген шорпа.
ОВРАГ м. жыра, ацгар, сай.
ОВРАЖИСТЦЫЙ прил. жыралы, ацгар-
лы, сайлы; ~ая местность сайлы жерлер.
овса род. п. ед. от овёс.
ОВСЮГ м. бот. жабайы сулы, сулы бас.
ОВСЯНКА I ж. (крупа) сулы жармасы.
ОВС____________________- 560 -_____________________
ОВСЯНКА II ж. (птица) сары торгай.
овсяной, овсяный прил. сулы...,
сулыныц...; сульщан исленген; овсяное поле
сулы атызы; овсяная крупа сулы жармасы.
ОВЦА ж. цой, саулыд; тонкорунная
мамык жунли цой; курдючная ~ цуйрыдлы
дой; О заблудшая ~ адасдан, жолдан шыд-
дан адам.
ОВЦЕБЫК м. цошцар-буга.
ОВЦЕВОД м. цой есириуши.
ОВЦЕВОДСТВО с. цойшылыц, цой еси-
риушилик.
ОВЦЕВОДЧЕСКИ ИЙ прил. цой..., цой
есириу..., цой есиретурын; ~ая ферма цой
есиретурын ферма, цой фермасы.
ОВЦЕМАТКА ж. ана дой, саулыд.
ОВЧАР м. цойшы, шопан.
ОВЧАРКА ж- цорыцшы ийт.
ОВЧАРНЯ ж. дой дора.
ОВЧЙНА ж- ийленген цой териси, цой
териси.
ОВЧЙНКЦА ж. уменьш- от овчина;
<> нёбо с ~у показалось аспан айдай бо-
лып керинди (цорыццаннан, цыйыншылыц-
тан)', ~а выделки не стоит погов. оцыган
намазыц дэрет сууыца жетпейди, ийле-
ген териц жаццан айраныца турмайды.
ОВЧИННЫЙ прил. дой тери, дой тери-
синен исленген; ~ тулуп дой терисинен
исленген постын.
ОГАРОК м. шам далдыгы; ~ свечи
жанганнан далган шам далдыгы.
ОГИБАТЬ несов. см. обогнуть.
ОГЛАВЛЕНИЕ с. мазмун; ~ кнйги
китаптыц мазмуны.
ОГЛАСИ ||ТЬ сов. что 1. (объявить)
жарыялау, жарыя етиу, еситтирип оцыу;
~ть резолюцию собрания жыйналыстыц
царарын жарыялау; 2. (предать огласке)
дэммеге билдириу, сырын ашыу, жайыу,
таратыу, жарыялау, дагазалау; 3. (на-
полнить звуками) жацгыртыу; птицы ~ли
лес пением цуслар сайрап тогайды жац-
гыртты.
ОГЛАСЙ||ТЬСЯ сов. жацгырыу; лес ~л-
ся криками тогай сес пенен жацгырды.
ОГЛАСК"А ж- цэммеге билиниу, жары-
яланыу, тарап кетиу, дагазаланыу; дело
получило широкую ~у ис путкил журтца
жарыя болып кетти.
ОГЛАШАТЬ несов. см. огласить.
ОГЛАШАТЬСЯ несов. см. огласиться.
ОГЛАШЁНИ'|Е с. 1. (обнародование) жа-
рыялау; ~е постановления царарды жары-
ялау; ~е результатов голосования дауыс
бериудиц нэтийжесин жарыялау; 2. (раз-
глашение) цэммеге билдириу, жарыялау,
жайыУ, таратыу, дагазалау, белгили етиу,
сырын ашыу; это решение ~ю не подле-
жит бул царар кепшиликке жарыялауга
таратыуга болмайды.
ОГЛОБЛЦЯ ж- арыс; <> повернуть ~и
бос кетиу, цуры алацан цайтыу-
ОГЛОХНУТЬ сов. цулац тыныу, герец
болыу, герец болып цалыу.
ОГЛУШАТЬ несов. см. оглушить.
ОГЛУШИТЕЛЬНО нареч. цулац питкен-
ше, кулац тындырып, жудэ цатты; ~ кри-
чать цулац питкенше дауыслау.
ОГЛУШИТЕЛЬНЫ ||Й прил. цулац пи-
тетугын, цулац тындыратугын, герец ете-
тугын, жудэ цатты; ~й крик жудэ цатты
бацырыс; ~е аплодисменты гуулеген цол
шаппатлаулар.
ОГЛУШИ ||ТЬ сов. кого 1. (лишить спо-
собности слышать) цулацты жацгыртыу,
цулацты питеу, цулацты герец етиу, цу-
лацты тындырыу; взрыв ~л его жарылыу
оныц цулагын питеди; 2. разг, (лишить
сознания) есецкиретиу, естен тандырыу,
есинен айырыу.
ОГЛЯДЁТЬ сов. кого-что цыр дегерекке
кез жибериу, царау, тум-тусца царау,
керип шыгыу; ~ местность турган жерди
кез жиберип царау; ~ с ног до головы
басынан аягына дейин царау.
ОГЛЯДЁТЬСЯ сов. 1. (осмотреться)
жэн-жацца цараныу, цыр дегерекке царау,
тум-тусца цараныу; ~ по сторонам тум-
-тусца цараныу; 2. перен. (привыкнуть,
освоиться) кез уйрениу, кез уйретиу, \v.-
ренисиу.
ОГЛЯДКЦА ж.\ делать что-л. с ~ой
бир нэрсени сацлыц пеней ислеу; без ~и
алды-артына карамастан; бежать без ~и
алды-артына царамай цашыу.
ОГЛЯДЫВАТЬ несов. см. оглядеть.
ОГЛЯДЫВАТЬСЯ несов. 1. см. огля-
деться 1; 2. см. оглянуться; 3. на кого-что,
перен. разг, (поступать осторожно, с опас-
кой) алды-артына царау, абайлау, цэуип-
синицкиреп ислеу.
ОГЛЯНУТЬСЯ сов. айланып царау, бу-
рылып царау, жэн-жацца цараныу; не
успеешь ~ как... ояц-буягыца царап бо-
ламан дегенше...
ОГНЕ» цоспа сезлердиц «от» деген мяни-
син билдиретугын биринши белеги, мыс.:
огнеопасный оттай цорцатугын, от цэ-
уипли; огнеупорный отца шыдамлы.
ОГНЕВЦОЙ прил. 1. воен, атыу..., аты-
сыу...; ~ая позиция атысыу орны; ~ая
точка атысыу точкасы; 2. (пылкий, горя-
чий) жалынлы, цызгынлы, жигерли; ~бй
характер жигерли минез; 3. разг. см. огнен-
ный 2, 3.
ОГНЕДЫШАЩПИЙ прил. отлы. жанар,
от шыгарыу шы; ~ая гора жанар
тау.
ОГНЕМЁТ м. воен, огнемёт (от атату-
гын цурал).
ОГНЕННЫ1|Й прил. 1. отлы, от..., жа-
лынлы; ~е языки пламени лаулаган жа-
лын; 2. (цвета огня, пламени) от рецли;
3. перен. (пламенный) жалынлы; ~й взгляд
жалынлы кез царас; ~е речи жалынлы
сезлер.
ОГНЕОПАСН |ЫЙ прил. оттан дор кату-
fhh, от цэуипли, тез алысыушы, тезХтутан-
гыш; ~ая жидкость тез алысцыш суйьщ-
лыц.
ОГНЕПОКЛОННИК М. рел. отца та-
быныушы, отца сыйыныушы.
ОГНЕПОКЛОННИЧЕСТВО с. отца та-
быныушылыц, отца сыйыныушылыц.
ОГНЕПОКЛбНСТВО с. см. огнепоклон-
ничество.
ОГНЕПРИПАСЫ мн. воен, оц-дэри.
— 561 —
ОГО
ОГНЕСТОЙКИЦЙ прил. жанбайтугын,
оца шыдамлы, отца тезимли; ~е мате-
риалы отка шыдамлы материаллар.
ОГНЕСТОЙКОСТЬ ж. отца шыдамлы-
1Ш. отца тезимлилик, отца жанбаушы-
ОГНЕСТРЁЛЬН 11ЫЙ прил. 1. оц дэри
пенен; ~ое оружие оц дари менен атыла-
ryfbiH жарац; 2. (причинённый пулей,
ромком снаряда) оц тийген; ~ая рана оц
тийген жара.
ОГНЕТУШИТЕЛЬ м. от сендиргиш, ерт
инлргиш (едрил).
ОГНЕУПОРНОСТЬ ж. отца берклик,
отца шыдамлылыц, отца тезимлилик.
ОГНЕУПОРЫПЫЙ прил. отца берк, отца
шыдамлы, отца тезимли, жанбайтугын;
мя мина отца шыдамлы ылай.
ОГНЕУПОРЫ мн. отца шыдамлы мате-
рих'Лар.
ОГН11ВО с. шацмац тас.
огня, огню и т. д. род., дат. п. ед. от
огонь.
ОГО межд. око!, эце!; ого, как ты вы-
рсс! оцо, сен цандай есип кетипсец!
ОГОВАРИВАТЬ несое. см. оговорить.
ОГОВАРИВАТЬСЯ несов. см. огово-
риться.
ОГОВОР .и. 1. (действие) жала жабыу,
датмет етиу, цараметлеу; 2. (ложное обеи-
ми) жала, дэумет, царамет.
ОГОВОРЙЦТЬ сов. 1. кого-что, разг,
(шеветт) жала жабыу, дэумет етиу,
цараметлеу; 2. что (заранее условиться)
бурыннан ескертиу, кун бурыннан шэрт-
чеснт; мы ~ли все условия в договоре
бизлер шэртнамада барлыц жагдайларды
бурыннан ескерттик; 3. что (сделать ого-
ворк?/) ескертиу; ~ть что-л. в предисловии
кирис сезде ескертип етиу.
ОГОВОРИТЬСЯ сов. 1. (сделать ого-
крки) ескертиу; я должен ~ мен ескертип
кетлунм керек; 2. (ошибиться) жацылыс
айтыу", кэте айтып жибериу.
ОГОВбР"КА ж. 1. тусиник, ескертиу;
без ~ок ескертиусиз; с ~кой ескертиу
менен; сделать ~ку ескертип етиу, ескер-
тну; 2. (обмолвка) жацылыс сез, цэте ай-
тылып кеткен сез.
О-ГО-ГО межд. см. ого.
ОГОЛЕНИЕ с. 1. (обнажение) жалацаш-
м(, жалацашланыу; 2. перен. (напр. флан-
гов) ашыц калдырыу, цоргаусыз цалды-
рыё.
ОГОЛЕНЩЫЙ 1. прич. от оголить:
2. прил. (голый) жалацаш, жалацашлан-
еан; ~ая шея жалацаш мойын; 3. прил.
жапырагы тускен, жапырагы тегилген;
деревья жапырагы тускен агашлар; <ф-
~ый провод жалацаш провод.
ОГОЛЙТЬ сов. 1. кого-что (обнажить)
жалацашлау; 2. что, перен. ашыц цал-
дырыу, коргаусыз цалдырыу; ~ фланг
«ан. флангты коргаусыз цалдырыу.
ОГОЛИТЬСЯ сов. 1. жалацашланыу;
2. (лишиться листвы, хвои) жапырагы
тусиу, жапырагы тегилиу; 3. перен. (стать
открытым для врага) ашыц цалыу, цор-
гаусыз калыу.
36 русско-кар калпакский сл.
ОГОЛТЕЛЫЙ прил. разг, шектен шыц-
цан, аса кеткен, х.эдден асцан; ~ реак-
ционер аса кеткен реакционер.
ОГОЛЯТЬ несов. см. оголить.
ОГОЛЯТЬСЯ несов- см. оголиться.
ОГОНЦЁК м. 1. уменыи.-ласк. от огонь;
2. перен. жедел, инта, жигер; работать
с ~ькбм жигер менен ислеу.
ОГОНЬ м. 1. (пламя) от, жалын; раз-
вести ~ от жагыу, от тутандырыу; 2.
(сеет) жарыц, от жарыгы; в окне горел ~
терезеден оттыц жарыгы тусип тур; огнй
фонарей паныслардыц жарыгы; 3. воен.
атыс, оц; шквальный ~ бораган оц; под
огнём противника душпанныц огыныц
астында; О открыть ~ оц атыу, оц жау-
дырыу; огнём и мечом жер менен жексен
етип. цырып жойып; быть между двух
огней от пенен суудыц ортасында цалыу;
подлить масла в ~ ешегистириу, гыжац
бериу; из огня да в полымя оттан шыгып
жалынга тусиу (соотв. тамшыдан цашып,
жауынга тап болыу); бояться кого-л. как
огня биреуден елердей цорцыу; нет дыма
без огня погов. отсыз тутин болмас (соотв.
самал болмаса цамыстыц басы цыймылда-
майды); днём с огнём не найдёшь кундиз
шыра жагып таба алмайсац; пройти ~
и воду, и медные трубы елимнен басцаныц
бэрин кериу.
ОГОРАЖИВАНИЕ с. шарбацлау, х.эрем-
леу, цоршау, цоралау.
ОГОРАЖИВАТЬ несов. см. огородйть.
О ГОР АЖИ ВАТ ЬСЯ несов. см. огоро-
диться.
ОГОРОД м. бацша, палыз, огород.
ОГОРОДЙТЬ сов. что шарбац ислеу,
цоралау, цоралап алыу, цоршау, цоршап
алыу, цэремлеу; ~ участок участокты
цоралау, участканы цоршап алыу.
ОГОРОДИТЬСЯ сов. шарбац пенен цор-
шалыу, кораланыу.
ОГОРОДНИК м. огородшы, бацшашы.
ОГОРОДНИЧЕСТВО с. огородшылыц,
бацшашылыц, палызшылыц.
ОГОРОДНЫЦЙ прил. огород-.., бацша...,
бацшалыц, палыз...; ~е растения бацша
есимликлери.
ОГОРОШИВАТЬ несов. см. огоро-
шить.
ОГОРОШИТЬ сов. когОу разг. хайран
цалдырыу, ац-тац етиу; ~ новостью жаца-
лык хабар айтып ац-тац етиу; ~ неожи-
данным вопросом кутилмеген copay менен
хайран цалдырыу.
ОГОРЧАТЬ несов. см. огорчить.
ОГОРЧАТЬСЯ несов. см. огорчиться.
ОГОРЧЕНИЕ с. цапа, ренжиу, цамы-
гыу, цыйланыу, кеуил цалыу; причинить
~ кому-л. биреуди ренжитиу, цапа етиу.
ОГОРЧЁННЫЙ 1. прич. от огорчить;
2. прил. цапаланган, ренжиген, цамыццан.
ОГОРЧЙТЕЛЬНЦЫЙ прил. цапалы, ка-
паландыратугын, цыйландыратугын, ца-
мыцтыратугын, ренжитетугын; ~ое из-
вестие ренжитетугын хабар.
ОГОРЧИТЬ сов. кого, чем ренжитиу,
цыйландырыу, цапаландырыу, кеулин
цалдырыу; цапа етиу; цамыцтырыу; ~
ого
— 562 -
кого-л. отказом айтцанын етпей биреуди
ренжитиу-
ОГОРЧЙТЬСЯ сов. ренжиу, цыйланыу,
цапа болыу, цапаланыу, ке^ил цалыу, Ka-
in ыгыу.
ОГРАБИТЬ сов. кого-что талау, тонау,
талап кетиу, басып алыу.
ОГРАБЛЕНИЕ с. талау, тонау, талап
кетиу, тартып алыу.
ОГРАДЦА ж. шарбац, цора, царем,
дийуал; каменная ~а тас шарбац, тас
дийуал; обнести ~ой шарбац айландырыу,
цоралау, цэремлеу-
ОГРАДЙТЕЛ ЬНЫЙ прил. сацлайту-
гын, шеклеуши, тосцын болатугын; ~ая
решётка цорша^ тор; ~ые пошлины эк.
цоргаушы баж (шет ел товарларына са-
лынады).
ОГРАДЙТЬ сов. 1. что (огородить)
цоршау, цоралау; 2. кого-что, перен. (за-
щитить) цоргау, сацлау, цорыу; ~ от
нападок алып топылыудан цоргау.
ОГРАДЙТЬСЯ сов. от кого-чего, уст.
сацланыу, цорганыу.
ограждать несов. см. оградить.
ОГРАЖДАТЬСЯ несов. см. оградиться.
ОГРАЖДЕНИЕ с. цоршау, цора; прово-
лочное ~ сым цоршау.
ОГРАНИЧЁНИЦЕ с. 1. (действие) шек-
леу, шек цойыу; 2. шек, шеклеу; отме-
нйть ~я шеклеуди жоц етиу, шеклеуди
сапластырыу; без ~я шексиз, шекленбеген
дэрежеде.
ОГРАНЙЧЕННОСТЬ ж. 1. (незначи-
тельность) шекленгенлик, шамалылыц,
азлыц, кемлик; ~ средств царжыныц аз-
лыгы; ~ возможностей мумкиншиликлер-
диц кемлиги; 2. перен. (узость кругозора)
ой ериси тарлыц.
ОГРАНЙЧЕННЦЫЙ 1. прич. от ограни-
чить; 2. прил. (умеренный) шек койылган,
шамалы, елшеули, аз, азырак; ~ый срок
аз мелшерлн уакыт; ^ые возможности
аз мумкиншиликлер; в ~ом количестве
аз мугдарда; 3. прил. перен. (с узким кру-
гозором) ой ериси тар; ~ый человек ой
ериси тар адам.
ОГРАНИЧИВАТЬ несов. 1. см. ограни-
чить; 2. что (являться границей) шегера-
ласыу.
ОГРАНИЧИВАТЬСЯ несов. см. ограни-
читься.
О ГРАН И Ч Й ТЕЛ ЬНЫ || Й прил. шеклеу-
ши, шек коятугын, шек цойылган; ~е
меры шеклеуши илажлар-
ОГРАНИЧИТЬ сов. кого-что шек кой-
ыу, шеклеу; ~ себя в чём-л. бир нэрседен
езин шеклеу; ~ оратора временем оратор-
дын. сейлеу уацтын шеклеу.
ОГРАНИЧИТЬСЯ сов. чем 1. (удовлет-
вориться) цанаатланыу, шеклениу; мы
этим не~мся бизлер буныц менен шеклен-
беймиз; 2. (свестись к чему-л.) шектен
шыцпау, шеклениу, аяцлау, питкериу;
редактирование ~лось небольшими по-
правками редакторлеу аз-кем дузетиулер
менен шекленилди.
ОГРЕБАТЬ несов. см. огрестй; <> ~ день-
ги ацшаны гуреп табыу.
ОГРЕСТЙ сов. что, прост. 1. сыпырып
жыйнау, гуреу; ~ снег царды гуреп жый-
нау; 2. перен. гуреу, кеп табыу, батып
цалыу (мыс. ацшава).
ОГРЕТЬ сов. кого, чем, прост, салып
жибериу, цатты урыу.
ОГРЕХ м. 1. с.-х. шала тап, шала су-
риу; пахать без ~ов шала цалдырмай
суриу, тап цалдырмай суриу; 2. прост,
(недоделка, погрешность) шалалыц, шала
ислеущилик.
ОГРОМНЦЫЙ прил. 1. кутэ зор, огада
улкен, уллы; ~ая площадь огада улкен
майдан; человек ~ого роста огада узын
адам; 2. перен. кушли, огада улкен; про-
извести ~ое впечатление огада улкен
тэсир етиу.
ОГРУБЕВАТЬ несов. см. огрубеть.
ОГРУБЕЛОСТЬ ж. 1. цабарыушылыц,
цатпарланганлыц; 2. перен. турпайылыд.
ОГРУБЁЛЬГЙ прил. 1. цабарган, кат-
парланган; ~е руки цабарган цоллар;
2. перен. (ставший менее чутким, отзыв-
чивым) турпайы.
ОГРУБЕТЬ сов. 1. цабарыУ, цатпарла-
ныу; 2. перен. (стать менее чутким, от-
зывчивым) турпайыланыу.
ОГРЫЗАТЬСЯ несов. см. огрызнуться.
ОГРЫЗНУТЬСЯ сов. и однокр. 1. (о
собаке) ырылдау; 2. перен. разг, беттеи
алыу.
ОГРЫЗОК м. разг, калдык; ~ каранда-
ша цэлемнин. цалдыгы.
ОГУЗОК м. 1. (часть мясной туши)
сан ет, сом ет; 2. (шкура с' задней части
животного) сауыр тери, жамбас тери.
ОГУЛОМ нареч. 1. (сразу, без разбора)
цалай болса солай, бирден, тексерместен,
аныгын билмей; 2. (все вместе, скопом) бэ-
рин бирге, жалпыламай, биротала.
ОГУЛЬНО нареч. тексерип керместен,
аныгын билмей; ~ обвинять кого-л. биреу-
ди аныгын билмей айыплау.
ОГУЛ ЬНЦЫЙ прил. дэлилсиз, аныцлан-
баган; ~ое обвинение дэлилсиз айыплау,
аныцланбаган дэумет.
ОГУРЁЦ м. цыяр.
ОГУРЁЧНЫЦЙ прил. цыяр, кыярдын;
~е семена цыяр тукым; рассол цыяр-
дьщ дузлыьы.
ОГУРЧИК м. уменыи. от огурец; как
~ пискен бауырсацтай, эп-энейден (ден
саулыгы кушли адам я хайуан туура-
лы).
ОДА ж. лит. ода, тэрип, арнау.
ОДАЛЖИВАТЬ нес,ов. см. одолжить.
ОДАЛЙСКА ж. 1. (прислужница в гаре-
ме) одалиска (ишкеридеги хызметкер ха-
ял); 2. (наложница) бенде цаял.
ОДАРЁННОСТЬ ж. дарымлылыц, зий-
реклик, илгирлик, укыплылык, зейин-
лилик; музыкальная музыкага зейин-
лилик.
ОДАРЁННЫЙ 1. прич. от одарить;
2. прил. дарымлы, зейинли, илгир, уцып-
лы; ~ человек зейинли адам.
ОДАРИВАТЬ несов. см. одарить.
ОДАРЙЦТЬ сов. 1. кого-что, чем сыйлык
бериу, сыйлау; ~ть детей игрушками
— 563 —
оди
балаларды ойыншык пенен сыйлау; 2. кого,
перен. аямау, аямай бериу, сыйлау; при-
рода щедро ~ла его тэбият сакыйлыгын
оннан аямады.
ОДАРЯТЬ несов. см. одарить.
ОДЕВАНИЕ с. кийиниу, кийиндириу.
ОДЕВАТЬ несов. см. одеть.
ОДЕВАТЬСЯ несов. 1. см. одеться;
2. кийиниу, кийиу; ~ со вкусом нэшели
етип кийиниу; уметь ~ дурыс кинине
билиу.
ОДЁЖДА ж- 1. кийим, кийим-кеншек;
зимняя ~ цысцы кийим; верхняя ~ сырт-
кы кийим, уст кийим; форменная ~ фор-
малы кийим; 2. тех. (покрытие дороги)
жолдыц бети, жайдыц цаплама тасы;
каменная ~ дороги жолдыц тас теселген
усти.
ОДЕКОЛОН м. одеколон, этир.
ОДЕКОЛОННЫЙ прил. одеколон...,
этир...
ОДЕЛЙТЬ сов. кого-что, чем улестириу,
улестирип бериу, белистирип бериу.
ОДЕЛЯТЬ несов. см. оделить.
ОДЕРГИВАТЬ несов. см. одёрнуть.
ОДЕРЕВЕНЕЛЫ "Й прил. 1. агаштай
катып калган; 2. перен. (онемелый) жаны
кеткен, силейип калган; ~е пальцы жаны
кетип калган бармацлар.
ОДЕРЕВЕНЁЦТЬ сов. 1. агаштай катып
калыу; 2. перен. (онеметь) жаны кетиу,
силейип калыу; пальцы ~ли от холода
сууыктан бармаклардыц жаны кетип
К алды.
одержать сов. что: ~ победу жецип
шыгыу, жециске жетисиу; ~ верх над
кем-л. биреуге устем болыу.
ОДЕРЖИВАТЬ несов. см. одержать.
ОДЕРЖИМОСТЬ ж. опасызлык, жинли-
лик, мэжгунлик, делбелик.
ОДЕРЖИМЫЙ прил. 1. тэсири басцан,
сезим кернеген, сезим пнелеген; ~ стра-
хом коркыныш сезими кернеген; 2. в знач.
сущ. м. одержимый и ж. одержимая опа-
сыз, жил ли, мэжгун, делбе.
ОДЁРНУТЬ сов- 1. что тартып дузетиу,
созып женлеу; ~ гимнастёрку гимнастёр-
каны тартып дузетиу; 2. кого-что, перен.
разг, кайырып таслау, пэтин кайтарыу.
ОДЕТЫЙ 1. прич. от одеть; 2. прил.
кийинген.
ОДЁ|1ТЬ сов. 1. кого-что, во что кийинди-
риу, кийгизиу; ~ть ребёнка баланы кий-
индириу; ~ть во всё новое бастан аяк
шылт жацага кийиндириу; ~ть всю семью
уй-ишин тегис кийиндириу; 2. чем (укрыть)
жамылыу, буркениу, бастырыныу; -~ть
одеялом одеяло жамылыу; <> туман ~л зем-
лю жердиц бетин думай каплады.
ОДЁ]|ТЬСЯ сое. 1. во что и без доп.
кийиниу; тепло ~ться жыллы кийиниу;
~ться во всё новое бастан аяц шылт жаца-
дан кийиниу; 2. (приобрести одежду)
кийим сатып алыу; 3. чем, разг, жамылыу,
буркениу, бастырыныу; ~ться одеялом
одеяло менен буркениу; 4. чем, перен.
(покрыться) жамылыу, жасаныу; деревья
~лись листвой агашлар жапыракка жа-
санды.
ОДЕЯЛО с. керпе, одеяло; стёганое ~
сырмак керпе; байковое ~ байкадан ислен-
ген одеяло; шерстяное ~ жун одея-
ло.
ОДЕЯНИЕ с. уст. кийим, кийим-кен-
шек; богатое ~ цымбат кийим-кеншек;
странное ~ ерси кийим.
ОДЙН 1. числ. (число, количество) бир;
из десяти вычесть ~ оннан бирди алыу;
избранные сочинения в одном томе бир
томлык тацламалы шыгармалар; ~ раз
1) бир сапар, бир рет; 2) (однажды) кун-
лерден бир куни; 2. прил. (без других,
в одиночестве) бир ези, жекке ези, жалгыз,
жекке; одному ему не справиться бир
езиниц цолынан келмейди; я живу ~ мен
жалгыз езим тураман; ~ в поле не воин
поел, жалгыздыц уни шыкпас; 3. прил.
(тот же самый, одинаковый) бир, бир-
дей; одного размера бир размерде; одного
возраста жаслас; жить с кем-л. в одном
доме биреу менен бир жацца турыу; 4. мест,
(какой-то) биреу, бир; ~ из выступав-
ших шыгып сейлегенлерден биреуи; в ~
прекрасный день бир колайлы куни;
5. прил. (при перечислении, противопостав-
лении) биреу; то ~, то другой бир
есе биреуи, бир есе екиншиси; ~ за дру-
гим бири-бириниц изинен, биреуи екин-
шисициц изинен; 6. прил. (только, исклю-
чительно) тек, бир езиц гана, ылгый; вы
~ можете сделать это бул жумысты тек
сиз ислей аласыз; он работает с одной
молодёжью ол ылгый жаслар менен ислей-
ди; ~ единственный жалгыз, бпрден-
-бир, жападан жалгыз, жалгыз ези; ~-
-одинёшенек тек бир ези, жалгыз ези;
~ на ~ 1) (с глазу на глаз) кезме-кез, бет-
пе-бет; 2) (один против другого) жекме-жек;
всё одно бэри бир; все до одного хэмме
бирдей; все как ~ хэмме бир адамдай;
по одному бир-бирден, бирме-бир, баспа-
-бас; одним духом, одним махом бирден,
бир силтегенде; в ~ миг демде, кезди
ашып жумганша; в ~ голос бир ауыздан;
одно к одному бир-бирине; однйм словом
в знач. вводн. сл. кысцасы, кулласы; гово-
рить одно и то же бир айтцанды кайталай
бериУ-
ОДИНАКОВО нареч. уксас, мегзес, бир-
дей; ~ одевать детей балаларды бирдей
кийиндириу.
ОДИНАКОВ ]|ЫЙ прил. тец, бирдей, бир-
гелки; они ~ого роста олардыц бойлары
’ тец; ~ая длина тец узынлык; иметь ~ые
взгляды бирдей кез караста болыу; в ~ой
мере бир, бирдей, катар.
ОДИНАРНЫЙ прил. жалац цат.
ОДЙННАДЦАТЫЙ числ. он биринши.
ОДИННАДЦАТЬ числ. он бир.
ОДИНОКИЙ прил. 1. жалгыз, жекке;.
~ий дом жалгыз жай; 2. (без семьи, близ-
ких) жекке, жекке баслы; ~ий человек
жекке баслы адам; ~ая старость жападан-
-жалгыз гаррылык; 3. в знач. сущ. м.
одинокий и ж. одинокая жекке баслы,
жалгыз баслы.
ОДИНОКО нареч. жалгыз, жекке; жить
~ жалгыз жасау.
36*
О ДИ___________________________________- 564 -_________________________________________
ОДИНОЧЕСТВ ||О с. жалгызлыц, жекке-
лик; жить в ~е жалгызлыцта жасау.
ОДИНбЧКЦА 1. м. и ж. жекке, жалгыз;
2. ж. разг, (одиночная камера) бир адам-
лыц камера (тюрьмада); в ~у 1) (по од-
ному) бир-бирлеп; 2) (собственными си-
лами) ез куши менен.
ОДИНОЧНЫМИ прил. 1. жекке, бир
ези, жекке-жалгыз; ~ый полёт бир ези
ушыу; 2. (предназначенный для одного)
бир адамлыц, бир адам ушын; ~ая камера
см. одиночка 2; 3. (отдельный) жалгыз,
бирец-саран, жекке-сийрек; ~ые выстре-
лы жекке-сийрек оц атыу; ~ое заклю-
чение жекке цамау.
ОДИОЗНОСТЬ ж. жексурынлыц, жер-
кенерлик.
ОДИОЗН'ЫЙ прил. жексурын, жерке-
нишли; ~ая личность жексурын адам.
ОДИЧАВШИЙ 1. прич. от одичать;
2. прил. жабайыланган, жабайы болтан,
жабайы болып кеткен.
ОДИЧАЛОСТЬ ж. жабайылыц, жабайы
болыушылыц.
ОДЙЧАЛЦЫЙ прил. см. одичавший 2;
^ая собака жабайы болып кеткен ийт.
ОДИЧАНИЕ с. жабайыласыу, жабайыга
айланыу; ~ растений есимликлердиц жа-
байыга айланыуы.
ОДИЧАЦТЬ сов. 1. (стать диким) жа-
байы болып кетиу, жабайыласыу; собака
~ла ийт жабайы болып кетти; 2. перен.
(стать нелюдимым) адам жацтырмайту-
гын болыу, жабайыга vcav.
ОДНА женск. от один.
однажды нареч. 1. (как-то раз, ког-
да-то) бир уацытлары, бир куни; ~ лё-
том бир куни жазда; 2. (один раз) бир
рет, бир жола, бир сапар.
ОДНАКО 1. союз пропгивит. (да, но)
бирац, лекин, сейтсе де, деген менен, со-
лай болса да; он очень торопился, ~
опоздал ол жудэ асыцты, бирац кешикти;
2. в знач. вводи, сл. (тем не менее, всё же)
сейтсе де, сейтип; как, обстоят дела?
сейтсе де жумыслар цалай?; 3. в знач. межд.
(выражает удивление или возмущение) япыр-
май, пай; сколько стоит яблоко? — Пять
копеек.— Однако! алма цанша турады? —
— Бес тыйын.—Дпырмай!
ОДНИ мн. от один.
ОДНО с. от один.
ОДНО= кота сезлердин, темендеги мэни-
лерди билдиретугын белеги-. 1) бир белги-
си бар, бир предметли, так;, мыс.: одно-
струнный бир тарлы; 2) бир белимнен, бир
раздглден туратупын, мыс.: однотомный
бир томлы; 3) бирдей сапага ийе, бир
группава, бир разрядка цараслы, мыс.:
одноклассник класслас.
ОДНОАКТНЦЫЙ прил. бир актлы; ~ая
пьеса бир актлы пьеса.
ОДНОБОКЦИЙ прил. 1. бир цапталлы;
~ая тыква бир цапталлы асцабац; 2. пе-
рен. бир тэрепли, бир тэреплеме, бир жац-
лы; ~ое решение бир тэреплеме царар; ~ое
развитие бир тэреплеме рауажланыу.
ОДНОБОКОСТЬ ж. 1. бир цапталлылыц;
2. перен. бир тэреплемелик, бир жацлылыц.
ОДНОБОРТНЫЙ прил. бир жагына ил-
дирилетугын; ~ пиджак бир жагына ил-
дирилетугын пиджак.
ОДНОВРЕМЕННО, ОДНОВРЕМЕННО
нареч. бир уацытта, бир мезгилде, бирден,
жарысып, бир цатар; все заговорили ~
цэммеси жарысып сенледи.
ОДНОВРЕМЕННОСТЬ, ОДНОВРЕМЕН-
НОСТЬ ж. бир уацытлылыц, бир уацыт-
та болыушылыц; ~ событий уацыяныц
бир уацытта болыуы.
ОДНОВРЕМЕННЫ ||Й, ОДНОВРЕМЕН-
НЫ || Й прил. уацытлас, бир уацытта бола-
тугын; ~е действия бир уацытта болату-
гын цэрекетлер.
ОДНОГЛАЗЫЙ прил. бир кезли, жал-
гыз кезли.
ОДНОГОДИЧНЫ ||Й прил. бир жыллыц;
~е курсы бир жыллыц курслар.
одногодок м. см. однолеток.
ОДНОГОРБЫЙ прил. бир еркешли;
~ верблюд нар.
ОДНОДНЕВНЫЙ прил. бир кунлик;~ за-
работок бпр кунлик ис цацы; ~ дом от-
дыха бир кунлик дем алые уйи.
ОДНОДОЛ ЬНЫЦЙ прил. бот. бир улес-
ли; ~е растения бир улесли есимлик-
лер.
ОДНОДОМНЫ II й прил. бот. цос улес-
ли, цос дэнли (аталыц хэм аналык; урыц-
лары бир); ~е растения цос улесли есим-
ликлер.
ОДНОЗАРЯДНЦЫЙ прил. бир атар; ~ое
ружьё бир атар мылтыц.
ОДНОЗВУЧНЫЙ прил. бир унли, бир
саз, бир цауазлы.
ОДНОЗНАЧАЩИЙ прил. см. однознач-
ный 1, 2.
ОДНОЗНАЧНЦЫЙ прил. 1. (имеющий
одинаковое значение) бирдей мэнили, мэ-
нилес; ~ые выражения мэнилес сейлем-
шелер; 2. (имеющий одно значение) бир
мэнили, жалгыз мэнили; ~ое слово бир
мэнили сез; 3. мат. белгили, бир тамга-
лы, бир ханалы; ~ое число бир ханалы
сан, бир тамгалы сан.
ОДНОИМЁННЫЦЙ прил. аты бирдей,
атлас; ~е колхозы атлас колхозлар.
ОДНОКАШНИК м. уст. мектеплес (бир-
ге о цыган).
ОДНОКВАРТИРНЫЙ прил. бир квар-
тиралы; ~ дом бир квартиралы жай.
ОДНОКЛАССНИК м. класслас; мы с ним
~и биз оныц менен классласпыз.
ОДНОКЛАССНИЦА женск. от одно-
классник.
ОДНОКЛЕТОЧНЫИй прил. биол. бир
клеткалы; ~е организмы бир клеткалы
организмлер.
одноковшовый прил. тех. бир ше-
мишли, бир белли; ~ экскаватор бир ше-
мишли экскаватор.
ОДНОКОЛЕЙКА ж- разг, бир колеялы
темир жол.
ОДНОКОЛЁЙНЦЫЙ прил. бир колея-
лы, бир жоллы; ~ая железная дорога
бир колеялы темир жол.
ОДНОКОННЫЙ прил. бир атлыц; ~ плуг
бир атлыц плуг.
— 565 —
одо
однокопатнцый прил. тац туяцлы;
лошадь — ~ое животное жыл цы — тац
туяцлы хайуан.
ОДНОКРАТНЫЙ прил. бир рет, бир
цайтара; <£> ~ глагол грам. бир цэрекетли
фейил.
ОДНОКУРСНИК м. бир курслас, бир кур-
ста оцыушы.
ОДНОКУРСНИЦА женск. от однокурс-
ник.
ОДНОЛЕТНИ:й прил. 1. (годовалый)
бир жыллык, бир жасар; 2. бот. бир жыл-
лыц; ~е растения бир жыллыц есимликлер.
ОДНОЛЕТНИК м. бот. бир жыллык
есимлик.
ОДНОЛЕТОК м. цурдас, жаслас.
ОДНОЛОШАДНЫЙ прил. бир атлы,
жалгыз атлы.
ОДНОЛЮБ м. бир хаялды суйиуши.
ОДНОЛЮБКА ж- разг, бир еркекти суй-
иуши.
ОДНОМАСТНЫЙ прил. бир турли, бир
рецли (хайцанларйыц тури ^аццында).
ОДНОМАЧТОВЦЫЙ прил. жалгыз мач-
талы, бир маш агашлы; ~ая яхта бир маш
аьашлы яхта.
ОДНОМЕСТЮЫЙ прил. бир орынлы;
~ая каюта бир орынлы каюта.
ОДНОМОТОРНЫЙ прил. бир моторлы.
ОДНОНОГИЙ прил. жалгыз аяклы, бир
аяцлы.
ОДНООБРАЗИЕ с. бир турлилик, бир
кыйлылыц, биргелкилик, уцсаслыц.
ОДНООБРАЗНО нареч. бир турде, бир
цыйлы, биргелки, уцсас.
ОДНООБРАЗНОСТЬ ж. см. однообра-
зие.
ОДНООБРАЗНЫЙ прил. бир турли,
бир кыйлы, биргелкили, бир уцсас; ~ая
работа бир турли жумыс.
ОДНОПАЛАТНЦЫЙ прил. бир палата-
лы; ~ая парламентская система бир па-
латалы парламентлик система.
ОДНОПАЛУБНЫЙ прил. бир палубалы
(кеме).
ОДНОПАЛЫЙ прил. бир бармац..., бир
бармацлы.
ОДНОПЛЕМЁННЫЙ прил. урыулас,
цэуимлес.
ОДНОПОЛЧАНИН м. полклас, бир
полкта болган адам.
ОДНОПОЛЫ II й прил. бот. бир жыныс-
лы (атальны ямаса тек аналыеы бар есим-
лик)-, ~е цветки бир жыныслы гуллер.
ОДНОРОГИЙ прил. бир шацлы, бир
муйизли, тац муйизли.
ОДНОРОДНОСТЬ ж. биргелкилик, бир
ыцгайлыц, бир турлилик; ~ состава почвы
топырацтыц составыныц биргелкилиги.
ОДНОРОДНЫМИ прил. биргелки, бир
ьщгай, бир турли; ~е явления биргелки
цубылыслар; ~е понятия бир ыцгай ту-
синиклер; ~е члены предложения грам.
гэптиц биргелкили агзалары.
ОДНОРУКИЙ прил. жалгыз цоллы, бир
цоллы.
ОДНОСЕЛ ЬЧАНИН м. ауыллас.
ОДНОСЕЛЬЧАНКА женск. от односель-
чанин.
ОДНОСКАТЩЫЙ прил. бир жацлы ийт
арцалы; ~ая крыша бир жаклы ийт арка
тебе.
односложно нареч. цысца-цысца,
аныц, созбай; отвечать ~ цысца-цысца
жууап бериу.
односложными прил. 1. грам. бир
бууынлы; ~е слова бир бууынлы сезлер;
2. (краткий, лаконичный) цысца, аныц;
~й ответ цысца жууап.
ОДНОСПАЛ ЬНЦЫЙ прил. бир адам-
лыц, бир адам жатцандай; ~ая кровать
бир адамльщ кровать.
ОДНОСТВОЛКА ж. тац ауыз.
ОДНОСТВОЛ ЬНЦЫЙ прил. так ауызлы;
~ое ружьё тац ауыз мыл ты ц.
ОДНОСТВОРЧАТЦЫЙ прил. бир жац-
лы; ~ая дверь бир жаклы цапы.
ОДНОСТОРОННЕ нареч. бир тэрепле-
ме, бир жацлы; ~ осветить вопрос сорау-
га бир тэреплеме тусиндириу.
ОДНОСТОРОННИМИ прил. 1. (о ткани)
бир жаклы; ~ий драп бир жацлы драп;
2. (с одной стороны) бир жацлы, бир
жацтан; ~ий плеврит бир жацлы плеврит;
3. (в одну сторону) бир жацца, бир багыт-
ца; ~ее движение транспорта транспорттын,
бир багытца журиуи; 4. перен. бир жаклы,
бир тэреплеме; ~ее освещение темы те-
маны бир жацлама тусиндириу; ~ее вос-
питание бир тэреплеме тарбиялау.
ОДНОСТОРОННОСТЬ ж. бир жацлы-
лыц, бир тэреплемелик; ~ взглядов кез
царастыц бир жацлылыгы.
ОДНОТИПНОСТЬ ж. бир турлик, бир
типлик.
ОДНОТИПНЫ || Й прил. бир турли, бир
типтеги, бир цыйлы; ~е постройки бир
типтеги цурылыслар.
ОДНОТОМНИК м. бир томлыц.
ОДНОТОМНЫЙ прил. бир томлы; ~ сло-
варь бир томлы сезлик.
ОДНОУХИЙ прил. шунац.
ОДНОФАЗНЫЙ прил. эл. бир фазалы.
ОДНОФАМИЛЕЦ м. фамилиялас, фа-
милиялары бирдей.
ОДНОФАМИЛИЦА женск. от однофа-
милец.
ОДНОЦВЕТНЫ || Й прил. рецлес, туслес;
бир тусли; ~е иллюстрации бир тусли
иллюстрациялар.
ОДНОЧЛЕН м. мат. бир муше, бир
агза.
ОДНОЭТАЖНЫЙ прил. бир цабат...,
бир цабатлы, бир этажлы; ~ дом бир ка-
бат жай, бир этажлы жай.
ОДОБРЕНИЕ с. мацуллау, мацул табыу,
унатыу, цабыллау; единодушное ~ бир
ауыздан мацуллау; высказать ~ мацул-
лау пикирин билдириу.
ОДОБРИТЕЛЬНО нареч. мацуллап, ма-
цул тауып, упатып, цабыллап.
ОДОБРИТЕЛЬНЫЙ прил. мацуллаган,
цабыл алран, унамлы; отзыв мацулла-
ран пикир.
ОДОБРИТЬ сов. кого-что мацуллау, ма-
цул табыу, унатыу, жацтырыу, цабыллау;
~ план планды мацуллау; ~ рукопись
цол жазбаны мацуллау.
ОДО_____________ - 566 -_______________________
ОДОБРЯТЬ несов. см. одобрить.
ОДОЛЕВАТЬ несов. см. одолеть.
ОДОЛЕНИЕ с. жециу, женип шыгыу,
басым келиу; ~ врага душпанды жециу.
ОДОЛЁЦТЬ сов. 1. кого-что жециу,
жецип шыгыу, басым келиу; ~ть врага
жауды жециу; 2. кого-что, перен. (под-
чинить себе) мецгериу, бийлеу; его ~ла
скупость оны сарацлыц бийлеп кетти;
3. кого и без доп., перен. разг, тынышын
бермеу, мазасын алыу; его ~л кашель
оныц жетел мазасын алды; мухи ~ли
шыбын тынышын бермеди; 4. что, перен.
разг, жециу, езлестириу, бийлеу; ~ть
скучную книгу цызыцсыз китапты изине
дейин оцып шыгыу.
ОДОЛЖАТЬ несов. см. одолжйть.
ОДОЛЖАТЬСЯ несов. уст. жацсылыц
кутиу, миннетдар болыу, миннетин кете-
риу; он не любил ни у кого ~ ол цеш ким-
ге миннетли болыуды жацсы кермейтугын
еди.
ОДОЛЖЕНИЕ с- жацсылыц етиу, му-
тажыц питириу; <> сделайте ~ 1) (прось-
ба} мордамат болыцыз; 2) (согласие) хыз-
мет болмасын.
одолжи ЦТЬ сов. 1. что, чего (дать
в долг) карыз бериу; 2. кого, чем, уст.
жацсылыц етиу, мутажын питкериу; вы
меня очень ~те сиз маган жудэ жацсылыц
ет гициз.
ОДОМАШНЕНИЕ с. см. одомашнивание.
ОДОМАШНИВАНИЕ с. цолга уйретиу,
асырауга уйретиу; ~ диких животных
жабайы цайуанларды цолга уйретиу.
ОДОМАШНИВАТЬ несов. см. одомаш-
нить.
ОДОМАШНИВАТЬСЯ несов. см. одо-
машниться.
ОДОМАШНИТЬ сов. кого-что долга
уйретиу, асырауга уйретиу.
ОДОМАШНИТЬСЯ сов. цолга уйрениу,
асырауга уйрениу.
ОДР м. уст. тесек; лежать на смертном
<~ё елим цалында жатыу.
ОДРЯХЛЕТЬ сов. цартайыу, каусау.
ОДУВАНЧИК м. сары гул.
ОДУМА ЦТ ЬСЯ сов. ойланыУ, ойланып
шешиу; в последнюю минуту он ^лся
и остался соцгы минутта ол ой Ланды да
цалды.
ОДУМЫВАТЬСЯ несов. см. одуматься.
ОДУРАЧИВАТЬ несов. см. одурачить.
ОДУРАЧИТЬ сов. кого-что алдау, ермек
етиу, пэнт бериу.
ОДУРЕЛЫЙ прил. разг, естен анрылган,
еси кеткен, жин урган, мэжгунленген.
ОДУРЁНИ||Ес. разг, естен айрылганлык,
еси кетиушилик, жин урыушылыц, мэж-
гунлик; дойти до ~я мэжгунлик шегине
жетиу.
ОДУРЕТЬ сов. разг, естен айрылыу, еси
кетиу, жин урыу, мэжгунлениу.
ОДУРМАНИВАТЬ несов. см. одурманить.
ОДУРМАНИТЬ сов. кого-что есецкире-
Тиу, есецкиретип таслау, бийхуш етиу.
одурць ж. разг, есецкиреу, естен таныу,
бийцуш болыу; спорить до ~и естен
танганша ерегнсиу.
ОДУРЯЮЩИЙ прил. есецкир ететугын,
естен тандырыушы, естен тандырарлыц;
~ запах полыни жуусаннын естен танды-
рарлыц ийиси.
ОДУТЛОВАТОСТЬ ж. исинкилик, цал-
цыццылыц; болезненная ~ лица беттиц
ауырыудан болган цалцынкылыгы.
ОДУТЛОВАТЫЙ прил. исипкили, цалцын-
цы.
ОДУХОТВОРЁННОСТЬ ж. рухланыу ты-
лы к, жигерленгенлик, йошлыц.
ОДУХОТВОРЕНЫ уЫЙ 1. прич. от оду-
хотворить; 2. прил. рухланган, рухы
кетерилген, рухы бэлент, жигерли, йош-
лы, йошланган; ~ое лицо рухланган
шырай.
ОДУХОТВОРЙТЬ сов. кого-что 1. (во-
одушевить) рухландырыу, рухын кетериу,
жигерлендериу, йошландырыу; 2. (приро-
ду, животных) жанландырыу, жаилы
етиу, сыйыныу.
ОДУХОТВОРЯТЬ несов. см. одухотво-
рить.
ОДУШЕВЙТЬ сов. 1. кого-что (вооду-
шевить) рухландырыу, рухын кетериу,
йошландырыу, йош бериу; гайрат бериу;
2. что (наделить свойствами живого су-
щества) жанлы деп таныу, жанландырыу.
ОДУШЕВЙТЬСЯ сов. рухланыу, йош-
ланыу; гайратланыу.
ОДУШЕВЛЕНИЕ с. 1. (действие) жан-
ландырыу, жанлы рухланыу, жанлы деп
таныу; 2. (подъём духа) рухы бэлентлик,
йошлыц, жигерлилик, рухы кетерицкилик;
говорить с ~м рухы жигерлилик пенен
сейлеу, йошланып сейлеу.
ОДУШЕВЛЕННЫЙ 1. прич. от одуше-
вить; 2. прил. тири, жанлы; ~ предмет
жанлы предмет, жанлы затлар; 3. прил.
(исполненный одушевления) рухы кете-
рицки, рухы бэлент, йошлы, жигерли;
~ голос рухы кетерицки дауыс; 4. прил.
грам. жанлы.
ОДУШЕВЛЯТЬ несов. см. одушевить.
ОДУШЕВЛЯТЬСЯ несов. см. одуше-
виться.
одышку ж- демикпе, дем цыспа, ке-
кнрек цыспа; страдать ~ой дем цыспа ме-
нен ауырыу.
ОЖЕРЕБЙТЬСЯ сов. цулынлау.
3 ОЖЕРЁЛ ЬЕ с. дизбе моншац.
ОЖЕСТОЧАТЬ несов. см. ожесточить.
ОЖЕСТОЧАТ ЬСЯ несов. см. ожесто-
читься.
ОЖЕСТОЧЕНИЕ с. цаталланыу, рейим-
сизлениу, цэхэрленну; говорить с ~м
цэхэрленип сейлеу.
ОЖЕСТОЧЁННОСТЬ ж. цаталлыц, рей-
имсизлик, цэхэрлилик.
ОЖЕСТОЧЁННЫЙ 1. прич. от ожесто-
чить; 2. прил. цатты, рейимсиз, цэцэрли,
ауыр; ~ый характер цатты минез; 3. прил.
цатал, рейимсиз, цэхэрли, цатты, кыр-
гын; ~ая борьба цыргын сауаш; ~ый спор
цатты талас, цатал ерегиспе.
ОЖЕСТОЧИТЬ сов. кого-что рейимсиз
етиу, цэхэрлендириу, ашыуын келтириу.
ОЖЕСТОЧИТЬСЯ сов. рейимсизлениу,
цэхэрлениу, ашыуланыу.
— 567 —
озв
оживать несов. см. ожить.
ОЖИВЙ||ТЬ сов. 1. кого (возвратить
к жизни) жанландырыу, тирилтиу, жан
киргизиу; 2. что, перен. жанландырыу,
рауажландырыу, рухландырыу; ~ть ра-
боту кружка кружоктыц жумысын жанлан-
.дырыу; 3. кого-что, перен. жанландырыу;
радость ~ла его шадлыц оны жанландыр-
ды.
ОЖИВЙ||ТЬСЯ сов. 1. жанланыу, рух-
ланыу, жарцырау; работа ~лась жумыс
жанланды; 2. (наполниться жизнью, дви-
жением) хэрекетлениу, кызыу; улицы
~лись кешелерде хэрекет пайда болды.
ОЖИВЛЕНИЕ с. 1. (возвращение к жиз-
ни) жанландырыу, тирилтиу, жан кир-
гизиу; 2. перен. жанланыу, жанландырыу,
цыздырыу; внести ~ в игру ойынды цыз-
дырыу; 3. хэрекет, кызыу; праздничное
~ байрам хэрекетлери.
ОЖИВЛЁННО нареч. цызгын турде, жан-
лы турде; ~ разговаривать цызгын сей-
лесиу-
ОЖИВЛЁННОСТЬ ж. жанланганлыц,
цызгынлыц, кызыушылыц, хэрекетлилик.
ОЖИВЛЁННЦЫЙ 1. прич. от оживить;
2. прил. жайнаган; -~ое лицо жайнаган
бет; 3. прил. жанлы, жанланган, цызыулы,
цызгын, цызгынлы, хэрекетли; ~ая бе-
седа цызгын гурриц; ~ая торговля цыз-
гын сауда; ~ая улица хэрекетли кеше.
ОЖИВЛЯТЬ несов. см. оживить.
ОЖИВЛЯТЬСЯ несов. см. оживиться.
ОЖИДАНИ1|Е с. 1. (действие) кутиу,
кутип турыу, сабыр етиу-, иркилиу, жо-
лына царау; зал ~я кутиу залы; сверх
всякого ~ я кутилмеген жерден; томитель-
ное ~е жалыгып кутиу; в ~и ответа жууа-
бын кутип; 2. мн. ожидания (надежды)
нийет, умит, кутиу, дэме; наши ~я сбы-
лись бизиц нийетимиз иске асты.
ОЖИДА||ТЬ несов. 1. кого-чего кутиу,
кутип турыу, сабыр етиу, иркилиу, жо-
лына царау; 2. чего (надеяться) нийетле-
ниу, умитлениу, дэме етиу; я ~л вас уви-
деть мен сизди кериуге умитленген едим;
3. кого-что (предстоять кому-л.) кутиу,
кутип турыу; его ~ет блестящее будущее
оныц улкен келешеги бар; не ожидал!
куткеним бундай емес еди!
ОЖИДАЦТЬСЯ несов. кутилиу; ~ются
сильные морозы цатты сууыцлар цутиле-
ди-
ОЖИРЕНИЕ с. семирпушилик, май ба-
сыушылыц; болезненное ~ зыянлы семи-
риушнлик; ~ сердца журекти май басыу-
шылыц.
ОЖИРЕТЬ сов. семириу, май басыу.
ОЖЙТЬ сов. 1. (стать снова живым)
тирилиу, жан ениу; 2. перен. жанланыу;
природа ожила тэбият жанланды; 3. пе-
рен. (о чувствах, представлениях и т. п.)
еске тусиу; воспоминания ожили еткенлер
еске тусти; 4. перен. (воспрянуть духом)
фухы кетериу, кеуиллениу; 5. хэрекетке
келиу, хэрекет пайда болыу; улицы ожили
кешелерде хэрекет пайда болыу.
ожог м. 1. (действие) куйиу, куйип
цалыу; 2. (обожжённое место) куйик, куй-
ген жер; ~ первой степени биринши дэ-
режели куйик.
ОЗАБОТИЦТЬ сов. кого гамын жегизиу,
алагада етиу, тынышсызландырыу; сооб-
щение всех ~ло хабар цэммени тынышсыз-
ландырды.
ОЗАБОТИТЬСЯ сой. чем гам жеу, гамын
жеу, илаж кериу; ~ своевременной до-
ставкой учебников оцыу цуралларын жет-
кериудиц ез уацтында илажын кериу.
ОЗАБОЧЕННО нареч. алагада болып,
гам шегип, ууайым жеп, ууайым басып.
ОЗАБОЧЕННОСТЬ ж. алагадалыц, га-
мын жеушилик, ууайым басыушылыц.
ОЗАБОЧЕННЫЙ !. прич. от озаботить;
2. прил. алагадалы, гам жеген, ууайымлы,
ууайым басцан; иметь ~ вид ууайымлы
тур-тус.
ОЗАБОЧИВАТЬ несов. см. озаботить.
ОЗАБОЧИВАТЬСЯ несов. см. озаботить-
ся.
ОЗАГЛАВИТЬ сов. что атау, ат цойыу;
~ повесть повестьке ат цойыу.
ОЗАГЛАВЛИВАТЬ несов. см. озаглавить.
ОЗАДАЧЕННОСТЬ ж. албыраушылыц,
сасцалацлыц, хайран цалганлыц.
ОЗАДАЧЕННЫЙ 1. прич. от озада-
чить; 2. прил. албыраган, сасцалацлаган,
сасцан, хайран цалган.
ОЗАДАЧИВАТЬ несов. см. озадачить.
ОЗАДАЧИВАТЬСЯ несов. см. озада-
читься.
ОЗАДАЧИТЬ сов. кого, чем албыратыу,
сасцалацлатыу, састырыу, хайран кал-
дырыу, ац-тац етиу; ~ кого-л. неожидан-
ным вопросом кутилмеген copay менен
биреуди састырыу, кутпеген сорауды берип
цайран цалдырыу.
ОЗАДАЧИТЬСЯ сов. разг, албыраклау,
сасцалацлау, не цыларын билмей цалыу,
цайран цалыУ.
ОЗАРЙЦТЬ сов. 1. кого-что (осветить)
нурландырыу, нур шашыу, жарыц бериу,
саулелендириу; солнце ~ло долину кун
далага нурын шашты; 2. кого-что, перен.
нурланыу, жарцыратыу, цууантыу; улыб-
ка ~ла его лицо кулки оныц жузин жар-
цыратып жиберди; 3. кого, перен. (осенить)
келиу, тусиу.
ОЗАРЙЦТЬСЯ сов- чем 1. нурланыу,
жарыцланыу, сэулелениу; поля ~лись сол-
нечным светом дала кун нурын менен жа-
рыцланды; 2. перен. нурланыу, жарцырау,
цууаныу; его лицо ~лось улыбкой оныц
жузи кулимсиреп нурланды.
озарЯть несов. см. озарить.
ОЗАРЯТЬСЯ несов. см. озариться.
ОЗВЕРЕЛЫЙ прил. цутырынган, кутыр-
ган, цатты ашыулы, цэцэрли; жыртцышлан-
ван; ~ враг кутырган душпан.
ОЗВЕРЁНИРЕ с. цутырыныу, кутырыу,
катты ашыуланыу, цэцэрлениу; жыртцыш-
лыц; дойти до ^я жыртцышлыц хал Fa же-
тиу-
ОЗВЕРЕТЬ сов. цутырыныу, цатты
ашыуланыу, цацорлениу.
ОЗВУЧИВАНИЕ с. сес бериу, сесли
етиу, дауыслы етиу; ~ фильмов фильмлер-
ди сесли етиу.
озв
— 568 —
ОЗВУЧИВАТЬ несов. см. озвучить.
ОЗВУЧИТЬ сов. что сес бериу, сесли
етиу, дауыслы етиу; ~ фильм фильмди
сесли етиу.
ОЗДОРОВЙТЕЛЬНЫ.Й прил. сауал-
тыушы, ден саулыкты кетериуши, ден
саулыкты дузетиуши, сауалтатугын; ~е
мероприятия ден саулыкты дузетиуши
илажлар.
ОЗДОРОВИТЬ сов. кого-что сауалтыу,
ден саулыкты дузетиу, Ден саулыкты ке-
териу.
ОЗДОРОВЛЕНИЕ с. сауалтыу, ден сау-
лыкты дузетиу, ден саулыкты кетериу.
ОЗДОРОВЛЯТЬ несое. см. оздоровить.
ОЗЕЛЕНЕНИЕ с. агаш егиу, агаш ке-
гертиу, агаш отыргызыу, агаш тигиу.
ОЗЕЛЕНИТ ЕЛ ЬНЫ |] Й прил. агаш еге-
тугын, агаш тигетугын, агаш отыргызату-
гын; ~е работы агаш егип кегертиу жу-
мыслары.
ОЗЕЛЕНИТЬ сое. что агаш егиу, агаш
тигиу, агаш кегертиу, агаш отыргызыу;
~ посёлок посёлкага агаш егип кегертиу.
ОЗЕЛЕНЯТЬ несое. см. озеленить.
ОЗЕМЬ нареч. разг, жерге; грохнуться
~ жерге гумп етип жыгылыу.
ОЗЁРН ЦЫЙ прил. кел..., келли; ~ая
вода кел суУы; ~ый край келли улке.
ОЗЕРО с. кел; горное ~ тау кели.
ОЗИМИ мн. см. озимь.
ОЗЙМ|1ЫЙ прил. 1. гузлпк; ~ая пше-
ница гузлпк бийдай; 2. в знач. сущ. мн.
озимые гузлик егинлер; сев ~ых гузлик
егинлердин егиси; уборка ~ых гузлик
егпнлердиц орагы.
ОЗИМ II ь ж. гузлик, гузлик егин; всхо-
ды ~и гузлик егиннин. кегериуи.
ОЗИРАТЬ несов. кого-что дегеректи да-
рау, кез жибериу, кез бенен шолыу;
~ местность турган жерди кез бенен шо-
лыу-
ОЗИРАТЬСЯ несое. дегерекке караныу,
жэн-жакка кез жибериу, жэн-жакка ка-
pav; ~ по сторонам жэн-жакка караныу.
озлбьить сов. кого-что, чем ашыу-
ландырыу, кэдэр л ендириу, ешиктири^,
ерегистирну.
ОЗЛОБИТЬСЯ сов. ашыуланыу, кэдэр-
лениу, ерегисиу, ешигиу.
ОЗЛОБЛЕНИЕ с. auibiV, кэхэр, еше-
гиспе, ашыуын келтириу; сказать с ~м дэ-
хэрленип сейлеу; вызвать у кого-л. ~ би-
реудин ашыйыи келтириу.
ОЗЛОБЛЕННОСТЬ ж. ашыуланыушы-
лык, кэхэрлениушилик, ешпенлилик,
ешиккенлик.
ОЗЛОБЛЕННЫЙ 1. прич. от озлобить;
2. прил. ашыулы. дадэрли, ешиккен, ашыу-
ланган, кэхэрленген.
ОЗЛОБЛЯТЬ несое. см. озлобить.
ОЗЛОБЛЯТЬСЯ несов. см. озлобиться.
ОЗНАКОМИТЬ сов. кого-что, с чем та-
ныстырыу, таныстырып шыгыу; ~ кого-л.
с делами биреуди ислер менен танысты-
рыу.
ОЗНАКОМИТЬСЯ сов. с чем танысыу,
танысып шыгыу; ~ с диссертацией диссер-
тация менен танысыу.
ОЗНАКОМЛЕНИЕ с. танысыу, таныс
болыу, таныстырыу; ~ с планом работ
истин, планы менен таныс болыу.
ОЗНАКОМЛЯТЬ несов. см. ознакомить.
ОЗНАКОМЛЯТЬСЯ несов. см. ознако-
миться.
ОЗНАМЕНОВАНИЕ с. белгилеу; в ~
юбилея юбилейди белгилеу ушын.
ОЗНАМЕНОВАЦТЬ сов. 1. что белги-
леу, белгилеп етиу; это открытие ~ло
целую эпоху в истории науки бул табыл-
ган жацалык илим тарийхында тутас бир
дэуирди белгилейди; 2. что, чем салта-
натлы белгилеу; ~ть праздник произ-
водственными успехами байрамды ендирис-
теги табыслар менен салтанатлы белгилеу.
ОЗНАМЕНОВАТЬСЯ сов. чем белгпле-
ниу, белгиленип етилиу.
ОЗНАМЕНОВЫВАТЬ ‘ несов. см. озна-
меновать 2.
ОЗНАМЕНОВЫВАТЬСЯ несов. см. озна-
меноваться.
ОЗНАЧАТЬ несов. керсетиу, анлатыу,
белгилеу; что ~ет ваше молчание? сизин,
ундемеупцпз иени ацлатады?; это ~ет,
что... бул... дегенди керсетеди.
ОЗНАЧЕННЫЙ прил. уст. аталган, кер-
сетилген, белгиленген; прийти в ~ день
белгиленген куни келиу.
ОЗНОБ м. калтыратпа, калтырау, дирпл-
деу; чувствовать ~ цалтыратпа тийиу.
ОЗОЛОТИТЬ сов. 1. что алтын рецин
берну, алтынга бояу; 2. кого (одарить
деньгами) алтынга белеу, дуньяны басынан
асыра уйиу.
озон м. хим. озон (газ).
ОЗОНАТОР м. озонатор (бузылган %ауа-
ны озон менен тазалаушы к,урал).
ОЗОНИЗАЦИЯ ж. озонизаииялау^
оз он ластырыу.
ОЗОНИРОВАНИЕ с. 1. хим. (превраще-
ние в озон) озонга айландырыу, озонлас-
тырыу; 2. (очищение) озонизациялау, озон
менен тазалау; воздуха хауаны озон
менен тазалау.
ОЗОНИРОВАТЬ сов- и несов. что 1. хим.
(обратить в озон) озонга айландырыу,
озонластырыу; 2. (очистить озоном) озони-
зациялау, озон менен тазартыу; ~ воздух
хауаны озон менен тазартыу.
ОЗОРНИК ж. разг, тентек, шок-
ОЗОРНЙЦА женск. от озорник.
ОЗОРНИЧАТЬ несов. разг, тентекшилик
етиу.
ОЗОРНЦбЙ прил. разг. 1. тентек, шок,
шатац; ~6й мальчишка тентек бала; 2. ой-
накшыган, жылмацлаган, жылмыйган;
~ая улыбка ойнакшыган кулки.
ОЗОРСТВЦО с. тентекшилик, тентеклик;
сделать что-л. из ~а бир нэрсени тентек-
шилик пенен ислеп койыу.
ОЗЯБЦНУТЬ сов. тоцыу, сууыкка ка-
тыу, жаурау; я ~ мен тондым.
ОЙ межд. ай!, уай!, уах!
ОЙ ЛИ межд. кой-s, бэй, солай бола
коярма екен.
ОКАЗАНИЕ с. керсетиу, етиу, бериу
(помощи, содействия)-, билдириу (доверия)-,
аударыу (внимания).
— 569 —
окк
ОКАЗАТЬ сов. что керсетиу, етщ, бериу
{помощь, содействие)-, билдириу {доверие}',
аударыу (внимание)-, ~ предпочтение бас-
далардан артыд кериу; ~ услугу хызмет
керсетиу; ~ хороший приём жадсылаи
дабыл етиу; ~ влияние тэсир етиу; ~ со-
противление дарсылыд керсетиу.
ОКАЗАЦТЬСЯ сов. 1. (очутиться) болып
шыгыу, ушырап далыу, тусип далыу; он
~лся дома ол уйде болып шыкты; ~ться
в смешном положении кулкили жагдайда
далыу; 2. болып шыгыу, болып табылыу,
болып далыу; ~ться старым знакомым
ески таиыс болып шыгыу; он ~лся прав
оныки дурыс болып шыкты; 3. безл. (выяс-
ниться) дарасад, екен; ~лось, что мы
знакомы дарасад, бизлер таныс екенбиз;
~лось, что они соседи дарасад, олар доцы-
сы екен; <> как ~лось ойлап дарасад, аныд-
лап керсек.
ОКАЗИНЯ ж. колайлы пайыт, келген
жагдай; отправить письмо с ~ей хатты
долайлы пайыт жагдайда жибериу; <ф> вот
так ~я! тосыннан болып далганын
дара!
ОКАЗЫВАТЬ несов. см. оказать.
оказываться несов. см. оказаться;
оказывается в знач. вводн. сл. екен, ду-
сайды; а он, ~ется, из Москвы ал ол
Москвадан екен.
ОКАЙМЙТЬ сов. что, чем жийеклеу,
эдиплеу.
ОКАЙМЛЕНИЕ с. жийеклеу, жийек са-
лыу, эдиплеу.
ОКАЙМЛЯ|'ТЬ несов. 1. см. окаймить;
2. что (окружать) цоршап турыу; де-
ревья ~ли озеро агашлар келди цоршап
тур еди.
ОКАЛИНА ж. тех. темирдин. гауажагы
(umi-ci балцытып соццандавы сыртындагы
цабыршагы).
ОКАМЕНЕЛОСТЬ ж. 1. таска айла-
ныушылыд, тас болып калганлыд; 2. мн.
окаменелости таска айланганлыд, тас
болганлык (эййемги, цайуанлар х,эм есим-
ликлер э;аццында).
ОКАМЕНЕЛЫМИ прил. 1. таска айлан-
ган, тас болган, датып калган; ~е остатки
древних животных эййемги хайуанлардын.
таска айланган далдыдлары; 2. перен.
(неподвижный, безжизненный) катып кал-
ган, хэрекетсиз, жансыз; ~й взгляд
жансыз нэзер.
ОКАМЕНЕТЬ сов. 1. таска айланыу;
2. перен. (замереть) катып калыу, си-
лейип далыу; 3. перен. (от горя, потрясе-
ния) лал болып далыу (цайеыдан).
ОКАНТОВАТЬ сов. что жийеклеу, цас-
нацлау; ~ портрет сууреттиц цыр дегере-
гин жийеклеп шытыу.
ОКАНТОВКА ж. 1. (действие) жийеклеу,
даснаклау; 2. (кант) жийек; цветная ~
рецли жийек.
ОКАНТОВЫВАТЬ несов. см. оканто-
вать.
ОКАНЧИВАТЬ несов. см. окончить.
ОКАНЧИВАТЬСЯ несов. 1. см. окон-
читься; 2. чем, на что питиу; слово ~ется
на гласную сез дауыссыз сеске питеди.
ОКАПЫВАНИЕ с. казып босатыу, да-
зып жумсартыу, дазып аударыу, тубин
дазыу; ~ плодовых деревьев мийуе агаш-
ларыныц туплерин босатыу.
ОКАПЫВАТЬ несов. см. окопать.
окапываться несов. см. окопаться.
ОКАТИТЬ сов. кого-что, чем шомылды-
рыу, жуйыу, устинен СУ^ сыррытыу.
окатиться сов. чем шомылыу, устп-
не cyv жуйыу.
ОКАТЫВАТЬ несов. см. окатить.
ОКАТЫВАТЬСЯ несов. см. окатйться.
окачивать несов. см. окатить.
ОКАЧИВАТЬСЯ несов. см. окатйться.
окашивать несов. см. окосить.
ОКАЯННЫЙ прил. уст. антургаи, оц-
баган, дагып кеткен.
ОКЕАН м. океан; Атлантический
Атлантик океаны; Тихий ~ Тыныш океан;
воздушный ~ хауа океаны.
ОКЕАНИЧЕСКИЙ прил. океан..., океан-
лыц.
ОКЕАНОГРАФ м. океанограф (океано-
графия бойынша цэниге).
ОКЕАНОГРАФИЧЕСКИЙ прил. океано-
графия..., океанографиялыд.
ОКЕАНОГРАФИЯ ж. океанография
(океанлардагы э;эм тецизлердеги физикалыц,
химиялыц, геологиялыц, биологиялыц про-
цесслер ^аццындаеы илим).
ОКЕАНОЛОГ м. см. океанограф.
ОКЕАНОЛОГИЧЕСКИЙ прил. см. оке-
анографический.
ОКЕАНОЛОГИЯ ж- см. океанография.
ОКИДЫВАТЬ несов. см. окинуть.
ОКИНУТЬ сов.-. ~ взором, ~ взглядом
кез жибериу, дегерекке дарау; ~ взгля-
дом поля атызларга кез жибериу.
ОКИСЕЛ м. хим. тотыд (химиялыц
элементтиц кислород пенен бирикпе-
си).
ОКИСЛЕНИЕ с. хим. тотыцландырыу,
тотыгыу, тот басыу, цышцыллау, цыш-
цылланыу-
ОКИСЛИТЕЛЬ м. хим. тотыцтырыушы.
тот бастырыушы, цышцылландырыушы.
ОКИСЛИТЕЛЬНЫЙ прил. хим. тотыц-
тыратурын, тот бастыратугын, цышцыл-
ландыратурын; ~ процесс цышцыллан-
дыратугын процесс.
ОКИСЛИТЬ сов. что, хим. тотыдтырыу,
тот бастырыу, дышдылландырыу.
окислиться сов. хим. тотыгыу, тот
басыу, дышдылланыу.
ОКИСЛЯТЬ несов. см. окйслить.
ОКИСЛЯТЬСЯ несов. см. о кй слит ься.
окись ж. хим. окись, тотыц; ~ угле-
рода углерод окиси; ~ цинка цинк окиси.
ОККУПАНТ м. оккупант, басып алыу-
шы.
ОККУПАНТСКИЙ прил. оккупантлыд,
басдыншылыд.
ОККУПАЦИОННЫ IIИ прил. оккупа-
ция..., оккупациялыд, оккупациялаушы;
~е войска оккупациялаушы эскерлер; ~й
режим оккупациялыд тутым.
ОККУПАЦИЯ ж. оккупация, оккупа-
циялау, басып алыушылыд, басдыншылыд;
вражеская ~ жаудын басып алыуы, душ-
окк
— 570 —
панныя оккупациясы; ~ страны елди
оккупацияла/.
ОККУПИРОВАННЫЙ 1. прич. от ок-
купировать; 2. прил. оккупацияланган,
басып алынган; ~ая территория басып
алынган территория.
ОККУПИРОВАТЬ сов. и несов. что окку-
пациялаУ, басып алыу.
ОКЛАД м. 1. (размер зарплаты) мий-
нет цацы, айлыц; 2. фин. (налог) салыд;
подушный ~ жан салыд.
ОКЛАДИСТЦЫЙ прил.-. ~ая борода
дорба садал, допа садал.
ОКЛЕВЕТАТЬ сов. кого-что дэу’мет етиу,
жала жабыу.
ОКЛЕИВАНИЕ с. желимлеу, жабысты-
рыу.
ОКЛЕИВАТЬ несов. см. оклеить.
ОКЛЕИТЬ сов. что желимлеу, жабысгы-
рыу.
ОКЛЕЙКА ж. желимлеу, жабыстырыу;
~ стен обоями дийуалларга обой жабысты-
рыу.
ОКЛИК м. дыбыс, даугыс, сес; ~ часо-
вого эскерий гузетшинид сести.
ОКЛИКАТЬ несов. см. окликнуть.
ОКЛИКНУТЬ сов. кого дауыслау. дауыс-
лап шацырыу, шадырып алыу, шадырып
жибериу.
ОКНО с. 1. эйиек, айна, терезе; слуховое
~ тыцлау эйнекшеси; раздвижное ~ жыл-
жымалы эйнек; 2. (просвет, отверстие)
тесик, сацлад, кезгенек; 3. разг, (в распи-
сании уроков) ашыд жер, узилиспе, бос
уадыт (сабащлардыц арасындагы).
ОКО с. (мн. очи) уст. кез; о в мгнове-
ние ока кезди ашып жумганша; хоть видит
~ , да зуб неймёт поел, кез керип турса да,
тис етпей тур; ~ за ~, зуб за зуб цанга
дан, жаига жан.
ОКОВАТЬ сов. что цурсаулаУ, темир
менен даплау, данылтыр цаплау; ~ сун-
дук гршаны темир менен цаплау.
ОКОВКА ж. 1. (действие) цурсаулау,
темир менен цаплау, цанылтыр цаплау;
2. (то, чем оковано) цурсау, цаплама.
оковы мн. 1. уст. кисен, шынжыр,
бугау; 2. перен. бугау.
ОКОВЫВАТЬ несов. см. оковать.
ОКОЛАЧИВАТЬСЯ несов. разг, орын-
сыз журиу, бийпууда журиу, сугылысып
журиу; ~ без дела жумыссыз сугылысып
журиу-
ОКОЛДОВАТЬ сов. кого-что 1. сыйцыр-
лыц етиу, дууаханлыц етиу; 2. перен.
(очаровать) сыйдырлыд пенен езине тар-
тыу.
ОКОЛДОВЫВАТЬ несов. см. околдовать.
ОКОЛЕВАТЬ несов. см. околеть.
ОКОЛЁСИЦ1|А ж.- нести ~у, городить
~у разг, мылжыцлау, езбелеу, сандырац-
лау.
ОКОЛЕТЬ сов. елиу, харам елиу.
ОКОЛИЦА ж. 1. (изгородь вокруг деревни)
ауыл айландырган цора; 2. (окраина селе-
ния) ауыл шети.
ОКОЛЙЧНОСТНИ мн. (ед. околйчность
ж.) тийкаргы ойдан алыслап кетиунш-
лик, басца жацца ауып кетиушилик; гово-
рить без -~ей ашыдтан-ашыц айтыу, туу-
рырын айтыу.
ОКОЛО предлог с род. п. 1. также в знач.
нареч. (рядом, возле) жанында, цапталын-
да, цасында; жить ~ вокзала вокзалдыц
жанында турыу; 2. разг, (приблизительно,
почти) жацын, шама менен, шамасында;
мы шли ~ часа бир саатца жацын журдик;
сейчас ~ трёх часов хозир саат ушлердин.
шамасында; -ф вокруг да ~ дусмаллап,
тадмийиннен, шамалап, шама менен.
околоплодник м. бот. туцым цабыд.
околоплодный прил. физиол., анат.
жатарлыцтагы, бала жанындагы.
ОКОЛ ОСЕРДЁЧН ЦЫЙ прил. анат. жу-
рекке жацын; ^ая сумка журекке жацын
цалта.
околоток м. уст. 1. (окрестность,
соседняя местность) дегер ек, цоцсы жер-
лер; 2. околоток (патша Россиясында цала-
лын; полиция белими).
окол бточный прил. 1. околотоклы,
околотоклыц; 2. в знач. сущ. м. уст. око-
лотоклыц надзиратель.
ОКОЛОЦВЕТНИК л;, бот. гулдиц сыр-
ты.
ОКОЛПАЧИВАТЬ несов. см. околпачить.
ОКОЛ П.АЧИТЬ сов. кого-что, разг, ал-
дау, пэнт бериу, пэнглеу.
ОКОЛЫШ м. жипек, цаенад (бас кий-
имде).
окольн,:ый прил. 1. айланба, айла-
ныш; бурыу...; ехать ~ой дорогой айла-
ныш жол менен журиу; 2. перен. биреу ар-
цалы, астыртын; узнать что-л. ~ым путём
бир нэрсени астыртын билиу.
окон род. п. мн. от окно.
ОКОНЕЧНОСТЬ ж. шет, аяц, тумсыц;
~ мыса шыганацтын суура кирген тум-
СЫРЫ.
окбннпый прил. эйнек..., ©йиеклик,
эйнектин, айна..., терезе..., терезелик,
терезениц; ~ая рама терезенин, рамасы;
~ое стекло эйнектин шийшеси.
ОКОНФУЗИТЬ сов. кого-что, чем, прост.
уялтыч таслау, масцарасын шыгарыу.
ОКОНФУЗИТЬСЯ сов. прост, уялып
цалыу, маецара болыу.
ОКОНЧАНИЦЕ с. 1. (завершение, конец)
тамамлау, питкериу; по ^и чего-л. кейини
питиудеи, питкергеннен кейин; по
университета университетты тамамлаудан;
2. (конец чего-л.) кейин, сон, ацыр, аяц;
~е романа романный, ацыры; 3. грам.
жалгау'Дпадежные ~я сеплеу жал Fa^ л ары.
ОКОНЧАТЕЛЬНО нареч. путкиллей, би-
ротала; решить ~ биротала шешиЕ
ОКОНЧАТЕЛЬНЦЫЙ прил. биротала;
кейинги, ацыргы, cohfw; ~ое решение
ацыргы шешим; ~ый ответ ацыргы жууап;
~ая победа социализма социализмниц биро-
тала женили.
окончить сов. что тамамлау, иитке-
риу, болыу; ~ работу жумысты болыу;
~ школу мектепти питкериу.
окончиться сов. тамамланы^, пити£,
болыу; собрание ~лось жыйналыс питти.
ОКбП м. акым, окоп; рыть ~ы ацым-
лар цазыу-
— 571 —
0ЦР
ОКОПАТЬ сое. что 1. казып жумсар-
тыу, казып босатыу, казып аударыу, тубии
цазыу; ~ деревья агашлардын. тубии ауда-
рыу; 2. (обвести рвом или насыпью) айлана
цазыу, айлана цашылау.
ОКОПА ЦТ ЬСЯ сов. 1. воен, ацым цазыу,
окоп цазып алыу, окоп цазып орнасыу;
рота ~лась рота окоп цазып орнасты;
2. перен. (найти себе надёжное приста-
нище) тыныш жерге орналасыу, бас сак-
лау, исенимли орын табыу.
окбпный прил. ацым..., окоп...
ОКОРАЧИВАТЬ несов. см. окоротить.
ОКОРНАТЬ сов. кого-что цысцартып
кесиу. цысцартып цырцыу.
ОКОРОК м. сан ет, жанбас геш; копче-
ный сурленген сан ет.
ОКОРОТЙТЬ сов. что, разг, цысцартыу,
келтертиу; ~ платье кейлекти цысцартыу.
окосйть сое, что орып шыгыу, орып
таслау.
ОКОСТЕНЕВАТЬ несов. см. окостенеть.
ОКОСТЕНЕЛОСТЬ ж. 1. (превращение
в кость) суйекке айлангаилык, цатып
цалганлыц, бершимекленгенлик, жаны кет-
кенлик; 2. (трупа) цатып цалыУшылык,
силейип цалыушылыц.
ОКОСТЕНЕЛЫЙ прил. 1. (превратив-
шийся в кость) суйекке айланган, цатып
калган, бершимекленген, жаны кеткен;
2. перен. (окоченелый) тоцган, цатып кал-
ган, силейип калган (елик тууралы)',
3. перен. (утративший гибкость, чувст-
вительность) ийкемсиз, жууыспайтугын.
ОКОСТЕНЕНИЕ с. суйекке айналыу,
бершимеклениу.
ОКОСТЕНЕТЬ сов. 1. (превратиться
в кость) суйекке айланыу, цатып цалыу,
бершимеклениу, жаны кетиу; 2. перен.
(окоченеть) тон.ыу, цатып цалыу, силейип
цалыу; 3. перен. (утратить гибкость,
чувствительность) ийкемсизлениу, жууыс-
пау.
бкбт м. теллеу, ылацлау, козылау
(овец, коз); балалау (кошек).
окотиться сов. теллеу, ылацлау, цозы-
jiav (об овие, козе); балалау (о кошке).
ОКОЧЕНЕЛЫ ||Й прил. 1. тоцган, тоцып
калган, цатып цалган; ~е пальцы тоцган
бармацлар; 2. (о трупе) силейип цалган,
тоцып цалган.
ОКОЧЕНЁЦТЬ сов. 1. тоцыу, тоцып
цалыу, цатып цалыу; ~ть от холода сууыц-
тан тоцыу; руки ~ли цоллары тоцды;
2. (о трупе) силейип цалыу, тоцлап ка-
лыу.
ОКРАИН |[А ж. 1. шет, айлана, дегерек;
~а деревни ауылдыц шети; жить на -~е
города каланыц шетинде жасау; 2. (погра-
ничная область) шегарага жацын жерлер;
~а страны елдиц шети, елдин шегарага
жацын жерлери.
ОКРАИННЫЙ прил. шеттеги, шетки,
дегеректеги; ~ район шетки район.
ОКРАСИТЬ сов. что 1. бояу, сырлау;
~ стены масляной краской дийуалларды
майлы бону менен бояу; 2. перен. (нало-
жить свой отпечаток) айрыцша бир тур
бериу, езгеше рец бериу.
ОКРАСИТЬСЯ сов. 1. боялыу; 2. разг,
(запачкаться краской) бояуга былганыу.
ОКРАСКА ж. 1. (действие) бояу, сыр-
лау; 2. (цвет) рец, тур; светлая ашыц
рец; 3. перен. (оттенок) ец, тур; стили-
стическая ~ слов сездиц стилистикалык
тури.
ОКРАШИВАТЬ несов. см. окрасить.
ОКРАШИВАТЬСЯ несов. см. окраситься.
ОКРЕП ||НУТЬ сов. 1. (стать более креп-
'ким, прочным) ныгапыу, беккемлениу;
2. (стать более здоровым) цэллениу, кушин
жыйнау, ден саулыгын кетериу; 3. (стать
более сильным) кушейиу, пэтлениу; ветер
~ самал кушейди.
ОКРЕСТИТЬ сов. кого-что 1. (со-
вершить обряд крещения) шоцындырыу
(христианларда); 2. кем-чем, разг, (назвать)
ат цойыу.
ОКРЕСТИТЬСЯ сов. шокыныу, шоцынып
христиан динин цабыллау.
ОКРЕСТИ ОСТ II ь ж. дегерек, айлана,
этирап; в ~ях города цаланыц цыр дегер е-
гинде.
ОКРЁСТНЫЦЙ прил. дегеректеги, айла-
надагы; колхозы дегеректеги колхоз-
лар.
ОКРИВЕТЬ сов. разг, бир кезден айры-
лыу.
ОКРИК м. 1. см. оклик; 2. (резкое замеча-
ние) хэкирецлеу, жекириниу, бакырыу;
грубый ~ турпайы жекириниу.
ОКРИКИВАТЬ несов. см. окрикнуть.
ОКРЙКНУТЬ сов. кого дауыслап шакы-
рыу’.
ОКРОВАВИТЬ сов. кого-что к а н атыу,
канга бояу.
ОКРОВАВИТЬСЯ сое. цанау, цанга
бОЯЛЫУ’.
ОКРОВАВЛЕННЫЙ 1. прич. от окро-
вавить; 2. прил. канга боялган, цанаган;
~ бинт канга боялган бинт.
ОКРОВАВЛИВАТЬ несов. см. окрова-
вить.
ОКРОВАВЛИВАТЬСЯ несов. см. окро-
вавиться.
окрол м. гежеклеу (уй кояныныц).
ОКРОПИТЬ сов. кого-что, чем буркну,
себелеп шашыу (сууды я басца сййыклыцты).
ОКРОПЛЯТЬ несов. см. окропить.
ОКРОШКА ж. 1. окрошка (ишине турли
кек цэм узбен етлер салынган кваслы
суйыц ауцат); 2. перен. разг, (беспоря-
дочная смесь) былгасык-
ОКРУГ м. округ; избирательный ~ Сай-
лау округи.
ОКРУГА ж. уст- дегерек жер, айлана
жер.
ОКРУГЛЕНИЕ с. 1. (действие) децге-
леклеу, децгелек етиу; 2. (при счёте)
жалпылау, жыйнаклау (ирилеп есаплау).
ОКРУГЛЁННЫЙ 1. прич. от округлить;
2. прил. жалпылаиган, жыйнацланган.
ОКРУГЛИТЬ сов. что 1. децгелеклен-
дириу, децгелеклеу, денгелек етиу; ~
глаза кезлерди децгелеклеу; 2. перен.
(при счёте) жалпылау, жыйнаклау.
ОКРУГЛ Й ЦТ ься сов. 1. децгелеклеииу,
жумырланыу, жыйнакланыу; 2. перен.
ОКР__________________- 572 -__________________
(увеличиться) кебейиу, артыу; капитал
-~лся капитал кебейди.
ОКРУГЛОСТЬ ж. децгелеклик.
ОКРУГЛ ||ЫЙ прил. децгелек, домалац,
жумалак; -~ое лицо домалац жуз; <> ~ые
фразы толык питкен сейлемше.
ОКРУГЛЯТЬ несов. см. округлить.
ОКРУГЛЯТЬСЯ несов. см. округлиться.
ОКРУЖАЕТ ь несов. 1. см. окружить;
2. перен. кортах^ ортага алыу; его ~ют
друзья оны дослары цоршайды.
ОКРУЖАЮЩЦИЙ 1. прич. от окружать;
2. прил. дегеректеги, айланадагы, цоршап
турган; ~ая обстановка айланадагы жаг-
дай; 3. в знач. сущ. с. окружающее (то, что
окру'жает кого-л.) цоршау, айланадагы
затлар; 4. в знач. сущ. мн. окружающие
дегеректеги адамлар, айланадагы адам-
лар.
ОКРУЖЕНИЦЕ с. 1. (действие) цамау,
цоршау; 2. цоршау; попасть в ~е цоршауга
тусиу; выйти из -~я цоршаудан шыгыу;
3. (окружающая обстановка) цоршау.
ОКРУЖЙТЬ сов. 1. что (обнести) цор-
шау. айландырыу; ~ участок рвом участок-
ты ор менен цоршау; 2. кого-что (взять
в кольцо) цамау, цамашалау, цоршау,
цоршап алыу, айландырып алыу; ~ враже-
скую армию душпаннын. армиясын цамау;
3. кого, чем, перен. айланшыцлау, кеуил
белиу, жагдай туугызыу; ~ кого-л. вни-
манием биреуди гамхорлыц пенен элпеш-
леу, биреуге кеу'ил белиу.
ОКРУЖН||6Й прил. 1. округлик; ~ая
избирательная комиссия округлик сайлау
комиссиясы; 2. (расположенный вокруг
чего-л.) айланба, айланган; ~ая железная
дорога айланба темир жол.
ОКРУЖНОСТ II ь ж. 1. мат. шенбер;
пять метров в ~и бес метр лик шенбер;
вписать квадрат в ~ь шенбердин ишине
квадрат еызыу; 2. уст. (окружающая мест-
ность) айлана, дегерек.
окружный прил. уст- 1. (окрестный)
айлана дегеректеги, цоршаган; 2. (околь-
ный) айланган, айланба.
окрутить сев. разг, что, чем шырмап
opav, орап таслау.
ОКРУЧИВАТЬ несов. см. окрутить.
ОКРЫЛИ ЦТЬ сов. кого рухландырыу,
жигерлендириу; успех его жетискен-
лик оны рухландырды.
ОКРЫЛЯТЬСЯ сов. чем рухланыу, жигер-
лениу; ~ надеждой умит пенен рухланыу.
ОКРЫЛЯТЬ несов. см. окрылить.
ОКРЫЛЯТЬСЯ несов. см. окрылиться.
ОКРЫСИТЬСЯ сов. на кого-что 1. прост,
(о животных) айбат шегиу, арсылдау;
2. (напуститься на кого-л.) ашыуланыу,
жекириниу.
ОКСИДИРОВАНИЕ с. оксидирлеу (ме-
таллдыц бетин тот баспау ушын оныц
устицги цабатын цышцылтлау).
ОКСИДИРОВАТЬ сов. и несов. что окси-
дирлеу; ~ серебро гумисти оксидир-
леу.
ОКСИДИРбВК||А ж. 1. (действие) окси-
дирлеу; подвергнуться ~е оксидирлениу;
2. (слой) оксидирленген кабат.
ОКТАВА ж. октава (1. муз. диатоник
гамманьщ сегизинши дэрежесщ 2. муз.
жууан дауыслы сес, 3. лит. цосыц цатары).
ОКТАЭДР м. мат. октаэдр (сегиз муй-
ешлик)
ОКТЕТ м. октет (сегиз сазенде атцарыука
арналган музыкалыц шынарма).
ОКТЯБРЬ м. 1. (месяц) октябрь; 2. Ок-
тябрь (Уллы Октябрь социалистлик рево-
люциясы).
ОКТЯБРЬСК[|ИЙ прил. 1. октябрь...;
~ая погода октябрьдеги хауа райы;
2. Октябрь...; Великая Октябрьская социа-
листическая революция Уллы Октябрь
социалистлик революниясы.
ОКТЯБРЯТА мн. (ед. октябрёнок м.)
октябрятлар (/ -3 класс оцыушылары).
ОКУКЛИВАТЬСЯ несов. см. окуклиться.
ОКУКЛИТЬСЯ сов. зоол. губелекке
айланыу.
ОКУЛИРОВАНИЕ с. сад. сабыу.
ОКУЛЙРОВАТЬ сов. и несов. что, сад.
сабыу.
ОКУЛИРОВКА ж. см. окулирование.
ОКУЛЙСТ м. окулист (кез емлеу бой-
ынша цэниге).
ОКУЛЬТУРИВАТЬ несов. см. окульту-
рить.
ОКУЛЬТУРИТЬ сов- 1. с.-х. егиуге
колайлы етиу, егиуге цолайластырыу;
~ почву жерди егиуге цолайластырыу;
2. мэдениятластырыу, хасылландырыу; ~
лесную яблоню жабайы алманы цасыллан-
дырыу.
ОКУЛЯР м. окуляр (оптикалыц цурал-
дыц кезге тацап царайтиеын эйнеги).
ОКУНАТЬ несов. см. окунуть.
ОКУНАТЬСЯ несов. см. окунуться.
ОКУНЕВЫЙ прил. алабуганын...., алабу-
гадан.
ОКУНУТЬ сов. кого-что, во что сунгитиу,
суцгитип алbiv, малып алыу.
ОКУНУТЬСЯ сов. 1. суцгиу, суцгип
алыу, сунгип шыгыу; 2. перен. берилип
ислеу. путкиллей берилип кетиу, бери-
лиу; ~ с головой 1) басынан суцгиу; 2) пе-
рен. цуныгыу, куныгып ислеу; ~ с головой
в работу исти куныгып ислеу.
ЙКУНЬ м. алабуга.
ОКУПАТЬ несов. см. окупить.
ОКУПАТЬСЯ несов. см. окупиться.
ОКУПИТЬ сов. что етеу, орнын толгы-
pwv; ~ расходы шыгынларды етеу.
ОКУПАТЬСЯ сов. 1. етелиу, орныпын.
толыуы; расходы ~лись шыгынлар етелди,
царжылардын. орны толды; 2. перен. (оправ-
дать себя) есеси цайтыу; труд ~лся мийнет-
тин. есеси цайтты.
ОКУРИВАТЬ несов. см. окурить.
ОКУРИТЬ сов. что тутетиу, тутинлетиу,
тутинлик салыу, дэри менен тутетиу,
ыслау; ~ растения есимликлерди тутин-
летиу.
ОКУРОК м. темеки цалдыд.
ОКУТАЦТЬ сов. 1. кого-что, чем орау,
кымтау; ~ть шею шарфом мойынды шарф
пенен орау; 2. что, перен. цаплау, цорша-
лыу; туман ~л реку думай дэрьянын устин
цаплады.
— 573 —
.омо
ОКУТАТЬСЯ сов. 1. (закутаться) ора-
ныу, кымтаныу; 2. перен. капланыу, цор-
шаланыу.
ОКУТЫВАТЬ несов. см. окутать.
ОКУТЫВАТЬСЯ несое. см. окутаться.
ОКУЧИВАНИЕ с. окучкалау, домбык-
лау, катар арасын ислеу.
ОКУЧИВАТЬ несов. см. окучить.
ОКУЧИТЬ сов. что окучкалау, домбык-
лау, катар арасын ислеу.
ОКУЧНИК м. с.-х. окучник, карык
жаргыш.
ОЛАДЬЯ ж. куймак-
ОЛЕАНДР м. бот. олеандр.
ОЛЕАНДРОВЫЙ прил. бот. олеандр...
ОЛЕДЕНЕЛ "ЫЙ прил. 1. (покрытый
льдом) муз басдан, музгала болган; ~ая
дорога музгала болган жол; 2. (застывший,
окоченевший) тоцган, тонып калган, ускен,
музлаган.
ОЛЕДЕНЕНИЕ с. муз катыу, музгала
болыу, музгала басыу.
ОЛЁДЕНЁЦТЬ сов. муз катыу, музгала
болыу, музгала басыу; река ~ладэрья кат-
ты.
ОЛЕНЕБЫК м. сууын ©ГИЗИ.
ОЛЕНЕВОД м. сууын асыраушы.
ОЛЕНЕВОДСТВО с. сууын асыраушы-
ЛЫК-
ОЛЕНЕВОДЧЕСКИЙ прил. су у ынш li-
лык, сууын...; ~ колхоз сууыншылык кол-
хозы.
ОЛЕНЕНОК м. сууыннын. бузауы.
ОЛЁНЦИЙ прил. сууын..., сууыннын.;
~ьи рога сууыннын. муйизлери.
ОЛЕНИНА ж. сууын ети.
ОЛЕНЬ м. сууын; северный ~ арка
су v ыны.
ОЛЕОГРАФИЧЕСКИЙ прил. олеогра-
фия..., олеографиялык-
ОЛЕОГРАФИЯ ж. олеография (1. генер-
ген усыл менен басылып шыгарылган суурет;
2. усы усыл менен алынган сууреттиц
копиясы).
ОЛЙВА, ОЛЙВКА ж. бот. зейтун (агаш
цэм. мийуеси).
ОЛЙВКОВЦЫЙ прил. 1‘. зейтун...; ~ое
дерево зейтун агашы; ~ое масло зейтун
майы; 2. (о цвете) саргылт-жасыл; ~ая
ветвь зейтун путагы (парахатшылыцтыц
нышаны).
ОЛИГАРХИЧЕСКИЙ прил. олигар-
хия..., олигархиялык; ~ строй олигар-
хиялык дузилис.
ОЛИГАРХИЯ ж. 1. олигархия (бир
топар ири байлардыц басцарыйы жэне де
сол басцарыцшы топар)-, 2. перен. олигар-
хия (кишкене бир топар империалистлер-
диц, монополистлердиц сиясий цам экономи-
калыц устемлиги)-, финансовая ~ фиианс
олигархиясы.
ОЛИМП м. миф. Олимп (эййемги грек
мифологиясында — цудайлардыц турату-
гын жери).
ОЛИМПИАДА ж. 1. олимпиада (эййемги
Грецияда жыл санау бирлиги болган терт
жылда бир болатугын олимпиада ойынла-
рыныц аралыгы); 2. спорт, олимпиада (терт
жылда бир болатугын халыц аралыц спорт
жарысы)-, 3. (конкурс, смотр) олимпиада,
жарыс; ~ художественной самодеятель-
ности хэуескерлер олимпиадасы.
ОЛИМПЙЕЦ м. 1. олимплик (ески грек
мифологиясында — Олимпта жасаушы
цудай)-, 2. олимпиши (олимпиадалыц
ойынларга цатнасцан).
ОЛ ИМПЙЙСКЦИЙ прил- олимпиада-
лык; ~ие игры олимпиадалык ойынлар;
~ое спокойствие дэрья тасса тобыгына
келмеушилик.
ОЛЙФА ж. кайнатылган кендир майы.
ОЛИЦЕТВОРЕНИЕ с. 1. (действие) елес-
летиу; жанландырыу; ~ сил природы
тэбияттын, кушлерин елеслетиу; 2. (вопло-
щение) тап ези, дал ези, нышан, бийне;
он — ~ мужества ол — мэртликтин. бий-
неси.
ОЛИЦЕТВОРЁНН ЦЫЙ 1. прич. от оли-
цетворить; 2. прил. тап ези, дал ези, иы-
шаны; она — ~ая скромность ол киши
пейилликтин. дал ези.
ОЛИЦЕТВОРИТЬ сов. см. олицетво-
рять.
ОЛИЦЕТВОРЯТЬ несов. что нышан-
лау, бийнелеу.
бЛОВО с. калайы.
ОЛОВЯНННЫЙ прил." калайы;’калайы-
дан исленген; ~ая ложка калайы касык-
олух м. есалац, мецреу.
ОЛЬХА ж. бот. ольха.
ОЛЬХОВЫЙ прил. ольха...; ольхадан
исленген.
ОМ м. физ. ом (электр царсылыгын елшеу
бирлиги).
ОМ АР м. омар (ири тециз шаяны).
ОМЁГА ж. омега (грек элиппесиниц
соцгы х;эрибиниц аты).
бМЕРЗЁНИ.'Е с. жеркениу, жеркениш;
противно до ~я жудэ жеркенишли; испы-
тывать ~е от чего-л. бир нэрседен жерке-
ниш сезиу.
ОМЕРЗИТЕЛЬНО нареч. жеркенишли.
ОМЕРЗИТЕЛЬНОСТЬ ж. жеркениш-
лилик.
ОМЕРЗИТЕЛЬНЫЙ прил. жеркениш-
ли, жеркенерлпк;~ поступок жеркенишли
КЫЛЫК-
ОМЕРТВЕЛОСТЬ ж. жансызланган-
лык, жаны_ кетип цалганлык-
ОМЕРТВЕЛЫЙ прил. 1. жаны кеткен,
жансыз калган; 2. перен. л ал болган, лалы
шыккан.
ОМЕРТВЕНИЕ с. жаны кетиу. елиу;
~ ткани тканьныц елиуи.
ОМЕРТВЕТЬ сов. 1. (о клетках, тканях
и т. п.) елиу, жансызланыу, жаны кетиу;
2. перен. лал болыу, лалы шыгыу.
ОМЁТ м. с.-х. сабан гуди.
ОМОВЁНИЕ с. уст- дэрет, дэрет алыу;
совершить дэрет алыу.
ОМОЛАЖИВАНИЕ с. 1. жасартыу, жа-
сарыу; 2. сад. путау-
ОМОЛАЖИВАТЬ несов. см. омолодить.
ОМОЛАЖИВАТЬСЯ несов. см. омоло-
диться.
ОМОЛОДИТЬ сов. I. кого-что (сделать
более молодым) жасартыу; ~ организм
организмди жасартыу; 2. что (ввести в со-
омо.
— 574 —
став молодёжь) жаслар менен толыцтырыу;
3. что, сад. путау.
ОМОЛОДИТЬСЯ сов. 1. жасарыу; 2. (об
организации) жаслар менен толыгыу.
ОМОЛОЖЕНИЕ с. жасарыу, жасартыу.
ОМОНИМ м. лингв, омоним (айтылыуы
жагынан бирдей, бирац мэниси басца сезлер).
ОМОНИМИКА ж. лингв, омонимика
(1. бир турдеги омонимлер жыйнагы-,
2. лексикологияныц омонимлерди изертлей-
тугын белими).
ОМОНИМИЧЕСКИЙ прил. лингв, омо-
ним..., омонимлик.
ОМОНИМИЯ ж. лингв, омонимия (.у эр
турли мэнидеги сезлердиц сес турлеслиги).
ОМОЧИТЬ сое. что, уст. суулау, суу
кылып таслау; ~ слезами кез жасы менен
суулау.
ОМРАЧАТЬ несов. см. омрачить.
ОМРАЧАТЬСЯ несов. см. омрачиться.
ОМРАЧИТЬ сов. кого-что, чем ренжи-
тиу, цапаландырыу, зейинге тийиу.
ОМРАЧИ 1|Т ЬСЯ сов. ренжиу, цапаланыу,
цапа болыу; его лицо ~лось оныц жузин
цапалыц басты.
ОМУЛЬ м. омуль (балыц).
ОМУТ м. прям, и перен. кур дым; <>
в тихом ~е черти водятся погов. ундеме-
геннен уйдей бэле шыгады.
ОМЫ В А | ТЬ несов. 1. см. омыть; 2. что
кенарлап агыу, цырып агыу; море ~ет
остров атауды тециз сууы кенарлап агады.
ОМЫВАТЬСЯ несов. см. омыться.
ОМЫТЬ сов. кого-что жууыу, шайыу.
омыться сов. жууыныу.
ОН м$ст. личн. и. (его, него; ему, нему;
им, ни]ч; о нём) ол; он поздно пришёл ол
кеш келдп; его нет дома ол уйинде жоц;
у него' нет времени оныц уацыты жоц;
дай ем)у книгу оган китапты берип жибер;
обратитесь к нему оныц менен сейлесициз;
мы им Довольны бизлердиц оларга екпемпз
жоц; я (говорил с ним мен оныц менен сей-
лестим; о нём ничего не слышно ол туура-
лы цец( хабар жоц.
ОНА /лест. личн. ж. (её, неё; ей, ней;
ей, ёю,| ней, нею; о ней) ол; тяжело
больна'ол цатты ауырып атыр; я её знаю
мен онй билемен; мы пойдём без неё бизлер
олсыз — ак барамыз; я ей обещал книгу мен
оган Китап беремен уэде цылдым; задание
выполнено ею тапсырма ол тэрепинен
орынланган; вы с) ней незнакомы? сиз
оныц менен таныс емессиз бе?; о ней много
говорят ол тууралы кеп гэп етеди.
, ОНАГР м. зоол. кулан.
ОНДАТРА ж. ондатра (уауан уэм
териси).
ОНДАТРОВЫЙ прил. ондатралыц; онда-
траныц терисинен исленген.
ОНЕМЁЛЫ1|Й грил. 1. (немой) гуц, гуце-
лек; 2. жаны кетип цалган, сезими цалмаган,
уиыган; -~е ноги жаны кетип цалган аяцлар.
ОНЕМЕНИЕ с. 1. гуц болыу, сейлей
алмау, тили байлаиып цалыу; временное
~ после контузии контузиядан кейин
тили байланып цалыу; 2. силейип цалыу,
жаны кетип цалыу, уйыу, уйып цалыу;
~ конечностей кол-аяцтыц уйып цалыуы.
ОНЕМЁ1|ТЬ сов- 1. (стать немым) гуц
болыу, сейлей алмау, тилн байланып
цалыу; 2. (от радости и т. п.) тили байла-
иыу, тили гурмелмеу; ~ть от удивления
дайран цалганнан сейлеуге тили айланбай
цалыу; 3. уйып цалыу, сплейпу, силейип
цатып цалыу; пальцы ног~ли аяцтыц бар-
мацларыныц жаны кетип цалды.
ОНИ мест. личн. мн. (их, них; им, ним;
йми, ними; о них) олар; ~ сегодня придут
к нам олар бугпн бпзпкине келеди; я их
не знаю мен оларды билмеймен; мы были
у них бизлер олардикпнде болдыц; я им
помог мен оларга жэрдем еттпм; мы подо-
шлй к ним бизлер оларга жацынлап кел-
диц; йми ещё ничего не сделано олар тэрепи-
нен хеш нэрсе исленбеген; мы пошли вме-
сте с ними бизлер олар менен бирге кеттик;
я о них ничего не слышал меп олар тууралы
деш нэрсе еситкеним жоц.
Оникс м. оникс (минерал).
ОНКОЛОГ м. онколог (онкология бойын-
ша цэниге врач).
ОНКОЛОГИЧЕСКИЙ прил. мед. онко-
логия..., онкологиялыц.
ОНКОЛОГИЯ ж. мед. онкология (исик
кеселлерди изертлейтугын х;эм оны емлеу
жолларын излейтугын медицинаныц та-
рауы).
ОН О мест. личн. с. (его, него; ему,
нему; им, ним; о нём) ол; <> вот ~ что!
дэ, бул усындай ма!; то-то и — солай болыу
керек.
ОНОМАСТИКА ж- лингв, ономастика
(1. меншикли атамалардыц жыйынтыгы;
2. тил илиминиц меншикли атамаларды
изертлейтугын белими).
ОНОМАТОЛОГИЯ ж. см. ономастика 2.
ОНТОГЕНЕЗ, ОНТОГЕНЁЗИС м. биол.
онтогенез, онтогенезис (хайуанагп уэм
есимликлер дуньясыныц рауажланыу про-
цесси).
ОНЫЙ мест. указ. уст. усы, бул; во
время оно тап ез уацтында.
ООН (Организация Объединённых На-
ций) БМШ (Бирлескен Миллетлер Шел-
кеми).
ОПАДАТЬ несов. см. опасть.
ОПАЗДЫВАНИЕ с. кешигиу, иркилиу.
ОПАЗДЫВАТЬ несов. см. опоздать.
ОПАИВАТЬ несов. см. опоить.
ОПАК м. опак (ац саздыц сор ты).
ОПАКОВЫЙ прил. опак...; опактан
исленген.
О И А«Л м. опал (зинек тэризли жылтыр
тас); кольцо с ~ом опал каслы жу-
зик.
опАл;;а ж. 1. ист. патшапыц цэдэрп,
ханныц жазасы, патшаныц ашыуы; 2. перен.
жацпау, унамау, жагымсыз болыу, жагым-
сыз кериниу; попасть в ~у жацпай цалыу,
жагымсыз кериниу.
ОПАЛИВАТЬ несов. см. опалить 1.
ОПАЛИТЬ сов 1. кого-что уйптиу; ~ ку-
рицу тауыцты уйитиу; 2. что (обжечь)
куйдирип алыу, жалынга шарпытыу; ~
брови касты куйдирип алыу.
ОПАЛИТЬСЯ сов. жалыш а шарпылыу,
куйдирилиу.
— 575 —
ОПЕ
ОПАЛОВЫЙ прил. опал...; опалдан
исленген.
ОПАЛЫВАТЬ несов. см. ополоть.
ОПАЛЬНЫЙ прил. ист. жазаланган,
патшанын сургинине тускен.
ОПАРА ж. камыртырыс.
ОПАРНИК м. камыр ашытатугын ыдыс,
керсен, самар.
ОПАРШИВЕТЬ сов. разг, котыр болыу,
таз болыу.
ОПАСАТЬСЯ несов. 1. кого-чего и с неопр.
(бояться) кэуиплениу, кэуетерлениу, кор-
кыу; 2. чего (остерегаться, избегать) сак-
ланыу, саклык етиу, коркыу; ~ морозов
сууыктан коркыу.
ОПАСЕНИЕ с. кэуиплениу, кэуетерле-
ниу, коркыу; смотреть с ~м на что-л.
бир нэрсеге кэуипленип карау.
ОПАСКА ж. разг, кэуип, кэуетер, саклык-
ОПАСЛИВО нареч. разг, кэуетерленип,
кэуипленип, жалтаклап; ~ оглядываться
кэуипленип карай берпу.
ОПАСЛИВЫЙ прил. разг, кэуипли, кэуе-
терли, коркынышлы.
ОПАСНО 1. нареч. кэуипли, кэуетерли,
коркынышлы; ~ заболеть кэуипли ауырыу;
2. в знач. сказ, с неопр. кэуипли, кэтерли,
коркынышлы; по этому мосту ездить ~
бул кепирден етиу кэуипли.
ОПАСНОСТИЬ ж. 1. кэуип, катер, кор-
кыныш; предупредить -~ь кэуиптиц алдын
алыу; подвергаться ~и кэуипке дуушар-
ласыу; бороться с ~ью для жизни тири-
шилик ушын кэуип пенен гуресиу; 2. (рис-
кованность) кэуиплилик; -~ь какого-л. пред-
приятия бир истин, кэуиплилиги.
ОПАСН'ЫЙ прил. 1. кэуипли, кэуетер-
ли, коркынышлы; ~ая дорога кэуипли
жол; -~ое задание кэуипли тапсырма;
2. кэуип болатугын, кэуип келтиретугын,
зэлелли;~ый преступник кэуипли жинаят-
кер.
ОПАЦСТЬ сов. 1. (осыпаться) тегилиу,
тусиу; листья ~ли жапыраклар тегилди; 2.
(уменьшиться в объёме) семиу, кайтыу,
киширейиу, арыклау; опухоль -~ла исик
семди, исик каитты.
ОПАхАЛО с. уст. улкен желпиуиш.
ОПЁК1|А ж. 1. юр. кэуендерлик; взять
кого-л. под ~у биреуди кэуендерликке
алыу; учредить над кем-л. ~у биреуге
кэуендерлик етиу; 2. собир. юр. кэуендер-
лик; 3. перен. (забота, попечение) гам-
хорлык; родительская -~а ата-анага гам-
хорлык; выйти из-под -~и езинше тур-
мыс етиу, езинше турмыс курыу.
опекать несов. кого-что 1. юр. кэуен-
дерлик етиу; 2. перен. (заботиться) гам-
хорлык етиу.
ОПЕКУН .и. кэуендер.
ОПЕКУНСКИ |1Й прил. кэуендерлик; ~е
обязанности кэуендерлик уазыйпалар.
ОПЕКУНСТВО с. кэуендерлик.
ОПЕКУНША женск. от опекун.
ОПЁНОК м. опёнок (замаррыцтыц бир
тури). к~
ОПЕРЦА ж. опера; русская классическая
-~а рус классик операсы; артист ~ы опе-
ранын. артисти.
ОПЕРАТИВНО нареч. оператив турде,
искерлик пенен, оперативлик пенен, жан-
лы турде; ~ руководить чем-л. оператив
турде басшылык етиу.
ОПЕРАТЙВНОСТЬ ж. оперативлик,
искерлик, тез орынлаушылык, жанлылык;
~ в работе жумыста искерлик; проявить
~ искерлик керсетиу.
ОПЕРАТЙВНЦЫЙ прил. 1. мед. опера-
ция..., операция жолы менен; -~ое вме-
шательство операция жолы менен хэрекет
етиу; 2. воен, оператив, оперативлик,
урыстыц барысы тууралы; ~ая сводка
оперативлик маглыумат, урыстыц барысы
тууралы маглыумат; 3. (действенный).
оперативлик, искерлик, тез, жанлы; -~ая
работа оперативлик ис; ~ое руководство
жанлы басшылык-
ОПЕРАТОР м. оператор (киноеа туси-
pui/ши цэниге).
ОПЕРАЦИОННЦЫЙ прил. 1. операция...,
операциялык; -~ое отделение операция
белими; ~ый стол операциялык стол;
2. в знач. сущ. ж. операционная операция
ислейтугьш жай.
ОПЕРАЦИЦЯ ж. в разн. знач. операция;
пластическая ~я мед. пластикалык опе-
рация; подвергнуть ~и мед. операция
ислеу; делать ~ю под наркозом бийхуш
етип операция ислеу, наркоз берип опе-
рация ислеу; наступательная ~я воен.
дужим етиу операциясы; банковская ~я
банк операциясы; почтовая -~я почта опе-
рациясы; отделочные ~и безеу жумыс -
лары.
ОПЕРЕДИТЬ сов. кого-что 1. (обогнать).
озыу, басып етиу, жетип озыу; 2. (ппе-
взойти) асып тусиу, озып кетиу; ~ кого-л.
в развитии техники техникалык рауаж-
ланыуда асып тусиу.
опережать несов. см. опередить.
ОПЕРЕНИЕ с. пэр есиу, пэр шыгыу;
<> хвостовое ~ самолёта самолеттыц куй-
рыгындагы горизонталь хэм тик канат-
лар ы.
ОПЕРЕТОЧНЫЙ прил. оперетта..., опе-
ретталык; ~ артист оперетта артисти.
ОПЕРЕТТА ж. оперетта (сазлы цосыцлы,
цара сезли комедия >;эм театр).
ОПЕРЕТЬ сов. что тиреу, суйеу.
ОПЕРЕТЬСЯ сов. на кого-что 1. суйе-
ниу, таяныу; ~ на палку таякка таяныу;
2. перен. арка бериу, арка суйеу; ~ на
поддержку товарищей жолдасларга арка
суйеу.
ОПЕРЙРОВАТЬ 1. сов. и несов. кого-
-что, мед. операция етиу; ~ больного
наукасты операция етиу; 2. несов. (совер-
шать военные операции) операция жур-
гизиу, хэрекет етиу; 3. несов. чем, перен.
суйениу, тийкарланыу; ~ точными све-
дениями анык маглы^матларга суйениу'.
ОПЕРЙТЬСЯ сов. 1. (о птицах) пэр-
шыгарыу, темир канат болыу; 2. перен.
(возмужать) келе болыу, шагына жетиу,
ер жетиу, бой жетиу.
Оперный прил. опера..., опералык;
~ театр опера театры; ~ певец опера ко-
СЫДШЫСЫ.
ОПЕ.
— 576 —
ОПЕРЯТЬСЯ несов. см. опериться.
ОПЕЧАЛЕННЫЙ I. прич. от опеча-
лить; 2. прил. цайгылы, цапа болган,
Хэсиретли; ~ вид цайрылы тур-
ОПЕЧАЛИВАТЬ несов. см. опечалить.
ОПЕЧАЛИТЬ сов. кого, чем к ай рыта
<алыу, цайьыландырыу, капа етиу, рен-
житиу.
ОПЕЧАЛИТЬСЯ сов. цайрыланыу, ка-
паланыу, ренжиу.
ОПЕЧАТАТЬ сов. что печатлап жабыу,
печатлап бекитиу; ~ квартиру квартираны
печатлап - бекитиу.
ОПЕЧАТЦКА ж. баспа дэтеси; список
~ок баспа дэтелериниц дизими.
ОПЕЧАТЫВАНИЕ с. печатлап жабыу,
печатлап бекитиу.
ОПЕЧАТЫВАТЬ несов. см. опечатать.
ОПЕШИТЬ сов. разг. ан.-тан. болыу, хайран
далыу, сасдаладлап далыу; ~ от неожи-
данности кутилмеген нэрседен ац-тац бо-
лыу.
ОПИВАТЬСЯ несов. см. опиться.
ОПЙВКИ только мн. разг, ишкеннен
цалган далдыд, сардынды, сардыт.
6ПИЙ м. см. опиум.
ОПЙЛКИ только мн. дырындылар,
угиндилер; древесные ~ агаш дырынды-
лары; металлические ~ металл дырын-
дылары.
ОПИРАТЬ несов. см. опереть.
ОПИРАТЬСЯ несов. см. опереться; ~
на народные массы халыд массаларына
суйениу.
ОПИСАНИЦЕ с. 1. (действие) суурет-
леу, сууретлеп жазыу, баян етиу, тэрип
етиу. тэриплеу; ~е путешествия саяхат-
ты баян етиу, саяхатты сууретлеу; это
ие поддаётся ~ю буны тэриплеуге сез
жетпейди; 2. баян, тэрип.
ОПИСАННЫЙ 1. прич. от описать;
2. прил. мат. сыртына тийгизип сызылган.
ОПИСАТЕЛЬНО нареч. сууретлеп, баян-
лама жолы менен, тэриплеп, тусиндирме
жолы менен; перевести ~ тусиндирме
жолы менен аударыу.
ОПИСАТЕЛЬНЫЙ прил. баян етилиуши,
тусиндириу'ши, тусиндирме; ~ перевод
тусиндирме жолы менен исленген аударма.
ОПИСАТЬ сов. 1. кого-что сууретлеу,
сууретлеп жазыу, баянлау, тэрип етиу,
тэриплеу, тусиндириу; красочно ~ собы-
тия уадыяларды шебер сууретлеу; 2. что
жазып шыгыу, жазып керсетиу, жазып
баянлау; ~ местный говор жергиликли
говорды жазып баян етиу; 3. что, юр.
хатлау; ~ имущество мулкти хатлау;
4. что, мат. сызыу, сызып шыгыу, сызыд
тартыу; ~ окружность шецбер сызыу.
ОПИСАТЬСЯ сов. жазыуда жацылысыу,
дэте жазыу.
ОПЙСКА ж- жазыудагы дэте, дэте жа-
зып дойыу-
ОПИСЫВАНИЕ с. сууретлеу, баян етиу,
тэриплеу.
ОПИСЫВАТЬ несов. см. описать.
ОПИСЦЬ ж. 1. (действие) хатлау, хатца
алыу; произвести ~ь имущества мулкти
хатлау; 2. (список) дизим; проверить по~и
дизим бойынша тексериу; составить ~ь
всех дел барлыд делоларды дизимге алыу.
опиться сов. разг, кеп ишиу, шеннен
тысцары ишиу.
ОПИУМ м. 1. тирийек; 2. перен. зэхэр,
уу, зэхэрлеуши; религия — ~ для народа
дин халыд ушын зэхэр.
ОПЛАКАТЬ сов- кого-что жодлау, жод-
лап жылау, азалап жылау, азалау, матам
тутыу; ~ смерть друга достыц елимин
жодлау,, елген досты азалау.
ОПЛАКИВАНИЕ с. жодлау, жодлап
жылау, азалап жылау, матам тутыу.
ОПЛАКИВАТЬ несов. см. оплакать.
ОПЛАТА ж. 1. (действие) телеу, хады
телеу; ~ труда мийнет хады телеу;
2. (плата) мийнет хады; сдельная ~
ислегенге дарай теленетуРын мийнет хады.
ОПЛАТЙТЬ сов. что, кому телеу. хады
телеу; ~ работу исленген иске хады телеу;
~ проезд жол кирейин телеу; счёт
счётты телеу.
ОПЛАЧИВАТЬ несов. см. оплатить.
ОПЛЕВАТЬ сов. кого-что, разг. 1. де-
геректи тукирик пенен ыласлау, тукирине
бериу; 2. перен. (незаслуженно оскорбить)
орынсыз дорлау, нададтан масдаралау,
бийкарга шерменде етиу.
ОПЛЁВЫВАТЬ несов. см. оплевать.
ОПЛЕСТЙ сов. 1. что сыртын орап
тоцыу, устинен орап тоцыу; ~ бутыль
соломой шийшениц сыртына сабан тоцыу;
2. кого-что, перен. разг, (обмануть) алдау.
ОПЛЕТАТЬ несов. см. оплести.
ОПЛЕУХЦА ж. шаппат; дать ~у шап-
пат бериу; получить ~у шаппат жеу.
ОПЛЕШИВЕТЬ сов. жалтыр бас болыу.
ОПЛОДОТВОРЕНИЕ с. урыцландырыу,
ершитиу, тудымландырыу.
ОПЛОДОТВОРИТЬ сов. кого-что урьщ-
ландырыу, ершитиу, тукымландырыу-
ОПЛОДОТВОРИТЬСЯ сов. урыдланыу,
ершпу, туцымланыу.
ОПЛОДОТВОРЯТЬ несов. см. оплодо-
творить.
ОПЛОДОТВОРЯТЬСЯ несов. см. опло-
дотвориться.
ОПЛОМБИРОВАТЬ сов. что пломбалау,
пломба басыу; ~ склад складка пломба
басыу.
ОПЛОМБИРОВЫВАТЬ несов. см. оплом-
бировать.
ОПЛОТ м. тирек, таяныш, суйениш;
СССР---мира СССР — парахатшылык-
тын тиреги.
ОПЛОШАТЬ сов. разг, дэтелесну, жа-
цылысыу, габырысыу.
ОПЛОШНОСТЬ ж. дэтелик, жанылы-
сыушылыд, габырыслыд; абайсызлыц;
допустить ~ дэтелик жибериу.
ОПЛЫВАТЬ I несов. см. оплыть I.
ОПЛЫВАТЬ II несов. см. оплыть II.
ОПЛЫТЬ I сов. что, вокруг чего жузип
айланыу, жузип шыгыу; остров атауды
жузип айланыу.
ОПЛЫЦТБ II сов. 1. (о свече) ерип агыу,
ерип тегилиу; 2. (ожиреть, отечь) жудэ
семириу, губидей болыу; 3. (оползти) цу-
лау, цулап тусиу; берег ~л жар дулады.
— 577 —
опо
ОПОВЕСТИТЬ сое. кого-что, о чём I
билдириу, хабарлау, хабарландырыу,
хабар бериу, мэлим етиу; ~ всех о собра-
нии жыйналыс цаццында хэммени хабар-
лау'.
ОПОВЕЩАТЬ несов. см. оповестить.
ОПОВЕЩЕНИЕ с. 1. (действие) бил-
дириу, хабарлау, хабарландырыу, мэлим
етиу; 2. (сообщение, известие) мэлимлеме,
хабар, дагаза, билдирме.
ОПОГАНИВАТЬ несов. см. опоганить.
ОПОГАНИТЬ сов. разг. 1. что (загряз-
нить) ыласлау, харамлау; ~ ведро ше-
лекти ыласлау; 2. кого-что, перен. (осквер-
нить) рэсиуа етиу, цорлау.
ОПОЕК м. 1. обл. (телёнок-сосунок)
суттен шыцпаган бузау; 2. (шкура и кожа
телёнка) былгары (бузау терисинен ислен-
ген).
ОПОЗДАВШИЙ 1. прич. от опоздать;
2. прил. кешигип цалган, кешиккен; ~
ученик кешигип цалган оцыушы; 3. в
знач. сущ. м. опоздавший и ж. опоздавшая
кешигиуши.
ОПОЗДАНИЕ с. кешигиу, кешигип ке- I
лиу, кешигип цалыу, corps цалыу; поезд
пришел с ~м поезд кешигип келди.
ОПОЗДА|]ТЬ сов. кешигиу, кешигип
цалыу, соцга цалыу; ~ть на урок сабацца
кешигиу; поезд ~л на пять минут поезд
бес минут кешикти.
ОПОЗНАВАТЕЛ ЬНЫ || Й прил. таныма-
лы, айырып танылатугын, таныйтугын,
тамгаланган; ~е знаки танылатугын бел-
гилер.
ОПОЗНАВАТЬ несое. см. опознать.
ОПОЗНАНИЕ с. таныу, айырып таныу,
таиып алыу.
опознАрь сов. кого-что таныу, айырып
таныу, танып алыу; ~ть свой вещи ез зат-
лар ын таныу; я его сразу ^л мен бйы бир-
ден таныдым.
ОПОЗОРИТЬ сов. кого-что масцаралау,
бийаброй етиу, абройын тегиу, шерменде
етиу.
ОПОЗОРИТЬСЯ сов. масцара болыу,
бийаброй болыу, шерменде болыу.
ОПОЙТЬ сов. 1. кого (напоить чрезмерно)
Хэдден зыят ишкизиу, кеп ишкизип есир-
tiiV; 2. кого, чем, уст. (отравить) зэцэр-
леу, уулау.
ОПОЙ м. вет- жем ауырыуы.
ОПОЙКОВЫПЙ прил. баспац териден
исленген, бузау териден исленген; ~е
сапоги бузау териден исленген етик.
ОПОКА ж. опока (1. тех. металл к,уя-
турын цзлип; 2. геол, кремнезёмге бай
топырау).
ОПОЛАСКИВАТЬ несов. см. ополоснуть
и ополоскать.
ОПОЛЗАТЬ I несов. см. оползти L
ОПОЛЗАТЬ II несов. см. оползти II.
ОПОЛЗЕНЬ м. жердин, шегиуи, жердин,
ыгысыуы (жер цатламларындары ауысыу).
0П0ЛЗНЕВЫ||Й прил. шеккен, ыгыс-
цан; ~е движения горных пород тау жы-
нысларынын. ыгысцан хэрекетлери.
ОПОЛЗТИ I сое. что и без доп. (вокруг
чего-л.) айланып жылжыу, айланып ерме-
37 Русско-каракалпакский сл.
леу; айланып ермелеп етиу, айлана жылы-
сып етиу.
ОПОЛЗТЙ II сов. (осесть, сползти)
шегиу, темен жылжыу, жылысып тусиу,
унырап тусиу, опырылыу.
ОПОЛОСКАТЬ сое. разг. см. ополос-
нуть.
ОПОЛОСНУТЬ сое. что шайцау, шайыу»
шайцап алыу; ~ посуду ыдысты шайып
алыу.
ОПОЛОТЬ сов. что дегерегин отау,
дегерегинин. шебин алыу.
ОПОЛОУМЕТЬ сов. прост, акыл дан
адасыу, естен таныу; ~ от страха цорцып
естен таныу.
ОПОЛЧАТЬ несов. см. ополчить.
ОПОЛЧАТЬСЯ несов. см. ополчиться.
ОПОЛЧЕНЕЦ м. ополченец.
ОПОЛЧЕНИЕ с. ополчение (ьщтыярлы
адамлардан клуралган эскер)-, народное ~
халыц ополчениеси.
ОПОЛЧЕНСКИ||Й прил. ополченнелик;
~е части ополченнелик белимлер.
ОПОЛЧИТЬ сов. кого-что (восстановить
против кого-л.) царсы цойыу, гыжац
бериу.
ОПОЛЧИТЬСЯ сов. на кого-что, про-
тив кого-чего 1. цуралланыу, жарацланыу,
сауашца атланыу; ~ на врага душпанра
царсы гуресиу, душпанра царсы шырыу;
2. перен. царсы шырыу, царсы атланыу,
царсы гуресиу.
опбмни цться сов. 1. (прийти в со-
знание) езине келиу, есин жыйнау, есине
келиу; 2. (одуматься) ацылга келиу,
ойлап кериу, ойланыу; ~сь, пока не
поздно пурсат барда, ойлан, уацыт барда
ойлап кер.
ОПОР м.~. во весь ~ (мчаться, скакать)
бар дэрманы менен, бар куши менен,
жанынын. барынша-
ОПОРЦА ж- 1. тирепберди, тирек, тая-
ныш; точка ~ы тирек точкасы; 2. (часть
сооружения) сутин, тирек; ~ы моста ке-
пирдин. сутинлери; 3. перен. тирек, суйениш.
ОПОРАЖНИВАТЬ несов. см. опорож-
нить.
ОПОРАЖНИВАТЬСЯ несов. см. опо-
рожниться.
ОПОРКИ мн. (ед. опорок м.) истен
шыццан аяц кийим, тозган аяц кийим.
ОПбРНЦЫЙ прил. тиреуиш, тиреп
турыушы; ~ая балка тиреуиш багана; <>
~ый пункт воен, бекинис пункты.
ОПОРбЖНИТЬ, ОПОРОЖНИТЬ сое. что
босатыу; ~ посуду ыдысты босатыу.
ОПОРОЖНИНТЬСЯ, ОПОРОЖНЙЦТЬ-
СЯ сов. босау, босатылыу; бочка ~лась
бочка босатылды, бочка босады.
ОПОРОЖНЯТЬ несов. см. опорожнить.
ОПОРОЖНЯТЬСЯ несов. см. опорож-
ниться.
ОПОРбС м. торайлау.
ОПОРОСИТЬСЯ сов. торайлау'.
ОПОРОЧИВАТЬ несов. см. опорочить.
ОПОРОЧИТЬ сов. кого-что жаманлау,
аброй тегиу, масцаралау.
ОПОСТЫЛЕТЬ сов. разг, бийзар етиу,
кеуилди сууытыу, жалыцтырыу.
оно__________________- 578 -____________________
ОПОХМЕЛЯТЬСЯ сов. бас дузеуге
ишиу.
ОПОХМЕЛЯТЬСЯ несов. см. опохме-
литься.
ОПОЧИТЬ сов. уст. 1. (уснуть) уйыц-
лау, уйцыга кетиу; 2. перен. (умереть)
елиу, цазаланыу, цайтыс болыу.
ОПОШЛЕНИЕ с. цэдирин тусириу, цэ-
дирин кетириу, уятын кетириу, бурмалап
керсетиу, бурмалау.
ОПОШЛЕТЬ сов. разг, (стать пошлым)
уитсызланыу, уятын жойылтыу, уятын
кетириу, цэдири кетиу.
ОПОШЛИТЬ сов. кого-что (сделать
пошлым) цэйирин тусириу, цэйирин кети-
риу, уятын кетириу, бурмалап керсетиу,
бурмалау; ~ чужую мысль биреудиц ойын
бурмалау.
ОПОШЛИТЬСЯ сов. уятсызланыу, уяты
кетиу, уяты жойылыу, цэйири кетиу.
ОПОШЛЯТЬ несов. см. опошлить.
ОПОШЛЯТЬСЯ несов. см. опошлить-
ся.
ОПОЯСАЦТЬ сов. 1. кого-что, чем белди
бууыныу, белди бууыу, белге белбеу бай-
лау; 2. что, перен. (окружить) цоршау,
айланыу, орау; река ~ла деревню ауылды
дэрья цоршады.
ОПОЯСАТЬСЯ сов. белди бууыныу, бел-
ди байлау, белбеу тагыу.
ОПОЯСЫВАТЬ несов. см. опойсать.
ОПОЯСЫВАТЬСЯ несов. см. опойсаться.
ОППОЗИЦИОНЕР м. оппозиционер,
оппозицияшы, оппозиция тэрепдары.
ОППОЗИЦИОННЦЫЙ прил. оппози-
ция..., оппозициялыц; ~ая группировка
оппозициялыц группашылыц.
ОППОЗЙЦИЦЯ ж. 1. (противодействие,
сопротивление) оппозиция, царсы х,эре-
кет; быть в~и оппозицияда болыу; 2. оппо-
зиция (езиниц кез царасын, сиясатын
кепшиликке царсы цоятугын топар)', пар-
ламентская ~я парламентлик оппози-
ция.
ОППОНЕНТ м. оппонент; официальный
~ рэсмий оппонент.
ОППОНИРОВАТЬ несов. кому оппонент-
лик етиу; ~ диссертанту диссертантца
оппонентлик етиу.
ОППОРТУНИЗМ м. оппортунизм (рабо-
чий %эрекетиндеги %эм пролетарлыц пар-
тияныц ишиндеги марксизм-ленинизмге
царсы агым).
ОППОРТУНИСТ м. оппортунист.
ОППОРТУНИСТИЧЕСКИЙ прил. оппор-
тунизм..., оппортунистлик.
ОППОРТУНИСТСКИЙ прил. оппорту-
нист..., оппортунистлик.
ОПРАВА ж. далца, цаснац, цас; ~ для
очков кез эйнектиц цаснагы; ~ кинжала
цанжардыц цасы.
ОПРАВДАНИЕ с. 1. (действие) ацлау,
айыпсыз деп табыу, гунасыз деп табыу;
2. (довод) дэлил, уэж, сылтау, себеп;
найти ~ чему-л. дэлил табыу; 3. (под-
судимого) ацлау, айыпсыз деп табыу.
ОПРАВДАННЫЙ 1. прич. от оправ-
дать; 2. прил. дэлилленген, дэлилли; ~
риск дэлилли тэуекел.
ОПРАВДАТЕЛ ЬНЫЙ прил. ацлау шы,
ацлайтугын; ~ приговор ацлаушы хуким;
документ ацлаушы документ.
ОПРАВДАТЬ сов. 1. кого-что ацлау,
айыпсыз деп табыу, гунасыз деп табыу;
~ подсудимого судланыушыны ацлау; 2.
что дэлиллеу, дэлил табыу, себеп табыу,
ацлау; ~ неразумный поступок молодостью
жарамсыз цылыцты жаслыгынан деп дэ-
лиллеу; 3. что ацлау, керсетиу, дэлиллеу;
~ чьё-л. доверие биреудиц исенимин
ацлау; 4. что (возместить) етеу, орнын
толтырыу, бир нэрсеге татыу; ~ расходы
царжыларды етеу.
ОПРАВДАЦТЬСЯ сов. 1. (доказать свою
правоту, невиновность) езин ацлау, ацла-
ныу, акланып шыгыу, айыпсыз болып
шыгыу, гунасыз болып шыгыу; 2. (под-
твердиться на деле) дурыс болыу, дурыс
болып шыгыу, рас болып шыгыу; его
слова ~лись оныц сезлери дурыс болып
шыцты; 3. (окупиться) етелиу, орны то-
лыу; расходы ~лись царжылардыц орны
толды.
ОПРАВДЫВАЦТЬ несов. 1. см. оправ-
дать; 2. кого-что (защищать) ацлау, жац-
лау; я его не ~ю мен оны ацламайман.
опрАвдывацться несов. 1. см. оправ-
даться; 2. (защищаться) ацланыу, езин-
-ези ацлау, езин-ези цоргау; он долго
~лся ол кеп уацыт езин-ези ацла-
Ды.
ОПРАВИТЬ I сов. что (привести в поря-
док.) дузеу, женлеу, тэртиплеу, сылап
сыйпау; ~ платье кейлекти женлеу, кей-
лектн дузетип цойыу; ~ причёску шашты
дузетиу.
ОПРАВИТЬ II сов. что (вставить в
оправу) далцага салыу, цаснацца салыу;
цас цойыу.
ОПРАВИТЬСЯ сов. 1. сыланып сыйпа-
иыу, женлениу, оцланыу, езин-ези дузеу;
~ перед зеркалом айнаныц алдында сыла-
нып сыйпаныу; 2. от чего и без доп. (выздо-
роветь) айыгыу, тэуир болыу, сауалыу,
оцалыу; ~ после болезни ауырганнан
кейин тэуир болыу; 3. от чего и без доп.
(прийти в себя, овладеть собой) езине
келиу, есин жыйыу; ~ от испуга цорцыудан
есин жыйыу.
ОПРАВЛЯТЬ I несов. см. оправить I.
ОПРАВЛЯТЬ II несов. см. оправить II.
ОПРАВЛЯТЬСЯ несов. см. оправить-
ся.
ОПРАСТЫВАТЬ несов. см. опростать.
ОПРАСТЫВАТЬСЯ несов. см. опростать-
ся.
ОПРАШИВАТЬ несов. см. опросить.
ОПРЕДЕЛЕНИЕ с. 1. (действие) бел-
гилеу, аныцлау; 2. (формулировка) аныц-
лама; краткое ~ цысцаша аныклама; дать
точное ~ значения слова сездиц мэнисине
дурыс аныцлама бериу; 3. юр. (решение,
постановление) царар; хуким; ~ суда
судтыц цукпмп; 4. грам. аныцлауыш.
ОПРЕДЕЛЕННО нареч. аныц, ашыц.
турде, ашыцтан-ашыц; он ~ прав оныки
ашыктан-ашыц жен; он мне ~ нравится
ол маган анык унайды.
- 579 —
ОПР
ОПРЕДЕЛЁННОСТЬ ж. аныцлыц, ай-
цынлыц, белгилилик; ~ взглядов дез
Карастыц аныцлыгы.
ОПРЕДЕЛЁННЦЫЙ 1. прич. от опре-
делить; 2. прил. (твёрдо установленный)
аныцланган, белгиленген, белгили; ~ый
порядок белгили тэртип; ~ое время бел-
гили уадыт; 3. прил. (ясный, точный)
анык, ашык, айдын, ашыдтан-ашык, бел-
гили; дать~ый ответ анык жууап бериу;
4. прил. (некоторый, известный) аиырым,
белгили, гейбир, базыбир; в ~ых случаях
белгили жагдайларда; 5. прил. (несом-
ненный, безусловный) сезсиз; это ~ая
удача бул сезсиз жетискенлик.
ОПРЕДЕЛИМЫЙ прил. аныцланыушы,
белгиленнуши, аныдлауга болату-
гын.
ОПРЕДЕЛИТЕЛЬ м. 1. мат. аныд-
лаушы, белгилеуши; 2. (книга, таблица)
керсеткиш, аныклагыш, аиыргыш; ~ рас-
тений еснмликлерди аныдлагыш китап.
ОПРЕДЕЛЙТЕЛ ЬНЦЫЙ прил. грам.
аныцлауыш, аныцлаушы; ~ое придаточ-
ное предложение аныклауыш багыныушы
гэп.
ОПРЕДЕЛИ ЦТЬ сов- 1. что (установить,
выяснить) аныдлау, белгилеу; ~ть болезнь
кеселди аныдлау; ~ть расстояние аралыц-
ты белгилеу; 2. что (раскрыть сущность
чего-л.) белгилеу, мазмунын ашып кер-
сетиу, аныдлау, тусиндириу; ~ть поня-
тие тусиникти аиыклау, угымды тусин-
дирип бериу; 3. что (установить, назна-
чить) белгилеу, тайынлау; ~ть меру на-
казания жазаныц турин белгилеу; ~ть
суммы на постройку дурылыс ушын дар-
жыныц мугдарын белгилеу; 4. что (обу-
словить) имканият туудырыу, мумкннши-
лик бериу, себепши болыу; хорошая
обработка почвы ~ла богатый урожай
жердн жаксы исленгени бай зурээт алыуга
себепши болды; 5. кого-что, уст. (устроить)
орынластырыу, иске тайынлау, эмел бериу,
иске дойыу (на работу).
ОПРЕДЕЛИ ||Т ЬСЯ сов. 1. (стать ясным)
аныцланыу; цели ~лись мадсетлер аныц-
ланды; 2. '(определить своё местонахожде-
ние) турган жерин аныдлау, орнын табыу;
~ться по компасу компас бойынша аныц-
ланыу; 3. уст. (поступить куда-л.) ки-
риу, орынласыу, етиу; ~ться на работу
жумыска етиу.
ОПРЕДЕЛИТЬ несов. см. определить.
ОПРЕДЕЛЯТЬСЯ несов. см. опреде-
литься.
ОПРЕСНЕНИЕ с. душшылау, душшы-
ландырыу, душшы етиу, дузсызландырыу
(су уды).
ОПРЕСНИТЕЛЬм. душшылаушы, дузсыз-
ландыргыш (у у рал).
ОПРЕСНИТЕЛЬНЫЙ прил. душшылан-
дырыушы, душшылайтугын, дузсызланды-
ратугын; — аппарат душшылаушы ап-
парат.
ОПРЕСНИТЬ сов. что душшылау, душ-
шы етиу, дузсызландырыу; — морскую
воду тециз сууын душшылау.
ОПРЕСНЯТЬ несов. см. опреснить.
ОПРИЧНИК м. ист. опричник (оприч-
нинада хызмет етиуши).
ОПРИЧНИНА ж. ист. опричнина
(1. Иван Грозныйдыц Русь мэмлекетин
беккемлеу ушын цолланган илажларыныц
системасы; 2. Иван Грозныйдыц арнаулы
гскерлерш, 3. Иван Грозный тэрепинен ири
боярлардан алынган жерлер).
ОПРОБОВАНИЕ с- сынау, сынап кериу,
сыннан еткизну, ислетип кериу, айдап
кериу._
ОПРОБОВАТЬ сов. что сынау, сынап
кериу, сыннан еткизиу, ислетип кериу.
айдап кериу; ~ новую машину жаца
машинаны сынап кериу.
ОПРОВЕРГАТЬ несов. см. опровергнуть.
ОПРОВЕРГНУТЬ сов. кого-что бийкар-
лау, бийкарга шыгарыу, жалганга шы-
гарыу; ~ ложное сообщение жалган ха-
барды бийкарга шыгарыу.
ОПРОВЕРЖЕНИЕ с. 1. (действие) бий-
карга шыгарыу, етирикке шыгарыу;
2. (заявление) бийкарлау; напечатать ~
бийкарлауды баспада жарыялау.
ОПРОКИДНОЙ прил. шецкерилме, шец-
керилиуши, аударылатугын; — кузов гру-
зовика жук машинасынын. шецкерилме
кузовы.
ОПРОКИДЫВАТЬ несов. см. опрокинуть.
ОПРОКЙДЫВАТЬСЯ несов. см. опроки-
нуться.
ОПРОКЙНУЦТЬ сов. 1. кого-что (сва-
лить, перевернуть) тецкериу, аударыу,
аударып таслау, тецкерип алыу, аударып
алыу; ~ть ведро с водой сууы бар шелекти
аударып алыу; ~ть стул стулды аударыу;
~ть лодку цайыцты тецкерип алыу; 2. ко-
го-что (сбить с ног, повалить) жыгыу,
цулатыу; 3. кого-что, воен, серпилдирип
таслау, урып шыгарыу, цууып шыгыу;
~ть войска противника жаудыц эскерле-
рин серпилдирип таслау; 4. что, перен.
(разрушить) бузыу, кул-талцан етиу; это
~ло все наши планы бул барлык бизиц
планларымызды бузды.
ОПРОКЙНУЦТЬСЯ сов. 1. (перевернуть-
ся) тецкерилиу, аударылыу, жыгылыу,
кулау; аударылып цалыу, тецкерилип ца-
лыу; кастрюля ~лась кастрюля аударыл-
ды; арба ~лась арба аударылып цалды;
2. (упасть на спину) шалцасына цу-
лау.
ОПРОМЕТЧИВО нареч. ойланбастан,
алды-артын ойламастан, асыгыслыц пенен;
поступить ~ ойланбастан ислеу.
ОПРОМЕТЧИВОСТЬ ж. ойсызлыц, ой-
ланбаушылыц, алды-артын ойламаушылыц,
эйтеуир ислей салыушылыц.
ОПРОМЕТЧИВ ЦЫЙ прил. ойламастан
ислеген, ойсыз, асыгыслыц пенен ислеген;
~ый поступок ойламастан етилген хорекет;
/~-ое решён не асыгыслыц пенен бол гаи
шешим.
ОПРОМЕТЬЮ нареч. саскалацлап, асы-
гып-усигип; бежать ~ сасцалацлап жууы-
рыу.
ОПРОС м. copay, тергеу, сорасыц, сорап
шыгыу, сауал copay; ~ свидетелей гууа-
ларды copay; производить ~ сорап шыгыу.
37*
ОПР
-- 580 —
ОПРОСИТЬ сов. кого-что copay, тергеу,
сорап шыгыу, сауал copay; ~ свидетелей
гууалардан сауал copay; ~ всех барлы-
гынан сорап шыгыу.
ОПРОСНЫЙ прил.: ~ лист copay дагазы.
ОПРОСТАгь сов. что, прост, босатыу;
~ корзину себетти босатыу.
ОПРОСТАЦТЬСЯ сов. прост, босау, бо-
сатылыу; мешок ещё не ~лся цапшыц
еле босамады.
ОПРОСТОВОЛОСИТЬСЯ сов. разг.
абапсызда айтып койыу, байкамай айтып
жнбериу, алжасыу, жацылысыу, кате ле-
ску.
ОПРОТЕСТОВАНИЕ с. наразылык бил-
дириу, карсылык керсетиу, карсы болыу,
наразылык, карсылык-
ОПРОТЕСТОВАТЬ сов. что наразылык
билдириу, карсы болыу; ~ приговор суда
судтын хукимине наразылык билдириу;
~ вексель фин. вексельге карсы шыгыу.
ОПРОТЕСТОВЫВАТЬ несов. см. опро-
тестовать.
ОПРОТЙВЕТЬ сов. кому, чем жек кери-
ниу, жеркенишли кериниу, бездириу, бий-
зар етиу.
ОПРЫСКАТЬ сов. кого-что, чем буркну,
шашыу, себиу; ~ платок духами кол ора-
малга этир себиу; ~ деревья дезинфекцион-
ным раствором агашларга дезинфекциялык
еритинди буркну.
ОПРЫСКАТЬСЯ сов. чем езине буркну,
буркилиу, езине себиу, себилиу; ~ духами
езине этир себиу.
ОПРЫСКИВАТЕЛЬ ль бурккиш, сеп-
киш (цурал).
ОПРЫСКИВАТЬ несов. см. опрыскать.
ОПРЫСКИВАТЬСЯ несов. см. опры-
скаться.
ОПРЫСНУТЬ сов. и однокр. кого-что
буркип жибериу, шашып жибериу, сеуип
жибериу.
ОПРЯТНО нареч. таза, азада, пэкизе,
аресте, мунтаз, тап-туйнактай, ыцшам;
одеваться ~ таза кийиниу.
ОПРЯТНОСТЬ ж. тазалыд, азадалыц,
пэкизелик, мунтазльщ, ыцшамлыд.
ОПРЯТНЫЙ прил. таза, азада, пэкизе,
тап-туйнактай, тап-таза, ыцшамлы.
ОПТИК ль оптик (1. оптика бойынша
цэниге-, 2. оптика эсбапларын ислеуши
уста).
ОПТИКА ж. 1. (отдел физики) оптика;
2. собир. оптика эсбап-кураллары.
ОПТИМАЛЬНО нареч. оптималъ дэре-
жеде, ец долайлы рэуиште, ен. жацсы
рэуиште, ец ыцгайлы турде.
ОПТИМАЛЕН ЦЫЙ прил. оптимальлы,
ен, долайлы, ец жацсы, ен жарамлы; ^ая
температура ен долайлы температура.
ОПТИМЙЗМ м. оптимизм (дунъяса ке-
лешекке цууанышлы умит пенен царау,
%эмме нэрсениц жацсы жасын кериу).
ОПТИМИСТ м. оптимист (оптимизмге
бейимленген адам).
ОПТИМИСТЙЧЕСКЦИЙ прил. оптнмист-
лик; ~ое настроение оптимпстлик кейип,
хош кеуиллилик.
ОПТИМИСТКА женск. от оптимист.
ОПТЙРОВАТЬ сов. и несов. кого-что,
юр. оптация худудын иске асырыу.
ОПТЙЧЕСКИЙ прил. оптикалык; ~
прибор оптикалык эсбап; ~ обман кез
алданыу (бир нэрсениц булдырап екинши
тусте кериниуи).
оптовик м. кетере сауда етиуши,
кетере сатып алыушы.
ОПТОВЦЫЙ прил. кетере; ~ая тор-
говля кетере сауда; ~ые цены кетере
цойылган бахалар.
ОПТОМ нареч. кетере; тутасы менен;
закупать что-л. ~ кетере сатып алыу.
ОПУБЛИКОВАНИЕ с. жарыялау, жа-
рыя л аныу, жарыя етиу, басып шыгарыу;
~ закона закоиды жарыялау.
ОПУБЛИКОВАТЬ сов. что жарыялау,
жарыя етиу, бастырып шыгарыу; ~ сооб-
щение хабарды жарыя етиу, билдириуди
баспада басып шыгарыу.
ОПУБЛИКОВЫВАТЬ несов. см. опуб-
ликовать.
ОПУСКАТЬ несов. см. опустить.
ОПУСКАЦТЬСЯ несов. 1. см. опуститься;
2. (постепенно понижаться) шегиу, шеге
баслау; почва под ногами ~лась аяктыц
турган жери шеге баслады.
ОПУСКНЦОЙ прил. (опускающийся)
темен тусирплетугын, теменге ашылату-
гын; ~ые окна поезда поездыц теменге
ашылатугын ейнеклери. •
ОПУСТЕЛЫЙ прил. босап калган,
кацрап калган, адамсыз калган, цулазы-
ган; ~ дом босап калган жан.
ОПУСТЕНИЕ с. босап калыу, цацрау,
адамсыз калы-v, цулазыу.
ОПУСТЁЦТЬ сов. 1. (стать пустым)
босап далыу; 2. (стать безлюдным) адам-
сыз далыу, елсиз далыу, дулазыу, эдире
далыу; улица ~ла кешеде адам цал-
мады.
ОПУСТИВШИЙСЯ 1. прич. от опус-
титься; 2. прил- езин-ези кор еткен, кор
болган, адамшылыцтан шыккан; ~ чело-
век езин-ези кор еткен адам.
ОПУСТИТЬ сов. 1. кого-что, в разн.
знач. тусириу; ~ ребёнка на землю баланы
жерге тусириу; ~ воротник жаганы туси-
риу; ~ флаг баиракты тусириу; ~ занавес
пердени тусириу; ~ крышку рояля рояль-
дыц какпагын тусириу; ~ голову басын
ецкейтиу; ~ глаза темен царау; ~ пер-
пендикуляр мат. тик сызык тусириу;
2. кого-что, во что сугыу, батырыу, салыу,
тыгыу; ~ руку в воду колды сууга баты-
рыу; ~ письмо в ящик хатты кутыга салыу;
3. что (пропустить) тусирип цалдырыу,
таслап кетиу; ~ абзац при чтении оцы-
ганда абзацты туснрип цалдырыу; <> ~
руки цолы иске бармау. * 4
ОПУСТЙ ЦТЬСЯ сов. 1. отырыу, отыра
кетиу, тусиу, цоныу, шегиу, пэсеииу;
птица ~лась на ветку цус шацага цонды;
устало ~ться на стул шаршап стулга
отыра кетиу; туман ~лся на землю думай
жердин, устин цаплады; 2. перен. (мораль-
но) адамгершиликтен шыгыу, цор болыу,
адамшылыцтан шыгып цалыу; руки
~лись цолы иске бармау, цолы сууыу.
— 581 —
ОРА
ОПУСТОШАТЬ несов. см. опустошить.
ОПУСТОШЕНИЕ с. 1. (действие) тып-
-тыйпыл етиу, уайранлау, уайран етиу,
цырып жойыу, цуртыу, царап етиу, бул-
гиншиликке салыу; 2. (разрушение) бул-
гиншилик, цыйраушылыц; 3. (моральное)
бузылыу, терис кетиу, рухы тусиу.
ОПУСТОШЁННЫЙ 1. прич. от опусто-
шить; 2. прил. (лишённый нравственных
сил) рухы пэсецлеген, рухы тускен, кеуили
пэсейген.
О П УСТ ОШ ЙТЕЛ ьн ост ь ж. уайраншы-
лыц, уайран етиушилик, цыйратыушы-
лыц.
ОПУСТОШЙТЕЛЬНЫ ;|Й прил. уайран
етиуши, уайран ететугын, булдириуши,
булдиретугын., цыйратыушы, цыйратату-
гын; ~е войны уайран етиуши урыслар.
ОПУСТОШИ ЦТБ сов. 1. что тып-тыйпыл
етиу, кыйратыу, цырып жойыу, уайран-
лау, уайран етиу, цуртыу, жоц етиу, царап
етиу, булдириу; саранча ~ла поле шегирт-
ке атыздыц егинин цуртып кетти; 2. кого-
-что, перен. (лишить нравственных сил)
рухый жацтан пэсецлетну, рухый жацтан
аздырыу.
ОПУТАТЬ сов. кого-что 1. (обмотать)
шырмай байлау, шырмау, шандыу, орап-
-шырмау; ~ что-л. верёвкой жип пенен
шырмау; 2. перен. шырмау, хийле менен
дузацца тусириу, цийлелеп цолга тусириу,
басты айландырыу; ~ ложью етирик пенен
шырмау.
ОПУТЫВАТЬ несов. см. опутать.
ОПУХАТЬ несов. см. опухнуть.
ОПУХНУТЬ сов. исиу, исиниу, исип
кетиу, цалцыу.
ОПУХОЛЬ ж. исик; злокачественная ~
цэуипли исик.
ОПУШАТЬ несов. см. опушить.
ОПУШЙТЬ сов. что, чем 1. тери тутыу,
журынлау; ~ рукава мехом жецниц айла-
иасына тери тутыу; 2. (снегом, инеем)
цаплау, басыу.
ОПУШКА I ж. 1. (действие) тери тутыу;
2. журын; меховая ~ ац терисинен ислен-
ген журын.
ОПУШКА II ж. (леса) тогайдыц шети,
тогайдыц етеги. , -
ОПУЩЕНИЕ с. 1. (действие) темен
тусиу, теменлеу; 2. мед. темен тусиу,
теменлеу, орнынан цозгалыу; ~ желудка
ас цазанныц темен тусиуи.
ОПУЩЕННЫЙ прич. от опустить; <> как
в воду ~ салысы сууга кеткендей, эпшери
цашцан.
ОПЫЛЕНИЕ с. бот. шацландырыу, шан,-
ланыу, тозайландырыу, тозацланыу; ис-
кусственное жасалма шацланыу.
ОПЫЛИВАТЬ несов. см. опылйть 2.
ОПЫЛИТЬ сов. что 1. бот. (произвести
опыление) шацландырыу, тозацландырыу;
~ цветок гулди шацландырыу; 2. с.-х.
дэри буркиу, шашыу, себиу; ~ виноград-
ники жузимликке дэри буркиу.
ОПЫЛЙЦТЬСЯ сов. бот, шацланыу,
тозацланыу; цветы ~лись гуллер шац-
ланды.
опылйть несов. см. опылйть 1.
опылйться несов. см. опылйться.
опыт ai. 1. в разн. знач. тэжирийбе;
жизненный — турмыс тэжирийбеси; хими-
ческий ~ химиялыц тэжирийбе; поставить
~ тэжирийбе ислеу; ~ революционной
борьбы революциялыц гурестиц тэжирий-
бесн; обмен ~ом тэжирийбе алмасыу;
передать свой ~ ез тэжирийбесин басцалар-
га бериу; убедиться на личном ~е езиниц
жеке тэжирийбесинде кериу; 2. (попытка,
проба) тэжирийбе, сынау; первый ~ писа-
теля жазыушыныц биринши тэжирийбеси.
опытник м. тэжирийбеши; колхоз-
ники-~и тэжирийбеши колхозшылар.
ОПЫТНО- цоспа сезлердиц «тэжирийбе
еткериу, тэжирийбе жургизиу» деген мэ-
нисин билдиретугын биринши белеги, мыс.'.
опытно-показательный тэжирийбе кер-
сетиу ...
ОПЫТНОСТЬ ж- тэжирийбелилик.
ОПЫТН "ЫЙ прил. 1. (обладающий опы-
том) тэжирийбели; ~ый педагог тэжирий-
бели оцытыушы; ~ый человек тэжирий-
бели адам; 2. (экспериментальный) тэжи-
рийбе, тэжирийбелик; ~ая станция тэжи-
рийбе станциясы; 3. (основанный на опыте)
тэжирийбеге тийкарланган, тэжирийбе
арцалы; установить что-л. ~ым путём бир
нэрсени тэжирийбе арцалы билиу.
ОПЬЯНЕНИЕ с. 1. мэс болыу, есирик
болыу, есириу, пьян болыу; 2. перен.
(восторг) масайрау, марапатланыу, цызыу.
ОПЬЯНЕТЬ сов. 1. (стать пьяным) мэс
болыу, есириу, есирик болыу, пьян болыу;
2. перен. (прийти в восторженное состоя-
ние) масайрау, марапатланыу, аса шадла-
ныу.
опьянить сов. кого-что 1. (сделать
пьяным) мэс етиу, есирик етиу, есиртиу,
пьян етиу; 2. перен. (привести в востор-
женное состояние) масайратыу, марапат-
ландырыу, аса шадландырыу.
ОПЬЯНЯТЬ несов. см. опьянить.
ОПЬЯНЯЮЩИЙ 1. прич. от опьянять;
2. прил. мэс етиуши, мэс цылатугын, пьян
ететугын; 3. прил. перен. масайр ататугын,
марапатландыратугын, аса шадландыра-
тугын.
опята мн. от опёнок.
ОПЯТЬ нареч. жэне, жэнеде тагы, тагы
да, цайтадан; он ~ ушёл ол тагы кетип
цалды; ~-таки жэне де, сейтсе де, солай
болса да.
ОРАВА ж. разг, бир топар, бирталай,
жыгын, аламан; ~ ребят бир топар балалар.
ОРАНГУТАНГ м. орангутанг (адамга
мегзес маймыл).
ОРАНЖЕВЫЙ прил. цызгылт-сары;
~ цвет цызгылт-сары рец.
ОРАНЖЕРЕЙНЫЙ прил. оранжерея.. ,
оранжереялыц.
ОРАНЖЕРЕЯ ж. оранжерея (есимликлер-
ди цыста всириуге арналган жыллы орын).
ОРАТОР м. 1. шыгып сейлеуши, оратор;
2. (тот, кто обладает красноречием)
шешен, дилуар, оратор.
ОРАТОРИЯ ж. муз. оратория (хор, жекке
цосыцшылар х,эм оркестр ушын жазылган
ири музыкалы-драмалыц шыгарма).
ОРА
— 582 —
ОРАТОРСКЦИЙ прил. шешенлик, дил-
$?арлык, оратор..., ораторлыц; ^ое искус-
ство ораторлык енер.
ОРАТОРСТВОВАТЬ несов. разг, шешен-
лик етиу, мэниссиз сейлеу.
ОРАТЬ несов. разг. 1. (громко кричать)
бакырыу, хэкирецлеу, шаукым салыу;
2. на кого (громко бранить кого-л.) сегиу,
кейиу.
ОРБЙТЦА ж. 1. астр, орбита; земная ~а
жердин, орбитасы; 2. (глазница) кездин,
уясы; глаза вышли из орбит кези уясынан
шыгып кетти; 3. перен. (сфера действия)
хэрекет карамагы; втянуть кого-л. в ~у
своего влияния биреуди ез тэсириниц
хэрекет карамагына алыу.
ОРГ= цоспа сезлердиц «шелкемлестириу»
деген мэни беретугын биринши белеги, мыс.:
оргбюро шелкемлестириу бюросы.
ОРГАН м. 1. агза, орган; ~ слуха еси-
тиу агзасы; ~ы зрения кериу органлары;
2. перен. (орудие, средство) кур ал;
печать — мощный ~ коммун истйческого
воспитания масс баспа сез — массаны ком-
мунистлик рухта тэрбиялаушы кушли
цурал; 3. (учреждение, организация) орган;
государственные ~ы мэмлекетлик ооГай-
дар; партийные и советские ~ы партия
хэм совет органлары; 4. (печатное издание)
орган; «Пионерская правда»----ЦК
ВЛКСМ «Пионерская правда» ВЛКСМ
Орайлык Комитетиниц органы.
ОРГАН орган (музыкалыц эсбап).
ОРГАНИЗАТОР /1. шелкемлестириуши,
уйымластырыушы.
ОРГАНИЗАТОРСКИЙ прил. шелкемле-
стириушилик, уйымластырыушылык; —
талант шелкемлестириушилик талант.
ОРГАНИЗАЦИОННЫЦЙ прил. шел-
кемлестириу ..., шелкемлестириушилик,
уйымластырыу. ,;~е мероприятия шелкем-
лестириу шаралары; ~е расходы шелкем-
лестириуге кеткен каржылар.
ОРГАНИЗАЦИЯ ж. 1. (действие) шел-
кемлестириу, уйымластырыу, дузиу; пра-
вильная ~ труда мнйнетти дурыс шелкем-
лестириу; 2. шелкем, уйым; партийная ~
партия шелкеми; комсомольская ~ ком-
сомол уйымы; строительная ~ куры-
лыс шелкеми; 3. разг, (организм) агза,
дене.
ОРГАНИЗМ м. организм; растительные
~ы есимликтиц организмлери; здоровый ~
cav организм, кушли организм.
ОРГАНИЗОВАННО нареч. шелкемлескен-
лик пенен, уйымласдан турде, ауыз бир-
шплик пенен; действовать ~ шелкемлес-
кенлпк пенен хэрекет етиу.
ОРГАНИЗОВАННОСТЬ ж. шелкемле-
сиушилик, шелкемлескенлик, уйымлас-
каплык, ауыз бпрлик; ~ рабочего класса
рабочий класстыц уйымласканлыгы.
ОРГАНИЗОВАННЫЙ 1. прич. от орга-
низовать; 2. прил. шелкемлескен, шелкем-
лестирилген, уйымласдан, уйымластырыл-
ган, бирлескен, ауыз биршиликли; ~ая
молодёжь шелкемлескен жаслар.
сив: ж несов. 1. чту
(основать) шелкемлестириу, уйымласты-
рыу, дузиу; ~ литературный кружок эде-
бият кружогин шелкемлестириу; 2. что
(устроить, наладить) шелкемлестириу,
уйымластырыу; ~ доставку дров отын алып
келиуди уйымластырыу; 3. кого-что (объ-
единить) шелкемлестириу, уйымластырыу,
бирлестириу, бириктириу; ~ молодёжь
жасларды шелкемлестириу; 4. что (упоря-
дочить) тэртипке салыу; правильно ~ свой
рабочий день ез жумыс кунин дурыс тэр-
типке салыу.
ОРГАНИЗОВАТЬСЯ сов. и несов. 1.
(возникнуть) шелкемлесиу, уйымласыу,
дузилиу, дузиле баслау, куралыу; ~лся
колхоз колхоз шелкемлестирилди; ~лся
драматический кружок драма кружоги
дузилди; 2. (объединиться) шелкемлесиу,
бирлесиу, дуралыу, жэбдилесиу; ~ться
для совместной работы бирге ислесиу ушын
жэбдилесиу. _
ОРГАНИЗОВЫВАТЬ несов. см. органи-
3 ОВ ЭТ ь
ОРГАНИЗОВЫВАТЬСЯ несов. см. орга-
низоваться.
ОРГАНЙСТ м. органшы (орган шертиуши
сазенде).
ОРГАНИЧЕСКИ нареч. тэбийгый, тэбий-
гый рэуиште; все эти события ~ связаны
между собой барлык хэдийселер ез-ара
тэбийгый рэуиште байланыскан.
ОРГАНЙЧЕСКЦИЙ I прил. органика-
лык, тири, жанлы; ~ая природа жанлы
тэбият; ~ие вещества органикалыд затлар;
~ая химия органикалык химия.
ОРГАНЙЧЕСКЦИЙ II прил. 1. агза...,
орган..., дене...; ~ие заболевания дене
ауырыулары; 2. перен. (коренной) тий-
каргы, негизги; ~ие недостатки тийкаргы
кемшиликлер; ~ая потребность негизги
мутажлык; 3. перен. ажыралмас; ~ое
единство теории и практики теорияныц хэм
практиканыц ажыралмас бирлиги.
ОРГАНИЧНЫЙ прил. негизги, тийкар-
гы.
ОРГАННЦЫЙ прил. орган...; ~ая музыка
орган муз ык асы.
Оргия ж. аса мэскунемлик, гарлык-
лы мэскунемлик, бузыклы мэскунем-
лик.
ОРДА ж. 1. ист. орда, орай, пайтах;
Золотая ~ Алтын орда; 2. перен. (сборище)
топалацшылар топары, каракшылар ор-
дасы.
ОРДЕН м. 1. орден; ~ Ленина Ленин
ордени; ~ Трудового Красного Знамени
Мийнет Дызыл Байрак ордени; ~ Отече-
ственной войны Х^атандарлык урыс орде-
ни; ~ Красной Звезды КЬ13ЫЛ Жулдыз
ордени; ~ «Знак почёта» «Курмет бел-
гиси» ордени; ~ «Материнская слава»
«Аналык дани» ордени; наградить ~ом
орден менен наградлау; получить ~ орден
алыу; 2. (община католической церкви)
орден, жэмийет, шелкем; ~ иезуитов
иезуитлер жэмийети.
ОРДЕНОНОСЕЦ м. орденли; завод
орденли заврд.
птя. сурденлж ~
колхоз ордеили колхоз.
— 583 —
ОРЛ
Орденскиий прил. орден..., орденлик; I
~ая книжка орден китапшасы; ~ая колод-
ка орден колодкасы.
ОРДЕР ж. ордер; платёжный пул телеу
ордери; ~ на получение квартиры квар-
тира алыу ушын ордер.
ОРДИНАРЕЦ м. воен, ординарец.
ОРДИНАРНЫЙ прил- жай, царапайым,
эйтеуир; ~ случай жай уацыя.
ОРДИНАТОР м. ординатор (емлеуханада,
клиникада ислейтугын емлеуши врач).
ОРДИНАТУРА ж. ординатура (1. орди-
натордыц уазыйпасьг, 2. практикалыц
медицина аспирантурасыныц бир тури).
ОРЁЛ м. 1. дара дус буркит; 2. перен.
(о человеке) цахарман, цорыцпас.
ОРЕОЛ м. 1. (светлый круг, сияние)
сэуле; 2. перен. нур, сэуле; быть в ~е
славы дацд сэулесинде болыу, даццца
беленген болыу.
ОРЁХм. 1. гоз; лесные ~ и тогай гозлары;
грецкие ~и грек гозлары; 2. (дерево, дре-
весина) гоз агашы; стол из ~а гоз агашы-
нан исленген стол; -ф> разделать под ~
жерден алып, жерден салып кейиу; ему
досталось на ~и ол сазайын тартты.
ОРЁХОВЦЫЙ прил. 1. гоз...; ~ая скор-
лупа гоз цабыршагы; ~ое дерево гоз
агашы; 2. гоз агашынан исленген, гоз
агашынан согылган; ~ый шкаф гоз ага-
шынан исленген шкаф; 3. (приготовленный
с орехами) гозалы; ~ый торт гозалы
торт.
ОРЁШНИК ж. FO3 тереги, роз агашльны.
ОРИГИНАЛ ж. 1. (подлинник) оригинал,
тийкаргы нусца; ~ портрета портреттиц
оригиналы; ~ статьи статьяныц тийкаргы
нусцасы; 2. разг, (чудак) тамаша, ерси,
кызык; он — большой ~ ол — дым тамаша
адам.
ОРИГИНАЛЬНИЧАТЬ несов. разг, айрык-
ша керсетиу, езин айырып керсетиу,
тэнтийлик етиу.
ОРИГИНАЛЬНО нареч. езгеше, эжайып,
айырыцша, басцаша.
ОРИГИНАЛЬНОСТЬ ж. 1. оригинал-
лыц, туп нусцалыц; установить ~ руко-
писи цолжазбаныц туп нусцалыгын аныц-
лау; 2. (своеобразность) айрыцшалыц,
езгешелик, тэнтийлик; ~ замысла пикнр-
днц айрыцшалыгы; отличаться ~юезгеши-
лиги менен кезге тусиу.
ОРИГИНАЛЬНЫМИ прил. 1. (являю-
щийся подлинником) туп нусца, туп нусца
болатугын; 2. (не подражательный) ори-
гинал, ез бетинше исленген; ~ое сочине-
ние оригинал шыгарма, ез бетинше ислен-
ген шыгарма; 3. (своеобразный) айрыцша,
басцаша, езгеше; ~ый проект айрыцша
проект; ~ое решение задачи мэселениц
айрыцша шешилиуи.
ОРИЕНТАЛЙСТ м. ориенталист (ориен-
талистика бойынша цэниге).
ОРИЕНТАЛИСТИКА ж. ориенталистика
(шырысты пзертлеу илимлериниц жыйын-
тыгы).
ОРИЕНТАЛЬНЫЙ прил. ШЫГЫСЛЫК,
шыгыстьщ..., шыгыстагы; ~ стиль шыгы-
стыц стили.
ОРИЕНТАЦИЯ ж. 1. (определение своего
местонахождения) ориентациялау, тур-
ган жерин аныцлау, багдарды билиу; ~ иа
местности дегеректеги жерге царай багдар-
ды билну; 2. перен. (умение разобраться
в чём-л.) тусиниу, билиу; 3. перен.
(направление деятельности) багыт алыу,
бет бурыу.
ОРИЕНТИР м. ориентир, белги, багдар,
багдар керсеткиш; световой ~ жацты
ориентнри; правильный ~ дурыс багдар-
ОРИЕНТЙРОВАТЬ сов. и несов. 1. кого-
-что (помочь разобраться) багдар бериу,
багдарлау, жол-жоба керсетиу; ~ кого-л.
в вопросах агротехники агротехника мэсе-
лелеринде биреуге жол-жоба бериу; 2. на
кого-что керсетиу, уазыйпа етип цойыу,
багдарлау, багдар керсетиу; ~ на исполь-
зование местных ресурсов жергиликли
ресурсларды пайдаланыуга багдар кер-
сетиу.
ОРИЕНТИРОВАТЬСЯ сов. и несов. 1. тур-
ган жерин аныцлау, жол табыу; ~ в тем-
ноте царацгыда жол табыу; ~ по компасу
компас арцалы жол табыу; 2. (освоиться)
уйренисиу, бейимлесиу, кези уйрениу;
~ в новой обстановке жана жагдайга
уйренисиу; 3. на кого-что, перен. нэзерде
тутыу, кезде тутыу, бейимлениу, есапца
алыу; ~ на массового читателя оцыушы-
лар массасын , нэзерде тутыу.
ОРИЕНТИРОВКА ж. 1. (действие) жол
табыу, езиниц турган жерин ацгарыу,
багдарланыу, бейимлениу; 2. перен. жагдай-
га тусине билиу, аухалды байцау, нэзерде
тутыу, кезде тутыу, есапца алыу.
ОРИЕНТИРОВОЧНО нареч. тацмийин-
нен, шама менен, дусмаллап.
ОРИЕНТИРОВОЧНЫЙ прил. 1. багдар
керсететугын, жол керсететугын; ~ знак
жол керсететугын белги; 2. (приблизи-
тельный, примерный) шамадан, шамалап;
~ план шамадан дузилген план.
ОРКЕСТР м. оркестр; симфонический ~
симфониялыц оркестр; ~ народных инстру-
ментов халыц саз эсбапларыныц ор-
кестр и.
ОРКЕСТРАНТ ж. оркестрант, оркестр
музыканты.
ОРКЕСТРОВАТЬ сов. и несов. что ор-
кестрлестириу, оркестрлеу; ~ фортепьян-
ную пьесу фортепьянога арналган пьесаны
оркестрлеу. _
ОРКЕСТРОВКА ж. оркестрлестириу,
оркестрлеу.
ОРКЕСТРОВ ЦЫЙ прил. оркестр...»
оркестр лик; ~ая музыка оркестр лик му-
зыка.
орла род., вин. п. ед. от орёл.
ОРЛАН м. зоол. тециз буркити.
ОРЛЁНОК м. цара цус палапаны, бур-
кит палапаны.
ОРЛЙНЫЙ прил. 1. цара цус..., цара
цустыц, буркит..., буркиттиц; ~ клюв
буркиттиц тумсыгы; 2. перен. еткир,
алгыр; ~ взгляд еткир нэзер; <> ~ нос
цус тумсыц, иймек мурын.
ОРЛЙЦА ж- мэкийен буркит, цара кус
мэкийен.
ОРН
— 584 —
ОРНАМЕНТ м. нагыс, кесте, эшекей, бе-
зеу; национальный ~ милли нагыс.
ОРНАМЕНТАЛ ЬНЫЙ прил. нагыслы,
кестели, эшекейли, безелген.
ОРНАМЕНТИРОВАТЬ сов. и несов. что
нагыслау, кестелеу, ашекейлеу, безеу.
ОРНАМЕНТНЫ || Й прил. нагыслы, кес-
тели, эшекеили, безеу л и; рисунки
нагыслы сууретлер.
ОРНИТОЛОГ м. орнитолог (орнитоло-
гия бойынша цэниге).
ОРНИТОЛОГИЧЕСКИЙ прил. орнитоло-
гия..., орнитологиялыд.
ОРНИТОЛОГИЯ ж. орнитология (зооло-
гияныц цусларды изертлеуши тарауы).
ОРОБЕЛЫЙ прил. разг, цорццац, сес-
кенген, журексинген.
ОРОБЕТЬ сое. цорцыу, сескениу, журек-
синиу.
ОРОГОВЕНИЕ с. цабыршацланыу, цайыз-
гацланыу, цыртысланыу.
ОРОГОВЕТЬ сов. цабыршацланыу, цайыз-
гацланыу, цыртысланыу.
ОРОГРАФИЧЕСКИЙ прил. орография-
лыц.
ОРОГРАФИЯ £ ж. орография (физикалыц
географияныц жер бетиндеги рельефлерди
изертлейтугын белими).
ОРОСЙТЕЛ ЬН ||ЫЙ прил. суугарыу...*
суугаратугын; ~ый канал суугарыу кана-
лы; ~ая система суугарыу системасы.
ОРОСЙЦТБ сов. что 1. (смочить) суу-
лау, ьиаллау; дождь землю жауын жер-
ди суулады; 2. (обводнить) суугарыу,
суу шыгарыу, суу жибериу, сууландырыу;
~ть степь даланы сууландырыу.
ОРОСЙЦТЬСЯ сов. сууланыу, сууланды-
рылыу, ыгалланыу; его лицо ^лось слеза-
ми бети кезиниц жасы менен сууланды.
ОРОШАЕМЦЫЙ 1. прич. от орошать;
2. прил. суугарылатугын, сууландырыла-
тугын; ~ое земледелие суугарылатугын
дийцаншылыц; ~ые земли суугарылату-
гын жер л ер.
ОРОШАТЬ несов. см. оросить.
ОРОШАТЬСЯ несов. см. ороситься.
ОРОШЁНИЦЕ с. суугарыу, суу шыгарыу,
суу жибериу, сууландырыу; система
искусственного ~я цолдан исленген суу-
гарыу системасы; ~е степных районов
шел районларды сууландырыу.
ОРТОДОКС м. ортодокс (ортодоксал
кез царастасы адам).
ОРТОДОКСАЛЬНОСТЬ ж. ортодоксал-
лыд.
ОРТОДОКСАЛ ЬНЫ || Й прил. ортодок-
сал..., ортодоксаллык, дауамлы; ~е взгля-
ды ортодоксаллык кез дараслар.
ОРТОДОКСИЯ ск. ортодоксия (кез ка-
растасы беккем избе-излилик).
ОРТОПЕД м. ортопед (ортопедия бойын-
ша цэниге).
ОРТОПЕДЙЧЕСКЦИЙ прил. ортопе-
дия..., ортопедиялыд; ~ая обувь орто-
педиялык аяк кийим.
ОРТОПЕДИЯ ж. ортопедия (медици-
наныц омыртцадагы цэм аяц-цолдасы цый-
сыцларын емлейтугын тарауы).
ору, орёшь и т. д. наст. вр. от орать.
ОРУДИЦЕ с. 1. цурал, эсбап; ~я про-
изводства ендирис цураллары; сельско-
хозяйственные ~я ауыл хожалыц цурал-
лары; 2. перен. цурал; язык — ~е обще-
ния людей тил — адамлардын, цатнас цу-
ралы; 3. воем, топ, зецбпрек; зенитное ~е
зенит зецбиреги; противотанковое ~е танк-
ке царсы топ.
ОРУДИЙНЫЙ прил. воен, топ..., зен,-
бирек...; ~ расчёт топ расчёты; ~ залп
зенбирек залпы.
ОРУДОВАТЬ несов. разг. 1. чем... менен
ислеу, хэрекет етиу; ~ пилой пышцы
менен ислеу; 2. перен. басцарыу, журитиу;
~ всеми делами барлыц исти журитиу.
ОРУЖЕЙНИК м. жарак ислеуши, жарак
у стасы, мы л ты к согыу шы.
ОРУЖЕЙНЫЙ прил. жарак..., мыл-
тык..«; мы л ты к ислейтугын; ~ завод жарак
заводы; ~ склад жарак склады; ~ мастер
мы л ты к устасы.
ОРУЖЕНОСЕЦ м. ист. жарац кете-
риуши (рыцарьдыц царыу-жарагын алып
журиуши жигит).
ОРУЖИЦЕ с. 1. цурал, жарац, мылтыц;
холодное ~е шаппа жарац; огнестрельное
~е атылатугын цурал; род ~я цуралдыц
тури; с ~ем в руках цолына жарац алып;
2. перен. цурал; печать — могучее ~е
баспа сез — цудиретли цурал; сложить
~е багыныу; призвать к~ю царсыласыуга
шацырыу; бряцать ~ем цуралланыу, цу-
рал-жарацланыу.
ОРФОГРАФЙЧЕСКЦИЙ прил. орфогра-
фия..., орфографиялыц; ~ий словарь
орфографиялыц сезлик; ~ая ошибка орфо-
графиялык цэте.
орфография ж. орфография (дурыс
жазыу режеси).
ОРФОЭПИЧЕСКИЙ прил. орфоэпия...,
орфоэпиялыц.
ОРФОЭПИЯ ж. орфоэпия (эдебий дурыс
сейлеу цасыйдаларыныц жыйнасы).
ОСА ж. харре, ешек хэрре.
ОСАДА ж. цамал, цамау, цоршап алыу;
~ города каланы цамау.
ОСАДИ ЦТЬ I сов. 1. что (подвергнуть
осаде) цамау, цоршап алыу; ~ть город
цаланы цамау; 2. кого-что, перен. (окру-
жить) цоршап алыу, дегереклеп алыу,
уймелисиу; толпа ~ла дом аламан жайды
дегереклеп алды.
ОСАДИТЬ II сов. что 1. (заставить
опуститься) темен тусириу, цагып кир-
гизиу; ~ сваю багана казыцты цагып
киргизиу; 2. (выделить из раствора) тын-
дырыу, тындырып айырыу, шегириу.
ОСАДИТЬ III сое. 1. кого-что (остано-
вить) тоцтатыу, иркиу; ~ лошадь атты
тоцтатыу; 2. кого, перен. разг, тойтарыу,
пэтин цайтарыу, цайтарып таслау; ~
нахала уятсызды цайтарып таслау.
ОСАДКА ж. 1. (сооружения, грунта)
шегиу; 2. мор. кемениц сууга шумип тур-
ган жери, кеменнц сууга батып турган
жери.
ОСАДКИ мн. метеор, жауын-шашын^
жауын, ыгал; атмосферные ~ жауын-
-шашын.
— 585 —
OCR
осАднцый прил. камал..., цамау...,
цоршау...; ~ое положение цамал жаг-
дайы; ~ая артиллерия цамау артилле-
риясы.
ОСАДОК м. 1. шегинди, вдым; ~ в
воде суудыц шегиндиси, суудын, цоцымы;
2. перен. (тяжёлое чувство) тэснр, из;
неприятный ~ жагымсыз тэсир.
осАдочныцй прил. геол, шегинди...;
~е горные породы шегинди тау жыныс-
лары.
осаждать I несов. 1. см. осадить
I; 2. кого-что, перен. бийзар етиу, ма-
засын алыу; ~ кого-л. просьбами етиниш
ете берип биреуди бийзар етиу.
ОСАЖДАТЬ II несов. см. осадить II 2.
ОСАЖДАТЬСЯ несов. 1. (выделяться в
виде осадка) шегиу; 2. (об атмосферных
осадках) жауыу.
ОСАЖДЁНИЕ с. тындырыу, шегириу.
ОСАЖИВАТЬ I несов. см. осадить II 1.
ОСАЖИВАТЬ II несов. см. осадить III.
ОСАНИСТОСТЬ ж. бойлы-сынлылыц.
ОСАНИСТЫЙ прил. бойлы-сынлы; ~
мужчина бойлы-сынлы киси.
ОСАНКА ж. сын, кэдди-бой, сымбат,
кел бет.
ОСВАИВАТЬ несов. см. освоить.
ОСВАИВАТЬСЯ несов. см. освоиться.
ОСВЕДОМИТЕЛЬ м. хабардар етиуши,
айтыушы, маглыумат бериуши, мэлим-
леуши.
ОСВЕДОМЙТЕЛ ЬНЫЙ прил. хабардар
цылыушы, хабарлайтугын, маглыумат бе-
ретугын, мэлимлеуши.
ОСВЕДОМИТЬ сов. кого-что хабардар
етиу, билдириу, ескертиу, мэлимлеу.
ОСВЕДОМИТЬСЯ сов. о ком-чём хабар-
дар болыу, сорасып билиу, сорастырыу;
~ о прибытии поезда поездиц келиуин
сорасып билиу.
ОСВЕДОМЛЕНИЕ с. хабардар цылыу,
билдириу, мэлим етиу.
ОСВЕДОМЛЁННОСТЬ ж. хабардарлык,
хабары барлыц.
ОСВЕДОМЛЁННЫЙ 1. прич. от осве-
домить; 2. прил. хабардар, хабары бар.
ОСВЕДОМЛЯТЬ несов. см. осведомить.
ОСВЕДОМЛЯТЬСЯ несов. см. осведо-
миться.
ОСВЕЖАТЬ несов. см. освежйть.
ОСВЕЖАТЬСЯ несов. см. освежиться.
ОСВЕЖЕВАТЬ сов. кого-что териден
шыгарып ишек-царнын алыу.
ОСВЕЖЕНИЕ с. тазалау, тазартыу,
салцынландырыу, самаллау, сама л л атыу;
сергеклендириу.
ОСВЕЖИТЕЛЬНЫЙ прил. цоныр сал-
цын, салцынлайтугын, салцынлататугын,
сергеклендиретугын; ~ ветерок салцын-
лататугын самал; ~ напиток сергекленди-
ретугын ишимлик.
ОСВЕЖЙЦТЬ сов. 1. что (сделать све-
жим) тазалау, тазартыу, салцынлатыу, са-
мал л атыу, сергеклендириу; гроза ~ла
воздух гулдирмама хауаны салцынлатты;
2. что (обновить, подновить) жацартыу;
^ть краски на портрете портреттиц бояуын
жацартыу; 3. кого-что (восстановить силы)
хэллендириу, димар ендириу, куш-цууат-
бериу; отдых ~л его дем алыу оны хэл-
лендирди; 4. что (восстановить) ядына
тусириу; ~ть в памяти ядына тусириу.
освежй ЦТЬСЯ сов. 1. тазаланыу, сал-
цынланыу, салцын тартыу, самалланыу,
сергеклениу; воздух ~лся хауа салцын-
ланды; 2. (восстановить силы) хэлленпу,
димары ениу, кушке ениу.
ОСВЕТЙТЕЛ ЬНЫ || Й прил. жарыд бе-
риуши, жарыд беретугын, жацтыланды-
рыушы; ~е приборы жарыд бериуши
эсбаплар.
ОСВЕТЙТЬ сов. 1. кого-что жарыд
етиу, жарыд бериу, жадты етиу, жац-
тыландырыу; ~ улицу кешеге жарыд
бериу; 2. что, перен. (объяснить) баянлау,
баян етиу, тусиндириу, керсетиу; ~ по-
ложение дел истин, жагдайын баян етиу,
истин, жагдайын тусиндириу.
ОСВЕТЙ цться сов. жарыцланыу, жац-
тыланыу; сцена ~лась сахна жацты-
ланды.
ОСВЕЩАТЬ несов. см. осветить.
ОСВЕЩАЦТЬСЯ несов. 1. см. осветиться;
2. жарыцланыу, жацтыландырылыу; посё-
лок ~ется электричеством посёлок электр
менен жацтыланып тур.
ОСВЕЩЕНИЕ с. 1. (действие) жарыц
етиу, жарыц бериу, жацты етиу, жацты-
ландырыу; 2. (свет) жарыц, жакты, нур,
сэуле; яркое ~ кушли жарыц; электри-
ческое ~ электр нуры; 3. перен. (объясне-
ние) баянлау, баян етиу, тусиндириу;
правильное ~ событий хэдийселерди дурыс
баянлау.
ОСВЕЩЁННОСТЬ ж. физ. жары цлык
дэрежеси, жацтылыц дэрежеси, жацтылау
дэрежеси.
ОСВЕЩЁННЫЙ 1. прич. от осветить;
2. прил. жарыц етилген, жацтыландырыл-
ган, сэулелендирилген; 3. прил. перен.
баян етилген, тусиндирилген.
ОСВ ИДЁТЕ Л ЬСТВ ОВАН И Е с. тексернп
кериу, керип шыгыу, керип аныцлау.
ОСВ ИДЁТ ЕЛ ЬСТВ ОВАТ Ь сов. кого-что
тексерип кериу, керип шыгыу, керип
аныцлау.
ОСВИСТАТЬ сов. кого-что ысцырып мас-
цара етиу, ысцырып масцаралау; ~ пло-
хую игру актёра актёрдыц жаман ойынын
ысцырып масцаралау.
ОСВЙСТЫВАТЬ несов. см. освистать.
ОСВОБОДЙТЕЛЬ м. азат етиуши, цут-
царыушы, азатлыцца шыгарыушы.
ОСВОБОДЙТЕЛЬНИЦА женск. от осво-
бодитель.
ОСВОБОДЙТЕЛ ЬН ЦЫЙ прил. азат ете-
тугын, азат етиуши, азатлыц, цутцара-
тугын, босататугын; ~ая война азат етиу-
ши урыс; ~ая борьба азатлыц гурес.
ОСВОБОДИТЬ сов. 1. кого-что азат
етиу, цутцарыу, босатыу; ~ пленных
тутцынларды азат етиу; ~ территорию
территорияны босатыу; 2. кого, от чего
босатыу, шыгарыу; ~ от работы жумыстан
босатыу; 3. кого, от чего (избавить) цут-
царыу; ~ от наказания жазадан цутцарыу;
4. что (очистить, опорожнить) босатыу;
сев
— 586 —
~ помещение жайды босатыу; ~ книжный
шкаф китап шкафты босатыу.
ОСВОБОДИ цться сов. 1. (стать сво-
бодным) азат болыу, кутылыу, босаныу;
~ться ог рабства цуллыцтан кутылыу;
2. от кого-чего (избавиться) кутылыу;
~ться от предрассудков ески урп-эдет-
лерден кутылыу; 3. (стать незанятым)
босау; место ~лось орын босады.
ОСВОБОЖДАТЬ несов. см. освободить.
освобождаться несов. см. освобо- |
дйться.
ОСВОБОЖДЕНИЕ с. 1. (действие) азат
болыу, азат етиу, азатлыд алыу, цутца-
рылыу, дутылыу, босатыу; ~ от рабства
куллыдтан азат болыу; 2. (от работы)
босатылыу, босау, шыгарылыу.
ОСВОЕНИЕ с. езлестириу, мецгериу,
мецгерип алыу; ~ целинных земель тыц
жерлерди езлестириу; ~ новой техники
жаца техниканы езлестириу.
ОСВОИТЬ сов. что езлестириу, мец-
гериу, мецгерип алыу; новое производ-
ство жаца ендиристи езлестириу; ~ це-
линные земли тыц жерлерди езлести-
риу.
освоиться сов. уйренисиу, уйренисип
кетиу, кенигиу, кенлигиу; с обста-
новкой жагдайга кенлигиу; ~ с новыми
людьми жаца адамлар менен уйре-
нисиу.
ОСВЯЩЁННЫЙ прил. дурметленген,
дурметленип киятырган.
ОСЕВЦОЙ прил. кешер..., од...; ~ая
линия оц линиясы.
ОСЕДАНИЕ с. 1. (в землю, в воду) шегиу,
отырыу; 2. (пыли и т. п.) шегиу, тубине
шегиу, басыу, отырыу; 3. (поселение)
мэкэн басыу, доныс басыу, цонысласыу,
орныгыу, отырыцшы болыу.
ОСЕДАТЬ несов. см. осесть.
ОСЕДЛАТЬ сов. кого-что 1. ертлеу;
~ лошадь атты ертлеу; 2. перен. разг,
(подчинить) мойынсындырыу, жууенлеу.
ОСЕДЛОСТЬ ж. отырыцлылыд.
ОСЕДЛЫВАТЬ несов. см. оседлать.
ОСЁДЛЦЫЙ прил. отырыцлы; ~ое на-
селение отырыдлы ел.
ОСЕКАТЬСЯ несов. см. осечься.
ОСЁЛ м. 1. ешек; 2. бран. гешше.
ОСЕЛОК м. дайрад.
ОСЕМЕНЕНИЕ с. биол., с.-х. урыцлан-
дырыу, туцымландырыу, шагылысты-
рыу.
ОСЕМЕНИТЬ сов. кого-что, биол., с.-х.
урыцландырыу, туцымландырыу, шагы-
лыстырыу.
ОСЕМЕНЯТЬ несов. см. осеменить.
ОСЕНИЦТЬ сов. кого-что 1. сая салыу,
сая басыу, цаплау; улыбка ~ла его лицо
оныц жузин кулки цаплады; 2. (внезапно
появиться, возникнуть) келиу, тусе кетиу,
бирден пайда болыу; меня ~ла блестящая
идея менде бир жацсы идея пайда бол-
ды; его вдруг ~ло ядына бир нэрсе тусе
кетти.
ОСЁННЦИЙ прил. гуз..., гузги, гуздеги;
~ие цветы гузги гуллер; ~ий дождь
гузги жауын; ~ее пальто гуз пальто.
Осень ж. гуз, гузек; золотая ~
дара гуз.
ОСЕНЬЮ нареч. гузде, гузекте.
ОСЕНЯТЬ несов. см. осенить.
ОСЕРЕБРИТЬ сов. кого-что гумис рен
бериу, гумис рецге бояу, агартыу.
ОСЁЦСТЬ сов. 1. шегиу, отырыу; дом
~л жай шекти; 2. (опуститься слоем)
шегиу, тубине шегиу, басыу, отырыу;
песок ~л на дно цум суудыц тубине оты-
рып далды; пыль ~ла тозац басты, шан
басты; 3. (поселиться) мэкэн басыу, доныс
басыу, донысласыу, орныгыу, отырыцлы
болыу; ~сть на севере арка жацта мэкэн
басыу.
ОСЕТИНСКИЙ прил. осетин..., осетин-
ниц; ~ фольклор осетин фольклоры.
ОСЕТИНЫ мн. (ед. осетин м., осетинка
ж.) осетинлер, осетин халцы (Арца-Осе-
тин АССРда х,эм. Туслик-Осетин авто-
номиялык; областында жасаушы тийкареы
халыц).
ОСЕТР м. бекире.
ОСЕТРИНА ж. бекирениц ети.
ОСЕТРбВЦЫЙ прил. бекире..., беки-
рениц; ~ая икра бекирениц ууылды-
рыгы.
ОСЁЧКЦА ж. 1. атылмай далыу; кеш-
пей далыу; ружьё дало ~у мылтыд кешпей
далды; 2. перен. жацылыс, цэтелесиу,
алжасыу, габырысыу; дать ~у в чём-л.
бир нэрседе цэтелесиу.
ОСЕЧЬСЯ сов. 1. уст. (об оружии) атыл-
май цалыу, кешпей далыу; 2. перен.
разг, (запнуться) пэнт жеу, дизден цай-
тыу.
ОСИЛИВАТЬ несов. см. осилить.
ОСИЛИТЬ сов. 1. кого-что (победить)
жециу, устем болыу, долынан келиу;
2. что, разг, болыу, зордан тауысыу; ~
толстую книгу цалыц китапты зордан
оцып тауысыу.
ОСИНА ж. осина (асам).
осинник м. осиналы тогай.
ОСЙНОВЫЙ прил. осина...; осинадан
исленген; ~ лист осина жапырагы.
ОСЙНЦЫЙ прил. хэрренпц; ~ое гнездо
1) дэррениц уясы; 2) перен. бузыцлардыц
ордасы; <$ ~ая талия думырысца бел,
цыпша бел.
ОСИПЛЫЙ прил. царлыццан; ~ голос
царлыццан дауыс.
ОСИПНУТЬ сов. карлыгыу, карлыгып
калыу.
ОСИРОТЁЛЫЦЙ прил. 1. жетим кал-
ган; ~е дети жетим калган балалар;
2. перен. (опустевший, заброшенный) па-
насыз калган, ийесиз калган, таслап ке-
тилген.
ОСИРОТЕТЬ сов. 1. жетим цалыу;
2. перен. (стать безлюдным, пустынным)
панасыз цалыу, ийесиз цалыу, таслап
кетилиу.
ОСКАБЛИВАТЬ несов. см. оскоблить.
ОСКАЛ м. турик ерин, тис ыржыйыу;
~ зубов тислердиц ыржыйыуы.
ОСКАЛИВАТЬ несов. см. оскалить.
ОСКАЛИВАТЬСЯ несов. см. оскалить-
ся.
— 587 —
осл
ОСКАЛИТЬ сов. что ыржыйтыу; ~
зубы тисти ыржыйтыу.
оскалиться сов. тисти ыржыйтыу.
ОСКАЛ ЬПЙРОВАТЬ сов. кого-что бас-
тын. терисин сылып алыу.
ОСКАНДАЛИТЬСЯ сов. разг, масцара
болыу, бийаброй болыу, ермек болыу.
ОСКВЕРНЕНИЕ с. 1. рел. харамлау,
ипласлау, патаслау; 2. (оскорбление, уни-
жение) масцаралау, цорлау.
ОСКВЕРНИТЕЛЬ м. харамлаушы, па-
таслаушы, ипласлаушы.
ОСКВЕРНИТЬ сов. кого-что 1. рел. ха-
рамлау, патаслау, ипласлау; 2. (оскор-
бить, унизить) масцаралау, цорлау.
ОСКВЕРНИТЬСЯ cos. езин харамлау,
езин патаслау, езин ипласлау.
ОСКВЕРНЯТЬ несов. см. осквернить.
ОСКВЕРНЯТЬСЯ несов. см. осквернить-
ся.
ОСКОБЛЙТЬ сов. что, чем цырыу,
цырып тазалау, цыртысын алыу; ~ доску
тахта ны цырып тазалау.
ОСКЙЛОК м. сыныц; ~ снаряда сна-
рядтыц сыныгы, топ огыныц сыньны;
стекла шийше сыны гы; <$> старого мира
ески дуньяныц цалдыгы.
осколочный прил. сыныцлы, осколок-
лы; снаряд осколоклы снаряд.
ОСКбМИНА ж. тистиц цамасыуы.
оскопйть сов. кого пишиу, пиштириу,
ацта етиу.
ОСКОПЛЯТЬ несов. см. оскопйть.
ОСКОРБИТЕЛЬ м. цорлаушы, азар бе-
риуши, кемиситиуши, ацырет бериуши,
кеуилге тийиуши, намысына тийиуши.
ОСКОРБЙТЕЛ ЬНИЦА женск. от оскор-
битель.
ОСКОРБИТЕЛЬНО нареч. цорлап, азар
берип, кемситип, ацырет берип, кеуилге
тийип, намысына тийип.
ОСКОРБИТЕЛЬНОСТЬ ж. цорлаушы-
лыц, азар бериушилик, кемситиушилик,
ацырет бериушилик, кеуилге тийиушилик,
намысына тийиушилик.
ОСКОРБИТЕЛЬНЫЙ прил. цорлайту-
гын, азарлы, кеуилге тийетугын, кемси-
тетугын, ацырет беретугын, намысына
тийетугын; тон кемситиуши дауыс;
намёк кеуилге тийетугын астарлы сез.
ОСКОРБЙТЬ сов. кого-что цорлау, азар
бериу, кеуилге тийиу, ацыретлеу, намы-
сына тийиу, масцаралау; <> ~ действием
урып жибериу, цолын жумысау; ~ чей-л.
слух айтцан сези биреудиц кулагына
жацпау.
ОСКОРБИТЬСЯ сов. цорланыу, ары
келиу, кеуили цалыу, намысы келиу.
ОСКОРБЛЕНИЕ с. 1. (действие) цорлау,
азар бериу, кеуилге тийиу, ацыретлеу,
намысына тийиу, масцаралау; ~ действием
урыу, цол жумсау; 2. (оскорбительный
поступок) цорлыц, азар, сегис, кеуил
цалыушылыц; я не могу перенести это ~
мен бул цорлыцца шыдай алмайман.
ОСКОРБЛЁННЫЙ 1. прич. от оскор-
бить; 2. прил. жэбир керген, жобирленген,
цорлыц керген, цорланган; иметь ~ вид
тур-туси цорлыц кергеидей болыу.
ОСКОРБЛЯТЬ несов. см. оскорбить.
ОСКОРБЛЯТЬСЯ несов. см. оскорбиться.
оскудевать несов. см. оскудеть.
ОСКУДЕНИЕ с. жарлы тусиу, кэмба-
галы шыгыу, теменлеу, цаллашы шы-
гыу.
ОСКУДЕТЬ сов. жарлы тусиу, кэмба-
галы шыгыу, теменлеу, цаллаш болыу.
осла род., вин. п. ед. от осёл.
ОСЛАБЕВАТЬ несов. см. ослабеть.
ОСЛАБЁЦТЬ сов. 1. хэлсизлениу, х,эл-
сиреу, куши кетиу, кушсизлениу; ~ть
от потери крови цансыраганлыцтан хэл-
сиреу; 2. (уменьшиться по силе) пэсейиу,
пэсецсиу, цайтыу; ветер ~л самал пэсейди;
3. босацыу, босау; пояс ~л белбеу босады.
ОСЛ АБИ ЦТ Ь сов. 1. кого-что (сделать
слабым) цэлсизлендириу, хэлсиз етиу, хэл-
сиретиу, кушсизлендириу, цууатын кеми-
тиу; болезнь ~ла его кесел оны хэлси-
ретти; 2. что (уменьшить силу чего-л.)
пэсецлетиу, кемейтиу, кушин кемитиу;
босацлатыу, босацластырыу; ~ть внима-
ние дыццатты пэсецлетиу, дыццатты ке-
мейтиу; ~ть контроль бацлауды босач-
латыу, цадагалауды босацластырыу; 3. (сде-
лать менее натянутым) босатыу, босац-
ластырыу, босацлатыу, жаздырыу; ~ть
верёвку жипти босацлатыу.
ОСЛАБЛЕНИЕ с. 1. хэлсизлениу, хэлси-
реу, куши кетиу, кушсизлениу; ~ удара
соццыныц хэлсизленпуи; 2. пэсецлетиу,
пэсейтиу, кемейтиу, босацлатыу, босасты-
рыу; памяти есте тутыудыц пэсецлеуи.
ОСЛАБЛЯТЬ несов. см. ослабить.
ОСЛАБНУТЬ сов. разг. см. ослабеть.
ОСЛАВИТЬ сов. кого-что, разг, жаман-
лау, есек таратыу, цараметлеу,- жаман
сез таратыу.
ОСЛЁНОК м. гурре.
ОСЛЕПЙТЕЛ ЬНО нареч. кезди дамас-
тыргандай, кезди шагылыстырып.
ОСЛЕПЙТЕЛ ЬНЦЫЙ прил. 1. (очень
яркий) кез цамастыратугын, кез шагы-
лысарлыц, кез цамасцандай; ~ый свет
кез цамастыратугын жарыц; 2. перен.
(великолепный, поражающий) хайран ца-
ларлыц, тац цаларлыц, тэсийин цалган-
дай; ~ая красота хайран цалгандай гез-
заллыц.
ОСЛЕПЙТЬ сов. кого-что I. (лишить
зрения) со цыр етиу, кезден айырыу;
2. кезди цамастырыу, кез шагылыстырыу;
~ лучом прожектора прожектордыц жары-
гы мепен кезди цамастырыу; 3. перен.
(поразить) хайран цалдырыу, тац цал-
дырыу, тэсийин цалдырыу; ~ своей кра-
сотой ез сулы^лыгы менен хайран цал-
дырыу.
ОСЛЕПЛЁНИЦЕ с. 1. (лишение зрения)
соцыр етиу, кезден айырылыу, со цыр
болыу; 2. (ярким светом и т. п.) кезди
цамастырыу, кез цамасыу, кез шагылыс-
тырыу; 3. перен. кермеу, сезбеу, сезбей
цалыу; быть в ~и тусине алмау, дурыс
шеше алмау.
ОСЛЕПЛЯТЬ несов. см. ослепить.
ОСЛЕПНУТЬ сов. соцыр болып цалыу,
гер болыу, кезден айырылыу, кез л и бо-
осл
— 588 —
лыу; ~ на один глаз бир кези содыр бо-
лыу; -ф- ~ от ярости ашыудан Козине дан
толыу.
ОСЛИЗЛЫЙ прил. разг, сыпданад,
жылысдад, тайгад.
ОСЛИЗНУТЬ сов. разг, сыпканак болып
далыу, жылысдад болып далыу, тайгад
болып далыу.
ОСЛЙН||ЫЙ прил. ешек...; ~ые уши
ешектиц дуладлары; <ф- ~ое упрямство
ешектей дырсыгыу-
ОСЛЙЦА ж. маша.
ОСЛОЖНЕНЫ||Е с. 1. (действие) цы-
йынласыу, ауырласыу, шатасыу, шийеле-
нисиу; 2. шийеленисиу ши лик, цыйыншы-
лыц, тосцынлыц, гедерги; политические
~я сиясий шийеленисиушиликлер; 3. (за-
болевание) асцыныу, цайталау, азыгыу,
улгайыу; ~е после гриппа грипп кесели-
нен соц асцынланыу.
ОСЛОЖНИТЬ сов. что цыйынластырыу,
ауырластырыу, шатастырыу, шийеленис-
тириу; ~ положение жагдайды цыйын-
ластырыу.
ОСЛОЖНИЦТЬСЯ сов. 1. (стать более
сложным) цыйынласыу, ауырласыу, ша-
тасыу, шийеленисиу; положение ^лось
жагдай цыйынласты; 2. чем асцыныу,
улгайыу, азыгыу; грипп ^лся воспале-
нием легких екпеге сууыц тийип грипп
асцынып кетти.
осложнять несов. см. осложнить.
ОСЛОЖНЯТЬСЯ несов. см. осложнить-
ся.
ОСЛУШАНИЕ с. уст. тыцламау, тил
алмау, цулац acnav, цулац салмау.
ОСЛУШАТЬСЯ сов. кого-чего, разг, тыц-
ламау, тил алмау, цулац аспау.
ОСЛЫШАТЬСЯ сов. жацылыс еситиу,
цэте еситиу, жацылыс еситилиу, габырыс
еситнлиу.
ОСМАТРИВАТЬ несов. см. осмотреть.
ОСМАТРИВАТЬСЯ несов. см. осмотреть-
ся.
ОСМЕИВАТЬ несов. см. осмеять.
ОСМЕЛЕТЬ сов. батылсыныу, батырсы-
ныу, журексиниу, тэуекел етиу.
ОСМЕЛИВАТЬСЯ несов. см. осмелиться.
ОСМЕЛИТЬСЯ сов. журексиниу, журек
етиу, батыныу, батылы барыу; тэуекел
етиу; ~ возражать царсыласыуга журек
етиу.
ОСМЕЯНИЦЕ с. сыцац етиу, масцара-
лау, кемситиу, мазацлау; подвергнуть
кого-л. биреуди масцаралау.
ОСМЕЯТЬ сов. кого-что сыцац етиу,
масцаралау, масцаралап кулиу, кемситиу,
мазацлау.
ОСМОЛИТЬ сов. что смолалау, смола
жагыу,цара майлау, цара май жагыу.
ОСМОЛКА ж. смолалау, смола жагыу,
цара майлау, цара май жагыу.
ОСМЙТР м. кезден еткериу, царау,
царап шыгыу, тексериу; ~ картин суурет -
лерди кезден еткериу; технический
техникалыц кезден еткериу; медицин-
ский ~ медициналыц тексериу.
ОСМОТРЕТЬ сов. кого-что кезден етке-
риу, царау, серлеп шыгыу, кериу, керип
шыгыу; ~ выставку кергизбени царап
шыгыу.
ОСМОТРЕТЬСЯ сов. 1. (вокруг) дегерек-
ке сер салыу, этирапца цараныу, жэн-
-жацты серлеу, кез жибериу; 2. перен.
(привыкнуть) кез уйренисиу, уйренисиу,
кенлигиу; ~ в новом городе жаца ц ал ага
уйренисиу.
ОСМОТРИТЕЛЬНО нареч. сац болып,
ацлап, байцап, алды-артын ойланып; по-
ступить ~ алды-артын ойланып ислеу.
ОСМОТРЙТЕЛ ЬНОСТЬ ж. сацлыц,
алды-артын байцаушылыц, итиятлыц;
проявить ~ сацлыц етну.
ОСМОТРИТЕЛЬНЫЙ прил. сац, алды-
-артын ойлайтугын, итият; ~ человек
сац адам.
ОСМЫСЛЕНИЕ с. пэмлеу, мэнисин ту-
синиу, угыныу, ацлау.
ОСМБ1СЛЕННО нареч. мэнисине жетип,
угынып, тусинип, ацлап.
ОСМЫСЛЕННОСТЬ ж. мэнилилик, пэм-
лилик, ойлылыц, ойланылганлыц; взгля-
да кез царастыц ойланылганлыгы.
ОСМЫСЛЕННЫЙ 1. прич. от осмыс-
лить; 2. прил. (разумный, сознательный)
мэнили, пэмли, ойланылган, ойланып ай-
тылган, саналы; ответ мэнили жууап.
ОСМЫСЛИВАТЬ несов. см. осмыслить.
ОСМЫСЛИТ ь сов. что мэнисине же-
тиу, пэмлеу, тусиниу, угыныу.
ОСМЫСЛЯТЬ несов. см. осмыслить.
ОСНАСТИТЬ сов. что 1. мор. ускенелеу,
ускенелер менен тэмийинлеу; судна
кемени ускенелеу; 2. перен. цуралланды-
рыу, цурал-эсбаплар менен тэмийинлеу;
~ народное хозяйство передовой техникой
халыц хожалыгын алдыцгы техника менен
цуралландырыу.
ОСНАСТК!|А ж. 1. (действие) ускене-
леу; закончить ~у судна кемени уске-
нелеуди питкериу; 2. (снасти) ускене,
керек-жарад, абзал, эсбап; корабельная
~а корабльдиц ускенеси; 3. тех. белекше,
керек-жарадлар; ~а металлорежущего
станка металл кесетугын станоктын. керек-
-жарадлары.
ОСНАЩАТЬ несов. см. оснастить.
ОСНАЩЕНИЕ с. 1. (действие) дурал-
ландырыу, дурал-эсбаплар менен тэмийин-
леу; ~ промышленности новейшей тех-
никой санаатты еч, жодары техника менен
дуралландырыу; 2. собир. (оборудование)
ускене, дурал; новое ~ жаца ускене,
ОСНАЩЕННОСТЬ ж. ускенеленгенлик,
цуралланганлыц.
ОСНАЩЕННЫЙ 1. прич. от оснастить;
2. прил. ускенели, ускенеленген, дурал-
ланган.
ОСНОВЦА ж. 1. (остов) тийкар, негиз,
табан, турпат; деревянная ~а дивана
днваннын, табан тахтасы; 2. перен. тийкар,
негиз; ~а успеха табыстын, тийкары; поло-
жить в ~у тийкар етип дойыу; лежать в ~е
тийкар болыу; принять за ~у тийкарынан
дабыл етиу; 3. мн. основы (главные поло-
жения) тийкарлар, негизлер; ~ы мар-
ксизма-ленинизма марксизм-ленинизмниц
тийкарлары; <~ы физики физиканын, негиз
— 589 —
ОСО
лери; 4. текст, ерис (гезлемениц узынына
кеткен жиби); 5. грам. тубир сез; выде-
лить ~у слова сездиц тубирин ажыратыу.
ОСНОВАНИЦЕ с. 1. (действие) тийкар-
лау, тийкарын далау, негизлеу, дузиу,
салыу,?дурыу, дурылыу, дузилиу, жаратыу,
жаратылыу; ~е города даланыц тийка-
рыныц салыныуы; 2. (фундамент) туп, негиз,
тырнад; дом на каменном ~и тас тырнадлы
жай; 3. (причина) себеп, тийкар, тийка-
рында, делил; на законном ~и законлылыд
тийкарда; без всякого ~я деш дандай
себепсиз; на ~и чего-л. бир нгрсениц
тийкарында; на каком ~и? дандай тий-
карда?; действовать с полным ~ем толыд
тийкар менен дэрекет етиу; 4. мат.
тийкар, ултан; <~е треугольника уш
муйешликтиц ултаны; 5. хим. тийкар,
негиз (кислоталар менен бирликте дуз
жасайтурын химиялыц цоспа)-, разру-
шить до ~я туп тамырына дейин дыйра-
тыу.
ОСНОВАТЕЛЬ м. тийкарлаушы, тий-
карын салыушы, негизин салыушы, дузиу-
ши.
ОСНОВАТЕЛЬНИЦА женск. от осно-
ватель.
ОСНОВАТЕЛЬНО нареч. терецнен алып,
пудталап, мудыятлы турде, тыянадлы
турде, эбден; ~ изучить вопрос мэселени
эбден тексериу.
ОСНОВАТЕЛЬНОСТЬ ж. 1. (обосно-
ванность) тийкарлылыд, негизлилик;
2. (положительность) жадсылылыд, унам-
лылыд; 3. (прочность) беккемлик, мудыят-
лылыд; 4. (серьёзность, добросовестность)
пудталыд, тыянадлылыд.
ОСНОВАТЕЛЬН ЫЙ прил. 1. (обосно-
ванный, веский) тийкарлы, негизли; ~ый
довод тийкарлы дэлил; ~ая причина не-
гизли себеп; 2. разг, (дельный, положи-
тельный) жадсы, унамлы, искер, долынан
ис келетугын; ~ый человек искер адам;
3. (крепкий, прочный) берк, беккем, му-
дыятлы; ~ое сооружение берк дурылыс;
4. беккем, тийкарлы, негизли, тыянадлы;
~ые знания тыянадлы билим; 5. разг,
(большой по размеру, весу) улкен, ауыр,
салмадлы; ~ый груз салмадлы жук.
ОСНОВАТЬ сов. 1. что (учредить) тий-
карын далау, дузиу, ашыу, салыу, дурыу;
~ музей музей дузиу; 2. что, на чём (обо-
сновать) тийкарлау, дэлнллеу; ~ свой
выводы на фактад ез жуумадларын факт-
лар менен дэлиллеу.
ОСНОВАТЬСЯ сов. жерлесиу, мэкэн
-басыу, доныс басыу, туракланыу, жай-
гасыу; ~ на новом месте жаца донысда
жерлесиу.
ОСНОВНЦбЙ прил. 1. тийкаргы, негизги,
ен. баслы; ~ая причина тийкаргы себеп;
~ая цель негизги мадсет; 2. в знач. сущ.
с. основное тийкаргы ис, баслы; нельзя
упускать из виду ~бго тийкаргы исти
умытыуга болмайды; в ~бм улыума,
тийкарынан; в ~бм всё сделано тийкарынан
алганда дэммеси исленип болынды.
ОСНбВНЫЦЙ I прил. текст, ерис, ерис-
лик; ~е нити ерчслик жиплер.
ОСНбВНЫЦЙ II прил. хим. тийкар,
негиз; соли тийкар дузлар.
ОСНОВОПОЛАГАЮЩИЦЙ прил. тийкар
боларлыд, тийкар етип алынган, негиз
болатугын; ~е принципы тнйкар етип
алынган принциплер.
ОСНОВОПОЛОЖНИК м. тийкарын са-
лыушы, негизин цалаушы, негизин салыу-
шы.
ОСНОВЫВАТЬ несов. см. основать.
ОСНОВЫВАТЬСЯ несов. 1. см. осно-
ваться; 2. на чём (исходить из чего-л.)
тийкарланыу, негизлениу, суйениу; ~ на
фактад фактларга тийкарланыу; ~ на
послёднид достижёнияд тёдники тедника-
ныц соцгы жетискенликлерине тийкарла-
ныу.
ОСОБА ж. 1. адам, киси; ~ жёнского
пола даял адам; 2. (лицо женского пола)
даял;, вздорная ~ урысдад даял.
ОСОБЕННО нареч. 1. (не как обычно)
айрыдша, артыдмаш, ерекше, эсиресе,
басдаша; было ~ много народу адамлар
айрыдша кеп болды; 2. (более всего) алды
менен, эсиресе, бэринен бетер; ~ приятно
видеть старыд друзёй ески досларды кериу
бэринен бетер кеуилге жагымлы; <> не
~ айтарлыдтай емес; не ~ давно онша
кеп бурын емес.
ОСОБЕННОСТИ Ь ж. айрыдшалыд, ез-
гешелик; ~и характера минездин. езге-
шеликлери; О в ~и эсиресе.
ОСОБЕННЦЫЙ прил. 1. (не похожий
на других) айрыдша, езгеше, ерекше,
айтарлыдтай, айта далгандай; ничего ~ого
айтарлыдтай деш нэрсе жод; он был какой-
-то ~ый ол дандайда бир айрыдша еди;
2. айрыдша, эдеттегиден тысдары, аса;
с ~ым удовольствием аса дэуеслик пе-
нен.
ОСОБНЯК _м. дэули.
ОСОБНЯКОМ нареч. ез алдына, аулад-
ланып, айырым, белек, шетлеп; дер-
жаться ~ шетлеп журиу.
ОСОБО нареч. 1. (отдельно) езгеше,
аулад, айрыдша, белек; 2. (очень) жудэ,
огада; ~ интерёсный случай жудэ дызыд
уадыя.
ОС0БЦЫЙ прил. 1. (особенный, необыч-
ный) айрыдша, ерекше; возникло ~ое
затруднёние айрыдша дыйыншылыд пайда
болды; 2. (отдельный, независимый от
других) айрыдша, ез алдына, айырым, бе-
лек, басда; в ~ом помещёнии айырым
жайда; держаться ~ого мнёния айрыдша
пикирде болыу.
Особь ж. биол. мадлуд (езлигинен
емир суриуши организм).
ОСОВЕЛЫЙ прил. разг, маужыраган,
есецкиреген, манаусыраган; взгляд
маужыраган кез карас.
ОСОВЕТЬ сов. разг, маужырау, манау-
сырау.
ОСОЗНАВАТЬ несов. см. осознать.
ОСОЗНАНИЕ с. ацлау, угыныу, туси-
ниу, пэмлеу, санасына жетиу, мойынлау;
опасности цэуипти тусиниу.
ОСОЗНАТЬ сов. что ацлау, угыныу,
туснниу, пэмлех, санасына жетиу, мойын-
ОСО
590 —
лау; ~ своё положение езиниц жагдайын
тусиниу.
ОСОКА ж. елец.
осоковый прил. елец..., елецниц.
ОСОКОРЬ .н. цара Терек.
ОСПЦА ж. 1. (болезнь) шешек; привить
~у шешекке царсы шанышыу; 2. разг,
(следы болезни или прививки) тыртыц, бу-
жыр, цотыр, шанышцанныц тартыгы.
ОСПАРИВАТЬ несов. 1. см. оспорить;
2. что жарысыу, таласыу, тартысыу; ~
первую премию биринши байрацты алыуга
таласыу.
ОСПЕННЫЙ прил. шешек...; ~ больной
шешек шыццан науцас адам.
ОСПИНА ж. шешек бужыр, шешек дат.
ОСПОПРИВИВАНИЕ с. шешекке карсы
шанышыу.
ОСПОПРИВИВАТЕЛЬНЫЙ прил. ше-
шекке карсы шанышатугын, шешекке
карсы емлейтугын; пункт шешекке
карсы шанышатугын пункт.
оспбрить сов. кого-что царсы шытыу,
царсы пикир айтыу; ~ чьё-л. мнение би-
реудиц пикирине царсы шыгыу.
ОСРАМИТЬ сов. кого-что масцаралау,
уятца цалдырыу, шерменде етиу.
ОСРАМИТЬСЯ сов. масцара болыу, мас-
цараланыу, уятца цалыу, уятлы болыу,
шерменде болыу.
ОСТ м. мор. 1. (восток, восточное на-
правление) кун шыгыс, шыгыс, шыгыс
багдар; 2. (восточный ветер) шыгыс самалы.
ОСТАВАТЬСЯ несов. см. остаться;
счастливо ~! аман-сау болыц, сау-сала-
мат отырыц!
ОСТАВЦИТЬ сов. 1. кого-что (не взять
с собой) цалдырып кетиу, таслап кетиу;
~ить детей дома балаларды уйде цалдырып
кетиу; ~ить книгу у товарища китапты
жолдаста цалдырыу; ~ить вёщи в камере
хранения затларды сацлау камерасына
цойыу; 2. что, для кого-чего (приберечь)
цойыу, сацлап цалдырыу, алып цойыу;
~ить для друга билёт в театр достына театр-
га билет алып цойыу; 3. что (сохранить в
каком-л. положении) цалдырыу; ~ить при-
говор в силе цукимди кушинде цалдырыу;
~ить вопрос открытым мэселени ашыц
цалдырыу; 4. кого-что (заставить остать-
ся) цойдырыу, алып цалыу, цалдырыу;
<~ить гостёй ночевать цонацларды цон-
дырыута алып цалыу; ~ить на второй
год екинши жылга цалдырыу; 5. кого-что
(покинуть) таслап кетиу, безиу; ~ить
работу исти таслап кетиу; -~ить жену
цаялынан безиу; 6. что (прекратить)
тодтатыу» цойыу; ^ьте разговоры сезди
тоцтатыц; ~ьте, это не ваше дело цопы-
цыз, бул сизин, исициз емес; 7. что кешиу,
узиу, цойыу; ~ь эти мысли бундай пи-
кирлерицди цой; ~ить надежду умитти
узиу; 8. кого-что (без чего) цойыу; цал-
дырыу; ~ить без денег ацшасыз цойыу;
~ить заявление без отвёта арзаны жууап-
сыз цалдырыу; О ~ить в покое тиймеу,
тыныш цойыу, мазаны алмау; ~ить без
внимания дыккатсыз цалдырыу; ~ить
в дураках 1) карт, утыу, цалдырыу; 2) ац-
магын шыгарыу, алдап кетиу, пэнт бериу;
~ить позади изде цалдырыу, озыу; камня
на камне не ~ить жер менен жексен етиу;
~ить по себё память ези цаццында естелик
цалдырыу; ~ить за собой что-л. езинде
сацлау; ~ить за собой право езиниц х.у-
цуцын сацлап цалыу.
ОСТАВЛЯЕТЕ несов. см. оставить; <£> ~ет
желать лучшего буннан да тэуирирек
болганды тилейди.
ОСТАЛЬНЦОЙ прил. 1. цалган, бас-
цасы; взять ~ые кнйги цалган китап-
ларды алыу; 2. в знач. сущ. мн. остальные
цалганлары, басцалары; где ~ые? цал-
ганлары цайда?; нужно спросить у ~ых
цалганларынан copay керек; 3. в знач.
сущ. с. остальное цалгаиы, цалганлары.
~бе принесу завтра цалганларын ертен.
экелемен.
ОСТАНАВЛИВАТЬ несов. см. остано-
вить.
ОСТАНАВЛИВАТЬСЯ несов. см. оста-
новиться; не ~ ни перед какими трудно-
стями х.еш цандай цыйыншылыцтан тай-
салмау.
ОСТАНКИ только мн. бейит, суйек.
ОСТАНОВИТЬ сов. 1. кого-что (пре-
кратить движение) тургызыу, тоцтатыу,
иркиу, гидиртиу; ~ поезд поезди тур-
гызыу; ~ прохожего етип баратырган
адамды тоцтатыу; ~ часы саатты тоцтатыу;
2. кого-что (сдержать, запретить) тыйым
салыу, иркиу, тэртипке шацырыу; ~
шалуна тентекке тыйым салыу; 3. что,
перен. (сосредоточить) аударыу, белиу,.
сер салыу; ~ внимание на чём-л. бир
нэрсеге дыццат аударыу; ~ взгляд на
ком-чём-л. нэзер салыу, нэзерин тоцтатыу;.
~ свой выбор на чём-л. бир нэрсени уна-
тыу.
ОСТАНОВИ ЦТ ЬСЯ сов. 1. турыу, турып
цалыу, тоцтау, тоцталыу, иркилиу; поезд
~лся поезд турып цалды; ^ться на пере-
крёстке кешелерднн. кесискен жеринде тоц-
тау; ~ться на полуслове сездиц яры-
мында тоцтап цалыу; 2. (поселиться по
приезде) иркилиу, тусиу, тоцтау, орна-
ласыу; ~ться в гостинице мийманханага/
тусиу; 3. на ком-чём (задержаться) тоцтап
етиу, тоцталыу; ^ться на описании под-
робностей майда-шуйдесине дейин толык
сууретлеп жазыуга тоцтап етиу; 4. на
ком-чём (остановить свой выбор) унатыу,
жацтырьгу.
ОСТАНОВКА ж. 1. (действие) тургы-
зыу, тоцтау, иркилиу, гидириу; 2. (пауза-
в речи, в действии) узилис, иркилис, тоц-
талыс; 3. тоцтау орны, тоцтайтугын жер;
трамвайная ~ трамвай тоцтайтугын жер;
~ только за разрешением иркилис тек
рухсатта болып тур.
ОСТАТОК м. 1. цалдыц, цалганы, ца-
лынды; ~ бумаги цагаздын. цалдыгы; -~
времени уацыттын. цалганы; 2. мат. цал-
дыц.
ОСТАТОЧНЫЦЙ прил. цалган, цалдыц;
^-е суммы цалган суммалар. —
ОСТА||ТЬСЯ сов. 1. цалыу; ~ться дома
уйде цалыу; он ~лся в деревне ол ауылда
—'591 —
OCT
цалып цойды; ~ться ночевать цонып
далыу; 2. (сохраниться, уцелеть) далыу,
садланып далыу; это навсегда ~нется
в моей памяти бул мениц есимде мэцгиге
далады; 3. (сохранить) далыу, болыу;
~ться при своём мнении езиниц бурын-
гы пикиринде калыу; 4. (оказаться, очу-
титься) далыу, болып далыу; ~ться
вдовой жесир болып далыу; ~ться
в дураках 1) карт, утылыу, утылып далыу;
2) адмагын шыгарыу, пент жеу, алданып
далыу; ~ться с носом сымпыйып далыу;
~ться в стороне шетте далыу, араласпау,
цатнаспау; он в долгу не ~нется ол есесин
дайтарады.
ОСТЕКЛЕНЕТЬ сов. цатып цалыу, ба-
цырайып цалыу (кез уаццында).
ОСТЕКЛИТЬ сов. что ейнек салыу,
айнага кез салыу; ~ рамы терезелерге
эйнек салыу.
ОСТЕКЛЯТЬ несов. см. остеклить.
ОСТЕПЕНЯТЬ сов. кого парасатлы етиу,
ацылландырыу, инабатлы етиу, салдамлы
етиу.
ОСТЕПЕНИ ЦТ ЬСЯ сов. парасатлы болыу,
ацылы толысыу, инабатлы болыу, салдам-
лы болыу; с годами он ~лся жасы улкейиу
менен оныц ацылы толысты.
ОСТЕПЕНЯТЬ несов. см. остепенить.
ОСТЕПЕНЯТЬСЯ несов. см. остепе-
ниться.
ОСТЕРВЕНЕЛЫЙ прил. цутырынган,
жиллиси шыццан, кезине цан толган,
ашыуланган; ~ враг цутырынган жау.
ОСТЕРВЕНЕНИЕ с. цутырыныу, жил-
лиси шыгыу, кезине дан толып кетиу,
ашыуланыу; прийти в газапланып цу-
тырыныу.
ОСТЕРВЕНЕТЬ сов. цутырыныу, жилли-
си шыгыу, кезине цан толыу, ашыуланыу.
ОСТЕРВЕНЯТЬСЯ сов. см. остервенеть.
ОСТЕРЕГАТЬ несов. кого-что, от кого-
-чего сацландырыу, сац етиу, ескертиу,
абайлы болдырыу.
ОСТЕРЕГАТЬСЯ несов. кого-чего сацла-
ныу, сад болыу, ескертилиу, абайлы
болыу; ~ простуды аязлаудан сацланыу.
ОСТЕРЕЧЬ сов. см. остерегать.
ОСТЕРЕЧЬСЯ сов. см. остерегаться.
ОСТЙСТЫЦЙ прил. дылтыцлы, цылшыц-
лы; ~е сорта пшеницы бийдайдыц маса-
гы цылшыцлы сортлары.
ИСТОВ м. тийкаргы тулга, суйениш
тулга; ~ корабля корабльдиц тийкаргы
тулгасы.
ОСТОЙЧИВОСТЬ ж. мор. аудацламау-
шылыгы, орныцлылыц.
ОСТОЙЧИВЫЙ прил. мор. аудацламай-
тугын, орныцлы.
ОСТОЛБЕНЕЛЫЙ прил. разг, силейип
цалган, мелшийип цатып цалган.
ОСТОЛБЕНЕТЬ сов. разг, силейип ца-
лыу, силейип цатып цалыу, мелшийип
цатып цалыу; от изумления тан. кал-
ганлыцтан силейип цатып цалыу-
ОСТОЛОП м. бран. гешше, дум гелле,
ацмац, пэмсиз.
ОСТОРОЖНИЧАТЬ несов разг садлыц
етиу, абайлап ислеу.
ОСТОРОЖНО нареч. 1. (осмотрительно)
садлыц пенен, абайлап; действовать ~
сацлыц пенен хэрекет етиу; 2. (бережно)
эсте-ацырын, ыцтыятлылыц пенен; ~ пере-
вязать рану жараны ыцтыятлылыц пенен
тацыу; 3. (сдержанно, нерешительно) эсте,
еплеп, сэл-пэл; ~ постучать в дверь есикти
сэл-пэл цагыу; ~! (берегись}) абайла!.
сац бол!
ОСТОРОЖНОСТЬ ж. 1. (осмотритель-
ность) сацлыц, сац болыушылыц, абайлы-
лыц; проявить ~ сацлыц етиу; 2. (береж-
ность) эсте-ацырынлыц, пуцталыц, ыцты
ятлылыц.
ОСТОРбЖН||ЫЙ прил. 1. (осмотритель-
ный) сац, абайлы; ~ый человек сак адам;
~ый ответ абайлы жууап; будьте ~ы! сад
болыцыз!, абайлацыз!; 2. (бережный, акку-
ратный) пуцта, ыцтыятлы, цэстерли, абай-
лы; ~ое обращение с ребёнком балага абай-
лап дарау.
ОСТОЧЕРТЕТЬ сов. кому, разг, жалыц-
тырыу, бийзар етиу, безиктириу.
ОСТРАКИЗМ м. сургин, цуугын; под-
вергнуть кого-л. ~у биреуди сургинге
айдау, биреудиц басына сургин салыу.
ОСТРАСТКЦА ж. разг, цорцытып цойыу,
цорцытыу, жазалау, ескертиу; для <~и
цорцытыу ушын.
ОСТРИГАТЬ несов. см. остричь.
ОСТРИГАТЬСЯ несов. см. остричься.
ОСТРИЁ с. 1. (острый конец) уш; ~ игол-
ки ийнениц ушы; ~ штыка штыктыц ушы;
2. (острая режущая сторона) жуз; ~ сабли
цылыштыц жузи; 3. перен. биз, еткир
ушы; ~ критики критиканыц еткир ушы.
ОСТРИТЬ I несов. что (делать острым)
цайрау, жаныу, егеу, еткир етиу; нож
пышацты цайрау.
ОСТРЙТЬ II несов. (говорить остроты)
эзил айтыу, басцылау, лаццышылыц етиу,
илип сейлеу; ~ на чей-л. счёт биреуди
басцылау.
ОСТРЙЧ ь сов. кого-что алыу (волосы,
ногти); цырцыу (шерсть); ~ овцу цой кыр-
кыу.
ОСТРИЧЬСЯ сов. шаш алдырыу.
ОСТРО» цоспа сезлердиц темендеги
мэнилерди билдиретугын биринши белеги-.
1) «.ушлы, сопац, суйри», мыс.; остроклювый
суйри тумсыцлы; 2) «аса, жудэ», мыс.:
остроиифекцибнный аса жуцпалы.
ОСТРОВ м. 1. геогр. атау; 2. шок; среди
полей выделялись зелёные острова леса
даланыц ортасында кегис шок тогайлыцлар
айырылып турды.
ОСТРОВЕРХ||ИЙ прил. сопац тебели,
тебеси сопац; ~ая крыша жайдыц сопац
тебеси.
ОСТРОВИТЯНИН м. атаулы, атауда
жасаушы.
ОСТРОВИТЯНКА женск. от островитя-
нин.
ОСТРОВНОЙ прил. атау...; атаудагы;
житель атау адамы, атауда жасаушы.
ОСТРОГ м. уст. дамаухана, абацльи
турме.
ОСТРОГЦА ж. шанышцы; бить рыбу ~бй
балыдты шанышцы менен аулау.
OCT_______________________- 592-__________________________
ОСТРОГАТЬ несов. см. обстрогать.
ОСТРОГЛАЗЫЙ прил. разг. 1. (зоркий)
еткир кезли, кырагы, кергиш; 2. (с бойкими
глазами) ойнакшыган кезли.
ОСТРОГУБЦЫ только мн. ушлы атауыз,
ушлы цысцаш.
ОСТРОЖНИК м. уст. дамадтагы адам.
ОСТРОКОНЁЧН'ЫЙ прил. ушлы, еткир
ушлы, суйри тебели, шошац тебели; ~ая
шапка шошац тебели малацай.
ОСТРОЛЙСТ м. бот. ийне жапырац,
суйир жапырац (путали шеп).
ОСТРОЛИСТНЫЙ прил. ийне жапы-
рацлы, суйир жапырацлы.
ОСТРОНОСЫ II й прил. 1. суйир тумсыц,
биз тумсыц, ис мурын; 2. (о предметах)
суйир бас, суйир тумсыц; ~е ботинки
суйир бас ботинкалар.
ОСТРОСЛОВ м. еткир сезли, еткир
тилли, жууабый, шешен.
ОСТРОСЛОВ И Е с. еткир сезлилик, еткир
сез, еткир тиллилик, жууабыйлыц-
ОСТРОСЛОВИТЬ несов. см. острить 11.
ОСТРОТ||А ж. дегишпе. эзил, басцы,
лаццышылыц, еткир сез; удачные ~ы
орынлы басцы; плоские ~ы цыйсынсыз
дегишпе; дешёвые ~ы дузсыз басцы;
сыпать ~ми эзилди боратыу.
ОСТРОТА ж. 1. еткирлик;~ ножапышац-
тыцеткирлиги; 2. саплыц, илгнрлик, зийрек-
лик, еткирлик; ~ слуха цулацтыц саплыгы,
цулацтыц илгирлиги; ~ зрения кездин.
еткирлиги; ~ ума ацылдын. илгирлиги;
3. (напряжённость) ауырлыц, цыйынлыц;
~ положения жагдайдын. ауырлыгы.
ОСТРОУГОЛЬНИК м. мат. суйнр му-
йешлик.
ОСТРОУГОЛ ЬНЫЙ прил. суйир муйеш-
ли; ~ треугольник суйир муйешли уш
муйешлик.
ОСТРОУМИЕ с. сезге шеберлик, тап-
цырлыц, ^шешенлик, ушырып айтыушы-
лыц, зийреклик.
ОСТРОУМНО нареч. тауып, шеберлик
пенен, ушырып; ответить ушырып
жууап бериу.
ОСТРОУМНЦЫЙ прил. сезге шебер,
шешен, ушырып айтатугын, адыллы, зий-
рек; тапцыр, тауып айтылган; ~ый чело-
век сезге шебер адам; ~ое выражение
тауып айтылган сез; ~ое решение вопроса
мэселенин. зийреклик пенен шешилиуи.
ОСТРЦЫЙ прил- 1. (отточенный) еткир,
ушлы;5 ~ая бритва еткир пэки; ~ая игла
ушлы ийне; 2. (суживающийся) суйри,
жицишке, сумпек; ~ый нос лодки цайыцтын.
сумпек тумсыгы; ~ый угол суйри муйеш;
3. перен. (проницательный) еткир, кескир,
зийрек; ~ое зрение еткир кез; ~ый ум
зийрек акыл; 4. (язвительный) ашшы,
мужиме; ~ая шутка мужпме эзил; 5. перен.
(о вкусе и т. п.) еткир, ашшы; ~ый запах
ашшы ийис; ~ый перец ашшы бурыш;
6. перен. (сильный) кушли, цатты; ~ая боль
кушли ауырыу; 7. перен. (напряжённый)
шешиуши, кескин, ауыр, цыйын, кескир;
~ое положение ауыр жагдай; у него ~ый
язык оныц тили ашшы.
ОСТРЯК м. разг, басцышыл, лаццы.
ОСТУДЙТЬ сов. что сууытыу.
ОСТУЖАТЬ несов. см. остудить.
ОСТУПАТЬСЯ несов. см. оступиться.
ОСТУПИТЬСЯ сов. жаза басыу, сурни-
гиу, жазатайым басыу.
ОСТЫВАТЬ несов. см. остыть.
ОСТЫНУТЬ сов. см. остыть.
ОСТЫ ЦТ ь сов. 1. (стать холодным)
сууыу, сууыныу; чай ~л чай сууыды;
2. перен. басылыу, цайтыу, тарцалыу;
гнев его ~л оныц ашыуы тарцады.
ОСТЬ ж. 1. (у злаков) цылшыц (арпаныц,
шигинниц); 2. (в мехе) цылшыц.
ОСУДИТЬ сов. 1. кого-что, юр. (приго-
ворить) судлау, жазага хук им етиу, цуким
жазасына тартыу, жазага тартыу; ~ пре-
ступника жинаятшыны жазага цукнм етиу,
жинаятшыны судлау; 2. что (выразить
неодобрение) гиналау, царалау, айыплау;
~ плохой поступок жарамас цылыцты гина-
лау, жаман цылыгын айыплау; 3. на что,
перен. (обречь) сазыуар етиу, дуушар
етиу, тап етну.
ОСУЖДАТЬ несов. см. осудить.
ОСУЖДЕНИЕ с. 1. юр. жазага тартыу,
жазага буйырыу, цуким жазасына тар-
тыу, жыл кесиу; 2. (порицание) гиналау,
гина тагыу, царалау, айыплау; в его сло-
вах звучит ~ онын. сезлеринде гиналау
сезиледи.
ОСУЖДЁННЫЙ 1. прич. от осудить;
2. в знач. сущ. м. осуждённый и ж. осуж-
дённая судланган, жазага тартылган, жыл
кесилген.
ОСУНУТЬСЯ сов. жудеу, азыу- ’
ОСУШАТЬ несов. см. осушить.
ОСУШЕНИЕ с. цургатыу, кептириу; ~
болот батпацлы жерди цургатыу.
ОСУШЙТЕЛЬНЫЦЙ прил. цургатыу...,
кептириу-..; работы цургатыу жумыс-
лары.
ОСУШЙТЬ сов. что 1. цургатыу, кепти-
риу; ~ болото батпацлыцты цургатыу;
2. разг, (выпить до дна) ишип босатыу,
сырцып ишип цойыу, цалдырмай ишип
цойыу; ~ стакан стаканды ишип босатыу;
~ слёзы жубатыу; ~ глаза жылаганды
цойыу.
ОСУШКА ж. цургатыу, кептириу.
ОСУЩЕСТВИМОСТЬ ж. жузеге асырыу-
шылыц, иске асырыушылыц, иске асыушы-
лыд.
ОСУЩЕСТВИМЫЙ прил. жузеге асату-
гын, эмелге асатугын, иске асатугын,
жузеге асарлыц, жузеге асцандай, иске
асырыуга болатугын; проект иске аса-
тугын проект.
ОСУЩЕСТВИТЬ сов. что жузеге асырыу,
эмелге асырыу, ис жузине асырыу, иске
асырыу; ~ свой планы ез планларын ис
жузине асырыу; ~ что-л. на практике
бир нэрсени практикада жузеге асы-
рыу.
ОСУЩЕСТВИ ЦТ ься сов. жузеге асыры-
лыу, эмелге асырылыу, ис жузине асыры-
лыу, иске асырылыу; мечта ^лась эрман
и с жузине асырылды.
ОСУЩЕСТВЛЕНИЕ с. жузеге асырыу,
эмелге асырыу, эмелге асыу, иске асы>,
— 593 —
ОТБ
иске асырылыу; ~ семилётнего плана
жети жыллыц планныц иске асырылыуы.
ОСУЩЕСТВЛЯТЬ несов. см. осущест-
вить.
ОСУЩЕСТВЛЯТЬСЯ несов. см. осуще-
ствиться.
ОСЧАСТЛИВИТЬ сов. кого-что бахытлы
етиу, бахытца жеткериу, шад етиу.
ОСЧАСТЛИВЛИВАТЬ несов. см. осчаст-
ливить.
ОСЫПАНИЕ с. тегиу, тегилиу, цуйыу,
цуйылыу; ~ хлеба на корню дэнниц
пацалында писип тегилиуи.
ОСИПА ЦТ Ь сов. 1. кого-что, чем xsp жац-
тан шашыу, устине тегиу; ~ть цветами
Хэр жацтан гул шашыу; 2. кого-что, чем
(усеять) цаплау, басыу, белеу, буркеу;
нёбо ~но звёздами аспанды жулдыз цап-
лаган; 3. (лишиться листвы, лепестков)
тегиу, цуйыу; ~ть поцелуями усти-
-устине суйиу, усти-устине суйе бериу;
•~ть упрёками гуналай бериу.
ОСЫПАТЬ несов. см. осыпать.
ОСЫПАЦТЬСЯ сов. 1. тегилиу, цуйылыу,
тусиу, шашылыу; лепестки ~лись гул
жапырацлары тегилди; 2. (обвалиться)
унырау, унырап тусиу; насыпь ~лась
уйилген топырац унырады.
ОСЫПАТЬСЯ несов. см. осыпаться.
ОСЫПЬ ж. геол, унырама тас.
ОСЬ ж. 1. кешер, оц; ~ телёги арбаныц
кешери; перёдняя ~ алдыцгы оц; 2. кешер
(бир денениц дэл ортасынан еткен болжау-
лы тууыры сызык;); ~ вращёния айланыу
кешери.
ОСЬМИНОГм. зоол. сегиз аяк,(шырмауык;
аяцлы тен,из уайуаны).
ОСЯЗАЕМОСТЬ ж. сезиу цабилети, сезиу
уцыплылыгы.
ОСЯЗАЕМЫ || Й 1. прич. от осязать;
2. прил. (заметный, ощутимый) сезилету-
гын, билинип турган; ~е результаты сези-
летугын нэтийжелер.
ОСЯЗАНИЦЕ с. сезиу; органы ~я сезиу
орган л ары.
ОСЯЗАТЕЛ ЬНЫ || Й прил. 1. (служащий
для осязания) сезиу...; 2. перен. (видимый,
заметный) сезилерлик, билинип турган,
керинип турган;~е результаты сезилерлик
нэтийжелер.
ОСЯЗАТЬ несов. 1. кого-что (восприни-
мать путём осязания) сезиу, тийип се-
зиу; 2. перен. (воспринимать) сезиу, би-
лиу.
ОТ (ОТО) предлог с род. п. 1. в разн. знач.
=дап, =ден, ®тан, =тен, =нан, =нен; от начала
до конца бастан аяц, босынан аягына ше-
кем; от пальто оторвалась пуговица пальто-
дан илгек узилди; избавиться от опасности
цэуиптен кутылыу; устраниться от участия
цатнасыудан шетлеу; дрожать от страха
цорцыныштан калтырау; от нечего делать
бийкарлыцтан, ериккеннен; отличать добро
от зла жацсыны жаманнан айырыу;
2. (указывает на временную последователь-
ность) =дан, =ден, =тан, =тен, =нан, =нен...;
год от году жылдан жылга, жылма жыл,
жыл-жылдан; день ото дня куннен кунге,
кун-куннен; врёмя от врёмени ара-тура,
38 Русско-каракалпакский сл.
уацты-уацты; написать от руки цолдан
жазыу; от имени кого-либо биреудиц
атынан; от всей души шын журектен, шын
кеуилден.
ОТ= приставка 1. фейил жасауда крлланы-
лып темендеги мэнилерди билдиреди:
1) бир нэрсенин, алыслауын, айырылыуын,
мыс.: отплыть жузип кетиу; 2) бир тутас
заттан онын, белегин ажыратцанды, мыс.:
отвинтить таулап алыу; 3) жууап ретинде-
ги >;эрекетти, мыс.: отблагодарить миннет-
дар болыу; 4) ^грекеттиц питкенин, мыс.:
отцвести гуллеп болыу; 5) бир нэрседен
цутылганды, мыс.: отлежаться жатып тыны-
гыу; 6) «ся» жанапайы менен бир нэрседен
цашыуды, бас тартыуды керсетеди, мыс.:
отговориться сез бенен кутылыу; 7) узак,
цэрекеттиц нэтийжесинде сезимлиликтиц
жок; болыуын, мыс.: отсидёть уйысып
цалыу; 2. келбетлик жасатнда цолланылады
цэм неден жасалганын керсетеди, мыс.:
отглагольный фейилден жасалган.
ОТАВА ж. керпе, гулте, орыкка шыккан
жас шеп, майса шеп.
ОТАПЛИВАТЬ несов. что жагыу, кызды-
рыу, жылытыу, от жагыу; помещение
ж а иды кыздырыу.
ОТАРА ж. бир цора цой, цоралы цой-
лар.
ОТБАВИТЬ сов. что, чего кемитиу, азай-
тыу, алып азайтыу.
ОТБАВКА ж. разг, кемитиу, кемейтиу,
азайтыу.
ОТБАВЛЯ||ТЬ несов. см. отбавить; <ф>
хоть алып тууесе алмайсац, ушы-
-цыйыры жок, дым кеп.
ОТБЕГАТЬ несов. см. отбежать.
ОТБЕЖАТЬ сов. цашыу, цашып шыгып
турыу, цашып кетиу, арман жууырып
кетиу; ~ в сторону бир жацца цашып ту-
рыу. _
ОТБЕЛИВАНИЕ с. агартыу, ац етиу;
~ тканей гезлемелерди ацца бояу.
ОТБЕЛИВАТЬ несов. см. отбелить.
ОТБЕЛИТЬ сов. что агартыу, ац етиу;
~ холст кендир гезлемени агартыу.
ОТБЕЛКА ж. агартыу, ацца бояу, ац
рец бериу; ~ ткани гезлемеге ац рец бе-
РИУ- ,
ОТБЕЛОЧНЫЙ прил. агартатугын, акка
бояйтугын.
ОТБЁЛ ЬНЫЙ прил. агартыушы, агар-
татугын; цех агартыушы цех.
ОТБИВАТЬ несов. см. отбить.
ОТБИВАТЬСЯ несов. см. отбиться.
ОТБИВКА ж. разг, шыцлау, таплау;
~ косы шалгы оракты шыцлау.
ОТБИВН||6Й прил. 1. уратугын, сога-
тугын; ~бй молот уратугын балга, урату-
гын шеккиш; 2. женшилген, женшик; ~ая
котлёта женшилген котлета.
ОТБИРАТЬ несов. см. отобрать.
ОТБИТЬ сов. 1. что (отразить) цайта-
рыу, кайтарып таслау, шегиндириу, сер-
пилдириу, царсылыгын сындырыу; ~ атаку
врага душпанныц хужимин кайтарып тас-
лау; 2. что кейин цайтарыу, урып цайта-
рыу; ~ мяч ногой топты аягы менен теуип
кейин цайтарыу; 3. кого-что(отнять с боем)
ОТБ
— 594 —
тартып алыу, кайтып алыу; ~ город
каланы сауаш пенен кайтып алыу; ~ плен-
ных туткынларды урысып тартып алыу;
4. что (отломить) сындырыу, жулып алыу,
ушырыу, копарыу; ручку у чайника чай-
никтиц туткасын жулып алыу; 5. кого-что,
у кого-чего тартып алыу, айнытып алыу;
~ жениха жигитин тартып алыу; 6. что
(ударами, побоями) урып ауыртыу, урып
зэлеллетиу; ~ руки колды урып ауыртыу;
7. что, перен. айырыу, кайтарыу, жок
етиу; ~ запах ийисти жок етиу; ~ охоту
к чему-л. бир нэрсеге болган хэуесликти
жок етиу; 8. что урып дузетиу, тойтарыу,
шыцлау; ~ косу шалгы оракты шыцлау;
9. что (обозначить ударами) шертиу, ты-
Кылдатыу; ~ такт рукой кол менен
тыкылдатып тактке салыу.
ОТБЙЦТЬСЯ сов. 1. (отразить нападе-
ние) х, ужи мд и кайтарыу, топылысты кайта-
рыу, кутылыу; ~ться от врага душпанныц
хужимин кайтарыу; 2. (отстать) айрылып
калыу, адасып калыу, адасып кетиу, баска-
лардан калып койыу; лошадь ~лась от
табуна жылды уйирден адасып калды;
3. (отломиться) сынып тусиу, ушып
тусиу, копарылып тусиу, жулынып тусиу;
у чашки ~лось дно шелмектиц туби сынып
тусти; <$. ~ться от рук ууысца енбеу, ку-
лак аспау; ~ться от дома уйден кол
узиу.
ОТБЛАГОДАРИТЬ сов. кого-что 1. (по-
благодарить) рахмет айтыу, алгыс айтыу;
~ за помощь жэрдеми ушын рахмет айтыу;
2. (вознаградить за услугу) миннетдар
болыу, жаксылывда жаксылык ислеу, сый-
лык бериу, сыйлау.
ОТБЛЕСК м. жарык, жалтырау, сэуле-
лениу, жылтырап кериниу; ~ пламени
оттыц жарыгы.
ОТБОЦ^Ни. отбой (бир истиц я х;эдийсе-
ниц тамам болтнын билдириуши сигнал);
бить ~й отбой бериу; ~ю нет от кого-
-чего-л. тыным таптырмайды.
ОТБбЙКА ж. копарыу, уныратыу, шауып
тусириу, омырыу; механическая ~ камен-
ного угля тас кемирди механикалык усылы
менен омырып тусириу.
ОТБОЙНЫЙ прил. горн, омырып туси-
ретугын, омыратугын, копаратугын; ~ мо-
лоток тас кемир копаратугын балга.
ОТБбр м. (действие) тацлау, тацлап
алыу, сайлап алыу, ириклеу; ~ книг на
выставку кергизбеге китаплар тацлап
алыу; естественный ~ биол. тэбийгый
ириклениу; искусственный ~ биол. жасал-
ма ириклениу.
ОТБбРНЦЫЙ прил. сайланды, сайлап
алынган, тацланып алынган, ирикленип
алынган; ~ые семена сайланды тукым;
~ые войска сайланды эскерлер; О ~ая
брань бийэдеп сез.
ОТБбРОЧНЦЫЙ прил. сайлап алыушы,
тацлаушы, тацлап алыушы; ~ая комиссия
тацлап алыушы комиссия.
ОТБРАСЫВАТЬ несов. см. отбросить.
ОТБРИВАТЬ несов. см. отбрить.
ОТБРЙТЬ сов. кого, разг, турпайы жууап
бериу, датты айтыу, кесип айтыу.
ОТБРОСИТЬ сов. 1. кого-что ылактырып
таслау, алып таслау, таслау, зыцгытыу;
~ камень в сторону тасты бир шетке ылак-
тырып таслау; 2. кого-что (заставить от-
ступить) кайтарыу, кайтарып таслау,
кейинге карай кууыу, шегиндириу, шегин-
дирип таслау, серпилдирип таслау; ~
врага душпанды шегиндирип таслау}
3. что, перен. (отвергнуть) ойга алмау,
кеуилден шыгарыу; ~ сомнения гуманды
кеуилден шыгарыу; 4. что (луч, свет
и т. п.) салыу, тусириу; ~ тень сая салыу.
ОТБРбСЦЫ мн. (ед. отброс м.) тасланды,
калдыд, сыпырыд; яма для ~ов сыпырын-
ды таслайтугын шукыр.
ОТБУКСИРОВАТЬ сов. что буксирлеп
суйреу, тиркеп тарттырып келиу; ~ катер»
катерди буксирлеп суйретиу.
ОТБУКСИРОВАТЬСЯ сов. буксирлениу,
тиркеп тартылыу.
ОТБЫВАНИЕ с. муддетти етеу, мэулетти
питкериу; ~ наказания жазалау мудде-
тин етеу.
ОТБЫВАТЬ несов. см. отбыть.
ОТБЫТИЕ с. 1. (отъезд) кетиу, женен
кетиу; ~ поезда поездыц женеп кетиуи;
2. муддетти толтырыу, мэулетти етеу;
~ ссылки сургинниц муддетиниц питиуи.
ОТБЫТЬ сов. 1. кетиу, женеп кетиу;
пароход отбыл в два часа пароход саат екиде
кетти; ~ к месту назначения барыуга тийис-
ли жерге женеп кетиу; 2. что аткарыу,
муддетти етеу; ~ военную службу эскерий
хызметтп аткарыу; ~ срок наказания,
жазаланган муддетин етеу-
ОТВАГЦА ж. батырлык, мэртлик, ерлик;
наградить за ~у мэртлиги ушын награ-
далау.
ОТВАДИТЬ сов. кого-что, от чего, разг.
таслатыу, жоламайтугын етиу, дойдырыу;
от курения шылым шегиуди таслатыу.
ОТВАЖИВАТЬ несов. см. отвадить.
ОТВАЖИВАТЬСЯ несов. см. отважиться.
ОТВАЖИТЬСЯ сов. на что и с неопр.
журек етиу, батыныу, батырланыу, батыр-
лык етиу; ~ спросить сорауга батыныу.
ОТВАЖНО нареч. мэртлерше, мэртлик
пенен, батырларша, батырлыц пенен;
сражаться мэртлерше урысыу.
отважный прил. мэрт, батыр, дэу жу-
рек, ер журек, журекли; ~ полярник ер
журек полярник; ~ поступок мэртлик ис.
ОТВАЛ м. 1. (действие) аударыу, ауда-
рып таслау, тецкериу, тецкерип таслау,
ийтерип таслау, бир шетке домалатыу;
2. (часть плуга) пазна; 3. (перевёрнутый
пласт земли) отвал, аударылган катлам
(жердиц); <£> до ~а тойганша, артык; на-
есться до ~а тойганша жеу, жарылган-
ша жеу.
ОТВАЛИВАТЬ несов. см. отвалить.
ОТВАЛИВАТЬСЯ несов. см. отвалиться.
ОТВАЛИЦТЬ сов. 1. что аударыу, ауда-
рып таслау, тецкериу, тецкерип таслау,
ийтерип таслау, бир шетке домалатыу;
~ть камень с дороги тасты жолдан бир
шетке домалатып таслау; 2. что, разг.
сакыйлык етиу, сыйлап бериу, жомартлыц.
етиу; ~ть сто рублей сакыйлык етнп жуз
— 595 —
ОТВ
манат бериу; 3. (отчалить) женеп кетиу,
журип кетиу; пароход от пристани
пароход жатыстан женеп кетти.
ОТВАЛЙЦТЬСЯ сов. допарылып тусиу,
цулап тусиу, омырылып тусиу; в углу ^лась
штукатурка муйештиц сыбауы цопарылып
тусип цалды.
ОТВАЛЬНЫЙ прил. женеп кететугын,
кетер, женелип кетер; ~ гудок парохода па-
роходтыц женелип кетер гудоги, пароход-
тыц кетер гудоги.
ОТВАР м. мацыз, сел; рисовый ~ цай-
натпа гуриштин мацызы.
ОТВАРИВАТЬ несов. см. отварить.
ОТВАРИВАТЬСЯ несов. см. отвариться.
ОТВАРЙТЬ сов. что цайнатып алыу,
цайнатып писириу, цайнатыу; ~ мясо
етти кайнатыу.
ОТВАРЙЦТЬСЯ сов. цайнап писиу; кар-
тофель ~лся картошка цайнап писти.
ОТВАРНЦОЙ прил. цайнатпа, цайнатыл-
ган, пискен, цайнап пискен; ~ая теля-
тина пискен бузау ети.
ОТВЕДАТЬ сов. что, чего, уст. 1. (попро-
бовать) дэмин татыу, татып кериу, жеп
кериу; ~ пирога беректен татып кериу;
2. перен. (узнать, испытать) бастан кеши-
риу, бастан еткериу; ~ горя цайгыны бас-
тан кешириу.
ОТВЕДЕНИЕ с. 1. ажыратып бериу,
белип шыгарыу, белип бериу, айырып шы-
гарыу; ~ земельных участков жер участок-
лерин белип бериу; 2. бурыу, бурып жибе-
риу, бурып салыу; ~ русла реки дэрьяныц
агысын бурыу.
ОТВЕДЫВАТЬ несов. см. отведать.
ОТВЕЗТЙ сов. кого-что 1. келикли алып
кетиу, мицгизип алып барыу, апарып
салыу, апарып цойыу, алып барыу; узатып
салыу; ~ кого-л. на станцию станцияга
алып барып салыу; 2. (увезти, удалить)
тийеп апарып таслау; ~ камни в сторону
от дороги тасларды тийеп жолдан бир
шетке апарып таслау.
ОТВЕРГАТЬ несов. см. отвергнуть.
ОТВЕРГНУТЬ сов. кого-что бийкар-
лау, цабыл алмау, цабылламай таслау;
кейин цайтарыу, мацулламау; ~ проект
проектти бийкарлау, проектти цабылламай
таслау; ~ предложение усынысты цабыл-
ламай таслау.
ОТВЕРДЕЛ 11ЫЙ прил. цатып цалган,
бершимекленген; ~ая земля цатып цалган
жер.
ОТВЕРДЕНИЕ с. 1. (действие) цатыу,
цатып цалыу, цатайыу, бершимеклениу;
2. (отверделость) цаттылыц. цатцанлыц,
бершимеклик; небольшое ~ кишкене цат-
тылыц.
ОТВЕРДЁЦТЬ сов. цатыу, цатып цалыу,
цатайыу, бершимеклениу; опухоль ~ла
исик цатайды; цементный раствор
цементли еритпе цатып цалды.
ОТВЕРЖЕННЫЙ 1. прич. от отвергнуть;
2. прил. цууылган, жек керинген, цатар-
дан шыццан; 3. в знач. сущ. м. отверженный
и ж. отверженная жек кериниуши.
ОТВЕРНУТЬ сов. что 1. бурап алыу,
бурап шыгарыу, таулап шыгарыу, таулап
жаздырыу; ~ гайку гайканы бурап жазды-
рыу, гайканы таулап шыгарыу; 2. (ото-
гнуть, загнуть) цайырыу; ~ полу пальто
пальтоныц етегин цайырыу; 3. (в сторону)
бурыу, шетке бурыу, цапталга царатыу;
~ лицо бетин бурыу; 4. бурап ашыу, таулап
ашыу; кран кранды таулап ашыу;
5. разг, (отломать) бурап сындырыу, тау-
лап сындырыу; ~ кукле голову цууыр-
шацтыц басын таулап сындырыу.
ОТВЕРНУЦТЬСЯ сов. 1. от кого-чего
бурылыу, бурылып царау, цапталга айла-
ныу, терис царау; ~ться от собеседника
гуррицлесиушиден бурылыу; 2. (отогнуть-
ся) бугилиу, цайрылыу; край одеяла ~лся
одеялдын. шети цайрылыпты; 3. (открыть-
ся) тауланып ашылыу, буралып ашылыу;
кран ~лся кран тауланып ашылды, кран
ашылды; 4. (отвинтиться) буралып
алыныу, тауланып алыныу; гайка ~лась
гайка тауланып алынды.
ОТВЕРСТИЕ с. тесик, сацлац; заделать ~
тесикти питеу.
ОТВЕРТЕТЬ сов. что, разг. 1. (отвин-
тить) бурыу, бурап шыгарыу, таулап
алыу, таулап шыгарыу; 2. (оторвать)
бурап узиУ> бурап жулыу, таулап алыу.
ОТВЕРТЁТЬСЯ сов. разг. 1. (отвин-
титься) тауланып босасыу, тауланып тусип
цалыу, тауланып алыныу; 2. от чего и без
доп., перен. (уклониться, отделаться)
бэне тауып цутылыу, басты сацлап цалыу,
цыйсалацлап цутылып цалыу; ему не уда-
лось ~ ол бэне тауып цутыла алмады.
ОТВЁРТКА ж. ашар.
ОТВЁРТЫВАТЬ несов. см. отвернуть.
ОТВЁРТЫВАТЬСЯ несов. см. отвер-
нуться.
ОТВЕС м. 1. тех. отвес, аспа реже
(ушына тас я темир байланган тикликти
билдириуши жип); 2. (вертикальный
склон) тик жар, тик жер, тик тусерлик.
ОТВЕСИТЬ сов. что, чего елшеп бериу,
тэрезиге елшеу; ~ килограмм масла бир
килограмм майды елшеп бериу; <$. ~ поклон
ийилип сэлем бериу, тэжим етиу.
ОТВЕСНО нареч. тик, тикке, тиккесине.
ОТВЁСНЦЫЙ поил, тик, тикке; ~ая скала
таудыц тик жары, тик жар.
ОТВЕСТИ сов. 1. кого-что алып барыу;
~ детей в детский сад балаларды
бацшага алып барыу; ~ больного к врачу
науцасты врачца алып барыу; 2. кого-что
(в сторону) шетке алып шыгыу, бир беткей
алып барыу, басца жацца бурыу, аулацца
алып кетиу; ~ собеседника к окну
гуррицлесиуши менен терезеге царай
барыу; 3. что (изменить направление)
бурыу, бурып жибериу, бурып салыу;
~ реку дэрьяны бурып жибериу; 4. кого-
-что, перен. (отклонить) цабылламай цай-
тарыу, бийкар етиу, жоцца шыгарыу, на-
мацул табыу, надурыс деп табыу, шыгарып
таслау; ~ обвинение айыплауды надурыс-
ца шыгарыу; ~ кандидатуру биреудиц
кандидатурасын шыгарып таслау; 5. что
(предоставить) белип шыгарыу, ажыратып
бериу, белип бериу, айырып шыгарыу; ~
шкбле участок земли мектепке жер участ-
38*
отв.
— 596 —
касын белнп бериу; <> ~ душу дебдиуди
шыгарыу; ~ глаза 1) нэзерин баска жацца
бурыу; 2) (отвлечь внимание) биреудиц
кеуилин басца жацца аударыу; он не мог
глаз ~ ол кезин айырып ала алмады.
ОТВЁТ м. 1. жууап; получить ~ на
письмо хатца жууап алыу; дать ~ жууап
бериу; сказать что-л. в ~ жууапца бир
нэрсе айтыу; 2. жууап; получить пра-
вильный ~ на задачу мэселеге дурыс жууап
алыу; 3. (ответственность) жууапкерлик,
жууапкершилик; призвать кого-л. к ~у
биреуди жууапкерликке тартыу; быть
в ~е за кого-что-л. жууапкерли болыу.
ОТВЕТВИТЬ сов. что шацап шыгарыу,
тармац шыгарыу, цолшыц шыгарыу; ~
арык жаптан шацап шыгарыу, жаптан
салма алыу.
ОТВЕТВИТЬСЯ сов. шацап шыгарылыу,
тармацланыу, тармац шыгарылыу, тарау-
ланыу, цолшыц шыгарылыу.
ОТВЕТВЛЕНИЕ с. L (действие) шацап
шыгарыу, шацапшаланыу, тармац шыга-
рыу, тармацланыу, тарауланыу; 2. (отро-
сток, боковая ветвь) шаца, путац, цол, цол-
шыц; урцан (арбуза, дыни); 3. тармац,
шацапша; ~ железной дороги темир жол-
дыц тармагы; ~ горного хребта тау цыры-
ныц тармагы.
ОТВЕТВЛЯТЬ несов. см. ответвить.
ОТВЕТВЛЯТЬСЯ несов. см. ответвиться.
ОТВЕТИТЬ сов. 1. что, чем, на что и без
доп. жууап бериу, жууап цайтарыу; ~ на
вопрос сорауга жууап цайтарыу; ~ на
письмо хатца жууап бериу; не ~ на привет-
ствие сэлемге жууап бермеу; ~ улыбкой
кулип жууап бериу; ~ взаимностью
езиникиндей етип жууап цайтарыу; 2. за
что жууап бериу, жууапкерли болыу,
жууапкер болыу; ~ за свой поступок
ез цылыгы ушын жууап бериу; ~ головой
за кого-что-л. басы менен жууап бериу;
<£> ~ урок сабацты айтып бериу.
ОТВЁТНЦЫЙ прил. жууап; ~ое письмо
жууап хат; ~ая улыбка жууап ретиндеги
кулки;_<> ~ый удар царсы соккы.
ОТВЕТСТВЕННО нареч. жууапкерли
турде, жууапкершилик пенен; заявить
вполне ~ толыц жууапкерли турде айтыу.
ОТВЕТСТВЕННОСТИЬ ж. 1. жууапкер-
лик, жууапкершилик; взять на себя ~ь
ез устине жууапкершилик алыу; снять
с себя ~ьез устинен жууапкерликти алып
таслау; возложить ~ь на кого-л. биреуге
жууапкершилик жуклеу; привлечь к ~и
жууапкершиликке тартыу; 2. (серьёзность)
жууапкерлик, жууаплылыц; ~ь момента
уацыттыц жууапкерлилиги.
ОТВЁТСТВЕННЦЫЙ прил. 1. жууапкер,
жууаплы; ~ый дежурный жууапкер де-
журный; ~ый редактор жууаплы редактор;
2. (важный, значительный) жууапкерли,
жууапкершиликли, жууаплы; ~ая работа
жууаплы жумыс; ~ый период жууапкерли
Дэуир.
ОТВЕТЧИК м. 1. юр. жууапкер; 2. разг,
{тот, кто несёт ответственность) жууап
бериуши, жууапкер.
ОТВЕТЧИЦА женск. от ответчик.
ОТВЕЧАТЬ несов. 1. см. ответить;
2. за что (быть ответственным) жууапкер
болыу, жууаплы болыу; ~ за порученное
дело тапсырылган иске жууапкер болыу;
3. кому-чему (соответствовать) ылайыц
болыу, жууап берерлик болыу; ~ тре-
бованиям талапларга жууап берерлик
болыу; головой за кого-что-л. басы ме-
нен жууап бериу.
ОТВЕШИВАТЬ несов. см. отвесить.
ОТВАЛИВАТЬ несов. см. отвильнуть.
ОТВИЛЬНУТЬ сов. разг, бэне тауып
цутылыу, хийле менен цутылыу, мойын
таулыц етиу, тайсалацлау, цуйрыц услат-
пау; ~ от ответа жууап цайтарыудан тай-
салацлап кутылыу.
ОТВИНТИТЬ сов. что бурап шыгарыу,
бурап алыу, таулап алыу, таулап шыга-
рыу; ~ гайку гайканы таулап шыгарыу.
ОТВИНТЙ,|ТЬСЯ сов. бурап шыгарылыу,
бурап алыныу, тауланып босасыу, тау-
ланып шыгыу, тауланып алыныу; гайка
~лась гайка тауланып алынды.
ОТВИНЧИВАТЬ несов. см. отвинтить.
ОТВИНЧИВАТЬСЯ несов. см. отвин-
титься.
ОТВИСАТЬ несов. см. отвиснуть.
отвислы ий прил. разг, салпы, асылып
турган, салбыраган, салбырап турган; ~е
усы салбыраган мурт.
ОТВЙСЦНУТЬ сов. салбырап турыу, сал-
бырау, салыныу; щёки ~ли бетлери сал-
бырап тур.
ОТВЛЕКАТЬ несов. см. отвлечь.
ОТВЛЕКАТЬСЯ несов. см. отвлечься.
ОТВЛЕЧЕНИЕ с. 1. (действие) алагада
етиу, дыццатты басцага аударыу, алац
цылыу, кеулин аударыу; ~ внимания
зейинди басца жацца аударыу; 2. уст.
(отвлечённое понятие, абстракция) отвле-
чение (абстракция, конкретсизлик).
ОТВЛЕЧЕННО нареч. улыума, конкрет
емес.
ОТВЛЕЧЁННОСТИЬ ж. 1. (мышления,
рассуждений) улыумалыц; 2. (абстракция)
отвлечённость (абстрактлылыц, конкрет-
сизлилик)', говорйть без ~ей конкрет
сейлеу.
ОТВЛЕЧЕННЦЫЙ 1. прич. от отвлечь;
2. прил. улыума, конкрет емес; ~ые раз-
говоры улыума сезлер, иске цатнасыцсыз
сезлер; ~ое имя существйтельное грам.
дерексиз атлыц; ~ое число мат. дерек-
сиз сан.
ОТВЛЕЧЬ сов. 1. кого-что, от чего,
чем алагада етиу, дыццатын басца нэрсеге
бурыу, алац етиу, кеулин аударыу; ~
чьё-л. внимание биреудиц дыццатын басца
жацца аударыу; ~ от работы жумыстан алац
етиу; 2. что (абстрагирозать) ажыратып
алып царау, айырым рэуиште царау, аб-
стр акциялау.
ОТВЛЕЧЬСЯ сов. от чего алагада болыу,
кеуилди басцага бурыу, алац болыу, кеули
басцага аударылыу; ~ от занятий оцыудан
алац болыу.
отвбд м. 1. бурыу, бурып салыу; ~
рекй дэрьяны бурыу; 2. кейинге шегин-
дириу, цайтарып алыу, алып кетиу; ~
— 597 —
отг
войск на новые позиции эскерлерди жаца
позицияга алып кетиу; 3. карсылык билди-
риу, карсы шыгыу; дать кому-л. ~ биреуге
карсы шытыу; <£> для ~а глаз кезебага.
ОТВОДИТЬ несов. см. отвести.
ОТВОДНЫЙ прил. бурма, саума...; ~
канал саума канал, бурма канал.
отводок м. с.-х. нэл, нэлше (жамбас
шакадан ямаса тамырдан есирилген).
ОТВОЕВАТЬ сое. 1. кого-что (вернуть
в результате войны) урыс пенен алыу,
урысып кайтарып алыу; 2. разг, (кончить
воевать) урысып болыу, урысты койыу;
3. что, перен. (добиться чего-л.) гуресип
алыу.
ОТВОЕВАТЬСЯ сов. разг, урысып болыу,
урысты койыу.
ОТВОЕВЫВАТЬ несов. см. отвоевать 1, 3.
ОТВОЗ м. келикли алып барыу, тасып
жеткизиу (атта, арбада, машинада).
ОТВОЗИТЬ несов. см. отвезти.
ОТВОРАЧИВАТЬ несов. см. отворотить.
ОТВОРАЧИВАТЬСЯ несов. см. отворо-
титься.
ОТ ВОР ЙТЬ сов. что ашыу; ~ дверь
есикти ашыу.
ОТВОРЙЦТЬСЯ сов. ашылыу; дверь
~лась есик ашылды.
ОТВОРЙТ м. цайрылган жер, цайырма;
пальто с большими ~ами мол цайырмалы
пальто.
ОТВОРОТЙТЬ сов. что, разг. 1. аударып
таслау, копарып таслау; ~ камень тасты
аударып таслау; 2. (отогнуть) кайырыу,
ийиу, буклеу.
ОТВОРОТИТЬСЯ сов. разг. 1. (отвер-
нуться) бурылыу, терис айланыу, терис
карау; 2. (отогнуться) кайрылыу, ийи-
лиу, буклениу.
ОТВОРЯТЬ несов. см. отворйть.
ОТВОРЯТЬСЯ несов. см. отворйться.
ОТВРАТИТЕЛЬНО нареч. жеркенишли
турде, иплас, жудэ жаман; ~ себя чувство-
вать езин жудэ жаман сезиу.
ОТВРАТЙТЕЛ ЬНЦЫЙ прил. жеркениш-
ли, жеркенерлик, иплас, жудэ жаман;
~ая погода жудэ жаман хауа райы.
ОТВРАТЙТЬ сов. что алдын алыу, бол-
дырмау, кайтарыу, жок етиу; ~ несчастье
бахытсызлыктыц алдын алыу, бахытсыз-
лыкты болдырмау.
ОТВРАТНЫЙ прил. разг. см. отврати-
тельный.
ОТВРАЩАТЬ несов. см. отвратить.
ОТВРАЩЕНИИ Е с. жеркениу, жеркениу-
шилик, жийрениш; испытывать чувство
-~я жеркениш сезими пайда болыу.
ОТВЫКАТЬ несов. см. отвыкнуть.
ОТВЫКЦНУТЬ сов. от кого-чего и с неопр.
таслау, безиу, койыу, ядтан шыгарыу,
шыгысып кетиу; -~нуть от курения шылым
шегиуди таслау, шегиуден шыгысып кетиу;
ребёнок ~ от родителей баланыц ата-
-анасы ядына туспейди, бала баскага бауыр
басып кетти.
ОТВЯЗАТЬ сов. кого-что шешиу, шешип
жибериу, босатып жибериу; ~ верёвку
жипти шешиу; ~ собаку ийтти босатып
жибериу.
отвязА цться сое. 1. от чего и без доп.
шешилиу, шешилип кетиу, босаныу; канат
~лся аркан шешилди; 2. от кого-чего,
перен. разг, кутылыу, тынышайыу; мы на-
сйлу от него ~лись бизлер оннан зорга
кутылдык-
ОТВЯЗЫВАТЬ несов. см. отвязать.
ОТВЯЗЫВАТЬСЯ несов. см. отвязаться.
ОТГАДАТЬ сов. кого-что и без доп.
табыу, шешиу, билиу, жорыу; ~ загадку
жумбацты шешиу; ~ чьё-л. намерение
биреудиц нийетин билиу.
ОТГАДКИ А ж. 1. (действие) табыу,
шешиу, билиу, жорыу; 2. (ответ на загад-
ку) шешим, жууап, мэни; найтй ~у жууа-
бын табыу..
ОТГАДЧИК м. табыушы, билиуши, жо-
рыушы.
ОТГАДЧИЦА женск. от отгадчик.
ОТГАДЫВАТЬ несов. см. отгадать.
ОТГИБАТЬ несов. см. отогнуть.
ОТГИБАТЬСЯ несов. см. отогнуться.
ОТГЛАГбЛ ЬНЦЫЙ прил. грам. фейил-
ден жасалган; ~ое существйтельное фейил-
ден жасалган атлык-
ОТГЛАДИТЬ сов. что утиклеу, утюглеу;
~ швы тигис жуйлерди утюглеу.
ОТГЛАДИЦТЬСЯ сов. утиклениу, утюг-
лениу; платье хорошо ~лось кейлек
жаксылап утюгленди.
ОТГЛАЖИВАТЬ несов. см. отгладить.
ОТГЛАЖИВАТЬСЯ несов. см. отгла-
диться.
ОТГОВАРИВАТЬ несов. см. отговорйть.
ОТГОВАРИВАТЬСЯ несов. см. отгово-
рйться.
ОТГОВОРЙТЬ сов. кого-что, от чего
и с неопр. райдан кайтарыу, азгырыу,
айнытыу; ~ кого-л. от поездки биреуди
сапарга шыгыудан айнытыу.
ОТГОВОРИТЬСЯ сов. чем сез бенен
Кутылыу, бэнелеп кутылыу, бэне тауып
бас тартыу, желеу табыу, сылтау табыу,
бэне табыу; ~ нездоровьем ауырыуды
бэнелеп кутылыу.
ОТГОВбРКА ж- бэне, желеу, сылтау,
жалган себеп; без отговорок бэнесиз,
бэне етпей, хеш сылтаусыз; пустая ~
балмайтугын бэне, келиспейтугын желеу.
ОТГОЛЙСЦОК м. 1. (эхо, отзвук) жац-
гырык; 2. перен. тэсир, акыбет, салдар;
~ки событий уакыялардыц салдары.
ОТГОН м. 1. айдау, айдап жибериу;
~ скота на зймние пастбища малды кыскы
жайлауларына айдау; 2. (пребывание ско-
та на пастбищах) жайлаудагы, еристеги,
жайлымдагы (мал ^ацкында).
ОТГОНКА ж. айдау, айдап шыгарыу,
ислеп шыгарыу; ~ скипидара скипидар
ислеп шыгарыу.
ОТГбННЦЫЙ прил. еристеги, жайлауда-
гы, ерис..., жайлым...; ~ое животновод-
ство еристеги шаруашылык; ~ые паст-
бища еристеги мал жайлаулары.
отгонять несов. см. отогнать.
ОТГОРАЖИВАТЬ несов. см. отгородйть.
ОТГОРАЖИВАТЬСЯ несов. см. от гор о-
дйться.
ОТГОРАТЬ несов. см. отгореть.
отг
- 598 —
ОТГОРЁ||ТЬ сов. жанып питиу, жанып
болыу, сениу, ешиу; закат ~л куннин.
цызыл ы ешти.
ОТГОРОДЙТЬ сов. кого-что цоралау,
цорашалау, айландырыу, белиу; ~ что-л.
забором дийуал айландырыу.
ОТГОРОДИТЬСЯ сов. 1. чем цоршаланыу,
белиниу, келегейлениу; ~ ширмой перде
менен белиниу, перде менен дегерегин
цоршалау; 2. от кого-чего, перен. (изо-
лироваться, обособиться) езин шетте ту-
тыу, шетлеу, буйынтыцланыу.
ОТГРЕБАТЬ несов. см. отгрести.
ОТГРЕМЁ||ТЬ сов. прям, и перен. тыныу,
басылыу, сынасап болыу, тым-тырыс бо-
лыу; гром ~л гулдирмама тынды; ~ли
бой сауашлар сынасап болды.
ОТГРЕСТИ сое. 1. что, чем тырма меиен
жыйнау; ~ солому граблями тырма менен
сабанды жыйнау; 2. (вёслами) есип кетиу;
~ от берега жагадан есип кетиу.
ОТГРУЖАТЬ несов. см. отгрузить.
ОТГРУЗЙТЬ сов. 1. что (погрузить
и отправить) жуклеп жибериу; ~ уголь
кемирди жуклеп жибериу; 2. (кончить
погрузку) жуклеп питириу, жуклеп болыу.
ОТГРУЗКА ж. жуклеу, жук тийеу, жук
артыу.
ОТГРЫЗАТЬ несов. см. отгрызть.
ОТГРЫЗТЬ сов. что тислеп жулып
алыу, тис пенен цопарыу, кемирип тас-
лау, кемириу.
ОТ Г# Л м. дем алые (ис уацтында зыят
ислегени ушын берилетугын бос уацыт)',
взять ~ дем алые алыу.
ОТГУЛИВАТЬ несов. см. отгулять 2.
ОТГУЛЯТЬ сов. 1. (кончить гулять)
дем алые болыу. цыдырыспаны питириу,
сайран етип болыу; 2. что, разг, дем алые
алыу (артыц ислегени ушын дем алыу).
ОТДАЦВАТБ несов. 1. см. отдать; 2. чем
ийиси келиу, ийиси муцкиу; бочка ~ёт
рыбой бочкадан балыц ийиси келеди;
3. чем, перен. разг, ийиси аццыу, ийиси
шыгыу; рассказ ~ёт стариной гуррицнен
ески заманныц ийиси аццыйды; ~вать
себе отчёт в чём-л. бир нэрсени ойланып
кериу, езинше ойлап царау.
ОТДАВАТЬСЯ несов. см. отдаться.
ОТДАВИ ЦТ Ь сов. что басып алыу, басып
кетиу, басып женшиу, сыгып шыгарыу;
мне ~ли ногу менин, аягымды басып кетти.
ОТДАВЛИВАТЬ несов. см. отдавить.
ОТДАИВАТЬ несов. см. отдоить 2.
ОТДАЛЁННЕЕ с. 1. (действие) алысла-
тыу< узацлау, узацлатыу, жырацлау, жы-
рацлатыу; 2. алые, узац, жырац, цашыц;
в ~и послышался выстрел алыста мыл-
тыцтыц дауысы еситилди; держаться в ~и
узацта турыу.
ОТДАЛЁННО нареч. алые, узац, жырац,
цашыц; это даже ~ не похоже на правду
бул дацыйцатлыцтан дым узац, бул ца-
цыйцатлыцтан цашыц; ~ напоминать
что-л. бир нэрсени узагырацтан ядына
салыу.
ОТДАЛЁННОСТЬ алыслыц, узацлыц,
жырацлыц, цашыцлыц; ~ от районного
центра район орайынан узацлыц.
ОТДАЛ ЁНН ЦЫЙ 1. прич. от отдалить;
2. прил. (далёкий) алыстагы, алые,
узацтагы, узац, жырацтагы, цашыц; ~ые
районы узацтагы районлар, узац район-
лар; 3. прил. цашыц; ~ое родство цашыц
агайиншилик; 4. прил. перен. цашыц,
алые, ебиндей, аз-маз, сэл-пэл; ~ое сход-
ство сэл-пэл уцсаслыц; 5. прил. бурынгы,
еткен; в ~ые времена еткен уацытларда.
ОТДАЛИТЬ сов. кого-что 1. (удалить)
алыслатыу, узацластырыу, узацлатыу,
жырацластырыу, цашыцластырыу; 2. узац-
ца созыу, кейинге цалдырыу; ~ встречу
ушырасыуды узацца созыу.
ОТДАЛ йт ься сов. от кого-чего 1. (уда-
литься) алыслау, узацлау, жырацлау,
алысца кетип цалыу, цашыцлау; ~ от
берега жагадан узацца кетиу; 2. перен.
айырылыу, цол узиу, ажыралыу, езин
шетте тутыу; ~ от старых друзей ески
дослардан цол узиу.
ОТДАЛЯТЬ несов. см. отдалйть.
ОТДАЛЯТЬСЯ несов. см. отдалйться.
ОТДАРИВАТЬ несов. см. отдарить.
ОТДАРЙТЬ сов. кого, разг, саугага сауга
бериу, сыйга сый цайтарыу, сыйга сын
менен жууап бериу.
ОТДАТЬ сов. 1. кого-что (возвратить)
цайтарып бериу, цайтып бериу, телеу; ~
кнйгу китапты цайтарып бериу; ~ долг
царызын бериу; 2. кого-что арнау, ба-
гышлау, пида етиу; ~ все ейлы науке
барлыц кушин илимге жумсау; 3. кого,
кому, за кого, уст. (выдать замуж) узатыу,
бериу; 4. кого-что бериу, тапсырыу; ~
книги в переплёт китапларды туплеуге
бериу; ~ ребёнка в школу баланы мек-
тепке бериу; ~ землю в аренду жерди
майына бериу; 5. кого-что, разг, (про-
дать) сатып жибериу, сатып цойыу; ~
вещь за бесценок затты жудэ арзан сатыу;
6. (при выстреле) тебиу; ружьё отдало
в плечо мылтыц ийинге тепти; 7. что,
мор. шешиу, босатыу, кетериу; ~ якорь
якорь босатыу; ~ приказ буйрыц бериу;
~ честь воен, честь бериу; ~ должное
тийисли баха бериу; ~ последний долг
соцгы миннетдарлыгын билдириу (мар-
цумга); ~ под суд судна бериу.
ОТД1|АТЬСЯ сое. 1. кому-чему (поко-
риться, сдаться) берилиу, мойынсыныу,
бас ийиу; 2. чему (посвятить себя) арнау,
езин багышлау, пида етиу; ~аться науке
езин илимге багышлау; 3. перен. шаны-
шыу, ауырыу, цэсер етиу; боль ~алась
в спине ауырыудыц зардабы жауырынга
етти; 4. кому (о женщине) берилиу, айт-
цанын етиу; эхо ~албсь в лесу сес то-
гайда жацгырап жууап берди.
ОТДАЧ ||А ж- 1. (действие) цайтарып
бериу; 2. (при выстреле) тебиу; -ф- без
~и цайтып бермейтугын болып.
ОТДВИЖНбй прил. жылысатугын, жыл-
жымалы; ~ засов жылжымалы илдиргиш.
ОТДЕЖУРИТЬ сов. 1. (кончить дежу-
рить) дежурныйлыцты тамамлау, нэубет-
ти етеу, гезекти питириу; 2. что (неко-
торое время) дежурный болыу, нэубетти
атцарыу, гезекти атцарыу.
— 599 —
ОТЕ
ОТДЕЛ м. в разн. знач. белим; ~ кадров
кадрлар белими; ~ связи байланыс бели-
ми; гастрономический ~ в магазйне ду-
кэндагы гастрономиялыц белим; библио-
графйческий ~ в журнале журналдьщ
библиографиялык белими; <> районный ~
народного образования районлыц халык
билимлендириу шацабы.
ОТДЁЛАТЬ сов. 1. что (придать закон-
ченный вид) ислеп питириу, питкерип
болыу, питкериу, ислеп колдан шыгарыу,
бежериу, тамамлау; ~ дом жайды ислеп
питириу; ~ пьесу пьесаны питкериу; 2. что
(украсить) безеу, нагыслау; ~ платье
вышивкой кейлекти кестелеп нагыслау;
3. кого-что, перен. разг, урысыу, кейиу,
тамбисин бериу (отругать)-, силейтип
урыу, силесин цатырып урыу (избить).
ОТДЕЛАТЬСЯ сов. разг. 1. от кого-
-чего, чем кутылыу, басты цутцарыу; ~
•от скучной работы кеуилсиз истен куты-
лыу; ~ обещаниями уэде бериу менен
басты куткарыу; 2. чем и без доп. куты-
лыу, кутылып кетиу; ~ испугом цорыц-
кандай болып цутылыу; дёшево ~ ацсат
кутылыу. _
ОТДЕЛЁНИЦЕ с. 1. (действие) белиу,
.ажыратыу, айырыу, белиниу, ажырау,
айырылыу; 2. мн. отделения агып шык-
кан, белинип шыккан; гнойные -~я агып
шыккан ирицлер; 3. (отгороженная часть)
белме, ежире; 4. белим, шакап; кондй-
терское ~е магазина магазинниц конди-
тер белими; районное ~е банка банктыц
районлык шакабы; хирургйческое ~е
больницы емлеухананыц хирургиялык бе-
лими; ~е милйции милицияныц белими;
5. воен, отделение; командйр ~я отделе-
ниениц командири.
ОТДЕЛ ЙТЕЛ ЬНЦЫЙ прил. айырыушы,
айырарлыц, шеклеуши, шеклеп турату-
feih; ~ая черта айырыушы белги, шеклеу-
ши сызыц.
ОТДЕЛЯТЬ сов. 1. что, от чего айырыу,
айырып алыу, ажыратыу, белип шыгарыу;
~ хорошее зерно от плохого жаксы дэнди
жаманынан айырып алыу; ~ мясо от
кости етти суйектен айырыу; 2. кого-что
(выделить) ажыратып бериу; ~ часть
комнаты для машинйстки белмениц бир
белигин машинисткага белип бериу; 3. бе-
лиу, белип алыу, белеклеу, ажыратып
койыу; ~ часть участка забором участка-
ныц бир белегин дийуал менен белиу.
ОТДЕЛ Й ЦТ ЬСЯ сов. от кого-чего 1.
(отойти) айырылыу, айырылып шыгыу,
белиниу, белинип шыгыу, белекленип ке-
тиу, сыйырылыу; ~ться от толпы ала-
маннан белинип шыгыу; кора легко ~лась
•от дерева кабык агаштан ацсат сыйырыл-
ды; 2. (выделиться) белеклениу, баска
шыгыу; старший сын ~лся улкен бала
баска шыкты.
ОТДЁЛКА ж. 1. (действие) ислеп пити-
риу, питкерип болыу, питкериу, ислеп
колдан шыгарыу, бежериу, тамамлау; ~
дома жайды нагыслау; 2. (украшение)
пардоз, нагыс, кесте; кружевная ~ шил-
тер нагыс.
ОТДЁЛОЧНЫЦЙ прил. безейтугын; пар-
доз беретугын, пардозлайтугын; ~е ра-
боты безеу жумыслары.
ОТДЕЛЫВАТЬ несов. см. отделать.
ОТДЕЛЫВАТЬСЯ несов. см. отделаться.
ОТДЕЛЬНО нареч. белек, айырым, ез
алдына, баска; он живёт ~ от родных
ол тууысцанларынан белек турады.
ОТДЁЛЬНОСТЦ Ь ж.: в ~и айырым,
баска-баска, айырымлык, белеклик; каж-
дый в ~и хэр ким ез алдына.
ОТДЕЛ ЬНЦЫЙ прил. 1. (обособленный)
ез алдына, айырым, белек; ~ая квартйра
айырым квартира; ~ый ход ез алдына
есик; 2. (некоторый) гейпара, базы бир,
белек, айырым, жекке; -~ые деревья жек-
ке агашлар; ~ые ученикй пришлй в шко-
лу рано гейпара оцыушылар мектепке ерте
келди.
ОТДЕЛ Я ЦТ Ь несов. 1. см. отделйть;
2. что, от чего (служить границей) айырып
турыу, ажыратып турыу, белип турыу;
река ~ет поле от рощи дэрья даланы киш-
кене тогайдан айырады.
ОТДЕЛЯТЬСЯ несов. см. отделйться.
ОТДЕРГИВАТЬ несов. см. отдёрнуть.
ОТДЁРНУТЬ сов. что тартып цалыу
жулып алыу; ~ руку цолды тартып алыу;
~ занавеску пердени тартып жибериу
пердени тартып цойыу.
ОТДИРАТЬ несов. см. отодрать 1.
ОТДИРАТЬСЯ несов. см. отодраться.
ОТДОЙТЬ сов. 1. кого (закончить доить)
сауып болыу, сауып тамамлау; ~ коров
сыйырларды сауып болыу; 2. что, чего
(выдоить немного) азгана сауып алыу;
~ немного молока аз-маз сут сауып алыу.
ОТДОХНУТЬ сов. дем алыу, дем алып
алыу, тыныгып алыу, тыныгыу; ~ после
работы жумыстан кейин дем алыу;
душой цайгысыз дем алыу.
ОТДУБАСИТЬ сов. кого-что, прост.
урыу, сабау, силесин цатырыу.
ОТДУВАТЬСЯ несов. 1. (тяжело ды-
шать) халыклау, халыклап дем алыу;
2. перен. разг, (нести ответственность)
жууап бериу, жууапкер болыу; ~ за всех
Хэмме ушын жууап бериу.
ОТДУШИН IIА ж. 1. (отверстие) пэтик,
дем тартатугын тесик, дуткеш; печная ~
печьтеги дуткеш; 2. разг, перен. шер тар-
цататугын ермек; найти себе ~у в чём-л.
езине шер таркатарлык ермек табыу.
ОТДУШНИК м. см. отдушина 1.
бтдых м. дем алые, дем алыу, тыны-
Fbiy, тыныс, тыным; право на ~ дем алыу
цуцуцы; дом ~а дем алыу уйи; день
дем алые куни; нуждаться в ~е дем алыу-
Fa мутэж болыу; без ~а тынымсыз,
дем алмай.
ОТДЫХАТЬ несов. см. отдохнуть.
ОТДЫШАТЬСЯ сов. 1. ентикленип ба-
сыу; 2. перен. (прийти в себя) жазылыу,
тэуир болыу, оцалыу.
ОТЁК м. исик, цалцыу; ~ йог аяцлар-
дын исиги.
ОТЕКАТЬ несов. см. отечь.
ОТЁЛ м. бузаулау.
ОТЕЛЙТЬСЯ сов. бузаулау.
ОТЕ
— 600 —
ОТЕЛЬ м. мийманхана.
ОТЕПЛЕНИЕ с. цыздырыу, ысытыу,
жылытыу.
ОТЕ ПЛ ЙТЕЛ ЬНЫЦЙ прил, цыздырыу-
шы, цыздыратурын, цыздырыу та ар нал-
ган, жылытатуЕын, жылытыу г а арналган,
ысытатугын; ~е материалы цыздырыуFa
арналган материаллар.
ОТЕПЛЙТЬ сов. что цыздырыу, жылы-
тыу, ысытыу; ~ здание жайды жылытыу.
ОТЕПЛЯТЬ несов. см. отеплить.
ОТЕСАТЬ сов. см. обтесать.
отец м. 1. эке, ата; родной ~ тууган
экеси; ~ семейства семья баслыгы; от
отца к сыну атадан балата; эуладтан
эуладца; стать отцом ата болыу; 2. мн.
отцы (предки) ата-бабалар; 3. (в обраще-
нии) ата; <£> отцы города даланыц жас
уллылары.
ОТЁЧЕСКИ нареч. атадай, экедей;
пожурить атадай кейиу.
ОТЕЧЕСКИЙ прил. ата..., аталыц, эке-
лик; ~ совет аталыц кецес, ата нэсийцаты.
ОТЁЧЕСТВЕННЦЫЙ прил. уатан...,
уатандарлыц, уатанньщ; товары ~ого
производства уатаннын, товар лары; ~ая
промышленность уатандарлыц санаат;
Великая Отечественная война Уллы Уатан-
дарлыц урыс.
ОТЕЧЕСТВ]}О с. уатан; социалистиче-
ское ~о социалистлик уатаи; защита ~а
уатанды цоргау.
ОТЁЧНОСТЬ ж. исиушилик, цалцыу-
шылыц; ~ лица беттиц цалцыушылыгы.
ОТЕЧЬ сов. 1. исиу. цалцыу; ноги отекли
аяцлар исти; 2. (оплыть — о свече) ериу,
ерип агыу.
ОТЖАТЬ I сое.Л. что (выжать) сыгыу;
~ бельё кир кийимди сыгыу; 2. кого-что,
разг, (оттеснить) тыцсырыу, цысцыга
алыу, цысып шыгарыу.
ОТЖАТЬ п сов. что и без доп. (закон-
чить жатву) орып болыу.
ОТЖЕЧЬ сов. что, тех. сууын тартты-
рыу; ~ сталь полаттыц сууын тарттырыу.
ОТЖИВАТЬ несов. см. отжить.
Отжиг м. тех. отжиг, сууын тартты-
рыу.
ОТЖИГАТЬ несов. см. отжечь. "х
ОТЖЙМ м. сыгыу; ~ воды из тканй
гезлемениц сууын сыгыу.
ОТЖИМАТЬ несов. см. отжать I.
ОТЖИНАТЬ несов. см. отжать II.
ОТЖИТЬ сов. 1. что (прожить) цар-
тайыу, емирдиц ушына шыгыу; ~ свой
век жасарын жасау; 2. (устареть) гене-
риу, истен шыгыу, далыу; этот обычай
давно отжил бул урп'0йет дашшан далды.
ОТЗАНИМАТЬСЯ сов. разг, одып болыу,
Таяр ланып _ болыу.
ОТЗВЕНЁЦТЬ сов. жыцгырлыныц ешиуи,
жыцгырлаган сестиц басылыуы; звонок
~л цоцырау сеси басылды.
ОТЗВОНИТЬ сов. доцырауды дагып бо-
лыу.
ОТЗВУК м. 1. (эхо) жацгырыд; 2. (звук,
доносящийся издалека) узадтан еситилген
сес; ~и взрыва партлап жарылыудыц
узадтан еситилген сеси; 3. перен. из, тэ-
сир, дэсер, жацгырыд; ~и прошлого
еткен заманныц десери.
ОТЗВУЧАТЬ сов. жацлап басылыу, жац-
лап етиу, жацлап ешиу.
ОТЗЫВ м. 1. (отклик) шацырыцца
жууап, дауысда жууап; 2. (мнение, сужде-
ние) пикир айтыу, бадалау; ~ о кнйге
китап тууралы пикир айтыу; ~ о дис-
сертации диссертация хаццында бадалау;
3. воен, жууап (пар ольга цайтарылату-
сын).
ОТЗБ1В м. цайта шацырып алыу, цай-
тарып алыу; ~ посла елшини цайтарып
шацырып алыу.
ОТЗЫВАТЬ I несов. см. отозвать.
ОТЗЫВАТЬ II несов. чем, разг, (отда-
вать, иметь запах, привкус) аццыу, шы-
гыу, келиу.
ОТЗЫВАТЬСЯ несов. см. отозвать-
ся.
0ТЗЫВНЦЙЙ прил. дип. шацырып
алыу...; ~ая грамота шацырып алыу хаты.
ОТЗЫВЧИВОСТЬ ж. мийирманлыц,
рейимлилик, цауендер болыушылыц, ба-
уырманлыц, кеуилшеклик.
ОТЗЫВЧИВЦЫЙ прил. 1. мийирман,
рейимли, бауырман, кеуилшек; ~ый това-
рищ мийирман адам; 2. ыцласлы; -~ая
аудитория ыцласлы тьщлаушылар.
ОТИРАТЬ несов. см. отереть.
ОТИРАТ ЬСЯ несов. см. отереться.
ОТКАЗ м. 1. (действие) царсы жууап
айтыу, цабыл алмау, мацулламау, бас
тартыу, уаз кешиу; получйть ~ отказ
алыу; 2. тоцтау, турып цалыу, бузылыу;
машйна работает без ~а машина бузылмай
ислейди; О до ~а сыйганынша, толганша,
аузы-мурнынан шыццанша.
ОТКАЗАЦТЬ сов. 1. кому-чему, в чём
царсы жууап бериу, цабыл алмау, ма-
цулламау, бас тартыу; ~ть в просьбе
етиништи цабыл алмау; 2. кому, в чём
цабылламау, бас тартыу, кешиу; ~ть себе
в чём-л. бир нэрседен кешиу, бир нэрседен
бас тартыу; 3. кому (уволить) орын бер-
меу, жумыста цалдырмау, босатыу, шы-
гарыу; ему ~ли от места оны жумыстан
шыгарды; 4. тех. (перестать действовать)
тоцтау, бузылыу; мотор ~л мотор тоц-
тады, мотор бузылды.
ОТКАЦЗАТЬСЯ сов. от кого-чего и с
неопр. бас тартыу, кешиу, цабылламау,
кенбеу; он хочет ~заться от поездки ол
сапарга шыгыудан бас тартцысы келеди;
~заться выполнить просьбу етиништи
орынлаудан бас тартыу; ~заться от чьей-л.
помощи басца биреудин, жэрдемин цабыл
етпеу; -~заться от свойх слов езиниц
сезинен кешиу; ~заться от своего наме-
рения езиниц ойынан бас тартыу; -ф- замок
~зался служйть цулып бузылды; не
~жусь шеп кермеймен; я не ~жусь выпить
чашку чая мен чашка чай ишиуди шеп
кермеймен.
ОТКАЗЫВАТЬ несов. см. отказать; ни
в чём себе не ~ хеш нэрседен кешпеу, хеш
нэрседен бас тартпау.
ОТКАЗЫВАЦТЬСЯ несов. 1. см. отка-
заться; 2. мойнына алмау, бас тартыу;
— 601 —
ОТК
я ~юсь понимать его слова онын, сезин
мениц тусингим келмей тур.
ОТКАЛЫВАТЬ I несов. см. отколоть I.
ОТКАЛЫВАТЬ II несов. см. отко-
лоть II.
ОТКАЛЫВАТЬСЯ I несов. см. отко-
лоться I.
ОТКАЛЫВАТЬСЯ II несов. см. отко-
лоться II.
ОТКАПЫВАТЬ несов. см. откопать.
ОТКАРМЛИВАНИЕ с. см. откорм.
ОТКАРМЛИВАТЬ несов. см. откор-
мить.
ОТКАТ м. 1. (действие) жумалау, жу-
малатыу, думалау, думалатыу, децгелеу,
децгелетиу, децгелетип алып кетиу, дец-
гелетип жылыстырыу, думалатып алып
барыу, думалатып жылыстырыу; 2. воен.
артца тебиу, артца серпилиу; ~ орудия
после выстрела атцаннан соц топтыц артца
тебиуи.
ОТКАТИТЬ сов. что жумалатыу, дума-
латыу, думалатып алып барыу, думала-
тып жылыстырыу, децгелетиу, децгелетип
алып кетиу, децгелетип жылыстырыу; ~
вагоны вагонларды децгелетип алып кетиу;
~ бревно берене агашты думалатып жы-
лыстырыу.
ОТКАТЙЦТЬСЯ сов. 1. децгелениу, дец-
гелеп кетиу, думаланыу, думалап кетиу,
жумаланыу, жумалап кетиу; колесо ~лось
в сторону дегер шик децгелеп кетти;
2. перен. разг, (отступить) шегиниу,
кейинге цашыу; враг ~лся за реку душпан
дэрьяныц ар гы жагына шегинди.
ОТКАТКА ж. тасыу; механическая ~
угля в шахтах шахталарда кемирди меха-
никалыц жол менен тасыу.
ОТКАТОЧНЫЙ прил. горн, тасыйтугын;
штрек тасыйтугын штрек.
ОТКАТЧИК м. тасыушы; ~ углй кемир
тасыушы.
ОТКАТЫВАТЬ несов. см. откатить.
ОТКАТЫВАТЬСЯ несов. см. откатиться.
ОТКАЧАТЬ сов. что 1. (выкачать)
тарттырып шыгарыу, насос пенен тарт-
тырыу; ~ воду сууды насос пенен тартты-
рыу; 2. (привести в чувство) есине кел-
тириу# Дем алдырыу; ~ утопленника сууга
кеткен адамды шайцап есине келти-
риу.
ОТКАЧИВАТЬ несов. см. откачать.
ОТКАЧКА ж. насос пенен тарттырыу,
насос пенен шыгарыу.
ОТКАЧНУТЬ сов. что, разг, цыймыл -
датып цойыу, тецселтип жибериу, туртип
цойыу, туртип бир жацца ысырып цойыу;
~ стрелку маятника маятниктиц тилин
ысырып цойыу.
откачнуться сов. 1. жылысып кетиу,
ысырылып кетиу, цыймылдап кетиу, тер-
бенип кетиу, тецселип кетиу; маятник
~лся маятник тербелип кетти; 2. перен.
разг, (внезапно отдалиться) айырылып
кетиу, таслап кетиу.
ОТКАШЛИВАТЬСЯ несов. см. откаш-
ляться.
ОТ КАШЛЯ ЦТ ься сов. 1. жетелип ца-
цырыныу, цацырыныу; больной ~лся
науцас цацырынды; 2. жетеллеп алыу;
оратор ~лся и начал речь оратор жетел-
леп алды да сезин баслады.
ОТКИДЫВАТЬ несов. см. откинуть.
ОТКИДЫВАТЬСЯ несов. см. откинуть-
ся.
ОТКИНУТЬ сов. 1. кого-что (отбросить)
ылацтырыу, ылацтырып таслау, зыцгы-
тып жибериу, алып таслау; ~ камень
с дороги жолдан тасты ылацтырып тас-
лау; 2. кого-что шегиндириу, серпилтиу,
цайтарыу; ~ неприятеля душпанды кейин
шегиндириу; 3. что (вверх, низ) алыу; ~
крышку сундука аршаныц цацпагын
ашыу; 4. что (отогнуть) цайырыу; ~
воротник шубы тонныц жагасын цайырыу.
ОТКИНУТЬСЯ сов. шалцайыу, артца
суйениу; ~ на спинку стула стулдыц
арцалыгына шалцайыу.
ОТКЛАДЫВАТЬ несов. см. отложить.
ОТКЛАНЯТЬСЯ сов. уст. ийилип хош-
ласыу.
ОТКЛЕИВАТЬ несов. см. отклеить.
ОТКЛЕИВАТЬСЯ несов. см. отклеиться.
ОТКЛЕИТЬ сов. что желимин цопарыу,
желимин жаздырыу, желимин сыйырыу,
жаздырып алыу, цопарып алыу, сыйы-
рып алыу; ~ марку с конверта конверттен
марканы цопарып алыу.
отклёицться сов. желими цопарылыу,
желими сыйырылыу, желими жаздырылыу,
алыныу, цопарылыу; марка ~лась марка
цопарылды, марка алынды.
ОТКЛИК м. 1. (ответ на зов) сес бериу,
дауыс бериу, уп, сес, дауис, жууап; кто
там? — Отклика не последовало о яцтагы
кимсец? — Сес шыцпады; 2. перен. (со-
чувствие) дослыц сезим, кеуил биршилик;
найтй ~ кеуил биршилик табыу; не встре-
тить ~а дослыц сезим ушыратпау; 3. пе-
рен. (оценка) кез царас, пикир, бацалау;
сын бериу; ~и на статью мацалага берил-
ген пикирлер.
ОТКЛИКАТЬСЯ несов. см. откликнуться.
ОТКЛИКНУТЬСЯ сов. на что 1. сес
бериу, дауыс бериу, жууап бериу; ~ на
зов шацырыцца сес бериу; 2. перен. (от-
нестись сочувственно) дослыц сезим бил-
дириу, кеуил биршилик билдириу; 3. пе-
рен. кез царасын билдириу, пикир бил-
дириу, бацалау; ~ на событие уацыяга
ез кез царасын билдириу.
ОТКЛОНЕНИЕ с. 1. (в сторону) ауыу,
ауысыу, бурылыу, аудырыу, цыйсайыу;
~ стрелки компаса компастын, тилиниц
бурылыуы; ~ влево шепке цыйсайыу;
2. перен. (отказ) цабыл алмау, цабыл
етпеу, мацул таппау, намацул табыу;
~ предложения усынысты цабыл алмау;
3. перен. (отступление) тысцары кетиу-
шилик, шеннен шыгыушылыц; ~ от нормы
нормадан тысцары кетиушилик.
ОТКЛОНИТЬ сов. что 1. (в сторону)
ауыстырыу, шетке бурыу, аудырыу, цый-
сайтыу; ~ маятник маятникти аудырыу;
2. перен. (отвергнуть) цабыл алмау, ца-
был етпеу, цайтарыу, намацул табыу,
мацул таппау; ~ ходатайство етиништи
цабыл алмау; ~ предложение усынысты
отк
- 602 —
цабылламай цайтарыу, усынысын цабыл
етпеу-
ОТКЛОНИТЬСЯ сов. 1. (в сторону)
бир жацца ауыу, ауысыу, бурылыу, тайыу;
стрелка компаса ~лась компастыц тили
ауысып кетти; 2. перен. шыгып кетиу, тысца
кетиу; ~ться от темы доклада докладтыц
темасынан шыгып кетиу.
ОТКЛОНЯТЬ несов. см. отклонить,
отклоняться несов. см. отклониться.
ОТКЛЮЧАТЬ несов. см. отключйть.
ОТКЛЮЧИТЬ сов. что узиу, узип таслау, !
узип койыу; ~ телефон телефонды узип
цойыу.
ОТКОВАТЬ сов. что 1. (изготовить
ковкой) шеккишлеп согыу; 2. (отбить)
алыу; ~ подкову тагасын алыу; 3. (кон-
чить ковать) тагалап болыу.
ОТКОВЫВАТЬ несов. см. отковать.
ОТКОВЫРИВАТЬ несов. см. отковырять.
ОТКОВЫРНУТЬ сов. и однокр. от от-
ковыривать.
ОТКОВЫРЯТЬ сов. что шукылау, шуцы-
лап кепшитиу, тырнап кепшитиу; ~ шту-
катурку сыбауды шукылап кепшитиу.
ОТКОЗЫРЯТЬ I сов. карт, кезгир
менен журиу.
ОТКОЗЫРЯТЬ II сов. кому, воен. разг.
эскерше сэлем бериу.
ОТКОЛАЧИВАТЬ несов. см. отколо-
тйть 1.
ОТКОЛЕ нареч. уст. цайерден, цай-
дан.
ОТКОЛОТИТЬ сов. разг. 1. что (от-
бить) урып цопарыу; ~ крышку ящика
ящиктиц цацпагын урып цопарыу; 2. ко-
го-пто (побить) тоцпацлау, думбишлеу,
сабау.
ОТКОЛОТЬ I сов. что сындырып алыу,
омырып алыу; ~ кусок льда муздыц бир
белегин сындырып алыу.
ОТКОЛОТЬ II сов. что алып таслау,
айырып алыу, жаздырып алыу, тар к атыу;
бант бантты жаздырыу.
ОТКОЛОТЬСЯ I сов. 1. от чего сынып
кетиу, сынып тусиу, цопарылып тусиу,
ушып тусиу, цац белиниу; 2. от кого-чего,
перен^-(порвать с кем-л.) байланысты
узиу, араны ашыу, белинип кетиу, айра
тусиу; ~ от товарищей жолдаслардан
айра тусиу.
отколОться п сов. (о чём-л. при-
колотом) алып тасланыу, айырылып ке-
тиу, жаздырылыу, жаздырылып кетиу,
шыгып кетиу, тарцатылыу.
ОТКОЛУПАТЬ сов. что, прост, шуцы-
лау, шукылап цопарыу, цабыгын алыу,
тырнап геулеу.
Отколупнуть сов. и однокр. см.
отколупать.
ОТКОЛУПЫВАТЬ несов. см. отколу-
пать.
ОТКОЛЬ нареч. см. отколе.
ОТКОМАНДИРОВАТЬ сов. кого-что
командировкага жибериу, жибериу; ~ в
чьё-л. распоряжение биреудиц царауына
иске жибериу.
ОТКОМАНДИРОВЫВАТЬ несов. см. от-
командировать.
ОТКОПАТЬ сов. кого-что 1. (выкопать)
цазып алыу, цазып шыгарыу, геулеп
шыгарыу; 2. перен. разг, (найти) излеп
табыу, геулестирип табыу; ~ интересную
кнйгу цызыц китапты излеп табыу.
откОрм м. с.-х. батыу, батып семиртиу,
баццыта цойыу; ~ скота малды баццыта
цойыу, малды батып семиртиу.
ОТКОРМИТЬ сов. кого-что батып семир-
тиу, баццыта цойыу; ~ быка егизди батып
семиртиу.
ОТКОРМЛЕННЫЙ 1, прич. от откор-
мить; 2. прил. баццы, батылтан, семир-
ген, семиртилген; ~ скот баццы мал.
ОТКОРМОЧНЫЙ прил. с.-х. мал ба-
гылатугын, мал семиртетугын; ~ пункт
мал семиртетугын пункт.
откОс м. цыямай, жанбауыр, баурай;
береговой ~ жага жанбауыры; пустйть
поезд под ~ поезди жанбауырга цулатыу.
ОТКРЕПИТЬ сов. 1. что шешиу, босатып
жибериу, жаздырыу; ~ лодку цайыцты
шешиу; 2. кого-что (снять с учёта) есап-
тан шыгарыу.
ОТКРЕПИТЬСЯ сов. 1. шешилиу, боса-
ныу, жаздырылыу; 2. (сняться с учёта)'
есаптан шыгыу.
ОТКРЕПЛЕНИЕ с. 1. шешиу, босатыу,
жаздырыу; 2. (снятие с учёта) есаптан
шыгарыу, есаптан шыгыу.
ОТКРЕПЛЯТЬ несов. см. открепить.
ОТКРЕПЛЯТЬСЯ несов. см. открепиться.
ОТКРОВЕНИЕ с. 1. жацалыц; это —
~ для всех бул — дэмме ушын жацалыц;
2. (откровенность, откровенное призна-
ние) сырын айтыу, хацыйцатлыцты айтыу,
расын айтыу, ашыц туурысын айтыу,
кеуилде сацламау, мойынлау.
ОТКРОВЕННИЧАТЬ несов. разг, кеу-
линдегини айтыу, ойындагысын ашыу,
сырын айтыу, сыр сацламау.
ОТКРОВЕННО нареч. ашык, ашыцтан-
-ашыц, сыр сацламастан; говоря ашыц
айтцанда, аныгын айтцанда.
ОТКРОВЕННОСТЬ ж. 1. (искренность)
дуурылыц, расгейлик, х,ац кеуиллилик,
ашыц кеуиллик; 2. (признание) сырын
айтыу, цацыйцатлыцты айтыу, расын ай-
тыу, аныц туурысын айтыу, кеуилде
сацламау, мойынлау.
ОТКРОВЕННЫЙ прил. 1. (искренний)
дууры, расгей, цак кеуил, ашыц кеуилли;
~ое признание цац кеуилден мойынлау;
2. (открытый, явный) ашыцтан-ашыц, ке-
ринип турган, жасырыуга болмайтугын;
~ое презрение жасырыуга болмайтугын
жек кериушилик.
ОТКРОМСАТЬ сов. что, разг, кесип
алыу, буршалау, тилкимлеу.
ОТКРУТИТЬ сов. что 1. (раскручивая,
отделить) таулап жаздырыу; ~ верёвку
жнпти таулап жаздырыу; 2. (отвинтить)
бурап ашыу, таулап ашыу; ~ кран кранды
таулап ашыу; 3. (крутя, оторвать) тау-
лап жулып алыу.
ОТКРУТИ ЦТ ЬСЯ сов. разг. 1. тауланып
жаздырылыу; верёвка ~лась жип тау-
ланып жаздырылды; 2. буралып ашылыу,
буралып алыныу, тауланып ашылыу; гайка
- 603 —
ОТК
>~лась гайка буралып алкиды; 3. перен.
(отделаться от чего-л.) кутылыу, есабын
табыу.
ОТКРУЧИВАТЬ несов. см. открутить.
ОТКРУЧИВАТЬСЯ несов. см. откру-
титься.
ОТКРЫВАТЬ несов. см. открыть.
ОТКРЫВАТЬСЯ несов. см. открыться.
ОТКРЫТИЕ с. 1. (действие) ашылыу,
ашыу, баслау, басланыу, табыу; ~ съезда
съездив, ашылыуы; ~ школы мектептиц
ашылыуы; ~ новых земель жаца жерди
табыу; 2. жацалыц, жацалыц ашыу, табыу,
ойлап табыу; научное ~ илимий ойлап
табыу; географйческое ~ географиялыц
жацалыц; сделать ~ жацалыц ашыу;
3. перен. (что-л. неожиданное) жацалыц;
это для меня просто ~ бул мениц ушын
тац цаларлыцтай жацалыц.
открытка ж. открытка.
ОТКРЫТО нареч. ашыц, ашыцтан-ашыц,
жасырмастан, ашыц турде; действовать ~
ашыц дэрекет етиу; ~ признать ошйбку
цетени ашыцтан-ашыц мойынлау.
ОТКРЫТЦЫЙ 1. прич. от открыть;
2. прил. (раскрытый) ашыц, ашыц тур-
ган, ашылып турган; ~ая кнйга ашыц
китап; ~ая дверь ашыц есик; ~ые глаза J жагыца цайт; цайдан келсец, сол жацца
гшылъштуреав saspS-B/xua; Ёыяхшкрлвтш#' С~ вв вювввтв Дуэвд кутилиегиг
жалацаш, жалац; с ~ои головой жалац
бас; 4. прил. (доступный для всех) ашыц;
~ый судебный процесс ашыц суд процесси;
5. прил. (искренний, откровенный) цац,
ашыц, расгей, дууры; с ~ым сердцем
цац журекли; ~ый нрав ашыц минез-
ли; 6. прил. лингв, ашыц; ~ый гласный
ашык дауыслы; ~ый слог ашыц бууын;
оставить вопрос ~ым мэселени ашыц
калдырыу; ~ое голосование ашыц дауыс
бериу; ~ая местность ашыц жер; ~ая
рана питпеген жара; ~ая форма тубер-
кулёза екпе ауырыудыц ашыц формасы;
~ый лоб кец мацлай; ~ое лицо ашыц бет;
выйти в ~ое море ашыц тецизге шыгыу;
под ~ым нёбом далада, куда далада;
~ый фланг воен, цоргаусыз цалган тэреп,
жалацаш цалган фланг; ~ое письмо
1) открытка; 2) ашыц хат; день ~ых две-
рей есиклердиц дархан ашылатугын куни;
действовать в ~ую ашыцтан-ашыц хэрекет
етиу.
ОТКРЫТЬ сов. 1. что, в разн. знач.
ашыу; ~ чемодан чемоданды ашыу; ~
дверь есикти ашыу; ~ кнйгу китапты
ашыу; ~ школу мектеп ашыу; ~ банку
консервов консерв бар банканы ашыу;
~ кран кранды ашыу; ~ бутылку шийшени
ашыу; 2. что, разг, (пустить) ашыу, жи-
бериу, бериу; ~ воду суу ашыу, суу жибе-
риу; ~ свет свет бериу; 3. что, перен.
айтыу, ашылысыу, билдириу; ~ свой
намерения ез нийетлерин ашып айтыу;
~ тайну кому-л. биреуге сырын ашыу;
4. что (дать доступ) кириуге рухсат
бериу, жол ашыу, киргизиу, жол бериу,
жолды босатыу; ~ вход кириуге рухсат
берну, кириуге жол ашыу; ~ театр театр-
га киргизиу; 5. кого-что (обнаружить,
выявить) табыу, ашыу; ~ залежи угля
кемир кэнин табыу; ~ заговор жасы-
рын тил бириктирнуди ашыу; ~
кредйт эк. кредит ашыу; ~ счёт 1) (о
вкладчике) банкке ацша салыу; 2) (о банке)
банктен счёт бойынша ацша бериу;
3) спорт, бир очко езиниц пайдасына ше-
шиу; 4) (добиться первого боевого трофея)
биринши атып тусириу; ~ огонь воен.
атыспаны баслау, оц атыу; ~ скобки скобка
ашыу; ~ глаза кому-л. биреудиц кезин
ашыу.
ОТКРЫТЬСЯ сов. 1. ашылыу; дверь
~лась есик ашылды; 2. (о ране) ашылыу;
3. (показаться) кериниу, кезге тусиу;
перед нами ~лся красйвый вид алдымызда
сулыу керинис кезге тусти; 4. кому-чему
(признаться) ашылысыу, шешилисип сей-
лесиу, сырласыу; он во всём ~лся другу
ол досты менен ашылысты; 5. (начать
своё существование) ашылыу, иске кириу;
театр ~лся театр ашылды; 6. (обнаружить-
ся) ашылыу, билинип цалыу; ~лся заговор
тил би^нктириу ашылды.
ОТКУДА нареч. вопр. и относ, цай-
дан, цай жерден, цайсы жерден, цаяцтан;
~ он приехал? ол цайдан келди?; воз-
вращайся туда, ~ приехал келген
жерден.
ОТКУДА-ЛИБО нареч. см. откуда-ни-
будь.
откуда-нибудь нареч. бир жерден,
бир таманнан, цайдан болса да.
ОТКУДА-ТО нареч. бир жацтан, элле
цайдан, элле цайерден; ~ доносилась
песня элле цайдан цосыц еситилди.
Откуп м. 1. ист. откуп (XIX эсирде
Россиядаеы салыцтыц бир тури); 2. (пла-
та, которой откупаются) ез цунын телеу,
езин-ези сатып алыу; -ф- взять на ~ 1) уст.
ацшага айрыкша право сатып алыу;
2) (присвоить право на что-л.) езине ай-
рыцша право жуклеу.
ОТКУПАТЬ несов. см. откупить.
ОТКУПАТЬСЯ несов. см. откупиться.
ОТКУПЙТЬ сов. что, уст. кетере сатып
алыу-
ОТКУПЙТЬСЯ сов. от кого'чего, уст.
ацша берип цутылыу, басын дуньяга
сатып алыу, дунья менен цутылыу.
ОТКУПИ ]1 бЙ прил. ист. кетере сатып
алыу...; ~ая система торговли сауданын.
кетере сатып алыу системасы.
ОТКУПОРИВАТЬ несов. см. откупорить.
ОТКУПОРИТЬ сов. что тыгынын алыу,
аузын ашыу; ~ бутылку шийшениц аузын
ашыу.
ОТКУПОРКА ж. тыгынын алыу, аузын
ашыу.
ОТКУПЩЙК м. ист. откупщик, кетере
сатып алыушы.
ОТКУСЙТЬ сов. что, чего 1. тислеп
алыу, тислеп сындырып алыу, тислеп
узип алыу; ~ кусок хлеба бир белек нанды
тислеп алыу; 2. тех. цырцып алыу; ~
конец проволоки сымныц ушын цырцып
алыу.
ОТКУСЫВАТЬ несов. см. откусйть.
ОТК__________________~ 6°4 -__________________
ОТКУШАТЬ сов. уст. 1. (окончить еду)
жеп болыу; 2. чего и без доп. (поесть, вы-
пить) жеу, ишиу, уртлау.
ОТЛАГАТЕЛЬСТВЦО с. кешиктириуши-
лик, кейинге силтеушилик, соцга кал-
дырыушылык; это дело не терпит ~а
бул ис кешиктириуди кутпейди.
ОТЛАГАТЬСЯ несов. см. отложить-
ся.
ОТЛАКИРОВАТЬ сов. что лак жатып
шытыу, лак л ап шытыу; ~ мебель мебел fe-
re лак жатып шытыу.
ОТЛАМЫВАТЬ несов. см. отломать и
отломить.
ОТЛАМЫВАТЬСЯ несов. см. отломаться
и отломиться.
ОТЛЕГАТЬ несов. см. отлечь.
ОТЛЕЖАТЬ сов. что цурыстырыу, уйы-
тыу; ~ ногу аяцты цурыстырып алыу.
ОТЛЕЖАТЬСЯ сое. разг. 1. (оправиться,
полежав некоторое время) жатып тыныгыу,
жатып дем алыу; 2. (напр. о фруктах)
жатып писиу, турып писиу.
ОТЛЁЖИВАТЬ несов. см. отлежать.
ОТЛЁЖИВАТЬСЯ несов. см. отлежаться.
ОТЛЕПИТЬ сов. что, разг, цопарып
алыу, жаздырып алыу, сыйырып алыу.
ОТЛЕПИТЬСЯ сов. разг, цопарылыу,
алыныу.
ОТЛЕПЛЯТЬ несов. см. отлепить.
ОТЛЕПЛЯТЬСЯ несов. см. отлепиться.
ОТЛЁТ м. ушып кетиу*, ~ птиц цуслар-
дыц ушып цетиуи; <> на шетте, уза-
гырацта, цыйырда; жить на ~е цыйырда
турыу.
ОТЛЕТАТЬ I несов. см. отлететь.
ОТЛЕТАТЬ II сов. 1. (кончить летать)
ушыуды питириу, ушыуды тамамлау;
2. разг, (о лётчике) ушыушы болыу, лётчик
болыу (бир цанша уацы.т).
ОТЛЕТАТЬСЯ сов. разг. см. отлетать II 1.
ОТЛЕТЁЦТЬ сов. 1. (улететь) ушып
кетиу; птицы ~ли цуслар ушып кетти;
2. (летя, удалиться) ушып узацлап кетиу,
ушып цашыцлап кетиу; ~ть на сто кило-
метров от города цаладан жуз километр
жерге ушып узацлап кетиу; 3. разг, (от-
скочить) секирип кетиу, ушып кетиу;
мяч ~л далеко топ узацца секирип кетти;
4. разг, (оторваться) узилип кетиу, шы-
гып кетиу, жулынып тусиу; от пальто
~ла пуговица пальтонын. илгеги узилип
кетти.
ОТЛ||ЁЧЬ сов. безл. разг, тынышланыу,
жай табыу; у меня ~егло от сердца журе-
гим жай тапты.
ОТЛЙВ м. 1. (действие) тегиу, тегип
кемейтиу, азайтыу; 2. мор. тециздин
цайтыуы; начался ~ тециздин. сууы цайта
баслады; 3. перен. (спад) кайтыу, пэсец-
леу, басылыу; прилйвы и ~ы революцион-
ного движения революциялыц хэрекеттиц
тасыуы цэм цайтыуы; 4. (оттенок) денбе,
тур; чёрный с синим ~ом кек денип тур-
ган цара.
ОТЛИВАТЬ несов. 1. см. отлить; 2. чем
дениу, турлениу, цубылыу, цулпырыу;
~ золотом алтын рецине дениу.
ОТЛИВАТЬСЯ несов. см. отлйться.
ОТЛЙВКА ж. 1. (действие) агызыу,
цуйыу; ~ воды из котлована суу сакла-
гыштан сууды куйыу; 2. (изделие) куй-
ма, куйып исленген зат, куйып жасал-
ган буйым; чугунная ~ шойын куймасы.
ОТЛИВНбЙ прил. куйылатугын, ку-
йылган.
ОТЛЙВНЦЫЙ прил. кайтып агатугын,
кайтыу...; ~ое течение кайтыу агысы.
ОТЛИПАТЬ несов. см. отлйпнуть.
ОТЛИПНУТЬ сов. желими кетиу, жазды-
рылыу, копарылыу.
ОТЛЙТЬ сов. 1. что, чего куйыу, куйып
алыу, куйып азайтыу, куйып таслау,
тегип орталау, кемитиу; ~ молока в чашку
сутти чашкиге куйыу; 2. что агызыу,
куйыу; ~ воду из котлована хэуиздин
сууын агызыу; 3. что (изготовить литьём)
куйыу; ~ статую из бронзы коладан
статуя куйыу; ~ котёл казан куйыу.
ОТЛЙЦТЬСЯ сов. 1. (посредством литья)
куйылыу, куйылып ислениу; 2. во что,
перен. кэлиплесиу, айланыу, ениу; замысел
его ~лся в поэму оныц кыялы поэма бо-
лып кэлиплести.
ОТЛИЧАТЬ несов. см. отличить.
ОТЛИЧАТЬСЯ несов. 1. см. отличйться;
2. от кого-чего, чем парыкланыу, баскалар-
га уксамау, айырылыу, айрыкшаланыу,
кезге тусиу; ~ сообразйтельностью ойлап
тапкырлыгы менен кезге тусиу; ~ друг
от друга бир-биринен парыкланыу.
ОТЛИЧИ,|Е с. 1. (различие) парык,
айырма, айырмашылык; существенное ~е
улкен парык; 2. айрыкшалык; диплом
с ~ем айрыкшалык дипломы; кончить
институт с ~ем институтты айрыкшалык
баца менен питкериу; знаки ~я дэреже
айырыу белгилери, айырыу нышанлары;
в ~е от.....дан айырмасы, ...дан парки.
ОТЛИЧЙТЕЛ ЬНЦЫЙ прил. айрыкша,
парык ететугын, паркын керсететугын.
айыратугын, ажырататугын; ~ые знаки
ажырататугын белгилер; ~ая особенность
айрыкша езгешелик.
ОТЛИЧИТЬ сов. кого-что 1. от кого-
-чего (различить) паркына барыу, пар-
ный билиу, тапауытын билиу, ажыратыу,
айырыу, айыра билиу, таныу; 2. (отметить
наградой) белгилеу, сыйлыклау, айы-
рып керсетиу, айрыкшалыгын белгп-
леу.
ОТЛИЧЙТЬСЯ сов. кезге тусиу, бел-
гили болыу, езин керсетиу, ис керсетиу,
жараныу, ернек керсетиу; ~ в бою сауаш-
та кезге тусиу, сауашта езин керсетиу.
ОТЛИЧНИК м. 1. айрыкша, отличник;
~ учёбы отличник окыушы; 2. алдагы,
алдьщгы; ~и производства ендиристиц
алдыцгылары.
ОТЛИЧНИЦА женск. от отличник.
ОТЛЙЧНО 1. нареч. айрыкша жаксы,
жудэ жаксы; ~ ответить на экзамене
экзаменде айрыкша жаксы жууап бериу;
2. частица кеп жаксы, кутэ жаксы,
якшы, макул; , мы его здесь подождём
якшы, бизлер оны усы жерде кутемиз;
3. в знач. сущ. нескл. с. отлйчно отлично;
учйться на ~ отлично бахага окыу; полу-
— 605 —
отм
чйть ~ по русскому языку рус тилинен
отлично баха алыу.
ОТЛЙЧНЦЫЙ прил. 1. айырмалы, пар-
ки бар; ~ый от другйх басцалардан парцы
бар; 2. кутэ жадсы, ен, жадсы, айрыдша
жадсы, жудэ жадсы, алдыцгы, жодары;
~ый работник айрыдша жадсы хызмет-
кер; продукция ~ого качества жоцары
сапалы еним.
отлбгий прил. жайпауыт, жанбауыр,
жатыц, цыямай; ~ берег жайпауыт кенар,
жатыц жага.
отлбго нареч. жайпауыт, жанбауыр,
жатыц болып, жатыц, цыямай; дорога
идёт ~ жол жатыц болып келеди.
ОТЛОЖЁНИЦЕ с. 1. (действие) кейинге
цалдырыу, кейинге созыу, кейинге суриу;
2. геол, цатлам, шегинди; известковые ~я
хэкли цатламлар; <> жировые ~я май
цатламлары.
ОТЛОЖИТЬ сов. что 1. (в сторону
или отдельно) былай цойыу, айырым
цойыу, айырып цойыу, алып цойыу, ажы-
ратып цойыу; ~ Kirtiry китапты алып
цойыу; 2. (отсрочить) кейинге цалдырыу;
кейинге созыу, кейинге суриу; ~ собрание
жыйналысты кейинге цалдырыу; 3. уст.
(выпрячь) тууарыу; 4. (на счётах) салыу;
5. разг, (приберечь) сацлап цойыу, гизнеп
алып цойыу, гизнеу; ~ деньги на отпуск
пулды отпускке сацлап цойыу; 6. биол.
жыйнау; ~ икру ууылдырыц жыйнау;
$. ~ что-л. в долгий ящик бир исти кейин-
ге силтеу.
отложиться сов. 1. (осесть в виде
слоя) шегиу, цатлам болыу, цатламланыу;
2. перен. цалыу; ~ в памяти есинде цалыу.
ОТЛОЖНОЙ прил. цайырма; ~ во-
ротнйк цайырма жага.
ОТЛОМАТЬ сое. что, от чего сындырып
алыу, сындырып тусириу, сындырып тас-
лау.
ОТЛОМАТЬСЯ сов. сыныу, сынып ца-
лыу, сынып тусиу.
ОТЛОМИТЬ сов. что сындырып алыу,
сындырып тусириу, шетинен сындырып
алыу; ~ ветку шыбыц шаца сындырып
алыу; ~ кусок хлеба наннан сындырып
алыу.
ОТЛОМЙНТЬСЯ сов. сынып калыу, сы-
нып тусиу, сынып кетиу; ветка ~лась
шака сынып кетти.
ОТЛУПЙТЬ сов. 1. что (снять кору)
цабыгын аршыу, цабыгын шыгарыу; 2. ко-
го-что, прост, (сильно побить) сабау,
урыу-
ОТЛУЧАТЬ несов. см. отлучить.
ОТЛУЧАТЬСЯ несов. см. отлучиться.
ОТЛУЧЕНИЕ с. уст. безиу, безип шы-
тыу, аласланыу, аласланып цууылыу; ~
от церкви ширкеуден аласланып цууылыу.
ОТЛУЧЙТЬ сов. кого-что, уст. безди-
риу, шыгарыу, аласлап цууыу; ~ от
церкви ширкеуден аласлап цууыу.
ОТЛУЧЙТЬСЯ сов. бир жацца кетиу,
кетип цалыу, шыгып кетиу; ~ на час
бир саатца шыгып кетиу.
ОТЛУЧКА ж. бир жацца кетиу, кетип
цалыу, жоц болыу, аз уацытца кетиу;
самовольная ~ ез бетинше кетип ца-
лыу.
ОТЛЫНИВАТЬ несов. от чего, разг.
цашыу, жалцаулыц етиу, мойынтаулыц
етиу, цайярлыц етиу; ~ от работы жу-
мыстан цашыу.
ОТМАЛЧИВАТЬСЯ несов. см. отмол-
чаться.
ОТМАТЫВАТЬ несов. см. отмотать.
ОТМАХАТЬ сов. что, разг. 1. (пройти)
кеп жол журиу, кеп жолды басыу; ~
сорок километров цырыц километрди ба-
сыу; 2. тез питирип таслау; ~ пять стра-
нйц бес бетти оцып таслау.
ОТМАХИВАТЬ несов. см. отмахать.
ОТМАХИВАТЬСЯ несов. см. отмахнуть-
ся.
ОТМАХНУТЬСЯ сов. и однокр. от кого-
-чего 1. (отогнать от себя) езинен цууып
таслау, цол сермеп цорганыу; ~ от осы
цол сермеп хэрреден цорганыу; 2. перен.
разг, бас тартыу, итибарсыз царау, эхмийет
бермеу, цол силтеп кетиу, мурнын жыйы-
рыу; ~ от решения вопроса мэселени
шешиуге эхмийет бермеу.
ОТМАЧИВАТЬ несов. см. отмочйть.
ОТМЕЖЕВАНИЕ с. 1. (отграничение,
отделение) шегаралау, шегараны белгилеу,
оман цойыу, ажыралыу; 2. перен. бели-
ниу, белинип шыгыу, ажыралып шыгыу,
белеклениу, араны ашыу.
ОТМЕЖЕВАТЬ сов. 1. что шегаралау,
шегараны белгилеу, оман цойыу, ажыра-
тыу; ~ участок участокти шегаралау;
2. кого-что перен. (отделить, обособить)
белиу, белип шыгыу, ажыратып шыгыу,
белеклеу, араны ашыу.
ОТМЕЖЕВАТЬСЯ сов. от кого-чего бели-
ниу, белинип шыгыу, ажыралып шыгыу,
белеклениу, араны ашыу.
ОТМЕЖЕВЫВАТЬ несов. см. отмеже-
вать.
ОТМЕЖЁВЫВАТЬСЯ несов. см. отмеже-
ваться.
Отмель ж. сайызлыц, сайыз жер.
ОТМЕН ||А ж. тоцтатыу, бийкар етиу,
бийкар етилиу, жоц етиу; ~а крепостного
права крепостной правонын бпйкар ети-
лиуи; ~а решения суда судтын, хукиминин,
бийкар етилиуи; в ~у чего-л. бийкар
етилгеннин. орнына.
ОТМЕНИТЬ сов. что тоцтатыу, бийкар
етиу, жоц етиу; ~ приказ буйрыцты бийкар
етиу; ~ собрание жыйналысты тоцтатыу;
~ приговор хукимди бийкар етпу.
ОТМЕНИ ЦЫЙ прил. разг, жудэ жадсы,
ец жацсы; ~ая работа жудэ жацсы жу-
мыс.
ОТМЕНЯТЬ несов. см. Отменйть.
ОТМЕРЕТЬ сов. 1. (омертветь, засох-
нуть) елиу, цурыу, цуурау, солып цалыу;
корни отмерли тамырлар цуурады; 2. перен.
(исчезнуть) жогалыу, жоц болыу; старые
обычаи отмерли ески дэстурлер жоц
болды.
ОТМЕРЗАТЬ несов. см. отмёрзнуть.
ОТМЁРЗЦНУТЬ сов. 1. (о растениях)
сууыц урыу; молодые побеги ~ ли жас нарт-
ларды сууыц урды; 2. (о частях тела)
отм.
— 606 —
сууыцца тоцыу, сууыцца цатыу; пальцы
~ли бармацлар сууыцца тоцып цалды.
ОТМЕРИВАТЬ несов. см. отмерить.
ОТМЕРИТЬ сов. что елшеу, елшеп бериу,
елшеп шытыу, елшеп белип бериу; ~ пять
метров полотна бес метр полотноны елшеп
бериу.
ОТМЕРЯТЬ несов. см. отмерить.
ОТМЕСТИ сов. что 1. сыпырып таслау,
сыпырып жибериу; ~ сор в угол шеп-шар-
ды муйешке сыпырып таслау; 2. перен.
(отвергнуть) бийкарга шыгарыу, жоцца
шыгарыу, пушца шыгарыу, пэтиуасыз
етиу; ~ доводы противника царсы жацтьщ
дэлилин пушца шыгарыу.
ОТМЁСТКЦА ж. еш, кек, цаслыц; сде-
лать что-л. в ~у бир нэрсени цаслыцца
ислеу.
ОТМЕТАТЬ несов. см. отмести.
ОТМЁТИНЦА ж. 1. (знак, метка) тамга,
ен, белги; 2. цасца, тебел; корова с ~ой
на лбу мацлайы цасца сыйыр.
ОТМЕТИТЬ сов. 1. кого-что (сделать
отметку) белгилеу, белги цойыу, белги
салыу, тамга салыу; ~ нужное место в кни-
ге китаптагы керекли жерге белги цойыу;
~ отсутствующих в списке дизимде кел-
мегенлерди белгилеу; 2. что (указать)
керсетип етиу, керсетиу, айтып етиу; ~
недостатки в работе истеги кемшиликлер-
ди керсетиу; ~ успехи табысларды керсе-
тип етиу; 3. кого-что (удостоить поощре-
ния, награды) айырып керсетиу, белгилеп
етиу, сыйлыцлау; ~ передовиков премией
алдыцгыларды сыйлыцлау; 4. кого-что
(выписать из домовой книги) уй китапша-
сынан шыгарыу.
ОТМЕТИТЬСЯ сов. 1. белгилениу, етиу,
жазылыу; ~ в ведомости ведомостьта
белгилениу; 2. (выписаться из домовой
книги) уй китапшасынан шыгыу.
ОТМЕТКИ А ж. 1. (знак) белги, тамга;
сделать ~у в списке дизимге белги цойыу;
2. (оценка) бада; получить хорошую ~у
на экзамене экзаменде жацсы бада
алыу.
ОТМЕЧАТЬ несов. см. отметить.
ОТМЕЧАЦТЬСЯ несов. 1. см. отметиться;
2. (наблюдаться) пайда болыу, жузеге
келиу; ~ются крупные успехи в технике
техникада улкен-улкен жетискенликлер
пайда болды.
ОТМИРАНИЕ с. 1. (части организма,
растения) елиу, цурыу, цуурау, солыу;
~ старых веток гене путацлардыц цуу-
рауы; 2. перен. (исчезновение) жоц болыу,
жойылыу, цалыу.
ОТМИРАТЬ несов. см. отмереть.
ОТМОБИЛИЗОВАТЬ сов. кого-что моби-
лизациялап болыу, мобилизацияны тамам-
лау; ~ армию армияны мобилизациялап
болыу.
ОТМОБИЛИЗОВЫВАТЬ несов. см. отмо-
билизовать.
ОТМОКАТЬ несов. см. отмокнуть.
ОТМОКНУТЬ сов. жибиу, жибисиу.
ОТМОЛАЧИВАТЬ несов. см. отмолотить.
ОТМОЛОТИТЬ сов. что туйеклеп болыу,
туйекти тамамлау, цырман айдап болыу.
ОТМОЛЧАТЬСЯ сов. разг, цасарысыг
ундемеу, ундемей кутылыу, сейлемей турып
алыу, жууап цайтармау.
ОТМОРАЖИВАТЬ несов. см. отморозить.
ОТМОРОЗИТЬ сое. что сууыцца алды-
рыу, уситип алыу; ~ щёки бетиниц алма-
ларын сууыцца алдырыу.
ОТМОТАТЬ сов. что, чего жаздырып орау,
шубатылганнан орау, орап алыу, келеплеп
алыу; ~ клубок шерсти бир туйдек жун
жипти орап алыу.
ОТМОЧИТЬ сов. что 1. (отклеить)
хеллеп цопарып алыу, деллеп жаздырып
алыу, суулап жаздырып алыу; ~ пластырь
мэлдэмди деллеп жаздырып алыу; 2. (раз-
мочить) деллеу, жибитиу, жумсартыу.
суулау; ~ кожу терини жибитиу.
ОТМбЧКА ж. деллеу, жибитиу, жуы-
сартыу, суулау; ~ кож терилерди жиби-
тиу.
ОТМУЧИТЬСЯ сов. разг, азаптан куты-
лыу, азаптан арылыу, цыйланыудан сацыт
болыу.
ОТМЩЕНИЕ с. еш алыу, ар алыу, кек
алыу.
ОТМЫВАТЬ несов. см. отмыть.
ОТМЫВАТЬСЯ несов. см. отмыться.
ОТМЫКАТЬ несов. см. отомкнуть.
ОТМЫКАТЬСЯ несов. см. отомкнуться.
ОТМЫТЬ сов. кого-что жууып тазалау,
жууып тазартыу, жууып алыу, жууып
таслау, жууып кетириу, кирин кетириу;
~ руки долды жууып тазалау; ~ грязь
кнрди жууып кетириу.
отмырться сов. жууылып кетиу, жууып
тазартылыу, жууылып тазаланыу, жууы-
лып арылыу; чернила не ~лись сыя
жууылып кетпеди.
ОТМЫЧКА ж. ашар, ашдыш.
ОТМЯКАТЬ несов. см. отмякнуть.
ОТМЯКННУТЬ сов. разг. 1. жибиу; ко-
жи ~ли терилер жибиди; 2. перен. (смяг-
читься) ашыуы цайтыу, жумсарыу, босац-
сыу.
ОТНЕКИВАТЬСЯ несов. разг, «жоц» деп
цутылыу, бас тартыу.
ОТНЕСЕНИЕ с. дэрек деп табыу, тийис-
ли деп есаплау, жатцарыу; ~ документа
к XIV веку документ™ XIV эсирге дэрек
деп табыу.
ОТНЕС ||ТЙ сов. 1. кого-что апарыу, алып
барыу, алып барып бериу, алып барып
тапсырыу, арман цойыу; ~ти книгу в биб-
лиотеку китапты китапханага алып барып
бериу; ~тй вещи от костра затларды оттай
арман цойыу; 2. кого-что (течением, вет-
ром) ыцлатып алып кетиу, агызып алып
кетиу; лодку ~ло течением на середину ре-
ки агыс кемени дэрьяныц ортасына алып
кетти; 3. кого-что, к кому-чему, перен. (при-
писать, причислить) дэрек етиу, тийисли
деп есаплау. жатцарыу; ~тй рукопись
к ХП веку цол жазбаны XII эсирге жат-
царыу; 4. что жатцарыу; ~тй расходы иа
чей-л. счёт шыгынды биреудиц есабына
жатцарыу; 5. что (перенести) кешикти-
риу, кейинге калдырыу, езгертиу; ~тй
часть экзаменов на осень экзаменлердин.
жарым-жартысын гузге цалдырыу.
— 607 —
ОТО
ОТНЕСТЙСЬ сов. к кому-чему царау,
кеуил белиу, зейин салыу; внимательно ~
к кому-л. биреуге дыццатлы кеуил белиу;
~ с недоверием к чьим-л. словам биреудиц
сезине исенимсизлик пенен царау.
ОТНИМАТЬ несов. см. отнять.
ОТНИМАТЬСЯ несов. см. отняться.
ОТНОСИТЕЛЬНО 1. нареч. салыстырып
цараганда, басцаларга цараганда, бир
цанша, азлы-кепли, бирнэуийе, ебиндей;
море было ~ спокойно тециз бир цанша
тыныш еди; 2. предлог с род. п. хаццында,
женинде, тууралы; ~ этого нам всё извест-
но бул тууралы бизге хэммеси белгили.
ОТНОСЙТЕЛ ЬНОСТЦЬ ж. салыстырма-
лыц; теория ~и салыстырмалыц теориясы.
ОТНОСЙТЕЛ ЬНЦЫЙ прил. 1. белгили
дарежедеги, белгили цатнастагы, салыстыр-
ма дарежедеги, салыстырмалы, бир цанша;
~ая глубина салыстырма дарежедеги
терецлик; ~ая температура салыстырмалы
температура; ~ый успех бир цанша же-
тискеилик, белгили дарежедеги жетискен-
лик; 2. грам. цатыслыц, деренди; ~ые
местоимения цатыслыц алмасыцлары; ~ые
прилагательные деренди келбетликлер.
ОТНОСИТЬ несов. см. отнести.
ОТННОСИТЬСЯ несов. 1. см. отнестись;
2. к кому-чему (иметь отношение) тийисли
болыу; это к делу не ~ оснтся бул нэрсе
иске тийисли емес; 3. (входить в разряд
кого-чего-л.) кириу, жатыу; ~осйться
к классу млекопитающих сут емиушилер
классына жатыу; 4. мат. цатнаста болыу;
три ~бсится к четырём, как шесть к вось-
ми алты сегизге цандай цатнаста болса,
уш тертке де сондай цатнаста болады.
ОТНОШЁНИЦЕ с. 1. цатнаста болыу,
царау, кеуил белиу; бережное ~е к машине
машинага пуцта кеуил белиу; чуткое ~е
гамхорлык пенен царау; 2. мн. отношения
цатнас, цатнасыцлар; байланыслар; ~я
между людьми адамлар арасындагы цатна-
сыцлар; производственные ~я ендирис
цатнасы; дипломатические ~ я дипломатия-
лыц байлаиыслар; дружеские ~я дослыц
цатнас; семейные ~я семьялыц цатнаслар;
3. (взаимная связь) байланыслылыц, ез-ара
цатнас; ~е между двумя величинами мат.
еки мугдар арасындагы ез-ара цатнас;
4. (официальная бумага) цатнас цагаз; <>
в ~и кого-л. биреу хаццында; по ~ю к
кому-л. биреуге тийисли; во всех ~ях
барлыц жагынан; в этом ~и бул жагынан,
бул женинде.
ОТНЫНЕ нареч. бугиннен баслап, енди-
гиден былай.
ОТНЮДЬ нареч. хаслан, сира, хеш, дым,
путкиллей; ~ иет путкиллей жоц, сира
жоц.
ОТНЯТИЕ с. 1. (действие) алыу, тар-
тып алыу, басып алыу, зорлап алыу;
2. разг, (ампутация) кесиу, кесип таслау,
кесип алыу.
ОТНЯТЬ сов. 1. кого-что (взять силой)
алыу, тартып алыу, басып алыу, зорлап
алыу; ~ книгу китапты басып алыу;
~ надежду умитин уздириу; 2. что (убрать)
алыу; ~ платок от лица орамалды бетинен
алыу; 3. что, разг, (ампутировать) кесиу,
кесип таслау, кесип алыу; ~ ногу аягын
кесип таслау; 4. что алыу; ~ много вре-
мени у кого-л. биреудиц кеп уацытын алыу;
5. что, мат- (вычесть) алыу; от двадцати
~ десять жигирмадан онды алыу; <> ~
ребёнка от груди баланы емшектеи шыга-
рыу, баланы суттен шыгарыу.
ОТНПЯТЬСЯ сов. лал болыу, ислемей
цалыу, жаны кетип цалыу, байланып
цалыу; у него иоги~ялйсь ойыц аяцлары
нслемей цалды; у него язык ~ялся оныц
тили лал болды.
ОТО предлог «отхтьщ орнына цолланы-
лады: 1) еки цгм оннан артыц дауыссызлар-
дан басланатугын сезлердиц алдында, мыс.:
ото сна уйцыдан; 2) айрым сез дизбекле-
ринде, мыс.: день ото дня куннен кунге.
ОТО» приставка (см. от=) темендеги
жасдайларда «от» приставкасыныц орнына
цолланылады: 1) «юдиц алдында, мыс.:
отойти женеу, кетиу; 2) еки хрм оннан да
кебирек дауыссызлардыц алдында, мыс.:
отобрать тартып алыу; 3) изинен «ь» келген
дауыссыздыц алдынан, мыс.: отолью теге-
мен.
ОТОБЁДАТЬ сов. 1. (кончить обедать)
туслик ауцат жеп болыу; 2. уст. (пообедать
у кого-л.) туслениу; приходите к нам ~
бизикине туслениуге келициз.
ОТОБРАЖАТЬ несов. см. отобразить.
ОТОБРАЖАТЬСЯ несов. см. отобразйть-
ся.
ОТОБРАЖЕНИЕ с. сууретлеу, суурет-
лениу, сууретлеп керсетиу, сууретленип
керсетилиу, сэулелендириу; верное ~ дей-
ствительности шынлыдты дурыс сууретлеу.
ОТОБРАЗИТЬ сов. кого-что сууретлеу,
сууретлеп керсетиу, сэулелендириу.
ОТОБРАЗИТЬСЯ сов. сууретлениу, суу-
ретленип керсетилиу, сэулелениу.
ОТОБРАТЬ сое. 1. кого-что (взять обрат-
но, отнять) цайтарып алыу, басып алыу,
тартып алыу, зорлап алыу; отбери у него
мою книгу ондагы мениц китабымды алып
бер; 2. кого-что (выбрать) тацлап алыу,
сайлап алыу; ~ самые спелые яблоки жудэ
пискен алмаларды сайлап алыу; 3. что
(собрать путём опроса) сорап жууап
алыу; ~ показания свидетелей гууалар-
дан сорап жууап алыу.
ОТОВАРИВАНИЕ с. товар менен тэмийин
етиу, товар бериу, зат бериу.
ОТОВАРИВАТЬ несов. см. отоварить.
ОТОВАРИТЬ сов. что товар менен
тэмийинлеу, товар бериу, зат бериу.
ОТОВСЮДУ нареч. барлыц жацтан, хэр
жацтан, хэмме жерден, тум-тустан.
ОТОГНАТЬ сов. 1. кого-что цууыу,
цууып салыу, цууып таслау, цууып жибе-
риу; ~ мух шыбынларды цууыу; 2. кого-
-что айдау, айдап салыу; ~ овец на пастби-
ще цойларды ериске айдап салыу; 3. что,
перен. цууыу, жолатпау; ~ грустные
мысли цайгылы ойларды жолатпау.
ОТОГНУТЬ сов. что 1. (распрямить
согнутое, загнутое) жаздырыу, бугилгенин
жаздырыу, цайырылганын жазыу; ~ угол
страницы китаптыц бетиниц буршын жаз-
ото__________________- 608 -___________________I
дырыу; 2. (завернуть края чего-л.) цайырыу,
бугип койыу, турпп койыу, цайырып
койыу; ~ ковёр гилемди цайырып койыу.
ОТОГНУТЬСЯ сов. жазылыу, дузелиу,
дуурыланыу.
ОТОГРЕВАТЬ несов. см. отогреть.
ОТОГРЕВАТЬСЯ несов. см. отогреться.
ОТОГРЕТЬ сов. кого-что кыздырыу,
жылыгыу, ысытыу; ~ замёрзшие ноги
тоцган аяцларын кыздырыу.
ОТОГРЕТЬСЯ сов. дыздырыныу, жылы-
ныу, ысыныу, ысыу.
ОТОДВИГАТЬ несов. см. отодвинуть.
ОТОДВИГАТЬСЯ несов. см. отодви-
нуться.
ОТОДВИНУТЬ сов. 1. кого-что ысырыу,
ысырып койыу, бир жацца жылыстырыу,
ийтериу, бир беткей жылжытып койыу;
~ лампу лампаны орнынан ысырып койыу;
~ стул в сторону стулды бир шетке ийтерип
койыу; 2. что, перен. разг, (отсрочить)
узайтыу, созыу; ~ срок экзаменов экза-
менлердиц муддетин созыу.
ОТОДВЙНУЦТЬСЯ сов. 1. ысырылыу,
жылысыу, пйтерилиу; ~ться к стене
дийуалга таман жылысыу; 2. перен. разг.
созылыу, узайыу; сроки ~лись муддетлер
созылды.
ОТОДРАТЬ сов. разг. 1. что (оторвать)
сыйырьш алыу, сылыу, жыртып алыу,
цопарыу; обои обойларды сыйырып
алыу; 2. кого-что сабау, тартыу, жулыу;
~ за уши кулагып тартыу.
ОТОДРАТЬСЯ сов. разг, сыйырылып
алыныу, сылыныу, жыртылыу, цопарылыу.
ОТОЖДЕСТВЯТЬ сов. кого-что бирдей деп
царау, тецлестириу, усастырыу, мегзетиу,
барабар деп царау; два понятия еки
угымды бирдей деп карау.
ОТОЖДЕСТВЛЕНИЕ с. бирдей деп ца-
раушылыц, тецлестириушилик, усаслык,
мегзетиушилик, барабар деп цараушылыц.
ОТОЖДЕСТВЛЯТЬ несов. см. отожде-
ствйть.
ОТОЖЕСТВИТЬ сов. см. отождествйть.
ОТОЖЕСТВЛЕНИЕ с. см. отождествле-
ние.
ОТОЖЕСТВЛЯТЬ несов. см. отожде-
ствйть.
ОТОЗВАНИЕ с. кайта шадырып алыу,
шацыртып алыу, шацырып алыныу, изинен
шацыртыу.
ОТОЗВАТЬ сов. кого-что 1. шацырып
алыу; ~ кого-л. в сторону биреуди шетке
шацырып алыу; 2. офиц. цайта шацырып
алыу, цайта шацырыу, изинен шацыртыу;
~ посла елшини цайтарып шацырып алыу.
ОТОЗВцАТЬСЯ сов. 1. (откликнуться)
жууап бериу, жууап цайтарыу, дауыс
бериу, сес бериу; 2. о ком-чём пикир бил-
дириу, баца бериу; хорошо ~аться о кнйге
китапца жацсы баца бериу; 3. на ком-чём
(сказаться} тэсир етиу; переутомление
~албсь на здоровье шаршау ден саулыцца
тэсир етти.
ОТОЦЙТЙ сов. 1. бир шетке шыгыу,
шетлеп турыу; 2. (отбыть) женеу, женеп
кетиу, кетиу, журип кетиу; поезд ~шёл
в час дня поезд кундиз саат бирде женеп
кетти; 3. (отступить) шегиниу, кейин ’
турыу, кейин кайтыу, изге кетиу; 4. от
чего (отклониться) кайтыу, шетке шыгыу,
шыгып кетиу; ~йтй от прежних взглядов
бурынгы кез карасларынан кайтыу; ~йтй
от темы темадан шетке шыгыу; 5. (отде-
литься) кепшиу, кепшип айрылыу; обои
~шлй от штукатурки обойлар сыбаудан
кепшип кетти; 6. (сойти) кетиу, жок болыу;
пятно ~шло дак кетти; 7. (прийти в себя)
езине келиу, айыгыу, айылыу, жазылыу,
ез цэддпне келиу; 8. кому-чему (перей-
ти во владение) кол астына етиу, царауы-
на етиу; 9. уст. (умереть) елиу; <> ~йтй
в прошлое ескерип кетиу, етип умытылып
кетиу.
ОТОМКНУТЬ сов. что 1. разг, (отпереть)
ашыу; 2. (снять, отделить) шыгарып
алыу, босатып алыу, жаздырып алыу;
~ штык воен, найзаны жаздырып алыу.
ОТОМКНУТЬСЯ сов. разг, ашылыу.
ОТОМСТИТЬ сов. кому еш алыу, кек
алыу, ар алыу.
ОТОПИТЕЛЬНЫЙ прил. жылытатуеын,
ысытатуеын, от жатыу..., жылытыу...;
~ сезон от жатыу мэусими.
ОТОПИТЬ сов. см. отапливать.
ОТОПЛЕНИЕ с. 1. (действие) жылытыу,
кыздырыу, ысытыу; 2. жылытыу; паровое
~ пуу менен жылытыу; центральное
бир орайдан жылытыу; дровяное ~ отын
менен жылытыу.
отоплять несов. см. отопить.
отопру, отопрёшь и т. д. буд. вр. от
отпереть.
отопью, отопьёшь и т. д. буд. вр. от
отпить.
ОТОРАЧИВАТЬ несов. см. оторочить.
ОТбРВАННОСТЬ ж. шетте цалыушы-
лык, кол узиушилик, байланыссызлык,
ажыралып цалыушылыц; ~ от масс масса-
дан ажыралып цалыушылыц.
ОТОРВАННЫЙ 1. прич. от оторвать;
2. прил. шетте далган, дол узген, байланыс-
сыз, ажырап далfан.
ОТОРВ ||АТЬ сов. 1. что узиу, узип жибе-
риу, узип алыу, жулып алыу, жыртып
алыу, цопарыу; ~ать пуговицу илгекти
жулып алыу, сэдептй узип алыу; 2. кого-
-что, от кого-чего)перен. алац цылыу,
алагада етиу; басца жацца аударыу;
~ать кого-л. от работы биреуди жу-
мыстан алац цылыу, биреуди жумыстан
цалдырыу; ~ать глаза от кнйги кезди
китаптан басца жацца аударыу; 3. кого,
перен. (разлучить) айырыу, айырып алыу;
~ать детей от матери балаларды анасынан
айырыу; глаза не ~ёшь кезди ала
алмайсац; с руками ~ать жан-тэни менен
алыу.
ОТОРВАЦТЬСЯ сов. от кого-чего 1. узи-
лпу, узилип тусиу, жулынып тусиу, жулы-
ныу, кепшип тусиу; лист ~лся от ветки
жапырак шацадан узилип тусти; 2. перен.
кетерилиу, ушып кетиу; самолёт ~лся
от землй самолёт жерден кетерилди;
3. перен. (отвлечься) алац болыу, алагада
болыу; бас кетериу, айрылыу; ~ться от
работы жумыстан алац болыу; я не мог
— 609 —
отп
~ться от книги мен китаптан басымды
кетере алмадым; 4. перен. (потерять связь)
белинип цалыу, араны ашыу, байланысты
узиу; ~ться от друзей дослардан белинип
цалыу, дослар менен байланысты узиу;
~ться от масс кепшилик пенен байла-
нысты узиу.
ОТОРОПЕЛЫЙ прил. разг, сасдан, сасда-
ладлаган, асыккан, албыраган, албырадла-
ган, хаулыккан, асып-сасдан, асытып-усик-
кен; ~ вид албыраган тур; ~ взгляд албы-
раклаган кез карас-
ОТОРОПЕТЬ сов. разг, сасыу, сасдалад-
лау, асыгыу, албырау, албырадлау, дау-
лыгыу, асып-сасыу, асыгып-усигиу; ~
от неожиданности кутпегенликтен сасда-
лаклап калыу.
ОТОРОПЬ ж. разг, сасданлык, сасда-
ладлатанлыд, асыгыслыд# албыратанлыд,
Хаулыкканлыц.
ОТОРОЧЙТЬ сов. что, чем эдиплеу, жи-
йеклеу; пальто мехом пальтоны тери ме-
нен жийеклеу.
ОТОРбЧКА ж. эдип, жийек; меховая ~
тери жийек.
ОТОСЛАТЬ сов. кого-что 1. (отправить)
жибериу, женетиу; ~ книги почтой китап-
ларды почта менен жибериу; ~ детей домой
балаларды уйлерине кайтарып жибериу;
2. (направить) силтеу, кецес бериу, жибе-
риу; ~ посетителя в другой отдел келген
адамды басца белимге силтеп жибериу;
3. (предложить справиться) силтеу, силтеп
жибериу, кер деп жибериу; ~ читателя
к первоисточнику оцыушыны дэслепки
нусцага силтеп жибериу.
ОТОСПАТЬСЯ сов. разг, уйцыны цанды-
рып алыу, уйцыны питириу; ~ после
дороги жол журип келгеннен кейин уй-
цыны цандырып алыу.
ОТОЩАТЬ сов. разг, арыдлау, жудеу,
арыдлап далыу, азып далыу.
ОТПАДАТЬ несов. см. отпасть.
ОТПАДЕНИЕ с. допарылып тусиу, кеп-
шип тусиу, дулап тусиу, тусип далыу,
узилип тусиу.
ОТПАИВАТЬ I несов. см. отпоить.
ОТПАИВАТЬ II несов. см. отпаять.
ОТПАИВАТЬСЯ несов. см. отпаять-
ся.
ОТПАРИВАТЬ несов. см. отпарить.
ОТПАРИРОВАТЬ сов. что 1. (прифехтова-
нии) цагып жибериу, дарытпай цагыу;
~ удар соццыны дарытпай цагып жибериу;
2. перен. (в ответ на враждебный выпад)
цайтарып таслау.
ОТПАРИТЬ сов. что 1. (через влажную
тряпку) суулап утиклеу, суулап утюг-
леу; ~ юбку юбканы суулап утюглеу;
2. (размягчить паром) пуу менен жибитиу,
пуулап жибитиу.
ОТПАРЫВАТЬ несов. см. отпороть.
ОТПАРЫВАТЬСЯ несов. см. отпороться.
ОТПАЦСТЬ сов. 1. (отделиться, ото-
рваться) цопарылып тусиу, кепшип тусиу,
цулап тусиу, тусип цалыу, узилип тусиу;
штукатурка ~ла сыбау цопарылып тусти;
2. перен. (утратить силу) кушин жойы-
тыу, жоцца шыгыу, жоц болыу; обвинение
39 Русско-каракалпакский сл.
~ло айыплау кушин жойытты; <> охота
~ла пэти кайтты.
ОТПАХАТЬ сов. что, разг, сурип болыу,
жер айдап болыу.
ОТПАЯТЬ сов. что копарыу, дэнекерин
кетириу, кепсерин ашыу.
ОТПАЯ ЦТЬСЯ сов. допарылыу, дэнекери
кетип далыу, кепсери ашылыу; ручка
чайника ~лась чайнектин. тутдасы допары-
лып далды.
ОТПЕРЕТЬ сов. что ашыу; ~ комнату
белмени ашыу; ~ шкаф шкафты ашыу.
ОТПЕРЦЁТЬСЯ сов. 1. ашылыу; дверь
~лась есик ашылды; 2. (отказаться, не
сознаться) сезден таныу, цайтыу; ~ёться
от своих слов ез сезинен таныу, ез сезинен
цайтыу.
ОТПЕТЫЙ прил. разг, иси питкеш
дузелмейтутын; ~ человек иси питкен^адам.
ОТПЕЧАТАТЬ сов. что 1. басып шыгарыу,
басыу; ~ весь тираж книги китаптыц
барлыц тиражын басып шыгарыу; ~ текст
на машинке тексти машинкада басып шыга-
рыу; ~ фотографии фотографияларды ба-
сып шыгарыу; 2. (оставить след, отпеча-
ток) из цалдырыу, белги салыу; 3. (снять
печать) печатын алып таслау; ~ комнату
белмениц печатын алып таслап ашыу.
ОТПЕЧАТА цться сов. из тусиу, изи
калыу; на песке ~лись чьи-то следы думда
биреудин. аягынын излери далыпты-
ОТПЕЧАТОК м. 1. из, тамга, белги,
суурет; ~ пальцев бармацлардьщ изи;
2. перен. тэсир, хэсер; наложить на что-л.
свой ~ бир нэрсеге ез тэсирин цалдырыу;
~ времени уацыттьщ тэсири.
ОТПЕЧАТЫВАТЬ несов. см. отпечатать.
ОТПЕЧАТЫВАТЬСЯ несов. см. отпе-
чататься.
ОТПИВАТЬ несов. см. отпить.
.ОТПИЛИВАТЬ несов. см. отпилить.
ОТПИЛИТЬ сов. что, чем пышкы менен
кесиу, пышкы менен кесип таслау.
ОТПИРАТЕЛЬСТВО с. таныу, безиу,
мойынта алмаушылык, касарыушылыд.
ОТПИРАТЬ несов. см. отпереть.
ОТПИРАТЬСЯ несов. см. отпереться.
ОТПИСАТЬСЯ сов. разг, хат жузинде
дуры жууап жазыу, куры жууап жазыу.
ОТПИСКА ж. хат жузинде куры жууап,
куры жууап жазыу; канцелярская ~
кецсепазлыд куры жууап.
ОТПИСЫВАТЬСЯ несов. см. отписаться.
ОТПИТЬ сов. что, чего уртлау, азтантай
ишиу; ~ из стакана стаканнан азтантай
ишиу, стаканнан уртлау.
ОТПИХИВАТЬ несов. см. отпихнуть.
ОТПИХИВАТЬСЯ несов. см. отпихнуть-
ся.
ОТПИХНУТЬ сов. кого-что, разг, туртип
жибериу, туртип цалыу, ийтерип жибериу;
~ лодку от берега цайыцты жагадан ийтерип
жибериу.
ОТПИХНУТЬСЯ сов. от кого-чего, чем,
разг, ийтерилип цозгалыу, ийтерилиу, ийте-
рилип жиберилиу; ~ веслом от берега жа-
гадан ескек пенен ийтерилип жиберилиу.
ОТПЛАТА ж. 1. (действие) телеу, бериу;
2. (плата) теленетугын х,ацы.
отп
— 610 —
ОТПЛАТИТЬ сов. кому, чем телеу, бе-
риу; <> ~ той же монетой не етсе соны
етиу, еткинин алдына келтириу.
ОТПЛАЧИВАТЬ несов. см. отплатить.
ОТПЛЁВЫВАТЬСЯ несов. разг. 1. ту-
кнриниу; 2. перен. (выражая недовольство)
наразылык пенен тукириу.
ОТПЛЫВАТЬ несов. см. отплыть.
ОТПЛЫТИЦЕ с. журип кетиу, жузип
кетиу, женеу, женеп кетиу; пароход готов
к ~ю пароход женеп кетиуге таяр.
ОТП Л Ы ЦТ ь сов. 1. от чего жузип алыс-
лау; ~ть от острова атаудан жузип алыс-
лау; 2. журип кетиу, жузип кетиу, женеу;
женеп кетиу; пароход ~л днём пароход
кундиз жузип женеп кетти.
ОТПЛЯСЫВАТЬ несов. что и без доп.
кеуилленип ойнау, кызып ойнау, ыкласлы
бийлеу.
Отповедь ж. тэнби, дэкки, катал
жууап, тойтарыс; строгая ~ катты жууап.
ОТПОИТЬ сое. кого 1. (вырастить)
быламык жарма берип есириуЛсууга’жар-
ма шайып берип багыу; ~ телёнка бузауды
быламык жарма берип багыу; 2. разг, (вы-
лечить) ишкизип емлеу; ~ лекарствами
дэри ишкнзип емлеу.
ОТПОЛАСКИВАТЬ несое. см. отполо-
скать.
ОТПОЛЗАТЬ несов. см. отползти.
ОТПОЛЗТЙ сов. жылысып кетиу, ец-
беклеу, ецбеклеп жылысыу, суйрелип жы-
л ыс ыу, ыс ы р ы л ыу.
ОТПОЛИРОВАТЬ сов. что жып-жыл-
тыр етиу, жылтыратыу; ~ мебель мебельди
жып-жылтыр етиу.
ОТПОЛИРОВЫВАТЬ несов. см. отполи-
ровать.
ОТПОЛОСКАТЬ сое. 1. что шайыу, жу-
уыу, шайкау; ~ бельё кирди шайыу; 2. что
и без доп., разг, (кончить полоскать) шайып
болыу, шайып питкериу, .* жууып бо-
лыу. s
ОТПбР м. соккы, тойтарыс, дэкки, тэнби;
сокрушительный ~ катты z соккы, катты
дэкки; получить ~ соккы алыу, дэкки
жеу; дать ~ тэнбисин бериу.
ОТПОРбТЬ сов. что, от чего кацыратыу,
сегип алыу, сетип алыу, сетиу; ~ ворот-
ник жаьаны сетип алыу.
отпорбцться сов. какырау, сегилиу,
сегилип кетиу, сегилип калыу, сетилиу,
сетилип кетиу; карман ~лся калта сегилип
калды.
ОТПОТЕВАТЬ несов. см. отпотеть.
ОТПОТЁ||ТЬ сов. разг, терлеу, терлей
кетиу, тер басыу; стёкла ~ли эйнектиц
бетин тер басты.
ОТПОЧКОВАНИЕ с. биол. буршиклеу,
буршик шыгарыу.
ОТПОЧКОВАТЬСЯ сов. биол. буршикле-
ниу, буршик шыгарыу.
ОТПОЧКОВЫВАТЬСЯ несов. см. отпоч-
коваться.
ОТПРАВИТЕЛИ Ь м. жибериуши, же-
нелтиу ши; грузов жуклерди женелтиу-
ши; ацрес ~я жибериушиннц адреси.
ОТПРАВИТЕЛЬНИЦА женск. от отпра-
витель.
(ОТПРАВИТЬ сов. кого-что жибериу.
женелтиу, салыу; ~ письмо хат жибериу,
хат салыу; ~ книги почтой китапларды
почта аркалы жибериу; ~ детей в пионер-
ский лагерь балаларды пионер лагерине
жибериу; -ф- ~ на тот свет ол дуньяга жибе-
риу.
ОТПРАВИТЦЬСЯ сов. 1. кетиу, женелиу,
женелип кетиу, шыгыу; ~ься гулять кыды-
рыуга шыгыу; ~ься в город калага кетиу;
2. журиу; поезд ~ся через час поезд бир
сааттан кейин журеди.
ОТПРАВКА ж. жибериу, женелтиу,
журиу, журип кетиу; ~ посылок посылка-
ларды жибериу.
ОТПРАВЛЁНИЦЕ I с. 1. (действие)
жибериу, женелтиу, журиу, журип кетиу;
~е поезда поездыц журиуи, поездды женел-
тиу; ~е письма хатты жибериу; 2. (то, что
отправлено по почте) жиберилген затлар;
почтовые ~я почта аркалы жиберилген
затлар.
ОТПРАВЛЁНИЦЕ II с. уст. (исполнение)
аткарыу, орынлау; ~е обязанностей миннет-
лерин аткарыу; -ф. естественные ~я орга-
низма физиол. организмниц тобийгый хыз-
мет аткарыуы.
ОТПРАВЛЯТЬ I несов. см. отпра-
вить.
ОТПРАВЛЯТЬ II несов. что, уст. (испол-
нять) аткарыу, орынлау; ~ должность се-
кретаря секретарьдыц хызметин аткарыу.
ОТПРАВЛЯТЬСЯ несов. 1. см. отпра-
виться; 2. от кого-чего, перен. (исходить)
суйениу, тийкарланыу, негизлениу, шыгыу;
~ от проверенных данных аныкланган
маглыуматлардан шыгыу.
ОТПРАВНцОй прил. 1. басланган, бас-
ланатугын, жиберилген, шыккан, шыга-
тугын, тийкаргы, негизги; ~6й пункт
груза жуктиц жиберилген жери; 2. тий-
каргы; ~ая мысль тийкаргы ой.
ОТПРАЗДНОВАТЬ сов. 1. что мереке-
леу, тойлау, той кылыу, байрамлау; ~
победу жецисти мерекелеу, жецисти той-
лау; ~ окончание института институтты
питкерген мунэсибети менен той кылыу;
2. разг, (кончить праздновать) тойлап бо-
лыу, байрамлап болыу.
ОТПРАШИВАТЬСЯ несов. см. отпро-
ситься.
ОТПРОСИТЬСЯ.сое. у кого и без доп.
рухсат сорап алыу, рухсат алып кетиу,
сорап кетиу; ~ домой уйге барыуга рух-
сат сорап кетиу.
ОТПРЫГИВАТЬ несов. см. отпрыгнуть.
ОТПРБ1ГНУТЬ сов. от кого-чего секирип
кетиу, ыргып тусиу, шетке секирип кетиу,
кейин секирип кетиу.
ОТПРЫСК м. 1. (молодой побег расте-
ния) путак, нарт, шака; 2. перен. уст.
(потомок) эулад, нэсил, урпак-
ОТПРЯГАТЬ несов. см. отпрячь.
ОТПРЯНУТЬ сов. от кого-чего артка
секирип тусиу, кейин ыргып тусиу, кейин
секирип тусиу.
ОТПРЯЧЬ сов. кого тууарыу; ~ лошадь
атты тууарыу.
ОТПУГИВАТЬ несов. см. отпугнуть.
— 611 —
OTP
ОТПУГНУТЬ сов. кого-что шоршытыу, I
коркытып жибериу, уркитип жибериу.
Отпуск м. 1. (действие) белиу, ажы-
ратыу, жумсау; бериу; белип шыгарыу;
~ средств пул белип шыгарыу, пул жум-
сау; ~ товаров товарлар бериу; 2. отпуск,
дем алые; очередной ~ гезектеги отпуск,
гезектеги дем алые; творческий ~ жумыс
ислеуге берилетугын отпуск; декретный ~
жукли хаялга берилетугын отпуск; уйти
в~ отпуекке кетиу; прийти из ~а отпуск-
тен келиу; 3. тех. жумсартыу; ~ стали
полатты жумсартыу.
ОТПУСКАТЬ несов. см. отпустить.
ОТПУСКНЙК м. отпуск алыушы, от-
пуекке шыгыушы, отпуск алган адам, дем
алыушы.
ОТПУСКНИЦА женск. от отпускник.
ОТПУСКНОЙ 1. прил. отпуск..., от-
пусктагы, дем алые..., дем алыстагы; ~6е
время отпуск уакыты; 2. в знач. сущ. мн.
отпускные дем алые пулы, отпуск пулы;
•ф. ~ые цены на товары товарлардыц саты-
латугын бах асы.
ОТПУСТИТЬ сов. 1. кого-что (дать уйти,
выпустить)[икибериу, рухсат бериу, рухсат
етиу; босатып жибериу; ~ детей гулять
балаларды ойнауга жибериу; ~ на кани-
кулы каникулга жибериу; ~ птицу на
волю кусты босатып жибериу; ~ с работы
жумыстан рухсат етиу; 2. что (выпустить
из рук) жибериу; ~ конец верёвки арканныц
ушын жибериу; 3. что (ослабить) боса-
тыу; ~ ремень белбеуди босатыу, кайысты
босатыу; 4. что (продать) сатыу, сатып
бериу, бернп жибериу; ~ товар товар
сатып бериу; 5. что (выдать) бериу, ажы-
ратыу, белип шыгарыу; ~ средства на
народное образование халык агартыу исине
кэрежет белип шыгарыу;6. что (отрастить)
койыу, есириу; ~ бороду сакал койыу;
7. что, разг, (сказать что-л. неожиданное)
айтып жибериу, айтып салыу; ~ шутку
эзилди айтып салыу; 8. что, тех. жум-
сартыу; ~ сталь полатты жумсартыу;
9. что, кому, уст. (простить) кешириу,
айыбын кешиу, гунасын етиу.
ОТРАБАТЫВАТЬ несов. см. отработать.
ОТРАБОТАННЫЙ 1. прич. от отрабо-
тать; 2. прил. исленип питкен, пайдала-
иылган; ~ пар пайдаланылган пуу.
ОТРАБОТАТЬ сов. 1. что и без доп. (воз-
местить трудом) ислеп бериу, мийнет
ислеп етеу; 2. что (проработать опреде-
лённое время) ислеу, ислеп бериу, ислеп
етеу; ~ семь часов жети саат жумыс ислеу;
3. разг, (кончить работать) ислеп болыу,
исти питириу, жумысты тамамлау; 4. что,
разг, (окончательно отделать) биротала
ислеп питкериу; ~ пьесу пьесаны биротала
ислеп питкериу.
ОТРАБОТКА ж. 1. (действие) ислеп
бериу, ислеп етеу; 2. мн. отработки ист.
отработка, ислеп бериу (крепостнойльщ
право жойылганнан кейин дийханлардыц
помещиклерге му ища ислеген жумысы).
отрабОточнцый прил. ист. ислеп
бериу..., ислеп етеу...; ~ая рента ислеп
бериу рентасы.
ОТРАВА ж. уулы зат, зэхэрли зат.
ОТРАВИТЕЛЬ м. уулаушы, зэхэрлеуши.
ОТРАВИТЕЛЬНИЦА женск. от отра-
витель.
ОТРАВИТЬ сов. 1. кого-что уулау, уулап
елтириу; ~ крыс балпак тышканларды
уулап елтириу; 2. что уулау, зэхэрлеу, уу
салыу; ~ воду сууды зэхэрлеу, сууга уу
салыу; 3. что, перен. (вредно повлиять)
уулау, зэхэрлеу; ~ сознание религией
сана-сезимди дин менен уулау; 4. что,
перен. (испортить) бузыу, бузып жибе-
риу; чем-л. хорошее настроение бир
нзрее менен жаксы кейипти бузыу.
ОТРАВИТЬСЯ сов. ууланыу, зэхэрлениу»
зэхэр ишип елиу, зэхэрли нэрсе ишиу;
~ консервами консервлер менен ууланыу.
ОТРАВЛЕНИЕ с. уулау, ууланыу, уу
ишиу, зэхэрлеу, зэхэрлениу.
ОТРАВЛЯТЬ несов. см. отравить.
ОТРАВЛЯТЬСЯ несов. см. отравиться.
ОТРАВЛЯЮЩИЦЙ 1. прич. от отравлять;
2. прил. уулы, ууландырыушы, зэхэрлеуши;
~е вещества ууландырыушы затлар.
ОТРАДА ж. шадлыд, кууаныш, суйи-
ниш.
ОТРАДНО нареч. шадлы, кууанышлы.
ОТРАДНЦЫЙ прил. шадлы, кууанышлы;
~ое явление кууанышлы кубылыс.
отражатель м. тех. сэуле тусиргиш,
нур тусиргиш.
ОТРАЖАТЕЛЬНЫЙ прил. тех. сэуле
тусиргиш..., нур тусиретугын.
ОТРАЖАТЬ несов. см. отразить.
ОТРАЖАТЬСЯ несов. см. отразиться.
ОТРАЖЁНИЦЕ с. 1. соккы бериу, дэкки
бериу, кайтарыу, кайтарып таслау, той-
тарыу, дарытпау; ~е нападения врага
душпанньщ топылысын кайтарыу; 2. ша-
гылысыу, сэулелениу, сэуле тусиу; ~е
света жактыныц шагылысыуы; 3. (изображе-
жение) керинис, суурет, пишин, сыкыл;
увидеть своё ~е в зеркале езиниц сыкылын
айнада кериу; ~е в воде суудагы пишин;
4. филос. сэулелениу, сэулелендирип кер-
сетиу; ленинская теория ~я ленинлик
сэулелениу теориясы.
ОТРАЖЁННЫЙ 1. прич. от отразить;
2. прил. сэулеси шагылыедан, сэулеси
кайтып тускен.
ОТРАЗИ ЦТ Ь сов. 1. кого-что соккы
бериу, дэкки бериу, кайтарыу, кайтарып
таслау, тойтарыу, дарытпау; ~ть удар
соккыны дарытпау; ~ть атаку атаканы
кайтарыу; 2. что (свет, звук и т.п.) шагы-
лысыу, сэулелениу, сэуле тусиу; 3. кого-что
(воспроизвести изображение) керсетиу; зер-
кало ~ло её улыбку айна оныц кулимсире-
генин керсетти; 4. что (выразить, показать)
сууретлеу, сууретлеп керсетиу; ~ть
действительность дакыйкатлыкты суурет-
леу.
ОТРАЗЙЦТЬСЯ сов. 1. шагылысыу, сэуле-
лениу, сэуле тусиу; в воде ~лся лунный
свет суудыц бетине айдыц сэулеси тусти;
2. на ком-чём, перен. (сказаться) тэсир етиу;
отдых хорошо ~лся на его здоровье дем
алые оныц ден саулыгына жаксы тэсир
етти.
39*
OTP___________________- 612 -____________________
ОТРАПОРТОВАТЬ сов. что, о чём и без
доп. рапорт бериу; ~ о выполнении плана
планньщ орынланыуы хаццында рапорт
бериу.
|ы ОТРАСЛЕВОЙ прил. тараулыц, тарауга
жататугын.
бТРАСЛ Ь ж. тарау, тармац, белим;
~ промышленности санааттыц тарауы;
новая ~ знаний билимниц жаца тарауы.
ОТРАСТАТЬ несов. см. отрасти.
ОТРАСТЙ сов. есиу, узарыу, есип ке-
тиу.
ОТРАСТЙТЬ сов. что есириу, жибериу,
цойыу; ~ бороду сацалды есириу, сацалды
жибериу.
ОТРАЩИВАНИЕ с. есириу, жибериу,
цойыу.
ОТРАЩИВАТЬ несов. см. отрастить.
ОТРЕБЬЕ с. собир. 1. уст. (отбросы)
тасланды, цалдыц, калган-цутцан; 2. перен.
презр. жолдан шыццан, азгын; фашист-
ское ~ фашист азгынлары.
ОТРЕГУЛИРОВАТЬ сов. что ретлеу,
ретке келтириу, женлеу, женге салыу,
оцлау; ~ механизм механизмди оцлай.
ОТРЕДАКТИРОВАТЬ сов. что редактор-
лау; ~ рукопись цолжазбаны редак-
тор лау.
ОТРЁЗ м. 1. (действие) кесиу, кесип
алыу; 2. (кусок ткани) кесинди, кескен
бир белек; ~ на платье кейлеклик кесин-
ди.
ОТРЕЗАННОСТЬ ж. байланыс жоцлыц,
байланыс узилгенлик, узацлыц.
ОТРЁЗАТЬ сов. 1. что кесиу, кесип
алыу, кесип таслау; ~ кусок хлеба бир
белек нанды кесип алыу; 2. что белип
бериу, кесип бериу; ~ земельный участок
жер|кесип бериу; 3. кого-что, кому-чему
кесип таслау, кесиу, бегеу, цатнасты узиу;
~ путь к отступлению кейин шегиниу
жолын кесип таслау; 4. разг, (резко отве-
тить) кесип жууап бериу, турпайы жууап
бериу.
ОТРЕЗАТЬ несов. см. отрезать.
ОТРЕЗВЕТЬ сов. есине келиу, мэслиги
тарцау, айыгыу.
ОТРЕЗВИТЬ сов. кого 1. есине келтириу,
мэслигин тарцатыу, айыцтырыу; ~ пья-
ного мэс кисини есине келтириу; 2. перен.
есине келтириу, ацылына келтириу, дурыс
ойга салыу; ~ мечтателя цыялпазды дурыс
ойга салыу.
ОТРЕЗВИТЬСЯ сое. см. отрезветь.
ОТРЕЗВЛЁНИЕ с. есине келиу, мэслиги
кетиу, мэслиги тарцау, айыгыу.
ОТРЕЗВЛЯТЬ несов. см. отрезвить.
ОТРЕЗВЛЯТЬСЯ несов. см. отрезвиться.
ОТРЕЗОК м. 1. (кусок) кесинди, бир
белек; шёлка бир белек жипек, бир
белек гезлеме; 2. (часть) белек, белик;
~ дороги жолдын бир белиги; ~ времени
уацыттыц бир белиги.
ОТРЕЗЫВАТЬ несов. см. отрезать.
ОТРЕКАТЬСЯ несов. см. отречься.
ОТРЕКОМЕНДОВАТЬ сов. кого-что та-
ныстырыу, танытыу.
ОТРЕКОМЕНДОВАТ ЬСЯ сов. езин таныс-
тырыу.
ОТРЕКОМЕНДОВЫВАТЬ несов. см. отре-
комендовать.
ОТРЕКОМЕНДОВЫВАТЬСЯ несов. см.
отрекомендоват ься.
ОТРЕМОНТИРОВАТЬ сов. что ремонт
дылыу, ремонтлап шытарыу; ~ тракторы
тракторларды ремонтлап шытарыу.
ОТРЕПЕТИРОВАТЬ сов. что репетиция
еткериу.
ОТРЕПЬЕ с. собир. разг, (лохмотья)
жыртык кийим, ерими шыккан кийим,
дал-дал болтан кийим.
ОТРЕТУШИРОВАТЬ сов. что туш пенен
дузетиу; ~ портрет портретти туш пенен
дузетиу.
ОТРЕЧЕНИЕ с. безиу, таныу, кешиу,
кайтыу.
ОТРЕЧЬСЯ сов. от кого-чего безиу,
таныу, кешиу, кайтыу; ~ от своего преж-
него мнения езиниц дэслепки пикиринен
цайтыу; ~ от престола тацттан безиу,
патшалыцтан кешиу.
ОТРЕШАТЬСЯ несов. см. отрешиться.
ОТРЕШЙТЬСЯ сов. от чего цол узиу,
безиу; он не мог ~ от своей мечты ол
езиниц цыялынан цол узе алмайды.
ОТРИЦАНИЕ с. 1. (действие) етирикке
шыгарыу, бийкарлау, мойынга алмау,
мойынламау, таныу; 2. (отрицательный
ответ) кери жууап, намацул жууап;
3. грам. болымсызлыц цосымтасы.
ОТРИЦАТЕЛЬНО нареч. терис, жаман;
ответить ~ терис жууап бериу.
ОТРИЦАТЕЛЬН ЦЫЙ прил. 1. терис,
намакул, унамсыз, кери, мойынламау...;
получить ~ый ответ терис жууап алыу;
2. перен. темен, жаман; ~ый поступок
жарамас ис; ~ая характеристика жаман
минезлеме; 3. мат., физ. кери; ~ое число
кери сан.
ОТРИЦАТЬ несов. что етирикке шыга-
рыу, бийкарлау, мойынга алмау, мойынла-
мау, таныу; ~ факты фактларды мойынла-
мау.
бТРбГ м. тау тармагы; ~и Кавказа
Кавказ тауларыныц тармацлары.
Отроду нареч. разг, хеш уацытта, хеш
цашан, емир бойы, тууылганнан бери, ту-
уылгалы; он ~ не видел ничего подобного
ол бундай нэрсени тууылгалы керген емес.
ОТРбДЬЕ с. туцым, нэсил, урпац.
ОТРОДЯСЬ нареч. разг. см. отроду.
ОТРОИТЬ сов. кого хэррелерди уя-уя
етип белиу.
бТРОК м. уст. ересек бала, бала жигит,
жас еспирим жигит.
ОТРбСТОК м. 1. путац, каптал шаца;
2. (ответвление) тармак; ~ слепой кишки
анат. соцыр ишектиц тармагы.
бТРОЧЕСКИЦЙ прил. ересеклик..., жас
еспиримлик...; ~е годы жас еспиримлик
шац.
ОТРОЧЕСТВО с. ересеклик, жас еспи-
римлик.
ОТРУБАТЬ несов. см. отрубить.
ОТРУБИ только мн. кепек.
ОТРУБИТЬ сов. 1. что кесиу, кесип тас-
лау, кесип алыу, кесип тусириу, шауып
таслау, шауып тусириу; ~ сук путацты
— 613 —
ОТС
шауып таслау; 2. разг, (ответить резко)
кесип айтыу, кескин жууап бериу.
ОТРУБНЫЙ прил. ирик, шала кепек;
~ корм шала кепек жем.
ОТРУГАТЬ сов. кого-что, разг, сегиу,
сегип таслау, урысыу, урысып таслау,
кейиу, кейип таслау.
ОТРЫВ м. узиу, Узип жибериу, узип
алыу, жулып алыу, цопарыу, жыртып
алыу; линия ~а жыртып алыу сызыгы; О
учиться без ~а от производства ендирис-
тен цол узбей оцыу; ~ от масс кепши-
ликтен цол узиу.
ОТРЫВАТЬ I несов. см. оторвать.
ОТРЫВАТЬ II несов. см. отрыть.
ОТРЫВА ЦТ ЬСЯ несов. см. оторваться;
$> читать не ~ясь бас кетермей окыу.
ОТРЫВИСТО нареч. узип-узип, белип-
-белип; говорить ~ белип-белип сейлеу.
ОТРЫВИСТОСТЬ ж. узик-узиклик, бе-
лек-бел еклик.
ОТРЫВИСТЫЙ прил. узилип-узилип,
узик-узик, белек-белек; ~ голос узик-
-узик шыццан дауыс.
ОТРЫВНОЙ прил. узбели, жыртпалы,
узип алынатугын, жыртып алынатугын;
~ календарь жыртып алынатугын кален-
дарь.
ОТРЫВЦОК м. узинди; напечатать ~ок
из романа романныц бир узиндисин басып
шыгарыу; ~ки из опер опералардан узин-
дилер.
ОТРЫВОЧНОСТЬ ж. узип-жулып
алынганлыц, байланыссызлык, толык емес-
лик; ~ сведений маглыуматлардьщ узип-
-жулып алынганлыгы.
Отрывочны п й прил. узип-жулып
алынган, байланыссыз, толык емес; ~е
сведения узип-жулып алынган маглыума-
лар.
ОТРЫГИВАТЬ несов. см. отрыгнуть.
ОТРЫГНУТЬ сов. что, разг, цайтарыу,
цайтарып таслау, цусып таслау.
ОТРЫЖКА ж. кекирик.
ОТРЫЦТЬ сов. 1. кого-что (откопать,
извлечь) казып алыу, казып шыгарыу;
2. кого-что, перен.разг, (найти) тауып алыу;
где ты ~л такого чудака? усындай тамаша
адамды кай жактан тауып алдыц?; 3. что,
воен, казып алыу, казыу; ~ть окоп окоп
казып алыу.
ОТРЯД м. 1. отряд; партизанский ~
партизанлар отряды; пионерский ~ пио-
иерлер отряды; коммунистическая пар-
тия — передовой ~ рабочего класса ком-
мунистлик партия — рабочий класстын.
алдыцгы катардагы отряды; 2. зоол. отряд,
топар; ~ бабочек губелеклер отряды.
ОТРЯДИТЬ сов. кого-что жибериу; ~
бойцов в разведку жауынгерлерди бар-
лауга жибериу.
ОТРЯДНЫЙ прил. отряд..., отрядтыц;
~ сбор отряд жыйнагы, отряд сборы.
ОТРЯЖАТЬ несов. см. отрядить.
ОТРЯХИВАТЬ несов. см. отряхнуть.
ОТРЯХИВАТЬСЯ несов. см. отряхнуться.
ОТРЯХНУТЬ сов. что силкиу, кагыу;
~ снег с шубы тоннан карды кагып туси-
риу.
ОТРЯХНУТЬСЯ сов. силкиниу, цагыныу.
ОТСАДИТЬ сов. 1. кого, от кого белек
отыргызыу; 2. что белек тигиу, айырым
отыргызыу; ~ молодые деревья жас агаш-
ларды белек тигиу.
ОТСАДКА ж. белек егиу, айырым тигиу,
ез алдына тигиу; ~ отростков нэлшелерди
айырым тигиу.
ОТСАЖИВАТЬ несов. см. отсадить.
ОТСАЖИВАТЬСЯ несов. см. отсесть.
ОТСАЛЮТОВАТЬ сов. салют бериу.
ОТСАСЫВАТЬ несов. см. отсосать.
ОТСВЕТ, ОТСВЁТ м. шагылыскан сэуле,
шагылыскан нур; ~ луны айдын. шагы-
лыскан сэулеси.
ОТСВЕЧИВАНИЕ с. сэуле шагылысыуы,
нур шагылысыуы.
ОТСВЕЧИВАТЬ несов. сауле шагылы-
сыу, нур шагылысыу.
ОТСЕБЯТИНА ж. разг, ез бетиншелик,
езиншелик, ези косыу.
ОТСЁВ м. 1. елеу, елениу, електен
еткизиу, елеп тазаланыу; ~ зерна дэнниц
елениуи; 2. (остатки) калдык, еленгеннен
калган нэрсе, еленген зат; 3. перен. таслау,
таслап кетиу; ~ учащихся окыушылардьщ
окыуды таслап кетиуи.
ОТСЕВАТЬ несов. см. отсеять 1.
ОТСЕВАТЬСЯ несов. см. отсеяться 1.
ОТСЕВКИ мн. с.-х. електен тускен, еле-
геннен кейин калган нэрсе, елендп.
ОТСЁИВАНИЕ с. 1. елеу, електен етке-
риу, елеп тазалау; 2. перен. шыгарып тас-
лау, шыгарып жибериу.
ОТСЕИВАТЬ несов. см. отсеять I, 2.
ОТСЕИВАТЬСЯ несов. см. отсеяться 1,2.
ОТСЁК м. отсек (кеме, самолёт х,эм
соган усасанларда айырым жай).
ОТСЕКАТЬ несов. см. отсечь.
ОТСЁЛЕ нареч. уст. усы жерден, усы-
маннан, усы кэрадан.
ОТСЕЛ ЙТЬ сов. кого, от кого белек жай-
ластырыу, белек орналастырыу.
ОТСЕЛЙТЬСЯ сов. от кого белек жай-
ласыу, белек орналасыу.
ОТСЕЛ Ь нареч. см. отселе.
ОТСЕЛЯТЬ несов. см. отселить.
ОТСЕЛЯТЬСЯ несов. см. отселиться.
ОТСЕСТЬ сов. от кого-чего жылысып оты-
рыу, арманырац отырыу, ысырыльщцырап
отырыу.
ОТСЕЧЕНИЕ с. кесип таслау, шауып
таслау; -ф- голову даю на ~, что... басымды
кесип беремен...
ОТСЕЧЬ сов. 1. что, чем (отрубить)
кесип таслау, кесиу; ~ сухую ветку куура-
ган путакты кесип таслау; 2. что, от чего,
перен. белип таслау, айырып таслау; ~
пехоту от танков пияда эскерлерди танк-
лерден айырып таслау.
ОТСЁЯТЬ сов. 1. что (отделить просеи-
ванием) елеу, електен еткериу, елеп таза-
лау; 2. кого-что, перен. (отобрать) шыга-
рып таслау, шыгарып жиберну; 3. что
и без доп., разг, (закончить сев) егип болыу.
ОТСЁЯ||ТЬСЯ сов. 1. елениу, елеп таза-
ланыу, елеп алыныу; отруби ~лись от
муки ун еленип кепегинен тазаланды;
2. перен. тасланыу, таслап кетиу, шыгып
PTC - 614 -___________________
кетиу; слабые ученики ~лись темен оцый-
тугын оцыушылар шыгып кетти; 3. (окон-
чить сев) егилип питиу, егилип болыу.
ОТСИДЕТЬ сов. что 1. уйысып цалыу,
жаны кетиу; ~ йогу аяц уйып цалыу;
2. разг, отырып шыгыу, отырыу; ~ два
часа на вокзале еки саат вокзалда отырып
шыгыу; 3. разг, (отбыть срок наказания)
отырып шыгыу, жатып шыгыу; ~ год
в тюрьме тюрьмада бир жыл отырып шыгыу.
ОТСИДЕТЬСЯ сов. разг. 1. (укрыться)
керинбей цалыу, отырып аман цалыу; ~
в палатке от дождя шатырда отырып
жауыннан аман цалыу; 2. перен. босца
отырыу, отырып уацыт еткизиу.
ОТСИЖИВАТЬ несов. см. отсидеть.
ОТСИЖИВАТЬСЯ несов. см. отсидеться.
ОТСКАБЛИВАТЬ несов. см. отскоблить.
ОТСКАБЛИВАТЬСЯ несов. см. отскоб-
литься. -
ОТСКАКИВАТЬ несов. см. отскочить.
ОТСКОБЛИТЬ сов. что цырып таслау;
~ краску бояуды цырып таслау.
ОТСКОБЛИТЬСЯ сов. цырып алыныу,
цырып кетирилиу, цырып тусирилиу.
отскочйцть сов. 1. от кого-чего и без
доп. (отпрыгнуть) секирип кетиу, секи-
рип тусиу, ыргып кетиу, жалт бериу;
2. секирип кетиу, цайтып секириу, тийип
секириу; мяч ~л от земли топ жерден
цайтып секирип кетти; 3. разг, (оторваться)
ушып кетиу, узилип тусиу, узилип цалыу;
пуговица ~ла илгек узилип тусти, сэдеп
узилип цалды.
ОТСКРЕБАТЬ несов. см. отскрести.
ОТСКРЕСТИ сов. что, от чего, разг.
цырып алып таслау, цырып кетириу.
ОТСЛАИВАТЬСЯ несов. см. отслоиться.
ОТСЛОЁНИЦЕс. 1. (действие) цабатланыу,
цабатласыу, цабат пайда болыу, цат-цат
болып айрылыу; 2. (то, что отслоилось)
шеккен цабат, цатлам; песчаные ~я цум
цатламлары.
ОТСЛОИТЬСЯ сов. цабатланыу, цабат
пайда болыу; цат-цат болып айрылыу.
ОТСЛбЙКА ж. см. отслоение.
ОТСЛУЖИ ЦТ Ь сов. 1. хызмет етип келиу;
~ть три года в армии уш жыл армияда
хызмет етип келиу; 2. разг, (износиться)
тозыу, генериу, жыртылыу; сапоги мие ~ли
етиклерим тозды.
ОТСОВЕТОВАТЬ сов. кому, что и с
неопр. ацыл бериу, кецес берип цойдырыу,
кецес берип кендириу.
ОТСОРТИРОВАТЬ сов. кого-что сортла-
рына айырыу, сортлап айырыу, сортларына
белиу; ~ семена туцымларды сортларына
айырыу.
ОТСОРТИРОВЫВАТЬ несов. см. отсор-
тировать.
ОТСОСА ЦТ Ь сов. 1. что, чего сорыу,
сорып таслау; пиявки ~ли много крови
суликлер кеп цаи сорып алды; 2. что,
тех. тартып шыгарып болыу.
ОТСбхцНУТЬ сов- 1. кеуип цалыу,
цуурап цалыу; ветка ~ла шаца цуурап
цалды; 2. разг, семиу, семип цалыу, лэц
болып цалыу; рука ~ла цолы семип цал-
ды, цолы лэц болып цалды.
ОТСРОЧИВАТЬ несов. см. отсрочить.
ОТСРОЧИТЬ сов. что 1. уацтын созыу,
мэулетин узайтыу, муддетин созыу; ~
окончание работ жумыслардыц питиу
уацтын узайтыу; 2. (продлить срок) мэу-
летин узайтыу, муддетин узайтыу; ~
удостоверение гууалыцтьщ муддетин узай-
тыу.
ОТСРбЧКА ж. 1. мэулетин созыу, муд-
детин созыу, кейинге цалдырыу, кейинге
цалдырылыу; ~ заседания мэжлисти кейин-
ге цалдырыу, мэжлистиц кейинге цалды-
рылыуы; 2. (продление срока) муддетиниц
узайтылыуы, мэулетиниц узайтылыуы; ~
паспорта паспорттыц муддетиннц узайты-
лыуы.
ОТСТАВАНИЕ с. артта цалыушылыц,
кейинде цалыушылыц; ликвидировать ~
артта цалыушылыцты сапластырыу.
ОТСТАВАТЬ несов. см. отстать.
ОТСТАВИТЬ сов. 1. что (отодвинуть)
жылжытып цойыу, цайта цойыу, ысырып
цойыу; ~ стол к стене столды дийуалга
ысырып цойыу; ~ йогу аягын ысырып
цойыу; 2. воен- (команда): ~! цайтадан!
ОТСТАВКЦА ж. отставка (эскерий хыз-
меттен биротала шыгыу)', подать в ~у
отставкага кетиуге сораныу; выйти в ~у
отставкага шыгыу; <> ~а кабинета дуки-
меттиц отставкага шыгыуы.
ОТСТАВЛЯТЬ несов. см. отставить 1.
ОТСТАВНОЙ прил. отставкадагы, жу-
мыстан биротала босанган; ~ военный
отставкадагы эскерий адам, жумыстан бир-
отала босанган эскерий адам.
ОТСТАИВАНИЕ I с. цоргау, жацлау;
~ интересов трудящихся мийнеткешлер-
диц мэпин цоргау.
ОТСТАИВАНИЦЕ II с. тыныу; этот
раствор при ~и даёт осадок бул еритинди
тынганда шегинди береди, бул еритинди
тынганда шегинди пайда болады.
ОТСТАИВАЦТЬ I несов. см. отстоять I;
мы стоим за мир и ~ем дело мира бизлер
тынышлыц тэрепиндемиз хэм тынышлыц
исин цоргаймыз.
ОТСТАИВАТЬ II несов. см. отстоять II 1.
ОТСТАИВАТЬСЯ I несов. см. отстоять-
ся.
ОТСТАИВАТЬСЯ II несов. разг, (стоять,
укрываясь от чего-л.) жасырынып отырыу,
жасырынып турыу.
ОТСТАЛОСТЬ ж. артта цалыушылыц,
кейинде цалыушылыц; техническая ~
техникалыц жагынан артта цалыушы-
лыц.
ОТСТАЛЦЫЙ прил. артта цалган; ~ая
страна артта цалган мэмлекет.
ОТСТАЦТЬ сов. 1. от кого-чего и без
доп. артта цалыу, цалып цойыу, кейин
цалыу; ~ть от спутников жолдасларынан
цалып цойыу, жолдасларынан кейин ца-
лыу; ~ть от своей части езиниц белиминен
цалып цойыу; ~ть от поезда поездан цалып
цойыу; 2. от кого-чего и без доп., перен.
артта цалыу; ~ть в учёбе оцыудаи артта
цалыу; ~ть от жизни турмыстан артта
цалыу; 3. от чего (отделиться) цопары-
лып тусиу; обои ~ли обойлар цопарылып
— 615 —
отс
тусип цалды; 4. (о часах) артта цалыу,
кейин цалыу, цалып цойыу; часы ~ли
иа пять минут саат бес минут артта цалды;
5. от кого-чего, разг, (перестать надое-
дать) аулац журиу, бийзар еткенди тоц-
татыу; ~нь от меня! мазамды алма!,
меннен аулац жур!
ОТСТАЮЩИЦЙ 1. прич. от отставать;
2. прил. артта цалтан; помогать ~м уче-
никам артта цалган оцыушыларга жэрдем
бериу; 3. в знач. сущ. м. отстающий артта
цалыушы, кейинде цалыушы; подтянуть
~х артта цалганларды кемеклесип цатар-
га цосыу.
ОТСТЕГАТЬ сов. кого-что, чем шыбыц
пенен сабау, цамшылау.
ОТСТЁГИВАТЬ несов. см. отстегнуть.
ОТСТЁГИВАТЬСЯ несов. см. отстег-
нуться.
ОТСТЕГНУТЬ сов. что жаздырыу, жаз-
дырып жибериу, шешиу; ~ пуговицу
сэдепти шешиу; ~ воротник жаганы жаз-
Дырыу-
ОТСТЕГНУ ЦТЬСЯ сов. жаздырылып ке-
тиу; пуговица ~лась сэдеп жаздырылып
кетти.
ОТСТИРАТЬ сов. 1. что жууып кетириу;
~ пятно дацты жууып кетириу; 2.
что и без доп. (окончить стирку) кир
жууыуды тамамлау, жууып болыу.
ОТСТИРАЦТЬСЯ сов. жууылыу, жууып
кетирилиу; пятно ~лось дац жууып ке-
тирилди.
ОТСТИРЫВАТЬ несов. см. отстирать.
ОТСТИРЫВАТЬСЯ несов. см. отсти-
раться.
ОТСТОЙ м. шекпе, торта-
ОТСТОЯТЬ I сов. кого-что цоргау, жац-
лау, сацлап алып цалыу, сацлау; ~ кре-
пость цорганды цоргап цалыу; ~ свой
права ез праволарын цоргау; ~ товарища
жолдасын жацлап алып цалыу.
ОТСТОЯТЬ II сов. что 1. (простоять)
тиккесине турыу; ~ на ногах весь кон-
церт концерттиц ацырына шекем тиккесине
турып тыцлау; 2. разг, (утомить долгим
стоянием ноги) турып шаршау, царыу.
ОТСТОЦЯТЬ III несов. от кого-чего
турыу, жайгасыу, цашыц болыу, цашыц-
лыцта турыу, алые болыу; деревня ~йт
от станции на километр ауыл станциядан
бир километр цашыцлыцта тур, ауыл стан-
циядан бир километр жерде тур.
ОТСТОЯ ЦТЬСЯ сов. тыныу; раствор
~лся еритинди турып тынды.
ОТСТРАДАТЬ сов. азапты басынан ке-
шириу, цыйыншылыцты басынан еткериу.
ОТСТРАИВАТЬ несов. см. отстроить.
ОТСТРАИВАТЬСЯ несов. см. отстро-
иться.
ОТСТРАНЕНИЕ с. босатыу, шыгарыу,
алып таслау.
ОТСТРАНИТЬ сов. 1. кого-что (ото-
двинуть) шетлетиу, жылыстырып цойыу,
ийтерип таслау, ийтерип жибериу; ~
чью-л. руку биреудиц цолын жылыстырып
цойыу; 2. кого (уволить) босатыу, шыга-
рыу, алып таслау; ~ от работы жумыстан
босатыу.
ОТСТРАНИТ ЬСЯ сов. 1. от кого-чего
бир шетке шыгыу, шетлеу; 2. перен. (укло-
ниться) бас тартып цалыу, шетлеу, шет-
леп цалыу; ~ от дел истен шетлеп цалыу.
ОТСТРАНЯТЬ несов. см. отстранйть.
ОТСТРАНЯТЬСЯ несов. см. отстранйть-
ся.
ОТСТРЕЛИВАТЬСЯ несов. см. отстре-
ляться.
ОТСТРЕЛ Я ЦТЬСЯ сов. 1. от кого-чего
оц атып цорганыу, атысып царсыласыу,
атысып цорганыу; ~ться от неприятеля
душпаннан оц атып цорганыу; 2. разг,
(закончить стрельбу) атып болыу, атып-
-атып тоцтау, атысты тамамлау; батарея
~лась батарея атып-атып тоцтады, бата-
рея атысты тамамлады.
ОТСТРИГАТЬ несов. см. отстричь.
ОТСТРИЧЬ сов. что цырцып таслау,
цыр цып алыу.
ОТСТРОГАТ Ь сов. что сургилеу.
ОТСТРОИТЬ сов. что салып питириу,
салып болыу; ~ школу мектепти салып
питириу.
ОТСТРОИТЬСЯ сов. 1. см. отстроить;
2. (вновь построиться) жацадан салыу,
жацадан цурыу.
ОТСТУП м. бос жер, бослыц;~ в начале
абзаца абзацтыц басындагы бос жер.
ОТСТУ ПАТЕЛ ЬНЦЫЙ прил. воен, ше-
ги нету f ын, шегиниу; ~ая операция шеги-
ниу операциясы.
ОТСТУПАТЬ несов. см. отступйть.
ОТСТУПАТЬСЯ несов. см. отсту-
пйться.
ОТСТУПЙЦТЬ сов. 1. от кого-чего (ото-
двинуться назад, отойти) шегиниу, бас
тартыу, цайтыу; ~ть на шаг бир адым
кейин шегиниу; 2. кейин шегиниу, кейин
цайтыу; ~ть с боями урыс пенен кейин
шегиниу; враг ~л душпан кейин шегинди;
3. перед кем-чем, перен. цайтыу, тайсалыу,
цорцыу; не ~ть перед трудностями цы-
йыншылыцлардан тайсалмау; 4. от чего
(изменить чему-л., нарушить что-л.) та-
ныу, танып кетиу, бузыу, бас тартыу;
~ть от своих взглядов езиниц кез царас-
ларынан бас тартыу; 5. от чего (сделать
отступ) бос жер цалдырыу; ~ть от края
листа цагаздьщ бетиниц шетинен бос жер
цалдырыу.
ОТСТУпйцтЬСЯ сов. от кого-чего, разг.
1. (отказаться) таныу, танып кетиу, бу-
зыу, бас тартыу; ~ться от своих слов
ез сезинен таныу, ез сезинен бас тартыу;
2. (перестать общаться) араласпау, бе-
зиу; друзья от него ~лись дослары оннан
безип кетти.
ОТСТУПЛЕНИЕ с. 1. кейин шегиниу,
кейин цайтыу; ~ протйвника душпанньщ
кейин шегиниуи; 2. (отказ) езин шет
тутыу, бас тартыу; ~ от устаиовйвшейся
традиции эдет болып кеткен дэстурдеи
бас тартыу; 3. лит. шегиниу; лирйческое
~ в поэме поэмадагы лирикалыц шеги-
ниу.
ОТСТУПНИК м. жолдан тайыушы, рай-
дан цайтыушы, пикирден цайтыушы.
ОТСТУПНИЦА женск. от отступник
отс
— 616 —
ОТСТУПНИЧЕСКИЙ прил. жолынан
тайган, райдан кайткан, пикирден кайт-
кан.
ОТСТУПНИЧЕСТВО с. жолдан тайыу-
шылыц, райдан кайтыушылык, пикирден
цайтыушылыц.
ОТСТУПНОЙ прил. 1. уст. бас тартканы
ушын берилетугын, бас тартыуы ушын
усынылган; 2. в знач. сущ. с. отступное
разг, бас тартыу акшасы, бас тартканлык
акшасы-
ОТСТУПЯ нареч. бос жер калдырып.
ОТСТУЧАТЬ сов. разг, кагып болыу.
ОТСУДИТЬ сов. кого-что, у кого-чего,
разг, с у дл асып алыу.
ОТСУЖИВАТЬ несов. см. отсудить.
ОТСУТСТВИЕ с. жоклык, жок болыу,
болмау; в моё ~ мен жокта; ~ нужных
книг керекли китаплардыц болмауы.
ОТСУТСТВЦОВАТЬ несов. жок болыу,
болмау, катиаспау; он сегодня <~ует ол
бугин жок-
ОТСУТСТВУЮЩИЙ 1. прич. от отсут-
ствовать; 2. прил. (безразличный) хеш
нэрсени билдирмейтугын; ~ взгляд хеш
нэрсени билдирмейтугын кез карас; 3.
в знач. сущ. мн. отсутствующие келмей
калыушылар.
ОТСЧЁТ м. санап шырарыу, санап
койыу.
ОТСЧИТАТЬ сов. что 1. (отделить)
санап белип койыу, санап шыгарыу; ~
сто рублей жуз сомды санап белип койыу;
2. (сосчитать) санау, санап шыгыу; ~
десять шагов от дома жайдан он адым
жер санау.
ОТСЧИТЫВАТЬ несов. см. отсчитать.
ОТСЫЛАТЬ несов. см. отослать.
ОТСЫЛКА ж. 1. (действие) жибериу,
женетиу; 2. (в тексте) керсетиу, баг-
дарлау.
ОТСЫПАТЬ сов. что, чего салып^бериу,
салып алыу; ~ ведро муки бир шелек ун
салып бериу, бир шелек унды салып алыу.
ОТСЫПАТЬ несов. см. отсыпать.
ОТСЫПАТЬСЯ сов. разг, салып алыныу,
салып берилиу.
ОТСЫПАТЬСЯ I несов. см. отсыпаться.
ОТСЫПАТЬСЯ II несов. см. отоспаться.
ОТСЫПКА ж. салып бериу, салып
алыу.
ОТСЫРЕВАТЬ несов. см. отсыреть.
ОТСЫРЁЛЦЫЙ прил. хелленген, ыгал-
ланган, ыгал тийген; ~ая мука ыгаллан-
ган ун.
* ОТСЫРЁЦТЬ сов. хеллениу, хел болыу,
ыгалланыу, ыгал тийиу; соль ~ла дуз
ыгалланган, дузга ыгал тийген.
ОТСЫХАТЬ несов. см. отсохнуть.
ОТСЮДА нареч. 1. (из этого места)
бул маннан, усы жерден, усы кэрадан,
бул жерден; ~ уже недалеко до города
енди бул жерден кала алые емес; уходите
~! бул маннан кетицлер!; 2. (вследствие
этого, по этой причине) усы себептен,
усыдаи, буннан; ~ можно заключить,
что... буннан мынадай жуумак шыгарыуга
болады...
ОТТАИВАТЬ несов. см. оттаять.
ОТТАЛКИВАНИЕ с. ийтериу, ийтерип
жибериу; ийтерилиу, ийтерилип кетиу,
тиреп ийтериу.
ОТТАЛКИВАТЬ несов. см. оттолкнуть.
ОТТАЛКИВАТЬСЯ несов. 1. см. оттолк-
нуться; 2. физ. (об электрических зарядах)
кейин кайтыу.
ОТТАЛКИВАЮЩИЙ 1. прич. от оттал-
кивать; 2. прил. (вызывающий отвраще-
ние) бездпретугын, жек керинишли, жер-
кенгендей; ~ вид жек керинишли тур.
ОТТАПТЫВАТЬ несов. см. оттоптать.
ОТТАСКАТЬ сов. кого, за что, разг.
тартыу,; ~ за уши цулацтан тартыу.
ОТТАСКИВАТЬ несов. см. оттащить.
ОТТАЧИВАТЬ несов. см. отточить.
ОТТАЩЙТЬ сов. кого-что кетерип апа-
рыу, суйреп апарып койыу; ~ ящики
в сторону ящиклерди бир шетке апарып
КОЙЫУ-
ОТТАЯ||ТЬ сов. 1. ериу, ерип кетиу.
жибип кетиу, тоцы ериу; окна ~ли эйнек-
тиц тоцы ериди; 2. что жибитиу, еритиу,
жумсартыу; ~ть замороженное мясо муз-
ланган гешти жумсартыу.
ОТТЕНЙТЬ сов. что 1. (наложить тень)
сая салыу, келецке тусириу, карайтыц-
кырау; 2. перен. айырып керсетиу, кеби-
рек тоцталыу; ~ подробности в рассказе
гуррицде майда-шуйделерине токтап етиу.
ОТТЕН || ОК м. 1. тус, рец, тур; различ-
ные ~ки красного цвета цызыл тустин
х,эр цыйлы рецлери; 2. перен. парык, езге-
шелик, цашырым, айырма; ~ки значения
слова сез мэнисинин. езгешеликлери; 3. пе-
рен. тур, пишин; он говорил с ~ком досады
ол ызаланган турде сейледи.
ОТТЕНЯТЬ несов. см. оттенить.
ОТТЕПЕЛЬ ж. жыллыльщ, ЖЫЛЫМЬЩ.
ОТТ ||ЕРЁТЬ сов. 1. что (отчистить)
суртип тазалау, ысып тазалау, ысып кети-
риу; ~ерёть кастрюлю кастрюльди ысып
тазалау; ~ерёть пятно дакты суртип таза-
лау; 2. кого-что уукалау, ысцылау; се-
реть отмороженные щёки беттиц сууык
алган алмаларын уукалау; 3. кого-что,
разг, (оттеснить) ысырыу, ысырып шетке
шыгарыу, кысып шыгарыу; его <~ёрли
к стене оны дийуалга ысырды.
ОТТЦЕРЁТЬСЯ сов. суртип тазаланыу,
ысылып тазаланыу, ысылып кетирилиу;
пятно пёрлось дак ысылып кетирилди.
ОТТЕСНИТЬ сов. кого-что цысыу, цысып
шегиндириу, ысырып таслау, кейин ше-
гиндириу, цууып таслау; ~ противника
на другой берег реки душпанды дэрьянын
екинши жагасына цысып шегиндириу.
ОТТЕСНЯТЬ несов. см. оттеснить.
ОТТИРАТЬ несов. см. оттереть.
ОТТИРАТЬСЯ несов. см. оттереться.
ОТТИСК м. в разн. знач. оттиск; кор-
ректурный ~ корректура оттискиси; ~
печати печатьтыц оттискиси; ~ статьи
макаланын оттискиси; отдельный ~ айы-
рым оттиск.
ОТТЙСКИВАТЬ несов. см. оттиснуть.
ОТТЙСНУТЬ сов. 1. кого-что (оттес-
нить) ысырып шетке шыгарыу, кысыу,
кысып шетке шыгарыу; ~ кого-л. в сто-
— 617 —
отх
рону биреуди ысырып шетке шыгарыу;
2. что, разг, (надавив, оставить отпеча-
ток) басып алыу, цысып алыу; 3. что,
полигр. (сделать оттиск) басыу, оттиск
ислеу-
ОТТОГО 1. нареч. сонлыктан, сол себеп-
ли, сол ушын; он не знал о собрании, ~
и не пришёл ол жыйналыс болатугынын
билмеди, сонлыктан келмей калды; 2. союз
себепли, сонлыктан; ои не приехал ,
что не мог ол мумкиншилиги болмау се-
бепли келмеди.
ОТТОЛКНУТЬ сов. 1. кого-что ийте-
риу, ийтерип жибериу; ~ ногой стул
стулды аяк пенен ийтерип жибериу;
2. кого, перен. бездириу, жек керинишли
етиу, езинен цашырыу; жеркендириу; ~
от себя товарищей жолдасларын езинен
бездириу.
ОТТОЛКНУТЬСЯ сое. от кого-чего
1. ийтерилиу, ийтерилип кетиу, тиреп
ийтериу; ~ веслом от берега жагадан
ескек пенен тиреп ийтерип кетиу; 2. пе-
рен. тийкарланыу, суйениу; ~ от основного
тезиса тийкаргы тезиске суйениу.
ОТТОМАНКА ж. кец жумсак диваи.
ОТТОПТАТЬ сов. что, кому, разг, басып
кетиу, женшип кетиу, езип кетиу; ~
соседу ногу коцсыныц аягын басып кетиу.
ОТТОПЫРИВАТЬ несов. см. оттопы-
рить.
ОТТОПЫРИВАТЬСЯ несов. см. отто-
пыриться.
ОТТОПЫРИТЬ сов. что томпайтыу, тор-
сыйтыу, тырсыйтыу, шошайтыу, алга шы-
гарыу; ~ локти шыганацты ал та шыгарыу.
ОТТОПЫРИ ЦТЬСЯ сов. томпайыу, тор-
сыйыу, тырсыйыу, шошайып турыу; кар-
маны ~лись цалталар томпайды.
ОТТОРГАТЬ несов. см', отторгнуть.
ОТТОРГНУТЬ сов. что зорлык пенен
алыу, тартып алыу, басып алыу.
ОТТОРЖЕНИЕ с. зорлык пенен алыу,
тартып алыу, басып алыу.
ОТТОЧЕННЦЫЙ 1. прич. от отточйть;
2. прил. кайралган, шарланган, еткир-
ленген, ушы шыгарылган; ~ый нож кай-
ралган пышак; 3. прил. перен. нэзиклен-
ген, анык айтылган, ыкшамланган; ~ая
фраза нэзик айтылган сейлемше.
ОТТОЧЙТЬ сов. что 1. цайрау, кайрап
алыу, кайрап койыу, шарлау, еткирле^,
ушын шыгарыу; ~ нож пышакты кайрап
алыу; 2. перен. (сделать чётким, выра-
зительным) нэзик етиу, еткир тилли етиу,
ыкшамлы етиу.
ОТТУДА нареч. ол жерден, ол керадан,
ол жактан, сол маннан, сол кэрадан, сол
жактан; ~ ходу два часа ол жактан еки
саатлык жол.
ОТТЯГИВАТЬ несов. см. оттянуть.
ОТТЯЖКА ж. 1. (действие) тартыу;
2. перен. (намеренное промедление) созыу,
кешиктириу, созыу, кейинге калдырыу,
узакка созылыу.
ОТТЯНУЦТЬ сов. 1. кого-что (в сто-
рону) тартыу, созыу; ~ть канат вправо
арканды оц жакка тартыу; 2. что, перен.
разг, (во времени) кешиктириу, созыу,
соза бериу, кейинге калдырыу, узакка
созыу; ~ть выполнение решения карарды
орынлауды соза бериу; ~ть время уацыт-
ты кешиктириу; 3. что, разг, батыу,
темен басыу; рюкзак ~л ему плечи рюкзак
оныц ийнине батты.
ОТУЖИНАТЬ сов. 1. (кончить ужи-
нать) кешки тамакты жеп болыу; 2. уст.
(поужинать у кого-л.) кешки тамакты
жеу.
ОТУМАНИВАТЬ несов. см. отуманить.
ОТУМАНИВАТЬСЯ несов. см. отума-
ниться.
ОТУМАНИТЬ сое. что басын айлан-
дырыу, мыйын айландырыу, гумилжнтиу,
булдыратыу, гунгиртлеу; ~ рассудок ацыл-
-ойын гумилжитиу.
ОТ УМАНИ ЦТ ься сов. гуцгиртлениу,
гуцгирт тартыу, булдырау, керинбеу; её
глаза ~лись слезами оныц кезлери жасца
толып булдырап кетти.
ОТУПЕЛО нареч. естен айрылып, кеш
нэрсеге тусинбестей болып.
ОТУПЕЛЫЙ прил. естен айрылган,
мыйы ислемейтугын, хеш нэрсеге тусин-
бейтугын; ~ взгляд хеш нэрсеге тусинбей-
тугын кез карас.
ОТУПЕНИЕ с. естен айрылыу, хеш
нэрсе тусинбеу, сезиу цэсийетинен айры-
лыу, мыйы ислемеу.
ОТУПЕТЬ сов. естен айрылыу, хеш
нэрсеге тусинбей цалыу, сезиу цэсийети-
нен айрылыу.
ОТУТЮЖИВАТЬ несов. см. отутюжить.
отутюжить сов. что утиклеп алыу,
утюг леи алыу; ~ костюм костюмдн утюг-
леи алыу.
ОТУЧАТЬ несов. см. отучить.
ОТУЧАТЬСЯ несов. см. отучиться.
ОТУЧЙТЬ сов. кого-что, от чего и с
неопр. бездириу, таслатыу, цойдырыу,
шыгарыу; ~ от грубости турпайылыцты
цойдырыу; ~ курить шылым шегиуден
бездириу, шылым шегиуди таслатыу.
ОТУЧИТЬСЯ сов. от чего и с неопр.
безиу, таслау, цойыу; ~ от дурной при-
вычки жаман эдеттен безиу, жаман эдетти
таслау.
ОТХАЖИВАТЬ несов. см. отходить II.
ОТХАРКАТЬ сов. что ца цырып таслау.
iОТХАРКАТЬСЯ сов. цацырыныу, ца-
цырынып тукириниу.
ОТХАРКИВАНИЕ с. цацырыныу, цацы
рып тукириу-
ОТХАРКИВАТЬ несов. см. отхаркать
и отхаркнуть.
ОТХАРКИВАТЬСЯ несов. см. отхар-
каться и отхаркнуться.
ОТХАРКНУТЬ сов. что цацырынып
жибериу, цацырып таслау.
ОТХАРКНУТЬСЯ сов. цацырынып тас-
лау, цацырынып цойыу.
ОТХВАТИТЬ сов. что 1. разг, (отру-
бить, отрезать) кесип тусиу, илип кетиу,
шауып тусириу, шауып алыу; ~ топором
палец бармацты балта менен шауып алыу;
2. прост, (приобрести, достать) тауыу,
тауып алыу, сатып алыу.
ОТХВАТЫВАТЬ несов. см. отхватить.
ОТХ__________________- 618 -____________________
ОТХЛЕБНУТЬ сов. что, чего и без доп.,
разг, симириу, симирип ишип жибериу; ~
из кружки кружкадан симирип ишип ,ки-
бериу.
ОТХЛЁБЫВАТЬ несов. см. отхлебнуть.
ОТХЛЕСТАТЬ сов. кого-что, разг, цам-
шы урыу, шыбыцлау; ф ~ по щекам ше-
келерине урыу.
ОТХЛЫНУЦТЬ сов. 1. цайта толцыу,
цайта согыу; волны ~ли от берега тол-
цынлар жагадан цайта тол цып кейин
соцты; 2. перен. (отступить) шогырла-
сып кетиу, дур к и нл есип кейин кайтыу;
толпа ~ла аламан шорырласып кетти.
ОТХОД I м. 1. (отправление) женеу,
женеп кетиу, кетиу, журип кетиу; ~
поезда поездыц журип кетиуи; 2. (от-
ступление) шегиниу, кейин турыу, кейин
Кайтыу, изге кетиу; ~ войск эскерлердиц
шегиниуи; 3. бас тартыу, шыгып кетиу,
тайсалыу; ~ от принятого решения ца-
былланган царардан бас тартыу; 4. с.-х.
шыгын; прирост молодняка покрывает ~
шыгын болган малдын орны тел саныныд
есиуи менен толтырылады.
ОТХОД II м. см. отходы.
ОТХОДЙТЬ I несов. см. отойти.
ОТХОДЙТЬ II сов. кого, разг, ба-
гып жазыу, емлеп жазыу; ~ тяжело-
больного датты ауырыу адамды емлеп
жазыу.
ОТХОДЙТЬ III сов. разг, (кончить
ходить) журип болыу, журисти тодта-
тыу.
ОТХОДЧИВОСТЬ ж. тез цайтымлылыц,
цайтымы тез лик, дыц сацламайтугынлыц.
ОТХОДЧИВЫЙ прил. цайтымы тез,
ашыуы тез цайтатугын, дыц сацламай-
тугын; он человек ~ ашыуы тез цайтату-
FbiH адам.
ОТХОДЫ мн. (ед. отход ж.) далдыд,
тасланды; ~ нефти нефть далдыдлары.
отхожий прил.: ~ промысел ист.
мэусимли талап, дийханлардын дала-
дагы мэусимли жумыс етиуи.
отца род., вин. п. ед. от отец.
ОТЦВЕЦСТЙ сов. 1. гуллеп болыу, гул-
леп питиу, гулин тегиу; яблоня уже ~ла
алма гулин тегип болды; 2. перен. солыу,
солгынланыу, кемиу.
ОТЦВЕТАТЬ несов. см. отцвести.
ОТЦЕДЙТЬ сов. что, чего сузиу, сузип
тазартыу; ~ кружку кваса бир кружка
квасты сузип тазартыу.
ОТЦЕЖИВАТЬ несов. см. отцедить.
ОТЦЕПЙТЬ сов. что босатыу, жаздырыу,
жаздырып алыу; ~ вагон вагонды жазды-
рыу; ~ саблю дылышты жаздырып алыу.
ОТЦЕПЙЦТЬСЯ сов. 1. от чего и без доп.
жаздырылып кетиу, жаздырылып бели-
нип далыу; вагон ~лся вагон жаздырылып
белинип далды; 2. от кого-чего, перен.
разг, (перестать надоедать) мазасын алыу-
ды дойыу, пэтецге келтирмеу, тынышын
алмау.
ОТЦЕПЛЯТЬ несов. см. отцепить.
ОТЦЕПЛЯТЬСЯ несов. см. отцепиться.
ОТЦЕПНОЙ прил. тиркеуден босатыла-
тугын, тиркеуден босатыуга болатугын.
ОТЦЕПЩИК м. тиркеуден босатыушы, j
тиркеуди жаздырыушы. ।
ОТЦЕУБИЙСТВО с. экесин елтириу-
шилик, атасын елтириушилик.
ОТЦЕУБИЙЦА м. и ж. экесин елти-
риуши, атасын елтириуши.
ОТЦОВ прил. разг, экениц, атаныц;
надеть сапоги экесиниц етигин кийиу.
отцовскицй прил. эке..., экелик, эке-
ниц, ата..., аталыц, атаныц; ~й костюм
экениц костюмы; ~й наказ атаныц нэсий-
х,аты; чувства аталыц сезим.
ОТЦОВСТВО с. экелик, аталыц; при- I
знать своё ~ езиниц аталыгын мойын-
лау.
ОТЧАИВАТЬСЯ несов. см. отчаяться.
ОТЧАЛИВАТЬ несов. см. отчалить.
ОТЧАЛ И ЦТ ь сов. женеп кетиу, журип
кетиу, ырып кетиу; лодка -~ла от берега
кеме жагадан женеп кетти.
ОТЧАСТИ нареч. азлап; бир жанынан;
~ он прав бир жарынан оныки дурыс;
~ он сам виноват азлап оныц ези айыплы.
ОТЧАЯНИЕ с. умитсизлик, умит узиу,
умит узиушилик, гудер узиу, рухы тусиу;
приходить в ~ умитсизликке тусиу; при-
водить в ~ умитсизликке экелиу; он
говорил с ~м в голосе ол умитсизлик дауыс
пенен сейледи.
ОТЧАЯННО нареч. 1. (яростно) цэхэр-
ленип, ежетленип, ашынып, ершелене,
цайтпай, тайсалмай; ~ защищаться тай-
салмай цорганыу; 2. разг, жудэ, дым;
~ врать дым етирикти согыу.
ОТЧАЯННОСТЬ ж. разг. 1. (безвыход-
ность) умитсизлик, умит узиушилик, гу-
дер узиушилик, рухы тусиушилик; ~
положения жагдайдыц умитсизлиги;
2. (безрассудство, удальство) ежетлилик,
дайтпаушылыд, тайсалмаушылык, ерше-
леииушилик; он всегда отличался ~ю
ол барлыд уацытта ежетлилик пенен кезге
тусетугыи еди.
ОТЧАЯННЦЫЙ прил. 1. (выражающий
отчаяние) умитсиз, умит узген, гудер
узген, рухы тускен; 2. (безвыходный)
ауыр, аса цыйын; ~ое положение аса
цыйын жагдай; 3. (безрассудно смелый)
ежет, батыл, цайтпайтугын, тайсалмай-
тугын, цайсар; ~ый поступок жудэ батыл
цылыц; он человек ~ый ол жудэ ежет
адам; 4. (яростный, ожесточённый) цэ-
хэрли, ежетли, ашыулы, цатты, аяибай;
~ое сопротивление аяибай царсыласыу;
5. разг, жудэ цумар, елермен; ~ый бо-
лельщик цумарланып цараушы.
ОТЧАЯТЬСЯ сов. 1. (прийти в отчая-
ние) кеули цайтыу, пэти цайтыу, рухы
тусиу; 2. в чём и с неопр. (потерять на-
дежду на что-л.) умит узиу, умитсизлениу,
умитсизликке ушырау, екиниу, гудер узиу;
~ в успехе сэтлиликтен гудер узип ца-
лыу; 3. на что, разг, (осмелиться, решить-
ся) батырланыу, батыллыц етиу.
ОТЧЕГО нареч. 1. вопр. неден, неликтен,
не себептен, не ушын; ~ он не пришёл?
ол иеликтен келмеди?; ол не себептен
келмеди?; 2. относ, иеликтен, не ушын;
я ие знаю, ~ он не пришёл мен оныц не-
— 619 —
отш
ликтеи келмегенин билмеймен; мен бил-
меймен, не ушын ол келмей цалды.
ОТЧЕГО-ЛИБО нареч. см. отчего-ни-
будь.
ОТЧЕГО-НИБУДЬ нареч. бир себеп-
тен, бир нэрсе себепли.
ОТЧЕГО-ТО нареч. бир себептен, бир
себеп пенен, бир нэрсе ушыи.
ОТЧЕКАНИВАТЬ несов. см. отчеканить.
ОТЧЕКАНИВАТЬСЯ несов. см. отче-
каниться.
ОТЧЕКАНИТЬ сов. I. что (изготовить
чеканкой) куйыу, согыу, согып шыгарыу;
~ монету пул согып шыгарыу; 2. что и без
доп., перен. нацма-нац айтыу, тусиникли
етип айтыу, аиык етип айтыу; ~ каждое
слово хэр бир сезди нацма-нац етип ай-
тыу.
ОТЧЕКАНИТЬСЯ сов. куйылыу, СОГЫ-
лыу, согылып шыгарылыу.
ОТЧЁРКИВАТЬ несов. см. отчеркнуть.
ОТЧЕРКНУТЬ сов. что, чем белгилеп
койыу, сызып койыу, айырып койыу;
карандашом нужное место в книге
китаптагы керекли жерди колем меиен
сызып дойыу.
ОТЧЕРПНУТЬ сов. что, чего цуйып
алыу, батырып цуйып алыу.
ОТЧЕРПЫВАТЬ несов. см. отчерпнуть.
ОТЧЕСТВО с. атасынын. аты, экесииид
аты; узнать имя и ~ учителя мугаллим-
нин езиниц атын хэм экесиниц атын билип
алыу.
ОТЧЁТ м. в разн- знач. есап, есап бериу,
отчёт; ~ депутата перед своими избира-
телями езиниц сайлаушылары алдында
депутаттыц есап бериуи; финансовый ~
финанс отчёты; годовой ~ жыллыц есап;
представить ~ о командировке команди-
ровка тууралы есап бериу; взять деньги
под ~ есабын бериу шэрти менен ацша
алыу; отдавать себе ~ в чём-л. пэмлеп
царау, ойлап царау; делать что-л., не
отдавая себе ~а пэмлеп кер местей, ойлап
керместен ислеу.
ОТЧЁТЛИВО нареч. аныц, айцын; ~
видеть айцын кериу; ~ слышать аныц
еситиу; ~ произносить каждое слбво хэр
бир сезди аныц етип айтыу.
ОТЧЁТЛИВОСТЬ ж. аныдлыц, айцын-
лык; изображения кериниудин, айкын-
лыгы; произношения айтылыудьщ
аныдлыгы.
ОТЧЁТЛИВ цый прил. аныц, айцын;
тусиникли; ~ое изображение айцын кери-
нис; ~ый шаг аныц басылган адым; ~ое
произношение айцын етип айтылган сез;
иметь о чём-л. ~ое представление бир
нгрсе цаццында аныц тусиниги болыу.
ОТЧЁТНО-ВБ1БОРН ЦЫЙ прил. есап
бериу-сайлау; ~ое собрание есап бериу-
-сайлау жыйналысы.
ОТЧЁТНО-ПЕРЕВЫБОРНЫЙ прил.
есап бериу-цайта сайлау.
ОТЧЁТНОСТЬ ж. 1. (проведение отчёта)
есап бериушилик, есап бериу; 2. (доку-
ментация) есаплылыц, есапласыу доку-
ментлери; денежная ~ ацша есапласыу
докумеитлери.
ОТЧЁТНЫЙ прил. есаплы, отчётлы; ~
доклад есаплы доклад; ~ период есап
берилип отырган дэуир.
ОТЧИЗНА ж. уатан, тууган ел.
ОТЧИЙ прил. уст. туугаи, тууылган;
~ дом тууган уйи.
отчим' м. егей эке.
ОТЧИСЛЁНИЦЕ с. 1. (удержание) услап
цалыу, тутып цалыу; 2. мн. отчисления
(отчисленные суммы) белинип шыгарыл-
ган сумма, ажыратылган ацша; ~я на
жилищное строительство турац жай ку-
рылысына ажыратылган ацша; 3. (уволь-
нение) шыгарып жибериу, жумыстан бо-
сатыу; приказ об ~и босатыу хаццындагы
буйрыц.
ОТЧИСЛИТЬ сов. 1. что (удержать)
пул услап цалыу, тутып цалыу; ~ де-
сять рублей он сом тутып цалыу; 2. кого
(уволить) шыгарып жибериу, босатыу;
~ студента за непосещаемость занятий
студентти сабацца цатнаспаганлыгы ушыи
шыгарып жибериу; ~ в запас воен, запасца
шыгарыу, запасца еткизиу.
ОТЧИСЛИТЬСЯ сов. шыгыу; ~ из
института институттан шыгыу.
ОТЧИСЛЯТЬ несов. см. отчислить.
ОТЧИСЛЯТЬСЯ несов. см. отчис-
литься.
ОТЧИСТИТЬ сов. что тазалау, кетириу;
~ пятно дацты кетириу; ~ котёл казанды
тазалау.
отчйстщться сов. тазаланыу, ке-
тирилиу; пятно ^лось дак кетирилди;
кастрюля ~лась кастрюля тазаланды.
ОТЧИТАТЬ сов. кого, разг, урысыу,
сегиу, кейиу; ~ шалуиа тентекке кейип
таслау.
ОТЧИТАТЬСЯ сов. есап бериу, отчёт
бериу; ~ перед избирателями сайлаушы-
лардыц алдында есап бериу.
ОТЧЙТЫВАТЬ несов. см. отчитать.
ОТЧИТЫВАТЬСЯ несов. см. отчитаться.
ОТЧИЩАТЬ несов. см. отчистить.
ОТЧИЩАТЬСЯ несов. см. отчиститься.
ОТЧУЖДАТЬ несов. что, юр. алыу,
цолынан алыу (мгмлекеттиц ямаса жэ-
мийетлик уйымныц биреуине бериу).
ОТЧУЖДАТЬСЯ несов. (отдаляться,
становиться чужим) жатырцаныу, алыс-
лау, бетен болыу, жат болыу, цатнаспау,
шетлеу.
ОТЧУЖДЕНИЕ с. I. (отдаление, обо-
собленность) алыслау, бетен болыу, жа-
тырцау, жат болып кетиу, цатнаспау,
шетлетиу; взаимное ~ еки жацтын бир-
дей жатласыуы; 2. юр. алыу, цолынан
алыу; ~ собственности в пользу госу-
дарства жекке меншикти мэмлекет пайда-
сына алыу.
ОТЧУЖДЁННОСТЬ ж. жатырцаушылыц,
жат болып кетиушилик, жатыркап ке-
тиушилик, катнаспаушылык-
ОТЧУЖДЁННЫЙ прил. жатыр каган,
жат болып кеткен, жатыркап кеткен,
катнаспай кеткен; ~ взгляд жатыр каган
кез карас.
ОТШАГАЦТЬ сов. что, разг, жаяу журиу,
жаяу журип барыу, жол журиу; мы ~ли
отш
— 620 —
сегодня десять километров бизлер бугин
он километр жаяу журдик.
ОТШАГИВАТЬ несов. см. отшагать.
ОТШАГНУТЬ сов. разг, бир адым атыу;
~ влево солга дарай бир адым атыу.
ОТШАТНУТЬСЯ сов. от кого-чего 1. жалт
бериу, жалт берип дашыу; ~ от раскалён-
ной плиты цыздырылган плитадан жалт
берип дашыу; 2. перен. (прекратить
общение, отказаться от кого-л.) ажырасып
кетиу, датнаспау.
ОТШВЫРИВАТЬ несов. см. отшвыр-
нуть.
ОТШВЫРНУТЬ сов. кого-что, разг.
ыладтырып таслау, ыладтырып жибериу,
зыцгытып жибериу; ~ камень с дороги
тасты жолдан ыладтырып таслау.
отшельник м. 1. уст. (пустынник)
дэруиш, дуньядан безген, целен дер; 2. пе-
рен. жападан жалгыз, кепшиликке ка-
тыспаушы; жить ~ом кепшиликке цатыс-
пай жасау.
ОТШЕЛЬНИЦА женск. от отшельник.
ОТШЕЛЬНИЧЕСКИЙ прил. 1. уст. дэр-
уишлик, дэлендерлик; 2. перен. жападан
жалгыз, кепшиликке цатнаспайтугын;
вести ~ образ жизни жападан жалгыз
жасау.
ОТШЕЛЬНИЧЕСТВО с. 1. уст. дэруиш-
лик, целендерлик; 2. перен. жападан жал-
гызлыд, кепшиликке датыспай жасау-
шылыд.
ОТШЙБ м.: на ~е бир шетте, ауладта;
жить на ~е бир шетте жасау.
ОТШИБАТЬ несов. см. отшибить.
ОТШЦИБЙТЬ сов. что, разг. 1. (отбить)
урып сындырыу, урып айырыу; 2. (по-
вредить ушибом) урып ауыртыу; < у
меня память ~йбло мен умытшад болып
кеттим.
ОТШЛЁПАТЬ сов. кого-что, разг, шап-
патлау, шаппат бериу.
ОТШЛИФОВАННЫЙ 1. прич. от отшли-
фовать; 2. прил. тегисленген, теп-тегис
етилген, оцланган.
ОТШЛИФОВАТЬ сов. что 1. (отделать
шлифовкой) тегислеу, оцлау, теп-тегис
етиу; 2. перен. (язык, стиль и т. п.) су-
лыулау, тегислеу.
ОТШЛИФОВАТЬСЯ сов. тегислениу,
оцланыу, теп-тегис болыу; гранит хорошо
~лся гранит жадсы тегисленди.
ОТШЛИФОВЫВАТЬ несов. см. отшли-
фовать.
ОТШЛИФОВЫВАТЬСЯ несов. см. от-
шлифоваться.
ОТШПИЛИВАТЬ несов. см. отшпилить.
ОТШПЙЛИВАТЬСЯ несов. см. отшпи-
литься.
ОТШПИЛИТЬ сов. что, разг, шпильканы
сууырып алыу, жаздырып айырыу, туй-
реуишин жаздырыу.
ОТШПЙЛИЦТЬСЯ сов. разг, шпилька
сууырылыу, жазылып айрылыу, туйреуиш
жазылып кетиу; бант ~лся банттыц гуй-
реуиши жазылып кетти.
ОТШТАМПОВАТЬ сов. что, тех. штам-
пылау, штампы жолы менен таярлап
шыгарыу.
ОТШТАМП О БЫВАТЬ несов. см. отштам-
повать.
ОТШТУКАТУРИВАТЬ несов. см. отшту-
катурить.
ОТШТУКАТУРИТЬ сое. см. оштука-
турить.
ОТШУМЁЦТЬ сов. 1. басылыу, тыныу,
дауысы басылыу, шаудым басылыу; 2. пе-
рен. думпиуи басылыу, цойылыу, тыныш-
ланыу; ~ли сражения урыслардыц Дум-
пиуи басылды.
ОТШУТЙТЬСЯ сов. разг, дэлкеклеу,
ойын-дэлкек етиу.
ОТШУЧИВАТЬСЯ несов. см. отшутиться.
ОТЩЕПЕНЕЦ м. саяк, азьын.
ОТЩЕПЙТЬ сов. что жоцдалау, айы-
рыу.
ОТЩЕПЛЯТЬ несов. см. отщепить.
ОТЩИПНУТЬ сов. и однокр. что, чего
шымшып алыу, узип алыу, бурап алыу; ~
кусочек хлеба бир шудым нанды узип алыу.
ОТЩИПЫВАТЬ несов. см. отщипнуть.
ОТЪ» приставка (см. от») «е», «ю»,
«я» дауыслыларыньщ алдында «от=ъ при-
ставкасыныц орнына цолланылады, мыс.-.
отъесть кемириу, кемирип жеу.
ОТЪЕДАТЬ несов. см. отъесть.
ОТЪЕДАТЬСЯ несов. см. отъесться.
отъезд м. кетиу, журип кетиу, женеп
кетиу, сапарга шыгыу; в день ~а журип
кететугын куни; неожиданный ~ кутпеген
жерден женеп кетиу; О быть в уйде
жод болыу, бир жацца кетиу.
ОТЪЕЗДИТЬ сов. разг. 1. что (какое-л.
время) жолда болыу, жолда журиу; 2. (кон-
чить ездить) жол журиуди тамамлау,
жол журиуди дойыу.
ОТЪЕЗЖАТЬ несов. см. отъехать.
ОТЪЕЗЖАЮЩИЙ 1. прич. от отъез-
жать; 2. в знач. сущ. м. отъезжающий и
ж. отъезжающая кетиуши, жол журип
кетиуши, женеп кетиуши.
ОТЪЁМН||ЫЙ прил. алмалы-салмалы;
~ое дно алмалы-салмалы туп.
ОТЪЁСТЬ сов. что кемириу, кемирип
жеу.
ОТЪЕСТЬСЯ сов. семириу, оцалыу.
ОТЪЕХАТЬ сов. от кого-чего кетиу,
женеп кетиу, а л ыслап кетиу, узап кетиу;
~ от города цаладан узацлап шыгыу.
ОТЪЯВЛЕННЫЙ прил. разг, барып тур-
ган, шектен шыддан; ~ негодяй барып
турган оцбаган-
ОТЫГРАТЬ сов. 1. что (вернуть про-
игранное) дайтарып утыу, дайтарып утып
алыу; ~ свой деньги уттырган адшасын
кайтарып утып алыу; 2. что и без доп.,
разг, (кончить играть) ойнап болыу,
ойнауды тамамлау.
ОТЫГРАТЬСЯ сов. 1. см. отыграть 1;
2. перен. разг, (выйти из затруднитель-
ного положения) сылтау тауып цутылыу,
дийле менен цутылыу.
ОТЫГРЫВАТЬ несов. см. отыграть 1.
ОТЫГРЫВАТЬСЯ несов. см. отыграться.
ОТЫГРЫШ м.разг. 1. (действие) дайтарып
утыу, дайтарып утып алыу; 2. (отыгран-
ные деньги, вещи) утылган зат, утыс пул,
утып алган ацша. (
— 621 —
охв
ОТЫМЁННЦЫЙ прил. грам. атауыш
«сезлерден жасалган, атауыш сезлерден
болган; ^ый глагол атауыш сезден жасал-
ран фейил; ~ое наречие атауыш сезден
жасалтан рэуиш.
ОТЫСКАТЬ сов. кого-что табыу, излеп
табыу, излеп тауып алыу; ~ старого прия-
теля ески досты излеп тауып алыу; ~
нужную книгу керек китапты излеп тауып
алыу.
ОТЫСКАЦТЬСЯ сов. табылыу; тетрадь
~лась дэптер табылды.
ОТЫСКИВАТЬ несов. см. отыскать.
ОТЫСКИВАТЬСЯ несов. см. отыскать-
ся.
ОТЯГОТИТЬ сов. кого-что, чем 1. а^ыр-
латыу, салмацлы етиу; 2. перен. (обре-
менить) ауырманлыцты салыу, ауырман-
лыкты жуклеу, салмацты салыу.
ОТЯГОЩАТЬ несов. см. отяготить.
ОТЯГОЩЕНИЕ с. ауырманлыцты салыу,
ауырманлыцты жуклеу, салмацты салыу.
ОТЯЖЕЛЁ||ТЬ сов. разг. 1. (стать
тяжёлым) ауырланыу; 2. (стать непо-
воротливым) ауыр басыу, ауыр тартыу,
журиуи кыйынласыу; 3. перен. (от уста-
лости, боли и т. п.) зил басыу, ауыр
тартыу, ауырланыу; голова ~ла басты
зил басты.
ОТЯЖЕЛИТЬ сов. что 1. (сделать более
тяжёлым) ауырлатыу, ауыр етиу; ~ кон-
струкцию машины машинаныц конструк-
циясын ауырлатыу; 2. перен. (сделать
тяжеловесным слог, стиль и т. п.) ауыр-
ластырыу, кыйын етиу.
ОТЯЖЕЛЯТЬ несов. см. отяжелить.
ОФИЦЕР м. офицер; ~ связи байланыс
офнцери; ~ запаса запастагы офицер.
ОФИЦЁРСКЦИЙ прил. офицер..., офи-
церлик; ~ое звание офицерлик атак;
~ие погоны офицер погонлары; ~ий со-
став офицерлик состав.
ОФИЦЕРСТВО с. 1. собир. офицерлер;
2. (офицерское звание) офицерлик атак.
ОФИЦИАЛЬНО нареч. 1. рэсмий турде;
~ заявить рэсмий турде билдириу; 2. перен.
(холодно-вежливо) рэсмий, салкын турде;
разговаривать с кем-л. ~ биреу менен рэс-
мий турде сейлесиу.
ОФИЦИАЛЬНОСТЬ ж. рэсмийлик, рэс-
мий.
ОФИЦИАЛЬНЫЙ прил. 1. рэсмий; ~ое
сообщение рэсмий хабар, рэсмий мэлимле-
ме; ~ое лицо рэсмий адам; ~ый представи-
тель рэсмий уэкил; ~ое приглашение рэсмий
шакырыу; ~ый документ рэсмий документ;
2. перен. (холодно-вежливый) рэсмий, салкын
турде; ~ый тон рэсмий дауыс.
ОФИЦИАНТ м. официант.
ОФИЦИАНТКА женск. от официант.
ОФИЦИАНТСКИЙ прил. официантлык,
официанттыц.
ОФИЦИОЗ м. официоз (уукиметлик
рэсмий баспа сез).
ОФИЦИОЗНОСТЬ ж. официозлык-
ОФИЦИОЗНЦЫЙ прил. официоз (уу-
кимет пенен формаль турде байланысы
болмаса да оныц кез царасын алып бара-
тугын}', ~ая газета официоз газета.
ОФОРМИТЕЛЬ м. дузетиуши, таяр-
лаушы, безеуши, орынлаушы; художе-
ственный ~ керкемлик безеушиси.
ОФОРМИТЕЛЬНИЦА женск. от офор-
митель.
ОФОРМЙТЕЛЬСКЦИЙ прил. таярлау-
шылык, безеушилик, орынлаушылык; ~ое
искусство безеу енери.
ОФОРМИТЬ сов. 1. что безеу, безеп
шыгарыу, таярлау, таярлап болыу; ~
стенгазету дийуалы газетаны таярлап
болыу, дийуалы газетасын безеп шыгарыу;
~ рукопись кол жазбаны таярлап болыу;
~ спектакль спектакльди таярлап питке-
риу; празднично ~ избирательный уча-
сток сайлау участкасын байрамдагыдай
етип безеу; 2. что рэсмийлестириу, таяр-
лау, таярлап болыу; ~ договор договорды
рэсмийлестириу; 3. кого-что орналасты-
рыу, таярлау; ~ кого-л. на работу биреуди
жумыска орналастырыу.
ОФОРМИЦТЬСЯ сов. 1. (принять за-
конченную форму) писип жетиу, кэлип-
лесиу; идея ещё не ~лась идея еле кэ-
липлеспеген; 2. таярлау, кириу, орнала-
сыу; ~ться на работу жумыска кириу.
ОФОРМЛЕНИЕ с. 1. безеу, таярлау;
~ рукописи кол жазбаны таярлау; 2. (до-
говора и т. п.) рэсмийлестириу, таярлау,
таярлап болыу; 3. (внешний вид) безелиу;
нарядное ~ детских книг балалар китапла-
рынын керкем етилип безелиуи.
ОФОРМЛЯТЬ несов. см. оформить.
ОФОРМЛЯТЬСЯ несов. см. оформиться.
ОФбРТ м. иск. офорт (металлдавы на-
еыстыц тури).
ОФСЕТ м. полигр. офсет (баспа фор-
масынан бояу дэслеп резинага тусирилип,
оннан кейин цаеазеа басылатугын усыл).
ОФСЕТНЫЙ прил. полигр. офсет...,
офсетлик; ~ способ печати басыудыц оф-
сетлик усылы.
ОФТАЛЬМОЛОГИЯ ж. мед. офталь-
мология (кез аурыулары уэм оны емлеу
хаццындаеы илим).
ОХ межд. ох!, ах!, YX1-, Уах’-
ОХАИВАТЬ несов. см. охаять.
Оханье с. разг, ацлау, у^леУ-
ОХАПКИ А ж. бир кушак, бир колтык;
~а дров бир кушак отын; > взять в ~у
колтыкка алыу.
ОХАРАКТЕРИЗОВАТЬ сов. кого-что
характеристика бериу, тэриплеу, мииез-
леме бериу.
ОХАТЬ несов. разг, ахлау, у^леу.
ОХАЯТЬ сов. кого-что, разг, мукалтыу,
сайыу, жаманлау, жаман ат тагыу.
ОХВАТ м. 1. (действие) тартыу, камтыу,
катнастырыу; 2. воен, орап алыу, коршап
алыу; ~ флангов противника душпан
флангларын коршап алыу; 3. (обхват)
кулаш, кушак; дуб толщиной в два ~а
жууанлыгы еки кулаш емен.
ОХВАТИ ЦТ Ь сое. 1. кого-что (обхватить)
камтыу, кушаклау, капсыра кушаклап
алыу; ~ть руками ствол дерева агашты
капсыра кушаклау; 2. что орау, курсау-
лау, курсау согыу; ~ть бочку обручами
бочкага курсау салыу, бочканы курсаулау;
охв
— 622 -
3. что, перен. (объять, окутать) коршап
алыу, каплау; пламя ~ло здание жалын
жайды ту у ел коршап алды; тьма ~ла город
каланы карацгы коршап алды; 4. кого-что,
перен. (овладеть) белениу, рухланыу, бий-
леу; всех ~ла радость хэммени кууаныш
бийледи; 5. кого-что, чем, разг, тартыу, кам-
тыу, катнастырыу; ~ть подпиской на га-
зеты газетага жазылыуга тартыу; ~ть мо-
лодёжь общественной работой жасларды
жэмийетлик жумыска тартыу; 6. кого-что,
воен, орап алыу, коршап алыу; ~ть правый
фланг противника душпанныц оц флангы-
сын коршап алыу; <> ~ть взглядом кез
жууыртып карау; ~ть что-л. умом акыл
жетиу.
ОХВАТЫВАТЬ несов. см. охватить.
ОХВбСТЬЕ с. собир. 1. с.-х. ушык,
шеп-шар калдыгы; 2.’ перен. куйрык,
калдык; фашистское ~ фашист куйрыгы,
фашист калдыгы.
ОХЛАДЕВАТЬ несов. см. охладеть.
ОХЛАДЕТЬ сов. к кому-чему кеули тарт-
пау, сууысыу; ~ к прежним друзьям
ески дослар менен сууысыу.
ОХЛАДЙТЕЛЬНЫ || Й прил. сууытыушы,
сууытатутын, салкынлататутын; ~е смеси
сууытыушы араласпалар.
ОХЛАДИТЬ сов. 1. что (остудить)
сууытыу, салкынлатыу; ~ кипяток кай-
наган сууды сууытыу; 2. кого-что, перен.
кеулин сууытыу, басыу, кайтарыу; ~
чей-л. пыл биреудиц йошын сууытыу,
биреудиц пэтин кайтарыу.
ОХЛАДИТЬСЯ сов. сууыныу, салкын-
лау.
ОХЛАЖДАТЬ несов. см. охладить.
ОХЛАЖДАТЬСЯ несов. см. охладиться.
ОХЛАЖДЕНИЕ с. 1. сууыу, салдынлау;
~ воздуха хауаньщ салцынлауы; 2. перен.
салцын карау, кеули сууыу; салцынлыц,
сууыклык; почувствовать ~ к чему-л.
бир нэрсеге салкынлыкты сезиу.
охлопок м. таралганнан калган; ~
шерсти таралганнан калган жун.
ОХМЕЛЕТЬ сов. пьян болыу, мэс болыу. I
Охнуть сов. и однокр. разг, ох деу, ах
деп жибериу, Y-4 Деу.
ОХОРАШИВАТЬ несов. кого-что, разг.
безеу, сэнин келтириу, эшекейлеу, жасан-
дырыу.
охорашиваться несов. разг, безениу,
эшекейлениу, сэнлениу, жасаныу; ~ перед
зеркалом айнага карап сонлени^-
ОХОТА I ж. ац, сонар, ацшылык, ац-
шылыц етиу, аулау, ау аулау; на мед-
ведя айыу аулау; промысловая ~ ацшы-
лык етиу кэсиби.
ОХОТ(]А II ж. (желание, склонность)
хэуеслик, куштарлык, кумарлык, инта-
лылык, кэлеу, кэлеушилик, тилеу; ~а
к музыке музыкага хэуеслик; по своей ~е
ез ерки менен, езиниц кэлеуинше; у менй
нет ~ ы ехать мениц баргым келмейди;
делать что-л. с ~ой бир нзрсени куштар-
ланып ислеу; > ~а тебе с ним спорить!
сен оныц менен тартысыуга кумарсац ба!
ОХОТИТЬСЯ несов. 1. на кого-что, за
кем и без доп. аулау, ау аулау, ац аулау, I
ацга шыгыу; ~ на кабанов кабан аулау;
2. за кем-чем, перен. табыуга кумарланыу,
кумарланыу, хэуес болыу, куштарланыу;
~ за редкой книгой сийрек ушырасатугын
китапты табыуга кумарланыу.
ОХОТКЦА ж.: в~у прост.шын кеуилден,
Кэлеп, эбден куштарланып, кумар етип.
ОХбТНИК I м. ацшы, аушы; таёжный ~
тайга ацшысы.
охбтник II м. 1. кумар, ынтык, хэуес;
нашлось много ~ов идтй в разведку раз-
ведкага барыуга кумарлар кеп табылды;
2. разг, (любитель) хэуес, кумар; ~ до книг
китап кумар; 3. (тот, кто желает иметь
что-л.) кэлеуши, кумартыушы; на книгу
нашлось много ~ов китапты кэлеушилер
кеп табылды.
6Х6ТНИЦА женск. от охотник II 2; ~
до нарядов жаксы кийиниуге хэуес (цаял,
цыз).
ОХбТНИЧЦИЙ прил. ац, ацшы, аушы; ~ье
ружьё ац мылтык; ~ья собака ацшы ийт-
ОХбТНб нареч. шыи кеуил менен, хэуес
болып, хэуес етип, кэлеп, жаны менен,
улкен тилек пенен; ~ согласиться кэлеп
ырза болыу; я ~ приду к вам мен сизге
шын кеуил менен келемен.
бХРА ж. охра (сары я цызыл тустеги
минерал бояу).
6ХРАНЦА ж- 1. (действие) саклау, корыу,
коргау; ~а здания жайды корыу;
мира парахатшылыкты коргау; ~а социа-
листической собственности социал истлик
меншикти саклау; ~а здоровья трудящих-
ся мийнеткешлердиц ден саулыгын саклау;
~а материнства и младенчества ана хэм>
баланы коргау; ~а труда мийнетти кор-
гау; 2. (стража) сакшы, корыкшы, гузет-
ши, карауыл; вооружённая ~а кураллан-
ган гузетши; поставить ~у гузетши койыу,
карауыл койыу.
ОХРАНЕНИЕ с. 1. (действие) саклау,
корыу, коргау; ~ общественного порядка
жэмийетлик тэртиптн коргау; 2. воен.
коргау; сторожевое ~ коргау белимшеси.
ОХРАНИТЬ сов. см. охранять.
6ХРАНКА ж- охранка (патша Россия-
сындагы жасырын полициялыц бацлау
органы).
бХРАнник м. разг. 1. сакшы, гузетши,
корыкшы; 2. (агент охранки) охранка-
ныц тыцшысы, охранканыц агенти.
6ХРАННЦЫЙ прил. коргау, сацшы; <>
~ая грамота коргау грамотасы;^ое отделе-
ние см. охранка.
ОХРАНЯТЬ несов. кого-что саклау, ко-
рыу, коргау; ~ границы шегараны коргау;
~ социалистическую собственность социа-
листлик меншикти коргау.
ОХРЙПЛЫЙ прил. разг, карлы ккан,
кырылдаган; ~ голос карлыккан дауыс.
ОХРЙПНУТЬ сов. карлыгыу, кырыл-
дау.
бХРбМЁТЬ сов. разг, аксап калыу, аксау,
сылтыу.
бЦАРАПАЦТЬ сов. кого-что тырнап
алыу, тырнап жаралау; кошкам ла ребён-
ка пышыц баланы тырнап алды; ~ть
руку колды тырнап жаралау.
— 623 —
ОЧЕ
ОЦАРАПАТЬСЯ сов. жыргызып алыу,
жаралап алыу; ~ о гвоздь шегеге жыргы-
зып алыу.
ОЦАРАПЫВАТЬ несов. см. оцарапать.
ОЦАРАПЫВАТЬСЯ несов. см. оцара-
паться.
ОЦЕНИВАТЬ несов. см. оценйть.
ОЦЕНЙТЬ сов. кого-что 1. бадалау,
бада бериу, бада цойыу, баца кесиу; ~
лошадь жылкыга бада кесиу, атты бада-
лау; 2. перен. цэдирлеу, кэдирин билиу;
бадалау, бада бериу; ~ чей-л. поступок
биреудиц кылыгын бадалау; ~ работника
дызметкерди кэдирлеу; ~ по достоинству
кого-л. биреуди ылайыклы дэрежесине
карай бадалау.
ОЦЕНКА ж- 1. (действие) бадалау, бада
бериу, бада койыу, бада кесиу; ~ иму-
щества мулкке бада кесиу; 2. (мнение,
суждение о чём-л.) бада; высокая ~ каче-
ства продукции енимниц сапасына жока-
ры бада бериу; 3. (школьная) бада.
ОЦЁНОЧНЦЫЙ прил. бадаланатугын,
бадаланган, бадалайтугын; ~ая стоимость
бадаланган куны.
ОЦЁНЩИК м. бадалаушы, бада кесиуши.
ОЦЕНЩИЦА женск. от оценщик.
ОЦЕПЕНЕЛОСТЬ ж. мелшийип цалыу-
шылыц, катып цалыушылык, цыймылда-
май цалыушылыц, ац-тацы шыгыушылыц,
естен айрылыушылыц.
ОЦЕПЕНЕЛЫЙ прил. мелшийген,
катып калган, цыймылдамай калган, ац-
-тацы шыккан, естен айрылган.
ОЦЕПЕНЁНИЦЕ с. мелшийип катып
цалыу, цыймылдамай калыу, ац-тацы
шыгыу, естен айрылыу; выйти из состояния
~я есин жыйнап алыушылык-
ОЦЕПЕНЕТЬ сов. мелшийип калыу,
цатып калыу, цыймылдамай цалыу, ац-
-тацы шыгыу, естен айрылыу.
ОЦЕПЙТЬ сов. кого-что цоршап алыу,
цамап алыу; ~ здание жайды цоршап алыу.
ОЦЕПЛЕНИЕ с. 1. (действие) цоршап
алыу, цамап алыу; 2. (отряд) цоршаган
отряд, цамаган отряд.
ОЦЕПЛЯТЬ несов. см. оцепить.
ОЦИНКОВАНН ЦЫЙ 1. прич. от оцинко-
вать; 2. прил. цинкленген, цинк пенен
капланган; ~ое железо цинкленген темир.
ОЦИНКОВАТЬ сов. что цинклеу, цинк
пенен цаплау; ~ железо темирди цинклеу.
ОЦИНКОВКА ж. 1. (действие) цинклеу,
цинк пенен каплау; 2. (слой цинка) цинк
катламы, цинк жалатпасы.
ОЦИНКОВЫВАТЬ несов. см. оцинковать.
04 А Г м. 1. (печь) ошац, печь; 2. перен.
орда, орай; ~ культуры мэденияттыц орайы;
~ войны урыстыц ордасы; < домашний ~
ез уйи, ез семьясы.
ОЧАРОВАН И || Е с. эжайып, тан. цал-
дырарлыц, цайран цаларлыц; поддаться
~ю тац цаларлыц ышцысына тусиу.
ОЧАРОВАННЫЙ 1. прич. от очаровать;
2. прил. тац цалган, цайран цалган, ышцы
кеткен.
ОЧАРОВАТЕЛЬНО нареч. эжайып, тан,
цалдырарлыц, цайран цалдырарлык» ези-
не тартар лык.
ОЧАРОВАТЕЛЬНОСТЬ ж. эжайыплыц»
тац цаларлыц, хайран цалдырарлыц, езине
т а р тыу ш ы л ы ц.
ОЧАРОВАТЕЛЬНЫЙ прил. эжайып,
тац цалдырарлыц, хайран цалдыратугын,
цызыцтырарлыц, езине тартатугын; ~
ребёнок эжайып бала; ~ голос тац цалдыра-
тугын дауыс.
ОЧАРОВА||ТЬ сов. кого-что тац калды-
рыу, хайран калдырыу, цызьщтырыу, езн-
не тартыу; артист ~л публику красотой
своего голоса артист дауысынын. сулыу -
лыгы менен журтты тац цалдырды.
ОЧАРОВЫВАТЬ несов. см. очаровать.
ОЧЕВЙДЦЕЦ м. ез кези менен керген,
ез кези менен кериу ши, басы-касында
болган; рассказ ~ца ез кези менен кер-
генниц гуррици.
ОЧЕВИДНО 1. нареч. белгили, анык;
2. безл. в знач. сказ, тусиникли, ашык,
анык; это совершенно ~ бул жудэ анык;
3. в знач. вводи, сл. мумкин, бэлким, сирэ,
солай болса керек, шамасы; ~, все уже
в сборе сирэ, хэмме жыйналган болса
керек; ~, он не хочет идти в кино шамасы,
ол кииога баргысы келмейтугын шыгар.
ОЧЕВИДНОСТЬ ж. аныцлыц, айцын-
лыц, хакыйкатлыц.
ОЧЕВИДНЫЙ прил. анык, ай кын, да-
кыйкат; ~ факт айкын факт.
ОЧЕЛОВЁЧЕНИЦЕ с. 1. адам Турине
киргизиу, адамга уксатыу, адам сыпатын
бериу, адам сыпатына келиу; процесс ~я
обезьяны маймылдыц адам сыпатына
келиу процесси; 2. (наделение свойствами
человека) адамныц кэсийетлерин еидириу,
адамныц кэсийетлерин бериу.
ОЧЕЛОВЕЧИВАНИЕ с. см. очеловече-
ние.
ОЧЕЛОВЕЧИВАТЬ несов. см. очелове-
чить.
ОЧЕЛОВЕЧИТЬ сов. 1. кого адам Турине
киргизиу, адамга уксатыу, адам сыпатын
бериу, адам сыпатына келиу; 2. что (наде-
лить свойствами человека) адамныц кэсийет-
лерин ендириу, адамныц кэсийетлерив
бериу.
ОЧЕНЬ нареч. жудэ, дым, кутэ, огада;
~ интересная книга жудэ кызыдлы китап;
~ много желающих пойти на выставку
кергизбеге барыу ды кэлеушилер огада
кеп; ему это не ~ понравилось бул оган
онша унамады; не ~ горячий чай онша
ыссы емес чай; ~ вам благодарен сизге
жудэ ыразыман, сизге жудэ алгыс айта-
ман; ~ нужно это сделать буны ислеу
огада керек.
ОЧЕРЕДИ ЦОЙ прил. нэубеттеги, гезек-
теги, гезекли; ~ые задачи гезекли уазый-
палар; ~бй номер журнала журналдыи
гезектеги номери; ~6й отпуск гезекли дем
алые.
ОЧЕРЕДЦЬ ж. 1. очередь, гезек, рет,
нэубет; в порядке ~и гезек бойынша, рет
бойынша; соблюдать ~ь нэубетти саклау;
2. очередь, гезекте турган адамлар; боль-
шая ~ь улкен очередь; ~ь за билетами
билеттиц очереди; 3. воен, ок жауыу; пуле-
мётная ~ь пулемёттан ок жауыу; <> живая
ОЧЕ
— 624 —
~ь адамы бар очередь, адамы тууел оче-
редь; поставить на~ь гезекке дойыу, оче-
редьке дойыу; стать на~ь гезекте турыу,
очередьте турыу; в первую ~ ь биринши
нэубетте.
ОЧЕРК м. в разн. знач. очерк; краткий
~ русской литературы рус эдебиятыныц
дысдаша очерки; бытовой ~ турмыстан
алынган очерк; написать ~ очерк жазыу.
ОЧЕРКЙСТ м. очерклер жазыушы.
ОЧЕРКОВЫЙ прил. очерк...
ОЧЕРНЙТЬ сов. кого-что даралау, жала
жабыу, жаман атлы етиу.
ОЧЕРНЯТЬ несов. см. очернить. !
ОЧЕРСТВЕЛЫЙ прил. тас бауыр, датал,
датты минезли, мийримсиз.
ОЧЕРСТВЕТЬ сов. тас бауырлыд дылыу,
даталлыд етиу, даттылыд етиу, мийрим-
сизлениу, мийримсизлик дылыу.
ОЧЕРТАНИцЕ с. 1. (контур) сыртды
пишин, келбет,-керинис, сыпат; ~я гор
таулардыц келбетлери; 2. перен. тур; ~я
будущего романа келеси романныц тури.
ОЧЕРТЦЙТЬ сов. что 1. (обвести чертой)
айландырып еызыу, дыр дегерегин еызыу;
2. (описать, изобразить) сууретлеп жа-
зыу, баянлау; ~йть ход событий уадыя-
лардыц барысын сууретлеп жазыу; <> ~я
голову ойламастан, адыл жууыртпастан.
ОЧЕРЧИВАТЬ несов. см. очертить.
ОЧЕС м. см. очёски.
ОЧЕСАТЬ сов. что тутип тарау; ~ лён
зыгырды тутип тарау.
ОЧЁСКИ мн. далдыд, таранды; ~ льна
зыгырдыц дабыгыныц далдыгы.
ОЧЁСЫВАТЬ несов. см. очесать,
очи, очей им., род. п. мн. от око.
ОЧИНИВАТЬ несов. см. очинить,
очинйть сов. что ушлау, ушын
шыгарыу; ~ карандаш делемнин, ушын
шыгарыу-
ОЧЙНКА ж. ушлау, ушын шыгарыу;
карандашей дэлемлердиц ушын шыга-
рыу-
ОЧИНЯТЬ несов. см. очинить.
ОЧИСТИТЕЛЬНЫЙ прил. тех. таза-
латыш, тазартдыш, тазартатугын, таза-
лайтутын.
ОЧЙСТИТЬ сов. 1. кого-что тазалау,
тазартыу; аршыу (арык); ~ двор дораны
тазалау, шарбадты тазартыу; ~ сапоги
от грязи етиклерди батпадтан тазартыу;
2. что (от примесей) тазалау, тазартыу;
~ воду сууды тазалау; ~ спирт спиртти
тазартыу; 3. что айырыу, дыршыу, аршыу;
~ картофель картофельди аршыу; ~ рыбу
балыдты дыршыу; 4. что '(освободить)
босатыу; предложить ~ помещение жайды
босат деп усыныс етиу.
ОЧЙСТИЦТЬСЯ сов. 1. тазаланыу, тазар-
тылыу, тазарыу, арылыу, таза болыу; река
~лась ото льда дэрья муздан арылды,
дэрья муздан тазарды; 2. (проясниться)
ашылыу, тазарыу, жадырау; нёбо ~лось
аспан ашылды.
ОЧЙСТКЦА ж. 1. тазалау, тазартыу; ар-
шыу (арыка); ~а двора дораны тазалау;
~а семян ту дым тазартыу; 2. (от приме-
сей) тазалау, тазартыу; <> для~и совести
соцынан пушаймаи жемеу ушын, соцынаи
екинбеу ушын.
очистки только мн. далдыд, дабыд;
картофельные ~ картофель далдыдлары,
картошканыц дабыгы.
ОЧИЩАТЬ несов. см. очйстить.
ОЧИЩАТЬСЯ несов. см. очиститься.
ОЧИЩЕНИЕ с. тазалау, тазартыу, азат
етиу, босатыу; ~ полей от сорняков атызды
жабайы шеплерден тазалау.
ОЧКЦЙ только мн. кез эйнек; носить ~й
кез эйнек кийиу; ходйть в ~ах кез эйнек
кийип журиу.
ОЧКЦО с. 1. (в играх, спорте) утыс, очко;
получйть наибольшее колйчество ~бв ец
кеп очко алыу; 2. разг, (карточная игра)
очко, жигирма бир; 3. полигр. очко (цэрип-
тиц кескини); 4. (небольшое отверстие)
кез, тесик; ~б невода жылымныц кези; <
втереть ~й кому-л. кез бояу, алдау, кез
бояушылыд ислеу.
ОЧКОВТИРАТЕЛЬ м. разг, кез бояушы,
алдаушы.
ОЧКОВТИРАТЕЛЬСТВО с. разг, кез
бояушылыц, алдаушылыд.
ОЧКОВцЫЙ I прил. кез эйнекли; > ~ая
змея кез эйнекли жылан.
ОЧКОВЦЫЙ п прил. спорт, очколыд;
подведение итогов соревнований по ^ой
системе очколыд система бойынша жарыс-
тын, дуртындысын шыгарыу.
очнуться сов. 1. (проснуться) кезин
ашыу, ояныу; ~ от сна уйкыдан ояныу;
2. (прийти в чувство, в сознание) есин
жыйнау, езине келиу.
бчнцый прил.: ~ое обучение иштен
одыу, иштен тусип одыу; ~ая ставка
бетпе-бет дойыу, жузлестириу.
ОЧУМЕЛЫЙ прил. разг, делбе болган,
есирген, есинен айрылган, адылдан айы-
рылыу, дутырган.
ОЧУМЕТЬ сов. разг, дел бе болыу, еси-
риу, есинен айырылыу, адылдан айыры-
лыу, дутырыу.
ОЧУТИТЬСЯ сов. дэпелимдепайда болыу,
абайсызда болып далыу, барып далыу,
ушырап далыу, тусип далыу; ~ в незна-
комом месте таныс емес жерге барып далыу;
~ в неловком положении долайсыз жагдай-
га тусип далыУ.
ОШАЛЁЛЫЙ прил. прост, естен танган,
ес-адылынан айырылган, еси шыгып кет-
кен, гешшеленген; ~ вид есииен танган
тур.
ОШАЛЕЦТЬ сов. прост, естен таныу,
ес-адылынан айырылыу, еси кетиу, сасда-
ладлау; он~л от радости дууанганынаи ол
сасдаладлап далды.
ОШАРАШИВАТЬ несов. см. ошара-
шить.
ОШАРАШИТЬ сов. кого-что, разг.
1. (внезапно сильно ударить) салып далыу,
цойып цалыу; ~ дубйной шоцмар менен
цойып цалыу; 2. (поразить) албыратыу,
састырыу; ~ неожиданным вопросом
кутилмеген copay менен састырыу.
ОШЕЙНИК м. карты.
ОШЕЛОМЙТЕЛЬН ЦЫЙ прил. тан. дал-
дырарлыд, хайран етерлик, ац-тан. етер-
— 625 —
ПАГ
лик, састырарлыц; ~ос известие тац цал-
дырарлыц хабар.
ОШЕЛОМИ ЦТ Ь сов. кого-что тан. цалды-
рыу, хайран цалдырыу, ац-тан. етиу,
састырыу, састырып таслау; новость -~ла
его жаца хабар оны хайран цалдырды.
ОШЕЛОМЛЯТЬ несов. см. ошело-
мить,
ОШЕЛОМЛЯЮЩЕЙ 1. прич. от оше-
ломлять; 2. прил. тац цалдыратугын, хай-
ран цалдыратугын, ац-тац цылатугын,
састыратугын; ~ая новость тац цалдыра-
тугын жацалыц.
ОШЕЛЬМОВАТЬ сов. кого-что, разг.
цорлау, масцаралау, абройын тусириу,
бийаброй етиу, масцарасын шыгарыу.
ОШИБАТЬСЯ несое. см. ошибиться.
ОШИБИТЬСЯ сов. в ком-чём и без
доп. кетелесиу, алжасыу, жацылысыу,
жацылыу; ~ при подсчёте есаплаганда жа-
цылысыу; ~ в ком-либо бир адамды таныу-
да алжасыу.
ОШЙБКЦА ж. цете, жацылыс; граммати-
ческая ^а грамматикалыц цате; по ~е
жацылысып, алжасып; исправить свою ~у
ез цэтесин дузетиу.
ОШИБОЧНО нареч цате, котел есип,
жацылысып, алжасып, алжас; я попал
сюда~ мен бул жерге алжасып келип-
пен.
ОШЙБОЧНОСТЬ ж. цэтелик, надурыс -
лыц, алжасыушылыц.
ОШЙБОЧНЦЫЙ прил. цете, надурыс;
~ое решение цете шешиу.
ОШПАРИВАТЬ несов. см. ошпарить.
ОШПАРИВАТЬСЯ несов. см. ошпа-
риться.
ОШПАРИТЬ сов. кого-что, разг, цай-
наган сууга басып алыу, цайнаган сууга
салып алыу (облить кипятком); сууга
куйдирип алыу, пууга куйдирип алыу,
суйыцлыцца куйдирип алыу (обжечь горя-
чей жидкостью, паром).
ОШПАРИТЬСЯ сов. разг, куйдирип алыу,
куйип цалыу.
ОШТРАФОВАТЬ сов. кого-что штраф
салыу.
ОШТУКАТУРИВАТЬ несов. см. оштука-
турить.
ОШТУКАТУРИТЬ сов. что штукатур-
калау, сыбау; ~ стены дийуалды сыбау.
ОЩЕНИТЬСЯ сое. кушиклеу.
ОЩЕТИНИВАТЬ несов. см- ощети-
нить.
ОЩЕТИНИВАТЬСЯ несов. см. ощети-
ниться.
ОЩЕТИНИТЬ сов. жунин урпейтиу, ай-
бат шегиу.
ОЩЕТИНИТЬСЯ сов. жуннн урпейтиу,
айбат шегиу.
ОЩИПАТЬ сов. кого-что тутиу, жулыу;
~ курицу тауыцты жулыу.
ОЩИПЫВАТЬ несов. см. ощипать.
ОЩУПАТЬ сов. кого-что сыйпалап кериу,
цармалап кериу, услап кериу; ~ опухоль
исикти сыйпалап кериу.
ОЩИПЫВАТЬ несов. см. ощупать.
ОЩУПЬ ж.: на ~ сыйпап, цармалацлап,
услап; определить иа ~ услап керип
аныцлау.
ОЩУПЬЮ нареч. сыйпалап керип, цар-
малап керип, услап керип; искать что-л.
~ цармалап излеу-
ОЩУТИМО нареч. сез и л ер л и, аныц,
кезге тускендей, тэсирли.
ОЩУТИМОСТЬ ж. сезилгендейлик,
аныцлыц, кезге тусерлик, тэсирлилик.
ОЩУТЙМЫЦЙ прил. сезилгендей, аныц,
кезге тусерлик, тэсирли; ~е результаты
кезге тусерлик нэтийжелер.
ОЩУТИТЕЛЬНЫ||Й прил. 1.- (чувстви-
тельный) сезилетугын, кезге тусетугын,
тэсир ететугын; ~й холод тэсир ететугын
сууыц; 2. перен. (значительный, замет-
ный) кернекли, айтарлыцтай; ~е успехи
айтарлыцтай табыслар.
ОЩУТЙТЬ сов. что 1. (почувствовать)
сезиу; ~ голод ашлыцты сезиу; ~ боль
ауырыуды сезиу; 2. (испытать) сезиу,
тасирлениу; ~ удовлетворение цанаат-
ланганлыцты cesnv.
ОЩУЩАТЬ несов. см. ощутить.
ОЩУЩАуТЬСЯ несов. сезилиу, били-
ниу; недостатка в работе неслось жумыста
кемшилик сезилмеди.
ОЩУЩЕНИЕ с. 1. (восприятие) сезиу,
сезим; 2. (переживание, чувство) сезиу,
тэсирлениу; ~ свободы азатлыцты сезиу;
~ радости цууанышты сезиу.
ОЯГНИТЬСЯ сов. цозылау.
ОЯЛОВЕТЬ сов. цысыр цалыу, цысыр
болыу.
п
ПА с. нескл. па (танецта аякмрды бел-
гили бир жаедайда басыу).
ПАВА ж. мэкийен тауыс;<> ни~ ни воро-
на еки дуньяныц эуереси, я ары я бери
емес.
ПАВИАН м. павиан (ири маймыл).
ПАВИЛЬОН м. павильон (1. устибасты-
рылран сауда сатым орны; 2. кергизбениц
жайы; 3. кинога, фотора арналып уске-
неленген жай; 4. беседка).
ПАВИЛЬОННЫЙ прил. павильон...,
павильонлыц.
ПАВЛЙН м. тауыс.
40 Русско-каракалпакский сл
ПАВЛЙН ||ИЙ прил. тауыс..., тауыстыц;
~ий хвост тауыстыц цуйрыгы; <> ворона
в ~ьих перьях езин жоцары керсеткиси
келген адам.
ПАВОДОК м. тасцын, суу тасцыны;
весенний ~ бэхэрги суу тасцыны.
ПАВШИЦЙ 1. прич. от пасть I; 2. в знач.
сущ. мн. павшие цурбан болганлар, елген-
лер, жанын пида еткенлер; ~е в боях
за родину уатан ушын цурбан болганлар.
ПАГИНАЦИЯ ж. пагинация (китаптыц
ямаса цол жазбаныц бетлерин номер-
леу).
ПАЕ
— 626 —
ПАГОДА ж- пагода (узак, шыгыс еллерин-
де буддистлердиц мемориал ширкеij и).
ПАГУБНО нареч. зыян, зыянлы, зэлел-
ли, апатлы, булгиншиликли; ~ отразиться
на ком-л. биреуге зыянлы тэсир етиу.
ПАГУБНОСТЬ ж. зыянлылыц, зэлелли-
лик, апатшылыц, булгиншилик.
ПАГУБНЫ ||Й прил. зыянлы, зэлелли,
апатшылыцлы, булгиншиликли; ~е по-
следствия зыянлы вэтийжелер.
ПАДАЛЬ ж. елимтик, еликсе.
ПАДАЦТЬ несов. 1. жыгылыу, цулау,
тусиу; ~ть навзничь шалцасынан цулау;
~ть с крыши тамныц басынан жыгылыу;
2. (идти — об осадках) жауыу; снег ~ет
цар жауып тур; 3. на кого-что (о свете
и т. п.) тусиу; тень '-ет иа землю сая жер-
ге туседи; 4. на кого-что, перен. (выпадать
на долю) тусиу; все заботы ~ют на меня
барлык ауырманшылыц маган туседи; вы-
бор ~ет на него тацлап алыу оган туседи;
5. (о зубах, волосах, шерсти, перьях) тусиу;
6. (дохнуть — о скоте) цырылыу, елиу,
апатца ушырау; 7. (уменьшаться, сни-
жаться) тусиу, кемиу, кайтыу, азайыу,
песейиу, арзанлау, теменлеу; цены на
рынке ~ют базарда нырыц арзанлады;
вода в реке ~ет дэрьяныц сууы цайтып
тур; давление ~ет басым куши теменлеп
киятыр; 8. на что тусиу, туура келиу;
ударение ~ет на первый слог пэт биринши
бууынга туседи; 9. (приходить в упадок)
теменлеу, пэсецлеу; < ~ть духом рухы
тусиу, кеуилсизлениу, ийни тусиу; ~ть
от усталости цатты шаршау, журиуге доли
келмеу; ~ть с ног от усталости шарша-
ганлыцтан суриниу, халсызлыцтан сур-
нигиу; ~ть в обморок талып цалыу, бий-
хуш болыу.
ПАДАЮЩИЦЙ 1. прич. от падат^; 2.
прил. цуламалы, ататугын, цулайтугын;
~е звёзды астр, агатугын жулдызлар.
ПАДЁЖ м. грам. сеплеу.
ПАДЁЖ м. иллет, топалац, цыры-
лыу.
ПАДЁЖНЫЦЙ прил. грам. сеплеу...; ~е
окончания сеплеу жалгаулары.
ПАДЁНИЦЕ с. 1. жыгылыу, цулау, ту-
сиу; ~е с лошади аттан жытылыу; 2. (сни-
жение) тусиу, кемиу, цайтыу, азайыу,
пэсейиу, пэсецлеу; ~е воды в реке дэрья-
ныц сууыныц цайтыуы; ~е цен нырыцтыц
арзанлауы, баханыц арзанлауы; 3. (режи-
ма и т. п.) цулау, жыгылыу, аударылыу;
~е самодержавия самодержавиениц цу-
лауы; 4. (крепости, осаждённого города)
батыныу, цулау, жецилиу; 5. (упадок,
разложение) бузылыу, азыу, азгынлау;
моральное ~е моральлыц жактан бузы-
лыу; < угол ~я физ. тусиу муйеши.
ПАДИШАХ м. патша.
ПАДЦКИЙ прил. елермен, ашкез, керсе
цызар; он ~ок до сладкого ол мазалыга
елермен.
паду, падёшь и т. д. буд. вр. от пасть I.
ПАДУЧАЯ ж. разг, цояншыц, талма.
ПАДЧЕРИЦА ж. егей цыз.
ПАЕВОЙ прил. пай...; ~ взнос пай
пулы.
ПАЁК м. паёк (белгили бир мугдарда
берилетугын азык-ауцат); месячный ~ бир
айлыц паёк.
ПАЖ м. паж (1. атацлы цзм белгили
дворянларга, кебинесе цаялларга хызмет
ететугын бала; 2. патша Россиясында —
пажлар корпусыныц тзрбияланыушысы).
ПАЖЕСКИЙ прил.'. пажеский корпус
паж корпусы.
ПАЗ м. 1. (узкая щель) сацлац, жарыц;
законопатить ~ы сацлакты питеу;
2. (выемка) ойыц, гертпе.
ПАЗУХЦА ж. 1. цойын; положить что-л.
за ~у бир затты койынга тыгыу; 2. анат.
дене мушелериниц цууысы, бослыгы, шу-
кыры; лобная ~ а мацлай цууысы; ф- дер-
жать камень за ~ой кек сацлау дыц
сацлау.
ПАЙ ж. пай, улес> вступительный ~
кирис пайы; <> на паях (в складчину) шыга-
рыспад етип; устроить вечер на паях шыга-
рыспац етип гештек ислеу.
ПАЙКА ж. дэнекерлеу, цалайылау,
кепсерлеу; ~ проводов еткергишлерди
дэнекерлеу.
ПАЙЩИК ж. пайшы.
ПАЙЩИЦА женск. от пайщик.
ПАКГАУЗ ж. пакгауз, жукхана, жук
склады; железнодорожный ~ темир жол
пакгаузы.
ПАКЕТ м. пакет (1. кишкене цагаз
цалта; 2. ишинде жумысца байланыслы
цаты бар конверт); <> индивидуальный
перевязочный ~ жекке тацыу пакета.
ПАКИСТАНСКИЙ прил. Пакистан...,
пакистанныц.
ПАКИСТАНЦЫ мн. (ед. пакистанец м.,
пакистанка ж.) пакистанлылар (Пакис-
тан халцы).
ПАКЛЯ ж. пакля, тозгац (зыгыр хэм ке-
нептиц цалдыгы).
ПАКОВАТЬ несов. что орау, орап бай-
лау, бУуыу.
ПАКОСТИТЬ несов. разг. 1. что (пач-
кать, грязнить) ыласлау, патаслау, был-
гау; 2. кому-чему и без доп. жаманлыц етиу,
жаманлыц ойлау.
ПАКОСТНИК м. разг, бузыц, ойцаншы,
цара нийет.
ПАКОСТНЫЙ прил. разг. 1. (мерзкий,
отвратительный) жарамас, бузыц, ойцан-
шыл; 2. (делающий пакости) цара нийетли,
иплас, жаманлыц етиуши.
ПАКОСТЦЬ ж. разг. 1. (гадкий поступок)
жаманлык, ипласлыц, жаман ис; 2. жаман
сез; не говорите~ей оган жаман сезлерди
айытпацыз.
ПАКТ м. полит, пакт (халыц аралыц
келисим); ~ о ненападении урыспау пакты;
~ о взаимной помощи ез-ара кемеклесиу
пакты.
ПАЛ м. обл. 1. (степной или лесной
пожар) дала ерти. тогай ерти; 2. (выж-
женное место) ертенген жер.
ПАЛАНКЙН м. паланкин (айрым еллер-
де байларды, ац суйеклерди кетерип
журиуге арналган бастырмалы ззмбер).
ПАЛАНТЙН м. палантин (цаяллардыц
мойнына жамылатугын шарф).
— 627 —
ПАЛ
ПАЛАС ж. палас. ।
ПАЛАТ || А ж. 1. палата (кеселханадары
белме); 2. палата; Верховный Совет СССР
состоит из двух палат: Совета Союза и
Совета Национальностей СССР Жокаргы
Совети еки палатадан цуралады: Союзлыц
Совет хэм Миллетлер Советинен; 3. пала-
та; кнйжная ~а китап палатасы; 4. мн.
палаты уст. (дворец) сарай; каменные ~ ы
тас сарай; -ф- у него ума ~ а ол жудэ ацыллы,
ацылга питип турган, турысы адыл.
ПАЛАТАЛИЗАЦИЯ ж. лингв, палатали-
зация, жицишкериу; ~ согласных дауыс-
сызлардын, палата лизацияланыуы.
ПАЛАТАЛЬНОСТЬ ж. лингв, палаталь-
лыц, жицишкелик.
ПАЛАТАЛ ЬНЫ || Й прил. лингв, пала-
тальлы, жицишке; ~е звуки палатальлы
сеслер.
ПАЛАТК|[А ж. 1. палатка, шатыр; раз-
битьу шатыр тигиу; 2. (ларёк) палатка,
кишкене дукэн; хлебная нан палат-
касы, нан дукэни.
ПАЛАТН"ЫЙ прил. палата...; ~ая
сестра палата сестрасы.
ПАЛАТОЧНЫЙ прил. палатка...; па-
латкадан; ~ городок палаткадан цуралган
цалаша, палаткалар цалашасы.
ПАЛАЧ м. 1. жаллат; 2. перен. (мучи-
тель) азаплаушы, езиуши.
ПАЛАШ ж. семсер.
ПАЛЕВЫЙ прил. цоцыр-саргыш.
ПАЛЁН "ЫЙ прил. уйтилген, ертелген;
^ая туша уйтпе.
ПАЛЕОГРАФ м. палеограф (палеогра-
фия бойынша цэниге).
ПАЛЕОГРАФИЧЕСКИЙ прил. палео-
графия..., ’ палеографиялык; ~ музей
палеография музейи-
ПАЛЕОГРАФИЯ ж. палеография (гра-
фика х.эм ески цол жазбалардыц сыртцы
кериниси тууралы илим).
ПАЛЕОНТОЛОГ м. палеонтолог (палеон-
тология бойынша цэниге).
ПАЛЕОНТОЛОГИЧЕСКИЙ прил. па-
леонтология. .., палеонтологиялыд.
ПАЛЕОНТОЛОГИЯ ж. палеонтология
(тасца айланып кеткен цайуанлар цэм
есимликлер тууралы илим).
ПАЛЦЕЦ м. 1. бармах; большой ~ец
бас бармах; указательный ~ец сук бармак;
средний ~ец ортан бармак; безымянный
~ец шулдир шумек; атсыз бармак, тертин-
ши бармак; 2. тех. палец, тис; поршневой
~сц поршеньныц палеци; О знать что-л.
как свой пять ~ ьцев бес бармагындай
билиу; смотреть сквозь~ьцы 1) бармаклар-
дын. арасынан карау; 2) (делать вид, что
не замечаешь чего-л.) немкурайды карау,
эхмийет бермеу, кеуил белмеу, салкын
карау; ~ец о ~ец не ударить хеш нэрсе
ислемеу; по ~ьцам пересчитать можно
кого-что-л. бармацлар менен санауга бола-
ды; ~ьцем не тронуть бийазар болыу, хеш
кимге кол тийгизбеу; обвести вокруг ~ьца
алдау, алдап кетиу; высосать из ~ьца
жок жерден шыгарыу.
ПАЛИСАДНИК м. палисадник (уй цапта-
лындары кишкене бас).
ПАЛИСАНДР м. палисандр (тропик-
лерде есетурын цымбат бахалы араштыц
цатты белеги).
ПАЛИСАНДРОВЫЙ прил. палисандр...,
палисандрлы; палисандрдан ислеиген.
ПАЛЙТРА ж. 1. палитра (сууретшилер-
диц бояу тахтайшасы); 2. перен. (сово-
купность выразительных средств) суурет-
леу шеберлиги, сууретлеу укыплылыгы;
богатая сценическая ~ актёра актёрдыц
сахнадагы бай сууретлеу шеберлиги.
ПАЛЙТЦЬ I несов. 1. кого-что (обжигать)
уйтиу, отка тутыу, жалынга тутыу; ~ь
гуся газды уйтиу; 2. (обдавать жаром,
зноем) куйдириу; солнце ~ кун куйдирип
баратыр; 3. что и без доп., разг, (жечь,
прожигать) ысып кетиу, куйдириу, куй-
дирип жибериу; утюг ~ утюг ысып кетти.
ПАЛЙТЬ II несов. разг, (стрелять зал-
пами) усти-устине атыу, жийи-жийи атыу,
ок жаудырыу; ~ из пушек топлардан ок
жаудырыу.
ПАЛКЦА ж. таяц; «ф- из-под ~ и (делать
что-л.) куштин. зоры менен, зорга; ~а
о двух концах я куйеди, я тийеди; вставлять
~ и в колёса гедирги жасау, кесент келти-
риу, иркмнмш жасау.
ПАЛЛАДИЙ м. палладий (химиялыц
элемент).
ПАЛОМНИК м. зыяратшы, хажы-
ПАЛОМНИЧЕСТВО с. 1. зыяратшылыц,
хажылык; 2. перен. саяхат.
ПАЛОЧКЦА ж. 1. уменьш. от палка;
барабанные ~и барабан таяцшалары;
2. (бацилла) бацилла, бацилла таяцшасы;
туберкулёзные ~и туберкулёз бацилласы-
ныц таядшалары; 3. сызыкша; дети писали
~ и балалар сызыдша салып уйреиди.
ПАЛ0ЧН|1ЫЙ прил. таяд--.; ~ые удары
таяд пенен урыу сеслери; -ф- ~ая дисцип-
лина урып женге салыу тэртиби.
ПАЛТУС м. палтус (балыц).
ПАЛУБА ж. палуба (кемениц усти);
нижняя ~ теменги палуба; верхняя ~
жоцаргы палуба.
ПАЛУБНЫЙ прил. палуба..., палуба-
лыц.
=ПАЛЫЙ биринши белеги санлыц болып
келетурын, бир неше бармац екенлигин
ацлататурын цоспа сезлердиц екинши
белеги, мыс.: трёхпалый уш бармаклы;
пятипалый бес бармацлы.
ПАЛЬБА ж. разг, усти-устине атыу,
жийи-жийи атыу, оц жаудырыу; пушеч-
ная /х/ топтан оц атыу.
ПАЛЬМА ж. пальма; кокосовая ~ кокос
пальмасы; <• ~ первенства бириншилик,
алдагылык, алдьщгылыц.
ПАЛЬМОВ |1ЫЙ прил. пальма...; ~ая
ветвь пальма путагы (парахатшылыц
белгиси болып есапланады).
ПАЛЬТО с. нескл. пальто.
ПАЛЬТОВрЫЙ прил. пальто болатугын,
пальтолык; ~ая ткань пальтолык гезлеме.
ПАЛЬЦЕВОЙ прил. бармац...; ~ сустав
бармак бууыны.
ПАЛЬЧАТЫ||Й прил. см. пальцеобраз-
ный; ~е листья бармак сыкыллы жапы-
рацлар.
40*
ПАЛ_________________- 628 -_________________
ПАЛЬЧИК м. уменьш. от палец 1; <>
дамские ~и келин бармац (жузимниц
сор ты).
ПАЛЯЩИ ||Й 1. прич. от палить I; 2. прил.
(горячий, обжигающий) шыжьыртып бара-
тыртан, жандырып туртан, куйдиретурын;
лучи солнца кунниц шыжгыртып тур-
ран нурлары.
ПАМПАСЫ только мн. пампаслар
(Туслик Америка шеллери).
ПАМФЛЕТ м. памфлет (бир адамра,
жэмийетке я сиясий арымра царсы жа-
зылран еткир публицистикалыц шырар-
ма).
ПАМФЛЕТИСТ м. памфлетши.
ПАМФЛЕТНЫЙ прил. памфлет..., пам-
флетлик; ~ стиль памфлет стили.
ПАМЯТКА ж. 1. ескерткишлер дизими;
2. китапша; ~ садовода багман ушын ес-
керткиш китапша.
ПАМЯТНИК м. 1. естелик; ~ Пушкину
Пушкинге естелик; 2. археол. мийрас;
3. (произведения древней письменности)
жазба естелик.
ПАМЯТИ ЦЫЙ прил. 1. (незабываемый)
умытылмас, умытылмайтугын, ядтан
шыцпайтугын, есте цаларлыц; ~ое собы-
тие умытылмайтугын уадыя; ~ые дни
умытылмас кунлер; 2. ескерткиш; ~ая
книжка ескерткиш китапша.
ПАМЯТОВАТЬ несов. о ком-чём, уст.
есине тусириу, ядына тусириу.
ПАМЯТЦЬ ж. 1. яд, ее; потеря ~и есп-
нен таныу, есинен ’ айрылыу; вьтучить
на~ь ядлап алыу; говорить на ~ь яддан
айтыу; если ~ь мне не изменяет егер ядым-
нан шыцпаса; врезаться в ~ь яддан шыц-
пастай болыу; прийти на ~ ь еске тусиу,
ойга тусиу, ядга келиу; 2. (воспоминание)
еске тусириу, еске алыу, ядга алыу;
~ь о героях цахарманлар даццында еске
тусириу; 3. (сознание) ес, ес-тус, хуш;
больной лежал без ~и ауырыу еси-тусин
билмей жатты; <> подарить что-л. на ~ь
естеликке бериу, естелик ушын бериу;
оставить по себе добрую ~ь ец жацсы
естеликлерди езинде сацлап цалыу, ец
жацсы естеликлерди ойында сацлап цалыу;
вечная ~ь *’мэцгиликке умытылмасын;
курйная ~ь умытшацлыц; любйть без ~и,
быть без~и от кого-л. эбден суйиу, жудэ
жацсы кериу; по старой ~и ески эдет
бойынша.
ПАН м. пан (1. поляк помещиги; 2. царай
айтылыГ/ формасы); <> лйбо ~ либо пропал
я бар, я жоц, цацца тэуекел.
ПАНг цоспа сезлердиц екинши белегинде
керсетилген цубылыс цэммесине таралату-
рынын, бэрин ез ишине цамтыйтурынын
билдиретурын биринши белеги, мыс.: пан-
тюркйзм пантюркизм; панамериканйзм
панамериканизм.
ПАНАМА ж. панама (1. кец ернекли
шляпа; 2. жипек гезлеме).
ПАНАРИЦИЙ м. мед. панариций (бар-
мацтыц дегереклериниц исиуи).
ПАНАЦЕЯ ж. панацея, барлыц жагдай-
лардан цутцаратугып нэрсе; ~ от всех зол
барлыц бэледен цутцаратугын нэрсе.
ПАНБАРХАТ м. панбархат (мацпалдыц
бир тури).
ПАНЕГИРИК м. лит. панегирик, асыра
мацтау.
ПАНЕЛЬ ж. 1. (тротуар) панель;
2. (обшивка, окраска под дерево) панель;
~ из орехового дерева гоз агашынан ислен-
ген панель; 3. панель (темир бетонлы
плита).
ПАНЁЛЬН ЫЙ прил. панельли, панель-
лик; ~ое строительство панельли цуры-
лыс.
ПАНИ женск. от пан.
ПАНИБРАТСКИЙ прил. разг, аса жацын
цатнасыцлы, сыпайысыз, турпайы...; ~ое
отношение аса жацын цатнасыц.
ПАНИБРАТСТВО с. разг. аса жацын
цатнасыцлыц, сыпайысызлыц.
ПАНИКЦА ж. сасцалацлау, сасыу, албы-
рау, цаульиыу; не впадать в ~у сасцалац-
ца туспеу.
ПАНИКЁР м. сасцалацца тусиуши,
албыраушы, даулыцпа.
ПАНИКЁРСТВО с. сасцал ацлау шылыц,
сасыушылыц, албыраушылыц, цаулытыу-
шылыц.
ПАНИКЁРСТВОВАТЬ несое. разг, сас-
цалацланыу, сасыу, албырау, даулы-
гыу.
ПАНИКЕРША женск. от паникёр.
ПАНИКОВАТЬ несов. разг. см. пани-
кёрствовать.
ПАНИХЙДА ж. церк. аза, жыназа; <>
гражданская ~ гражданлыц жыназа.
ПАННО с. нескл. панно (1. жайдыц дий-
уалына, тебесине эшекейленип салынган
суурет; 2. дийуал ямаса тебениц суурет,
нагыс салыура арналган белеги).
ПАНОРАМА ж. 1. (вид) керинис; 2. (кар-
тина) панорама (децгелек етип салынган
жайдыц дийуалына цагылган келемли
улкен суурет).
ПАНОРАМНЫЙ прил. панорамалы; ~
кинотеатр панорамалы кинотеатр.
ПАНСИОН м. уст. пансион (1. сырт ел-
лерде цэм революциядан бурынгы Россияда —
жабыц орта оцыу орны; 2. мийманхананыц
бир тури; 3. азыц-ауцат пенен тэмийин
етиу).
ПАНСИОНАТ м. пансионат (мийман-
хананыц бир тури).
ПАНСИОНЁР м. уст. 1. (учащийся
пансиона) пансион оцыушысы; 2. (жи-
вущий в пансионе) пансионда турыу-
шы.
ПАНСКИЙ прил. пан..., панлыц.
ПАНТАЛОНЫ только мн. 1. уст- (брю-
ки) панталон, шалбар; 2. (женские) диз
кийим.
ПАНТАЛЫК м. разг.: сбить с ~у кого-
-либо алжастырыу, басын айландырыу;
сбиться с ~у басы айланыу, алжасыу.
ПАНТЕЙЗМ м. пантеизм (цудай менен
тэбиятты бир цатарра цоятурын диний
философиялыц арым).
ПАНТЕЙСТ м. пантеист (пантеизмниц
тэрепдары).
ПАНТЕИСТИЧЕСКИЙ прил. пантеист-
лик, пантеизмлик.
1
— 629 —
ПАР
ПАНТЕОН м. пантеон (1. атацлы адам-
лардыц цэбири сацланатурын жай; 2. бурын-
гы греклерде цэм римлерде кеп санлы цудай-
лареа арналлан ибадатхана).
ПАНТЕРА ж. пантера, цаплан.
ПАНТОГРАФ м. пантограф (планлардыц,
сызылмалардыц хэм. т. 6. копиясын алыуга
арналган эсбап).
ПАНТОМИМА ж. пантомима (сезсиз,
ым менен хэм денениц хгрекетлери менен
атцарылатурын театр ойыны).
ПАНТЫ только мн. пантлар (маралдыц
>;эм сууыннын, дэри таярлаура пайдалана-
турын шацлары).
ПАНЦИРЬ м. 1. ист. (латы) сауыт;
2. зоол. тас цабыршац, цатты цабыц; ~
черепахи тасбацаныц тас цабыршагы.
ПАПА I м. (отец) ата, оке.
ПАПА II м. церк. папа (католик шир-
кеуиниц жоцарры басцарыушысы); ~ рим-
ский Рим папасы.
ПАПАХА ж. телпек, шегирме, папаха.
ПАПЕРТЬ ж. церк. ширкеудиц кирер-
лиги.
ПАПИРОСА ж. папирос.
ПАПИРОСН ЦЫЙ прил. папирос...; ~ая
фабрика папирос фабрикасы; ~ая бумага
папирос цагазы.
ПАПИРУС м. папирус (1. тропикте
есетурын цамысца усаган есимлик; 2. мы-
сырлыларда хэм басцада халыцларда ертеде
хат жазыу ушын цолланран материал).
ПАПКА ж. папка; ~ для бумаг цагаз
салатугын папка.
ПАПОРОТНИК м. папоротник (есимлик).
ПАПСКИЙ прил. церк. папа...
ПАПУАССКИ1|Й прил. папуас...; ~е
языки папуас тиллери.
ПАПУАСЫ мн. (ед. папуас м., папуаска
ж.) папуаслар (Жаца Гвинеяныц хэм Мелане-
зияныц басца айрым атауларыныц туп-
киликли халцы).
ПАПЬЁ-МАШЁ с. нескл. папье-маше
(хэр турли затлар ушын гипс, желим хэм
пордыц араласпасы); игрушки из ~ папье-
-машеден исленген ойыншыцлар.
ПАР I м. пуу, пар; превращение
жидкости в ~ суйыцлыцтын пууга айла-
ныуы; ~ костей не ломит погов. пуу суйек
сындырмас; <> на всех ~ах тез, асыгыс;
задать пару кому-л. урсыу, кейиу, цысын-
дырыу; поддать пару жигерлик керсетиу,
куш салыу; быть под ~ами 1) (о паровозе,
пароходе) журиуге таяр болып турыу;
2) (о нетрезвом человеке) ишинкиреп
журиу, мэсирек болыу; с лёгким паром!
бойыцыз жецил болсын!
ПАР II м. с.-х. шудигэр, судигэр; земля
под паром бир жыл егилмей шудигэрлан-
ган жер;<> чистый ~ сурип цойылган жер.
ПАрнА ж. 1. (комплект) жуп, цос, пар;
~а чулок жуп шулыц; ~а сапог жуп етик;
2. (предмет, состоящий из двух одинако-
вых частей) пар, пары менен; ~а брюк
шалбар пары; ~а ножниц цайшы; 3. жуп,
цос; еки дана; ~а быков цос егиз; 4. (за-
пряжка) пар, цос ат жеккен, еки ат жегил-
ген арба; ездить на ~е лошадей кос
ат жеккен арбада барыу; 5. жуп, жубай,
тец, пар; танцующая ~а танец етиуши
жубай; супружеская ~а ерли-зайыплы;
6. (мужской костюм) костюм, пара; он
в новой ~е ол жаца костюм кийген; 7. взнач.
сказ, тец, тай; он тебе не ~а ол сениц тециц
емес, ол саган ылайыц емес; 8. в знач. нареч.
парами цосацласцан, цосацласып, цосац-
ласцан турде; идтй ~ами цосацласып жу
риу;<>~а сил физ. тец куш; два сапога
~а погов. бир-бирине турарлык; ~а пу-
стяков дым ацсат, эхмийетсиз; встать в ~ы
тецлесип тУрыу-
ПАРАБЕЛЛУМ м. парабеллум (писто-
леттиц бир тури).
ПАРАБОЛА ж. мат. парабола (бир
точкадан тец тартылран бир тууры
цэм. бир неше цыйсыц точкалы сызыц).
ПАРАБОЛИЧЕСКИЙ прил. мат. пара-
бола..., параболалы, параболалыц.
ПАРАГРАФ м. 1. параграф (китаптыц
бир бабыныц белеги); прочтите второй ~
екинши параграфты оцыц; 2. (знак)
параграф (белги §).
ПАРАД м. парад; военный ~ эскерий
парад; физкультурный ~ физкультуршы-
лар парады, физкультура парады; прини-
мать ~ парад цабыл етиу;<> быть в полном
~е салтанатлы кийиниу, тойга баратугын-
дай болып кийиниу.
ПАРАДИГМА ж. грам. парадигма (бир
сезлердиц сеплениу хэм бетлениу улгиле-
риниц таблицам).
ПАРАДНОСТЬ ж. парадлылыц, салта-
натлылыц.
ПАРАДН ЦЫЙ прил. 1. парад.... салта-
натлы; ~ая форма парад формасы; ~ое
платье парад кийими; ~ый вид салтанатлы
керинис; 2. (показной) кезге тусетугын.
кезге керинетугын; ~ая сторона дела
жумыстыц кезге тусетугын жагы; 3. бас,
алды бетки, кеше жацтагы, кешеге шыга-
тугын, кеше бетки; ~ый ход бас есик, кеше
жагындагы цапы; 4. в знач. сущ. с. парад-
ное и ж. парадная кеше жактагы
есик.
ПАРАДОКС м. парадокс (улыума алын-
ган цэделерге царсы келетурын пикир).
ПАРАДОКСАЛЬНОСТЬ ж. парадокс-
льщ.
ПАРАДОКСАЛЬНЫЙ прил. парадоксаль;,
~ вывод парадоксаль нэтийже.
ПАРАЗИТ м. 1. биол. паразит (басца
бир тур организмниц есабынан жасайту-
рын жэнлик ямаса есимлик); 2. (тунеядец)
харам тамац, жатып ишер.
ПАРАЗИТАРНЫЙ прил. харам тамац.
жатып ишетугын.
ПАРАЗИТЙЗМ м. 1. биол. паразитизм;
2. (тунеядство) харам тамацлыц, жатып
ишерлик.
ПАРАЗИТИРОВАТЬ несов. 1. биол. пара-
зитлик етиу; 2. (тунеядствовать) харам
тамацлыц етиу, жатып ишерлик етиу.
ПАРАЗИТИЧЕСКИЙ прил. 1. биол. пара-
зит..., паразитлик; 2. харам тамацлыц,
харам тамац, жатып ишерлик; вести ~
образ жизни харам тамацлыц пенен тур-
мыс кешириу', жатып ишерлик етип
кунелтиу.
ПАР
— 630 —
ПАРАЗЙТНЫЦЙ прил. биол. паразит...;
~е грибы паразит замаррыцлары.
ПАРАЗИТОЛОГ м. паразитолог (пара-
зитология бойынша цэниге).
ПАРАЗИТОЛОГИЯ ж. биол. паразито-
логия (паразитлер хэм паразитизм,
тууралы илим.).
ПАРАЛИЗАЦИЯ ж. мед. лэц болыу.
ПАРАЛИЗОВАНЫЦЫЙ 1. прич. от пара-
лизовать; 2. прил. лэц болган, лэц ауха-
лына тусип цалган; ~ая рука лэц болган
цол; 3. прил. перен. албыраган, цэрекет-
тен цалган, царсыласа алмайтугын.
ПАРАЛИЗОВАТЬ сов. и несов. кого-что
1. мед. лэц болыу; у него ~бвана правая
рука оныц оц цолы лэц болган; 2. перен.
албырау, хэрекеттен цалдырыу, карсылыц
ете алмау; ~овать силы противника
душпанныц кушлерин хэрекеттен цал-
дырыу.
ПАРАЛИЗОВАТЬСЯ сов. и несов. лэц
болыу, лэц аухалына тусип цалыу.
ПАРАЛИТИК м. мед. лэц.
ПАРАЛИТИЧЕСКИЙ прил. мед. лэц...,
лэцли.
ПАРАЛИЧ м. мед. лэц; его разбил ~
ол лэц болды.
ПАРАЛИЧНЫЙ прил. мед. лэц..., лэц
болган; ~ больной лэц ауырыулы кесел.
ПАРАЛЛЕЛЕПИПЕД м. мат. параллеле-
пипед (царама-царсы тэреплери тец бир-
-бирине параллель болган алты муйешлик).
ПАРАЛЛЕЛИЗМ м. 1. мат. параллелизм;
~ плоскостей тегисликлердиц паралле-
лизми; 2. перен. (повторение, дублирова-
ние) усаслыц, цайталаушылыц, бирдей -
лик; ~ в работе двух учреждений еки
мэкемениц исиндеги бирдейлик.
ПАРАЛЛЕЛОГРАММ м. мат. паралле-
лограмм (царама-царсы тэреплери парал-
лель х,эм тец болган терт муйешлик).
ПАРАЛЛЕЛЬ ж. 1. мат., геогр. парал-
лель; провести ~ 1) мат. параллель жур-
гизиу; 2) перен. тецгериу, салыстырыу,
еки нэрсени салыстырыу; 2. перен. (срав-
нение, сопоставление) салыстырыу, тецлеу,
тецлестириу, тецгериу.
ПАРАЛЛЕЛЬНОСТЬ ж. 1. мат. парал-
лельлик; 2. перен. параллель, бир цатар
болганлыц, бир уацытта болганлыц.
ПАРАЛЛЕЛЬНЫ II й прил. 1. мат. парал-
лель...; ~е линии параллель сызыцлар; 2.
тец тартылган, тууры тартылган; ~е улицы
цатар тууры тартылган кешелер; 3. перен.
параллель, бир цатар болган, бир уацытта
болган; ~е явления цатар болган уацыя-
лар; < ~е брусья спорт, параллель
бруслар.
ПАРАМЕТР м. параметр (1. математи-
калыц формулам жататугын, берилген
мэселеде езиниц турацлылыгын сацлап
цалатугын мугдар', 2. физ., тех. бир пред-
меттиц ямаса керинистиц тийкарры
цэсийетлерин характерлейтугын мурдар).
ПАРАНДЖА ж. пэренже-
ПАРАПЕТ м. парапет, цаптал агаш, цор-
шау; ~ моста кепирдиц каптал агашы.
пАраТЙФ м. мед. паратиф (сузекке
усаран жуцпалы кесел).
ПАРАФИН м. парафин.
ПАРАФЙНОВЫЦЙ прил. парафин...,
парафинли; парафиннен исленген; ~е свечи
парафиннен исленген шамлар.
ПАРАФРАЗ м., ПАРАФРАЗА ж. 1. лит.
см. перифраз; 2. муз. парафраза (басца
бир музыкалыц темалардан алынып жа-
зылган музыкалыц шыгарма).
ПАРАФРАЗИРОВАТЬ сов. и несов. что,
лит., муз. парафразалау.
ПАРАШЮТ м. парашют; прыгать с ~ом
парашют пенен секириу.
ПАРАШЮТИЗМ ж. парашютшылыц.
ПАРАШЮТЙСТ ж. парашютист, пара-
шютшы.
ПАРАШЮТЙСТКА женск. от парашю-
тист.
ПАРАШЮТЫ ЦЫЙ прил. парашют..., па-
рашютлы; ~ый десант парашютлы десант;
~ая вышка парашют минары.
ПАРЕНИЕ с. полпеллеу, цалцып ушыу,
данатын сермемей ушыу; ~ орла буркит-
тин, цалцып ушыуы;<(> ~ мысли ой жууыр-
тыу.
ПАРЕН ЦЫЙ прил. пууланган, пууга пис-
кен, пууга писирилген; ~ые овощи пууга
писирилген овощлар;<> дешевле ~ ой репы
погов. дым арзан, ийт муты; проще ~ой
репы погов. эпиуайы, ацсат.
ПАРЕНЬ м. разг, жас жигит.
ПАРИ с. нескл. бэс, бэсеки; держать
~ бэсекилесиу; выиграть ~ бэсекиии
утыу; <> держу что... сез беремен, ез
мойныма аламан, исендиремен.
ПАРЙК м. парик (жасама шаш).
ПАРИКМАХЕР м. шаштэрез.
ПАРИКМАХЕРСКАЯ ж. шаштэрезхана.
ПАРИКМАХЕРСКИЙ прил. шаштэрез...
ПАРИКМАХЕРША женск. разг, от па-
рикмахер.
ПАРЙЛКА ж. разг. см. парильня.
ПАРИ Л ЬНЦЫЙ прил. пуулауга арнал-
ган, пуулайтугын; ~ое отделение пуулай-
тугын белим, пуулау белими.
ПАРИЛЬНЯ ж. 1. (в бане) пуухаца,
пууланатугын белме; 2. (помещение, где
что-л. парят) пуулау орны, пуулау бел-
меси.
ПАРИРОВАТЬ сов. и несов. что 1. (отра-
зить удар) цорганыу, цайтарып таслау;
2. перен. жацынлатпау, дэлил тауып цай-
тарыу, дэкки бериу, тауып жууап бериу,;
~ доводы оппонентов оппонентлердин
дэлилерине тауып жууап цайтарыу.
ПАРИТЕТ м. 1. юр. (принцип равен-
ства сторон) паритет, тенлик, тец хуцуц-
лыц, бирдейлик принципи; 2. вк. паритет
(турли еллердиц валюталарыныц алтын
есабы менен бир-бирине цатнасы).
ПАРИТЁТНЦЫЙ прил. юр. паритет...,
тец, тецлик, тец хуцуцлы, бирдейлик;
~ое представительство тецлик уэкиллиги;
на ~ых началах тец хуцуцлылыц тий-
карында.
ПАРИТЦЬ I несов. 1. что пуулау, пууга
писириу, демлеп писириу; ~ь репу шал-
гамды пуулау; 2. что пууга тутыу; ~ь
бельё иш кийимди пууга тутыу; 3. кого-
-что (в бане) пуулау; 4. безл. ыссы, цапы-
— 631 —
ПАР
рыд, тыпыд; перед грозой ~ гулдирма-
маныц алдынан дапырыд болады.
ПАРИТЬ II несов. что, с.-х. (оставлять
под паром) шудигарлау, шудигэрлап цойыу,
•судигэрлау.
ПАРЙТЦЬ несое. пэлпеллеу, далдып
ушып, данатын сермемей ушыу; орёл ~
высоко в нёбе буркит дел аспанда далдып
ушып тур; < ~ь в облаках дыял етиу,
кеуил жууыртыу.
ПАрцИТЬСЯ несое. 1. пууга писирилиу,
демлениу, демлеп писирилиу; овощи
~ятся овощлардыц демлеп писирилиуи;
2. (о белье) пууга тутыу, пууга тутылыу;
3. (в бане) пууланыу, пууланып жууыныу;
4. перен. разг, (изнемогать от жары)
ыссыда куйиу, жанып кетиу.
ПАРИЯ м. 1. пария (туслик Индияда —
жэмийеттиц теменги цатламына жата-
тугын, хгр цыйлы хукуцлардан айырыл-
ган адам)', 2. перен. (бесправное, отвер-
женное существо) езилиуши, худудсыз.
ПАРК м. в разн. зная, парк; ~ куль-
туры и отдыха меденият хэм дем алыу
парки; трамвайный ~ трамвай парки;
тракторный ~ трактор парки, трактор-
лар парки; станочный ~ станоклар парки;
разбить ~ парк ушын агаш тигиу.
ПАРКЕТ м. 1. паркет; настилать ~
паркет тесеу; 2. собир. паркет (поллауга
арналган тахтайшалар).
ПАРКЕТНЫЙ прил. паркет..., паркетли,
паркетленген; ~ пол паркетленген пол.
ПАРЛАМЕНТ ж. парламент.
ПАРЛАМЕНТАРИЗМ №. парламентаризм
(парламент басцарган мэмлекетлик сис-
тема).
ПАРЛАМЕНТАРИЙ м. парламент агза-
сы, парламентарий.
ПАРЛАМЕНТАРНЫЙ прил. парламент...,
парламентлик; ~ строй парламентлик ду-
рылыс.
ПАРЛАМЕНТЁР м. парламентёр (душ-
пан менен гэплесиуге жиберилген
адам).
ПАРЛАМЕНТСКИ ИЙ прил. парламент...,
парламентлик; ~ие выборы парламентлик
•сайлаулар; ~ая фракция парламент фрак-
циясы.
ПАРНЙКЛ4. парник (цыста гуллерди, же-
мислерди, овощларды есириу ушын арнал-
ран усти эйнек пенен бастырыулы жай).
ПАРНИКОВЫЦЙ прил. парник..., пар-
никте ескен; ~е огурцы парникте ескен
кыярлар.
ПАРНИШКА м. разг, бала жигит, жи-
гитше.
ПАРНОЙ прил. 1. жаца сауган (о мо-
локе)-, таза, тоцдырылмаган (о мясе);
2. (тёплый, душный) пуулы, ысытылган,
жыллы; ~ воздух жыллы xava.
парный прил. 1. жуп, дос, пар; ~ый
ботинок жуп ботинка; /~ые органы дос
мушелер; 2. дос ат жегилген, еки ат же-
гилген; ~ый экипаж дос ат жегилген
экипаж; 3. спорт, екеу болып, жуп болып;
~ая гребля еки адам болып ескек есиу;
4. (расположенный парами) дос, жуп;
~ые листья бот. дос жапырадлар.
ПАРО= цоспа сезлердиц пуудыц хгрекети
менен байланыслы, пууга тийисли деген
мэнилерди ацлататуеын биринши белеги,
мыс.', парообразование пуу жасалыу, пууга
айланыу.
ПАРОВЙК м. 1. (паровой котёл) пуу
дазаны; 2. прост, см. паровоз.
ПАРОВОЗ м. паровоз.
ПАРОВОЗНЦЫЙ прил. паровоз...; ~ое
депо паровоз депосы.
ПАРОВОЗОРЕМОНТНЫЙ прил. паровоз
ремонтлау; ~ завод паровоз ремонтлау
заводы.
ПАРОВОЗОСТРОЕНИЕ с. паровозострое-
ние (транспорт машина цурылысыныц
тарауы).
ПАРОВОЗОСТРОИТЕЛЬНЫЙ прил. па-
ровоз ислеп шыгарыушы, паровоз согып
шыгарыушы.
ПАРОВЦОЙ I прил. 1. пуу..., пуулы;
~6е отопление пуу менен жылытыу; ~бй
двигатель пуу двигатели; 2. (приготов-
ленный на пару) пууланган, пууга писи-
рилген; ~ые котлеты пууга писирилген
котлетлер.,
ПАРОВОЦЙ II прил. с.-х. шудигэрлан-
ган, судигэрланган, сурилген; ~е поле
шудигэрланган атыз.
ПАРОГЕНЕРАТОР м. nvy генераторы.
ПАРОДИЙНОСТЬ ж. пародиялык-
ПАРОДЙЙНЦЫЙ прил. пародия..., па-
родиялы; ~ое произведение пародиялык
шыгарма.
ПАРОДЙРОВАТЬ сов. и несов. кого-что
1. лит. пародия жазыу; 2. перен. (пред-
ставить в смешном виде) кулкули керсе-
тиу, масдара етип жазыу.
ПАРОДИИ Я ж. 1. пародия; литератур-
ные ~и литературалыд пародиялар; 2. пе-
рен. пародия, елкилеу.
ПАРОКОННЫЙ прил. еки ат жеккен,
кос ат жеккен.
ПАРОКСЙЗМ м. 1. мед. (внезапное обо-
стрение болезни) пароксизм, дояншыд,
тутанад; 2. перен. пароксизм, кетерилиу
(бирден ашыуы келиу, кетерилип кетиу).
ПАРОЛЬ м. пароль (ез адамы екенин
билиу ушын цолланылатурын жасырын
сез, шэр тли белги).
ПАРОМ м. паром (дэрьядан еткериуге
арналган асты жалпац кеме).
ПАРОМНЦЫЙ прил. паром..., паромлы;
~ая переправа паромлы еткел, паромлы
жагыс.,
ПАРОМЩИК м. паромшы, паромщик.
ПАРООБРАЗНЦЫЙ прил. пуу тэризли,
пууга усаган, пуу сыядлы; ~ое состояние
вещества заттыц пууга айлангандагы дэл-
пи.
ПАРООБРАЗОВАНИЕ с. пуу жасалыу,
пууга айланыу.
ПАРОПРОВбд м. паропровод (пуу
ететугын труба).
ПАРОРАСПРЕДЕЛЙТЕЛЬ м. пуу та-
ратдыш.
ПАРОСИЛОВОЙ прил. пуу куши.
ПАРОХОД ж. пароход; пассажирский
пассажирлик пароход; ехать на ~е паро-
ход пенен журиу.
ПАР.
— 632 —
ПАРОХОДЫ ЦЫЙ прил. пароход...; ~ое
сообщение пароход цатнасы.
ПАРОХОДСТВО с. пароходшылыд;
речное ~ Дарья пароходшылыгы.
ПАРОЧКА ж. уменыи. от пара 5.
ПАРТ* цысцартылсан цоспа сезлердиц
«партия» деген мгнисин беретугын би-
ринши белеги, мыс.: партшкола партия
мектеби.
ПАРТЦА ж. парта; сесть за ~у партада
отырыу.
ПАРТАКТЙВ м. (партийный актив)
партактив (партия активи).
ПАРТБИЛЕТ м. (партийный билёт)
партбилет (партия билети).
ПАРТБЮРО с. (партийное бюро) парт-
бюро (партия бюросы).
ПАРТВЗНОСЫ мн. (партййные взносы)
партвзнос (партия взносы).
ПАРТВЗЫСКАНИЕ с. (партийное взы-
скание) партиялыц жаза.
ПАРТГРУПОРГ м. партидагылар груп-
пасыныц басшысы.
ПАРТГРУППА ж. (партййная группа)
партидагылар группасы, партидагылар то-
пары.
ПАРТЕР м. театр, партер; сидеть в ~е
партер де отырыу.
ПАРТЙЕЦ м. партиец (коммунистлик
партияныц арзасы).
ПАРТИЗАН м. партизан.
ПАРТИЗАНИТЬ несов. партизаншылыд
етиу-
ПАРТИЗАНКА женск. от партизан.
ПАРТИЗАНСКИ ))Й прил. 1. партизан...,
партизанлар..., партизанлыц; ~й отряд
партизанлар отряды; 2. перен. партизан-
ларша; ~е методы руководства басшылыц-
тыц партизанларша усылы.
ПАРТИЗАНСТВО с. партизаншылыц.
ПАРТИЗАНЩИНА ж. партизанщина
(уйымласпасанлыц, тэртипсизлик).
ПАРТИЙНОСТЬ ж. 1. (принадлежность
к партии) партиялыц, партияга жатату-
гынлыц; 2. партиялылыц, партиялыц баг-
дар; ~ литературы эдебияттыц партиялы-
лыгы.
ПАРТИ ЙН1|ЫЙ прил. 1. партия..., пар-
тиялыц; ~ая организация партия шел-
кеми; ~ое поручение партиялыц тапсырма;
~ое руководство партиялыц басшылыц;
~ый съезд партия съезди; 2. в знач. сущ.
м. партийный и ж. партийная партиялы,
партияда бар, партия агзасы.
ПАРТИТУРА ж. муз. партитура (кеп
дауыслы музыкалыц шысарманыц барлык,
партияларыныц жыйындысы .\гм сол пар-
тиялардыц ноталары жыйналган китап).
ПАРТИ II я ж. 1. партия; Коммуни-
стйческая ~я Советского Союза Советлер
Союзыныц Коммунистлик партиясы;
2. (группа, отряд) топ, топар, партия;
геологическая изыскательская ~я геоло-
гиялыц барлау жургизиушилер топары;
3. (количество чего-л.) партия, белгили
мугдар; ~я обуви аяц кийимлердиц бел-
гили мугдары; 4. муз. партия, белим, бе-
лек; скрипичная ~я скрипкалыц белим;
5. (в игре) бир кол, бир партия; сыграть
~ю в шахматы бир партия шахмат ойнау;
составить ~ю (в карты и т. п.) гезектеги
ойыншыларды дузиу, ойыншылар цата-
рын толыцтырыу; 6. уст. (о женитьбе
или замужестве) уйлениушилик, турмыс-
ца шыгыушылыц.
ПАРТКАБИНЕТ м. (партийный каби-
нет) парткабинет (партия кабинета).
ПАРТКОМ м. (партийный комитет)
партком (партия комитета).
ПАРТКОНФЕРЕНЦИЯ ж. (партййная
конференция) партконференция (партия
конференциясы).
ПАРТНЁР м. 1. партнёр, серик; 2. разг,
(компаньон) серик.
ПАРТНЁРША женск. от партнёр.
ПАРТОРГ м. (партийный организатор)
парторг (партиялыц шелкемлестириуши,
партия уйымластырыушысы).
ПАРТОРГАНИЗАЦИЯ ж. (партййная
организация) партия шелкеми.
ПАРТПРОСВЕЩЕНИЕ с. (партййное
просвещение) партия билимлендириуи.
ПАРТСОБРАНИЕ с. (партййное собра-
ние) партия жыйналысы.
ПАРТСЪЁЗД м. (партийный съезд) парт-
съезд (партия съезди).
ПАРТШКОЛА ж. (партййная школа)
партия мектеби.
ПАРУС м. желком; идти под парусами
желцом менен журиу; на всех парусах
жудэ тез, шаццан.
ПАРУСИНА ж. парусина (кендирден
тоцылсан гезлеме).
ПАРУСИНОВЫЙ прил. парусина...; па-
русинадан исленген.
ПАРУСНИК я. желцомлы кеме.
ПАРУСИ ЦЫЙ прил. желцом..., желком-
лы; ~ая лодка желцомлы цайыц; ~ый
спорт желцомлы цайыц спорты.
ПАРФЮМЕР м- 1. парфюмер; 2. уст.
(торговец парфюмерией) парфюмерши,
парфюмерия сатыушы.
ПАРФЮМЕРИЯ ж. 1. собир. парфю-
мерия; 2. (производство) парфюмерия,
парфюмерия ендирпси.
ПАРФЮМЕРНЫЙ прил. парфюмерия...;
~ магазин парфюмерия магазини.
ПАРЧА ж. парша, камка.
ПАРЧОВЫЙ прил. парша..., дамка.-.;
паршадан тигилген, паршадан исленген;
дамцадан тигилген, дамдадан исленген.
ПАРША ж. мед. таз, кэл (у людей);
цотыр (у животных).
ПАРШИВЕТЬ несов. разг, таз болыу,
кэл болыу (о людях); котыр болыу (о жи-
вотных).
ПАРШИ В ||Ый прил. 1. (больной паршой)
таз, кэл (о человеке); цотыр (о животном);
2. перен. прост, (плохой, дрянной) жаман,
пэс; кергенсиз (о человеке).
ПАС I межд. 1. карт, шуйик; 2. в знач.
сказ. разг, тусинбеу, жоц; в таких делах
я ~ бундай ислерге мен жоцпан.
ПАС II м. пас (спорт ойынларында ез
тзрепдарына топтыц берилиуй); точный.
~ ДУуры пас.
ПАСЕКА ж. пал хоррелеринин. уясы.
ПАСЕЧНИК палшы.
— 633 —
ПАТ
ПАСЕЧНЦЫЙ прил. палшылыц...; ^ое
хозяйство пал шылыд хожалыгы.
ПАСКВИЛЬ м. пасквиль (етирикке
тийкарланып жазылган шыгарма).
ПАСЛЁН м. паслён (есимлик).
ПАСМУРНО безл. в знач. сказ. 1. тунер-
ген, булт цаплаган, гиреуги тартцан;
иа улице ~ даланы гиреуги тартцан;
2. перен. кеуилсиз, ашыулы, цабагы
уйилип, тунерип, гуптикейленип; на душе
было ~ кекиректе гуптикей бар еди.
ПАСМУРН ||ЫЙ прил. 1. тунерген, булт-
лы, булт басцан, булт цаплаган; ~ая
погода бултлы дауа райы; 2. перен. (мрач-
ный, нееесёлый) кеуилсиз, ашыулы, цабагы
уйилген, тунерген, гуптикейли; ~ое на-
строение кеуилсиз кейип.
ПАСОВАТЬ I несов. 1. карт, шуйик
болыу, утылыу; 2. перед кем-чем и без
доп., перен. цорцыу, бас ийиу, дизе бу-
гиу; ~ перед трудностями цыйыншылыц-
лардан цорцып дизе бугиу.
ПАСОВАТЬ II несов. спорт, пас бе-
риу.
ПАСОВАТЬСЯ несов. спорт, бир-бирине
топ бериу, топ берисиу.
ПАСПАРТУ с. нескл. паспарту (суурет,
гравюра ушын картоннан исленген рамка).
ПАСПОРТ м. паспорт (1. ким екенин
билдиретугын гууалыц; 2. регистрациялау
гу уалыгы).
ПАСПОРТИЗАЦИЯ ж. паспортласты-
рыу, паспортландырыу; ~ населения халыц -
ты паспортластырыу.
ПАСПОРТИСТ м. паспортист (паспорт
жазып бериуши адам).
ПАСПОРТИСТКА женск. от паспортист.
ПАСПОРТНЦЫЙ прил. паспорт...; ~ый
стол паспорт столы; ~ая система паспорт
системасы.
ПАССАЖ м. пассаж (1. усти жабыц
сауда орньг, 2. музыка шыгармасыныц
бир белими).
ПАССАЖИР м. пассажир, жолаушы;
зал для ~ов пассажирлер ушын зал.
ПАССАЖЙРКА женск. от пассажир.
ПАССАЖЙРСКИЙ прил. пассажир...,
пассажирлик; ~ поезд пассажир поезды.
ПАССАТ м. пассат (цургац тропик
самалы).
ПАССЙВ м. пассив 1. (бухг, цэрхананыц
барлыц царызыныц жыйындысы, 2. грам.
белгисиз дэреже).
ПАССИВНОСТЬ ж. пасси влик, немцу-
райдылыц, кеуилсизлик, хэрекетсизлик, жи-
герсизлик, интасызлыц; проявить ~ кеуил-
сизлик керсетиу, немцурайдылыц керсе-
тиу.
ПАССЙВНЦЫЙ прил. 1. (бездеятель-
ный) немцурайды, кеуилсиз, хэрекетсиз,
жигерсиз, интасыз; 2. бухг, пассивлик;
3. грам. пассив, пассивлик; ~ая кон-
струкция пассивлик конструкция; <> ~ое
избирательное право пассив сайлау ду-
ЦУЦЫ.
ПАССЫ мн. (ед. пасс м.) паслар (гипноз-
шыныц цолыныц цэрекетлери).
ПАСТА ж. паста; зубная ~ тис тазалай-
тугын паста.
ПАСТБИЩЕ с. ерис, жайлау; горное
~ таулы жердеги жайлау.
ПАСТЕЛЬ ж. жив. пастель (1. суурет
салатугын турли рецли жумсац цэлемлер\
2. сол цэлемлер менен салынган суурет).
ПАСТЕЛЬНЫЙ прил. жив. пастель...;
пастель менен салынган; ~ рисунок пас-
тель менен салынган суурет.
ПАСТЕРИЗАЦИЯ ж. пастеризация (цыз-
дырыу арцалы азыц-ауцатларды зыянлы
микроблардан цоргау)', ~ молока сутги
пастер изациялау.
ПАСТЕРИЗОВАННЫЙ 1. прич. от па-
стеризовать; 2. прил. (прошедший пасте-
ризацию) пастеризацияланган.
ПАСТЕРИЗОВАТЬ сое. и несов. чнк
пастеризациялау; ~ молоко сутти пасте-
ризациялау.
ПАСТЙ несов. кого-что багыу, жайыу;
~ стадо коров бир пада сыйырды ба-
гыу.
ПАСТИЛА ж. пастила (цант пенен
мийцениц араласпасы).
ПАСТИСЬ несов. отлау, жайылыу.
ПАСТОР м. пастор (протестант ру-
ханыйы).
ПАСТУХ м. шопан, падашы.
ПАСТУШЕСКИЙ, ПАСТУШИЙ прил.
шопан-.-, падашы..., шопанныц, пада-
шыныц; ~ рожок шопан сырнайы.
ПАСТУШКА женск. от пастух.
ПАСТЬ I сов. 1. уст. (упасть) жыгы-
лыу, цулау; 2. опат болыу, набыт болыу,
цаза болыу, цайтыс болыу, цурбан болыу,
пида болыу; ~ в бою урыста цурбан болыу;
3. (быть побеждённым) жецилиу, бери-
лиу, багыныу, цулау; город пал цала
берилди, цала багынды; 4. цулау; пра-
вйтельство пало дукимет цулады; 5. (в
общественном мнении) абройдан айрылыу,
абройы тусиу; ~ жертвой цурбан болыу,
жанын бериу; ~ духом руухы тусиу.
ПАСТЬ II ж. ауыз (цайуанныц)', ~ льва
арысланныц ауызы; раскрыть ~ аузын
ашыу.
ПАСТЬБА ж. багыу, жайыу, ерисле-
тиу.
ПАСХА эк. рел. 1. пасха (христиан-
лардыц я еврейлердиц диний байрамы);
2. (кушанье) пасха (христиан байрамы
кунине арнап иримшиктен исленген та-
мац)', творожная^ ~ иримшиктен исленген
пасха.
ПАСХАЛЬНЫ! Й прил. рел. пасха...,
пасхалыц; ~е дни пасха кунлери.
ПАСЫНКОВАТЬ сов. и несов. что, с.-х
терис путацты жулып таслау-
ПАСЫНОК м. 1. егей бала; 2. с.-х.
(боковой побег растения) терис путац.
ПАТ I м. пат (шахмат ойыныныц жаг-
дайы).
ПАТ II м. (род мармелада) пат (мийуе-
ден исленетугын мармеладтыц тури).
ПАТЕНТ м. патент (1. ойлап тапцанын
хэм. ашцан жацалыгын тастыйыцлайту-
гын документ', 2. уст. сауда етиуге цуцуц
беретугын гууалыц).
ПАТЕНТНЫЙ прил. патент...; ~ сбор
патент жыйымы.
ПАТ
— 634 —
ПАТЕНТОВАННЦЫЙ 1. прич. от патен-
товать; 2. прил. патентленген; ~ое сред-
ство патентленген дэри-дэрмац.
ПАТЕНТОВАТЬ сов. и несов. что па-
тентлеу; изобретение ойлап тапцан
затты патентлеу.
ПАТЕТИЧЕСКИЙ, ПАТЕТИЧНЫЙ прил.
кетерицки, кеп тэсирли; ~ тон речи сез-
диц тэсирли болып айтылыуы.
ПАТЕФОН м. патефон.
ПАТЕФОННЫЦЙ прил. патефон..., па-
тефонный; ~е иголки патефон ийнелери.
ПАТОГЕНЕЗ м. мед. патогенез (ауы-
рыудыц асцынлау процесси хэм усы про-
цвести изертлейтугын патологияныц бе-
лими).
ПАТОГЕННЫ Й прил. ауырыу пайда
ететугын; ~е бактерии ауырыу пайда
ететугын бактериялар.
ПАТОКА ж. патока (цойыу созылмалы
мазалы зат).
ПАТОЛОГ м. патолог (патология бойын-
ша цэниге врач).
ПАТОЛОГЙЧЕСК11ИЙ прил. 1. мед. па-
тологиялыц; /~ая анатомия патологиялыц
анатомия; 2. перен. (болезненно-ненормаль-
ный, уродливый) нормадан тысцары кет-
кен; ~ое явление нормадан тысцары кет-
кен цубылыс.
ПАТОЛОГИЯ ж. 1. мед. патология
(организмдеги ауырыу процесслерин,
изертлейтугын илим); 2. перен. (ненормаль-
ность, уродство) нормадан тыс кетиуши-
лик.
ПАТОЧНЫЙ прил. патока..., патокал ы.
ПАТРИАРХ м. патриарх (1. православ-
лыц ширкеуинде руханыйлыц атац хгм
сол атагы бар адам; 2. уруушылыц
жгмийетиниц басшысы).
ПАТРИАРХАЛЬНОСТЬ ж. генелик, ески-
лик; ~ нравов урп-эдетлердиц ескилиги.
ПАТРИАРХАЛЬНЫ||Й прил. 1. патри-
архал, патриархаллыц; ~й строй пат-
риархаллыц дузилис; 2. (верный старым
традициям) гене, ески; ~е взгляды гене
кез цараслар.
ПАТРИАРХАТ м. патриархат (уруу-
шылыц жгмийетиниц бир формасы болып,
урыудыц басында патриарх турыу).
ПАТРИАРШИЙ прил. церк. патриарх...,
патриархлыц, патриархтын.
ПАТРИОТ м. патриот.
ПАТРИОТИЗМ м. патриотизм, уатан
суйиушилик.
ПАТРИОТЙЧЕСКИЦЙ прил. патриотлыц,
патриотизмлик, уатан суйи^шиликли;
чувства патриотлыц сезимлер; посту-
пок патриотлыц ис.
ПАТРИОТИЧНЫЙ прил. см. патрио-
тический.
ПАТРИОТКА женск. от патриот.
ПАТРЙЦИЙ м. ист. патриций (гййемги
Римде - - аристократ).
ПАТРОН I м. 1. (хозяин, глава пред-
приятия) патрон, хожайын; 2. (непо-
средственный начальник) тиккелей началь-
ник; 3. ист. патрон (гййемги Римде ези-
ниц цгуендершилигине жарлы хам толыц
цуцуцсыз гражданларды а. ль ан адам).
ПАТРОН II м. 1. патрон, оц, оцланган
писен; боевые ~ы урыс патроилары;
2. тех. патрон (станоктат кемекши цу-
рал); 3. эл. патрон.
ПАТРОНАЖ м. патронаж (ауырыуларды
$гм жас балаларды уйлеринде емлеу ушын
шелкемлескен турде керсетилетусын ме-
дициналыц хызмет).
ПАТРОН АЖН ЦЫЙ прил. патронаж...,
патронажлы; ~ая сестра патронаж сестра.
ПАТРОНКА ж. жийеклеу улгиси.
ПАТРОННИК м. воен, оц жатар.
ПАТРОННЦЫЙ прил. оц..., оцлы; ~ая
гильза оц писени; ~ый завод оц шыгара-
тугын завод.
ПАТРОНТАШ м. цатар.
ПАТРУЛИРОВАНИЕ с. патрульлык
етиу, царауыллау, бацлау, гузетиу.
ПАТРУЛИРОВАТЬ несов. кого-что и
без доп. патрульлеу, царауыллау, бацлау,
гузетиу.
ПАТРУЛЬ м. воен, патруль (аз сан-
даьы цураллаюан отряд гскерий кеме,
самолёт).
ПАТРУЛ ЬНЦЫЙ прил. воен, патруль...,
патрульлыц; ~ая служба патрульлык
хызмет.
ПАУЗА ж. 1. (в речи) тыныс, иркилис;
2. муз. пауза (ритм жагынан тгртиплен-
ген иркилис).
ПАУК м. ермекши.
ПАУКООБРАЗНЫЙ прил. ермекши
сыцыллы, ермекшиге цусатан.
ПАУПЕРЙЗМ м. пауперизм (капита-
листлик еллерде мийнеткеш массасыныц
жоцшылыцта жасауы).
ПАУТЙНЦА ж. 1. ермекшиниц ауы,
ермекшиниц уясы; 2. перен. тор, ау;
опутать ~ой лжи етирикти ермекшидей
тоцыу.
ПАФОС м. пафос, рух кетериушилик,
йош, гайрат, жалын; ~ созидательного
труда деретиушилик мийнеттиц йошы;
говорить с ~ом жалыилы сейлеу.
ПАХ м. анат. шат.
ПАХАН ||ЫЙ прил. сурилген; ~ое поле
сурилген атыз.
ПАХАРЬ м. жер суриуши, жер айдаушы,
цос айдаушы.
ПАХАЦТЬ несов. что шудигарлау, суди-
гэрлау, суриу, айдау; ~ть поле под пар
атызды шудигарлау; мы ~ли ирон, биз де
ислегенбиз.
ПАХНЦУТЬ несов. 1. чем и без доп.
ийиси шыгыу, аццыу, сасыу; 2. безл. чем,
перен. ийисишыгыу, сезилиу; ~ет ссорой
бул нэрседен жэнжелдиц ийиси шыгып
тур; ~ет порохом урыс цэупи сезилип
тур.
ПАХНУЦТЬ сов. чем и без доп. есиу, уриу;
~ло свежестью таза xava ести.
ПАХОВОЙ прил. анат. шат-..
пАхота ж. 1. айдау, суриу; 2. (вспа-
ханное поле) сурилген жер, айдалган жер.
ПАХОТН ЫЙ прил. айдалатугын, сури-
летугын; ~ая земля сурилетугын жер.
ПАХТАНЬЕ с. 1. (действие) атлау,
айран атлау, атлап май алыу; 2. (сыворот-
ка) айран.
— 635 —
ПЕК
ПАХТАТЬ несов. что атлау, айран атлау,
атлап май алыу.
ПАХУЧЕСТЬ ж. ийис, ийислилик.
ПАХ УЧ || ИЙ прил. ийисли, ийиси бар;
~ая трава ийисли шеп.
ПАЦИЕНТ м. пациент (док торс а цара-
лыушы адам).
ПАЦИЕНТКА женск. от пациент.
ПАЦИФИЗМ м. полит. пацифизм
(хрр турли урысларга, соныц ишинде
миллиазатлыц хэм революциялыц урысларса-
да царсы шысатусын буржуазиялыц асым).
ПАЦИФИСТ м. полит, пацифист (паци-
физмниц тэрепдары).
ПАЦИФИСТСКИ || Й прил. пацифист...,
пацифистлик; ~е настроения пацифистлик
кейиплер.
ПАЧЕ нареч. уст.: тем ~ оннан бетер,
•соныц ушында; ~ чаяния кутпеген жерден,
тосыннан, бирден, абайсыздан.
ПАЧКА ж. 1. бир топ, бир буудац, бир
цуты, бир пэтте; ~ печенья бир цуты
печенье; ~ писем бир буудац хат; 2. театр.
пачка (балериналардыц сац над а кийету-
-тн кийими — жук, а гезлемеден тигилген
бир неше юбкалар); 3. в знач. нареч.
•пачками (группами, партиями) пачкалап,
топарлап.
ПАЧКАТЬ несов. кого-что ыласлау,
патаслау; ~ руки цолды ыласлау; ~ пол
•полды патаслау.
ПАЧКАТЬСЯ несов. 1. (грязниться) ылас-
ланыу, патасланыу, былганыу, былгасыу;
2. перен. разг, жагымсыз ис пенен шугыл-
ланыу, жарамас иске араласыу, жара-
масиске цолын урыу.
ПАЧКОТНЯ ж. разг, олац исленген,
патас исленген, былгасыц; это не рисунок,
-а ~ бул суурет емес, былгасыц гой.
ПАЧКУН м. разг, олац, былгастырыушы
^кебинесе жазыу, суурет тууралы).
ПАЧКУНЬЯ женск. от пачкун.
ПАША ж. паша.
ПАШНЯ ж. сурилген жер, айдалган жер.
•пашу, пашешь и т. д. наст. вр. от пахать.
ПАЮСНЦЫЙ прил.: ~ая икра цара ууыл-
дырыц.
ПАЯЛЬНИК м. денекерлегиш, дэнекер-
лик, цалайылауыш.
ПАЯЛЬН ЦЫЙ прил. дэнекерлеуши,
цалайы; ~ая лампа дэнекерлеуши лампа.
(ПАЯЛЫЦИК м. дэнекерши, цалайышы.
ПАЯСНИЧАТЬ несов. разг, масцара-
>пазлыц етиу, ыржацлау, цылжыцлау.
ПАЯТЬ несов. что дэнекерлеу, цалайы-
лау; ~ чайник чайникти дэнекерлеу.
ПАЯЦ м. прям, и перен. масцарапаз.
ПЕВЕЦ м. 1. цосыцшы, айтыушы; опер-
ный ~ опера цосыцшысы; 2. перен. (поэт)
шайыр.
ПЕВЙЦА женск. от певец 1.
ПЕВУН ж. разг, досыдшы, хош хауаз.
ПЕВУНЬЯ женск. от певун.
ПЕВУЧЕСТЬ ж. хош хауазлыц, жагым-
.лылыц; ~ стиха косыцтыц кулацца жагым-
Л ЫЛЫГЫ.
ПЕВУЧИЙ прил. хош хауаз, жагымлы;
— голос хош хауаз дауыс; ~ стих жагымлы
хосык.
ПЁВЧЕСКЦИЙ прил. цосыц аптатугын;
~ая капелла цосыц айтатугын капелла.
ПЁВЧИЦЙ прил. 1. (о птицах) сайра-
гыш, сайрайтугын; ~е птицы сайрагыш
цуслар; 2. в знач. сущ. м. певчий айтцыш
(ширкеу хорыныц айтыушысы).
ПЕГИЙ прил. ала, шубар.
ПЕД= цоспа сезлердиц мэниси бойынша
«педагогикалыц» сезине сэйкес келетусын
биринши белеги, мыс.: пединститут педаго-
гикалыц институт.
ПЕДАГОГ ж. педагог, мугаллим, оды-
тыушы.
ПЕДАГОГИКА ж. педагогика (оцытыу
хэм тэрбиялау усылы тууралы илим).
ПЕДАГОГИЧЕСКИЙ прил. педагоги-
ка..., педагогикалыц; ~ институт педаго-
гикалыц институт; ~ совет педагогика-
лыц совет; ~ талант педагогикалыц, та-
лант.
ПЕДАГОГИЧНОСТЬ ж. педагоглыц, пе-
дагогикага ылайыклыц.
ПЕДАГОГИЧНЫЙ прил. педагоглыц, пе-
дагогикага ылайыд; ~ поступок педагоги-
кага ылайыцлы ис.
ПЕДАЛЬ ж. педаль (машиналарда х;эм
саз цуралларында аяц пенен басылатусын
рычаг)', ~ велосипеда велосипедтиц педали.
ПЕДАНТ м- педант, тацыуа (об учёном);
цыйцым (формалист).
ПЕДАНТИЧЕСКИЙ прил. см. педан-
тичный.
ПЕДАНТИЧНОСТЬ ж. педантлыц, тацыуа-
лыц.
ПЕДАНТИЧНЫЙ прил. педант..., та-
цыу алы.
ПЕДЕРАСТ м. педераст, балапараз.
ПЕДЕРАСТИЯ ж. педерастия, балапараз-
лыц.
ПЕДИАТР м. педиатр (балалар ауырыуы
бойынша цэниге врач).
ПЕДИАТРИЧЕСКИЙ прил. педиатрлыц.
ПЕДИАТРИЯ ж. мед. педиатрия (бала
кеселлерин изертлейтугын илим).
ПЕДИНСТИТУТ м. (педагогический ин-
ститут) пединститут (педагогикалыц инсти-
тут).
ПЕДСОВЕТ м. (педагогический совет)
педагогикалыц совет.
ПЕДТЁХНИКУМ м. (педагогический
техникум) педтехникум (педагогикалыц
техникум).
ПЕДУЧИЛИЩЕ с. (педагогическое учй-
лище) педучилище (педагогикалыц учи-
лище).
ПЕЙЗАЖ м. 1. (вид) пейзаж, тэбият
кериниси; горный ~ тау пейзажы; 2. жив.
пейзаж (тэбият кериниси салынган суу-
рет).
ПЕЙЗАЖИСТ м. пейзажшы.
ПЕКАРНЦЫЙ прил. нанбайлыц, нан
жабатугын; ~ая печь нан жабатугын печь.
ПЕКАРНЯ ж. нанбайхана.
ПЕКАРЬ м. нанбай, нанбайшы.
ПЕКЛЕВАННЫЙ прил. майда тартылган,
майда еленген; ~ хлеб майда уннан жабыл-
ган нан.
ПЁКЛЦО с. разг. 1. (сильный зной, жар)
аптап, шыжгырып турган орып; 2. перен.
ПЕЛ
— 636 —
цайнаган жер, цызгап жер; побывать
в самом ~е боя урыстыц ец цызган жеринде
болыу.
пеку, печёшь и. т. д. наст. вр. от печь I.
ПЕЛЕНА ж. перде, цатлам; ~ тумана
думай пердеси-
ПЕЛЕНАТЬ несов. кого-что белеу, цуи-
дацлау; ~ ребёнка баланы цундацлау.
ПЕЛЕНГ м. пеленг (компастыц тили-
ниц багдары менен керинген зат я еситил-
ген сес арасындагы муйеш).
ПЕЛЕНГАТОР м. пеленгатор (пеленги-
леу цуралы).
ПЕЛЕНГАЦИЯ ж. пеленгация (пеленг
пенен аныцлау).
ПЕЛЕНГОВАТЬ сов. и несов. что пелен-
гилеу (бир нэрсениц жайласцаи орнын
пеленг жолы менен аныцлау).
ПЕЛЕН JKA ж. жергек, жайлыц;<> с~ок
жас уацтынан, балалыц шагынан; вый-
ти из ~ок жетилисиу, улкейиу, ер же-
тиу.
ПЕЛЕРИНА ж. пелерина (сыртцы
кийимниц устинен жамылатугын келте
шапанша).
ПЕЛИКАН ju. бир цазан.
ПЕЛЬМЕНИ мн. (ед. пельмень м.) пель-
меньлер; сибирские ~ Сибирь пельменьле-
ри.
ПЕМЗА ж. пемза (х;>р турли затларды
жылтыратыу ушын цолланылатугын иши
тесик-тесик тас).
ПЁН ||А ж. в разн. знач. кебик; морская
~а тециз кебиги; мыльная ~а сабынныц
кебиги; на губах у него выступила ~а
оныц еринлеринен кебик шыгып турды;
покрытый ~ой (о лошади) ац кебиги шыц-
цан, сабындап сабылган, цатты терлеген;
-ф- с ~ой у рта аузы кепирип, кумарланып,
жуда цызгын турде.
ПЕНАЛ м. пенал, колем сауыт, колем
КУТЫ.
ПЁНИЦЕ с. I. косыц айтыу; хоровое
~е хор цосыгы; учиться ~ю цосыц айтыуга
уйрениу; 2. (птиц) сайрау; ~е соловья
булбнлдиц саирауы.
ПЁНИСТЫ"И прил. кебикли, кепирген;
~е вблиы кебикли толцынлар.
ПЕНИТЬ несое. что кебиклеу, кепиртиу.
ПЕНИТЬСЯ несов. кебиклениу, кепи-
риу, кепиршиу.
ПЁНКЦА I ж. кебик, каймак; молоко
с ~ами цаймацлы сут; -ф- снимать ~и
мацлайы терлемей, тийимли жерин
ийелеу, мийнет етпей рахат кериу.
ПЁНКА II ж. см. пеночка.
ПЕНКА III ж. пенка (минерал).
ПЁННЫЙ прил. кебикли, кепирген, ке-
бикленип тУрган.
ПЕНОПЛАСТ м. пенопласт (кеп санлы
жол сызыцлары бар пластмасса).
ПЕНОПЛАСТОВЫЙ прил. пенопластан
исленген.
ПЕНОЧКА ж. сары шымшык.
ПЕНСИОНЕР м. пенсионер, пенсияшы,
пенсия алыушы.
пенсионерка женск. от пенсионер.
ПЕНСИОННЦЫЙ прил. пенсия..., пен-
ей ялык; ~ая книжка пенсия китапшасы;
~ое обеспечение пенсия менен тамийпк
етиу.
ПЕНСИИЯ ж. пенсия; персональная я
жекке пенсия; быть на пенсия алып
турыу.
ПЕНСНЕ с. нескл. пенсне (кез эйнектиц
баусыз тури).
ПЕНЬ м. тубир, тубиршик, томар, Луц-
ке; <> через ~ колоду шала-шула, асыгып-
-албырап; стоит как ~ кескен геллектеи
болып тур.
ПЕНЬКА ж. кендир.
ПЕНЬКОВЫЙ прил. кендир...; кендир-
ден исленген; ~ канат кендир аркан.
ПЕНЯ ж. пеня, есим (царызды
уацтында телемегени ушын салынатугыи
штраф).
ПЕНЯЦТЬ несов. на кого-что, разг.
аныплау, гуналау, жаманлау; -ф ~й из.
себя езиц айыплы, езицнен кер.
ПЁПЦЕЛ м. кул; <> обратить в ~ел кул
талцан етиу; поднять из ~ла цыйрап
цалган жагдайдан цайта тиклеу.
ПЕПЕЛИЩЕ с. 1. (пожарище) ертенген
жер, жанып болган жер; 2. перен. (отчий
дом) ез уйи, тууган жер, ата журт, ата
мэцэн; вернуться на своё ~ ез уйине цайтып
келиу.
ПЕПЕЛЬНИЦА ж. кул сауыт.
ПЕПЕЛЬНЫЙ прил. 1. кул...; 2. (о цвете)'
кул рецли, кул сыЦыллы.
ПЕПСЙН м. физиол. пепсин (асцазанныц
тамацты сицдириу ушын ислеп шыгарган
суйыцлыгы).
ПЕРВЁЙШИ"Й прил. 1. (самый важный)
ец эхмийетли, ец биринши; ~е задачи
ец эхмийетли уазыйпалар; 2. (самый луч-
ший) ец жацсы.
ПЕРВЕНЕЦ ju. 1. (первый ребёнок) тун-
гыш бала, биринши бала; 2. перен. тун-
гыш, ец биринши зат.
ПЕРВЕНСТВО с. бириншилик; завоевать
~ бириншиликти алыу.
ПЕРВЕНСТВОВАТЬ несов. биринши
болыу, бас болыу, алда болыу.
ПЁРВЕНСТВУЮЩцИЙ 1. прич. от пер-
венствовать; 2. прил. бириншилик, алда-
гылыц; занимать ~ее положение бирин-
шиликги алыу.
ПЕРВИЧНОСТЬ ж. бириншилик; ~ ма-
терии, вторйчность сознания филос. мате-
рияныц бириншилиги, сананыц екинши-
лиги.
ПЕРВЙЧНПЫЙ прил.вразн. знач. баслап-.
гыш, биринши, дзслепки; ~ая парторга-
низация баелцнгвпи—‘партия шелкеми;
~ый слой земли геол, жердин биринши
цатламы; ~ая обработка металла металлды
дзслепки ислеу.
ПЕРВО® цоспа сезлердиц «биринши, би-
риншилик» деген мэнини беретугын белеги,
мыс.: первостепенный биринши дэрежели.
ПЕРВОБЫТНОСТЬ ж. бурынгы туры-
сыпдагылыц, дзслепки туриндегилик.
ПЕРВОБЫТНООБЩИННЫЙ прил.: ~
строй алгашцы-общиналыц строй.
ПЕРВОБЫТН ЦЫЙ прил. 1. эййемги,
дэслепки, алгашцы; ~ый человек ец
эййемги адам; 2. (нетронутый, невозде-
— 637 —
ПЕР
ланный) бурынгы турысындагы, дэслепки
туриндеги; 3. {устарелый, примитивный)
уакты жеткен, генерген, истен далган;
~ая техника генерген техника, истен дал-
1ан техника.
ПЕРВОЗДАННЫЙ прил. хэммеден бурын
дереген, бурыннан бери жасап киятырган.
ПЕРВОИСТОЧНИК м. туп нусда, бир
заттыц негизи; изучать марксизм-лени-
низм по ~ам маркснзм-ленинизмди туп
нусдасы бойынша уйрениу.
ПЕРВОКЛАССНИК м. биринши класс
оцыушысы, биринши класста одыушы
(ер бала).
ПЕРВОКЛАССНИЦА женск. от перво-
классник.
ПЕРВОКЛАССНОМ Й прил. биринши
дэрежелн, жудэ жадсы, ец сапалы; ~ая
техника биринши дэрежелн техника.
ПЕРВОКУРСНИК JM- бириншн курс
студенти.
ПЕРВОКУРСНИЦА женск. от пер во-
з<урсник.
ПЕРВОМАЙ м. Биринши май.
ПЕРВОМАЙСКЦИЙ прил. Биринши
май...; ~ая демонстрация Биринши май
демонстрациясы.
ПЕРВО-НАПЕРВО нареч. прост, ец
алды бурын, ец бастан, оу с л бастан.
ПЕРВОНАЧАЛЬНО нареч. ец бастан,
эуелден.
ПЕРВОНАЧАЛЬНЦЫЙ прил. 1. (началь-
ный, исходный) ец бастагы, дэслепки;
— ый проект дэслепки проект; 2. (являю-
щийся первым этапом) эуелги, ец бирин-
ши, дэслепки; ~ое обучение ец биринши
уйрениу; ~ое накопление капитала капп-
талдыц ец дэслепки топланыуы; 3. (элемен-
тарный) эпиуайы, баслангыш; ~ые све-
дения по грамматике грамматика бойынша
баслангыш маглыуматлар; <> ~ые чйсла
мат. баслангыш санлар.
ПЕРВООСНОВА аг. негиз, тийкар; мате-
рия— — всего существующего филос. мате-
рия — барлыд нэрсениц туп тийкары.
ПЕРВООТКРЫВАТЕЛЬ м. биринши
ашыушы, биринши табыушы.
ПЕРВООЧЕРЕДНОЙ, ПЕРВООЧЕРЁД-
НЫЙ прил. биринши нэубеттеги, биринши
реттеги; первоочередные задачи биринши
нэубеттеги уазыйпалар.
ПЕРВОПЕЧАТНИК м. ист. биринши
китап басыушы.
ПЕРВОПЕЧАТНЫЦЙ прил. ец биринши
басылган, ец дэслеп басылып шыддан;
~е книги ец дэслеп басылган китаплар.
ПЕРВОПРИЧИНА ж. негизги себеп,
тийкаргы себеп, бас себеп.
ПЕРВОПУТОКм., ПЕРВОПУТЬЕ с. разг.
}\ар жауракнан соцеы таза жол.
ПЕРВОРАЗРЯДНИК м. биринши даре-
жели спортсмен, биринши разрядлы спорт-
шы.
ПЕРВОРАЗРЯДНИЦА женск. от перво-
разрядник.
ПЕРВОРАЗРЯДНЫЙ прил. биринши
дэрежелн, биринши разрядлы; ~ кино-
театр биринши дэрежелн кинотеатр.
ПЕРВОСОРТНЫЙ прил. биринши сортлы,
сапалы, жадсы; ~ товар биринши сортлы
товар.
ПЕРВОСТЕПЁННЦЫЙ прил. биринши
дэрежелн, ец зор; дело ~ой важности би-
ринши дэрежелн эхмийети бар нс.
ПЕРВОЦВЕТ ж. бот. ерте гул, ерте
гуллеуши (1. сэн есимлиги; 2. алды бурын
гуллейтугын бэуэр есимликлериниц аты).
ПЁРВ|1ЫЙ 1. числ. бириншн, дэслепки,
эдепки; ~ый класс биринши класс; ~ый
том бириншн том; с ~ого раза биринши
реттен-ад; — ос выступление на сцене
саднага дэслепки мэртебе шыгыу; в ~ых
числах августа августыц дэслепки кунле-
ринде; 2. прил. ерте, бириншн; ~ые ягоды
ерте мийуелер; 3. прил. биринши, жадсы,
алдынгы; ~ый ученик биринши одыушы;
4. прил. бурын болмаган, бурын ислеп
шыгылмаган, биринши; ~ое в мйре социа-
листическое государство дуньяда биринши
социалистлик мэмлекет; 5. прил. басдалар-
дан алда, биринши, ец баслы, ец эхмийет-
ли; ~ая красавица биринши сулыу; шах-
матист ~ой категории биринши катего-
риялы шахматист; 6. прил. бас, тийкаргы,
биринши; ~ые скрипки в оркестре ор-
кестрдеги бас скрипкалар; 7. в знач. сущ.
с. первое (первое блюдо) биринши; <> поло-
вина — ого он еки ярым; ~ым делом ец
алды менен, ец эдеп, ец эуели, ец дэслеп,
бэринен бурын; — ый блин комом ис бара-
-бара женлеседи; при — ой возможности
биринши мумкиншилигинде; с — ого взгля-
да бир кергеннен, бир дараганнан; не — ой
молодости жасы дайытдан.
ПЕРГА ж. перга (пал цэррелериниц жый-
наган, бира/г палга айланбаган гул тозац,-
цы лары).
ПЕРГАМЕНТ jh. пергамент (1. ист. эййем-
ги цол жазба', 2. майды хлм сууды еткер-
мейтугын цагаз).
ПЕРГАМЕНТНцЬГи прил. 1. пергамент...;
— ая бумага пергамент дагазы; 2. пергамент
тэризли, саргыш тартдан; — ый цвет лица
беттиц саргыш тартдан реци.
ПЕРЕ’ приставка 1) бир заттан атлап,
жузип етиу цэрекетин билдиреди, мыс.:
переплйть жузип етиу; 2) цэрекеттиц
кайталанатугынын билдиреди, мыс.: пере-
делать дайтадан ислеу, жацадан ислеу;
3) цэрекеттеги басымлыцты, артыцлыцты
билдиреди, мыс.: пересолить дузды басым
етиу, дузды артыд салыу; 4) цэрекеттиц
бэрине таралганын билдиреди, мыс.: пере-
ссорить кейистириу; 5) екиге белингенди,
кесилгенди ацлатады, мыс.: перерубить
екиге белиу, балта менен кесну; 6) уацыт
аралыгыныц хэрекет пенен толтырылган-
лыгын билдиреди, мыс.: перезимовать
дысты еткизиу; переночевать донып кетиу;
7) «=ся» цосымтасы тиркелсе цэрекеттиц ез
ара болганын билдиреди, мыс.: перегова-
риваться гэплесиу, сейлесиу.
ПЕРЕАДРЕСОВАТЬ сов. что таза ад-
реске жибериу.
переадресовка ж. таза адреске жибе-
риу.
ПЕРЕАДРЕСОВЫВАТЬ несов. см. пере-
адресовать.
ПЕР
— 638 —
ПЕРЕАТТЕСТОВАТЬ сов. кого-чт® аттес-
тацнядан еткериу, цэнигелигин тексерип
кериу, билимин аныцлау.
ПЕРЕАТТЕСТОВЫВАТЬ несов. см. пере-
аттестовать.
ПЕРЕБАЗИРОВАТЬ сов. что таза орын-
Fa кешириу, таза базара орналастырыу;
~ завод заводты таза орынта кешириу.
ПЕРЕБАЗИРОВАТЬСЯ сое. таза орынга
кеширили_у, таза базага орналасыу.
ПЕРЕБАРЩИВАТЬ несов. см. перебор-
щить.
ПЕРЕБЕГАТЬ несов. см. перебежать.
ПЕРЕБЕЖАТЬ сов. 1. что, через что
жууырып етиу, кесип етиу; ~ через дорогу
жолдан кесип етиу; 2. (перейти на сто-
рону противника} етиу, етип кетиу, са-
тылыу, берилиу, цашып етиу.
ПЕРЕБЁЖКЦА ж. 1. жууырып баска
орынга етиу; делать ~и жууырып баска
орынга етиу; 2. (переход на сторону про-
тивника) етиу, етип кетиу, сатылыу, бери-
ллу, кашып етиу.
ПЕРЕБЕЖЧИК м. цашцын, сатцын.
ПЕРЕБЕЛИВАТЬ несов. см. перебе-
лить.
ПЕРЕБЕЛИТЬ сов. что кайта цэклеу;
~ потолок тебени кайта хэклеу.
ПЕРЕБЕСИЦТЬСЯ сов. 1. кутырыу, куты-
рып кетиу, жини тутыу; собаки ~лись
нйтлер кутырып кетти; 2. разг, (остепенить-
ся) басылыу, адылына келиу.
ПЕРЕБИВАТЬ несов. см. перебить.
ПЕРЕБИВАТЬСЯ несов. см. перебйть-
ся.
ПЕРЕБИНТОВАТЬ сов. кого-что 1. (за-
ново) бинт пенен кайта тацыу; 2. (забинто-
вать) хэмме жерин бинт пенен тацыу.
ПЕРЕБИНТОВЫВАТЬ несов. см. пере-
бинтовать.
ПЕРЕБИРАТЬ несов. 1. см. перебрать;
2. что бармакларын гезекме-гезек басыу,
биринин-изинен бирин басыу; ~ струны
гитары гитараныц тарларын биринин-изи-
нен бирин басыу.
ПЕРЕБИРАТЬСЯ несов. см. перебрать-
ся.
ПЕРЕБИТЬ сов. 1. кого-что (убить мно-
гих) елтириу, цырыу, кырып таслау, цый-
ратыу, кырып жойыу; ~ волков цасцыр-
ларды кырып таслау; 2. что (разбить)
цыйратыу, сындырыу, булдириу; ~ посуду
ыдысларды цыйратыу; 3. кого-что (пре-
рвать) белиу, сез цосыу, гэпке араласыу,
капталдан цосылыу; ~ рассказчика гур-
риц бериушиниц сезин белиу.
ПЕРЕБЙЦТЬСЯ сое. 1. цыйралыу, сыныу,
булдирилиу; вся посуда ~лась барлык
ыдыслар кыйралды; 2. разг, (с трудом
прожить) зорга кун кериу.
ПЕРЕБОЦЙ ju. 1. узилис, узилис согыу;
~и сердца журектин узилис согыуы;
2. (задержка, приостановка} узилис, ир-
килис, иркиниш, гидирги; ~И в торговле
саудадагы узилислер.
ПЕРЕБОЛЁЦТЬ I сов. чем и без доп.
1. (перенести много болезней) кеп ауырыу-
лардан айыгыу, турли кеселлерди басынан
еткериу; 2. (перенести болезнь) шыдам
*
бериу, жазылып кетиу; ребёнок ~л корью
бала кызылша менен ауырып жазылды;
3. перен. басынан еткери^, басынан кеши-
риу.
ПЕРЕБОЛЕТЬ II сов. (испытать силь-
ную боль) катты айырып кериу.
ПЕРЕБОР м. 1. (излишек) артык алыу,
кеп алыу; 2. бармак пенен басып шертиу,
изли-изинен басып шертиу; ~ струн
тарларды изли-изинен басып шертиу.
переборка ж. 1. (сортировка) тацлап
алыу, тацлап шыгыу, сайлап алыу; ~ ово-
щей овощларды сайлап алыу; 2. полигр.
тазадан терну, кайта терну (х^риппш)",
3. (перегородка) дийуал.
ПЕРЕБОРОНИТЬ сов. что кайта малалау,
тазадан мала басыу.
ПЕРЕБОРОНОВАТЬ сов. см. переборонить.
ПЕРЕБОРОТЬ сов. 1. кого-что (победить
многих) бэрин жециу, жыгыу, басым
келиу; 2. что (преодолеть, превозмочь)
жециу, иркилмей етиу, шыдам бериу;
~ страх коркынышты жециу.
ПЕРЕБОРЩИТЬ сов. разг, шеннен тыс-
кары кетиу, шектен шытыу.
ПЕРЕБРАНИВАТЬСЯ несов. с кем и без
доп. разг, кейисиу, сегисиу, бажылда-
сыу.
ПЕРЕБРАНКА ж. разг, кейис, сегис,
бажылды.
ПЕРЕБРАСЫВАТЬ несов. см. перебро-
сать и перебросить.
ПЕРЕБРАСЫВАТЬСЯ несов. см. пере-
броситься.
ПЕРЕБРАТЬ сов. 1. что (рассортиро-
вать) тацлап алыу, тацлап шыгыу, сайлап
алыу; ~ картофель картофельди сайлап
алыу; 2. кого-что, перен. (вспомнить)
ядына салыу, есине тусириу; 3. что бузып
кайтадан цурау, бузып кайтадан жыйнау;
~ полы полды бузып кайтадан цурау;
4. что, чего (взять лишнее) артыц алыу,
кеп алыу; ~ товаров сверх нормы товар-
ларды нормадан тыс алыу; 5. что, полигр.
тазадан терну, цайта терну (лррипти).
ПЕРЕБРАТЬСЯ сов. разг. 1. (через что-л.)
етиу, аржацца етиу; ~ через реку дэрья-
ныц аржагына етиу, дэрьядан етиу; 2. (пере-
селиться) кешиу; ~ на новую квартиру
жаца квартирага кешиу.
ПЕРЕБРОДИ ЦТЬ сов. 1. (стать креп-
ким) кушейиу, быжыу, ашып кетиу; пиво-
~ло пиво кушейип кетти; 2. ашып кетиу,
быжып кетиу; тесто ~ло цамыр ашып
кетти.
ПЕРЕБРОСАТЬ сов. что ылацтырыу,
зыцгытыу, шыцгытыу.
ПЕРЕБРОСИТЬ сов. 1. кого-что, через
кого-что устинен асырып еткизиу, устинен
асырып ылацтырыу, ыладтырып таслау,
зьщгытып жибериу, шыцгытып жибериу;
2. что салыу, цурыу, согыу; ~ мост через
реку дэрьяга копир салыу; 3. кого-что
(переместить) жибериу, кешириу; ~ вой-
ска на правый фланг эскерлерди оц флангга-
кешириу.
ПЕРЕБРОСИЦТЬСЯ сов. 1. (распростра-
ниться) тарау, жайылыу, етиу; огбнь-
~лся на соседний дом ерт цоцсы жайга>
— 639 —
ПЕР
етти; 2. чем, разг, (перекинуться) ылак-
тырысыу, тасласыу; ~ться мячом топты
тасласыу; 3. чем, перен. сез алысыу, сез
алысып цалыу; ~ться несколькими словами
бир еки ауыз сез алысып калыу.
ПЕРЕБРОСКА ж. жибериу, кешириу
(бир жерден екинши жерге).
ПЕРЕБУДИТЬ сов. кого оятыу, оятып
шыгыу; ~ всех в доме уйдегилердиц
хеммесин оятып шыгыу.
ПЕРЕБЫВА||ТЬ сов. 1. (побывать в раз-
ное время где-л.) барып шыгыу, болып
кетиу, келип-кетип турыу; у него ~ли
все друзья оныц уйинДе досларыныц
Хэммеси болып кетти; 2. (побывать всюду)
кеп жерде болыу, кеп жерге барыу.
ПЕРЕВАЛ м. 1. (действие) етиу, асыры-
лыу, асырылып тусиу; 2. шыгарлык, асыу;
горный ~ таудыц шыгарлыгы.
ПЕРЕВАЛИВАТЬ несов. см. перевалить.
ПЕРЕВАЛИВАТЬСЯ несов. 1. см. пере-
валиться; 2. (при ходьбе) тецселип журиу,
аёдацлап журиу.
ПЕРЕВАЛЙЦТЬ сов. 1. что, разг, (пере-
местить при перегрузке) жуклеу, кайта
жуклеу; 2. что, через что (перейти через
горный хребет) етиу, асырылыу, асырылып
тусиу; 3. безл. разг, ауыу (о времени)', етиу,
асыу, асып кетиу (о возрасте)', ~ло за
полночь тун жарпысынан ауды; ему ~ло
за сорок оныц жасы кырктан асты.
ПЕРЕВАЛИТЬСЯ сов. через что асып
тусиу, аударылыу.
ПЕРЕВАЛКА ж. жуклеу, кайта жук-
леу; ~ грузов из вагонов в машины жук-
лерди вагоннан машинага жуклеу.
ПЕРЕВАРИВАТЬ несое. см. переварить;
<> ие ~ кого-л. биреуди жактырмау, жудэ
жек кериу; не ~ лжи етирикти жек ке-
риу.
ПЕРЕВАРИВАТЬСЯ несов. см. перева-
риться.
ПЕРЕВАРЙТЬ сов. что 1. (заново) кайта
Кайнатыу, кайта писириу; ~ засахарив-
шееся варенье кантка айланган мураб-
баны кайта кайнатыу; 2. (проварить
больше, чем нужно) езип кайнатыу, эбден
писириу; ~ мясо гешти эбден писириу;
3. (о желудке) сицдириу; 4. перен. (стер-
петь) шыдау, шыдам бериу, кениу.
ПЕРЕВАРИ ЦТЬСЯ сов. 1. езилип кай-
нау, эбден плену; овощи ~лись овощлар
езилип плети, овощлар эбден плети;
2. (при пищеварении) енциу.
ПЕРЕВЕЗТИ сов. 1. кого-что экелиу,
тасыу, тасып алыу; ~ весь хлопок барлык
пахтаны тасып алыу; 2. кого-что, через
что еткериу; ~ путников через реку жо-
лаушыларды дэрьядан еткериу.
ПЕРЕВЕРНУТЬ сов. 1. кого-что тецке-
рну, аударыу; ~ бочку вверх дном боч-
каны тецкерну; 2. что (перелистать)
аударыу; ~ странйцу бетин аударыу;
3. что, разг, (перелицевать) аударып ти-
гиу; 4. что, перен. разг, (резко изменить)
насырга шабыу, шебнне тусириу, аударыс-
падка дуушар етиу-
ПЕРЕВЕРНУ ЦТЬСЯ сов. аударылыу,
аударылып кетиу, аударылып калыу,
аударылып тусиу, тецкерилиу, тецкери-
лип калыу; котёл ~лся казан аударылып
кетти; ^ться на другой бок екинши жам-
басына аударылып тусиу.
ПЕРЕВЕРСТАТЬ сов. что, полигр. кай-
та вёрсткалау, тазадан вёрстка ислеу.
ПЕРЕВЕРСТКА ж. полигр. кайта вёрст-
калау, тазадан вёрстка ислеу.
ПЕРЕВЁРСТЫВАТЬ несов. см. перевер-
стать.
ПЕРЕВЕРТЕТЬ сое. что, разг. 1. (испор-
тить крутя) артык бурап бузып койыу;
2. (навинтить заново) кайта бурау, кайта
таулау; ~ болт болтты кайта таёлау.
ПЕРЕВЁРТЫВАТЬ I несов. см. пере-
вернуть.
ПЕРЕВЁРТЫВАТЬ II несов. см. пере-
вертеть.
ПЕРЕВЁРТЫВАТЬСЯ несов. см. перевер-
нуться.
ПЕРЕВЕС л. 1. (действие) кайта елшеу;
2. (излишек в весе) артык салмак, артык
ауырлык; 3. перен. ауырлык, артыкмаш-
лык, басымлык, устемлик; численный ~
сан жагынан басым болыу; ~ на нашей
стороне басымлык бизиц тэрепимизде;
взять ~ в чём-л. бир игр cede басым болыу.
ПЕРЕВЁСИЦТЬ сов. 1. что (на другое
место) кайтадан илдириу, баска орынга
кыстырыу; 2. кого-что (взвесить заново)
кайта елшеу; 3. кого-что (превзойти в ве-
се) ауыр келиу, басым келиу; 4. что и
без доп., перен- (получить перевес) басым
болыу, басым келиу, устем болыу; наше
мнение ~ло бизиц пикиримиз басым келдн.
ПЕРЕВЕСИТЬСЯ сов. через что и без доп.
асылыу, асылып турыу; ~ через борт
лодки кайыктыц ернегинен асылып турыу.
ПЕРЕВЕСТИ сов. 1. кого-что жибериу,
кешириу, ауыстырыу, еткериу; ~ учре-
ждение в другое здание мэкемени баска
жайга кешириу; ~ поезд на запасный
путь поезды запас жолга кеширнё, поезды
ауысык жолга еткериу; ~ ученика в сле-
дующий класс окыушыны келеси класска
еткериу; 2. кого-что, через что еткериу,
жетелеу, еткерип салыу; ~ слепого через
улицу гокырды кешеден жетелеп еткериу;
3. кого-что (назначить) еткериу; ~ на
другую работу баска жумыска еткериу;
4. что (передвинуть) жылыстырыу, жыл-
жытыу, ысырыу, козгау; ~ стрелку часов
сааттыц тилин жылыстырыу; 5. что (по-
слать) жибериу, салыу; ~ деньги по теле-
графу телеграф аркалы акша жибериу;
6. что (на другой язык) аударыу; ~ с рус-
ского языка на каракалпакский рус тили-
нен каракалпакшага аударыу; 7. что
(выразить в других знаках, величинах)
айландырыу; ~ фунты в килограммы
кадакты килограммга айландырыу; ~ мет-
ры в сантиметры метрди сантиметрге
айландырыу; 8. что (свести изображение)
кешириу; 9. кого-что, разг, (истребить,
уничтожить) жок етиу, кырып таслау; ~
мышей тышканларды жок етиу; 10. что.
разг, (израсходовать попусту) пайдасыз
жумсау, бийпаруа жумсау, бнйпууда жум-
сау; -ф- ~ дух дем алыу.
ПЕР
— 640 —
ПЕРЕВЕСТИСЬ сов. 1. (в другой город
и т. п.) жиберилиу, кешнрилиу, етиу; ~
на работу в Сибирь Сибирьде жумыс ис-
леу ге етиу; 2. разг, (исчезнуть, уничто-
житься) жод болыу, таусылыу.
ПЕРЕВЕШАТЬ сов. разг. 1. что (пове-
сить всё, многое) асып шыгыу, илип цойыу;
~ всё бельё ишки кийимлердиц барлыгын
нлип цойыу; 2. что (взвесить всё, многое)
цайта елшеу; ~ всю муку Хэмме унды
цайта елшеп шыгыу; 3. кого (казнить
многих) дарга асыу, асып елтириу.
ПЕРЕВЕШИВАТЬ несов. см. перевесить,
перевешать.
ПЕРЕВЕШИВАТЬСЯ несов. см. переве-
ситься.
ПЕРЕВИВАТЬ несов. см. перевить.
ПЕРЕВИВАТЬСЯ несов. см. перевйться.
ПЕРЕВИДАЦТЬ сов. кого-что, разг, кеп
нэрсени кериу, басыкан кешириу; много
он ~л на своём веку ол ез емириниц
ишинде кеп нэрсени керген.
ПЕРЕВИРАТЬ несов. см. переврать.
ПЕРЕВИТЬ сов. 1. что (свить заново)
цайтадан есиу, жацадан шыйратыу; 2. что,
с чем (переплести) цайтадан ериу.
ПЕРЕВЙТЬСЯ сов. шырмалыу, оралыу.
ПЕРЕВОД м. 1. жибериу, кешириу,
еткериу; ~ из одного города в другой
бир цаладап екинши цалага жибериу; ~
по службе хызмет бойынша жибериу; ~
в старший класс жоцаргы классца етке-
риу, жоцаргы классца кешириу; 2. (де-
нежное отправление) перевод, ацша салыу,
ацша жибериу, жиберилген ацша; полу-
чить ~ на двести рублей еки жуз сомлыц
перевод алыу; 3. (с одного языка на другой)
аударма; 4. (в другую систему измерения
и т. п.) айландырыу; 5. разг, (бесполезная
трата) пайдасыз жумсау, бийпаруа жум-
сау, бийпууда жумсау; ~ денег ацшаны
бнйпууда жумсау.
ПЕРЕВОД||ЙТЬ несов. см. перевести;
не ~я дыхания дем алмастан, тынбай.
ПЕРЕВОДИТЬСЯ несов. см. перевестись.
ПЕРЕВЦОДНОЙ, ПЕРЕВЦОДНЫЙ прил.
1. (служащий для перевода денег) ацша
жнберетугын; ~6дный бланк ацша жибе-
ретугын бланк; 2. аударылган, аударма;
~одная литература аударма едебият; <>
годные картинки кешнрилип салынган
сууретлер.
ПЕРЕВОДЧЕСКИМИ прил. аудармалыд,
аударыушылыд, аударма; ~ое искусство
аударыушылыд шеберлиги.
ПЕРЕВОДЧИК м. аударыушы; днлмаш
(устный); ~ с немецкого языка немец
тилинен аударыушы; работать ~ом ауда-
рыушы болып ислеу.
ПЕРЕВОДЧИЦА женск. от перевод-
чик.
ПЕРЕВОЗ м. 1. (действие) экелиу, та-
сыу, тасып алыу; ~ вещей затларды та-
сыу, еткериу, экелиу; 2. (через реку)
еткериу; 3. (место переправь!) жагыс.
ПЕРЕВОЗИТЬ I несов. см. перевезти.
ПЕРЕВОЗИТЬ II сов. кого, разг, (всех,
многих) аз-аздан еткерип турыу, аз-аздан
тасып турыу, барлыгын тасып болыу.
ПЕРЕВОЗКА ж. см. перевоз 1, 2; желез-
нодорожная ~ грузов жуклерди темир
жол менен тасыу.
ПЕРЕВОЗНЫЙ прил. экелетугын, та-
сыйтугын; пункт жук тасыйтугын пункт.
ПЕРЕВОЗОЧНЫ |Й прил. жук тасый-
тугын, жук апаратугын; ~е средства
жук тасыйтугын келиклер.
ПЕРЕВОЗЧИК м. жук еткериуши, жук
тасыушы.
ПЕРЕВОЛНОВАТЬ сов. кого-что, разг.
катты тынышсызландырыу, мазасын ке-
тири\/, дапаландырыу, ренжитиу.
ПЕРЕВОЛНОВАТЬСЯ сов. разг, катты
тынышсызланыу, мазасы кетиу, дапала-
ныу, ренжиу.
ПЕРЕВООРУЖАТЬ несов. см. перевоо-
ружйть.
ПЕРЕВООРУЖАТЬСЯ несов. см. пере-
вооружиться.
ПЕРЕВООРУЖЕНИЕ с. 1. воен, дайта
дуралландырыу, дайта цуралланыу; ~
армии армияны дайта дуралландырыу;
2. перен. дайта ускенелеу, дайта курал-
ландырыу; технйческое ~ народного хо-
зяйства халыц хожалыгын техникалыд
жацтан дайта дуралландырыу.
ПЕРЕВООРУЖИТЬ сов. 1. кого-что,
воен, цайта цуралландырыу; 2. что, перен.
цайта ускенелеу, цайта цураллан-
дырыу.
ПЕРЕВООРУЖИТЬСЯ сов. 1. воен, цайта
цуралланыу; 2. перен. цайта ускенеленну,
цайта цуралланыу.
ПЕРЕВОПЛОТИТЬ сов. кого-что дайта
сууретлеу, жаца турге тусириу, дайта
тур л ениу.
ПЕРЕВОПЛОТИТЬСЯ сов. дайта суу-
ретлениу, жаца турге тусирилиу, дайта
турлениу-
ПЕРЕВОПЛОЩАТЬ несов. см. перево-
плотить.
ПЕРЕВОПЛОЩАТЬСЯ несов. см. пере-
воплотиться.
ПЕРЕВОПЛОЩЕНИЕ с. дайта суурет-
лениу, жаца турге тусиу, дайта турле-
ниу.
ПЕРЕВОРАЧИВАТЬ несов. см. перевер-
нуть.
ПЕРЕВОРАЧИВАТЬСЯ несов. см. пере-
вернуться.
ПЕРЕВОРОТ м. 1. кескин езгерис, бу-
рылыс; ~ в науке илимде кескин езгерис;
2. тецкерис, аударыспац; государственный
~ мэмлекетлик аударыспац.
ПЕРЕВОРОШИТЬ сов. что, разг. 1. (пе-
ретряхнуть) цайта цагыу, аударып цагыу,
силкиу; ~ сено пишенди аударып цагыу;
2. (привести в беспорядок) булдириу,
былгастырыу, булдирип таслау, былгас-
тырып таслау.
ПЕРЕВОСПИТАНИЕ с. цайта тэрбия-
лау.
ПЕРЕВОСПИТАТЬ сов. кого кайта тэр-
биялау.
ПЕРЕВОСПИТАТЬСЯ сов. дайта тэр-
бияланыу.
ПЕРЕВОСПИТЫВАТЬ несов. см. пере-
воспитать.
— 641 —
ПЕР
ПЕРЕВОСПИТЫВАТЬСЯ несов. см. пе-
ревоспитаться.
ПЕРЕВРАТЬ сов. что, разг, етирик
айтыу, жалган сейлеу.
ПЕРЕВЫБИРАТЬ несов. см. перевы-
брать.
ПЕРЕВЫБОРЫ ЦЫЙ прил. кайта сай-
лау...; ~ое собрание кайта сайлау жый-
налысы.
ПЕРЕВЫБОРЫ только мн. кайта сай-
лау; месткома жергиликли комитетти
кайта сайлау.
ПЕРЕВЫБРАТЬ сов. кого-что кайта
сайлау.
ПЕРЕВЫПОЛНЕНИЕ с. асырып орын-
лау, асырып орынланыу, артык орынлау,
артык орынланыу; ~ годового плана жыл-
лык планнын. артык орынланыуы; ~ норм
выработки ислеп шыгарыу нормасын
артык орынлау.
ПЕРЕВЫПОЛНИТЬ сов. что асырып
орынлау, артык орынлау; производствен-
ный план ендирис планды артык орын-
лау.
ПЕРЕВЫПОЛНИТЬ несов. см. перевы-
полнить.
ПЕРЕВЬЮЧИВАТЬ несов. см. перевью-
чить.
ПЕРЕВЬЮЧИТЬ сов. кого-что кайта жук-
леу, кайта артыу.
ПЕРЕВЯЗАТЬ сов. 1. кого-что (нало-
жить повязку) байлау, тацыу, орау, орап
байлау; ~ палец бармагын орап байлау;
2. что (обвязать кругом) сыртынан бай-
лау, тацыу, тысынан тацыу; ~ пакет
верёвкой пакетти жип пенен тацыу; 3. что
(заново завязать) кайта байлау, кайта
тацыу, кайта туйиу; ~ узел туйинди кайта
туйиу; 4. что (заново связать) кайтадан
ериу, тазадан тоцыу, кайта тоцыу, кай-
тадан тоцыу; ~ чулок шулыкты цайта
тоцыу.
ПЕРЕВЯЗАТЬСЯ сов. разг, байланыу,
тацылыу, оралыу; ~ верёвкой аркан менен
байланыу.
ПЕРЕВЯЗКА ж. 1. байлау, тацыу, орау;
~ раненых жарадарларды тацыу; 2. (чулок
и т. п.) кайтадан ериу, тазадан тоцыу,
цайта тоцыу, цайтадан тоцыу.
ПЕРЕВЯЗОЧНЫЦЙ прил. байлайтугын,
жара тацатугын, орайтугын; ^й пункт
жара тацатугын пункт; ~е материалы
жара тацатугын материаллар.
ПЕРЕВЯЗЫВАТЬ несов. см. перевязать.
ПЕРЕВЯЗЫВАТЬСЯ несов. см. пере-
вязаться.
ПЁРЕВЯЗЦЬ ж. тацгы; рука на ~и
тацгы менен байланган цол.
ПЕРЕВЯСЛО с. с.-х. сабан бау.
ПЕРЕГАР м. разг, куйик ийис.
ПЕРЕГИБ м. 1. (действие) ийиу, майыс-
тырыу, цайыстырыу, бугиу, буклеу;
2. (линия сгиба) ийилген жер, бугилген
жер; 3. перен. (крайность) аса кетиу,
аса кетиушиликлер, шектен шыгыу; ~ ы
в руководстве басшылыцтагы аса кетиу-
шиликлер.
ПЕРЕГИБАТЬ несов. см. перегнуть.
ПЕРЕГИБАТЬСЯ несов. см. перегнуться.
41 Русско-каракалпакский сл.
ПЕРЕГЛАДИТЬ сов. что 1. (выгладить
заново) кайтадан утнклеу, кайтадан утюг-
леу; 2. утиклеп шыгыу, утик басыу,
утюглеп шыгыу, утюглеп басыу; ~ всё
бельё иш кийимлердиц хэммесин утиклеп
шыгыу.
ПЕРЕГЛАЖИВАТЬ несов. см. перегла-
дить.
ПЕРЕГЛЯДЁЦТЬ сов. что, разг, цалдыр-
май карап шыгыу, борин керип шьныу;
он ~л все книги ол хэмме китапларды
царап шыцты.
ПЕРЕГЛЯДЫВАТЬСЯ несов. см. пере-
глянуться.
ПЕРЕГЛЯНУТЬСЯ сов. с кем царасыу,
бир-бирине карау, бир-бирине царап
цойыу.
ПЕРЕГНАИВАТЬ несов. см. перегноить.
ПЕРЕГНАТЬ сов. 1. кого-что (опередить)
озыу, озып кетиу, басып етиу, алдына
тусиу; 2. кого-что айдау, айдап салыу,
цууып салыу; ~ скот с одного пастбища
на другое малды бир жайлаудан басца
жайлауга айдау; 3. что (подвергнуть
перегонке) айырыу, цайнатып айырыу,
цыздырып айырыу, шыгарыу; ~ нефть
нефтьти айырыу, нефтьти цайнатып айы-
рыу.
ПЕРЕГНИВАТЬ несов. см. перегнить.
ПЕРЕГНЙТЬ сов. шириу, ширип кетиу.
ПЕРЕГНОЙТЬ сов. что ширитиу.
ПЕРЕГНОЙ jh. ширинди, зурээтли то-
пырац.
ПЕРЕГНУТЬ сов. 1. что (согнуть) ийиу,
майыстырыу, цайыстырыу, бугиу, буклеу;
~ лист бумаги бир тахта цагазды буклеу;
2. перен. разг, аса кетиу, шектен шыгыу;
<> ~ палку аса кетиу, шектен тыс илаж,
шара цолланыу.
ПЕРЕГНУЦТЬСЯ сов. 1. ийилиу, ийилнп
кетиу, майыстырылыу, цайыстырылыу,
бугилиу, буклениу; лист ~лся бир тахта
цагаз букленди; 2. (сильно наклониться)
ецкейиу, ийилиу.
ПЕРЕГОВАРИВАТЬ несов. см. перегово-
рить.
ПЕРЕГОВАРИВАТЬСЯ несов. с кем
сейлесиу, ез-ара гэплесиу, эцгимелесиу,
гуррицлесиу; ~ с соседом цоцсы менен
ез-ара гэплесиу.
ПЕРЕГОВОРИЦТЬ сов. 1. с кем и без
доп. сейлесиу, гэплесиу, эцгимелесиу, гур-
рицлесиу; ~ть по телефону телефон арцалы
сейлесиу; 2. о чём и без доп. сейлесип
болыу, сезин тамамлау; они давно уже
~ли обо всём олар цашшан-ац хэмме
нэрсе хаццында сейлесип болды; 3. кого,
разг, цатты сейлеу, бацырып сейлеу,
басцаларга сез бермеу; его не ~шь оны
сейлеп жеце алмайсац.
ПЕРЕГОВОРНЫЙ прил. сейлесиу...,
гэплесиу...; ~ пункт сейлесиу пункты.
ПЕРЕГОВОРЫ только мн. сейлесиу,
пикир алысыу, сейлесиулер; вести мир-
ные парахатшылыц тууралы сейлесиулер
жургизиу'.
ПЕРЕГОН м. 1. (скота) айдау, айдап
салыу, цууып салыу; 2. ж.-д. (участок
пути) аралыц, перегон.
ПЕР___________________~ 642 ~_____________________
ПЕРЕГОНКА ж. 1. айдау, айдап алып
барыу; ~ скота малларды айдау; 2. айы-
рыу, кайнатып айырыу, кыздырып айырыу,
шыгарыу; ~ нефти нефтьти айырыу.
ПЕРЕГОННЫЙ прил. 1. айдайтугын,
айдап алып баратугын; 2. айырылган, цай-
цатып айырылган, тазаланган, ажыра-
тылган; ~ завод тазалау заводы.
ПЕРЕГОНЯТЬ несов. см. перегнать.
перегораживать несов. см. перего-
родить.
ПЕРЕГОРАЖИВАТЬСЯ несов. см. пере-
городиться.
ПЕРЕГОРАТЬ несов. см. перегореть.
ПЕРЕГОРЕЛЫЙ прил. разг, куй ген,
куйип кеткен, жанып кеткен.
ПЕРЕГОРЁцТЬ сов. I. куйиу, куйип
кетиу, жанып кетиу; лампочка ла лампоч-
ка куйип кетти; 2. (сгнить, сопреть) ши-
риу, ширип кетиу, кызыу; навоз ~ л дарис
ширип кетти.
ПЕРЕГОРОДИТЬ сов. что белиу, бек-
леу, питеу; ~ комнату ежирени белиу;
~ реку плотиной дэрьяны плотина менен
беклеу.
ПЕРЕГОРОДИТЬСЯ сов. разг, белиниу,
беклениу, белеклениу.
ПЕРЕГОРОДКА ж. днйуал, белген дий-
уал, белме шымылдыц.
ПЕРЕГРЕВ м. артыд кызыу, кеп кызыу,
кызып кетиу; двигателя двигательдиц
кызып кетиун.
ПЕРЕГРЕВАНИЕ с. артык кызыу, кеп
Кызыу, кызып кетиу.
ПЕРЕГРЕВАТЬ несов. см. перегреть.
ПЕРЕГРЕВАТЬСЯ несов. см. перегреть-
ся.
ПЕРЕГРЕТЫЙ 1. прич. от перегреть;
2. прил. тех. артык кыздырылган, кеп
Кыздырылган, катты кыздырылган; ~ пар
артык кыздырылган пуу.
ПЕРЕГРЕТЬ сов. что артык кыздырыу,
кеп кыздырыу, кеп ысытыу; ~ молоко
сутти кеп ысытып жибериу; ~ мотор
моторды кеп кыздырыу.
ПЕРЕГРЁЦТЬСЯ сов. 1. артык цызды-
рылыу, кеп кыздырылыу, кеп ысытылыу;
утюг ~лся утюг кеп кыздырылды; 2. (на
солнце) кыздырылыу, ысыу, тапланыу,
артыкмаш ысып кетиу.
ПЕРЕГРУЖАТЬ несов. см. перегрузить.
ПЕРЕГРУЖАТЬСЯ несов. см. перегру-
зиться.
ПЕРЕГРУЖЕННОСТЬ, ПЕРЕГРУЖЕН-
НОСТЬ ж. см. перегрузка 2, 3.
ПЕРЕГРУЗИТЬ сов. 1. что (с одного
места на другое) кайта тийеу, кайта жук-
леу, баска жерге тасыу; 2. что (сверх
меры) артык жук салыу, ауыр жуклеу,
артык жуклеу, кеп тийеу; 3. кого, перен.
(работой) жумысты кеп тапсырыу, кеп
жумыс тапсырыу; 4. что, перен. толты-
рыу; ~ отчёт лишними подробностями
есап бериуди кеп майда-шуйделер менен
толтырыу.
ПЕРЕГРУЗИТЬСЯ сов. 1. (с одного
транспортного средства на другое) кайта
тийелиу, кайта жуклениу (басца келик-
ке)\ 2. (чрезмерно) артык жуклениу, ауыр
жуклениу, кеп тийелиу; 3. перен. (рабо-
той) кеп жумыс тапсырылыу.
ПЕРЕГРУЗКА ж. 1. (действие) кайта
тийеу, кайта жуклеу; кеп жумыс буйы-
рыу; 2. артык жук, ауыр жук, кеп жук;
большая ~ судна кемениц ауыр жукле-
ниуи; 3. перен. артык ис, кеп жумыс.
ПЕРЕГРУЗОЧНЫЙ прил. кайта тийе-
летугын, цайта жукленетугын, цайта ти-
йеу..., цайта жуклеу...
ПЕРЕГРУППИРОВАТЬ сов. кого-что
цайтадан топлау, жацадан группалау,
тазадан топарлау.
ПЕРЕГРУППИРОВАТЬСЯ сов. цайта-
дан топланыу, жацадан группаланыу, та-
задан топарланыу.
ПЕРЕГРУППИРОВКА ж. кайта топлау,
жаца группалау, тазадан топарларга бе-
лиу; ~ войск эскерлерди кайтадан топар-
ларга белиу.
ПЕРЕГРУППИРОВЫВАТЬ несов. см.
перегруппировать.
ПЕРЕГРУППИРОВЫВАТЬСЯ несов. см.
перегруппироваться.
ПЕРЕГРЫЗАТЬ несов. см. перегрызть.
ПЕРЕГРЫЗТЬ сов. 1. что кемирип тас-
лау, гайзау, тислеп узиу, тислеп цыйыу;
2. кого (загрызть многих) тислеп елтириу,
бэрнн гайзап таслау.
ПЕРЕГРЫЗТЬСЯ сов. 1. (о животных)
шайнасыу, тислесну; 2. перен. разг, (пе-
реругаться) сегисиу, кейнсну, боцласыу.
ПЕРЕД (передо, предо) предлог с твор. п.
1. (впереди, напротив кого-чего-л.) алдын-
да; ~ домом жайдыц алдында; 2. (за не-
которое время до чего-л.) алдында гана,
алдында, жаца гана, бурын; он приехал
~ нами ол бизиц алдымызда гана келди;
мыть руки ~ едой ауцат ишер алдында
цол жууыу; 3. (по отношению к кому-чему-
-либо) алдында; я ~ вами виноват мен
сизин алдыцызда айыплыман; 4. (по
сравнению с кем-чем-л.) алдында, Кара-
ганда; что это за картйна ~ той? оныц
алдындагы цандай суурет?; -ф- извиниться
~ кем-либо биреуден кеширим copay; ~
судом суд алдында.
ПЕРЕД м. алды, алдынгы бети, алдынгы
жагы; ~ платья кейлектиц алды.
ПЕРЕДАВАТЬ несов. см. передать.
ПЕРЕДАВАТЬСЯ несов. см. передаться.
ПЕРЕДАВЙТЬ сов. кого-что женщину,
басып кетиу, езиу.
ПЕРЕДАТОЧНЫЙ прил. 1. (предназна-
ченный для передач^) еткеретугын; ~
механизм еткеретугын механизм; 2. (удо-
стоверяющий передачу чего-л.) тапсырыу;
~ акт тапсырыу акты.
ПЕРЕДАТЧИК м. 1. (тот, кто пере-
даёт что-л.) алып барыушы, алып барып
бериуши, тапсырыушы, жеткериуши;
2. радио передатчик; коротковолновый ~
цысца толкынлы передатчик.
ПЕРЕДАТЬ сов. 1. кого-что бериу, тап-
сырыу, жеткериу; ~ землю крестьянам
жерди дийханларга бериу; ~ записку
хатты тапсырыу; ~ что-л. из рук в руки
цолдан цолга бериу; 2. что (сказать,
сообщить) айтыу, хабар етиу, мэлим етиу,
— 643 —
ПЕР
билдириу; ~ привет сэлем айтыу; ~ важ-
ную новость эхмийетли жацалыцты хабар-
лау; 3. что бериу, еситтириу; ~ концерт
по радио радиодан концерт бериу; 4. что
(изложить, сформулировать) айтып бе-
риу (устно)' баян етиу (письменно)', верно
~ мысль автора автордын пикирли дурыс
айтып бериу; ~ своими словами ез сези
менен айтып бериу; 5. что, перен. (свой-
ства, качества) цалдырыу, уйретиу, тэси-
рин тийгизиу; ~ детям любовь к труду
балаларды мийнетти суйиушиликке уйре-
тиу; 6. что (заразить) жуктырыу; ~
грипп грипп жуктырыу; 7. что (переслать,
направить) бериу, жибериу, еткериу;
~ дело в суд исти судца жибериу; 8. что
(дать лишнего) артыц бериу, зыят бериу;
~ пять рублей при покупке сатып аларда
бес сомды артыц бериу.
ПЕРЕДАТЬСЯ сов. кому-чему 1. (сооб-
щиться) тэсир етиу, берилиу, етиу; мне
~алось его волнение оныц тынышсызлан-
ганы маган да тэсир етти; 2. (о болезни)
жугыу.
ПЕРЕДАЧ ||А ж. 1. бериу, тапсырыу,
жеткериу; ~а приказа буйрыц бериу;
~а опыта тэжирийбе бериу, тэжирийбе
уйретиу; 2. (сообщение) айтыу, хабар
етиу, мэлим етиу, билдириу; 3. еситтириу;
программа сегодняшних передач бугин-
ги еситтириулердиц программасы; 4. (боль-
ному и т. п.) базарлыц; принести ~у
в больнйцу кеселханага базарлыц экелип
бериу; 5. тех. передача (машинаныц би-
ринши белегинен екинши белегине хэрекет
жеткериуши механизм).
ПЕРЕДВИГАТЬ несов. см. передвинуть.
ПЕРЕДВИГАТЬСЯ несов. 1. см. пере-
двинуться; 2. (ходить, ездить и т. п.)
журиу, минип журиу, цозгалыу, жылжыу;
с трудом ~ зордан журну; ~ на машине
машинага минип журиу.
ПЕРЕДВИЖЁНИЦЕ с. 1. жылысыу, ысы-
рылыу, дозгалыс, цозгалыу, дэрекетке
келиу, орын езгертиу; ~е войск эскер-
лердин хэрекетке келиуи; 2. перен. созыу,
узайтыу;<> средства ~я журиу дураллары,
цатнас келиклери.
передвйжк;;а ж. 1. (действие) жы-
лыстырып цойыу, орнын езгертиу; про-
извести ~у мебели мебельлердин орнын
езгертип цойыу; 2. кешпе, кешпели;
библиотека-^ а кешпели китапхана; 3. (ки-
ноустановка) передвижка.
ПЕРЕДВЙЖНИК м. передвижник (Рос-
сияда XIX зсирдиц екинши ярымында
кешпели кергизбелерге к,атнасыушы
реалист-су уретши).
ПЕРЕДВИЖН 1|бЙ прил. кешпели; ~ая
выставка кешпели кергизбе.
ПЕРЕДВИНУТЬ сов. L кого-что жы-
лыстырыу, ысырып цойыу, ысырыу, цоз-
гау, жылжытып цойыу, хэрекетке келти-
риу, орын езгертиу; ~ стол столды ысы-
рып цойыу; ~ часовую стрелку сааттыц
тилин жылыстырыу; ~ войска к границе
ескерлерди шегарага жылыстырыу; 2. что,
перен. разг, созыу, узайтыу; ~ сроки
мэулетин созыу.
ПЕРЕДВИНУТЬСЯ сов. жылысыу, ысы-
рылыу, цозгалыу, ыгысыу.
ПЕРЕДЕЛ I м. цайта белисиу, цайта
белиу, цайта улесиу; ~ мира жер жузин
цайта белиу; ~ земли жерди цайта бе-
лисиу-
ПЕРЕДЁЛ II м. тех. (переплавка) цай-
та ислеу, цайта цуйыу, цайта еритиу-
(металлди).
ПЕРЕДЕЛАТЬ сов. 1. кого-что цайта
ислеу, цайта дузетиу, цайта цурыу, жа-
цадан ислеу; ~ костюм костюмды цайта-
рып тигиу; ~ свой характер езиниц мине-
знн цайта цурыу; 2. что, разг, ислеу,
питириу, ислеп таслау, питкерип таслау;
~ много дел кеп ислерди питкерип таслау.
ПЕРЕДЕЛИТЬ сов. что ката белиу,
цайта белистириу, цайта улесиу.
ПЕРЕДЕЛКА ок. цайта ислеу, цайта
дузетиу, цайта цурыу, жацадан ислеу;
~а проекта проектти цайта дузиу; отдать
костюм в ~у костюмди цайта тигиуге
бериу; попасть в ~у цыйын аухалга
тусиу; побывать в ~е цыйын аухалды
бастан кешириу.
ПЕРЕДЕЛЫВАТЬ несов. см. переделать 1.
ПЕРЕДЁРГИВАТЬ несов. см. передёр-
нуть.
ПЕРЕДЁРГИВАТЬСЯ несов. см. пере-
дёрнуться. <
передержать сов. что артыц услау,
кеп сацлау, узац басып турыу; ~ снимок
в проявителе сууретти проявительде кеп
сацлау.
ПЕРЕДЕРЖИВАТЬ несов. см. передер-
жать.
ПЕРЕДЁРНУЦТЬ сов. 1. что снлкиу,
цагыу; ~ть вожжи жылауын цагыу;
2. кого-что, безл. туршигиу, цалтырау;
его ~ло от отвращения ол жек кергенлик-
тен туршигип цоя берди; 3. что и без доп.
(в карточной игре) хийле етиу; 4. что,
перен. (исказить) бурмалау, шатастырыу,
былгастырыу; ~ть факты фактлерди бур-
малау.
ПЕРЕДЁРНУТЬСЯ сов. разг, туршигип
коя бериу, цалтырау.
ПЕРЕДИСЛОКАЦИЯ ж. воен, цайта
жайластырыу, басцаша орналастырыу.
ПЕРЕДНЕЯЗЫЧНЫЦЙ прил. лингв, тил
алды; ~е согласные тил алды дауыссызлар.
ПЕРЁДНЦИЙ прил. алдыцгы, алдагы,
бастагы; ~ее колесо алдыцгы децгелек,
алдыцгы дегершнк; на ~ем плане бас-
тагы планда, алдыцгы плацда; О ~ий
край сауаш болып атырган жердиц алдыц-
гы бети.
ПЕРЕДНИК м. алжапцыш, кирлнк.
ПЕРЕДНЯЯ ж. дэлиз, кирерлик, алдыц-
гы ежире.
ПЕРЕДО предлог с твор. п. см. перед..
ПЕРЕДОВЕРИТЬ сов. что ез уазый-
пасын басцага исенип тапсырыу.
ПЕРЕДОВЕРЯТЬ несов. см. передове-
рить.
ПЕРЕДОВЦЙК м. ылгаллы, алдыцгы;
~икй производства ендирис ылгаллылары,
ендиристиц алдыцгылары; ~икй колхозных
полей колхоз атызларыныц ылгаллылары.
41*
ПЕР ________________ - 644 -______________________
ПЕРЕДОВИЦА ж разг бас мацала
ПЕРЕДОВ|1ОЙ прил 1. в разн знач
алдыцгы, алдагы, ~6й отряд алдыцгы
отряд, ~ой человек алдынгы адам, ~6е
человечество алдын,гы адамзат, 2. в знач
сущ ж передовая, мн передовые воен
алдыцгы позиция, 3. в зная сущ ж пере-
довая бас мацала
ПЕРЕДОК м 1. (экипажа, повозки)
ал тахта, 2. мн передки еоен передоклар
(топ тиркейтуеын кос децгелекли арба)
ПЕРЕДОХНУТЬ сов цырылыу, цырылып
питиу, ели\, елип болыу
ПЕРЕДОХНУТЬ сов разг азырац дем
алыу
ПЕРЕДРАЗНИВАТЬ несов см передраз-
нить.
ПЕРЕДРАЗНИТЬ сов кого-что мазац-
лау, басцылау, ерегистириу, ашыуланды-
рыу, ешиктириу
ПЕРЕДРАТЬСЯ сов разг тебелесиу,
ез ара тебелесиу, жулысыу
ПЕРЕДРОГНУТЬ сов разг цатты цал-
тырау, эбден тоцыу
ПЕРЕДРЙГЦА ж разг дардесер, дэрде-
серли ис, попасть в ~у дэрдесерге т\сиу
ПЕРЕДУМАПТЬ сов 1. что и без доп
(изменить решение) айныу, айтцанынан
цайтыу, пикирин езгертиу, цайта ойла-
ныу; я ~л и не пойду в кино мен цайта
ойландым, енди кинога бармаиман, 2. что,
чего (обдумать многое) барлыгын ойлау,
кеп ойлау, кеп оиланыу, цайта-цайта
ойланыу
ПЕРЕДУМЫВАТЬ несов см переду-
мать 1
ПЕРЕДУШИТЬ сов кого бууып елти-
риу, бууындырып елтириу, тамацлап ке-
тиу
ПЕРЕДЫХАТЬ несов см передохнуть.
ПЕРЕДЫШКИ А ж тыным, азгана дем
алые, не дать ни минуты ~и бир минутта
тыным бермеу, получить ~у азгана дем
алыу
ПЕРЕЕДАТЬ несов см переесть.
ПЕРЕЕЗД м 1. етиу, кесип етиу, ~
через реку дэрьядан етиу, 2. кешиу, ке-
шип барыу, ~ на новую квартиру жаца
квартирага кешиу, 3. (место) жолдыц ке-
сиспеси, кесип еткен жер
переезжать несов см переехать.
ПЕРЕЕцСТЬ сов 1. чего и без доп (съесть
лишнего) артык жеу, кеп жеу, гупти бо-
лыу; 2. что жеп кетиу, цыйып цойыу,
ширитиу, ржавчина ~ла проволоку сымды
тат жеп цойды
ПЕРЕЕХАТЬ сов 1. что, через что етиу,
кеенп етиу, ~ реку дэрьядан етиу, дэрья-
ны кесип етиу, 2. (переселиться) кешиу,
кешип кетну; ~ на новую квартиру жаца
квартирага кешиу, 3. кого-что, разг
(задавить) басып кегиу, бастырыу
ПЕРЕЖАРИВАТЬ несов см пережарить.
ПЕРЕЖАРИВАТЬСЯ несов см пере-
жариться.
пережарить сов что 1. кеп цууырып
жибериу, куйдирип жибериу, ~ мясо
тешти кеп цууырып жибериу, 2. разг
(изжарить все, многое) хэммесин цууы-
рыу, бэрин цууырыу, 3. (поджарить)
цууырыу, ~ лук с морковью пыязды гешир
менен цууырыу
ПЕРЕЖАРИТЬСЯ сов кеп цууырылыу.
куиип кетиу, цууырылыццырау, «ф> ~ на
солице кунге куйн\
ПЕРЕЖДАТЬ сов что и без. доп. кутиу,
царау, сабыр етиу, ~ дождь жауын тын-
ганша кутиу
ПЕРЕЖЕВАТЬ сов что шайнау, ~ пищу
ауцатты шайнау
ПЕРЕЖЕВЫВАТЬ несов 1. см пере-
жевать; 2. что, перен езиу, мыжыу, ай-
тыу , ~ всем известные истины хэммеге
мелим хацыйцатлыцты айтыу, <> ~ жвачку
I) (о животных) гуйис дайтарып шайнау,
цайта гуйсеп шайнау, 2) (нудно повто-
рять) цайталай бериу, езбелеу, мыжый
бериу
переженить сов. кого, разг хэммесин
уйлечдириу
ПЕРЕЖЕНИТЬСЯ сов разг уйленнп
болыу, уйленнп питиу
ПЕРЕЖЕЧЬ сов что 1. (испортить
нагреванием) кундирип жибериу, jeen пн-
сириу, кеп ертеу, ~ кирпйч гербншти
куйдирип жибериу, 2. (топливо, электро-
энергию) артыц жумсау, кеп жумсау;
3. (огнем, кислотой) кесиу, куйдирип узиу.
ПЕРЕЖИВ АН И||Е с 1. (действие) бас-
тан кешириу, цайгыланыу, цапаланыу,
2. мн переживания бастан кешнрнулер,
цайгылар, цапалыцлар, тогда у неё было
много всяких ~й ол уадытлары оныц хэр
турли цапалыцлары кеп болды
ПЕРЕЖИВАТЬ несов 1. см пережйть
2, 3, 2. что и без доп (испытывать вол-
нение, беспокойство) цысыныспага цалыу»
тынышсызланыу
ПЕРЕЖИГАТЬ несов см пережечь.
ПЕРЕЖИДАТЬ несов см переждать.
ПЕРЕЖИТОЕ с разг бастач еткенлер,
турмыста ушырасцанлар
ПЕРЕЖЙТЦОК м цалдыц; ~ки старого
ескнннц цалдыгы
ПЕРЕЖЙТЬ сов 1. что жасау, емир
суриу, ацырына деннн жасау, жизнь ~ —
не поле перейти поел емир суриу —
агыздан журип етиу емес, 2. что (испы-
тать) бастан кешириу, бастан еткериу;
~ сильные огорчения цатгы цапашылыц-
ларды бастан еткериу, 3. кого-что (про-
жить дольше) кеп жасау, артыц жасау.
ПЕРЕЖЙГ м (перерасход топлива) ар-
тыц жагыу, кеп жагыу, ~ угля кемирди
артык жагы\/
ПЕРЕЗАБЫТЬ сов кого-что, разг умы-
тыу, ядтан шьнарыу. умытый кетиу
перезаклад м уст аманатца цайта
салыу
П ЕРЕЗАК Л АДЫВАТ Ь несов см пере-
заложить.
ПЕРЕЗАКЛЮЧАТЬ несов см переза-
ключить.
ПЕРЕЗАКЛЮЧИТЬ сов что цайта ду-
зиу, цайта жасау, ~ договор келисимдн
цайта дузиу
ПЕРЕЗАЛОЖИТЬ сов что аманатца
цайта салыу
— 645 —
ПЕР
ПЕРЕЗАРЯДИТЬ сов. что кайта оцлау,
тазадан оцлау; ~ винтовку мылтыцты
цайта оцлау.
ПЕРЕЗАРЯЖАТЬ несов. см. перезаря-
дить.
ПЕРЕЗВАНИВАТЬ несов. см. перезво-
нить 1.
ПЕРЕЗВАНИВАТЬСЯ несов. телефон
арцалы сейлесиу.
ПЕРЕЗВОН ju. коцырау сеслери, дац-
гырлы.
ПЕРЕЗВОНИТЬ сов. 1. (позвонить снова)
цайта цоцырау цатыу; 2. (позвонить мно-
гим) телефон арцалы сейлесиу.
ПЕРЕЗИМОВАТЬ сов. цыслау, цысты
еткизиу, цыслап шыгыу, цыстан шы-
гыу.
ПЕРЕЗИМОВЫВАТЬ несов. см. перези-
мовать.
ПЕРЕЗНАКОМИТЬ сов. кого-что, с кем-
-чем, разг, таныстырып шыгыу, хэммеси ме-
нен таныстырыу.
ПЕРЕЗНАКОМИТЬСЯ сов. с кем-чем,
разг, танысып шыгыу, хэммеси менен
танысыу. ,
ПЕРЕЗРЕВАТЬ несов. см. перезреть.
ПЕРЕЗРЕЛЫЙ прил. жудэ пискен, кеп
писип кеткен, аса писип кеткен.
перезрёцть сов. жудэ писиу, кеп пи-
сип кетиу, аса писиу; помидоры ~ли
помидор л ар жудэ писип кетти.
ПЕРЕЗЯБНУТЬ сов. разг, аязлау, то-
цыу, цалтырау, сууыц ца тоцыу.
ПЕРЕИГРАТЬ сов. 1. что (заново) цай га
ойнау; 2. что (всё, многое) барин ойнау,
кебисин ойнап шыгыу.
ПЕРЕИГРЫВАТЬ несов. см. переиграть.
ПЕРЕИЗБИРАТЬ несов. см. переиз-
брать.
ПЕРЕИЗБРАНИЕ с. цайта сайлау, таза
сайлау-
ПЕРЕИЗБРАТЬ сов. кого-что цайта сай-
лау, таза сайлау.
ПЕРЕИЗДАВАТЬ несов. см. переиздать.
ПЕРЕИЗДАНИЕ с. 1. (действие) цайта
басылыу, цайтадан басылыу; ~ классиков
классиклердиц цайта басылыуы; 2. (кни-
га) цайта басылган китап.
ПЕРЕИЗДАТЬ сов. что цайта басыу,
цайта бастырыу; ~ учебник оцыу цуралын
цайта басып шыгарыу.
ПЕРЕИМЕНОВАНИЕ с. атып езгертип
цойыу, тазадан ат цойыу, цайтадан аг
бериу, басца ат цойыу; ~ города цалага
тазадан ат бериу.
ПЕРЕИМЕНОВАТЬ сов. кого-что, в ко-
го, во что атын езгертип койыу, цайтадан
ат бериу, баска ат цойыу.
ПЕРЕИМЕНОВАТЬСЯ сов. в кого, во
что аты езгертип цойылыу, цайтадан ат
берилиу, басца ат цойылыу.
ПЕРЕИМЕНОВЫВАТЬ несое. см. переи-
меновать.
ПЕРЕИМЕНОВЫВАТЬСЯ несов. см. пе-
реименоваться.
ПЕРЕИМЧИВОСТЬ ж. разг, уцыпшыл-
лыц, зейиилилик, тусинимпазлыц.
ПЕРЕИМЧИВЫЙ прил. разг, уцыпшыл,
зейинли, тусимпаз.
ПЕРЕИНАЧИВАТЬ несов. см. переина-
чить.
ПЕРЕИНАЧИТЬ сов. что, разг, езинше
езгертиу, басцаша ислеу.
ПЕРЕЙТИ сов. 1. етиу, кесип етиу,
кешип етиу, етип кетйу; кешиу (из одного
помещения в другое)', ~ через дорогу жолды
кесип етиу; ~ реку вброд дэрьяны кешип
етиу; ~ в другую комнату басца белмеге
кешиу; ~ на другую работу басца жумысца
етип кетну; ~ в наступление хужимте етну,
топылысца кешиу; ~ к новой теме таза
темага етиу; ~ на хозрасчёт хожалыцлыц
есапка етну, хозрасчётца кешиу; ~ на вто-
рой курс екинши курска етну; ~ на сторону
протйвннка душпанныц тэрепине етип ке-
тиу; ~ границы 1) шегарадан етиу; 2) перен.
шектен тыс кетиу, хэдден асыу; 2. во что
(превратиться) айланып кетиу; степь пере-
шла в пустыню дала шелге айланды.
перекал м. тех. шеннен тысцары тап-
лау, кеп таплау.
ПЕРЕКАЛИВАТЬ несов. см. перекалить.
ПЕРЕКАЛИВАТЬСЯ несов. см. перека-
литься.
ПЕРЕКАЛИТЬ сов. что 1. тех. шеннен
тыскары таплау, кеп таплау; 2. (слишком
нагреть) кеп цыздырыу, артыц цыздырыу.
ПЕРЕКАЛЙЦТБСЯ сов. 1. тех. шеннен
тысцары тапланыу, коп тапланыу; сталь
^лась полат кеп тапланды; 2. разгл кеп
цызып кетиу, артыцмаш цызып кетиу;
плита ~лась плита артыцмаш цызып кет-
ти; утюг ~лся утюг кеп цызып кетти.
ПЕРЕКАЛЫВАТЬ несов. см. переко-
лоть I.
ПЕРЕКАПЫВАТЬ несов. см. перекопать.
ПЕРЕКАРМЛИВАТЬ несов. см. перекор-
мить.
перекат м. сайыз жер (дэрьяда).
ПЕРЕКАТЙ-ПОЛЕ с. бот. цацбац.
ПЕРЕКАТИТЬ сов. что домалатыу, жу-
малатыу, думалатып апарыу, думалатып
тусириу.
ПЕРЕКАТИТЬСЯ сов. через что домалау,
жумалау, домаланыу, домаланып кетиу.
ПЕРЕКАТЫВАТЬ несов. см. перекатйть.
ПЕРЕКАТЫВАТЬСЯ несов. 1. см. пере-
катиться; 2. (далеко разноситься) узацца
таралыу, алысца жайылыу (сес тууралы).
ПЕРЕКАЧАТЬ сов. что, во что цуйыу,
цогарыу, насос арцалы тарттырыу, насос
бенен цуйыу.
ПЕРЕКАЧИВАТЬ несов. см. перекачать.
ПЕРЕКАЧКА ж. цуйыу, цотарыу, насос
арцалы тарттырыу, насос бенен цуйыу.
ПЕРЕКАШИВАТЬ I несов. см. переко- •
сить I.
ПЕРЕКАШИВАТЬ II несов. см. переко-
сить II.
ПЕРЕКАШИВАТЬСЯ несов. см. переко-
ситься.
ПЕРЕКВАЛИФИКАЦИЯ ж. цайта ква-
лификациялау, цайта цэнигелестириу, бас-
ца цэнигеликке уйрениу.
ПЕРЕКВАЛИФИЦИРОВАТЬ сов. и несов.
кого-что цайта квалификациялау, цайта
цэнигелестириу, басца цэнигеликке уйре-
тиу.
ПЕР
— 646 —
ПЕРЕКВАЛИФИЦИРОВАТЬСЯ сов. и
несов- цайта квалификацияланыу, цайта
кэнигелесиу, басца цэнигеликке уйрениу;
~ на токаря токарьлыцца цайта цэнигеле-
сиу.
ПЕРЕКИДАТЬ сов. что ылацтырып бар-
лыеын жыйнау.
ПЕРЕКИДНбЙ прил. алмалы-салмалы,
асырмалы; ~ мост алмалы-салмалы ке-
пир.
ПЕРЕКИДЫВАТЬ несов. см. перекидать
и перекинуть.
ПЕРЕКИДЫВАТЬСЯ несов. см. переки-
нуться.
ПЕРЕКИНУТЬ сов. 1. что, через что
(перебросить) таслау, ылацтырыу, атыу,
аржагына таслау, аржагына ылацтырыу,
аржагына атыу; 2. что (перевернуть)
аударыу, тецкериу; 3. кого-что (кинуть
дальше) арманырац ылацтырыу, асырып
ылацтырыу; 4. что (устроить, проложить)
жайыу, тесеу, еткел цылыу; 5. кого-что
(перевести, назначить) еткериу, орнын
езгертиу.
ПЕРЕКИНУТЬСЯ сов. 1. (перескочить)
секириу. секирип етиу, тез етиу, жайылыу;
2. (быть проложенным) жайылыу, теселиу,
еткел болыу; 3. разг, (перейти на сторону
противника) етиу, етип кетиу;'4. (кинуть
друг другу) бир-бирине ылацтырыу.
ПЕРЕКИСАТЬ несов. см. перекиснуть.
ПЕРЕКЙСНУТЬ сов. жудэ ашыу, кутэ
ашып кетиу.
ПЕРЕКИСЬ ж. хим. тотьиыу, цышцылла-
ныу; ~ водорода водородтьщ цышцылла-
ныуы.
ПЕРЕКЛАДИНА ж. 1. кесе агаш, аргыт;
2. (гимнастический снаряд) перекладина,
турник.
ПЕРЕКЛАДНЫ "Е мн. уст.', ехать на ~х
алмастырып турылатугын ат жегилген ар-
бага минип журиу.
ПЕРЕКЛАДЫВАТЬ несов. см. перело-
жить.
ПЕРЕКЛЕИВАТЬ несов. см. переклеить.
ПЕРЕКЛЕИТЬ сов. что 1. (заново) цайта
желимлеу, цайта жабыстырыу; 2. (всё,
многое) кеп желимлеу, артыц желим-
леу.
ПЕРЕКЛЕЙКА ж. цайтадан желимлеу,
цайта'жабыстырыу; ~ обоев обой цатазлар-
ды цайтадан желимлеу.
ПЕРЕКЛЕЙМЙТЬ сов. кого-что 1. (зано-
во) цайта тацбалау, тазадан белги салыу;
2. (всё, многое, всех, многих) цэммесин
тацбалау, бэрин белгилеп шыгыу; ~ дета-
ли детальлардыц цэммесин тацбалау.
ПЕРЕКЛИКАТЬСЯ несов. 1. с кем дауыс-
ласыу, дауыс берисиу, сес берисиу, шацы-
рысыу; ~ в лесу тогайда дауыс берисиу;
2. с чем, перен. унлесиу, уцсас келиу.
ПЕРЕКЛИКНУТЬСЯ сов. см. перекли-
каться 1.
ПЕРЕКЛЙЧКЦА ж. 1. атпа-ат шацырыу,
бирме-бир барлау, тууеллеу; делать ~у
атпа-ат шацырыу жургизиу; 2. дауысла-
сыу, шацырысыу, сезге шацырыу, хабарла-
сыу, эцгимелесиу, сейлесиу; ~а городов
цалалардыц бир-бирин сезге шацырыуы.
ПЕРЕКЛЮЧАТЕЛЬ м. переключатель,
тутастыртыш.
ПЕРЕКЛЮЧАТЬ несов. см. переключить.
переключаться несов. см. переклю-
читься.
ПЕРЕКЛЮЧЕНИЕ с. 1. тех. токтыц
басца жацца жиберилиуи, токтыц басца
сымга жиберилиуи; 2. (на иной вид работы)
кеширилиу, еткерилиу, ыцгайланыу; 3. пе-
рен. аударыу, багдарлау, езгертиу; ~ вни-
мания дыццаттыц аударылыуы.
ПЕРЕКЛЮЧИТЬ сов. что 1. тех. токты
басца жацца жибериу, басца сымга жибе-
риу; 2. кешириу, еткериу, ыцгайлау;
~ завод на производство тракторов заводты
тракторлар шыгарыуга кешириу, заводты
тракторлар шыгарыу ушын ыцгайлау;
3. перен. (мысли, интересы, разговор) ауда-
рыу, багдарлау.
ПЕРЕКЛЮЧИ "ТЬСЯ сов. 1. тех. ток
басца жацца жиберилиу, ток басца сымга
жиберилиу; 2. кешиу, кеширилиу, еткери-
лиу, ыцгайласыу; ~ться на другую работу
басца иске кешиу, басца иске кеширилиу;
3. перен. аударыу, багдарлау, езгертиу;
разговор ~лся на другую тему гурриц бас-
ца темага еткерилди.
ПЕРЕКОВАТЬ сов. 1. кого-что (заново)
цайта нэллеу, тазадан нэл цагыу; 2. кого-
-что (всех, многих) хэммесин нэллеп шы-
гыу, хэммесин тагалап шыгыу, бэрин нэл-
леу; 3. что, перен. (перевоспитать) цайта
тэрбиялау, дузетиу.
ПЕРЕКОВЕРКАТЬ сов. что, разг, бузыу,
бузып айтыу.
ПЕРЕКОВЕРКИВАТЬ несов. см. переко-
веркать.
ПЕРЕКОВКА ж. 1. цайта нэллеп шы-
гыу, цайта тагалау, тазадан нэллеу; ~ ло-
шадей атларды цайта тагалау; 2. (металли-
ческих изделий) цайта ислеу, цайта согыу;
3. перен. цайта тэрбиялау, дузетиу; ~ ха-
рактера минезди дузетиу.
ПЕРЕКОВЫВАТЬ несов. см. перековать.
ПЕРЕКОЛАЧИВАТЬ несов. см. переколо-
тить.
ПЕРЕКОЛОТИТЬ сов. что 1. (на другое
место) басцаша етип цагыу, езгертип
цагыу, басца жерге цагыу; 2. (разбить
всё, многое) бэрин сындырып шыгыу, гул
опат етиу.
ПЕРЕКОЛОТЬ I сов. что (приколоть
иначе) басцаша шаншыу, цайтадан туй-
pev; ~ бант бантты цайтадан туйреу.
ПЕРЕКОЛОТЬ II сов. что (расколоть)
жарып таслау, айырыу, усацлау; ~ все дро-
ва барлыц отынды айырып таслау.
ПЕРЕКОМПОСТЙРОВАТЬ сов. что цай-
та компостерлеу, жэне бир рет компостер
етиу; ~ билеты билетлерди цайта ком-
постерлеу.
ПЕРЕКОНСТРУИРОВАТЬ сов. и несов.
что конструкциясын цайта дузиУ; басцаша
конструкциялау.
ПЕРЕКОПАТЬ сов. что 1. (заново) цай-
тадан цазыу, тазадан цазыу; 2. (всё, многое)
дэммесин цазып шыгыу, бэрин цазып тас-
лау; 3. (поперёк чего-л.) кесесине цазыу;
~ дорогу жолды кесесине цазыу.
— 647 —
ПЕР
ПЕРЕКОПТИТЬ сов. что 1. (заново)
кайтадан ысда тутыу, жэне бир рет ыслыц-
ландырыу; 2. (передержать на огне) отца
кебирек тутыу, кебирек ысца тутыу, кеби-
рек ыслыцландырыу; ~ окорок сан етти
кебирек ысца тутыу; 3. (всё, многое) цамме-
син цацпашлау, ыслыцландырыу.
ПЕРЕКОРМ м. кебирек жеу, артык
ауцатланыу.
ПЕРЕКОРМИТЬ сов. кого кебирек жеу,
артык ауцатланыу, артыц жегизиу; кеби-
рек емизиу (ребёнка).
перекорОбицть сов. 1. что цыйсай-
тыу, иймейтиу; доску ~ло от сырости
тахта ызгардан цыйсайып кетти; 2. кого-что,
перен. турин бузыу, тусин езгертиу; меня
~ло от его грубости оныц турпайылыгынан
мениц турим, бузылып кетти.
ПЕРЕКОРОБИТЬСЯ сов. разг, цыйсайыу,
иймейиу.
ПЕРЕКОС м. цыйсыцлыц, ауыцлыц, га-
жыц; ~ дверной рамы цапы рамасыныц
ауыцлыгы.
ПЕРЕКОСЙЦТБ I сов. 1. что (скосить
целиком) орып питириу, орып таслау;
2. кого-что, перен. (уничтожить, погу-
бить) цыры^, елтириу; болезнь ~ла пол-
дерёвни ауырыу ауылдыц ярымын цырып
кетти.
ПЕРЕКОСЙЦТБ II сов. 1. что (искри-
вить) цыйсайтыу, цыйсайыу, ауыу, гажы-
тыу; раму ~ло раманы цыйсайтыпты;
2. кого-что, чаще безл. тури цашыу, тури
бузылыу; его ~ло от боли ауырганга
шыдамай оныц тури бузылып кетти.
ПЕРЕКОСИ ЦТЬСЯ сов. 1. цыйсайыу;
дверь ~лась цапы цыйсайыпты; 2. разг.
тури туси цашыу, тури бузылыу; его
лицо ~лось от боли ауырыу жанына бат-
цанлыцтан оныц тури бузылып кетти.
ПЕРЕКОЧЕВАТЬ сов. 1. (переменить
кочевье) кешип цоныу, орын езгертиу,
доныс езгертиу; 2. перен. разг, кешиу;
~ на новую квартйру таза квартирага
кешиу.
ПЕРЕКОЧЁВКА ж. кешип цоныу, орын
езгертиу, цоныс езгертиу; кешиу; ~ на
летние пастбища жазгы жайлауга кешип
цоныу.
ПЕРЕКОЧЁВЫВАТЬ несов. см. перекоче-
вать.
ПЕРЕКОШЕННЦЫЙ 1. прич. от переко-
сить II; 2. прил. цыйсыц, цыйсайган, ауыц,
гажыган; ~ая дверь гажыган цапы; 3. прил.
цыйсайган, тури туси кеткен, туси бузыл-
ган; ~ые губы цыйсайган еринлер.
ПЕРЕКРАИВАТЬ несов. см. перекроить.
ПЕРЕКРАСИТЬ сов. что 1. (заново)
цайта бояу, тазадан рец бериу; 2. (всё,
многое) хэммесин бояп шыгыу.
ПЕРЕКРАСИТЬСЯ сов. 1. (принять дру-
гой цвет, оттенок) басца рецге боялыу,
басца турге ениу; 2. перен. разг, кез бояу-
шылыц етиу, жегилениу.
ПЕРЕКРАХМАЛИВАТЬ несов. см. пере-
крахмалить.
ПЕРЕКРАХМАЛИТЬ сов. что, разг.
1. (накрахмалить слишком сильно) шеннен
тысцары крахмаллау, кеп крахмаллап жи-
бериу; 2. (всё, многое) хэммесин крахмал-
лау, бастан аягына дейин крахмаллау;
3. (заново) цайта крахмаллау.
ПЕРЕКРАШИВАТЬ несов. см. перекра-
сить.
ПЕРЕКРАШИВАТЬСЯ несов. см. пере-
краситься.
ПЕРЕКРЕСТЙТЬ сов. 1. кого-что, рел.
(изобразить знак креста над кем-л.) шо-
цындырыу; 2. кого, разг, (окрестить — при
переходе в другую веру) шоцындырыу; 3. что,
разг, (расположить крест-накрест) ата-
нацлау, айцастырыу.
ПЕРЕКРЕСТИТЬСЯ сов. 1. (изобразить
над собой знак креста) шоцыныу; 2. разг,
(окреститься — при переходе в другую веру)
шоцыныу; 3. разг, (скреститься) атанац-
лау, айцастырыу.
ПЕРЕКРЁСТНЫЙ прил. хэр жацтан,
жэн-жацтан, тум-тустан; ~ый допрос
жэн-жацтан берилген copay; ~ый огонь
воен, еки жацтан айцастырып оц атыу,
тум-тустан атыу; <> ~ое опыление бот.
гул тозацларыныц бир-бирине шацланыуы.
ПЕРЕКРЁСТОК м. жол кесиспеси, кеше
кесиспеси.
ПЕРЕКРЕЩИВАТЬ несов. см. перекре-
стить.
ПЕРЕКРЕЩИВАТЬСЯ несов. см. пере-
креститься.
ПЕРЕКРИЧАТЬ сов. кого-что цатты ба-
цырыу, басцадан цатты сейлеу, бацырып
сейлеу.
ПЕРЕКРОИТЬ сов. что 1. (скроить зано-
во) цайта пишиу, жацадан пишиу; 2. (всё,
многое) барлыгын цайтадан пишиу, кебисин
цайта пишиу; 3. перен. (переделать) цайта
ислеу, езгертиу; ~ пьесу пьесаны цайта
ислеу.
ПЕРЕКРУТИТЬ сов. что, разг. 1. (слиш-
ком закрутить) цатты таулау, цатты
шыйратыу, кебирек таулау; 2. (скрутить
заново) цайтадан таулау, цайтадан шыйра-
тыу; 3. (переплести с чем-л.) цосып таулау,
бирге шыйратыу.
ПЕРЕКРУТИТЬСЯ сов. разг, катты тау-
ланыу, кеп тауланып узилиу.
ПЕРЕКРУЧИВАТЬ несов. см. перекру-
тить.
ПЕРЕКРУЧИВАТЬСЯ несов. см. пере-
крутиться.
ПЕРЕКРЫВАТЬ несов. см. перекрыть.
ПЕРЕКРБ1ТИЕ с. 1. (покрытие заново)
цайта бастырыу; ~ крыши жайдыц тебесин
цайта жабыу; 2. байлау, бегеу; ~ русла
реки дэрьяныц ацгарын бегеу, дэрьяныц
ацгарын байлау; 3. перен. (рекорда, нормы)
асырыу. арттырыу, басып етиу, асып
етиу, озып етиу; 4. (опора крыши) ий-
тарцаныц тиреу агашы.
ПЕРЕКРЫТЬ сов. 1. что (покрыть за-
ново) кайтадан бастырыу; ~ сарай бастыр-
маны цайтадан бастырыу; 2. кого-что,
перен. (превзойти) асырыу, арттырыу, асып
етиу, озып етиу, басып етиу; ~ прежний
рекорд бурынгы рекордтан асып тусиу;
3. что (закрыть) байлау, бегеу; ~ русло
рекй дэрьяныц ацгарын бегеу, дэрьяныц
ацгарын байлау.
ПЕР
— 648 —
ПЕРЕКУВЫРКИВАТЬ несов. см. пере-
кувырнуть.
ПЕРЕКУВЫРКИВАТЬСЯ несов. см. пере-
кувырнуться.
ПЕРЕКУВЫРНУТЬ сов. кого-что, разг.
тоццалац астырыу, аударып таслау, тецке-
рип жибериу.
ПЕРЕКУВЫРНУТЬСЯ сов. разг, тоццалац
асыу, аударылып тусиу, тецкерилип ке-
тиу.
ПЕРЕКУПАТЬ I несов. см. перекупить.
ПЕРЕКУПАТЬ II сов. кого, разг. 1. (пере-
держать в воде) кебирек шомылдырыу;
~ ребёнка баланы кебирек шомылдырыу;
2. (всех, многих) дэммеспн шомылдырыу;
~ всех детей балалардыц дэммесин шомыл-
дырыу.
ПЕРЕКУПАТЬСЯ сов. разг, кеп шомылып
жибериу.
ПЕРЕКУПИТЬ сов. что 1. (перебить по-
купку у кого-л.) артык берип алыу, цым-
батырац берип алыу, асырып бериу; 2. (всё,
многое) кеп етип сатып алыу.
ПЕРЕКУПЩИК м. алып сатар.
ПЕРЕКУПЩИЦА женск. от перекупщик.
ПЕРЕКУР м. разг, азгана дем алые.
ПЕРЕКУРИВАТЬ несов. см. перекурить.
ПЕРЕКУРИТЬ сов. 1. (выкурить слишком
много) темекини кеп тартыу; 2. что (всё,
многое) темекиниц кеп турин шегип кериу,
дэр турли темеки шегиу; 3. разг, (покурить,
сделав перерыв) дем алые етип алыу (темеки
тартыу ушын).
ПЕРЕКУСАТЬ сов. кого-что тислеп алыу,
цауып алыу,, цауып шыгыу, талау.
ПЕРЕКУСАЦТЬСЯ сов. тислесиу, тала-
сыу; собаки ~лись ийтлер таласты.
ПЕРЕКУСИТЬ сов. 1. что тислеп дыйыу,
тислеп узиу; нитку сабацты тислеп
дыйыу; 2. чего и без доп., разг, (немного по-
есть) журек жалгау, азырад тамадланып
алыу; ~ на скорую руку тез журек жалгап
алыу.
ПЕРЕКУСЫВАТЬ несов. см. перекусить.
ПЕРЕЛАГАТЬ несов. см. переложить
2, 6.
ПЕРЕЛАМЫВАТЬ несов. см. переломать
и переломить.
ПЕРЕЛАМЫВАТЬСЯ несов. см. перело-
маться и переломиться.
ПЕРЕЛЕЖАТЬ сов. разг. 1. кебирек
жатыу; ~ на солнце дуяста кебирек жатыу;
2. (испортиться от долгого хранения) кеп
турып зая болыу.
ПЕРЕЛЕЗАТЬ несов. см. перелезть.
ПЕРЕЛЕЗТЬ сов. через что асырылып
тусиу, каргып тусиу, ермелеп тусиу; ~
через забор дий^алдаи асырылып тусиу.
ПЕРЕЛЕСОК м. кишкене тогай, кишкене
тогайлыд,__шод тогайлыц.
ПЕРЕЛЁТ м. 1. ушып кетиу, ушып келиу,
ушып етиу; ~ птиц дуслардын, ушып
кетиуи;~ через Северный полюс Арка по-
люстен ушып етиу; 2. (при стрельбе) асып
кетиу, асып тусиу, етип кетиу; нышанадан
арман кетиу.
ПЕРЕЛЕТАТЬ несов. см. перелететь.
ПЕРЕЛЕТЕТЬ сов. 1. (на другое место)
ушып кетиу, ушып барыу; 2. через что I
устинен ушып етип кетиу, устинен асып
ушып етиу; 3. (дальше, чем нужно) асып
кетиу, асып тусиу, етип кетиу.
ПЕРЕЛЁТНЫЦЙ прил. ушып келиуши,
ушып кетиуши, ушып цайтыушы, ушып
етиуши; ~е птицы ушып келиуши цуслар,
ушып цайтыушы цуслар.
ПЕРЕЛЕЧЬ сов. басда орынга жатыу
(на другое место); басдаша жатыу (лечь
иначе).
ПЕРЕЛЙВ м. дениу, дулпырыу (красок,
цвета); дэр турге дениу (звуков); ~ы перла-
мутра мэруэрттиц дэр турге дениуи; ~ы
в пенни соловья булбилдиц дэр турге
денип сайрауы.
ПЕРЕЛИВАНИЕ с. 1. цуйыу, ацтарыу,
цотарыу; 2. мед. жибериу; ~ крови ране-
ному жарадарга цан жибериу.
ПЕРЕЛИВАТЬ несов. 1. см. перелить;
2. см. переливаться 2; ~ всеми цветами
радуги радуганыц турли рецлерине дениу;
<> ~ из пустого в порожнее пэтиуасыз сей-
леу.
ПЕРЕЛИВАТЬСЯ несов. 1. см. перелить-
ся; 2. дениу, цубылыу (о красках, цвете);
дэр турге дениу (о звуках).
ПЕРЕЛИВЧАТЫЙ прил. денген, дубыл-
малы (о красках, цвете); дэр турли иамага
денген (о звуках).
ПЕРЕЛИНОВАТЬ сов. что 1. (заново)
цайтадан еызыу, тазадан еызыу; 2. (всё,
многое) дэммесин сызып шыгыу.
ПЕРЕЛИНОВЫВАТЬ несов. см. перели-
новать.
ПЕРЕЛИСТАТЬ сов. что 1. (страницы)
аударыу, аударып шыгыу, ашыу, ацтарыу.
бетпе-бет ашыу; ~ словарь сезликти
бетпе-бет ашыу; 2. (бегло просмотреть) тез
кезден еткерип шыгыу.
ПЕРЕЛИСТЫВАТЬ несов. см. перели-
стать.
ПЕРЕЛЙТЬ сов. 1. что, из чего цуйыу,
ацтарыу, цотарыу; ~ молоко из чашки
в стакан сутти чашкадан стаканга цуйыу;
2. что, мед. жибериу; 3. что (налить боль-
ше, чем нужно) асырып цуйыу, асырып
жибериу, шеннен тысцары цуйыу; ~ через
край бетинен асырып цуйыу; 4. что (отлить
заново) тазадан цуйыу, цайта цуйыу; ~ ста-
тую статуяпы цайта цуйыу.
ПЕРЕЛИТЬСЯ сов. 1. (из одного сосуда
в другой) цуйылыу, тегилиу; 2. (через край)
асып тегилиу, асып кетиу, сыймай теги-
лиу.
ПЕРЕЛИЦЕВАТЬ сов. что аударып ти-
гиу; ~ пальто пальтоны аударып ти-
гиу.
ПЕРЕЛИЦОВАННЫЙ I. прич. от пере-
лицевать; 2. прил. аударылып тигилген;
~ костюм аударылып тигилген костюм.
ПЕРЕЛИЦОВКА ж. аударып тигиу.
ПЕРЕЛИЦОВЫВАТЬ несов. см. пере-
лицевать.
ПЕРЕЛОВИТЬ сов. кого-что тутыу, ус-
лап болыу; <'' всю рыбу в пруду дэуиздеги
барлыц балыцты услап болыу.
ПЕРЕЛОЖЕН ИЦЕ с. 1. муз., лит. бейим-
леу, ыцгайлау, цолайлау; опера в ~и для
голоса и фортепьяно дауыс дэм фортепья-
— 649 —
ПЕР
но ушын жазылган опера; 2. уст. (пись-
менный пересказ) жазба баян.
ПЕРЕЛОЖИТЬ сов. 1. что (в другое ме-
сто) цойыу, алып салыу; ~ книги со стола
в шкаф китапларды столдан шкафца салыу;
2. что, на кого-что, перен. жуклеу, ауда-
рыу, жабыу; ~ свой обязанности на когб-
-либо ез уазыйпаларын басцага жуклеу;
~ свою вину на другого ез айыбын басцага
жабыу; 3. что, чем арасына цойыу; ~ посу-
ду соломой ыдыслардыц арасына сабан
цойыу; 4. что (сложить, уложить заново)
цайта салыу, цайта цойыу; ~ вещи в чемо-
дане затларды чемоданга цайта салыу;
5. чего артыц салыу, кеп салыу; ~ соли
в суп сорпага дузды артыц салыу; 6. что,
муз., лит. ыцгайлау, цолайла^, бейимлеу,
басцаша баян етиу; ~ стихи на музыку
цосыцты музыкага салыу.
ПЕРЕЛОМ м. 1. (действие) цац белиниу,
ортасынан сыныу, шорта сыныу; 2. (место)
сынган жер; 3. мед. сыныц, сыныу, мерти-
лиу, майырылыу; закрытый ~ иштен
сыныу; 4. перен. (резкое изменение) буры-
лыс, езгерис; нравственный ~ минез-
-цулыц езгериси; ~ в ходе болезни ауырыу-
дыц барысындагы езгерис; в погоде произо-
шёл резкий ~ дауа райында улкен езгерис
болды.
ПЕРЕЛОМАТЬ сов. что бэрин сындырып
таслау, сындырып алыу, хэммесин сынды-
рып болыУ, бэрин цыйратыу.
ПЕРЕЛОМАТЬСЯ сов. разг, бэри сынып
болыу, хэммеси сынып болыу, цыйратылып
болыу.
ПЕРЕЛОМИТЬ сов. 1. что (сломать
надвое) цац белиу, ортасынан сындырыу,
шорта сындырыу; 2. кого, перен. езгертиу,
дузетиу; ~ свой характер ез минезин езгер-
тиу.
ПЕРЕЛОМИТЬСЯ сов. 1. (надвое) цац
белиниу, ортасынан сыныу, шорта сыныу;
2. перен. разг, (о характере, привычках
и т. п.) езгериу, дузелиу.
ПЕРЕЛОМНЫЙ прил. езгерис..., езге-
рисли, езгермели; ~ период езгерис дэуири;
~ возраст езгермели жас-
ПЕРЕМАЗАТЬ сов. кого-что, чем, разг.
былгап таслау, ыласлау, патаслау, май-
лау.
ПЕРЕМАЗАТЬСЯ сов. разг, былганыу,
ыласланыу, патасланыу, майланыу.
ПЕРЕМАЗЫВАТЬ несов. см. перемазать.
ПЕРЕМАЗЫВАТЬСЯ несов. см. перема-
заться.
ПЕРЕМАЛЫВАТЬ несов. см. перемолоть.
ПЕРЕМАЛЫВАТЬСЯ несов; см. перемо-
лоться.
ПЕРЕМАНИВАТЬ несов. см. переманить.
ПЕРЕМАНИТЬ сов. кого-что, чем, разг.
цызыцтырып ез тэрепине тартыу, ез жагына
алыу.
ПЁРЕМАТЫВАТЬ несов. см. перемотать.
ПЕРЕМАХИВАТЬ несое. см. перемахнуть.
ПЕРЕМАХНУТЬ сов. что, через что, разг.
секирип тусиу, ыргып тусиу, царгып етиу;_
~ через Ъаббр дийуалдыц устинен ыргып
етиу-
ПЕРЕМАЧИВАТЬ несов. см. перемочить.
ПЕРЕМЕЖАТЬ несов. что, чем, с чем
ретлестириу, гезеклестириу; ~ работу с от-
дыхом жумыс пенен дем алысты ретлести-
риу.
ПЕРЕМЕЖАЦТЬСЯ несов. чем, с чем рет-
лесиу, гезеклесиу; снег ~лся с градом
цар менен буршац араласып жауды.
ПЕРЕМЕЖАЮЩЦИЙСЯ 1. прич. от пе-
ремежаться; 2. прил. бир тутып бир цояту-
гын, уацты-уацты болатугын, гезеклесету-
гын, тутпалы; ~аяся лихорадка бир тутып
бир цоятугын ысытпа кесели.
ПЕРЕМЕЖЕВАТЬ сов. что цайтадан ел-
шеу, цайтадан белгилеу; ~ землю жерди
цайтадан елшеу.
ПЕРЕМЕЖЁВЫВАТЬ несов. см. переме-
жевать.
ПЕРЕМЕНА ж. 1. (действие) езгерис, ез-
герилиу; ~ погоды хауаныц езгерилиуи;
~ климата климаттыц езгерилиуи; с ним
произошла большая ~ ол цатты езгерип
кетти; 2. разг, (комплект белья, платья)
бир комплект иш кийим, бир цатар кейлек;
3. школ, тэнепис; большая ~ улкен тэне-
пис.
ПЕРЕМЕНИТЬ сов. кого-что, в разн.
знач. езгертиу, алмастырыу, ауыстырыу;
~ костюм костюмды алмастырыу; ~ при-
чёску шашты езгертип цойыу; ~ лошадей
атларды езгертиу; О ~ разговор эцгимени
басца жацца бурыу.
ПЕРЕМЕНИТЬСЯ сов. I. (измениться)
езгерилиу, езгериу; ветер ~лся самал
езгерди; жизнь ~лась турмыс езгерди,
емир езгерди; он ~лся в лице оныц туси
езгерип кетти; 2. к кому-чему (изменить
своё отношение) кез царасын езгертиу.
ПЕРЕМЕНИ1ЫЙ прил. в разн. знач.
езгермели, езгерип туратугын, айнымалы;
~ый ветер езгерип туратугын самал; ~ая
величина мат. езгермели мутдар; ~ый ток
физ. езгермели ток; ~ый капитал эк. ез-
гермели капитал.
ПЕРЕМЕНЧИВОСТЬ ж. разг, езгериу-
шилик, айныгышлыц, айнымалылыц.
ПЕРЕМЁНЧИВЦЫЙ прил. разг, езгерме-
ли, айныгыш, айнымалы; ~ая погода
езгерип туратугын хауа райы; ~ый харак-
тер езгермели минез.
ПЕРЕМЕНЯТЬ несов. разг. см. переме-
нить.
ПЕРЕМЕНЯТЬСЯ несов. разг. см. пере-
мениться.
ПЕРЕМЕРЗАТЬ несов. см. перемёрз-
нуть.
ПЕРЕМЁРЗ||НУТЬсов. разг. 1. (озябнуть)
жудэ сууыцца катыу, жудэ тоцыу; я ~ в до-
роге мен жолда жудэ тоцдым; 2. (погибнуть
от мороза) тоцып елиу, сууыц урып кетиу;
все цветы ~ли барлыц гуллерди сууыц
урып кетти.
ПЕРЕМЕРИВАТЬ несов. см. переме-
рить.
ПЕРЕМЕРИТЬ сов. что 1. (измерить
заново) цайта елшеу, жацадан елшеу;
2. (примерить всё, многое) барин елшеу,
хэммесин елшеу, елшеп шыгыу, кийип
кериу; ~ все платья хэмме кейлеклерди
кийип кериу.
ПЕР
— 650 —
ПЕРЕМЕСИТЬ сов. что ийлеу, дарыу,
араластырыу; ~ глину саз ылайды араласты-
рыу.
ПЕРЕМЕСТИТЬ сов. кого-что кеширип
койыу, жылыстырыу, кеширип орналасты-
рыу, орнын алмастырыу; ~ мебель небел fa-
дин турган жерин езгертиу.
ПЕРЕМЕСТИТЬСЯ сов. кеширилиу, жы-
лысыу, кешип орналасыу, орын алмасты-
рылыу.
ПЕРЕМЁТ м. керме дармад.
ПЕРЕМЕТАТЬ I сов. что 1. (заново) цай-
тадан жыйнау, цайтадан жыйыу, гудилеу,
уйиу; ~ стог гудини цайтадан жыйыу;
2. (всё, многое) бэрин жыйнау, хэммесин
уйиу, бэрин гудилеп шыгыу, хэммесин
уйип шыгыу, бэрин жыйнап шыгыу.
ПЕРЕМЕТАТЬ II сов. что 1. (сметать
заново) цайтадан сырып шыгыу, цайта
кеклеу; ~ блузку блузканы цайта кеклеу;
2. (сметать всё, многое) хэммесин кеклеп
шыгыу, бэрин кеклеу; ~ все швы барлык
жуйлерин кеклеп шыгыу; 3. (обметать
заново) цайтадан жийеклеу; 4. (обметать
всё, многое) барлыгын цайта жийеклеу,
кебисин цайта жийеклеу.
ПЕРЕМЕТИТЬ сов. кого-что белгилеу,
белги салыу.
ПЕРЕМЕТНУТЬСЯ сов. разг, сатылыу,
биреудиц торепине етиу; ~ на сторону врага
душпан тэрепине етиу.
ПЕРЕМЁТНЦЫЙ прил. тайлы, тенлемели,
еки жагы тен; ~ая сумка доржын; О сума
~ая турадсыз адам.
ПЕРЕМЕТЫВАТЬ I несов. см. переме-
тать I.
ПЕРЕМЁТЫВАТЬ II несов. см. переме-
тать II.
ПЕРЕМЁТЫВАТЬСЯ несов. см. перемет-
нуться.
ПЕРЕМЕЧАТЬ несов. см. переметить.
ПЕРЕМЕШАТЬ сов. что 1. (смешать
вместе) араластырыу, ийлеу, царыу; ~ це-
мент с песком цементти цум менен аралас-
тырыу; 2. араластырыу, кесеу, цауласты-
рыу; ~ угли в печке печьтеги кемирди
кесеу; 3. (перепутать) былгастырыу, ал-
жастырыу; ~ все бумаги цагазлардыц
хэммесин былгастырып жибериу.
ПЕРЕМЕША ЦТЬСЯ сов. разг. 1. (сме-
шаться) араласыу, былгасыу; мука ~лась
с крупой ун жарма менен араласты; 2. перен.
(перепутаться) былгасылыу, алжасылыу;
в голове у меня всё ~лось мениц басымда
хэммеси былгасып кетти.
ПЕРЕМЕШИВАТЬ I несов. см. перемесить.
ПЕРЕМЕШИВАТЬ II несов. см. переме-
шать.
ПЕРЕМЕШИВАТЬСЯ несов. см. переме-
шаться.
ПЕРЕМЕЩАТЬ несов. см. переместйть.
ПЕРЕМЕЩАТЬСЯ несов. см. переме-
ститься.
ПЕРЕМЕЩЕНИЕ с. 1. йуысыу; ~ пластов
земной коры жер цабатларыныц ауысыуы;
2. езгертиу, жибериу; ~ по службе хызмет
орны бойынша езгертиу.
ПЕРЕМЕЩЁННЫМИ прич. от переме-
стить;^ ~е лица ауысып кеткен адамлар
(Екинши жер жузилик урыс дэуиринде Гер-
манияга зорлык, пенен алып кеткен, соцы-
нан х,эр турли еллерден табылган адам-
лар).
ПЕРЕМИГИВАТЬСЯ несов. см. пере-
мигнуться.
ПЕРЕМИГНУТЬСЯ сов. с кем, разг, кез
цысысыу.
ПЕРЕМИНАТЬСЯ несов. разг, салмагын
салыу, салмагын салып турыу; ~ с ноги
на ногу салмагын гэ бул аягына, гэ ол
аягына салып турыу.
ПЕРЕМИРИЕ с. уацытша питим, жара-
сыу; заключить ~ уацытша питим жасау.
ПЕРЕМНОЖАТЬ несов. см. перемножить.
ПЕРЕМНОЖИТЬ сов. что, мат. кебей-
тиу.
ПЕРЕМОГАТЬ несов. что, разг, шыдау,
шыдам бериу, бас бермеу; ~ боль ауырыуга
шыдам бериу.
ПЕРЕМОГАТЬСЯ несов. разг, шыдау,
шыдам бериу, бас бермеу.
ПЕРЕМОКАТЬ несов. см. перемокнуть.
ПЕРЕМОКЦНУТЬ сов. разг, суу етип
кетиу, жаурау, жауын етиу; все вещи
~ли барлыц затлардан суу етип кетти.
ПЕРЕМОЛ м. с.-х. тартыу, ун етип
тартыу; пустить зерно в ~ дэнди ун етип
тарттырыу.
ПЕРЕМОЛАЧИВАТЬ несов. см. перемо-
лотить.
ПЕРЕМОЛВИТЬ сов. гуррицлесиу, сей-
лесиу, гэплесиу; не с кем слова ~ разг.
бир ауыз сейлесиуге адам жоц.
ПЕРЕМОЛВИТЬСЯ сов. чем, разг, гур-
ринлесиу, сейлесиу, гэплесиу; ~ несколь-
кими словами с соседом цоцсы менен бир-
-еки ауыз гэплесип цалыу.
ПЕРЕМОЛОТИТЬ сов. что 1. (всё, мно-
гое) хэммесин айдап болыу, туйеклеп
болыу; ~ всё зерно дэннин. хэммесин айдап
болыу; 2. (заново) цайтадан айдау, цайта
туйеклеу.
ПЕРЕМОЛОТЬ сов. что 1. (всё, многое)
Хэммесин тартыу, бэрин ун етиу; 2. (заново)
цайта тартыу. _
ПЕРЕМ11 ОЛОТЬСЯ сов. тартылыу, унта-
лыу; <> ~ёлется — мука будет погов. унта-
ла-унтала ун болар (соотв. ер тарыцпай ер
жетпес).
ПЕРЕМОРИТЬ сов. кого цырыу, сап
етиу, елтирип болыу.
ПЕРЕМОТАТЬ сов. что 1. (заново) цайта-
дан орау, тазадан орау; 2. (на что-л.)
басца нэрсеге орау.
ПЕРЕМОЧИТЬ сов. что 1. (всё, многое)
хэммесин суулау, бэрин суулап шыгыу;
2. (слишком долго продержать в воде)
шеннен тысцары суулау, кеп суулау, артыц
хеллеу; ~ лён зыгырды кеп суулау.
ПЕРЕМОЧЬ сов. см. перемогать.
ПЕРЕМОЧЬСЯ сов. см. перемогаться.
ПЕРЕМУДРИТЬ сов. разг, данасыныу,
ацыллысыныу.
ПЕРЕМУЧИТЬСЯ сов. разг, цатты азап-
ланыу, кеп цыйланыу.
ПЕРЕМЫВАТЬ несов. см. перемыть; О ~
косточки кому-л. биреуди сыртынан жаман-
лау, биреудин, цулагын шыцлатыу.
— 651 —
ПЕР
ПЕРЕМЫТЬ сов. кого-что 1. (заново)
цайтадан жууыу, тазадан шайыу; ~ пол
полды дайтадан жууыу; 2. (всё, многое,
всех, многих) цэммесин жууып шытыу,
жууындырып шытыу; бэрин шайып шыгыу.
ПЕРЕМЫЧКА ж. 1. (перехват) перемыч-
ка, цосцыш, устатцыш; 2. (водонепроницае-
мое заграждение) бэнт, бегет; 3. тех. (окна,
двери) шарцырауыц.
ПЕРЕМЯТЬ сов. что бэрин мыжымырлап
таслау, басцылап таслау.
ПЕРЕМЯТЬСЯ сов. эбден мыжымырла-
ныу, кеп мыжгыланыу, кеп басцыланыу.
ПЕРЕНАПРЯГАТЬ несов. см. перена-
прячь.
ПЕРЕНАПРЯГАТЬСЯ несов. см. пере-
напрячься.
ПЕРЕНАПРЯЖЕНИЕ с. 1. шеннен тыс
куш салыу, зорыгып шаршау, кеп гай-
рат салыу, жудэмэ тырысыу; нервное ~
нервтыц зорыгып шаршауы; 2. эл. электр
тотынын, кушейиуи.
ПЕРЕНАПРЯЧЬ сов. что шеннен тыс
куш салыу, зорыгып шаршау, кеп гайрат
салыу, жудэмэ тырысыу; ~ силы барлык
гайратын салыу.
ПЕРЕНАПРЯЧЬСЯ: сов. шеннен тыс куш
салыныу, зорыгып шаршау, кеп гайрат
салыу, жудэмэ тырысыу.
ПЕРЕНАСЕЛЕНИЕ с. халыдтын, жудэ
тышзлыеы, халыдтын, аса кеплиги.
ПЕРЕНАСЕЛЁННОСТЬ ж. халыдтын.
кеплиги, халыдтын, аса кеплиги, халыдтын.
аса тыгызлыгы; дома жайдагы халыд-
тын. аса кеплиги.
ПЕРЕНАСЕЛЁННЫЙ 1. прич. от перена-
селить; 2. прил. халды жудэ кеп, халды
аса кеп, халды тыгыз; район халды жудэ
кеп район.
ПЕРЕНАСЕЛИТЬ сов. что халыдты жудэ
тыгыз отыргызыу, халыдты аса кеп жай-
гастырыу.
ПЕРЕНАСЕЛЯТЬ несов. см. перенасе-
лить.
ПЕРЕНАСЫТИТЬ сов. что, чем шеннен
тыс салыу, жудэ кеп салып жибериу, жудэ
кеп косыу; ~ раствор солью еритиндиге
дузды жудэ кеп салып жибериу.
ПЕРЕНАСЫЩАТЬ несов. см. перенасы-
тить.
ПЕРЕНАСЫЩЕННЫЙ 1. прич. от перена-
сытить; 2. прил. жудэ кеп косылган, аса
кандырылган; ~ раствор аса кандырылган
еритинди.
ПЕРЕНЕСТИ сов. 1. кого-что тасыу,
еткизиу, кешириу; алып барыу, апарыу,
апарып койыу (туда)', кетерип экелиу,
кетерип алып келиу (сюда)-, ~ дом на
другой участок жайды басца жерге кеши-
риу; ~ ребёнка через дорогу баланы жол-
дан кетерип еткезиу; ~ стол к ок-
ну столды терезеге жакынлатып койыу;
2. что (отложить) цалдырыу, кешириу,
созыу; ~ собрание жыйналысты цалдырыу;
3. что еткериу, еткезиу; ~ один слог на
другую строку бир бууынды екинши жолга
еткериу; 4. что, перен. басынан кешириу,
басынан еткизиу, басынан еткериу; ~ тя-
жёлую болезнь ауыр кеселди басынан
еткериу; ~ горе цайгыны басынан кеши-
риу.
ПЕРЕНЕСТИСЬ сов. басца жерде болыу,
басца жацта болыу; мысленно ~ куда-либо
цыялы баска, бир жацта болыу.
ПЕРЕНИМАТЬ несов. см. перенять.
ПЕРЕНОС м. 1. (действие) тасыу, етки-
зиу, кешириу; алып барыу, апарып цойыу
(туда)-, кетерип экелиу, кетерип алып
келиу (сюда); 2. еткермелеу; правила
~а слов сезлерди еткермелеу цэделери;
3. (знак) еткериу белгиси, еткермелеу
белгиси.
ПЕРЕНО|1СЙТЬ I несов. см. перенести;
О не ~сйть кого-л. жадтырмау, кере алмау,
жек кериу; я его не ~шу мен оны кере
алмайман.
ПЕРЕНОСИТЬ И сов. кого-что тасыу,
тасып апарыу; ~ вёщи в вагон затларды
вагонга тасыу.
ПЕРЕНОСИТЬСЯ несов. см. перенестись.
ПЕРЕНОСИЦА ж. кецсирик.
ПЕРЕНОСКА ж. разг, тасыу, еткезиу,
кешириу, апарыу; ~ мебели мебельди басда
орынга апарыу-
ПЕРЕНОСНПЫЙ прил. I. кеширилетугын,
кешпе, дозгалмалы, алып журетугын, ке-
ширмели; ~ая лампа кешпе шыра, кешир-
мели лампа; 2. (иносказательный) ауыспа-
лы, еткермели; ~ое значение слова сездин,
еткермели мэниси; в ~ом смысле ауыспалы
мэн исин де.
ПЕРЕНОСЧИК м. таратыушы, жудты-
рыушы; комар — ~ малярии шыбын —
ысытпа кеселин таратыушы.
ПЕРЕНОСЬЕ с. см. переносица.
ПЕРЕНОЧЕВАТЬ сов. доныу, донып ке-
тиу, адшамласыу, жатып кетиу.
ПЕРЕНУМЕРОВАТЬ сов. что дайта но-
мерлеу, хэммесин номерлеп шыгыу.
ПЕРЕНУМЕРОВЫВАТЬ несов. см. пере-
нумеровать.
ПЕРЕНЯТЬ сов. что уйрениу, уйренип
алыу, улги алыу; ~ полезный опыт пайдалы
тожирийбени уйрениу; ~ метод работы
новаторов новаторлардын, жумыс усылын
уйренип алыу.
ПЕРЕОБОРУДОВАНИЕ с. дайтадан уске-
нелеу, тазадан ускенелеу.
ПЕРЕОБОРУДОВАТЬ сов. и несов. что
дайта ускенелеу, тазадан усденелеу.
ПЕРЕОБУВАНИЕ с. аяд кийимди дайта
кийиу, аяд кийимди алмастырып кийиу.
ПЕРЕОБУВАТЬ несов. см. переобуть.
ПЕРЕОБУВАТЬСЯ несов. .см- пере-
обуться.
ПЕРЕОБУТЬ сов. 1. кого аяц кийимди
цайта кийгизиу, аяц кийимди алмастырып
кийгизиу; ~ ребёнка баланын. аяц кийимин
цайта кийгизиу; 2. что басца аяц кийим
кийиу; ~ сапоги басца етик кийиу-
ПЕРЕОБУТЬСЯ сое. во что и без доп.
цайта кийиу, басцасын кийиу (аяц кий-
имди).
ПЕРЕОБУЧАТЬ несов. см. переобучйть.
ПЕРЕОБУЧАТЬСЯ несов. см. переобу-
читься.
ПЕРЕОБУЧЙТЬ сов. кого-что дайта оды-
тыу, кайта уйретиу.
ПЕР
— 652 —
ПЕРЕОБУЧИТЬСЯ сов. цайта оцыу, цай-
тадан уйрениу.
ПЕРЕОДЕВАНИЕ с. 1. (кого-л.) цайта
кийиниу, цайта кийиндириу, басца кийим
кийгизиу; 2. (чего-л.) езгертип кийиу,
басцасын кийиу, аумастырып кийиу.
ПЕРЕОДЕВАТЬ несов. см. переодеть.
ПЕРЕОДЕВАТЬСЯ несов. см. пере-
одеться.
ПЕРЕОДЕТЫЙ 1. прич. от переодеть;
2. прил. басца болып кийинген, кийимин
езгертип кийинген.
ПЕРЕОДЕТЬ сов. 1. кого-что, во что
цайта кийиндириу, кийимин аумастырыу,
басца кийим кийгизиу, басца кийим кий-
дириу; ~ ребёнка балага басца кийим
кийгизиу; 2. что езгертип кийиу, аумасты-
рып кийиу, басцасын кийиу; ~ платье
басца кейлек кнйиу, кейлек аумастырып
кийиу.
ПЕРЕОДЕТЬСЯ сов. 1. во что басцасын
кийиниу, басца кийим кийиу; ~ в другое
платье басца кейлек кийиу; 2. кем басцаша
кийиниу, езгертип кийиниу, басца киси
болып кийиниу.
ПЕРЕОСВИДЕТЕЛЬСТВОВАНИЕ с. кез-
ден кайта еткериу, дайта гууаландырыу;
врачебное ~ врачлардын, кезден дайта
еткериуи.
ПЕРЕОСВИДЕТЕЛЬСТВОВАТЬ сов. и
несов. кого кезден дайта еткериу, дайта
гууаландырыу.
ПЕРЕОСВИДЕТЕЛЬСТВОВАТЬСЯ сов. и
несов. кезден дайтадан етиу, дайтадан
гуУаланыу.
ПЕРЕОСМЫСЛЕНИЕ с. дайта ойланыу,
дайта ойланып кериу; ~ фактов фактларды
дайта ойланып кериу.
ПЕРЕОСМЫСЛИВАТЬ несов. см. пере-
осмыслить.
ПЕРЕОСМЫСЛИТЬ сов. что дайта ойла-
ныу, дайта ойланып кериу; ~ исторические
события тарийхий уадыяларды кайта ойла-
нып кериу.
ПЕРЕ ОХ ЛАД ЙТЪ сов. что шеннен тыс-
дары сууытыу, жудэ салдынлатыу.
ПЕРЕОХЛАДИТЬСЯ сов. шеннен тыс-
даоы сууытылыу, жудэ салдынланыу.
ПЕРЕОХЛАЖДАТЬ несов. см. переохла-
дить.
ПЕРЕОХЛАЖДАТЬСЯ несов. см. пере-
охладиться.
ПЕРЕОХЛАЖДЕНИЕ с. 1. физ. жудэ
сууытыу, аса сууытыу, шеннен тыс сууы-
тыу; 2. (слишком сильное охлаждение)
шеннен тысдары сууыу, жудэ салкын-
лай.
ПЕРЕОЦЕНИВАТЬ несов. см. переоце-
нить.
ПЕРЕОЦЕНИТЬ сов. 1. что (заново)
цайта бацалау, таза баха цойыу, жацадан
нырыц цойыу; 2. кого-что артыц бацалау,
аса бацалау; ~ свой способности ез уцып-
лылыгын аса бацала^, езиниц укыбын
артыц бацалау.
ПЕРЕОЦЕНКА ж. 1. (действие) цайта
бацалау, таза баха цойыу, тазадан нырыц
кесиу; ~ товаров товарларды цайта ба-
халау; 2. (преувеличенная оценка) артыц
бацалау, аса бацалау; ~ сил противника
душпанныц кушин артыц бацалау.
ПЕРЕПАДАЦТЬ несов. 1. см. перепасть;
2. разг, анда-санда жауыу; изредка ~ют
дожди жауын анда-санда жауады.
ПЕРЕПАИВАТЬ I несов. см. перепоить.
ПЕРЕПАИВАТЬ II несов. см. перепаять.
ПЕРЕПАЛКА ж. разг. 1. см. перестрел-
ка; 2. см. перебранка.
ПЕРЕПАЛЫВАТЬ несов. см. переполоть.
ПЕРЕПАРИВАТЬ несов. см. перепарить.
ПЕРЕПАРИВАТЬСЯ несов. см. перепа-
риться.
ПЕРЕПАРИТЬ сов. что 1. эбден пуулап
жибериу, кеп пуулап зая етиу; ~ свёклу
лэблэбини эбден пуулап жибериу; 2. (всё,
многое) хэммесин пуулау, барлыгын пуу-
лау.
ПЕРЕПАРИТЬСЯ сов. 1. эбден пууланыу,
кеп пууланып зая болыу; 2. (в бане) пууга
тусиу.
ПЕРЕПАРХИВАТЬ несов. см. перепорх-
нуть.
ПЕРЕПАРЫВАТЬ несов. см. перепороть I.
ПЕРЕПАСТЬ сов. безл. кому, разг, (до-
статься) пайына тийиу.
ПЕРЕПАХАТЬ сов. что 1. (заново) цайта
суриу, цайтадан айдау; 2. (закончить
вспашку) бэрин суриу, хэммесин суриу.
ПЕРЕПАХИВАТЬ несов. см. перепахать.
ПЕРЕПАЧКАТЬ сов. кого-что, чем, в чём
эбден ыласлау, бэрин патаслау, хэммесин
ыласлап таслау, бэрин былгап таслау.
ПЕРЕПАЧКАТЬСЯ сов. чем, в чём и без
доп. эбден ыласланыу, эбден патасланыу,
жудэ былганыу.
ПЕРЕПАШКА ж. дайта суриу, дайтадан
айдау.
ПЕРЕПАЯТЬ сов. что 1. (заново) цайта
цалайылау, цайта дэнекерлеу; 2. (всё,
многое) хэммесин цалайылау, бэрин дэ-
некерлеу.
ПЕРЕПЕВ м. цайталау, цайталаныу,
тэкрарлау; ~ы старого ескиниц цайтала-
ныулары.
ПЕРЕПЕВАТЬ несов. что, разг. 1. см.
перепеть; 2. (повторять известное) цайта-
лау, тэкрарлау.
ПЕРЕПЕКАТЬ несов. см. перепечь.
ПЕРЕПЕКАТЬСЯ несов. см. перепечься.
ПЕРЕПЕЛ м. бедене.
ПЕРЕПЕЛЕНАТЬ сов. кого цайтадан
орау, цайтадан цундацлау; ~ ребёнка ба-
ланы цайтадан орау.
ПЕРЕПЕЛЁНЫВАТЬ несов. см. перепеле-
нать.
ПЕРЕПЕЛ ЙНцЫЙ прил. бедене, бедене-
ниц...; ~ая охота бедене аулау; ~ое гнездо
беденениц уясы.
ПЕРЕПЁЛКА ж. мэкиен бедене.
ПЕРЕПЕЛЯТНИК м. (ястреб) кыргый.
ПЕРЕПЕРЧИВАТЬ несов. см. перепер-
чить.
ПЕРЕПЕРЧИТЬ сов. что аса бурышлау,
кеп бурышлап жибериу.
ПЕРЕПЕТЬ сов. 1. что (всё, многое) кеп
айтыу, хэммесин айтып шыгыу; 2. кого
(одержать верх в пении) цосыцта озып
шыгыу, цосыцта жецип шыгыу.
— 653 —
ПЕР
ПЕРЕПЕЧАТАТЬ сов. что 1. (типограф-
ским способом) цайта басыу, кайта басты-
рыу; 2. разг, (на пишущей машинке) цайта-
дан бастырыу.
ПЕРЕПЕЧАТКА ж. 1. (типографским
способом) цайта бастырыу, цайта басылыу;
2. (на пишущей машинке) цайтадан бастыр-
тыу.
ПЕРЕПЕЧАТЫВАТЬ несов. см. перепеча-
тать.
ПЕРЕПЕЧЬ сов. что 1. (сделать жёст-
ким, сухим) эбден писириу, оты кеп болыу,
куйип кетиу; 2. (всё, многое) хэммесин
писириу.
ПЕРЁПЦЁЧЬСЯ сов. эбден писип кетиу,
оты кеп болыу, куйип кетиу; хлеб ~ёкся
нан эбден писип кетипти.
ПЕРЕПИВАТЬ несов. см. перепить.
ПЕРЕПИВАТЬСЯ несов. см. перепиться.
ПЕРЕПИЛИВАТЬ несов. см. перепилить.
ПЕРЕПИЛИТЬ сов. что 1. кесиу, белек-
леп кесиу, жарты менен кесиу; ~ бревно
берене агашты жарты менен кесиу; 2. (всё,
многое) хэммесин кесип шытыу, бэрин
пышцы менен кесиу; ~ все дрова отынныц
Хэммесин кесип шытыу.
ПЕРЕПИСАТЬ сое. 1. что (заново) цайта-
дан жазыу, кеширип жазыу; цайта басыу
(на машинке)-, ~ набело таза етип кеширип
жазыу; 2. что, с чего (списать) кеширип
алыу; 3. кого-что (внести в список) дизимге
жазыу, дизимге алыу; ~ присутствующих
цатнасыушылардын, дизимин алыу.
ПЕРЕПЙСКЦА ж. 1. цайта жазыу, кеши-
рип жазыу; цайта басыу (на машинке)-,
2. (обмен письмами) хат жазысыу, хат
алысыу; вести ~у с другом досты менен
хат жазысып туры^; 3. собир. (письма)
жазысцан хатлар; ~а Чехова Чеховтыц
жазысцан, хатлары.
ПЕРЕПИСЧИК м. кеширип жазыушы,
кешириуши.
ПЕРЕПИСЧИЦА женск. от переписчик.
ПЕРЕПИСЫВАТЬ несов. см. переписать.
ПЕРЕПИСЫВАТЬСЯ несов. с кем хат
алысыу; хат жазысыу; мы с ним часто
~емся бизлер оныц менен жийи-жийи
хат алысып турамыз.
ПЕРЕПИСЬ ж. жазыу, есап алыу; хат-
лау (скота); ~ населения халыцтыц еса-
бын алыу.
ПЕРЕПЙТЬ сов. разг. 1. чего и без доп.
(выпить слишком много) кеп ишиу, шеннен
тыс ишиу; 2. кого басцадан кеп ишиу,
биреуден артыц ишиу.
ПЕРЕПИТЬСЯ сов. разг, кеп ишиу, ap-
тыц ишиу, кеп ишип мэс болыу.
ПЕРЕПЛАВИТЬ I сов. что цайта еритиу,
тазадан еритиу; ~ две тонны руды еки
тонна руданы цайта еритиу.
ПЕРЁПЛАВИТЬ II сов. кого-что (поводе)
агызыу, ыгызыУ; ~ лес агаш ыгызыу.
ПЕРЕПЛАВИТЬСЯ сов. цайта еритилиу,
тазадан еритилиу.
ПЕРЕПЛАВКА ж. цайта еритиу, тазадан
еритиу; ~ металлов металлардыц цайтадан
еритилиуи.
ПЕРЕПЛАВЛЯТЬ I несов. см. перепла-
вить I.
ПЕРЕПЛАВЛЯТЬ II несов. см. перепла-
вить II.
ПЕРЕПЛАВЛЯТЬСЯ несов. см. перепла-
виться.
ПЕРЕПЛАНИРОВАТЬ сов. что кайта
планластырыу, езгертип планластырыу; ~
улицы кешелерди кайта планластырыу.
ПЕРЕПЛАНИРОВКА ж. кайта планлас-
тырыу, езгертип планластырыу; ~ города
каланы кайта планластырыу.
ПЕРЕПЛАНИРОВЫВАТЬ несов. см. пе-
репланировать.
ПЕРЕПЛАТА ж. I. (действие) артыц
телеу, кеп телеу; 2. (переплаченная сумма)
артыцмаш, устеме телеу.
ПЕРЕПЛАТИТЬ сов. что, за что и без
доп. артыц телеу, кеп телеу; ~ за покупку
сатып алынган затца артыц телеу.
ПЕРЕПЛАЧИВАТЬ несов. см. перепла-
тить.
ПЕРЕПЛЕСТИ сов. что 1. (книгу) туплеу,
муцабалау; 2. (прутья, нити и т. п.) ериу,
тоцыу; 3. (перевить чем-л.) цосып ериу,
ериу; 4. (заново заплести) цайтадан ериу,
тазадан ериу; ~ косу бурымын цайтадан
ериу.
ПЕРЕП ЛЕЦСТЙСЬ сов. 1. (сплестись,
перепутаться) шырмалыу, ерилиу, оралыу;
растения ~лйсь между собой есимликлер
бир-бирине шырмалып ескен; 2. перен.
араласып кетиу, етлесип кетиу; события
~лйсь уацыялар бир-бирине араласып
кетти.
ПЕРЕПЛЁТ м. 1. (действие) туплеу,
муцабалау; отдать кнйгу в ~ китапты туп-
леуге бериу; 2. (крышка книги) муцаба,
китаптыц цабы; 3. есик агаш (дверной);
айна агаш (оконный); <> попасть в ~
цыйын аухалга ушырау.
ПЕРЕПЛЕТАТЬ несов. см. переплестй.
ПЕРЕПЛЕТАТЬСЯ несов. см. перепле-
стись.
ПЕРЕПЛЕТЕНИЕ с. 1. (действие) ери-
лиу, тоцылыу; 2. текст, (расположение
нитей в ткани) тоцыс; 3. шырмасыу, ара-
ласыу, етлесиу; сложное ~ жйлок листа
жапырац арцаушаларыныц бир-бири менен
шырмасыу’ы; 4. перен. араласыу, етлесиу;
~ обстоятельств жагдайлардыц шатасыуы.
ПЕРЕПЛЕТИЦЫЙ прил. 1. муцабалайту-
гын, цаплайтугын, туплик, муцабалыц;
~ая бумага муцабалыц цагаз; 2. в знач.
сущ. ж. переплётная туплеухана.
ПЕРЕПЛЁТЧИК м. туплеуши, муца-
башы.
ПЕРЕПЛЁТЧИЦА женск. от переплёт-
чик.
ПЕРЕПЛЫВАТЬ несов. см. переплыть.
ПЕРЕПЛЫТЬ сов. что, через что и без
доп. жузип етиу, жузип шыгыу; ~ реку
дэрьядан жузип етиу.
ПЕРЕПОДГОТАВЛИВАТЬ несов. см. пе-
реподготовить.
ПЕРЕПОДГОТАВЛИВАТЬСЯ несов. см.
переподготовиться.
ПЕРЕПОДГОТОВИТЬ сов. кого-что кай-
та таярлау, билимин кетериу. билимин
арттырыу; педагогов педагогларды кай-
та таярлау.
ПЕР
— 654 —
ПЕРЕПОДГОТОВИТЬСЯ сов. цайта таяр-
ланылыу, билими кетерилиу, билими арт-
тырылыу.
ПЕРЕПОДГОТОВИЛА ок. цайта таярлау,
билимин кетериу, билимин арттырыу; кур-
сы по ~е учителей мугаллимлердиц били-
мин кетериу курслары.
ПЕРЕПОИТЬ сов. кого 1. (опоить) сууды
кеп ишириу, аса цандырыу; ~ лошадь
атты аса цандырыу; 2. разг, (всех, многих)
хэммесин мэс етиу, ишимликти кеп бериу.
ПЕРЕПОЦЙ м.: с ~я, с ~ю прост.
арацты кеп ишип.
ПЕРЕПОЛАСКИВАТЬ несов. см. пере-
полоскать.
ПЕРЕПОЛЗАТЬ несов. см. переползти.
ПЕРЕПОЛЗТИ сов. что, через что ецбек-
леп >йуриу; ецбеклеп келиу (сюда); енбек-
леп барыу (туда).
ПЕРЕПОЛНЕНИЕ с. жудэ толып кетиу,
артыц толыу; ~ водохранилища суу сац-
лагыштыц жудэ толып кетиуи.
ПЕРЕПОЛНЕННЫЙ прил. толы; лыцца
толган; ~ клуб лыцца толган клуб.
ПЕРЕПОЛНИТЬ сов. 1. что жудэ тол-
тырыу, артыц толтырыу; лыцца толтырыу
(людьми); 2. кого-что, перен. толтырыу.
ПЕРЕПОЛНИТЬСЯ сов. чем 1. толыу,
толтырылыу, жудэ толтырылыу; лыцца
толыу (людьми); 2. перен. толыу;
моё сердце ~лось радостью мениц кеулим
цууанышца толып кетти; <> чаша моего
терпения ~лась мениц шыдайтугын жерим
цалмады.
ПЕРЕПОЛНЯТЬ несов. см. переполнить.
ПЕРЕПОЛНЯТЬСЯ несов. см. перепол-
ниться.
ПЕРЕПОЛОСКАТЬ сов. что 1. (заново)
цайта шайыу; 2. (всё, многое) хэммесин
цайта шайыу.
ПЕРЕПОЛОТЬ сов. что 1. (заново) цайта
отау; ~ грядку царыцты цайта отау; 2.
(всё, многое) хэммесин отау, бэрин отап
шыгыу.
ПЕРЕПОЛОХ м. топалац, шауцым, ас-
тан-кестен, зэрресин ушырыу; произве-
стй ~ топалац салыу; вызвать астан-
-кестенин келтириу.
ПЕРЕПОЛОШИТЬ сов. кого-что, чем,
разг, топалац салыу, шауцым салыу, астан-
-кестен етиу, зэрресин ушырыу; ~ спящих
уйыцлап атцанлардыц зэрресин ушырыу.
ПЕРЕПОНКА ж. перде, торсылдац; ба-
рабанная ~ анат. ~цуиТОХ пер-десИ7~Кулац-
тыц пердеси.
ПЕРЕПОНЧАТЫЙ прил. перде..., пер-
дели, торсылдац..., торсылдацлы.
ПЕРЕПОРОТЬ I сов. что хэммесин сегиу,
барлыгын сетиу; ~ все платья кейлегиниц
барлыгын сетиу.
ПЕРЕПОРОТЬ II сов. кого хэммесин
урыу, хэммесин сабап шыгыу.
ПЕРЕПОРТИТЬ сов. кого-что эбден зая-
лау, жудэ булдириу;.< ~ много крови
кому-л. тынышын алыу, жацпас иске дуу-
шар етиу.
ПЕРЕПОРТИ”ТЬСЯ сов. разг, эбден зая-
ланыу, жудэ булдирилиу; яблоки ~лись
алмалар жудэ заяланды.
ПЕРЕПОРУЧАТЬ несов. см. перепору-
чить.
ПЕРЕПОРУЧИТЬ сов. кого-что, кому
басца адамга тапсырыу, цайта тапсырыу,
екинши биреуге тапсырыу.
ПЕРЕПОРХНУТЬ сов. на что, через что
и без доп. ушып цоныу; ~ с одного места
на другое бир орыннан екинши орынга
ушып цонып журиу.
ПЕРЕПОЯСАТЬ сов. кого-что 1. (опоя-
сать) белин бууыу; 2. (заново) белди цай-
та бууыу.
ПЕРЕПОЯСАТЬСЯ сов. чем и без доп.
1. (опоясаться) бел бууыныу, бууыныу;
2. (заново) цайта бууыныу.
ПЕРЕПОЯСЫВАТЬ несов. см. перепоя-
сать.
ПЕРЕПОЯСЫВАТЬСЯ несов. см. перепо-
ясаться.
ПЕРЕПРАВА ж. 1. етиу; началась ~
через реку дэрьядан етиу басланды; 2.
(место) еткел, жагыс, ететугын жер.
ПЕРЕПРАВИТЬ сов. 1. кого-что етке-
риу; ~ через реку дэрьядан еткериу;
~ отряд через линию фронта отрядты
фронт линиясынан еткериу; 2. что (пере-
слать) жибериу; письмо адресату хат-
ты ийесине жибериу; 3. что, разг, (испра-
вить) дузетиу, женлеу, оцлау; ~ статью
мацаланы дузетиу, мацаланы женлеу.
ПЕРЕПРАВИТЬСЯ сов. етиу; ~ через
реку дэрьядан етиу.
ПЕРЕПРАВКА ж. разг. 1. (перевозка)
етиу, еткериу; 2. (пересылка) жибериу;
~ вещей затларды жибериу.
ПЕРЕПРАВЛЯТЬ несов. см. перепра-
вить.
ПЕРЕПРАВЛЯТЬСЯ несов. см. пере-
правиться.
перепрАвочныцй прил. еткеретугын,
еткериуге керекли; ~е средства еткер-
иуге керекли цурал-сайманлар.
ПЕРЕПРЕВАТЬ несов. см. перепреть.
ПЕРЕПРЁЛ|,ЫЙ прил. разг, кегерген,
цызып кеткен, порсыган; ~ое зерно цызып
кеткен дэн.
ПЕРЕПРЁ||ТЬ сов. 1. (сгнить) кегерип
кети^, цызып кетиу, шириу, порсыу; соло-
ма ~ла сабан цызып кетти, сабан шириди;
2. разг, (перевариться) эбден писиу, ези-
лиу; мясо ~ло гош эбден цайнап писти.
ПЕРЕПРОБОВАТЬ сов. что хэммесин
татып кериу, борин сынап кериу; ~ все
кушанья та мац л ар дыц хэммесин татып
кериу.
ПЕРЕПРОДАВАТЬ несов. см. перепро-
дать.
перепродажа ж. алып сатарлык, алып
сатыу, дайта сатыу; ~ вещей затларды
алып сатыу.
ПЕРЕПРОДАТЬ сов. кого-что алып са-
тыу, кайта сатыу.
ПЕРЕПРОИЗВОДСТВО с. эк. артыц ис-
леп шытарыу, артыц ендириу.
ПЕРЕПРУДИТЬ сов. что, разг, бегеп
таслау, байлау, байлап таслау; ~ реку
дэрьяны байлап таслау.
ПЕРЕПРУЖИВАТЬ несов. см. перепру-
дить.
— 655 —
ПЕР
ПЕРЕПРЫГИВАТЬ несов. см. перепрыг-
нуть.
ПЕРЕПРЫГНУТЬ сов. что, через что
секирип етиу, ыргып етиу, секирип тусиу;
~ через ров ордан секирип етиу.
ПЕРЕПРЯГАТЬ несов. см. перепрячь.
ПЕРЕПРЯТАТЬ сов. кого-что, разг.
1. (заново) кайта жасырыу, кайта тыгыу;
2. (всё, многое) дэммесин жасырыу, бэрин
тыгып таслау.
ПЕРЕПРЯТЫВАТЬ несов. см. перепря-
тать.
ПЕРЕПРЯЧЬ сов. кого-что кайта косыу,
кайта жегиу.
ПЕРЕПУГ м. разг, катты коркыу, жудэ
коркыу, урейи ушыу, зэрреси ушыу,
журеги жарылыу; с ~у, от ~а коркйа-
нынан, сасканынан.
ПЕРЕПУГАННЦЫЙ 1. прич. от перепу-
гать; 2. прил. катты коркйан, жудэ корк-
кан, урейи ушкан, зэрреси ушкан, журеги
жарылган; ~ое лицо к°Рйыныш каплаган
бет.
ПЕРЕПУГАТЬ сов. кого-что катты кор-
кытыу, жудэ коркытыу, урейин ушырыу,
зэрресин алыу, зэрресин ушырыу, журегин
жарыу.
ПЕРЕПУГАТЬСЯ сов. кого-чего и без
доп. катты коркыу, жудэ коркыу, урейи
ушыу, зэрреси ушыу, журеги жарылыу.
ПЕРЕПУТАННЫЦЙ 1. прич. от перепу-
тать; 2. прил. шатыстырылган, шийеле-
нискен; ~е нитки шатыстырылган сабак-
лар.
ПЕРЕПУТАТЬ сов. 1. что (спутать)
шатыстырыу, шийелентиу; ~ нитки са-
бакларды шатыстырыу; 2. что (переме-
шать) былгастырыу, араластырыу; ~ вещи
затларды алжастырыу; 3. кого-что, перен.
разг, алжастырыу, шатастытырыу, был-
гастырыу; ~ адреса адреслерди алжасты-
рыу.
ПЕРЕПУТАцТЬСЯ сов. 1. (спутаться)
шатысыу, шийелениу; нитки ~лись сабак-
лар шийеленип калды; 2. (перемешаться)
былгасыу, араласыу; вещи ~лись в чемо-
дане чемодапдагы затлар былгасып кетти;
3. перен. разг, алжасыу, шатасыу, былга-
сыу; у меня в голове всё ~лось мениц ба-
сымда дэммеси былгасып кетти.
ПЕРЕПУТЫВАТЬ несов. см. перепутать.
ПЕРЕПУТЫВАТЬСЯ несов. см. перепу-
таться.
ПЕРЕПУТЬЕ с. дэрбент, жоллардыц
кесискен жери; на ~ турли, цыялда,
турли ойда.
ПЕРЕРАБАТЫВАТЬ несов. см. перера-
ботать.
ПЕРЕРАБАТЫВАТЬСЯ несов. см. пере-
работаться.
ПЕРЕРАБОТАТЬ сов. 1. что (подверг-
нуть обработке) ислеп шыгарыу, ендириу;
~ хлопок в пряжу пахтадан жип ийирип
шыгарыу; 2. что (об органических процес-
сах) сицириу; ~ пищу аукатты сицириу;
3. что (переделать) кайта ислеу, кайта
дузетиу, оцлау; ~ статью макаланы кайта
ислеп шыгыу; 4. что и без доп., разг, артык
ислеу; ~ два часа еки саат артык ислеу.
ПЕРЕРАБОТАТЬСЯ сов. сициу, СИНИ-
рилиу; пища ~лась ауцат сицди.
ПЕРЕРАБОТКА ж. 1. ислеп шыгыу,
ислеп шыгарыу, ендириу; ~а сырья
шийки затты ислеп шыгарыу; 2. (пере-
делка) кайта ислеу, кайта дузетиу, кайта-
дан дузетилиу, оцлау; ~а рукописи кол
жазбаныц кайтадан дузетилиуи; 3. (работа
сверх нормы) артык ис, нормадан тыс жу-
мыс; уплатить за ~у нормадан тыс жумыс
ушын телеу.
ПЕРЕРАСПРЕДЕЛЕНИЕ с. кайта белиу,
кайта белистириу, баскаша белиу; ~
доходов доходларды кайта белистириу.
ПЕРЕРАСПРЕДЕЛИТЬ сов. кого-что кай-
та белиу, кайта белистириу, баскаша
белиу.
ПЕРЕРАСПРЕДЕЛЯТЬ несов. см. пере-
распределить.
ПЕРЕРАСТАНИЕ с. есиу, есип кетиу,
жетисиу, жетисип кетиу; ~ буржуазно-
-демократйческой революции в социалистй-
ческую буржуазия-демократиялык рево-
люцияныц социалистлик революцияга есип
жетисиуи.
ПЕРЕРАСТАТЬ несов. см. перерасти.
ПЕРЕРЦАСТЙ сов. 1. кого-что есип етиу,
есип кетиу, есип жетилиу, бойшац болыу,
узын болыу, узынырак болыу; сын ~бс
отца баласы экесинен де узынырак болды;
2. кого-что, перен. (обогнать в развитии)
есиу, еркенлеу, алга илгерилеу; 3. во что,
перен. (превратиться) айланыу, айланып
кетиу, есип кетиу; волнение на море
~ослб в шторм тециздеги толкынланыу
дубелей дауылга айланып кетти; 4. (стать
старше) жасы етиу, асып кетиу; для дет-
ского сада ребёнок ~бс бала балалар бак-
шасына баратугын жастан етип кетти.
ПЕРЕРАСХОД м. 1. артык жумсау, ар-
тык шыгын етиу, артык карыж етиу; ~
электроэнергии электр кууатын артык жум-
сау; 2. артык карыж, артык шыгын; ~
против сметы сметада керсетилгеннен
артык карыж.
ПЕРЕРАСХОДОВАТЬ сов. и несов. что
артыц <жумсау, артыц шыгын етиу, артыц
царыж етиу; ~ кредиты кредитлерди
артыц царыж етиу; ~ электроэнергию
электр цууатын артыц жумсау.
ПЕРЕРАСЧЁТ м. цайта есаплау, есапла-
сыу, басцаша есаплау; произвести ~ цайта
есапласыу, цайта есап жургизиу.
ПЕРЕРВЦАТЬ сов. 1. что (разорвать)
узиу, жулыу, узип жибериу, жулып тас-
лау; ~ать верёвку жипти узиу; 2. кого-что,
уст., разг, белиу, сезин белиу, сезин ке-
сиу; я вас ~у на минутку мен сезицизди
бир минутка белейин; 3. что, разг.'- (разъе-
динить) белип таслау; телефонный раз-
говор ~али телефон менен сейлесиуди
белип таслады.
ПЕРЕРВЦАТЬСЯ сов. 1. (разорваться)
узилиу, жулыныу; верёвка ~алась жип
узилип кетти; 2. уст. разг, белиниу, сези
белиниу; разговор ~ался эцгиме белинип
калды.
ПЕРЕРЕГИСТРАЦИЯ ж. цайта реги-
страциялау, цайта регистрациядан етке-
ПЕР
— 656 —
риу, кайта есапка алыу; ~ книг китап-
ларды кайта есапка алыу.
ПЕРЕРЕГИСТРИРОВАТЬ сов. и несов.
кого-что кайта регистрациялау, кайта ре-
гистрациядан еткериу, кайта есапка
алыу.
ПЕРЕРЕГИСТРИРОВАТЬСЯ сов. и не-
сов. кайта регистрация л аныу, кайта есап-
ка алыныу.
ПЕРЕРЕЗА ||ТЬ сов. 1. что кесиу, кесип
жибериу, цыйып таслау; ~ть верёвку жип-
ти кесип жибериу; 2. кого-что (зарезать)
сойыу, сойып таслау, хэммесин бауызлап
таслау; ~ть всех кур барлык тауыкларды
сойып таслау; 3. что кому-чему (прегра-
дить) кесип таслау, бегеп таслау; ~ть
путь неприятелю душпанныц жолын кесип
таслау; 4. что, перен. (избороздить) кесип
етиу; овраги ~ли равнину жыралар тегис-
ликти кесип еткен; его лоб ~ли глубокие
морщины оныц мацлайын /герец жыйрыц-
лар кесип етип тур.
ПЕРЕРЕЗАТЬ несов. см. перерезать
1, 3, 4.
ПЕРЕРЕЗАЦТЬСЯ сов. кесилиу, кыиы-
лыу; проволока легко ~лась сым ацсат
кесилетугын болды.
ПЕРЕРЕЗАТЬСЯ несов. см. перерезаться.
ПЕРЕРЕШАТЬ I несов. см. перерешить.
ПЕРЕРЕШАТЬ II сов. что барлыгын
шешиу, кебисин шешиу, барлыгын шыга-
рыу, кебисин шыгарыу; ~ все задачи
барлык мэселелерди шыгарыу.
ПЕРЕРЕШИТЬ сов. 1. что (решить
по-другому) баскаша шыгарыу, баскаша
етип шыгарыу, баскаша шешиу; ~ задачу
мэселени баскаша шешиу; 2. что и с неопр.
(принять другое решение) баскаша жуу-
мак шыгарыу, бурынгысынан баскаша етип
шешиу.
ПЕРЕРЖАВЕТЬ сов. 1. (сильно заржа-
веть) тот басыу, тотланыу; 2. (сло-
маться) тот басып сыныу, тотланып цыйы-
лыу.
ПЕРЕРИСОВАТЬ сов. что 1. (срисовать)
езиндей етип салыу, езиндей етип тусириу;
2. (заново) сууретти канта салыу, сууретти
жацадан салыу; 3. (всё, многое) хэммеси-
ниц сууретин салып шыгыу.
ПЕРЕРИСОВЫВАТЬ несов. см. пере-
рисовать.
ПЕРЕРОДИТЬ сов. кого-что (преобра-
зить) туп тамырынан езгертиу, кайта дере-
тиу.
ПЕРЕРОДЙ||ТЬСЯ сов. 1. (преобра-
зиться) туп тамырынан езгерилиу, кайта
дерелиу; нравственно ~ться минези жагы-
нан туп тамырынан езгерилиу; 2. (выро-
диться) азыу, дэслепки сапасын езгертиу,
дэслепки сапасын жойытыу; пшеница
~лась бийдай дэслепки сапасын езгертти,
бийдай дэслепки сапасын жопытты.
ПЕРЕРОЖДАТЬ несов. см. переродить.
ПЕРЕРОЖДАТЬСЯ несов. см. переро-
диться.
ПЕРЕРОЖДЕНЕЦ м. перерожденец
(идеялыц, сиясий, моральлыц жацтан цай-
та взгерген, алдыцгы кез царасларга сат-
цынлыц еткен адам).
ПЕРЕРОЖДЕНИЕ с. 1. туп тамырынан
езгериу, кайта дереу; идейное ~ идея
жагынан туп тамырынан езгериу; 2. (вы-
рождение) азыу, дэслепки сапасын ез-
гертиу, дэслепки сапасын жойытыу; ~
пшеницы бийдайдыц дэслепки сапасынын
езгериуи.
ПЕРЕРОЖДЕНЧЕСКИЙ прил. перерож-
денец..., перерожденчестволык-
ПЕРЕРОЖДЕНЧЕСТВО с. перерожден-
чество (революциялыц кез царасын езгер-
тиушилик, бурынгы унамлы кез царасын
жойытцанлыц).
ПЕРЕРОСТОК м. жасы аскан, жасы ет-
кен, ересек; ученйк-~ ересек окыушы.
ПЕРЕРУБАТЬ несов. см. перерубить.
ПЕРЕРУБИТЬ сое. 1. что (надвое) шабыу,
шауып таслау, как белиу; 2. что, разг,
(все, многое) хэммесин шабыу; 3. кого-что
(изрубить шашкой, саблей) шабыу, кесиу.
ПЕРЕРУГАТЬ сов. кого-что, разг, кейиу,
сегиу, урысыу.
ПЕРЕРУГАТЬСЯ сов. с кем и без доп.,
разг, хэмме менен кейисиу, барлыгы менеи
урысыу.
ПЕРЕРУГИВАТЬСЯ несов. с кем, разг.
кейисип турыу, урысып турыу.
ПЕРЕРЫВ м. 1. (действие) токтау, ир-
килиу, токтап калыу, иркилип турыуы;
~ производственного процесса ендирис
процессиниц токтап калыуы; 2. разг, (ме-
сто разрыва) узик, кесик; 3. тэнепис, дем
алые, дем алыу; обеденный ~ туслениу
уакыт, туслик уакыт.
ПЕРЕРЫВАТЬ I несов. см. перервать.
ПЕРЕРЫВАТЬ II несов. см. перерыть.
ПЕРЕРЫВАТЬСЯ несов. см. перерваться.
ПЕРЕРЫТЬ сов. что 1. хэммесин казып
шыгыу, бэрин казыу; ~ всё поле барлык
атызды казып шыгыу; 2. кесесине казыу,
кесесине аударыу; ~ дорогу канавой жол-
дыц кесесине салма казыу; 3. разг, (в по-
исках чего-л.) актарыу, аударыу, тецкериу,
Хэмме жерди карап шыгыу; ~ все ящики
в столе столдыц барлык ящиклерин карап
шыгыу.
ПЕРЕРЯДИТЬ сов. кого-что, во что,
разг, баска кипим кийиу, кайта кийиндириу.
ПЕРЕРЯДИТЬСЯ сов. в кого, во что,
разг, баска кийим кийиниу, кайта кийи-
ниу; ~ в женское платье хаял кийимине
кийиниу.
ПЕРЕРЯЖАТЬ несов. см. перерядить.
ПЕРЕРЯЖАТЬСЯ несов. см. переря-
диться.
ПЕРЕСАДИТЬ сов. 1. кого (на другое
место) баска жерге отыргызыу, баска жер-
ге кондырыу, кеширип отыргызыу, кеши-
рип тигиу; 2. что (растение) кеширип
отыргызыу, кетерип тигиу, кетерип егиу;
3. что, мёд. баска жерге жамау, баска жер-
ге жапсырыу; ~ роговицу глаза кез пер-
десин кесип баска жерге жапсырыу.
ПЕРЕСАДК|1А ж. 1. кеширип отыргызыу,
кетерип тигиу, кетирип егиу; ~а растений
есимликлерди кетерип тигиу; 2. мед. баска
жерге жамау, баска жерге жапсырыу;
~а тканей тканьларды баска жерге жапсы-
рыу; 3. (в пути) пересадка, тусип аумас-
— 657 —
ПЕР
тырып миниу; ехать без ~и пересадкасыз
барыу.
ПЕРЕСАЖИВАТЬ несов. см. пересадить.
ПЕРЕСАЖИВАТЬСЯ несов. см. пере-
сесть.
ПЕРЕСАЛИВАТЬ несов. см. пересолить.
ПЕРЕСДАВАТЬ несов. см. пересдать.
ПЕРЕСДАТЬ сов. что, разг. 1. дайта белиу»
тазадан улестириу, кайта таратыу; ~
карты соцтаны дайтадан улестириу; 2. дайта
тапсырыу, тазадан тапсырыу; ~ экзамен
по математике математикадан экзаменди
дайта тапсырыу.
ПЕРЕСДАЧА ж. разг. 1. карт, дайта
белиу, тазадан улестириу, кайта таратыу;
2. дайта тапсырыу. тазадан тапсырыу;
~ экзамена экзаменди дайта тапсырыу.
ПЕРЕСЕВ м. дайта егис.
ПЕРЕСЕВАТЬ несов. см. пересеять.
ПЕРЕСЕДЛАТЬ сов. кого 1. (заново)
дайта ертлеу; 2. (всех, многих) дэммесин
ертлеу, бэрин ертлеп шытыу.
ПЕРЕСЁДЛЫВАТЬ несов. см. пересед-
лать.
ПЕРЕСЕИВАТЬ несов. см. пересеять.
ПЕРЕСЕКАТЬ несов. см. пересечь.
ПЕРЕСЕКАТЬСЯ несов. см. пересечься.
ПЕРЕСЕЛЕНЕЦ м. кеширилген адам,
кешип келген адам.
ПЕРЕСЕЛЕНИЕ с. кешириу, кешиу;
~ в Сибирь Сибирьге кешириу; ~ на но-
вую квартиру таза квартирата кешириу.
ПЕРЕСЕЛЕНКА женск. от переселенец.
ПЕРЕСЕЛЕНЧЕСКИЙ прил. таза орынта
кеширилген, жаца жерге кеширилген.
ПЕРЕСЕЛИТЬ сов. кого-что кешириу,
кеширип орналастырыу.
ПЕРЕСЕЛИТЬСЯ сов. кешиу, кешип
кетиу, кешип келиу, кешип барыу; ~ на
Север Ардата кешип барыу; ~ на новую
квартйру таза квартирата кешиу.
ПЕРЕСЕЛЯТЬ несов. см. переселйть.
ПЕРЕСЕЛЯТЬСЯ несов. см. переселйть-
ся.
ПЕРЕСЕСТЬ сов. 1. бир жерден екинши
жерге отырыу, басца жерге отырыу, орнын
езгертиу, орнын алмастырыу; ~ по-
блйже к окну эинекке жадын отырыу; 2.
(сделать пересадку) пересадка етиу, екин-
шиге миниу; ~ иа другой поезд бир поез-
дан екииши поездга миниу.
ПЕРЕСЕЧЁНИЦЕ с. 1. кесисиу, кесип
етиу, цыйып етиу; точка ~я кесип еткен
точкасы; 2. кесискен жер, кесип еткен
жер; ~е дорог жоллардыц кесискен жери.
ПЕРЕСЕЧЕННОСТЬ ж. оилы-цырлы-
лыд, гедир-будырлылыц; ~ местности жер-
дин ойлы-цырлылыгы.
ПЕРЕСЕЧЁННЦЫЙ 1. прич. от пере-
сечь; 2. прил. оилы-дырлы, гедир-будыр;
~ая местность ойлы-дырлы жер.
ПЕРЕСЦЁЧЬ сов. что 1. кесип етиу, усти-
иен етиу, цыйып етиу; лесная тропинка
~екла дорогу тогаидагы содпад жолды
кесип етти; 2. кесип етиу, устинен журиу;
железная дорога ~ечёт нашу область темир
жол бизин областьымыздын устинен кесип
етеди; 3. кому-чему, перен. (преградить
путь, дорогу) беклеу, кесиу.
42 Русско-каракалпакский сл.
ПЕРЕС||ЁЧ ЬСЯ сов. кесисиу, кесип ети-
сиу, цыйып етиу; лйнии ~еклйсь сызыц-
лар бир-бирин кесип етти.
ПЕРЕСЕЯТЬ сов. что 1. (посеять заново)
дайта егиу; 2. (просеять заново) цайта
елеу.
ПЕРЕСИДЕТЬ сов. 1. (пробыть дольше,
чем следует) кеп отырыу, артыц отырыу;
2. кого, разг, (просидеть дольше другого)
басцадан артыц отырыу.
ПЕРЕСИЖИВАТЬ несов. см. пересидеть.
ПЕРЕСИЛИВАТЬ несов. см. пересилить.
ПЕРЕСИЛИТЬ сов. 1. кого-что (побо-
роть, победить) жециу, басым келиу; ~
противника в борьбе гуресте царсы тэреп-
тен басым келиу; 2. что, перен. (преодо-
леть, превозмочь) шыдау, шыдам бериу,
жециу; ~ страх цорцынышты жециу;
~ боль ауырыуга шыдау, ауырыуды же-
циу.
ПЕРЕСИНИВАТЬ несов. см. пересинйть.
ПЕРЕСИНИТЬ сов. что 1. (заново) кекке
цайта бояу; 2. (больше, чем нужно) кек
бояуды кеп салыу.
ПЕРЕСКАЗ м. 1. сейлеп бериу, айтып
бериу; баян етиу; ~ прочйтанного оцы-
ганыи цайта айтып бериу; 2. (изложение)
цысцаша айтып бериу, цысцаша жазып
бериу, баянлама жазыу; написать ~ цыс-
цаша баянлама жазыу.
ПЕРЕСКЦАЗАТЬ сов. 1. что (изложить
своими словами) сейлеп бериу, айтып бе-
риу; 2. что, чего (рассказать) айтып бериу,
айтып шыгыу, баян етиу; ~азать все но-
вости жацалыцлардыц барлыгын айтып
шыгыу; всего не ~ажешь бэрин айтып
шыга алмайсац.
ПЕРЕСКАЗЫВАТЬ несов. см. переска-
зать.
ПЕРЕСКАКИВАТЬ несов. см. переско-
чить.
ПЕРЕСКОЧИТЬ сов. 1. что, через что
ыргып етиу, атлап етиу, секирип етиу;
~ канаву салмадан секирип етиу; 2. перен.
разг, атлап етиу, кешип кетиу; ~ с одной
темы на другую бир темадан екинши тема-
га атлап етиу.
ПЕРЕСЛАСТИТЬ сов. что, разг, эбден
мазалы ети .
ПЕРЕСЛАТЬ сов. что жибериу, салыу;
~ посылку по почте посылканы почта ар-
цалы жибериу.
ПЕРЕСЛАЩИВАТЬ несов. см. переела
стйть.
ПЕРЕСМАТРИВАТЬ несов. см. пере-
смотреть.
ПЕРЕСМЕИВАТЬСЯ несов. с кем, разг.
кулисиу, жымьщласыу, ез-ара кулисиу.
ПЕРЕСМЕШИИК м. разг, цууацы, лаццы,
кулдиргиш.
ПЕРЕСМЕШНИЦА женск. от пересмеш-
ник.
ПЕРЕСМОТР м. цайта царап шыгыу,
цайта тексериу; ~ судебного решения
суд цукимин цайта тексериу.
ПЕРЕСМОТРЕТЬ сов. что 1. (осмотреть
заново) цайта царау, кезден цайта еткериу;
~ все кнйги на полке текшениц устиндеги
китаплардыц дэммесии царап шыгыу; 2.
ПЕР
— 658 —
(рассмотреть, обсудить заново) кайта
царау, кайта карап шыгыу, кайта тексе-
риу; ~ заявление арзаны кайта карау;
~ проект проектти кайта карау.
ПЕРЕСНИМАТЬ несое. см. переснять.
ПЕРЕСНИМАТЬСЯ несое. см. пере-
сняться.
ПЕРЕСНЯТЬ сое. 1. кого-что, кино,
фото сууретке кайта тусириу; 2. что
кайта тусириу; ~ план участка участка-
ныц планын кайта тусириу; 3. что копия-
сын кайта алыу, нускасын алыу, таза
нускасын алыу; ~ копию диплома диплом-
ниц копиясын кайта алыу.
ПЕРЕСНЯТЬСЯ сое. разг, сууретке кай-
та тусиу. _
ПЕРЕСОЛ м. дузы басымлык, дузы ар-
тыклык; недосол на столе, а ~ на спииё
поел, дузы аз ас ншилер, дузы кеп ас
тегилер.
ПЕРЕСОЛ ЁНЫ Й прил. разг, дузы ашшы,
дуз кеп салынган; ~ суп дуз кеп салын-
ган сорпа, дузы ашшы сорпа.
ПЕРЕСОЛИТЬ сое. 1. что (положить
слишком много соли) дузды басым салыу,
дузды артыц салыу; 2. что (засолить всё,
многое) дэммесин дузлау, барлыгын дуз-
лау, бэрин дузлау; ~ все огурцы цыяр-
лардыц барлыгын дузлау; 3. перен. разг,
(перейти границу в чём-л.) аса кетиу, жудэ
тырысыу.
ПЕРЕСОРТИРОВАТЬ сов. что 1. (заново)
цайтадан сортлау, тары бир рет сортлау;
2. (всё, многое) дэммесин цайта сортлау,
бэрин сортлап шыгыу.
ПЕРЕСОРТИРОВКА ж. цайтадан сорт-
лау, тагы бир рет сортлау.
ПЕРЕСОРТИРОВЫВАТЬ несов. см. пере-
сортировать.
ПЕРЕСОХ || И УТЬ сов. в разн. знач. кеуип
цалыу, цуурап цалыу, жудэ цуурап кетиу;
бельё ~ло иш кийим кеуип цалды; ручей ~
булац кеуип кетти; у меня в горле ~ло
мениц тамагым кеуип кетти.
ПЕРЕСПАТЬ сов. разг. 1. (проспать
слишком долго) уйыцлап цалыу, жудэ кеп
уйыцлау; 2. (переночевать) ацшамласыу,
цойып цалыу.
ПЕРЕСПЕВАТЬ несов. см. переспеть.
ПЕРЕСПЕЛЫЙ прил. эбден писип кет-
кен, жудэ пнекен, ууылжып пискен; ~ ви-
ноград ууылжып пискен жузим.
ПЕРЕСПЁЦТЬ сов. эбден писиу, жудэ
писиу, ууылжып писиу; клубника ~ла
клубника жемиси ууылжып писти.
ПЕРЕСПОРИВАТЬ несов. см. переспо-
рить.
ПЕРЕСПОРИ||ТЬ сов. кого-что айтысып
жециу; его не ~шь оны айтысып жеце
алмайсац.
ПЕРЕСПРАШИВАТЬ несов. см. переспро-
сить.
ПЕРЕСПРОСИТЬ сов. 1. кого (спросить
ещё раз) цайтадан copay, цайта copay;
2. кого-что, разг, (опросить всех, многих)
дэммесинен copay, бэринен copay, барлы-
гынан сорап шыгыу.
ПЕРЕССОРИТЬ сов. кого, с кем, разг.
жэнжеллестириу, урыстырыу, кейистириу.
ПЕРЕССОРИТЬСЯ сов. с кем и без доп.,
разг, жэнжеллесиу, кейисиу, сез алы-
сыу.
ПЕРЕСТАВАТЬ несов. см. перестать.
ПЕРЕСТАВИТЬ сов. 1. кого-что басца
орынга цойыу, цайта орналастырыу, цай-
та цойыу; ~ мебель в комнате белмедеги
мебельди цайта орналастырыу; 2. алмас-
тырып цойыу, орнын езгертип цойып
шыгыу; ~ слова в предложении гэптеги
сезлердиц орнын езгертип цойып шы-
гыу.
ПЕРЕСТАВЛЯТЬ несов. см. переставить;
<> еле ноги ~ аягын зордан кетерип ба-
сыу.
ПЕРЕСТАИВАТЬ несов. см. пересто-
ять.
ПЕРЕСТАНАВЛИВАТЬ несов. см. пере-
ставлять.
ПЕРЕСТАНОВКА ж. 1. баска орынга
койыу, кайта орналастырыу, кайта койыу;
~ мебели мебельлерди кайта орналасты-
рыу; 2. орнын алмастырыу, орнын езгертиу;
~ слов в предложении гэптеги сезлердин
орнын езгертиу.
ПЕРЕСТАРАТЬСЯ сов. разг, женсиз ты-
рысыу, орынсыз гайрат салыу, аса тыры-
сыу, артыцмаш гайрат салыу, зор са-
лыу.
ПЕРЕСТАЦТЬ сов. 1. (прекратить де-
лать что-л.) тоцтатыу, тыныу, цойыу;
~ть говорить сезди тоцтатыу; ~нь бало-
ваться! ойнаганыцды цой!, еркелеуицди
тоцтат!; 2. (прекратиться) тоцтау, ты-
ныу, иркилиу, цойыу; дождь ~л жауын
тоцтады.
ПЕРЕСТЕГАТЬ сов. что 1. (заново) цайта
сырыу; 2. (всё, многое) дэммесин сырып
шыгыу, бэрин сырыу.
ПЕРЕСТЁГИВАТЬ I несов. см. пересте-
гать.
ПЕРЕСТЕГИВАТЬ II несов. см. перестег-
нуть.
ПЕРЕСТЕГНУТЬ сов. что кзйтадан та-
гыу, кайта илдирну; ~ пуговицу седепти
кайта тагыу.
ПЕРЕСТЕЛИТЬ сов. прост, см. пере-
стлать.
ПЕРЕСТИЛАТЬ несов. см. перестлать.
ПЕРЕСТИЛКА ж. кайтадан тесеу, кайта
салыу; ~ полов полды кайтадан салыу-
ПЕРЕСТИРАТЬ сов. что 1. (заново)
цайтадан жууыу; 2. (всё, многое) дэммесин
жууыу, бэрин жууып шыгыу.
ПЕРЕСТИРЫВАТЬ несов. см. перести-
рать.
ПЕРЕСТЛАТЬ сов. что 1. (постлать
заново, по-иному) цайтадан тесеу, бас-
цаша етип салыу, цайта салыу; постель
тесекти цайта тесеу; 2. (настлать заново)
цайтадан тесеу, цайта салыу; ~ пол полды
цайтадан салыу-
ПЕРЕСТОЯ ||ТЬ сов. 1. что, разг, (пере-
ждать) иркилиу, кеп турыу, кеп кутиу;
~ть бурю в порту портта дауылдыц тоц-
тауын кеп кутип турыу; 2. (простоять
слишком долго) артыц турыу, кеп турып
зая болыу; рожь ~ла цара бипдай кеп
турып зая болган.
— 659 —
ПЕР
ПЕРЕСТОЯТЬСЯ сов. разг. см. пере-
стоять 2.
ПЕРЕСТРАДАТЬ сов. что и без доп. кеп
азап шегиу, кеп дыйланыу, жэбирликти
басынан еткериу; много ~ кеп жэбирликти
басынан еткериу.
ПЕРЕСТРАИВАТЬ несов. см. перестро-
ить.
ПЕРЕСТРАИВАТЬСЯ несов. см. пере-
строиться.
ПЕРЕСТРАХОВАТЬ сов. кого-что 1. (за-
ново) кайтадан камсызландырылыу; 2.
(всё, многое) хэммесин камсызландырыу,
кебисин камсызландырыу.
ПЕРЕСТРАХОВАТЬСЯ сов. 1. (заново)
цайта камсызланыу, тазадан камсызланыу;
2. перен. ез басын саклау, ез басын кор-
гау.
ПЕРЕСТРАХОВКА ж. 1. (действие) кай-
тадан камсызландырыу, тазадан камсыз-
ланыу; 2. перен. ез басын саклау, ез
басын коргау.
ПЕРЕСТРАХОВЩИК м. ез басын сад-
лаушы, ез басын коргаушы, ез мэпин
ойлаушы.
ПЕРЕСТРАХОВЩИЦА женск. от пере-
страховщик.
ПЕРЕСТРАХОВЫВАТЬ несов. см. пере-
страховать.
ПЕРЕСТРАХОВЫВАТЬСЯ несов. см. пе-
рестраховаться.
ПЕРЕСТРЕЛИВАТЬСЯ несов. атысыу,
ок жаудырысыу.
перестрелка ж. атыспа, атыспак,
ок жаудырыспад.
ПЕРЕСТРЕЛЯТЬ сов. 1. кого-что (за-
стрелить всех, многих) кэммесин атыу,
бэрин кыйратыу; 2. (израсходовать стрель-
бой) кэммесин атып болыу, бэрин атыу;
~ все патроны барлык патронларын атып
болыу.
ПЕРЕСТРОИТЬ сов. 1. что (построить
по-иному) баскаша курыу, кайта курыу,
езгертиу, езгертип курыу, кайта салыу;
2. что, перен. (изменить, переделать)
кайта курыу, баскаша ислеу, баскаша ду-
зиу, шелкемлестириу; ~ работу исти бас-
каша курыу; 3. что, перен. кайта дузиу,
баскаша дузиу; ~ фразу гэпти баскаша
курыу; 4. кого-что (расположить в строю
по-иному) баскаша дузиу; ~ колонну ко-
лоннаны кайта дузиу; 5. что (настроить
по-иному) кайта дузеу, кайта дузетиу;
~ гитару гитараны кайта дузеу; 6. что,
радио баска толкынга койыу, езгертиу;
~ приёмник на короткие волны приёмникти
кыска толкынга койыу.
ПЕРЕСТРОЙЦТЬСЯ сов. 1. (реорганизо-
ваться) канта дузилиу, баскаша курылыу;
2. (идеологически) ез исинин багдарын
езгертиу, езинин. кез карасын езгертиу;
3. воен, баскаша дузилиу; рота быстро
~лась рота тез баскаша дузилди.
ПЕРЕСТРОЙКА ж. 1. кайта салыу, кайта
КУРылыс, баскаша курыу; ~ здания жайды
кайта салыу; 2. (реорганизация) кайта
курыу, баскаша ислеу, баскаша дузиу,
баскаша шелкемлестириу, кайта дузиу;
~ работы жумысты баскаша шелкемлести-
риу; 3. (идеологическая) ез исинин. багда-
рын кайта езгертиу, езинин кез карасын
езгертиу.
ПЕРЕСТУК м. тадылды, токылды, дукил-
ди; ~ колёс дегер ши клер дин дукилдн-
си.
ПЕРЕСТУКИВАНИЕ с. 1. (действие)
кагып хабарласыу, дагыу, шертиу; 2. (ус-
ловная система стуков) тадылдатыу, та-
кылдатып белги бериу.
ПЕРЕСТУКИВАТЬСЯ . несов. с кем и без
доп. такылдатып хабарласыу.
ПЕРЕСТУПА'ТЬ несов. 1. см. пересту-
пить; 2. (идти, двигаться) адым атыу,
аяк басыу; он еле <~л ногами ол зорга
аякларын басты; <~ть с ноги на ногу
салмагын аягына гезеклеп салыу.
ПЕРЕСТУПИТЬ сов. 1. что, через что
(перешагнуть) атлау, атлап етиу; ~ по-
рог босагадан атлап етиу; 2. что, перен.
шыгыу, етиу; ~ границы приличия эдеп-
лилик шегинен шыгып кетиу.
ПЕРЕСУДЫ мн. разг, сырттан гэп етиу,
сырттан сез етиу.
ПЕРЕСУШИВАТЬ несов. см. пересушить.
ПЕРЕСУШИВАТЬСЯ несов. см. пересу-
шиться.
ПЕРЕСУШИТЬ сов. что 1. (заново) кайта
жайыу, кайтадан кептириу, кайта сорыд-
тырыу; 2. (слишком) артыкмаш кептириу,
КУуратыу; 3. (всё, многое) кэммесин кептй-
риу, кебисин кептириу.
ПЕРЕСУШИ ЦТЬСЯ сов. 1. (стать слиш-
ком сухим) жудэ кебиу, дым кеуип кетиу,
шеннен тыскары кебиу, дакланыу; 2. кеуип
питиу, кептирилип болыу; всё бельё ~лось
барлык иш кийимлер кеуип кетти.
ПЕРЕСЧЕТ м. кайта есап, кайта санау;
~ денег ацшаларды кайта санау.
ПЕРЕСЧИТАТЬ сов. кого-что 1. (всех)
есаплау, санау, есаплап шыгыу, санап
шыгыу; ~ присутствующих цатнасыушы-
ларды есаплау, барлык катнасыушыларды
санау; 2. (заново) кайта есаплау, кайта са-
нау; ~ деньги акшаны кайта санау; <•- ~
кости, ~ рёбра кому-л. биреуди урыу, би-
реуди сабау.
ПЕРЕСЧИТЫВАТЬ несов. см. пересчи-
тать.
ПЕРЕСЪЁМКА ж. 1. кайта тусириу,
кайта салыу; ~ кинофильма кинофильмди
кайта тусириу; 2. кайта тусириу, кайта
сызыу; ~ плана участка участканын. пла-
нын кайта тусириу.
ПЕРЕСЫЛАТЬ несов. см. переслать.
ПЕРЕСИЛЕНА ж. жибериу, салыу; ~а
книг китапларды жибериу; плата за ~у
жибергени ушын адша телеу.
ПЕРЕСЫЛОЧНЫЦЙ прил. жибериу...,
салыу...; ~е операции жибериу жумыс -
лары.
ПЕРЕСЫЛЬНЫЙ прил. 1. жибериу...,
салыу...; ~ пункт жибериу пункты;
2, в знач. сущ. м. пересыльный и ж. пере-
сыльная уст. жиберилиуши, апарылыу-
шы.
ПЕРЕСЫПАНИЕ с. 1. (из чего, во что)
тегиу, аударыу; 2. (обсыпание) себиу,
себелеу.
42*
ПЕР
- 660 —
ПЕРЕСЫПАТЬ сов. что 1. из чего, во что
тегиу, аударыу; ~ пшеницу в другой
мешок бийдайды басца цалтага аударыу;
2. чем (обсь'тать) себиу, сеуип таслау;
~ шубу нафталином постынга нафталин
сеуип таслау.
ПЕРЕСЫПАТЬ I несов. см. пересыпать;
•£>~ речь шутками гэпке ойын-кулки сез-
лерди араластырыу.
ПЕРЕСЫПАТЬ II несов. см. переспать.
ПЕРЕСЫХАНИЕ с. цурыу, тартылыу,
кебиу; ~ рек дэрьяныц сууыныц цу-
рыуы.
ПЕРЕСЫХАТЬ несов. см. пересохнуть.
ПЕРЕТАПЛИВАТЬ I несов. см. перето-
пить I.
ПЕРЕТАПЛИВАТЬ II несов. см. пере-
топить II.
ПЕРЕТАПЛИВАТЬСЯ несов. см. перето-
питься.
ПЕРЕТАСКАТЬ сов. что, разг. 1. хэм-
месин тасыу, тасып питириу; ~ брёвна
в сарай беренелерди сарайга тасып болыу;
2. (украсть всё, многое) урлау, цымтау.
ПЕРЕТАСКИВАТЬ несов. см. перетас-
кать и перетащить.
ПЕРЕТАСОВАТЬ сов. 1. что (карты)
цайта шабыу, цайта араластырыу; 2. кого-
-что, перен. разг, орынларын езгертиу,
орынларын алмастырыу.
ПЕРЕТАСОВКА ж. 1. (карт) цайта
шабыу, цайта араластырыу; 2 перен. разг.
орынларын езгертиу, орынларын алмас-
тырыу.
ПЕРЕТАСОВЫВАТЬ несов. см. перетасо-
вать.
ПЕРЕТАЩЙТЬ сов. 1. кого-что, через что
апарыу, апарып цойыу, киргизиу; ~ шкаф
в другую комнату шкафты басца белмеге
апарып цойыу; 2. кого-что, перен. разг,
(переманить) тартыу, еткериу.
ПЕРЕТЕРЕТЬ сов. что 1. (разорвать тре-
нием) ысцылап узиУ> ысып ¥ЗИУ> ысып
жыртыу; 2. (растереть) турпилеп майда-
лау, унтацлау, туйиу; 3. (вытереть всё,
многое) хэммесин сыпырыу, бэрин ысып
суртиу; ~ окна эйнектиц бэрин ысып сур-
тиу.
ПЕРЕТЦЕРЁТЬСЯ сов. ысцыланып узи-
лиу, ысылып узилиу, ысылып жыртылыу;
верёвка ~ ёрлась жип ысылып узилип
кетти.
ПЕРЕТЕРПЕТЬ сов. что, разг, цорлыц
кериу, азап шегиу, жэбирлениу, бастан
кешириу.
ПЕРЕТИРАТЬ несов. см. перетереть.
ПЕРЕТИРАТЬСЯ несов. см. перетереть-
ся.
ПЕРЕТОЛКИ только мн. разг, есек
сезлер, мылжыц гэплер; толки и ~ мыл-
жыц гэп-эцгимелер.
ПЕРЕТОЛКОВАТЬ сов. разг. 1. что
(истолковать неверно) басцаша тусиниу,
езинше тусиниу, мэнисин езгертиу; ~ по-
-свбему езинше тусиниу; 2. с кем-чем,
о ком-чём сейлесиу, гэплесиу, гуррицле-
сиу; нам с тобой нужно о многом ~ бизлер
екеумиз кеп нэрселер женинде сейлесиуи-
миз керек.
ПЕРЕТОЛКОВЫВАТЬ несов. см. пере-
толковать 1.
ПЕРЕТОЛОЧЬ сов. что 1. (всё, многое)
Хэммесин езиу, бэрин майдалау, бэрин
унтау; 2. (заново) цайтадан езиу, тагы бир
рет майдалау.
ПЕРЕТОПИТЬ I сов. что 1. (истопить)
хэммесин жагыу, цайтадан жагыу; ~ все
печи печьлердиц хэммесин жагыу; 2. (зано-
во) жэне бир рет еритиу.
ПЕРЕТОПИТЬ II сов. что 1. еритиу, куй-
дириу; ~ сало мал майын куйдириу; 2. (за-
ново) цайта еритиу, цайта куйдириу.
ПЕРЕТОПИТЬ III сов. кого-что (уто-
пить) хэммесин сууга батырып елтириу,
бэрин мантыцтырып елтириу.
ПЕРЕТОПИ ЦТЬСЯ сов. ериу, куйдири-
лиу; масло хорошо ~лось май жадсы куй-
дирилипти.
ПЕРЕТРАВИТЬ сов. кого 1. ууланган
жем менен цырыу; ~ крыс аламан тыш-
цанларды ууланган жем менен цырыу;
2. охот, кеп услау, кеп аулау, эдеуир алыу;
~ множество волков цасцырларды кеп
аулау.
ПЕРЕТРЕВОЖИЦТЬ сов. кого-что, разг.
тынышсызландырыу, мазасын алыу; урки-
тиу (животных и насекомых); ~ть пчёл в
улье уядаты пал дэррелерди тынышсыз-
ландырыу.
ПЕРЕТРЕНИРОВАТЬ оз. кого-что,
спорт, аса машцулланып зыян табыу, кеп
машцулланып зыян етиу (ден сау лык,-
к,а).
ПЕРЕТРЕНИРОВАТЬСЯ сов. спорт, кеп
аса машдулланып зыянланыу, кеп маш-
дул л анып зыян етиу (ден саулык^а).
ПЕРЕТРЕНИРОВКА ж. споэт. аса маш-
дулланып зыянланыу, кеп машдулланып
зыян етиу (ден сау лыцца).
ПЕРЕТРЕСКАТЬСЯ сов. разг, кеп жери-
нен жарылыу, дэр жеринен шытнау.
ПЕРЕТРОГАТЬ сов. кого-что, разг.
дэммесии услап кериу, бэрин долы менен
туртип кериу-
ПЕРЕТРУДИТЬ сов. что кеп ислеу <
кеп ислегенликтен шаршау.
перетруждать несое. см. перетру-
дить.
ПЕРЕТРУСИТЬ сов. разг, датты дор-
дыу, жаны далмау, зэрреси ушыу.
ПЕРЕТРУСИТЬ сов. что, разг, силкиу,
датыу; ~ сено пишенди датыу.
ПЕРЕТРЯСАТЬ несов. см. перетрясти.
ПЕРЕТРЯСТИ сов. что 1. хэммесин ца-
гыу, бэрин силкиу; ~ всю одежду кииим-
лердиц бэрин цагыу; 2. (в поисках чего-л.)
излеу, бэрин царап шыгыу, ацтарып цыды-
рыу.
ПЕРЕТРЯХИВАТЬ несов. см. перетрях-
нуть.
ПЕРЕТРЯХНУТЬ сов. что датыу, силкиу;
~ подушку кепшикти датыу.
ПЕРЕТЯГИВАТЬ несов. см. перетянуть.
ПЕРЕТЯГИВАТЬСЯ несов. см. перетя-
нуться.
перетяжка ж. 1. (натягивание заново)
цайта тартыу, цайта цатырыу; 2. полигр.
кешириу.
— 661 —
ПЕР
ПЕРЕТЯНУТЫЙ 1. прич. от перетя-
нуть; 2. прил. (туго стянутый в талии)
тартып байланган, цысып байланган.
ПЕРЕТЯНУТЬ сов. 1. кого-что тартып
экелиу, тартып шыгарыу, суйреп шыгарыу;
~ лодку к берегу цайыцты тартып жагага
шыгарыу; 2. кого-что, перен. (перема-
нить) тартыу, еткериу; ~ кого-л. иа свою
сторону биреуди ез тэрепине тартыу; 3. что
датты тартыу, беккем цатырыу, кысып
байлау, тартып байлау; ~ талию поясом
белди белбеу менен кысып байлау; 4. что,
полигр. кешириу; 5. что (заново натянуть)
цайта тартыу, цайта цатырыу; ~ ремни
у лыж лыжаныц бауларын цайта тартыу;
6. кого-что и без доп. (превзойти в весе)
ауыр келиу, басым келиу.
ПЕРЕТЯНУТЬСЯ сов. катты цысып
бууыныу, жудэ тартып байланыу; ~ поя-
сом белбеуди тартып бууыу.
ПЕРЕУБЕДЙЦТЬ сов. кого исендириу,
инандырыу, тусиндириу, кайта исенди-
риу, дайта тусиндириу; его ие ~шь оны
исендире алмайсац.
ПЕРЕУБЕЖДАТЬ несов. см. переубе-
дить.
ПЕРЕУЛОК ж. переулок, келте кеше,
цысца кеше, кишкене кеше.
ПЕРЕУПРЯМИТЬ сов. кого, разг, ежет-
лик етиу, ежетликти басцадан еткериу.
ПЕРЕ УСЁРДСТВ ОВАТ Ь сое. в чём, разг.
аса тырысыу, женсиз тырысыу, артыдмаш
Еайрат салыу, орынсыз гайрат салыу,
зор салыу; ~ в похвалах мактауга ар-
тыкмаш гайрат салыу, мадтаура зор салыу.
ПЕРЕУСТРАИВАТЬ несов. см. переустро-
ить.
ПЕРЕУСТРОИТЬ сов. что кайта курыу,
кайта салыу, кайта орналастырыу, бас-
каша курыу-
ПЕРЕУСТРОЙСТВО с. кайта курыу,
кайта дузиу; ~ квартиры квартиранын,
кайта курылыуы.
ПЕРЕУТОМИТЬ сов. кого-что, чем катты
шаршатыу, жудэ жалыктырыу, дэрманын
куртыу.
ПЕРЕУТОМИТЬСЯ сов. катты шаршау,
жудэ жалырыу, дэрманы курыу.
ПЕРЕУТОМЛЕНИЕ с. катты шаршаушы-
лык, жудэ жальныушылык, дэрманы ку-
рыу шылык-
ПЕРЕУТОМЛЁННЫЙ 1. прич. от пере-
утомить; 2. прил. жудэ шаршаган, жудэ
жалыццан; ~ вид жудэ шаршаган тур.
ПЕРЕУТОМЛЯТЬ несов. см. переутомить.
ПЕРЕУТОМЛЯТЬСЯ несов. см. пере-
утомиться.
ПЕРЕУЧЕСТЬ сов. что кайта есаплау,
кайта санау; ~ оставшийся товар калган
товарларды кайтадан есаплау.
ПЕРЕУЧЁТ м. кайта есап, кайта санау,
кайта есапка алыу; ~ товаров в магазине
дукэндаты товарларды кайта есапка алыу.
ПЕРЕУЧИВАТЬ несов. см. переучить.
ПЕРЕУЧИВАТЬСЯ несов. см. переучить-
ся.
ПЕРЕУЧИТЫВАТЬ несов. см. переучесть.
ПЕРЕУЧИТЬ сов. 1. кого (обучить за-
ново) цайтадан уйретиу, цайтадан оцы-
тыу; 2. что цайта оцыу, тазадан уйрениу;
~ стихотворение цосыцты тазадан уйре-
ниу; 3. кого (обучить всех, многих) Кэм-
месин оцытып шыгыу, бэрин оцытыу.
ПЕРЕУЧИТЬСЯ сов. на кого-что цайта-
дан оцыу, тазадан уйрениу, басца енер
уйрениу; ~ на токаря цайтадан оцып то-
карлыцты уйрениу.
ПЕРЕФОРМИРОВАТЬ сов. кого-что 7
воен, тазадан дузиу, кайтадан дузиу, кайта
уйымластырыу, баскаша курыу; ~ диви-
зию дивизияны кайта дузиу.
ПЕРЕФОРМИРОВАТЬСЯ сов. воен, таза-
дан дузилиу, кайтадан дузилиу, кайта
уйымласыу, баскаша курылыу; полк ~лся
полк кайтадан дузилди.
ПЕРЕФОРМИРОВКА ж. воен, тазадан
дузиу, кайта дузиу, кайта уйымласыу;
~ частей эскерий белимлерди кайта ду-
зиу.
ПЕРЕФОРМИРОВЫВАТЬ несов. см. пе-
реформировать.
ПЕРЕФОРМИРОВЫВАТЬСЯ несов. см.
переформироваться.
ПЕРЕФРАЗИРОВАТЬ сов. и несов. кого-
•что басцаша айтыу, езгертицкиреп ай-
тыу, езинше баян етиу.
ПЕРЕФРАЗИРОВКА ж. 1. (действие)
басцаша айтыу, езгертип айтыу, езинше
баяи етиу; 2. (перефразированные слова,
фразы) басцаша айтылыу, езгертилип ай-
тылыу.
ПЕРЕХВАЛИВАТЬ несов. см. перехва-
лить.
ПЕРЕХВАЛИТЬ сов. кого-что асыра мак-
тау, кеп марапатлау.
ПЕРЕХВАТ ж разг. 1. (действие) тутып
алыу, услап алыу; 2. (место) тутатугын
жер, токтататугын жер, услайтугын жер.
ПЕРЕХВАТАТЬ сов. кого-что барлыгын
тутыу, барлыгын услау.
ПЕРЕХВАТИ||ТЬ сов. 1. кого-что тутып
алыу, услап алыу, жолда услау; ~ть
письмо хатты жолда тутып алыу; мие
удалось ~ть его по дороге мен оны жолда
тутып алдым; 2. что (захватить) цолга
тусириу, басып алыу; ~ть коммуника-
ции протйвника душпанныц цатнау жол-
ларын басып алыу; 3. что (перевязать
поперёк) бууыу, тацыу, байлау; 4. что,
чего, разг, (наскоро перекусить) тез жеу,
бурап тыгыу; 5. что, чего, перен. разг,
(взять в долг) царыз алыу; ~ть денег до
зарплаты айлыц алганша пул царыз алыу;
6. в чём и без доп., перен. разг, (переусерд-
ствовать) асыгыу, шыдамсызланыу; ~ть
чей-л. взгляд биреудиц кез царасына дусла-
сыу, биреудиц нэзерин тоцтатыу, биреудиц
нэзерин услау; от радости у него ~ло
дыхание цууанганлыцтан оныц деми ты-
гылды.
ПЕРЕХВАТЫВАТЬ несов. см.’ перехва-
тйть.
ПЕРЕХВОРАЦТЬ сов. разг. 1. (о всех,
многих) бийтапланыу, кеселлеииу, науцас-
ланыу, ауырыу; все дети ~ли грйппом
балалардыц кэммеси грипп пенен ауырып
шыцты; 2. чем (многими болезнями) кеп
кеселди басынан еткериу.
ПЕР
- - 662 —
ПЕРЕХИТРИТЬ сов. кого-что алдау, ।
сумлыгын асырыу, дийлекерлигин асырыу;
~ врага душпаннан сумлыдты асы-
рыу.
ПЕРЕХОД м. 1. (действие) етиу, асып
тусиу, кешиу; ~ через горы таулардан
асып тусиу; ~ на другую работу басда
жумысда етиу; ~ войск в наступление
эскерлердин. дужимге етиуи; ~ от социа-
лизма к коммунизму социализмнен комму-
низмге етиу; ~ на чью-л. сторону биреу-
диц гэрепнне етиу; ~ количества в каче-
ство саннын. сапага етиуи; ~ на хозрас-
чёт хожалыц есабына етиу; 2. (место)
ететугын жер, асып ту сету гын жер; 3. (рас-
стояние) бир кунлик жол; останошться
в двух ~ах от города да л а дан еки кунлик
жерде тоцтау; 4. (постепенное изменение)
кем-кемнен етиуи, айналыуы, езгериуи;
~ предгорной равнины в степь тау етеги
тегнслигинин. дал ага айналыуы.
ПЕРЕХОДИТЬ несов. см. перейти.
ПЕРЕХОДНОЙ прил. см. переходный.
ПЕРЕХОДНЫМИ прил. 1. (служащий
для перехода) етиу, ететугын; ~й тон-
нель етиу тоннели; 2. атлау..., етиу...; ~е
экзамены етиу экзаменлери; 3, (промежу-
точный) етиу..., кешиу...; ~й период
етиу дэуири; ~й возраст бэлахатца жеткен
дэуир, балалыцтан етиу дэунри; <•- ~й
глагол грам. ауыспалы фейил.
ПЕРЕХОДЯЩ||ИЙ 1. прич. от перехо-
дить; 2. прил. (вручаемый победителю)
кешпели; ~ее красное знамя кешпели Кы-
зыл байрак; ~ий кубок кешпели кубок;
3. прил. фин. ауыспалы, етпели, ендиги
жылга ететугын; ~ие суммы ендиги жыл-
га цалатугын суммалар.
ПЕР„ЕЦ м. бурыш (есимлик >;гм собыеы);
задать ~цу кому-л. биреуге катты кейиу,
биреуди ет жемеседе сорпа ишкендей
етиу.
ПЕРЕЦАРАПАТЬ сов. кого-что тырнап
таслау.
ПЕРЕЦАРАПАТЬСЯ сов. 1. (исцарапать
друг друга) бир-бирин тырнау, тырнасыу;
2. (исцарапать себе что-л.) езин-ези тыр-
натып алыу, езин-ези жырдырып алыу.
ПЕРЕЦЕДИТЬ сов. что 1. (заново) дайта
сузиу; 2. (всё, многое) хэммесин сузиу,
Хэммесин аударыу.
ПЕРЕЦЕЖИВАТЬ несов. см. переце-
дить.
ПЕРЕЦЕЛОВАТЬ сов. кого-что хэмме-
син суйип шыгыу, бэрин суйиу.
ПЕРЕЦЕЛОВАТЬСЯ сов. суйисиу.
ПЕРЕЧЕКАНИВАТЬ несов. см. перече-
канить.
ПЕРЕЧЕКАНИТЬ сов. что 1. (заново)
дайта куйыу, кайта согыу, баскаша етип
куйыу; 2. (всё, многое) хэммесин кайта
куйыу-
ПЕРЕЧЕКАНКА ж. дайта дуйыу, цайта
согыу, басцаша етип дуйыу; ~ старой
монеты ески тецгени цайта цуйыу.
ПЕРЕЧЕНЬ м. есап, дизим, сан; ~ книг
китаплардыц дизими.
ПЕРЕЧЁРКИВАТЬ несов. см. перечерк-
нуть.
ПЕРЕЧЕРКНУТЬ сов. что сызыу, сызып
таслау; ~ страницу бир беттн сызып
таслау.
ПЕРЕЧЕРНИТЬ сов. что, разг, эбден
карайтып жибериу, жудэ царалау.
ПЕРЕЧЕРТИТЬ сов. что 1. (заново) кайта
сызыу; 2. (снять копию) кеширип сызыу;
3. разг, (всё, многое) хэммесин сызыу, бэрин
сызып шыгыу.
ПЕРЕЧЕРЧИВАТЬ несов. см. перечер-
тить.
ПЕРЕЧЕСАТЬ сов. 1. кого-что (заново)
цайтадан тарау, тарау, цасыу; 2. кого
(всех, многих) хэммесин биримлеп тарау;
3. что бэрин таран шыгыу; ~ всю шерсть
жунннц бэрин таран шыгыу.
ПЕРЕЧЕСАТЬСЯ сов. цайтадан цасыу,
тазадан тарау, басцаша етип тарау.
ПЕРЕЧЕСТЬ I сов. см. пересчитать.
ПЕРЕЧЁСТЬ II сов. см. перечитать; ~
письмо несколько раз хатты бир неше
рет оцыу.
ПЕРЕЧЁСЫВАТЬ несов. см. перечесать.
ПЕРЕЧЁСЫВАТЬСЯ несов. см. перече-
саться.
ПЕРЕЧИНИВАТЬ несов. см. перечи-
нить.
ПЕРЕЧИНИТЬ сов. что, разг. 1. (заново)
Хэммесинин ушын шыгарыу; 2. (всё, мно-
гое) хэммесин жамау, бэрнн оцлап шыгыу;
~ все мешки хэмме цалталарды жамап
шыгыу.
ПЕРЕЧИСЛЕНИЕ с. 1. санау, есаплау;
поимённое ~ участников соревнования жа-
рысца цатнасыушыларды атма-ат санап
шыгыу; 2. фин. еткериу; ~ денег ацшаны
еткериу; 3. фин. (перечисленная сумма)
перечисление, еткерилген сумма.
ПЕРЕЧИСЛИТЬ сов. 1. кого-что санау,
есаплау; присутствующих цатнасыу-
шыларды санап шыгыу; 2. кого-что (назна-
чить, перевести) белгилеу, еткериу;
~ в запас запасца еткериу; 3. что, фин.
еткериу; ~ деньги на текущий счёт агым-
дагы счётца ацша еткериу.
ПЕРЕЧИСЛЯТЬ несов. см. перечис-
лить.
ПЕРЕЧИСТИТЬ сов. что 1. (всё, многое)
бэрин тазалап шыгыу, хэммесин сыпырып
шыгыу, суртип шыгыу; 2. (заново) кайта-
дан тазалау, екинши рет суртиу.
ПЕРЕЧИТАЦТЬ сов. кого-что 1. (заново)
цайтадан оцып шыгыу, жанадан оцып
шыгыу; я ешё раз ~л письмо мен хатты
жене бир рет оцып шыцтым; 2. (всё, мно-
гое) хэммесин оцып шыгыу, бэрин оцып
шыгыу, кеп оцыу; ~ть все журналы бар-
лык журналларды оцып шыгыу.
ПЕРЕЧИТЫВАТЬ несов. см. перечитать.
ПЕРЕЧИТЬ несов. кому, разг, царсы ай-
тыу, сез цайтарыу.
ПЕРЕЧИЩАТЬ несов. см. перечистить.
ПЁРЕЧНИЦА ж. бурыш ыдыс.
ПЕРЕЧУВСТВОВАТЬ сов. что и без доп.
кеп нэрсени басынан кешириу.
ПЕРЕШАГИВАТЬ несов. см. перешаг-
нуть.
ПЕРЕШАГНУТЬ сов. 1. что, через кого-
-что атлап етиу; ~ через порог босагадан
— 663 —
ПЕР
атлап етиу; 2. что, через что, перен. асып
кетиу, асып етиу.
ПЁРЕШЁЕК м. геогр. цыснац, мойын.
ПЕРЕШЕПТЫВАТЬСЯ несов. с кем сы-
бырласыу, сыбырлап сейлесиу, губирле-
сиу.
ПЕРЕШИБАТЬ несов. см. перешибить.
ПЕРЕШИБИТЬ сов. что, разг, урып
сындырыу, урып тусириу, датып сынды-
рыу.
ПЕРЕШИВАТЬ несов. см. перешить.
ПЕРЕШИВКА ж. дайта тигис, сегип ти-
гиу-
ПЕРЕШИТЬ сов. 1. что дайтадан тигиу,
сегип тигиу; ~ пальто пальтоны дайта
тигиу; 2. что, из чего сетип дайтадан ти-
гиу, тысын аударып тигиу; из старого
пальто куртку гене пальтоны дайтадан
сетип сырмад тигиу.
ПЕРЕШЛИФОВАТЬ сов. что 1. (заново)
цайта жалтыратыу, цайта ысыу; 2. (всё,
многое) хэммесин жалтыратып шытыу.
ПЕРЕШЛИФОВЫВАТЬ несов. см. пере-
шлифовать.
ПЕРЕШНУРОВАТЬ сов. что цайтадан
байлау, бауын цайтадан еткериу.
ПЕРЕШНУРОВЫВАТЬ несов. см. пере-
шнуровать.
ПЕРЕШТОПАТЬ сов. что 1. (всё, мно-
гое) хэммесин жамау, бэрин торлап жамау;
~ все чулки шулыцлардын. хэммесин тор-
лап жамап шытыу; 2. (заново) цайтадан
жамау, цайта торлап шыгыу.
ПЕРЕШТОПЫВАТЬ несов. см. перешто-
пать.
ПЕРЕЩЕГОЛЯТЬ сов. кого, в чём, разг.
сэнлениу, есемлениу, жуде кербазла-
ныу.
ПЕРЕЭКЗАМЕНОВАТЬ сов. кого, разг.
1. (подвергнуть переэкзаменовке) цайтадан
экзамен алыу, цайта сынау, цайтадан
имтихан алыу; 2. (всех, многих) хэммеси-
нен экзамен алыу, бэрин сыннан еткериу.
П ЕРЕЭКЗАМЕНОВ АТ ЬСЯ сов. дайта
экзаменнен етиу, дайта экзаменди тапсы-
рыу, дайта сынадтан етиу, дайта имтихан
тапсырыу.
ПЕРЕЭКЗАМЕНОВКА ж. дайта экза-
мен, дайтадан экзамен тапсырыу, дайта сы-
над, дайта имтихан.
ПЕРЕЭКЗАМЕНОВЫВАТЬ несов. см. пе-
реэкзаменовать.
ПЕРЕЭКЗАМЕНОВЫВАТЬСЯ несов. см.
переэкзаменоваться.
ПЕРИ ж. миф. пери.
ПЕРИГЕЙ м. астр, перигей (Ай орбита-
сыныц Жерге жацын точкасы).
ПЕРИЛА только мн. доршау, суйениш,
дапталлыд; деревянные ~ басдыштын, дап-
тал агашы.
ПЕРИМЕТР м. мат. периметр (геоме-
триялыц фигураныц цэмме тгреплериниц
узынлыгыныц цосындысы)-, ~ треугольника
уш муйешлнктин. периметри.
ПЕРИМЕТРИЧЕСКИЙ прил. периметр...,
периметрлик.
ПЕРЙНА ж. кепирен, дус тесек, пер
тесек.
ПЕРИОД м. 1. уакыт, дэуир, мезгил,
заман; в течение короткого ~а дысда
уадыттын, ишинде; ~ цветения хлопчат-
ника пахтанын, гуллеу дзуири; 2. геол.
заман; ледниковый ~ муз заманы; мело-
вой ~ пор заманы; 3. мат. периодлыд
белшек; 4. грам. гэп дурылысыныц бир
тури.
ПЕРИОДИЗАЦИЯ ж. дэуирлерге белиу.
ПЕРИбДИКА ж. собир. мезгилли шыгып
турган газета-журналлар; научная ~
мезгилли шыгып турган илимий газета-
-журналлар.
ПЕРИОДИЧЕСКИЙ прил. 1. белгили
уацытта, уацты-уацты; 2. (о печатных
изданиях) кунделикли, белгили уацытта
шыгып туратугын; ~ая печать кунделикли
баспа сез (газета цям журналлар); 3. пе-
риодлыц; ~ая система элементов хим. эле-
ментлердиц периодлыц системасы; ~ая
дробь мат. периодлыц белшек.
ПЕРИОДИЧНОСТЬ ж. периодлыд, уад-
ты-уадты болыушылыд, дайталанып ту-
рыу шылыд; ~ выхода газеты газетаньщ
шыгыуынын. дайталанып турыушылыгы.
ПЕРИОДИЧНЫЙ прил. см. периодиче-
ский 1.
ПЕРИПЕТИИ мн. (ед. перипетия ж.)
кутилмеген хэдийсе, тосаттан болган
езгерис.
ПЕРИСКОП м. перископ (суу асты ке-
месинен кериуге арналган оптикалыц цу-
рал).
ПЕРИСТАЛЬТИКА ж. физиол. пери-
стальтика (вцештиц, ишектиц жыйыры-
лыуы).
ПЕРИСТЫ Й прил. 1. зоол. (покрытый
перьями) пэрли, пэр цаплаган; 2. (похожий
на перья) пэрге уцсаган, пэр сыяцлы; ~е
лйстья пэрге уцсаган жапырадлар; <> ~е
облака ала бултлар.
ПЕРИТОНИТ м. мед. перитонит (иштиц
тырысыуы, аязлауы).
ПЕРИФЕРИЙНЫЙ прил. периферия...,
перифериялыц, пайтахтан цашыц, орайдан
узацтагы.
ПЕРИФЕРЙЧЕСКЦИЙ прил. анат. пери-
фериялыц, сырттагы, усти бетинги, жузде-
ги; ~ая нервная система перифериялыц
нерв системасы, сырттагы нерв система-
сы.
ПЕРИФЕРЙЦЯ ж. 1. периферия, пай-
тахтан цашыц, орайдан узац, жабан; ра-
ботать на ~и пайтахтан узацта ислеу;
2. периферия, сырт бети, устинги бети,
жуз бети; нервная ~я нерв перифериясы,
нервтын. жуз бети.
ПЕРИФРАЗ м., ПЕРИФРАЗА ж. лит.
перифраза (бир сездиц мэнисин бир цанша
квркемирек цэм кецейтицкиреп бериу, мыс.-,
«арысланъды «цайуанлардыц патшпыъ
деп).
ПЕРИФРАЗИРОВАТЬ сов. и несов. что
басца сез бенен айтыу, езгертип айтыу;
~ пословицу нацылды басца сез бенен
айтыу.
ПЕРКУССИЯ ж. мед. перкуссия, тур-
тиу, шертиу.
ПЕРКУТИРОВАТЬ сов. и несов. кого,
мед. туртип кериу, шертип кериу.
ПЕР___________________- 664 -_____________________
ПЕРЛ м. 1. уст. (жемчужина) инжи,
маржан; 2. перен. дасыл сездиц улгиси,
сездиц маржаны; перлы остроумия тап-
цырлыцтыц маржаны, шебер сездин, мар-
жаны.
ПЕРЛАМУТР м. перламутр.
ПЕРЛАМУТРОВЫЙ прил. 1. перла-
мутр...; 2. (о цвете) перламутр, цулпы
дэнген, ацшыл.
ПЕРЛбВКА ж. разг, арпа жарма, туйил-
ген арпа,.
ПЕРЛОВЦЫЙ прил. арпа жарма, ту-
йилген арпа; ~ая крупа арпа жармасы.
ПЕРЛОН м. перлон (синтетикалыц жа-
салма талшыц ямаса оннан тоцылеан
гезлеме).
ПЕРЛЮСТРАЦИЯ ок. перлюстрация, бас-
цаныц хатын ашып одыу (тексериу мац-
сетинде).
ПЕРЛЮСТРИРОВАТЬ сов. и несов. что
перлюстрацнялау, басданыц хатын ашып
одыу; ~ письма хатты перлюстрацнялау,
басданыц хатын ашып одыу.
ПЕРМАНЕНТ м. перманент (белгиленген
уацытца шекем шашты буйралау).
ПЕРМАНЕНТНОСТЬ ж. перманеитлик,
узликсизлик.
ПЕРМАНЁНТН [|ЫЙ прил. перманентли,
узликсиз; ~ое развитие перманентли
рауажланыу, узликсиз рауажланыу.
ПЕРНАТЫЙ прил. 1. данатлы, пэрли;
2. в знач. сущ. мн. пернатые дусла
ПЕРЦО с. 1. пэр; куриное ~б тауыц
пари; 2. (для письма) перо, ушлыд; ручка
с ~ом перолы ручка; 3. перен. (писатель-
ская манера) дэлем; у него острое ~б
оныц дэлеми еткир, оныц сези еткир;
4. (плавник рыбы) далаш; 5. (зелень лука,
чеснока) жапырад (пияздыц я сарымсацтыц)',
6. тех. (лопасть) пэриктиц жалпад жери,
ескектиц жалпад жери; ~б руля рульдиц
жалпад жери;<> вечное ~б мэцгилик перо;
владеть ~бм эдебий шеберлиги артыу,
эдебий удыбы артыу; ни пуха ни ~а исиц
оц болсын, ау данлы болсын; одним рос-
черком ~а бирден-ад, дэлем менен бир
туртип; взяться за ~б жаза баслау.
ПЕРОЧИННЫЙ прил.: ~ нож кишкене
шаццы.
ПЕРПЕНДИКУЛЯР м. перпендикуляр,
тик сызыц.
ПЕРПЕНДИКУЛЯРНЫЙ прил. перпен-
дикуляр..., перпендикулярлыц, тик сызыц-
лы.
ПЕРРОН м. перрон (вокзалдаеы пассажир
платформасы).
ПЕРРбННЫЙ прил. перрон...
ПЕРСИДСКИЙ прил. парс...; ~ язык
парс тили, парси.
ПЕРСИК м. шабдал (агаш цам мийуе).
ПЕРСИКОВЫЙ прил. шабдал...
ПЕРСОН ||А ж. персона, киси, адам;
важная ~ а эхмийетли адам; обед на десять
персоной адамлыд туски аудат;<> ~ а грата
дип. персона грата; собственной ~ой ирон.
цара басы.
ПЕРСОНАЖ м. лит. персонаж, цатна-
сыу шы; отрицательный ~ унамсыз пер-
сонаж.
ПЕРСОНАЛ м. собир. персонал, хызмет-
керлер; медицйнский ~ медицина персо-
налы.
ПЕРСОНАЛЬНО нареч. айрым, жекке.
ПЕРСОНАЛЬН ЦЫЙ прил. арнаулы, жек-
ке; ~ое приглашение арнаулы шацырыу;
-~ая пенсия арнаулы пенсия; ~ое дело
арнаулы ис, жекке ис; ~ый пенсионер
персоналльщ пенсия алыушы.
ПЕРСПЕКТИВНА ж. 1. жив. перспек-
тива; законы ~ы перспектива зацлары;
2. (вид, панорама, даль) керинис; узадлыд;
из окна открывалась прекрасная ~а эйнек-
тен эжайып кериннс жаинады; 3. мн. пер-
спективы перен. перспектива, келешек,
умит; ~ы на урожай егиннин келешеги;
в ~е келешекте, алдагы уадытта.
ПЕРСПЕКТЙВНЦЫЙ прил. 1. (отражаю-
щий перспективу) перспективалы; ~ое изо-
бражение перспективалы суурет; 2. келе-
шектеги, алдагы уацыттагы, перспектива-
лыд; ~ый план развития иарбдиого хозяй-
ства халыц хожалыгыныц келешектеги
рауажланыу планы; 3. (имеющий перспек-
тивы) перспективасы бар, келешеги бар;
~ая работа перспективасы бар жумыс. J
ПЕРСТ м. уст. бармац, саусац; один
как ~ жападан жалгыз.
ПЁРСТЕНЬ м. жузик.
ПЁРСЫ мн. (ед. перс м.. персиянка ж.)
парслар (Иранныц тийкаргы халцы).
ПЕРТУРБАЦИЯ ж. 1. (внезапное нару-
шение чего-л.) кутилмеген езгерис; 2. астр.
пертурбация (аспан денесиниц басца дене-
лердиц тартыу кушиниц тгсири менен
жолын езгертиуи).
ПЕРФЁКТ м. грам. перфект (фейилдиц
еткен мацали).
ПЕРФОРАТОР м. перфоратор (1. кагаз-
ды, кинолентаны тесетугын цурал\ 2. горн,
may жынысларын бураулайтуеын цу-
рал).
ПЕРФОРАТОРНЫЙ прил. перфоратор-
лы; ~ молоток перфораторлы шеккиш.
ПЕРФОРАЦИОННЫЙ прил. перфора-
ция..., тесиуши.
ПЕРФОРАЦИЯ ж. 1. (действие) перфо-
рациялау, тесиу, ойыу; 2. мед. перфора-
ция, перфорацияланыу, тесилиу, ойылыу;
желудка ас цазанныцперфорацияланыуы,
ас цазанныц тесилиуи; 3. кино тесиклер.
ПЕРФОРИРОВАТЬ сов. и несов. что
1. мед. перфорация етиу, перфорациялау;
2. горн, бурайлап тесиу; 3. кино кеп тесик-
лер тесиу, цатар тесиклеэ есиу.
ПЁРХОТЬ ж. цайызгац.
ПЕРЧАТКЦА ж. цолгап; вязаные ~и
тоцылган цолгап; боксёрские ~ и боксёрлер
цолгабы.
перчАточнный прил. цолгап..., цол-
гапшылыц; ~ое производство цолгап енди-
риси.
ПЕРЧИТЬ несов. что бурышлау, бурыш
салыу; ~ мясо гешти бурышлау.
ПЕРШЙТЦЬ несов. безл. цышыу, цымыр-
шыу; у меня в горле ~ мениц тамагым?
цышып тур.
ПЁС м. 1. нит. кепек, тебет; 2. перен-
Презр. ийт, кепек.
— 665 —
ПЕТ
ПЁСЕНКА ж. уменьш. от песня; < его ~
спета оныц бахыты тайды, оныц болары
болды.
ПЕСЕННИК м. 1. (сборник песен) нама-
лар жыйнагы; 2. (исполнитель) цосыцшы,
баксы; 3. (автор) нама жазыушы компози-
тор, цосыцтыц сезин жазыушы.
ПЕСЕННЫЙ прил. цосыц..., цосыцлыц;
~ стиль цосыц стили.
ПЕСЕЦ м. песец (поляр тулкиси х,эм
оныц териси)', голубой кек песец.
ПЕСИЙ прил. разг, ийт..., кепек...,
тебет...
ПЕСКАРЬ м. пескарь (балыц).
ПЕСНЬ ж. 1. уст. см. песня 1; 2. лит.
(глава поэмы) бап.
ПЁСНЦЯ ж. 1. цосыц; народная ~ я халыц
цосыгы; застольная ~я отырыспа цосыгы;
2. см. песнь 2; старая ~я ески жыр,
хэммеге белгили нэрсе; тянуть одну и ту же
~ю бир нэрсени цайта-цайта айта бериу.
ПЕС || б К м. 1. цум, шеге; золотоносный
~бк алтынлы цум, алтынлы шеге; 2. мн.
пески цум, шеге; зыбучие ~кй ысылдаган
цумлар; 3. разг, (сахарный) цум шекер;
< золотой ~бк алтын цум; ~6к сыплется
жудэ цартайган, тозган (адам цаццында);
строить на ~кё тыянацсыз нэрсеге тийкар-
ланыу, тыянацсыз нэрсеге суйениу.
ПЕСбЧНЦЫЙ прил. 1. цум, шеге; ~ые
часы цум саат; 2. (о цвете) цум рецли;
3. кул. жумсац (цургац цамырдан исленген)',
~ое печенье жумсац печенье.
ПЕССИМИЗМ м. пессимизм, умитсизлик,
емирден туцилиушилик.
ПЕССИМИСТ м. пессимист, умитсиз
адам, емирден туцилиуши адам.
ПЕССИМИСТИЧЕСКИЙ прил. песси-
мистлик, умитсиз, емирден туцилгеи; ~
взгляд на что-л. умитсиз кез царас, емир-
ден тунилген кез царас.
ПЕССИМИСТИЧНОСТЬ ж. пессимист-
лик, умитсизлик, емирден туцилиушилик.
ПЕССИМИСТИЧНЫЙ прил. см. песси-
мистический.
ПЕССИМИСТКА женск. от пессимист.
ПЕСТ м. келсап.
ПЁСТИК м. бот. пестик, аналыц.
ПЁСТОВАТЬ несов. кого-что, уст. элпеш-
леу, тэрбиялау, гамхорлыц етиу.
ПЕСТРЁЦТЬ I несов. 1. (виднеться —
о пёстром) шубарланып кериниу, турле-
нип кериниу; в траве ~ли цветы шептиц
арасында гуллер шубарланып керинди;
2. (быть пёстрым) шубарланыу, турлениу;
луга ~ ют цветами отлы майдан лар гуллер
менен шубарланып тур.
ПЕСТРЁЦТЬ II несов. (попадаться на
глаза) кезге тусиу, жайнап турыу; всюду
~ли плакаты тум-туста плакатлар жайнап
керинип турды.
ПЕСТРЙТЦЬ несов. 1. что (делать пё-
стрым) шубар етиу, шубарландырыу, тур-
лендириу; 2. безл. цамасыу; в глазах ~ от
разноцветных огней турли-турли рецли
отлардан кезлер цамасады; 3. чем, перен.
(изобиловать) толыу, жайнау, быжнау;
письмо ~ ошибками хаттыц иши толган
цэте.
ПЕСТРОТА ж. шубарлыц, турли-тусли-
лик, турли ренлилнк.
ПЁСТРЦЫЙ прил. 1. шубар, турли рецли,
турли-тусли; ~ый ковёр турли рецли
гилем; ~ая ткань турли рецли гезлеме;
2. перен. (неоднородный) турли, дер турли;
~ый состав слушателей тьщлаушылардыц
дэр турли составы.
ПЕСЦОВЫЙ прил. песец...; песецтен
тигилген, песецтен исленген.
ПЕСЧАНИК м. цум тас.
ПЕСЧАНЦЫЙ прил. цумлы; ~ая почва
цумлы топырац; ~ое дио цумлы туп.
ПЕСЧИНКА ж. кум буртиги.
ПЁТЕЛ ЬНЫЙ прил. сэдеп жай..., сэдеп
жайлы, илгек жайлы; ~ крючок сэдеп
жай то_р лайту гын тебен.
ПЕТИТ м. полигр. петит (типография
шрифта).
ПЕТЙЦИЦЯ ж. петиция, кепшилик арза-
сы; подать ~ю петиция бериу.
ПЕТЛЙЦА ж. 1. (петля на верхней одеж-
де) сэдеп жай, илгек жай; 2. (нашивка)
белги.
ПЁТЦЛЯ ж. 1. илмек, гурмек; завязать
~лю гурмек шалыу, илмек етип байлау;
2. перен. (виселица) дар; 3. (на одежде) сэдеп
жай, илгек жай; обметать ~ли илгек жай
ашыу; 4. топса; дверь соскочйла с ~ель
цапы топсадан шыгып кетти; 5. (при вяза-
нии) туйин, илмек; в. ав. петля, гурмелип
ушыу; мёртвая ~ля тикке гурмелип ушыу;
<> хоть в ~ лю лезь жудэ хэм цыйын жагдай,
езицди-езиц асып елсецде; надеть ~лю иа
шею кому-л. биреуди цыйын жагдайга цал-
дырыу, ауырманлыд салыу.
ПЕТЛЯТЬ несов. разг, ийрек-ийрек етип
журиу, айланып журиу.
ПЕТРОГРАФ м. петрограф (петрография
бойынша цэниге).
ПЕТРОГРАФИЧЕСКИЙ прил. геол, пет-
рография..., петрографиялыц.
ПЕТРОГРАФИЯ ж. петрография (геоло-
гияныц may жынысларын, тасларды изерт-
лейту/ын белими).
ПЕТРУШКА я<с. петрушка (ауцатца салы-
натурын кек шеп).
ПЕТУНИЯ, ПЕТУНЬЯ ж. бот. петунья
(бар есимлик).
ПЕТ||УХ м. 1. кораз; 2. перен. разг,
(забияка) тентек, жэнжелшил; пустить
~уха наманы бузып жибериу; пустить
красного ~уха от бериу, ертеу; проси-
деть до ~ухбв тац атканша отырыу; встать
с ~ у хам и тауык шацырганнан-ац турыу,
тауыц пенен бирге турыу.
ПЕТУШИЙ прил. цораз...
ПЕТУШЙНЫЦЙ прил. 1. цораз..., цораз-
дыц; ~е шпоры цораздыц тепкирлери; ~й
бой цораз урысы; 2. перен. (запальчивый)
цораз, тентек, урысцац; ~й характер цораз
минез; <> ~й голос цораз дауыслы.
ПЕТУШЙ ЦТЬСЯ несов. разг. Хэкирецлеу;
что ты ~шься? сен неге хэкирецлейсец?
ПЕТЬ несов. 1. что и без доп. айтыу; ~
песню цосыц айтыу; ~ басом жууан дауыс
пенен цосыц айтыу; он хорошо поёт ол
жацсы айтады; кто поёт сегодня Онегина?
бугин Онегин болып ким айтады?; 2. (опти-
ПЕХ
- - 666 —
цах ) сайрау, шадырыу; <> ~ дифирамбы
мадтауын жеткериу, асыра мадтау.
ПЕХОТА ж. пехота, пияда эскер, жаяу
эскер.
ПЕХОТЙНЕЦ м. пияда эскердиц жауын-
гери, жаяу эскердиц жауынгери.
ПЕХОТНЫЦЙ прил. пехота..., пияда эс-
кер..., жаяу эскер...; ~е части пыяда
эскер белимлери.
ПЕЧАЛИТЬ несов. кого-что цапа етиу,
кайрыра салыу, цайгыландырыу, иренжи-
тиу, ууайым шектириу.
ПЕЧАЛИТЬСЯ несов. цапаланыу, цай-
FbiFa салыныу, дайгыланыу, иренжиу,
ууайымланыу.
ПЕЧАЛЦЬ ж. цапа, дапалыд, дайгы,
ууайым, муц; не моя это ~ь мениц
жумысым емес (соотв. элемди суу алганда
уйрекке бир пул); тебё-то какая ~ь? сатан
не цайгы?; вот не было и! усыннан басда
ууайым жод еди!
ПЕЧАЛЬНО 1. нареч. дапалы, цайгылы,
ууайымлы, муцлы; ~ улыбнуться цайгылы
кулимсиреу; 2. в знач. сказ, дыйын, ауыр,
цайгылы, дапалы; ~, но это так дыйын,
бирад усындай.
ПЕЧАЛ ЬН ЦЫЙ прил. 1. (скорбный, уны-
лый} дапалы, цайгылы, ууайымлы, муцлы;
~ое настроение кеуилсизлик; ~ая песня
цайгылы досыд, муцлы досыд; ~ый взгляд
цайгылы кез дарас, ууайымлы кез дарас;
2. (достойный сожаления) екинерлик, еки-
нишли; ~ый случай екинишли уадыя;
оставить по себё~ую память ези тууралы
жаман атад далдырып кетиу.
ПЕЧАТАНИЕ с. басыу, басып шыгарыу;
~ книг китапларды басып шыгарыу.
ПЕЧАТАТЬ несов. 1. кого-что басыу,
басып шыгарыу; ~ кнйги китапларды
басып шыгарыу; 2. кого-что (публиковать
в печати) бастырып шыгарыу, басып шы-
гарыу; 3. что басып шыгарыу; ~ фото-
карточки сууретлерди басып шыгарыу;
4. что (на пишущей машинке) басыу.
ПЕЧАТАТЬСЯ несов. басылыу, басылып
шыгыу; ~ в газете газетада басылдп
шыгыу.
ПЕЧАТКЦА ж. 1. кишкене мер, тацба,
белги; кольцо с ~ой кишкене децгелек
мер; 2. белек; ~а мыла сабынныц бир беле-
ги, бир белек сабын.
ПЕЧАТНИК м. баспа исиниц хызмет-
кери.
ПЕЧАТНО нареч. баспа сез бетинде,
баспа турде; ~ заявить о чём-л. бир нэрсе
х,ак,к1ында баспа сез бетинде жарыялау.
ПЕЧАТНЦЫЙ прил. 1. баспа...; ~ый цех
баспа цехи; ~ый станок баспа станоги;
2. (отпечатанный, напечатанный) басыл-
ган, басып шыгарылган;~ые бланки басыл-
ган бланклар; 3. (опубликованный) басыл-
ган, басып шыгарылган; 4. баспа; писать
~ыми буквами баспа цэриплер менен жа-
зыу; <> ~ый лист полигр. баспа табад;
~ое слово басылган сез.
ПЕЧАТЦЬ ojc. 1. печать, мер; сургучная
~ь сургуч мери, сургучли мер; удостове-
рить подпись ~ью дойылган долды мер
менен тастыйыдлау; 2. полигр. баспа;
находиться в ~и баспада болыу; книга
вышла из ~и китап баспадан шыдты;
3. (издательское и типографское дело) баспа
сез; работники ~и баспа сез хызметкерле-
ри; 4. полигр. баспа, баспа цэрип; цветная
~ь рецли баспа; глубокая ~ь терец баспа;
5. (пресса) баспа сез; периодическая ~ь
кунделикли баспа сез; свобода ~и баспа
сез еркинлиги; 6. перен. (след, отпечаток
чего-л.) тэсир, белги; ~ь времени заманныц
тэсир и._
ПЕЧЕНИЕ с. жабыу, датырыу, писириу.
ПЕЧЁНКА ж. бауыр; жареная ~ цууы-
рылган бауыр.
ПЕЧЁН |ЫЙ прил. пискен, писирилген,
отца кемип писирилген; ~ая картошка
отца кемип писирилген картошка.
ПЕЧЕНЬ ж. анат. бауыр.
ПЕЧЕНЬЕ с. печенье.
ПЁЧКЦА ж. ежире печи; <> танцевать
от ~и бир уйренген жерден баслау.
ПЕЧНИК м. печь салыушы, печьши,
печь устасы.
ПЕЧНЦОЙ прил. печь; ~ая труба печь
моржа; ~бе отопление печь жагып цызды-
рыу.
ПЕЧУРКА ж. разг, кишкене печь.
ПЕЧ[|Ь I несов. 1. что жабыу, датырыу,
писириу; ~ь хлеб нан жабыу; 2. кого-что
и без доп. (обдавать зноем) лаплау, етиу,
цыздырыу; солнце ~ёт голову кун басда
етип баратыр; как блины ~ь бир нэрсени
тез дэм кеп мугдарда таярлау.
ПЕЧЦЫ1 ж. печь; изразцовая ~ь шырша
печь; русская ~ь рус печи;<> доменная ~ь
домна печи; мартеновская мартен печи;
лежать на ^й х.еш нэрсе ислемеу, ис жац-
паслыц етиу.
ПЕЧЬСЯ 1 несов. жабылыу, датырылыу,
писирилиу; хлеб печётся нан жабылып
атыр.
ПЕЧЬСЯ II несов. о ком-чём. (заботиться)
гамын жеу, мэпин ойлау, куйип-писиу;
~ о детях балалардыц гамын жеу.
ПЕШЕХОД м. пияда, жаяу; дорога для
~ов пиядалар ушын жол.
ПЕШЕХОДНЦЫЙ прил. пияда, жаяу жу-
ретуьын; ~ая дорожка аяд сокпац.
ПЕШЕЧКОМ нареч. разг, пиядалап, пия-
да, жаяулап; придётся вам пройтись ~
сизге пияда кетиуге туура келип тур.
ПЁШЦИЙ прил. 1. пияда, жаяу; ~ее
передвижение пияда журиу, жаяу барыу;
2. в знач. сущ. м. пеший пияда; ~ий конно-
му не товарищ погов. пияда атлыга жолдас
емес, пияда атлыга жарыса алмас.
ПЕШКА ж. 1. шахм. пияда, пешка;
2. перен. разг, (ничтожный человек) тири
жан адам.
ПЕШКОМ нареч. пияда, жаяу; ходйть ~
пияда журиу.
ПЕШОЧКОМ нареч. см. пешечком.
ПЕЩЕРА ж. уцгир, цууыс.
ПЕЩЕРНЫЙ прил. 1. уцгир, цууыс; ~
ход уцгир еткел; 2. (доисторический) уц-
гирде жасаган; ~ человек уцгирде жасаган
адам
ПИ с. нескл. мат. пи (шецбердин, узын-
лысыньщ диаметрге тецлиги).
— 667 —
ПИЛ
ПИАЛА ж. пиала.
ПИАНИНО с. нескл. пианино; играть на
~ пианинода ойнау, пианино шертиу.
ПИАНИССИМО нареч. муз. пианиссимо
(жудэ пэсец).
ПИАНИСТ м. пианист, пианиношы.
ПИАНИСТКА женск. от пианист.
ПИАНО нареч. муз. пиано (эсте сес).
ПИАСТР м. пиастр (Турцияда, Египет-
те ^эм басца еллерде пулдыц аты).
ПИВНАЯ ж. пивохана.
ПИВН.ОЙ прил. пиво...; ~ая пена пиво
кебиги.
пйво с. пиво.
ПИВОВАР м. пиво цайнатыушы, пиво
ислеуши, пивошы.
ПИВОВАРЕНИЕ с. пиво кайнатыу.
ПИВОВАРЕННЫЙ прил. пиво, пиво ис-
леп шыгаратугын; ~ завод пиво завод.
ПЙГАЛИЦА ж. 1. пигалица (цус); 2. пе-
рен. разг, тапалтас, шарга, мыртыц.
ПИГМЕЙ м. 1. пигмей (Африкадагы кел-
те бойлы цэуимлердиц уэкили); 2. перен.
пакыр, бийшара адам, жарамас.
ПИГМЕНТ м. пигмент (есимлик х;эм
хайуанлар организминдеги тканьларга реп,
бериуши зат).
ПИГМЕНТАЦИЯ ж. пигментация, пиг-
ментацияланыу (тири организмлердиц
тканьларында рец бериуши затлардыц
пайда болыуы); ~ глаза кездиц пигмента-
цияланыуы.
ПИГМЁНТНЫЦЙ прил. пигмент..., пиг-
чентли; -~е клетки пигментли клеткалар.
ПИДЖАК м. пиджак, пенжек, бэшпент;
двубортный ~ еки жагы цаусырмалы пен-
жек.
ПИДЖАЧН ЦЫЙ прил. пиджак..., пен-
жек..., пенжекли, бэшпент...; ~ая пара
пенжек-шалбар.
ПИЖАМА ж. пижама.
ПИЖАМНЫЦЙ прил. пижама.... пижа-
маныц; -~е брюки пижаманыц шалбары.
пижон м. разг, шыррыц.
пик м. шыц, тебе; <> часы ~ истиц ец
цызган уацты, хэрекеттин цызган уацты.
ПЙКЦА ж. (оружие) найза; <> в~у кому-
-либо жорта, нацастан, биле тура.
ПИКАНТНОСТЬ ж. 1. (острота, пря-
ность) туршлылыц, ашцылтымлыц; 2. пе-
рен. жагымлылыц, цызыцлыц, езине тар-
гатугынлыц.
ПИКАНТНЦЫЙ прил. 1. (острый, пря-
ный) туршлы, ашцылтым; 2. перен. жагым-
лы, цызыц, езине тартатугын; ~ая внеш-
ность езине тартатугын сыртцы керинис.
ПИКАП м. пикап (киши жук машина-
ныц бир тури).
ПИКЕ I с. нескл. (ткань) пике.
ПИКЕ II с. нескл. см. пикйрование.
ПИКЁЙНЦЫЙ прил. пике...; пикеден ис-
ленген, пикеден тигилген; ~ая рубашка
пикеден тигилген кейлек.
ПИКЕТ I м. (сторожевой отряд) пикет,
сацшы; забастовочный ~ ис таслаушылар
пикета; выставить ~ сацшы цойыу, пикет
цойыу.
ПИКЕТ II м. пикет (1. геод. жер елшеген-
де цагып кететугын номерли цазыц;
2. ж.-д. километрдиц оннан бирине тец
темир жол елшеуи).
ПИКЕТИРОВАНИЕ с. сацлау, царауыл-
лау, цоргау.
ПИКЕТИРОВАТЬ несов. что сацшылыц
етиу, царауыллау, цоргау.
ПИКЕТЧИК м. пикетши, сацшы.
ПЙКИ мн. (ед. пика ж.) карт, гарга.
ПИКЙРОВАНИЕ с. ав. темен таслау,
тик таслау.
ПИКИРОВАНИЕ с. с. -х. кетерип тигиу,
кетерип отыргызыу; ~ сеянцев нэлшелерди
кетерип тигиу.
ПИКЙРОВАТЬ сов. и несов. ав. аспаннан
тик таслау.
ПИКИРОВАТЬ сов. и несов. что, с.-х.
кетерип тигиу, кетерип отыргызыу (нэл-
шелерди).
ПИКИРОВАТЬСЯ несов. с кем и без доп.,
разг, шагып сейлесиу, тийгизип сез айтыу.
ПИКИРОВКА I ж. с.-х. кетерип тигиу,
кетерип отыргызыу.
ПИКИРОВКА II ж. разг, (обмен колко-
стями) шагып сейлеу, тийгизип сейлеу.
ПИКИРУЮЩИЙ 1. прич. от пикиро-
вать; 2. прил. ав. тик таслаушы, темей
таслаушы; ~ бомбардировщик тик таслап
ушыушы бомбардировщик.
ПИКНЙК м. пикник (цаланыц сыртында
дем алыу).
ПЙКНУТЬ сов. разг, сес шыгарыу, аузын
ашыу, ун шыгарыу, оцланыу, царсы сей-
лейжац болыу; он не смеет ол аузында
аша алмайды.
ПИКОВ ый прил. карт, гарга...; -~ая
дама гарганыц гулдэстеси; -~ое положе-
ние цыйын жагдай.
ПИКТОГРАММА ж. лингв, пиктограмма
(цандайда бир зррекеттиц, уацыяныц х;эм
т. б. су у рети салынган эййемги жазыу
формасы).
ПИКТОГРАФ ЙЧЕСКЦИЙ прил. лингв.
пиктографиялы; ~ое письмо пиктография-
лы хат.
ПИКТОГРАФИЯ ж. лингв, пиктография
(пиктограмма менен жазылган эййемги
уацыттагы суурет хат).
ПИЛА ж. жаргы, пышны; механическая
~ мехаиикалыц жаргы.
ПИЛА-РБ1БА ж. пышцы балыц.
ПИЛЁНЫЙ прил. кесилген, цырцылган,
гербиш; ~ лес кесилген агаш; <> ~ сахар
гербиш цант, машин цант.
ПИЛЙКАНЬЕ с. шертиу, дырылдатыу,
шертилиу, дырылдау.
ПИЛЙКАТЬ несов. на чём и без доп., разг.
шертиу, дырылдатыу; ~ на скрипке скрип-
ка шертиу.
ПИЛИТЬ несов. 1. что и без доп. кесиу,
цырцыу, пышцылау, жарыу; ~ дрова отын
кесиу; 2. кого-что, перен. разг, (изводить
попрёками) мазасын алыу, дыцгырлау.
ПИЛИТЬСЯ несов. кесилиу, цырцылыу,
пышцыланыу, жарылыу; твёрдое дерево
пилится с трудом цатты агаш цыйын шылыц
пенен кесиледи.
ПИЛКА I ж. кесиу, цырцыу, пышцылау,
жарыу; ~ и колка дров отынды кесиу цэм
айырыу.
пил
— 668 —
ПИЛКА II ж. 1. {маленькая пила} цол
пышцы; 2. егеуиш; ~ для ногтей тырнац
егеуиши.
ПИЛОМАТЕРИАЛЫ мн. (ед. пиломате-
риал ,и.) кесилген агашлар, цырцылган
материаллар.
ПИЛОРАМА ж. пилорама (электр цууа-
ты менен ислейтугын агаш жар ату гын
ускене).
ПИЛОТ м. пилот, ушцыш, лётчик.
ПИЛОТАЖ м. ав. пилотаж, самолёт
ушырыу енери; высший ~ самолёт айдау-
дыц бэлент енери.
ПИЛОТЙРОВАНИЦЕ с. ав. ушыу аппара-
тын басцарыу, самолёт ушырыу, планёр
ушырыу; техника ~я ушыу аппаратын
басцарыу техникасы.
ПИЛОТИРОВАТЬ несов. что, ав. ушыу
аппаратын басцарыу, самолёт ушырыу,
планёр ушырыу.
ПИЛОТКА ж. пилотка (эскерий бас
кийим).
ПИЛЬ межд. охот, цуу, бас (ацды
цууыу ушын ийтке берилген буйрыц).
пильщик м. жаргышы, пышцышы.
ПИЛЮЛЦЯ ж. пилюля, домалац дари;
~и от кашля домалац жеткирик дэри;
О проглотить ~ю ауыр сез еситип хэм
оган ундемеу; позолотить ~ю жагымсыз
еткен исин жууып-шайыу.
ПИЛЯСТР м., ПИЛЯСТРА ж. архит. пи-
лястр (бир тэрепи дийуалда турган терт
муйешли тирепберди).
ПИМЫ мн. (ед. пим 31.) 1. (меховые са-
поги) тери етик; 2. обл. (валенки) байпац.
ПИНАТЬ несов. кого-что, разг, ийтериу,
тебиу.
ПИНАТЬСЯ несов. разг. 1. см. пинать;
2. (пинать друг друга) ийтерисиу, теби-
сиу.
ПИНГВИН м. пингвин (антарктикалыц
цус).
ПИНГ-ПОНГ м. спорт, пинг-понг (стол
усти тенниси).
ПИНЕТКИ мн. (ед. пинетка ж.) пинетки
(езин бийлеп журе алмаган балаларга ар-
налган аяц кийимлер).
пинок м. разг, тебиу, ийтериу.
ПИНЦЕТ м. пинцет, цысцыш.
ПИОН м. пион (декоратив есимлик).
ПИОНЕР I м. пионер (1. биринши кешип
барган адам; 2. перен. биринши езгерис
киргизиуши, биринши жацалыц киргизиу-
ши).
ПИОНЕР II м. пионер; Дворец ~ов Пио-
нерлер сарайы.
ПИОНЕРВОЖАТАЯ женск. от пионер-
вожатый.
ПИОНЕРВОЖАТЫЙ м. пионервожатый.
ПИОНЕРКА женск. от пионер II.
ПИОНЕРСКИЙ прил. пионер..., пионер-
диц, пионерлер...; ~ лагерь пионер лагери;
~ отряд пионер отряды; ~ сбор пионерлер
сборы.
ПИПЕТКА ж. пипетка, дэри тамызгыш.
ПИР м. той, зыяпат; ~ на весь мир,
~ горой даццы жер жарган той; в чужом
~у похмелье погов. биреу ушын сезге
цалыу.
ПИРАМИДА ж. пирамида (1. мат. гео-
метриялыц фигура; 2. ист. эййемги Еги-
петте патшаныц цэбириниц устине са-
лынган улкен тас минар; 3. бир-бириниц
устине тацлап жыйналган затлардыц то-
пары; 4. спорт, гимнастикалыц фигура).
ПИРАМИДАЛЬНЫЙ прил. пирамида
сыяцлы; ~ тополь пирамида сыяцлы ац
терек.
ПИРАТ м. пират, тецнз баспашысы,
тециз царацшысы.
ПИРАТСКЦИЙ прил. пиратлыц, тециз
царацшысыныц, тециз баспашысыныц; ~ое
судно тециз царацшысыныц кемеси.
ПИРАТСТВО с. пиратшылыц, тециз ца-
рацшылыгы, тециз баспашылыгы.
ПИРОВАТЬ несов. тойлау, той етиу*
зыяпат етиу.
ПИРОГ ж. берек, пирог.
ПИРОГА ж. пирога (агаштан ойып
исленген Океания халыцларыныц цайыгы).
ПИРОЖНОЕ с. пирожное, пирожна.
ПИРОЖН цый прил. пирог, пирожок ис-
ленетугын; ~ое тесто пирог исленетугын
цамыр.
ПИРОЖЦОК ж. пирожок, кишкене бе-
рек; ^кй с капустой капусталы пирожок-
лер.
ПИРОКСИЛИН м. пироксилин (жарыл-
гыш кушли зат).
ПИРОКСИЛЙНОВЦЫЙ прил. пирокси-
лин..., пироксилинли; ~ая шашка пиро-
ксилин шашкасы.
ПИРОМЕТР м. пирометр (жоцаргы тем-
ператураны елшейтугын цурал).
ПИРОТЕХНИК м. пиротехник (пиро-
техника бойынша цэниге).
ПИРОТЕХНИКА ж. пиротехника (жан-
гыш цэм жарылгыш затларды таярлау
техникасы).
ПИРОТЕХНИЧЕСКИЙ прил. пиротех-
ника..., пиротехникалыц.
ПИРС м. мор. пирс (кемелер тоцтау
ушын исленген арнаулы жер).
ПИРУШКА ж. разг, мейлис, кишкене
той, отырыспа.
ПИРШЕСТВО с. улкен мейлис, улкен
той, улкен отырыспа.
ПИСАКА м. разг, жазыушысымац.
ПИСАНИЕ с. 1. жазыу; ~ под диктовку
биреудиц айтыуы менен жазыу; 2. ирон.
шыжбай, жазыу, жазба, шыгармасымац;
я получил ваше ~ мен сизиц жазбайцызды
алдым; С* Священное ~ церк. Генерген хэм
жаца уэсиятлар жазылган китап.
ПИСАНИНА ж. разг, шыжбай, жазыу,
жазба, шыгармасымац.
ПЙСАНЦЫЙ прил.: ~ая красавица айдай
сулыу (цаял, цыз); носиться с чем-л. как
с ~ой торбой разг, бийдэрек жууырып-
-жортып журиу.
ПЙСАРЬ м. хатшы; военный ~ эскерий
хатшы.
ПИСАТЕЛЦЬ м. жазыушы; Союз совет-
ских ~ей Совет жазыушылар Союзы.
ПИСАТЕЛ ЬНИЦА женск. от писатель.
ПИСАТЕЛЬСКИЙ прил. жазыу шылыц;
~ талант жазыушылыц талант, жазыушы-
лыц уцып.
— 669 —
пищ
ПИСАЦТЬ несов. 1. что и без доп. жазыу;
~ть мелко майда жазыу; он мне давно не
~л ол маган кептен бери жазган жод; ~ть
письмо хат жазыу; ~ть отчёт отчёт жазыу;
<~ть на машинке машинкада басыу; ма-
шинкада жазыу; это перо не пишет бул
перо жазбайды; 2. (сообщать о чём-л.) бил-
дириу, жазып билдириу; 3. (сочинять)
жазып шыгарыу, басып шыгарыу; 4. что,
чем и без доп. (рисовать) салыу, суурет
салыу; ~ть портрет портрет салыу; ~ть
акварелью акварель менен салыу; <> пиши
пропало! гудерди узе бер!; жод болды дей
бер!; вйлами по воде писано погов. бул ду-
ры гэп, не болары белгисиз.
ПИСАТЬСЯ несов. жазылыу.
ПИСЕЦ м. 1. ист. писец (эййемги Русьта
цол жазбаны кеширип жазыушы); 2. уст.
хатшы, хаткер.
ПИСК м. шуйкилди, шый дылды, шы-
рылды.
пискливый прил. 1. (о звуках, голосе)
шуйкилдеген, шырылдаган; жицишке;
2. жылауыд; ~ ребёнок жылауыд бала.
ПИСКЛЯВЫЙ прил. разг. см. пискли-
вый.
ПЙСКНУЦТЬ сов. и однокр. разг, шуйк
етиу, шыйыд етиу, шыйдылдау, шырыл-
дау; где-то ~ла мышь бир жерде тышдан
шыйдылдады.
ПИСКОТНЯ ж. разг, шуйкилди, шый-
цылды, шырылды.
ПИСТОЛЕТ м. пистолет; автоматиче-
ский ~ автомат пистолет.
ПИСТОЛЕТНЫЙ прил. пистолет..., пи-
столеттиц; ~ выстрел пистолеттиц дауысы.
пистбн м. 1. (в патроне) жам; 2. муз.
пистон, дадпад (уплеп шертетурын музыка
эсбапларыньщ клапаны).
ПИСЧЕБУМАЖНЦЫЙ прил. жазыу ца-
газ..., жазыу дагаз шыгарыу, жазыу...;
~ое производство жазыу дагаз ендириси;
~ые принадлежности жазыу эсбаплары.
ПЙСЧЦИЙ прил. жазыу...; ~ая бумага
жазыу дагазы
ПИСЬМЕНА только мн. ески жазыулар,
гене жазыулар, хэриплер; египетские ~
Египеттиц ески жазыулары.
ПИСЬМЕННОСТЬ ж. жазыу, жазыу бел-
гилери; арабская ~ араб жазыулары.
ПИСЬМ||О с. 1. (умение писать) жазыу,
жазыу енери; искусство ~а известно с
древних времён жазыу енери эййемги
уадыттан бери белгили; 2. (система графи-
ческих знаков) жазыу, жазыу белгилери;
арабское ~6 араб жазыуы; 3. хат; заказное
~б заказной хат; ценное ~б бахалы хат.
ПИСЬМОВОДИТЕЛЬ м. уст. ис журги-
зиуши хаткер
ПИСЬМОНбСЕЦ м. хат тасыушы, хат
таратыушы
ПИТАНИЕ с. 1. аудатланыу, тамадла-
ныу, азыдланыу; искусственное~ жасалма
турде аудатландырыу; 2. (пища) аудат,
тамад, азыд; диетйческое ~ диеталыд
аудат; 3. (снабжение чем-л.) пайдаланыу,
тэмийинлениу; ~ электроэнергией электр
дууатынан пайдаланыу; <> общественное ~
жэмийетлик аудатланыу.
ПИТАТЕЛЬНОСТЬ ж. жугымлылыд; ~
молока суттиц жугымлылыгы.
ПИТАТЕЛЬН||ЫЙ прил. 1. азыд болату-
гын, аудат болатугын, жугымлы, жеуге
жарамлы, тамад болатугын; ~ые вещества
жугымлы затлар; 2. (сытный) тод, жугым-
лы; ~ая пйща тод аудат; <> ~ая среда
1) биол. есиу хэм кебейиу средасы; 2) (для
развития, упрочения чего-л.) рауажланыу
жагдайы.
. ПИТАТЬ несов. 1. кого-что (кормить)
аудатландырыу, азыдландырыу, тамад-
ландырыу; 2. что, физиол. азыдландырыу;
3. что (снабжать чем-л.) тэмийинлеу,
тэмийин етиу, пайдаландырыу; ~ колхозы
электроэнергией колхозларды электр энер-
гиясы менен тэмийин етиу; <> ~ надежду
умнт узбеу; ~ доверие исенимли болыу;
~ ненависть жек кериу.
ПИТАЦТЬСЯ несов. 1. аудатланыу, та-
мадланыу; хорошо ~ться жадсы аудатла-
ныу; ~ться в столовой асханада аудатла-
ныу; 2. физиол. азыдланыу; 3. (пользовать-
ся чем-л.) пайдаланыу, тэмийинлениу; кол-
хоз ~ется энергией от своей электростан-
ции колхоз ез электростанциясыныц дууа-
тынан тэмийинленеди.
ПИТОМЦЕЦ м. тэрбияланыушы; ~цы
университета университеттиц тэрбияланыу-
шылары.
ПИТОМИЦА женск. от питомец.
питомник м. питомник; лесной ~
тогай питомниги.
ПИТЬ несоё. 1. что и без доп. ишиу; ~
чай чай ишиу; ~ лекарство дэри ишиу;
мне хочется ~ мен шеллеп турман; 2. (упо-
треблять спиртные напитки) ишиу, арад
ишиу; он сйльно пьёт ол кеп ишеди; 3. за
кого-что ишиу; ~ за здоровье кого-л.
биреудиц саулыгы ушын ишиу; -ф как ~
дать гумансыз, сезсиз, шексиз.
ПИТЬЦЁ с. 1. ишиу; эта вода непригод-
на для ~я бул суу ишиуге жарамайды;
2. (напиток) ишкнлик; очень вкусное ~ё
жудэ мазалы ишкилик.
ПИТЬЕВЦОЙ прил. ншиуге жарайтугын,
ишиуге болатугын; ~ая вода ишиуге бо-
латугын суу; ~ая сода ишиуге болатугын
сода.
ПИХАТЬ несов. кого-что, разг. 1. (тол-
кать) ийтериу, туртиу; 2. (торопливо
засовывать) жасырыу, дымтау, буйынтыд-
ла^, тыгыу.
ПИХАТЬСЯ несов. разг, ийтериу, ийтер-
мелеу.
ПИХНУТЬ сов. и однокр. кого-что, разг.
ийтерип жибериу.
ПИХТА ж. пихта (тикенекли агаш).
ПЙХТОВЫЙ прил. пихта..., пихтадан
исленген.
ПЙЧКАТЬ несов. кого-что, разг, зорлап
жегизиу, зорлап ишкизиу.
пишу, пишешь и т. д. наст. вр. от пи-
сать.
ПЙШУЩЦИЙ 1. прич. отписать', 2. прил.
жазыу...; ~ая машинка жазыу машин-
касы.
ПЙЩ!|А ж. 1. аудат, азыд-аудат, тамад,
ас; легкая ~а жецил тамад; растительная
пищ
- - 670 —
~а есимлик аукат; 2. перен. азык; духов-
ная ~а рухый азык; <> давать ~у чему-л.
бир нэрсениц басланыуына, таралыуына
себепкер болыу; дать ~у разговорам есек
таратыуга себеп тауып бериу.
ПИЩАТЬ несов. 1. (издавать писк) сыц-
сыу, шырылдау, шуйкилдеу; 2. что и без
доп., разг, (говорить или петь тонким
голосом) сыцсып айтыу, сыцсып сейлеу.
ПИЩЕВАРЁН ИЦЕ с. физиол. аукат сици-
риу, ас сицириу, тамак сицириу; расстрой-
ство ~я ас казанныц бузылыуы.
ПИЩЕВАРИТЕЛЬНЫЙ прил. физиол.
ауцат сицириу..., ас сициретугын, тамак
сициретугын; ~ процесс аукат сицириу
процесси.
ПИЩЕВОД м. анат. ецеш.
ПИЩЕВОДНЫЙ прил. анат. ецеш...,
ецештиц.
ПИЩЕВЦОЙ прил. ауцат..., азыц-ау-
цат...;~ая промышленность азыц-ауцат са-
нааты.
ПИЯВКЦА ж. сулик; ставить ~и сулик
салыу.
ПЛАВАНИЕ с. 1. жузйу, жузип журиу;
~ кролем кроль усылы менен жузйу;
2. кемеде жузйу, жузйу сапары; круто-
свётное ~ дуньяны айланып жузйу; отпра-
виться в ~ жузйу сапарына шытыу.
ПЛАВАТЕЛЬН ЦЫЙ прил. жузйу...; жу-
зетугын; ~ый бассейн жузйу бассейни;
~ая перепонка жузйу пердеси.
ПЛАВА„ТЬ несов. 1. жузйу, жузип жу-
риу; он хорошо ~ет ол жаксы жузеди;
2. цалцыу; дерево ~ет в воде агаш сууда
калкыйды; 3. (служить на судне) кемеде
хызмет етиу; 4. перен. разг, жадсы бил-
меу, жацылысыу; ~ть на экзамене экзамен-
де жадсы билмеу; мелко ~ть билмеу,
ебетейсиз болыу.
ПЛАВИЛ ЬН ЦЫЙ прил. еритиуши, бал-
дытыушы; ~ая печь еритиуши печь.
ПЛАВИЛЬНЯ ж. еритиухана, балцы-
тыухана.
ПЛАВИЛ ЬЩИК м. еритиуши, балцы-
тыушы.
ПЛАВИТЬ несов. что еритиу, балцытыу;
~ металл металл еритиу.
ПЛАВИТЬСЯ несов. ериу, балцыу.
ПЛАВКА ж. 1. (действие^ еритиу, бал-
цытыу; ~ металла металл еритиу; 2. ери-
тинди; получена первая ~ чугуна шойын-
ныц дэслепки еритиндиси алынды.
ПЛАВКИ только мн. плавки (сууга шо-
мылганда кийетугын цысца диз кийим).
ПЛАВКИЙ прил. еригиш, балцыгыш;
~ металл еригиш металл.
ПЛАВКОСТЬ ж. еригишлик, балцы-
гышлык; ~ металла металлдыц еригиш-
лиги.
ПЛАВЛЁНИЦЕ с. еритиу, ериу, балцыу;
точка ~я ериу точкасы.
ПЛАВНИ только мн. дэрьяныц баса-
ты, суу алма, жайылым.
ПЛАВЩИК м. калаш; ~икй рыбы ба-
лы кт ыц калаш л ары.
ПЛАВНИКОВЫЙ прил. калаш..., ка-
лашлы.
ПЛАВНОСТЬ ж. бир тегислилик, асыц-
паушылыц, салмацлылыц; речи сездиц
бир тегислилиги; ~ движений журистин
салма цлылыгы.
ПЛАВН ЫЙ прил. бир тегис, асыкпайту-
гын, салмаклы, салланган; ~ая походка
салмаклы журис, салланган журис; ~ая
речь бир тегис сез;<> ~ые согласные лингв.
созылынкы дауыссыз сеслер.
ПЛАВУНЕЦ м. зоол. суу ЦОЦЫЗ.
ПЛАВУЧЕСТЬ ж. ыгып журетугынлык.
жузип журетугынлык, батпайтугынлык.
калыкпалылык-
ПЛАВУЧИЙ прил. ыгып журетугын,
жузип журетугын, батпайтугын, цалыц-
палы; ~ мост калыкпалы кепир; ~ док
жузип журетугын док.
ПЛАГИАТ м. плагиат (биреудиц шы-
гармасын ез атына еткериу цэм автордыц
атын керсетпей пайдаланыу).
ПЛАГИАТОР м. плагиатор (плагиат
ислеуши адам).
ПЛАГИАТОРСКИЙ прил. плагиатор...
ПЛАГИАТОРСТВО с. плагиаторлыц.
ПЛАЗМА ж. биол. плазма (цанныц суйыц
белеги).
ПЛАЗМАТИЧЕСКИЙ прил. биол. плаз-
ма лыц.
ПЛАЗМОДИЙ м. биол. плазмодий (безгек
ауырыуын цоздырыушы эпиуайы организм).
ПЛАКАЛЬЩИЦА ж. уст. жодлау ай-
тыушы хаял.
ПЛАКАТ м. плакат.
плакатный прил. плакат...; ~ рису-
нок плакат суурети.
ПЛАКАЦТЬ несов. 1. жылау, ецреу, ек-
сиу, сыцсыу; горько ~ть катты кыйланып
ексиу; ~ть от радости кууанганнан жылау;
2. о ком-чём, перен. (сожалеть) цыйланыу,
жаны ашыу; досадно, хоть плачь жыла-
гандай екиниу; ~ли денежки жылап кеткен
акша.
ПЛАКАТЬСЯ несов. кому, на кого-что
и без доп. зарланыу, екиниу, жыламсыра-
ныу; ~ на свою судьбу ез тагдирине екиниу,
цайыл болмау.
ПЛАКСА м. и ж. разг, жылауыц-
ПЛАКСИВОСТЬ ж. жылауыклык*
ПЛАКСИВЫЙ прил. 1. жылауыц; ~ ре-
бёнок жылауыц бала; 2. жыламсыраган;
~ голос жыламсыраган дауыс.
ПЛАКУЧЦИЙ прил.: ~ая йва бот. лейли
шаш тал.
ПЛАМЕНЁЦТЬ несов. поэт, жалынлау,
цызарыу; закат ~ет батыс цызарады.
ПЛАМЕННОСТЬ ж. жалынлылык, цыз-
гынлылык; ~ речи сездиц жалынлылыгы.
ПЛАМЕННЫЙ прил. 1. жалынлы, цыз-
гынлы, кызарган; ~ закат кунниц цызарып
батыуы; 2. перен. (страстный) жалынлы,
жигерли, кызгынлы; ~ революционер жи-
гер ли революционер; ~ привет жалынлы
сэлемг
ПЛАМЯ с. в разн. знач. жалын; ~ костра
оттыц жалыны; ~ гнева ашыудыц жалыны.
ПЛАН м. 1. в разн. знач. план; ~ города
каланыц планы; ~ доклада докладтыц
планы; пятилётний ~ бес жыллык план;
производственный ~ ендирислик план;
выполнить ~ планды орынлау; 2. (распо-
— 671 -
ПЛА
ложение в перспективе) керинис; передний
~ картины сууреттиц алдыцгы кериниси;
дать кадр крупным планом кадрды улкен
етип керсетиу; 3. перен. (аспект) кез
царас, нэзер; вопрос обсуждался в тео-
ретическом плане мэселе теориялыц нэзер-
де додаланды; на первом плане биринши
гезекте, ец алды менен; на последнем плайе
ец изинде, ец соцында, соцгы планда.
ПЛАНЁР м. планёр (моторсыз ушатугын
аппарат).
ПЛАНЕРИЗМ м. планеризм (планёр
спорты).
ПЛАНЁРНЫЙ прил. планёр..., планёр-
лыц; ~ спорт планёр спорты.
ПЛАНЕТА ж. планета (1. цуяс деге-
регин айланып журетугын аспан денеси;
2. Жер).
ПЛАНЕТАРИЙ м. планетарий (1. плане-
талардыц цэрекетин керсететугын эсбап;
2. планеталардыц хррекетин керсетету-
гын жай).
ПЛАНЁТН ЦЫЙ прил. планета...; ~ая
система планета системасы.
ПЛАНИМЕТРИЧЕСКИЙ прил. плани-
метрлик.
ПЛАНИМЕТРИЯ планиметрия (гео-
метрияньщ бир белими).
ПЛАНИРОВАНИЕ I с. планлау, план-
ластырыу, план дузиу; ~ народного хозяй-
ства халыц хожалыгын планластырыу; ~
производства ендиристиц планын дузиу;
~ города каланы планластырыу.
ПЛАНИРОВАНИЕ II с. ав. кем-кемнен
теменлеу, кем-кемнен пэсецлеу, сарцыу;
~ самолёта самолёттыц кем-кемнен темен-
леу и.
ПЛАНИРОВАТЬ I несов. что 1. план-
лау, планластырыу, план дузиу; ковать
промышленность санаатты планластырыу;
2. планын алыу, планластырыу, планлау,
планын сызыу; ковать здание жайдыц пла-
нын сызыу; ковать участок под строитель-
ство цурылысца арналган жерди план-
ластырыу; 3. с неопр. (намечать) уйгарыу,
планластырыу; я ~ую поехать лётом в
Москву мен жазда Москвага барыуды
уйгарып отырман.
ПЛАНИРОВАТЬ II несов. ав. кем-кемнен
теменлеу, кем-кемнен пэсецлеу, сар-
цыу-
ПЛАНИРОВКА ж. планлау, планласты-
рыу, план дузиу, планын сызыу; ~ города
цаланыц планын дузиу.
ПЛАНИРОВЩИК м. планластырыушы,
план дузиуши, план сызыушы.
ПЛАНКА ж. планка, жука тахтайша.
ПЛАНКТОН м. биол. планктон (тециз
з$0М дэрьяларда жасайтугын агыстыц ку-
ши менен ыгып журиуши жэнликлер х,эм
есимлик организмлери).
ПЛАНОВЙК м. плановик, планласты-
рыушы.
ПЛАНОВОСТЬ ж. планлылыц; ~ социа-
листического хозяйства социалистлик хо-
жалыцтыц планлылыгы.
ПЛАНОВ ЦЫЙ прил. планлы; ^ый отдел
планластырыу белими; ~ое хозяйство
планлы хожалыц.
ПЛАНОМЕРНО нареч. планлы, систе-
малы.
ПЛАНОМЕРНОСТЬ ж. планлылыц; ~
развития социалистического хозяйства со-
циалистлик хожалыцтыц рауажланыуы-
ныц планлылыгы.
ПЛАНОМЕРНЫ || Й прил. план бойынша
апарылатугын; ~е занятия план бойынша
апарылатугын оцыулар.
ПЛАНТАТОР м. плантатор (плантация-
ныц ийеси).
ПЛАНТАТОРСКИЙ прил. плантаторлыц.
ПЛАНТАЦИОННЫЦЙ прил. плантация-
лыц, плантациядан енген; ^е работы
плантациялыц жумыслар.
ПЛАНТАЦИЯ ж. 1. эк. плантация (ко-
лониальлыц еллерде ири капиталистлик жер
хожалыгы); 2. с.-х. плантация (айрыцша
тэрбияны талап ететугын мэдений егин
майданы)-, чайная ~ чай плантациясы.
ПЛАНШЁТ м. планшет (1. геод. бетине
чертеж цагаз жайылган тахтайша; 2. сыр-
ты жылтыр цагаз бенен цапланган, карта
салып журиуге арналган жуца былгары
сумка)
ПЛАСТ м. цатлам, цабат, цат; ~ почвы
топырац цатламы; ~ снега цардыц цабаты;
угольный ~ кемир цатламы; лежать
~6м, лежать как ~ цозгалмай жатыу,
сулап жатыу.
ПЛАСТАТЬ несов. что цат-цат етип
кесиу-
ПЛАСТИК м. пластик (пластикалыц
массаныц аты).
ПЛАСТИКА ж. пластика (1. скульптура
согыу енери; 2. театр, денени бир цэлипте
\эм сулыу етип жургизиу енери).
ПЛАСТИКАТ м. пластикат (пластика-
лыц массаныц бир тури).
ПЛАСТИЛИН м. пластилин (ишине цат-
пайтугын зат цосылган саз ылай).
ПЛАСТИЛИНОВЫЙ прил. пластилиннен
исленген.
ПЛАСТИНА ж. пластина; железная ~
темир пластина.
ПЛАСТЙНКЦА ж. 1. уменыи. от пласти-
на; цинковая ~а цинк пластинкасы; 2. пла-
стинка; долгоиграющая -~а узац айтылату-
гын пластинка; напеть ~у пластинка айт-
тырыу; 3. фото пластинка.
ПЛАСТИНЧАТЫ || Й прил. цабат-цабат,
цат-цат, пластинка сыяцлы; <•- -~е грибы
кабатлы замаррыцлар.
ПЛАСТЙЧЕСК ||ИЙ прил. в разн. знач.
пластикалыц; ~ие движения пластикалыц
Хэрекетлер; ~ая операция мед. пластика-
лыц операция; ~ая масса пластикалыц
масса.
ПЛАСТЙЧНОСТЬ ж. сэнлилик, сулыу-
лыц; ~ движений хэрекеттиц сэнлилиги;
~ статуи тулганьщ сулыулыгы.
ПЛАСТИЧНЫЙ прил. сэнли, сулыу; ~
танец сэнли танец.
ПЛАСТМАСС])А ж. (пластическая масса)
пластмасса; изделия из ~ы пластмассадан
исленген затлар.
ПЛАСТМАССОВЫЙ прил. пластмасса...;
пластмассадан исленген.
ПЛАСТОВАТЬ несов. см. пластать»
ПЛА.
— 672 —
ПЛАСТОВОЙ прил. цат-цат, цабат-ца-
бат, цатлам-цатлам; ~ уголь цатлам-цат-
лам кемир.
ПЛАСТЫРЬ м. пластырь (1. мед. жарара
тартатурын цойыу жабысцац дэри' 2. мор.
кемениц тесигиниц уацытша тырыны).
ПЛАТА ж. 1. (действие) телеу; 2. (воз-
награждение за труд) цацы; заработная ~
мийнет хацы; 3. цун, хацы; кирей; квар-
тирная ~ жай кирейи, квартирде турыу
хацысы; ~ за проезд жол кирей; 4. перен.
(воздаяние) сыйлыц, хурмет.
ПЛАТАН м. чинар.
ПЛАТАНОВЦЫЙ прил. чинар...; чннар-
дан исленген; ~ая роща чинар тогайшасы.
ПЛАТЦЁЖл*. 1. (действие) телеу; 2. (сум-
ма) телем, теленген ацша; крупные ~ежй
ири телеулер; послать наложенным
~ежом телеп алатугын етип жибериу.
ПЛАТЁЖЕСПОСОБНОСТЬ ж. фин. те-
леу мумкиншилиги, телеу уцыплылыгы.
ПЛАТЁЖЕСПОСОБНЫЙ прил. телеуге
мумкиншилиги бар, телеуге уцыплы; ~
покупатель телеу мумкиншилиги бар алыу-
шы; ~ спрос эк. алыушыныц телеу
мумкиншилиги.
ПЛАТЕЖИЦЫЙ прил. телеу...; ~ая ве-
домость телеу ведомости; ~ое обязатель-
ство телеу миннетлемеси.
ПЛАТЕЛ ЬН ЦЫЙ прил. кейлеклик, кей-
лекке арналган; ~ая ткань кейлеклик
гезлеме.
ПЛАТЕЛЬЩИК м. телеуши, етеуши;
~ налогов салык телеуши.
ПЛАТИНА ж. платина (цымбат б ах,алы
ац металл).
ПЛАТИНОВЦЫЙ прил. платина..., пла-
тиналы; платинадан исленген; ~ая руда
платина рудасы; ~ые изделия платинадан
исленген затлар.
ПЛАТИТЬ несов. 1. что, чем, за кого-что
и без доп. телеу; ~ за квартйру квартира-
иыц кирейин телеу; ~ налйчными ацшасын
нац телеу; 2. что и без доп. (выполняя обя-
зательства) телеу, цутылыу, бериу, етеУ;
~ долгй царызларды телеу; ~ в рассрочку
белгили уацытца дейин телеп болыу; <> ~
услугой за услугу еткен зийнетине царай
хызмет етиу; ~ той же монетой ислегенин
алдына келтириу.
ПЛАТИТЬСЯ несов. см. поплатиться.
ПЛАТНЦЫЙ прил. 1. (предоставляемый
за плату) ацшалы, пуллы, хацылы; ~ый
проезд ацшалы минип журиу; ~ый вход
пул телеп кириу; 2. (оплачиваемый) хацылы,
айлыцлы, ацшалы; ~ый работник айлыцлы
хызметкер; ~ая работа ацшалы жумыс.
ПЛАТб с. нескл. геогр. устурт.
ПЛАТОК м. шаршы, жаулыц, орамал,
орайпек; пуховый ~ тубит шаршы; шёлко-
вый ~ жипек орамал; носовой ~ цол шар-
шы.
ПЛАТОНЙЧЕСКЦИЙ прил. 1. сезимсиз,
цургац; ~ая любовь сезимсиз суйиушилик;
2. (не преследующий практических целей)
мацсетсиз; ~ий интерес мацсетсиз цызы-
гыУшылыц.
ПЛАТФОРМА” ж. платформа (1. ж.-О.
поездеа жуклеу цэм отырыу ушын майдан-
ша\ 2. киши станция', 3. ж.-д. усти ашыц
вагон', 4. перен. бир партияныц ямаса груп-
паныц вз мэпи ушын хэрекет етиу про-
граммам).
ПЛАТЬЦЕ с. 1. собир. кийим; верхнее ~е
сыртцы кийим; магазйн готового ~я ти-
гиули кийим магазини; 2. (женская одежда)
кейлек; летнее ~е жаз кейлек.
ПЛАТЯНЦОЙ прил. кийим..., кийнмге
арналган; ~ой шкаф кийим шкаф; ~ая
щётка кийим щёткасы.
ПЛАУН м. бот. плаун (споралы есим-
лик).
ПЛАФбН м. 1. архит., иск. плафон
(жайдыц нарысланеан ишки тебеси)' 2. (аба-
жур) плафон, цалпац.
ПЛАФОННЦЫЙ прил. архит., иск. пла-
фон...; ~ая жйвопись ишки тебеге суурет
салыу енери, ишки тебеге нагыс салыу
енери.
ПЛАХА ж. 1. (обрубок дерева) догалац
агаш, кесинди агаш; 2. ист. плаха (бурын-
ры заманда елимге буйырылеан адамныц
басын шабарда оныц басыныц астына
цоятурын тахта).
ПЛАЦ м. воен, плац (парад цэм сапта
журиуди уйрениуге арналран майдан).
ПЛАЦДАРМ м. воен, плацдарм (эскерий
операциялар таярланатурын цэм журги-
зилетурын жер).
ПЛАЦЕНТА ж. анат. баланыц жолдасы
(у человека)', шуу (у животных).
ПЛАЦКАРТА ж. ж.-д. плацкарта (по-
ездыц вагонындаеы арнаулы орынды ийелеу
ушын берилген билет).
ПЛАЦКАРТНЫЙ прил. ж.-д. плацкарта-
лы; ~ вагон плацкарталы вагон.
ПЛАЧ м. 1. жылау; громкий ~ цатты
жылау; 2. (старинная обрядовая песня)
сыцсыу; жоцлау.
ПЛАЧЕВНЫЙ прил. 1. (скорбный, жа-
лобный) цайгылы, аянышлы, налышлы;
2. перен. жоц дерлик, темен; ~ результат
темен нэтийже.
ПЛАЧУЩИЙ 1. прич. от плакать;
2. прил. (о звуках, тоне голоса) жыламсыра-
ган, сыцсыган.
ПЛАШКА ж. плашка (майдалап кесилген
жалпац аеаш).
ПЛАШКОУТ м. мор. плашкоут (жал-
пац ту пли жук кемеси).
ПЛАШМЯ нареч. ет бетинен, бет алды
менен; упасть ~ ет бетинен жыгылыу.
ПЛАЩ м. плащ; дождевой ~ жамгырга
кийетугын плащ.
ПЛАЩ-ПАЛАТКА ж. плащ-палатка
(жауын еткермейтурын жецсиз плащ).
ПЛЕБЕЙ м. плебей (1. эййемги Римде
теменги цатламныц уэкилш. 2. буржуазия
хрм дворянлардыц сезинде мийнеткешден
келип шыккан адам дегенди билдиреди).
ПЛЕБЁЙКА женск. от плебей.
ПЛЕБЕЙСКИЙ прил. 1. плебей..., пле-
бейлик; 2. уст. (грубый, вульгарный) адыр,
турпайы, ерси.
ПЛЕБИСЦЙТ м. полит. плебисцит
(улыума халыцлыц дауыс бериу).
ПЛЕВА ж. анат. перде; девственная ~
цызлыц пердеси; лёгочная ~ екпе пердеси.
— 673 —
ПЛЕ
ПЛЕВАТЕЛЬНИЦА ж плевательница I
(тукарик таслайтусын ыдыс)
ПЛЕВАТЬ несов 1. тукириу, 2. на кого-
-что, перен прост ескермеу, санаспау,
бурылып та царамау, кеуил белмеу, ему
~ на всё ол барине де кеуил белмейди, <
~ в потолок уацытты бос еткериу
ПЛЕВАТЬСЯ несов разг см плевать 1.
ПЛЕВЕЛ м бот. дарам шеп
ПЛЕВОК м тукирик, цацырыц
ПЛЕВРА ж. анат екпе пердеси, плевра
ПЛЕВРИТ м мед плеврит (екпе пер-
десиниц исиниуи)
ПЛЕД м плед (жийеги пепекленген ж\н-
нен тоцылган жапцыш)
ПЛЕКСИГЛАС м плексиглас (жылтыр
пластикалыц масса).
ПЛЕМЕННОЙ прил 1. ист тайпа ,
тайпалыц, цэуимлик, ~ быт тайпа турмы-
сы, 2. (породистый, чистокровный) дасыл
туцым, туцым; ~ скот туцым мал
ПЛЕМЦЯ с 1. ист тайпа, цэуим; тюрк-
ские племена турк цэуимлери; 2. уст
(народ, национальность) халыц, миллет,
3. уст (семья, род) урпац, урыц, 4. (по-
коление) эулад, на племя с -х туцым
алыу ушын, без роду, без ~ени тууган-
-тууысцансыз, шыгысы белгисиз
ПЛЕМЯННИК м жийен (сын сестры),
ини (сын брата)
ПЛЕМЯННИЦА ж жийен цыз (дочь
сестры), царындас (дочь брата)
ПЛЕН м 1. тутцын, бенде, взять в ~
тутцынга алыу, попасть в ~ тутцынга
тусиу, 2. перен тутцын, цоршау, быть
в ~у предрассудков ески тусиниклердиц
^оршауында болыу
ПЛЕНАРН'|ЫЙ прил пленарлы, пле-
нарлыц, ~ое заседание пленарлыц можи-
лис
ПЛЕНЙТЕЛЬНОСТЬ ж езине тартыу-
шылыц, сулыулыц, геззаллыц, тэсир ети\-
шилик
ПЛЕНИТЕЛЬНЫЙ прил езине тартыу-
шы, сулыу, геззал, тэсир етиуши, ~ голос
тэсир етиуши дауыс
ПЛЕНИТЬ сов кого-что 1. уст (взять
в плен) тутцынга алыу, 2. перен (очаровать)
тэсир етиу, езине тартыу, мудаббатца бе-
леу", ~ красотой сулыулыгы менен езине
тартыу
ПЛЕНИТЬСЯ сов кем-чем тэсирлениу,
мудаббатца белениу; ~ чьей-л красотой
биреудиц сулыулыгына тэсирленис
ПЛЕНКЦА ж 1. жуца перде, рана затя-
нулась ~ой жараныц бети жуца перде
менен цапланды, 2. (тонкий слой) цабыц,
цаймац, ~а льда муз цаймац, 3. фото,
кино пленка; проявить ~у пленкадагы
сууретти шыгарыу, 4. пленка, записать
речь на ~у сезди пленкага жазып алыу.
ПЛЕННИК м тутцын, бенде, тутцынга
тускен адам
ПЛЕННИЦА женск от пленник.
ПЛЕННЫЦЙ прил. 1. тутцын, бенде,
тутцынга тускен; ~й воин тутцын эскер;
2. в знач сущ м пленный и ж пленная
тутцын, бенде, захватить много ~х тут-
цынды кеп алыу.
43 Русско-каракалпакский сл
ПЛЕНОЧНЫЙ прил ппёнкалы; ~ фото-
аппарат пленкалы фотоаппарат.
ПЛЕНУМ м пленум, ~ ЦК КПСС
КПСС Ораилыц Комчтетиниц пленумы
ПЛЕНЯТЬ несов см пленить.
ПЛЕНЯТЬСЯ несов. см плениться.
ПЛЕС м 1. (участок реки) плес (дярья-
ныц кеме журетугын жолыныц \эм жагасы-
ньщ бир-бирине уцсас участкалары), 2.
(широкое водное пространство) жайлым
суу, жайлым
ПЛЕСЕННЫЙ прил кегерип кеткен.
ПЛЕСЕНЬ ж 1. кегериу; покрыться
~ю кегерип кетиу; 2. перен. зыянлылыц,
унамсызлыь,
ПЛЕСК м. шачпылды, шылпылды; ~
волн толцынлардын. шалпылдысы
ПЛЕСКАТЬ несов 1. шалпылдау, шыл-
пылдау, урыу, согыу; волны плещут о бе-
рег толцынлар жагага урады, 2. на кого-
-что, чем серпиу, шашыу, ~ водой в лицо
бетине суу серпиу, 3. что тегиу, ~ на
пол полга тегиу, 4. перен (реять — о па-
русах, флагах) желбиреу, шайцалыу
ПЛЕСКАТЬСЯ несов 1. шалпылдау,
шылпылдау, урыу, согыу; вода плещется
о берег суу жагага урады; 2. шалпылдау,
самбырлау, в реке плещется рыба дэрьяда
балыц самбырлайды, 3. (плескать друг
на друга) себисиу, серписиу, шашысыу;
4. перен желбиреу, шайцалыу; на домах
плещутся флаги жайлардыц гебесинде жа-
лау лар желбирейди
ПЛЕСНЕВЕТЬ несов кегериу, кегерип
кетиу
ПЛЕСНЕВЦОЙ прил кегерип кеткен;
~ые грибы кегериу.
ПЛЕСНУТЬ сов и однокр 1. см плес-
кать 1, 2, 3, 2. что, чего тегип жибери^;
~ воды в кружку сууды шелмекке тегип
жибериу
ПЛЕСТИ несов что 1. ериу, тоцыу,
бууыу, ~ сеть ау тоцыу; ~ кружева шилтер
тоцыу, ~ косу бурым ериу, 2 перен
разг от тастау; ~ интригу арасына от тас-
тау; 3. что и без доп (выдумывать, нагова-
ривать) ойынан шыгарыу, есек сез айтыу;
< ~ чушь келиспеген нэрсени айтыу
ПЛЕСТИСЬ несов разг зорга журну,
суйретилип журиу; еле ~ зордан аягын
басыу, ~ в хвосте арытга цалыу, ец
изинде журиу
ПЛЕТЕНИЕ с 1. (действие) ериу, тоцыу,
~ корзин корзина тоцыу; 2. (плетеное
изделие) тоцылган зат, ерилген зат.
ПЛЕТЕН ЦЫЙ прил ерилген, тоцылган,
~ый стул ерилген стул; ~ая корзина
тоцылган корзина
ПЛЕТЕНЬ м тоцыма шарбац, шыбыц-
тан тоцылган цора
ПЛЕТКА ж цысца цамшы, кишкене
цамшы
ПЛЕТЬ ж 1. (кнут) цамшы, ерме цам-
шы; 2. пацал, цаптал шаца, сабац, урцан
(арбуза, дыни)
ПЛЕЧЕВОЙ прил анат ийин ; ~ су-
став ийин бууыны
ПЛЕЧИКО с 1. уменыи -ласк от плечо
) 1; 2. (бретелька) ийинлик, ийин 6aV, аспа,
ПЛЕ
— 674 —
3. мн. плечики разг, (вешалка) кийим цыс-
тыргыш.
ПЛЕЧИСТЫЙ прил. жауырынлы, ийин-
ли; ~ мужчина жауырынлы адам.
ПЛЕЧ ||0 с. 1. ийин, жауырын; нести
что-л. на ~ё бир нэрсени ийнине салып
апарыу; на ~6! (команда) ийинге ал!;
правое ~6 вперёд! (команда) оц ийин алга!;
2. (часть одежды) ийин; 3. анат. (часть
руки) ийин; 4. тех. (часть рычага) ийин;
<> пожимать ~ами дайран болыу; ~6м
к ~у 1) (рядом) бир цатарда, ийинлесип;
2) (вместе) бирге; с плеч долой ысырып сал-
дыц-цутылдыц бил; с ~а 1) (наотмашь)
керилип; 2) разг, (не раздумывая) ойламас-
тан, ойланбай, бирден; с чужого ~а киси
кийими, езине арналмаган; не по ~ у цо-
лынан келмейтугын, куши жетпейтугын;
мне эта работа не по ~у бул жумыс мениц
цолымнан келмейди; как гора с плеч сва-
лилась ийнимнен батпан жук тускендей
болды; вынести на своих ~ах ауырман-
лыцты ези кетериу; иметь голову на ~ах
тусине билиу, ацылы жетиу, басы ислеу;
имёть за ~ами ийе болыу; имёть за ~ами
большой опыт улкен тэжирийбеге ийе
болыу.
ПЛЕШЙВЕТЬ несов. шашы тусе баслау,
жылтыр бас бола баслау.
ПЛЕШИВЫЙ прил. шашсыз, жылтыр
бас.
ПЛЕШИНА ж. см. плешь.
ПЛЕШЬ ж. 1. (на голове) шашсыз жер,
шашы тускен жер; 2. (место с вылезшей
шерстью) ты дыр, ты цыр жер.
ПЛЕЯДА ж. плеяда, дэуирлес; ~ поэ-
тов дэуирлес шайырлар.
ПЛИ межд. ат! (атыу командасы).
ПЛИНТУС м. плинтус (пол менен дий-
уалдыц арасын жабатувын енсиз тахта).
ПЛИССЕ с. нескл. 1. (мелкие складки)
плиссе, бурме, жол бурме; 2. в знач. неизм.
прил. плиссе, жол бурме; юбка ~ жол
бурме юбка, бурмели юбка.
ПЛИССИРОВАНН ЦЫЙ 1. прич. от
плиссировать; 2. прил. бурмеленген, жол
бурме етилген; ~ая юбка бурмели юбка.
ПЛИССИРОВАТЬ несов. что бурмелеу,
жол бурме етип утиклеу.
ПЛИССИРОВКА ж. 1. (действие) бурме-
леу, жол бурме етип утиклеу; 2. см.
плиссе 1.
ПЛИТА ж. 1. плита, тахта, тас; мрамор-
ная ~ мрамор плитасы; могильная ~
цэбир тас; 2. (печь) плита; газовая ~ газ
плитасы.
ПЛЙТКА ж. 1. уменьш. от плита 1;
керамическая ~ керамикалыц плитка;
2. уменьш. от плита 2; электрическая ~
электр плиткасы; 3. плитка; ~ шоколада
шоколад плиткасы.
ПЛЙТОЧНЫЙ прил. 1. (сделанный из
плит, плиток) плиталы; плиткадан тесел-
ген; ~ пол плиткадан теселген пол; 2.
плитка..., плитка керинисли; ~ шоколад
плитка керинисли шоколад; < ~ чай
гербиш чай, тахта чай.
ПЛОВ м. палау.
ПЛОВЕЦ м. жузгиш, жузиуши.
ПЛОВЧИХА женск. от пловёц.
ПЛОД м. 1. мийуе, жемис; съедобные ~ы
жеуге болатугын мийуелер; 2. (зародыш)
хэмле, иштегн бала; 3. перен. нэтийже,
жемис; ~ы размышлений ойлаудыц нэтий-
желери; < запрётный ~ цадаган етилген
зат, тыйым салынган нэрсе.
ПЛОДЙТЬ несов. 1. кого-что (размно-
жать, разводить) есириу (растения)', ер-
шитиу, кебейтиу (животных)', 2. кого
(производить многочисленное потомство)
ТУУЫУ, есип-ениу; детёй бала тууыу,
кеп бала тууыу; 3. кого-что, перен. (порож-
дать) деретиу, пайда етиу, шыгарыу.
плодиться несов. 1. (размножаться)
ТУУЫУ> есип-ениу; 2. перен. (появляться
в большом количестве) дереу, пайда болыу,
шыгыу.
плбдн цый прил. 1. биол. (оплодотво-
рённый) туцым, туцымлы; ~ое яйцо туцым
мэйек; 2. (способный давать плоды) мийуе
беретугын; ~ая яблоня мийуе беретугын
алма агашы.
плодо= крепа сезлердиц «мийуе» сези-
ниц мэнисине сэйкес келетугын биринши
белеги, мыс.: плодообразование мийуе пайда
етиу.
ПЛОДОВИТОСТЬ ж. 1. (способность
плодиться)} мийуелилик, жемислилик
(фруктовых деревьев)', есип-енгишлик,
туугышлыц (людей, животных); 2. перен.
деретиу шилик, жемислилик.
ПЛОДОВИТЫЙ прил. 1. мийуели, же-
мисли (о фруктовых деревьях); есип-енгиш,
туугыш (о людях, животных); 2. перен.
дереткиш, жемисли; ~ писатель дереткиш
жазыушы.
ПЛОДОВОДСТВЦО с. мийуешилик, же-
мисшилик; развитие ~а мийуешиликтин
рауажланыуы.
ПЛОДОВОДЧЕСКИЙ прил. мийуеши-
лик, жемисшилик; ~ совхоз мийуешилик
совхозы.
ПЛОДОВЫ || Й прил. мийуе..., мийуе бе-
ретугын; мийуеден исленген; ~е дерёвья
мийуе агашлары.
ПЛОДОНОЖКА ж. бот. мийуе сабац.
ПЛОДОНОСИТЬ несов. мийуе бериу,
жемис бериу.
ПЛОДОНОСНОСТЬ ж. мийуелилик, мий-
уе бергишлик, жемислилик, жемис бер-
гишлик.
ПЛОДОНОСНЫЙ прил. мийуели, мий-
ve бергиш, жемисли, жемис бергиш.
ПЛОДОНОШЕНИЕ с. мийуе бериу, же-
мис бериу.
ПЛОДООВОЩНОЙ прил. мийуе-овощ;
~ магазин мийуе-овощ магазини.
плодопитомник м. с.-х. мийуе пи-
то мн иги.
ПЛОДОРОДИЕ с. хасылдарлыд, еним-
лилик; ~ почвы топырадтын. хасылдар-
ЛЫЕЫ.
ПЛОДОРОДНОСТЬ ж. хасылдарлылыц,
енимлилик.
ПЛОДОРОДНЫЙ прил. хасылдарлы,
енимли; ~ая почва хаеылдарлы жер.
ПЛОДОСБОР м. мийуе жыйыу, жемис
жыйнау.
— 675 —
пло
ПЛОДОСУШИЛКА ж. мийуе кептир-
гиш машина.
ПЛОДОСУШИЛЬНЯ ж. мийуе кепти-
риу жайы.
ПЛОДОТВОРНОСТЬ ж. жемислилик,
нэтийжелилик, енимлилик, пайдалылыц.
ПЛОДОТВОРНЫЙ прил. жемисли, нэ-
тийжели, енимли, пайдалы; ~ труд нэ-
тийжели мийнет.
ПЛОДОХРАНИЛИЩЕ с. мийуехана,
мийуе, сацлагыш жай.
ПЛОМБА ж. пломба (1. ашыура рухсат
етилгенге шекем бир запща цыстырып
цойилатусын крреасын печать, тамга; 2.
тистиц ойысын питейтусын зат).
ПЛОМБИРОВАНИЕ с. 1. пломбалау,
пломба цыстырыу; ~ вагонов с грузом
жук тийелген вагонларга пломба цысты-
рыу; 2. (зубов) пломбалау8 пломба салыу,
пломба цойыу.
ПЛОМБИРОВАННЫЦЙ 1. прич. от
пломбировать; 2. прил. пломбаланган,
пломба салынган; ~е зубы пломба салын-
ган тислер.
ПЛОМБИРОВАТЬ несов. что 1. плом-
балау, пломба цыстырыу; ~ товары товар-
ларга пломба цыстырыу; 2. (зубы) пломба-
лау, пломба салыу, пломба цойыу.
ПЛОМБИРОВКА ж. см. пломбирование.
ПЛОСКЦИЙ прил. 1. тегис, жазыц, жал-
пац; ~ая крыша тамныц тегис тебеси;
2. сайыз; ~ий ящик сайыз ящик; 3. перен.
турпайы, пэтиуасыз, дузсыз; ~ая шутка
пэтиуасыз дегишпе; ~ая стопа мед.
жалпац табан, жазыц табан, туйе табан;
~ая печать полигр. жалпац басатугын
баспа, тегис басатугын баспа.
ПЛОСКОГОРЬЕ с. геогр. устурт, цыр.
ПЛОСКОГРУДЫЙ прил. жалпац геу-
дели.
ПЛОСКОГУБЦЫ только мн., жалпац
атауыз, жалпац цысцаш.
ПЛОСКОДОНКА ж. разг, туби жалпац
цайыц.
ПЛОСКОДОННЦЫЙ прил. туби жалпац;
~ая лодка туби жалпац цайыц.
ПЛОСКОПЕЧАТН||ЫЙ прил. жалпац ба-
сатугын, тегис басатугын; ~ая машина
тегис басатугын машийа.
ПЛОСКОСТИ НОЙ прил. жазыцлыц, те-
гислик; ~ые измерения тегислик елшеу-
лер.
ПЛОСКОСТОПИЕ с. мед. жалпац табан,
жазыц табан, туйе табан (аяк;тыц кесели);
страдать ~м туйе табаннан жэбирле-
ниу.
ПЛОСКОСТИ Ь ж. 1. (поверхность чего-л.)
тегислик, жазыцлыц; 2. мат. тегислик,
жаЗЕГКЛыц;- 3. 'Перен. кез царас, жол; рас-
смотреть вопрос в разных -~ях мэселени
турлише жол менен царау; 4. цанат; ~и
самолёта самолёттыц цанатлары; <> ка-
титься по наклонной ~и кем-кемнен бузы-
лыу.
ПЛОТ м_. сал.
ПЛОТВА ж. плотва, шабац (балык,).
ПЛОТЙНА ж. плотина, бегет, бэнт,
тарнау.
ПЛОТНИК м. агаш уста.
ПЛОТНИЦКИЙ прил. агаш у стасы,
агаш устасыныц...; инструмент агаш
устасыныц цураллары.
ПЛОТНИЧАТЬ несов. агаш усташылык
етиу-
ПЛОТНИЧЕСКЦИЙ прил. агаш устасы...,
агаш устасыныц..., агаш усташылыц...;
~ое мастерство агаш усташылыц шебер-
лиги.
ПЛОТНИЧЕСТВО с. агаш усташылыц;
заниматься ~м агаш усташыльиы менен
шугылланыу.
плотнмч;|Ий прил. агаш устасыныц...;
~ьи инструменты агаш устасыныц цурал-
лары.
плотничны ||Й прил. агаш усташы-
лыц...; ~е работы агаш усташылыц жу-
мыслары.
ПЛОТНО нареч. 1. берк, беккем, ты-
гызлап, цатты; ~ утрамбовать грунт топы-
рацты тыгызлап тоцпацлау; 2. (вплотную)
тацап; поставить шкаф ~ к стене шкафты
дийуалга тацап цойыу; 3. (наглухо) беккем,
беккем етип; ~ закрыть дверь цапыны
беккем етип даусырыу; 4. разг, (сытно)
тойып,; я ~ поел мен тойып жедим.
ПЛОТНОСТЬ ж. 1. тыгыелыц, берклик,
беккемлик; ~ ткани гезлемениц тыгызлы-
гы; 2. физ. тыгызлыц; <> ~ населения
халыцтьщ тыгызлыгы; ~ огня воен, оцтыц
жийилиги.
плОтнцый прил. 1. берк, тыгыз, бек-
кем, цатты; ~ая ткань тыгыз гезлеме; ~ая
бумага беккем цагаз; 2. физ. тыгыз, берк,
беккем; ~ое вещество тыгыз зат; 3. разг,
(коренастый) мыцлы, жууан, дугыжым,
толыц денели; ~ый мужчина дугыжым
киси; 4. разг, (сытный, обильный) жугым-
лы, кушли, тойымлы; <~ый обед тойымлы
туслик ауцат; < ~ый огонь? воен, жийи
атылган оцлар.
ПЛОТОВЩИК м. салшы, сал цураушы.
ПЛОТОГОН м. агаш ыгызыушы.
ПЛОТОЯДНЫЙ прил. 1. (хищный) ет
жеуши, геш жеуши, жыртцыш; зверь
ет жеуши хайуан, жыртцыш хайуан; 2.
перен. ышцысы кеткен; ~ взгляд ышцысы
кеткен кез царас.
ПЛОТцЬ ж. уст. дене, беден; <> ~ь
от ~и тыгыз байланыслы; войти в ~ь
и кровь суйегине хэм цанына сициу.
ПЛОХО 1. нареч. жаман, пэс, темен,
жарамас, мэниссиз; ~ себя чувствовать
езин темен сезиу; ~ поступить с кем-л.
биреуге жаманлыц ислеу; 2. безл. в знач.
сказ, жаман, жарамас, мэниссиз; ему ~
онын, мэниси цашып тур; 3. в знач. сущ.
с. нескл. плохо (отметка) жаман; О из рук
вон — жудэ жаман, адам шыдамастай; ~
лежит урлауга цайым екен; кончить
емирдиц ацыбети жаман болыу.
ПЛОХ II Ой прил. 1. жаман, пэс, темен,
жарамас, мэниссиз; ~бй табак жаман
темеки; ~6е поведение пэс минез; ~ая
погода жаман хауа райы; 2. жаман, темен;
~йе отношения темен цатнасыцлар, жаман
цатнасыцлар; 3. (неопытный, неискусный)
уцыпсыз; ~6й организатор уцыпсыз шел-
кемлестириуши; ~6й писатель уцыпсыз
43*
пло
— 676 —
жазыушы; 4. только кратк. ф. в знач. сказ.
темен; больной очень ~ науцас жудэ
темен; 5. в знач. сущ. с. плохое жаман жаты;
я о нём знаю только ~бе мен онытек жаман
жагынан билемен; < на него надежда
~ая оннан умит жод, оннан дэме жод;
с ним шутки плохи оныц менен ойнау
цоуип.
ПЛ ОША ЦТЬ несов. разг, жацылысыу,
цэтелесиу; гапыл далыу; смотри, ие ~й!
абайла, гапыл далма!
ПЛОШКА ж. 1. прост, {тарелка, блюд-
це) жалпад тарелка; 2. (для освещения)
шыра, пиликли шыра.
ПЛОЩАДКА ж. в разн. знач. манданта;
стройтельная ~ дурылыс майданшасы;
спортивная ~ спорт майданшасы; поса-
дочная ~ ав. цоныу майданшасы; передняя
~ трамвая трамвайдыц алдыцгы майдан-
шасы; орудийная ~ воен, топ майданшасы;
детская ~ балалар майданшасы; лестнич-
ная ~ басцыш арасындагы майданша.
ПЛОЩАДНЦОЙ прил. уят, бийэдеп; ~ая
брань бийэдеп сез, уят сез.
ПЛОЩАДЬ ж. 1. майдан; Красная ~
Кызыл майдан; привокзальная ~ вокзал
цапталындагы майдан; 2. майдан, келем;
посевная ~ егис майданы, егисликтиц
келеми; занятая хлопчатником пахта
егилген майдан; 3. мат. келем, майдан;
~ круга шецбердиц келеми; ~ треуголь-
ника уш муйешликтиц майданы; 4, орын,
келем, майдан; жилая ~ турац жай май-
даны.
ПЛУГ м. плуг; тракторный ~ трактор
плуг; кбиный ~ ат плуг.
ПЛУТ м. 1. (обманщик) алдаушы, ети-
рикши, жалатай; 2. (хитрец) хийлекер,
мэккэр, сум, сырцыя, жэдигей.
ПЛУТАТЬ несов. разг, адасыу, цацгыу,
ылагыу; ~ по лесу тогайда адасып жу-
риу.
ПЛУТНИ мн. разг, хийлекершилик,
мэккэрлик, сумлыц, сырцыя, жэдигей-
шилик
ПЛУТОВАТЫЙ прил. хийлекерлеу,
мэккэрлау, сумлау, сумлыцлы, сыр-
цыялау, жэдигей; ~ взгляд хийлекерлеу
кез царас.
ПЛУТОВАТЬ несов. разг., алдау, хийле-
керлик етиу, мэккэрлик етиу, сумлыц етиу,
сырцыялыц етиу, жэдигейшилик етиу;
~ в игре ойында хийлекерлик етиу.
ПЛУТОВКА женск. от плут.
ПЛУТОВСКЦОЙ поил. 1. (мошенниче-
ский) алдау, алдаулыц, етирик, жалатай;
2. (лукавый, хитрый) хийлекер, мэккэр,
сум, сырцыя, жэдигей; ~ая улыбка жэди-
гейсигеч кулимсиреу.
ПЛУТОВСТВО с. 1. (мошеннический по-
ступок) алдаушылыц, етирикшилик, жа-
ли-гггишьг.гвпу, Д’. флуктглтят, MmpvcTmff
хийлекерлик, мэккэрлик, сумлыцлыц, сыр-
цыялыц, жэдигейлик.
ПЛУТОКРАТ м. плутократ (ез байлыгы-
нан пайдаланып цуки метке те сир ин тий-
гизиуши устем класстыц уэкили).
ПЛУТОКРАТИЧЕСКИЙ прил. плуто-
кратлыц.
ПЛУТОКРАТИЯ ж. плутократия (1.
халыцтыц толыц тецсизлиги тийкарында
мамлекетти ец бай топарлар басцарып
отырган сиясий дузим", 2. собир. плуто-
кратлар).
ПЛУТОНИЙ м. плутоний (химиялыц
элемент).
ПЛЫВУН м. суулы ылай, уйыц.
ПЛЫВУЧ ИЙ прил. ыгыушы, араласып
ыгыушы; ~ая глина ыгыушы ылай, ара-
ласып ыгыушы уйыц.
ПЛЫ ТЬ несов. 1. жузиу; ~ть на спине
шалцасына жатып жузиу; ~ть по течению
1) (о судне, лодке и т. п.) ыцца журиу,
ыгыу; 2) (о человеке) жузиу; 3) (о предмете)
цалцып ыгыу; 4) перен. эстен жылжыу;
~ть против течё»ия 1) (о судне, лодке
и т. п.) ерге журиу; 2) (о человеке) ерге
жузиу; 3) перен. царсы хэрекет етиу; ~ть по
реке дэрьяда жузиу; 2. жузиу, ыгыу, жу-
риу, жузип журиу, жузип кетиу; ~ть
на пароходе пароходта жузиу; ~ть под
парусами желцом арцалы жузиу; 3. перен.
цалцыу, ыгыу; луна ~вёт по нёбу аспанда
ай ыгады; орёл ~вёт в вышине диц
аспанда буркит цалцып ушады; всё плыло
у него пёред глазами оныц кез алдынан
хэмме нэрсе етип атты.
ПЛЮГАВЫЙ прил. разг, мурдеше, сым-
батсыз, сыцылсыз.
ПЛЮНУТЬ сов. и однокр. см. плевать;
раз ~ тез ислеп болыу, сол заматта бо-
лыу, цыйналмай ислеп таслау.
ПЛЮС м. 1. мат. цосыу, цосыу белгиси;
2. нескл. цосыу; два ~ три будет пять
екиге ушти цоссац бес болады; 3. перен.
разг, пайдалы жагы, жетискенлик жагы;
в этом есть свой ~ы бунда пайдалы
жацлары да бар.
ПЛЮСНА ж. анат. май табан.
ПЛЮХАТЬСЯ несов. см. плюхнуть-
ся.
ПЛЮХНУТЬСЯ сое. разг. 1. (шлёпнуться)
шалп етип цулау; ~ в грязь батпацца
шалп етип цулау; 2. (грузно, неловко сесть)
сылц етип отырыу; ~ на стул сылц етип
стул га огырыу.
ПЛЮШ м. гыжым.
ПЛЮШЕВЫЙ прил. гыжым; рыжымнан
исленген.
ПЛЮШКА ж. плюшка (май, сут цосы-
лып исленген булка).
ПЛЮЩ м. шырмауыц.
ПЛЮЩИТЬ несов. что, тех. урып жу-
цартыу, жеишиу; ~ железо темирди урып
жуцартыу.
плюю, плюёшь и т. д. наст. вр. от
плевать.
плююсь, плюёшься и т. д. наст. вр.
от плеваться.
пляж м. пляж (сууга шомылатугын
jt№pr)\- ггеечйтнпг дужгаг ггагиж
пляжный прил. пляжлик; ~ костюм
пляжлик костюм.
ПЛЯС м. разг, аяц ойын ойнау, бнйлеу;
пуститься в ~ бийлей баслау.
ПЛЯСАТЬ несов. что и без доп. аяц ойын
ойнау, бнйлеу; он любит ~ ол бийлеуди
жацсы кереди; < ~ под чью-л. дудку би-
— 677 —
ПОБ
реудиц айытканы менен журиу, биреудиц
жырын жырлау.
ПЛЯСКЦА ж. аяц ойын, бий; каракал-
пакская ~а каракалпак аяк ойыны; ан-
самбль песни и ~и косык Хэм аяк ойын
ансамбли.
ПЛЯСОВОЙ прил. 1. аяк ойын..., бий...;
~ мотив аяк ойын намасы, бий намасы;
2. в знач. сущ. ж. плясовая аяк ойын сазы,
бий сазы, бийлеу намасы.
ПЛЯСУН м. разг, аяк ойыншы, бийши.
ПЛЯСУНЬЯ женск. от плясуи.
ПНЕВМАТИКА ж. пневматика (цысыл-
ган цауа менен хррекет етиуши механизм-
лердиц жыйындысы).
ПНЕВМАТИЧЕСКИЙ прил. пневматика-
лык (цауаныц басым куши менен хррекет
ететугын); ~ насос пневматикалык на-
сос.
ПНЕВМОНИЯ ж. мед. пневмония, екпе
кесели.
ПНУТЬ сов. кого-что, чем, прост, теуип
жибериу.
пня, пню и т. д. род., дат. п. ед. и т. д.
от пень.
ПО предлог 1. с дат. п. (на поверхности,
вдоль) менен, пенен, бенен; ’га, =ге, ’ца, ’ке;
’дан, =ден, ’тан, ’тен, ’нан, «нен; идтй по
дороге жол менен журиу; спускаться по
лестнице баскыш пенен тусиу; лазить по
горам тауларга шыгыу; хлопнуть по плечу
ийнинен кагыу; 2. с дат. п. (в направле-
нии) карай, менен, кууып; плыть по тече-
нию ыкка карай жузйу; идтй по следу
зайца коянныц изин цууып барыу; 3.
с дат. п. (в кого-л., во что-л., по кому-
-чему-л.) царап, карай; ’ды, =ди, ’ты, ’ти;
стрелять по противнику душпанга карай
оц атыу; удар по мячу топты урыу; 4.
с дат. п. (в пределах чего-л.) =га, =ге, =ка,
’ке, ’на, ’не; бойынша; радостная весть
пронеслась по всему селу кууанышлы хабар
ауылдыц барлыгына жайылды; приказ по
армии армия бойынша буйрык; 5. с дат. п.
(согласно чему-л., в соответствии с чем-л.)
бойынша; =ша, ’ше; работать по плану
план бойынша ислеу; по моему мнению
мениц пикиримше, мениц ойымша; 6.
с дат. п. (на основании чего-л.) жагынан;
’нан, ’нен; старший по возрасту жас жа-
гынан улкен; узнать по голосу дауысынан
таныу; 7. с дат. п. (вследствие чего-л.)
себепли; ’лыктан, ’ликтен, ’лысып, ’лесип;
по болезни ауырганы себепли, ауырган-
лыцтан; по ошибке кэтелесип, алжасып;
8. с дат. п. (при обозначении времени)
’да, ’де, ’та, ’те, ’латып, =летип; гулять
по утрам xsp куни азанда дем алып журиу;
заниматься по ночам тунлетип жумыс
ислеу, тунде жумыс ислеу; 9. с дат. п.
(в области, в сфере) бойынша, жагынан;
товарищ по работе жумыс жагынан жол-
дас; он специалист по физике ол физика
бойынша кэниге; чемпион по шахматам
шахмат бойынша чемпион; 10. с дат. п.
(по кому-чему-л.) »ды, ’ди, ’ты, ’ти; ’сын,
=сип, ’ын, ’ин; скучать по детям балала-
рын сагыныу; тоска по дому уйин сагыныу;
11. с дат. и вин. п. (при обозначении коли-
чества) = цан, ’ден, ’тан, ’тен, ’нан, ’нен; но
одному бир-бирден; по три уш-уштен;
дать детям по яблоку балаларга бир-бир
алмадан бериу; 12. с дат. п. (посредством)
арцалы, менен; отправить по почте почта
менен жибериу; сообщить по радио радио
арцалы хабарлау; 13. с вин. п. (вплоть до)
дейин, шекем; войти в воду по пояс бел-
бууарга дейин сууга кириу; 14. с вин. п.,
уст. (за чем-л.) гга, =ге, =ка, =ке; идтй
по воду сууга барыу; 15. с предл. п. (после
кого-чего-л.) =нан, =нен, соц, кейин; по
истечении срока муддети питкеннен соц;
по окончании работы жумыс питкеннен
кейин; 16. с дат. п. (для чего-л.) бойынша;
кружок по изучению русского языка рус
тилин уйрениу бойынша кружок; < по
весне бэхэрге карай; я к вам по делу мен
сизге исим тусип келдим; женйться по люб-
вй суйип уйлениу, кэлеп уйлениу; по
доброй воле ез еркинше; это ему не по
вкусу буны ол хош кермейди; по зову
родины уатанныц шацырыгы бойынша; по
мере того, как... карай; по выбору сайлап;
всё не по нём хэммеси оган жакпайды;
по коням! воен, атланыц!; родственники
по отцу экеси тэрепиниц тууысканлары;
ему было не по себе ол улкен ашыу устинде
еди.
ПО= приставка 1. фейиллерди жасаганда
цолланылады цгм темендеги мгнилерди
билдиреди-. 1) цандай да бир сапага ийе бол-
ганын, мыс.: подешеветь арзаныу; по-
краснеть цызарыу; 2) цгрекеттиц ацырына
дейин болганын, мыс.: посеять егиу; 3) х? ре-
кет тиц бир рет болганын, мыс.: попросйть
бир рет copay; 4) цзрекеттиц бир цанша
уацыттыц ишинде болганын, мыс.: погово-
рйть эцгимелесиу; пописать жазыццырау;
5) цэрекеттиц басланыуын, мыс.: побе-
жать жууырып кетиу; 6) цгрекеттиц кеп
объектлерге таралыуын, мыс.: попрятать
жасырыу; 2. келбетлик жасаганда тв-
мендеги мгнилерди билдиреди: \)бир уацыя-
дан соцгы уацытты, мыс.: пореформен-
ный реформадан соцгы; 2) затца цатнасын,
мыс.: помесячный айма-ай; 3. келбетлик-
тиц цгм ргуиштиц салыстырмалы дгре-
жесин жасаганда сапасын, келемин, жасын
цгм т. б. керсетеди, мыс.: получше жац-
сырац; помоложе жасырак-
ПОБАГРОВЁТЬ сов. цызарыу, цызарып
кетиу, цызгылт тартыу; ~ от гнева ашыу-
ланыудан цызарып кетиу.
ПОБАИВАТЬСЯ несов. кого-чего или с не-
опр., разг, цорцыццырау, айбыньщцырау,
сескеницкиреу.
ПОБАЛАГУРИТЬ сое. с кем и без доп.,
разг, ойнау, цалжыцлау.
побАлйвацть несов. разг, анда-санда
науцасланыу, ауырьщцырау; голова ~ет
бас ауырыццырайды.
ПОБАЛОВАТЬ сов. кого, разг, еркелетиу^
еркелетип цойыу.
ПОБАЛОВАТЬСЯ сов. разг. 1. (некото-
рое время) бираз еркелеу, бираз еркеши-
лик етип алыу, бираз тентекшилик етиу; 2.
чем (позволить себе что-л. для удовольст-
вия) хэзлик етиу, ермек етиу.
ПОБ
— 678 —
ПОБАСЁНКА ж. разг, кулдирги эцгиме,
(забавный рассказ)', етирик нэрсе (выдумка,
небылица).
ПОБЕГ I м. (бегство) цашыу, цашцын-
лыц; ~ из плена тутцыннан цашыу.
ПОБЁГ II м. (росток) нарт, жас путац,
жас шаца; яблоня дала ~и алма агашы
нарт шыгарды.
ПОБЕГАТЬ сов. жууырыу, жууырып ой-
нау, шауыу.
ПОБЕГЗЯИКЦИ только мн.: быть у кого-
-либо на ~ах разг. 1) цол бала болыу, би-
реудиц шабарманы болыу; 2) перен. биреу-
диц айтцанынан шыга алмау.
ПОБЁДЦА ж. жецис, жецип шыгыу, же-
циу, табыс; одержать жецип шыгыу;
вернуться с ~ой жецис пенен цайтып
келиу; спортйвная ~а спортлыц табыс; ~а
социализма в СССР СССРда социализмниц
жециси; производственные ~ы ендирис-
лик табыслар.
ПОБЕДИТЕЛЬ м. жециуши, жецип шы-
Быушы; ~ в социалистическом соревнова-
нии социалистлик жарыста жецип шыгыу -
шы; ~ спортивных состязаний спорт жа-
рысларыныц жециушиси.
ПОБЕДЙТЕЛЬНИЦА женск. от победи-
тель.
ПОБЕДИТЬ сов. 1. кого-что, в чём
жециу, жецип шыгыу, табысца ерисиу;
~ врага душпанды жециу; ~ в борьбе
гуресте жецип шыгыу; 2. что, перен.
жециу; ~ болезнь ауырыуды жециу;
~ засуху цургацшылыцты жециу.
ПОБЕДИ ЦЫЙ прил. жецис..., табыс...;
^ая песня жецис цосыгы; до ~ого конца
жецип шыццанша.
ПОБЕДОЙ ОСН ||ЫЙ прил. 1. жецисли,
жецимпаз; ~ая война жецисли урыс; 2.
перен. устемли; менмен; говорить с ~ым
вйдом менмепли турде гэплесиу.
ПОБЕЖАЛОСТЬ ж. хим., тех. реци
езгериушилик, туси езгериушилик (ме-
таллды цыздырран уацытта)', ~ стали по-
латтыц рециниц езгериушилиги.
ПОБЕЖАЦТЬ сов. 1. жууырыу, жууы-
рып кетиу, шабыу; все ~ли вперёд хэмме
алга царап жууырып кетти; 2. (обратиться
в бегство) цашыу, цаша баслау; 3. перен.
агыу, ага баслау, сарылдап агыу, зымырап
агыу; с гор ~ли ручьи таудан жылгаша-
лар зымырап ага баслады.
побеждать несов. см. победйть.
ПОБЕЖДЁННЫЙ 1. прич. от победйть;
2. прил. жецилген.
ПОБЕЛЕТЬ сов. агарыу, агарып кетиу;
бозарыу, туси цашыу (о лице).
ПОБЕЛИТЬ сов. что хэклеу, ацлау;
~ стены дийуалларды ацлау.
ПОБЁЛКА ж. хэклеу, ацлау; ~ ком-
наты белмени ацлау.
ПОБЕРЕЖЬЕ с. жага, жийек, жагыс;
морское ~ тециз жагасы.
ПОБЕР"ЁЧЬ сов. кого-что 1. (сохранить)
сацлау, сацлап цойыу; ~ёчь чужйе вёщи
кисиниц затларын сацлау; 2. сацлау, пук-
та тутыу; ~егй своё здоровье ез ден сау-
лыгыцды сацла.
ПОБЕРЕЧЬСЯ сов. сацланыу, цорганыу.
ПОБЕСЕДОВАТЬ сов. с кем и без доп.
гуррицлесиу, эцгимелесиу, пикир алысыу.
ПОБЕСПОКОИТЬ сов. кого-что тыны-
шын алыу, мазасын цашырыу, тынышын
кетириу; разрешйте вас ~ сизиц тыны-
шыцызды алыута рухсат етициз.
ПОБЕСПОКОИТЬСЯ сов. шыдамсыз-
ланыу, тынышсызланыу.
ПОБИВАТЬ несов. см. побйть 2, 3.
ПОБИРАТЬСЯ несов. разг, тилениу,
цайыр copay, цацлау.
ПОБЙЦТЬ сов. 1. кого-что (избить)
урыу, урып таслау, таяцлау, цамшылау,
сабап таслау; 2. кого-что (в бою) соццы
бериу; 3. кого-что озыу, жециу; он всех
~л в соревновании жарыста ол хэммедей
озып шыцты; 4. что (разбить) сындырыу,
цыйратыу, цыйратып таслау, пашац-пашац
етиу, егиу, гулопат етиу, булдирип кетиу;
~ть посуду ыдысларды цыйратыу, ыдысты
сындырып таслау; <> ~ть рекорд бурынгы
рекордтан асырыу; посевы ~ло градом
егинлерди буршац жауып булдирип кетти;
~ть морозом сууыц урыу.
ПОБЙ||ТЬСЯ сов. 1. езилиу, цыйрау,
сыныу; яблоки ~лись от плохой упаковки
алмалар жаман етип салынганлыктан
езилип кетипти; 2. разг, сындырылыу, цый-
ратылыу, цыйратып тасланыу, пашац-па-
шац болыу, гулопат болыу, булдирилиу;
посуда ~лась ыдыс гулопат болды; <>
~ться об заклад уст. бэсекилесиу.
ПОБЛАГОДАРИТЬ сов. кого-что алгыс
айтыу, миннетдарлыц билдириу, рахмет
айтыу; ~ за гостеприймство миймандослы-
гы ушын алгыс айтыу.
ПОБЛАЖКПА ж. разг, еркине жибериу,
бос тутыу; давать кому-л. ~у биреуди ер-
кине жибериу, биреуди бос тутыу.
ПОБЛЕДНЕЦТЬ сое. 1. туси цашыу, ага-
рыу, бозарыу; он ~л от боли ауырыу бат-
цанлыцтан оныцтуси цашып кетти; 2. перен.
пэс кериниу (басца бир затца цараганда).
ПОБЛЁКЛЫ ||Й прил. сольиан, солып
цалган; ~е цветы солыган гуллер.
ПОБЛЁКНУТЬ сов. солыу, солып цалыу.
ПОБЛЁСКИВАТЬ, ПОБЛЁСКИВАТЬ
несов. жарцырау, жаркырап кериниу,
анда-санда жарцырап турыу; вдалй что-то
~ло алысырацта бир нэрсе жарцырап
керинди.
ПОБЛЙЖЕ нареч. жацынырац, берма-
нырац, жацынласып. берман.
П0БЛЙ30СТИ нареч. жацын жерде,
алые емес, жацынырацта; ~ от города
цаладан жацын жерде.
ПОБОЦИ только мн. урыу, сабау; сле-
ды ~ев урганныц дацлары; переноейть
~и урыуга шыдау, сабауга шыдау.
ПОБбйЩЕ с. 1. уст. (сражение) урыс,
сауаш, согыс, цыргын; Ледовое ~ ист.
Муз сауашы, Муз цыргыны; 2. разг, (драка)
тебелес, цырампыш, цызыл муш.
ПОБОЛЁЦТЬ I сов. разг, ауырыу, ауырып
жатыу, науцасланыу, сырцауланыу; он
~л, ~л и умер олауырды, ауырып жаттыда
цайтыс болды.
ПОБОЛЁ||ТЬ II сов. ауырыу, бираз ауы-
рып журиу; ушиб ~л, но скоро прошёл
— 679 —
пов
кегерген жер бираз ауырды, бирац тез
жазылып кетти.
ПОБОЛТАТЬ I сов. 1. что {размешать,
взболтать) былгау, араластырыу, шай-
цау; 2. чем сэлтецлетиу; ~ ногами аяц-
ларын сэлтецлетиу.
ПОБОЛТАТЬ II сов. разг, мылжыц
эн,гиме курыу, пэтиуасыз сейлеу; ~
с приятелем дос пенен мылжыц эн.гиме
курыу.
ПО-БОЛЬШЕВЙСТСКИ нареч. больше-
виклерше.
ПОБОРНИК м. жацлаушы, тэрепдар;
~ мира парахатшыл ыдтын. тэрепдары.
ПОБОРНИЦА женск. от поборник.
ПОБОРОЦТЬ сов. 1. кого-что жыгыу,
жециу; борец ~л своего противника пал-
уан ези менен гуреске Шыццанды
жыцты; 2. кого-что (победить в бою)
жециу, жецип шыгыу; 3. что, перен.
(преодолеть) жециу, басыу, бийлеу, мец-
гериу; ~ть в себе чувство страха езиндеги
цорцынышлы сезимди басыу; ~ть свою
застенчивость езиниц тартыншацлыгын
жециу; <> ~ть себя езиндеги бир сезимди
жециу, езиндеги бир тилекти орынлауга
ерисиу.
ПОБОРОТЬСЯ сов. 1. гуресиу, айцасыу,
алысыу; 2. перен. царсыласыу, гуре-
сиу.
ПОБЙРЫ мн. (ед. побор м.) уст. сал-
гырт, салыц, ауыр салыц.
ПОБОЧНЫЙ прил. 1. (второстепенный)
цосымша, екинши дэрежели; ~ вопрос
цосымша сауал; 2. (получаемый попутно)
цосымша; ~ продукт производства енди-
ристин цосымша енимлери; 3. (рождён-
ный вне брака) некесиз тууылган; ~ сын
некесиз тууылган бала.
ПОБОЯЦТЬСЯ сов. кого-чего и с неопр.
цорцыу, цорцыццырау, сескениу, айбы-
ныу; он ~лся сказать правду ол дурысын
айтыуга цорцыццырады.
ПОБРАНЙТЬ сов. кого-что кейип тас-
тау, урсыу, сегиу.
ПОБРАНИТЬСЯ сов. с кем и без доп.,
разг, кейисиу, урсыу, сегиниу.
ПОБРАТАТЬСЯ сов. с кем-чем тууыс-
цандай болыу, агалы-инили болыу.
ПОБРАТЙМ м. тууысцан, ага-инилн
(урп-гдет бойынша).
ПОБРАТЙМСТВО с. тууысцаншылыц,
агалы-инилик (гййемги славян урп-здет-
леринде дослыцты тууысцанльщ цатна-
сыцлардыц дэрежесине тецеу дгстури).
ПО-БРАТСКИ нареч. тууысцанларша,
тууысцанлыц пенен, тууысцандай.
ПОБРЁЗГАЦТЬ сов. кем-чем и без доп.,
разг, жеркениу, тиксиниу; <> не ~йте!
жеркенбециз!
ПОБРЕЗГОВАТЬ сов. см. побрезгать.
ПОБРЕСТЙ сов. жай журиу, жылжыу.
ПОБРЙТЬ сов. кого-что цырыу, цырып
алыу.
ПОБРЙТЬСЯ сов. цырыныу, цырынып
алыё.
ПОБРОДЙТЬ I сов. гезип журиу, тенти-
реу, мацсетсиз цыдырыу; ~ по лесу тогай-
ды гезип журиу.
ПОБРОДЙЦТЬ II сов. ашыу, кепириу,
быжылдау, быршыу; вино достаточно ~ло
шарап жетерликтей ашыпты.
ПОБРОСАТЬ сов. разг. 1. что (как попало)
ылацтырыу, тастау, шыцгытыу; 2. кого-что
(оставить без надзора) царамау, цараусыз
цалдырыу, царамай кетиу, тастап кетиу.
ПОБРЫЗГАТЬ сов. кого-что, на кого-что,
чем и без доп. буркну, шашыу, шашыра-
тыу, себиу.
ПОБРЫЗГАТЬСЯ сов. чем буркилиу,
шашылыу, шашыратылыу, себилиу.
ПОБРЯКИВАТЬ несов. чем и без доп.,
разг, салдырлау, сыцгырлау.
ПОБРЯКУШКА ж. разг. 1. (безделушка)
сыцгырлауыц ойыншыц, жыцгырла-
уыц ойыншыц; 2. (игрушка) майда-шуйде
ойыншыц.
ПОБУДЙТЕЛЬНЦЫЙ прил. мэжбурлеу-
ши, мэжбур етиуши, цозгаушы; ~ая при-
чина мэжбур етиуши себеп; -О ~ый залог
грам. езлик дэреже.
ПОБУДИТЬ I сов. кого (разбудить всех,
многих) оятыу, оятып шыгыу.
ПОБУДИЦТЬ II сов. кого, к чему или
с неопр. мэжбурлеу, мэжбур етиу; обстоя-
тельства ~ли меня уехать жагдайлар менн
кетиуге мэжбурледи.
ПОБУДКА ж. воен, оятыу сигналы, тур-
гызыу сигналы; утренняя ~ азангы оятыу
сигналы.
ПОБУЖДАТЬ несов. см. побудить II.
ПОБУЖДЕНЫ ||Е с. талап, тилек, нийет;
по собственному ~ю ез тилеги бойынша.
ПОБУРЕТЬ сов. цоцырланыу, гурец тар-
тыу.
ПОБЫВАЦТЬ сов. 1. болыу, барыу; в атом
году он ~л в Киргизии ол усы жылы Кыр-
гызстанда болды; завтра я у вас ~ю мен
ертец сизикинде боламан; 2. (принять
участие) цатнасыу; ~ть в боях урысларга
цатнасыу.
ПОБЫВКЦА ж. болып нетиу, болып
цайтыу; приехать домой на ~у уйине
уацытша цонацца келиу.
ПОББ1ТЬ сов. болыу; он побыл у нас два
дня ол бизде еки кун болды.
ПОВАДИЦТЬСЯ сов. с неопр., разг. 1.
дэмигиу, эдетлениу; ребята ~лись лазить
в огород балалар огородца тусиуге дэмикти;
2. эдетлениу, урдислениу; уйренип кетиу;
он ~лся ходить к нам ол бизикине келиуге
эдетленип кетти.
ПОВАДКА ж. разг. дэмигиушилик,
эдет.
П О ВАЛ Й ||ТЬ I сов. кого-что кулатыу,
жыгыу, аударыу; ветер ~л дерево самал
агашты кулатты.
ПОВАЛ Й ||ТЬ II сов. разг. 1. гуулеп
келиу, жыгын болып келиу; народ ~л
на площадь халык жыгын болып майдан га
келди; 2. (начать идти} буркырау, борау,
жауыу, куйыу; сиег~л хлопьями кар пэт-
телеп куйды.
ПОВАЛЙТЬСЯ сов. кулау, сурнигиу,
жыгылыу, аударылыу.
ПОВАЛЬНЦЫЙ прил. галаба, кепшилик,
бастан-аяк; ~ое увлечение галаба кызы-
гыу шылык.
пов
— 680 —
ПОВАЛЯТЬ сов. что аунатыу, жайыу;
домалатыу, думалатыу (напр. котлеты); ~
по полу полга аунатыу.
ПОВАЛЯТЬСЯ сов. 1. разг, (полежать
в постели) мази жатыу; 2. (с боку на бок)
аударылып аунап жатыу; тусиу; ~ на
траве шептиц устинде аунап жатыу.
ПОВАР м. аспаз, аспазшы.
ПОВАРЕННЦЫЙ прил. аспаз...; ~ая
книга аспаз китабы; <> ~ая соль ас дузы.
ПОВАРЁНОК м. кишкене аспаз.
ПОВАРЁШКА ж. шемиш, ожау касик*
ПОВАРЙТЬ сое. кого-что писириу, кай-
натыу.
ПОВАРЙТЬСЯ сов. писирилиу, каина-
ты л ыу .
ПОВАРЙХА женск. от повар.
ПОВАРСКОЦЙ прил. аспаз..., аспазлыц;
~е искусство аспазлыц енер.
ПО-ВАШЕМУ нареч. 1. (о мнении) си-
зицше, сизин, пикирицизше; как ~ лучше
сделать? сизицше далай ислеген жаксырак
болар еди?; 2. (о желании) сизицше, сизиц
тилегицизше, сизиц айтцаныцыз-ац; будь~
сизиц айтцаныцыз-ац болсын.
ПОВЕДАТЬ соо. что, о чём, уст. айтыу,
эцгиме етиу, гурриц етиу, айтып бериу,
айтып цойыу; ~ тайну кому-л. биреуге
сырды айтып цойыу.
ПОВЕДЁНИЦЕ с. минез-цулыц, кылык,
цэсийет, журис-турыс, аяк басыу; дурное
~е жаман кэсийет, жаман кылык; правила
~я учащихся в школе окыушылардыц мек-
тепте журис-турыс кэ делер и.
ПОВЕДЫВАТЬ несов. см. поведать.
ПОВЕЗ ЦТЙ сов. 1. кого-что алып барыу,
апарыу, экетиу; 2. кому-чему, безл. оц
тусиу, ацсат тусиу; ему ~ло оган оц тусти.
ПОВЕЛЕВАЦТЬ несов. 1. кем-чем (управ-
лять) басцарыу, мецгериу; 2. кому
и с неопр. (приказывать) буйырыу, хуким
етиу; так мне ~ет долг уазыйпам маган
усылай буйырады.
ПОВЕЛЕНИЕ с. уст. буйрыц, хуким.
ПОВЕЛИТЕЛЬ м. эмир, хэким, хукнм-
дар, буйырыушы, буйрыц бериуши.
ПОВЕЛИТЕЛЬНИЦА женск. от повёлй-
тель.
ПОВЕЛИТЕЛЬНЫЙ прил. эмирлик,
буйырыушы, хэкимлик, хуким етиуши,
Хукимшплик, буйрыц бериуши; гово-
рить ~ым тоном хукимшилик дауыс пенен
сейлеу; < ~ое наклонение грам. буйрыц
мейил, буйрыц фейил.
ПОВЕНЧАТЬ сов. кого, с кем неке цыйыу.
ПОВЕНЧАТЬСЯ сов. с кем и без доп. неке
цыйдырыу.
ПОВЕРГАТЬ несов. см. повергнуть.
ПОВЁРГЦНУТЬ сов. кого-что 1. уст.
(свалить, опрокинуть) цулатыу, жыгыу,
аударыу; 2. во что тусириу; эта весть ~ла
её в отчаяние бул хабар оны цайгыга
тусирди.
ПОВЕРЕННЫЙ .1. прич. от поверить; 2.
в знач. сущ. м. поверенный исенилген;
~ в делах дип. исте исенилген; 3. в знач.
сущ. м. поверенный и ж. поверенная (на-
персник, наперсница) сырлас, муцлас, жан
дос; <> присяжный ~ уст- ацлаушы.
ПОВЕРИТЬ сов. 1. кому-чему исеииу,
инаныу; ~ на слово сезге исениу; 2. кому-
-чему, что (доверить) исениу, инаныу,
исенип айтыу; ~ тайну другу сырды доска
исенип айтыу.
ПОВЁРКЦА ж- 1. (проверка) сынау, тек-
сериу, барлау; ~а времени уацытты бар-
лау; 2. (перекличка) барлау, тууеллеу;
О на ~у негизинде де, хацыйцатында
да.
ПОВЕРНУТЬ сов. 1. кого-что айланды-
рыу, таулау, бурыу, бурып жибериу; ~
кран кранды таулау; ~ рисунок к свету
су^ретти жацтыга айландырыу; 2. кого-что
(изменить направление) бурыу; ~ направо
оцга бурыу; ~ назад кейин бурыу; 3.
что, перен. бурып жибериу, езгертиу;
~ разговор гэпти езгертиу.
ПОВЕРНУ ЦТЬСЯ сов. 1. айланыу, айла-
нып царау, бурылыу, аударылып тусиу;
~ться направо оцга айланыу; ~ться на
другой бок екинши жамбасына аударылып
тусиу; 2. перен. езгериу, басцаша болыу;
дело ~лось совсем иначе, чем мы пред-
полагали ис бизлердиц шамалауымыздан
дым басцаша болып кетти.
ПОВЁРОЧНЫЦЙ прил. сынау..., бар-
лау..., тексериу..., тексерип кериу...; ~е
испытания тексерип кериу сынацлары.
ПОВЁРТЫВАТЬ несов. см. повернуть.
ПОВЁРТЫВАТЬСЯ несов. см. повер-
нуться.
ПОВЕРХ предлог с род. п. сыртынан,
устинен, жоцарысынан; ~ рубашки кей-
лектиц сыртынан; смотреть ~ очков кез
эйнектиц устинен царау.
ПОВЕРХНОСТНО нареч. устиртин, шала,
сайыз; судить о чём-л. ~ бир нэрсе тууралы
устиртин пикир айтыу.
ПОВЕРХНОСТНОСТЬ ж. устиртинлик,
шалалыц, сайызлыц; ~ знаний билиминин,
устиртинлиги.
ПОВЕРХНОСТИЦЫЙ прил. 1. (на по-
верхности, у поверхности) жоцаргы, устиц-
ги, бетиидеги, жузиндеги, сыртындагы;
~ый слой почвы топырацтыц устицги
кабаты; ~ая рана сыртцы жара; 2. перен.
устиртин, шала, сайыз; ~ые знания шала
билим, устиртин билим.
ПОВЕРХНОСТЬ ж. 1. уст, бет, сырт,
жуз, жоцары; ~ земли жердиц усти; глад-
кая ~ воды суудын тегис бети; 2. мат.
уст, бет; ~ вращения айланыу бети.
ПОВЕРХУ нареч. разг. 1. (сверху) устин-
де, жоцарыда; 2. перен. (поверхностно)
устиртин, шала, сайыз.
ПОВЕРЬЕ с. ырым; старинное ~ гене
ырым.
ПОВЕРЯТЬ несов. см. поверить 2.
ПОВЕСА м. разг, тентек, саяц, цацай,
бийпаруа.
ПОВЕСЕЛЕТЬ сов. кеуил кетериу, шад-
ланыу, кулиу.
ПОВЕСЕЛЙТЬ сов. кого-что, чем кеулин
кетериу, шадландырыу, кулдириу; ~ дру-
зей доел ар ын ьщ кеуилин кетериу.
ПОВЕСЕЛИТЬСЯ сов. кеуил кетериу,
шадланыу, кеуиллениу; вдоволь ~ эбден
шадланыу.
— 681 —
пов
ПО-ВЕСЁННЕМУ нареч.. бэхэрдегидей,
бэхэр сыяклы; солнце греет ~ кун бэхэр-
дегидей кыздырады.
ПОВЁСИТЬ сов. 1. что илиу, илип койыу,
илдириу, цыстырыу; ~ пальто на вешалку
пальтоны кийим илдиргишке кыстырыу;
2, кого асыу, асып тастау, дарга асыу; <>
~ нос муцайыу, капа болыу (соотв.
салысы сууга кетиу).
ПОВЕСИТЬСЯ сов. асылып елиу.
ПОВЕСТВОВАНИЕ с. 1. (действие) баян-
лау, баян етиу, айтып бериу; 2. (рассказ)
эцгиме, гурриц.
ПОВЕСТВОВАТЕЛЕН ЦЫЙ прил. гур-
риц..., эцгиме...; ^ый стиль баянлау
стили, айтып бериу стили; -ф- ~ое пред-
ложение грам. хабар гэп.
ПОВЕСТВОВАТЬ несов. о чём баянлау,
баян етиу, айтып бериу, эцгиме етиу,
гурриц бериу.
ПОВЕСТИ сов. 1. кого-что алып келиу,
апарыу, экетиу, алып барыу, ертип барыу,
баслап барыу, жетелеп барыу; ~ гостя
в сад конакты багка алып барыу; ~
войска в бой эскерлерди сауашца баслап
барыу; 2. что етиу, козгау; ~ разговор
гурриц етиу; 3. чем (двинуть, шевельнуть)
цыймылдатыу, р;озгау, кагыу; ~ плечом
ийнин цыймылдатыу; ~ бровью цасын ка-
гыу.
ПОВЕЦСТЙСЬ сов. разг. 1. с кем (начать
дружить) досласыу, дос бола баслау;
с кем ~дёшься, от того и наберёшься поел.
ким менен дос болсац, соган уксарсац
(соотв. ешектиц тэпси атца урады); 2.
(войти в обычай) эдетке айланыу, эдет
болыу; уж так ~лось усындай эдет болып
кеткен.
ПОВЁСТКЦА ж. 1. (извещение) шадырыу
кагаз, повестка; 2. (перечень вопросов)
тэртип; ~а дня кун тэртиби; включить
в ~у дня кун тэртибине киргизиу.
ПОВЕСТЬ ж. лит. повесть.
ПОВЕТРИЕ с. 1. (эпидемия) оба кесели,
тез таралтыш; моровое ~ тез таралтыш
жуцпалы кесел; 2. перен. таралтан эдет.
ПОВЕШЕНИЕ с. асыу, асып тастау, дар-
Fa асыу; смертная казнь через ~ дарга
асып елтириу.
ПОВЕШЕННЫЙ 1. прич. от повесить; 2.
е знач. сущ. м. повешенный асып елтирил-
ген адам.
ПОВЕЯ ||ТЬ сов. 1. есиу; тёплый
ветерок жыллы самал ести; ^ло прохла-
дой салкын самал ести; 2. чем, перен.
ядра тусириу, есине тусириу, тутыу, устау;
на меня вдруг ~ло детством цапелимде
балалык дэурим есиме тусти.
ПОВЗДОРИТЬ сов. с кем, разг, кейисиу,
тентекшилик етиу, ерегисиу.
ПОВЗРОСЛЕТЬ сов. ер жетиу, улкейиу,
бой жетиу.
ПОВИВАЛЬНЦЫЙ прил. уст. киндик
кесетугын; ~ая бабка киндик шеше.
ПОВИДАТЬ сов. кого-что, разг, кериу,
жолыгыу, ушырасыу, дусласыу.
ПОВИДАТЬСЯ сов. с кем и без доп., разг.
керисиу, жолыгысыу, ушырасыу, дусла-
сыу; ~ с друзьями дослары менен керисиу.
ПО-ВЙДИМОМУ вводн. сл. итимал, мум-
кин, шамасы, керек, сирэ, Турине Кара-
ганда; весна, ~, будет ранняя бэдэр ерте
келиуи итимал; ~, он не хотел зайти к вам
шамасы, ол сизикине келип кеткиси кел-
меген.
ПОВЙДЛО с. повидло (ширели пищам).
ПОВИЛЙКА ж. харам шеп, мерез шеп.
повиниться сов. в чём, уст. гуна-
кэр болыу, айыплы болыу, айыпты мойын-
лау.
ПОВИННОСТЬ ж. миннет, уаэыйпа;
воинская ~ эскерий уазыйпа.
ПОВЙН>|НЫЙ прил. гунакэр, гуналы,
айыплы, айыпкер, в этом он ~ен бул же-
нинде ол айыплы; явиться с ~ной айы-
бын мойынлап келиу.
ПОВИНОВАТЬСЯ сов. и несов., кому-
-чему багыныу, бойсыныу, тыцлау, бас ийиу.
ПОВИНОВЁНИЦЕ с. багыныушылыц,
бойсыныу, тыцлау, бас ийиу; держать
в ~и багыидырып цойыу; выйти из
бойсыныудан шыгысыу, тыцлауды цойыу.
ПОВИСАТЬ несов. см. повиснуть.
ПОВИСЕТЬ сов. асылып турыу, илинип
турыу, салбырап турыу.
ПОВИС НУТЬ сов. асылыу, илиниу, сал-
бырау; ребёнок ~ на шее у матери бала
анасыныц мойнынан асылып турды; ~нуть
в воздухе 1) (замереть) тоцтап цалыу,
цозгалмастан тоцтап цалыу; 2) перен.
орынланбай цалыу, аяцланбай цалыу.
ПОВИТУХА ж. прост, киндик шеше.
ПОВЛАЖНЕТЬ сов. ыгалланыу, хелле-
ниу, ызгарланыу.
ПОВЛЕЧЬ сов. 1. кого-что, уст. (по-
вести, потащить) алып барыу, суйреп
кетиу; 2. что (вызвать как последствие)
экелиу, экелип согыу, дуушар етиу.
повлиять сов. на кого-что тэсир
етиу.
ПОВОД I м. (мн. поводья) жууен, жы-
лау, дизгин; вести лошадь в поводу атты
жылауынан устап жетеклеу; натянуть по-
водья жылауды тартыу; <> быть на поводу
у кого-л. биреудиц, жетегииде болыу, биреуге
гэрезли болыу.
повод п м. (мн. поводы) себеп, бэне,
сылтау; без всякого ~а хеш себепсиз; по
всякому ~у себеп тапса, сэл нэрсеге; по
~у чего-л. бир нарсени бэнелеп. бир нар-
сени себеп етпп; это был ~ для отказа бул
бас тартыу ушын сылтау болды; дать ~
сылтау болыу, себеп болыу.
ПОВОДИТЬ I сов. 1. кого-что гездириу,
жетеклеу, жетеклеп журиу; 2. чем, по
чему жургизиу; ~ указкой по карте кер-
сеткиш таяцты картаныц бетинен жур-
гизиу.
ПОВОДИТЬ II несов. см. повестй 3.
ПОВОДЦОК м. царгы бау; водить собаку
на ~кё ийитти царгы бауынан устап алып
журиу.
ПОВОДЫРЬ м. сокыр жетелеуши.
ПОВОЗИТЬСЯ сов. 1. с кем-чем и без
доп. ойнау; 2. с кем-чем, разг, машацатла-
ныу, кеп машкул болыу; ~ над задачей
мэселе_ устинде кеп машцул болыу.
ПОВОЗКА ж. арба.
пов
— 682 —
ПОВОЛНОВАТЬСЯ сов. дысыныу, тынышы
кетиу, сабырсызланыу.
ПОВОЛОКЦА ж.: глаза с ~ой сузик
кара кез.
ПОВОЛОЧЬ сов. кого-что, разг, суйреу.
ПОВОРАЧИВАТЬ несов. см. повернуть.
ПОВОРАЧИВАТЬСЯ несов. см. повер-
нуться.
ПОВОРОЖЙТЬ сов. уст. разг, пал ашыу.
ПОВОРОТ м. 1. бурылыу, айланыу;
бурылыс, айланба; ~ винта буранданын.
айланыуы; 2. (место) айланба, айланган
жер, бурылган жер; на ~е дороги жолдыц
айланбасында; 3. перен. (перелом) езгерис
бет бурыу, бурылыу, ауыу; ~ дела в нашу
пользу ис бизиц пайдамызга езгерди.
ПОВОРОТЙТЬ сов. прост, см. повер-
нуть.
ПОВОРОТИТЬСЯ сов. прост, см. повер-
нуться.
ПОВОРОТЛИВОСТЬ ас. 1. разг, (подвиж-
ность) шаццанлыц, шалтлык; 2. тех., мор.
бурылгышлык; ~ корабля кемениц бурыл-
гышлыгы.
ПОВОРОТЛИВЫЙ прил. разг. 1. (по-
движной) шаццан, шалт; 2. (ловкий, расто-
ропный) ийкемли, ебетейли, зийрек, еткир.
ПОВОРОТНЫЙ прил. 1. (служащий для
поворота) айландыратугын, буратугын, бу-
рыу; ~ круг ж.-д. айландыратугын децге-
лек; 2. перен. (переломный) езгерис, буры-
лыс, бет бурылыс; ~ пункт в развитии
чего-л. бир заттыц рауажланыуыныц езге-
рис орны.
ПОВОРЧАТЬ сов. тоццылдай бериу.
ПОВРЕДИТЬ сов. 1. кому-чему (прине-
сти вред) бузыу, зыян бериу, зыян келти-
риу, кесент тийгизиу, зэлел келтириу;
2. что бузыу, булдириу, сындырыу, зыян
келтириу, зэлел келтириу; ~ руку долга
зыян келтириу.
ПОВРЕЖДАТЬ несов. см. повредить 2.
ПОВРЕЖДЕНИЕ с. 1. (действие) бузы-
лыу, зыян келиу, зэлел келиу; ~ телефон-
ной сети телефон тармагыныц бузылыуы;
2. (изъян, поломка) бузылганы, бузыгы.
ПОВРЕМЕНИТЬ сов. с чем и без доп.,
разг, сабыр етиу, кутиу, асыцпау;~ с отъез-
дом женеп кетиуге сабыр етиу.
ПОВРЕМЁНН||ЫЙ прил. 1. (не сдельный)
кунли, уацытлы; ~ая работа кунли ис,
уацытлы жумыс; 2. (периодический) бел-
гили уацытта, уацты-уацты, анда-санда,
ара-тура.
ПОВСЕДНЕВНО нареч. кунде, кунделик-
ли, хэр куни, кун сайын.
ПОВСЕДНЕВНЫ ||Й прил. кунделикли,
кун сайынгы, дэр кунги; занятия
кунделикли ис; ~е задачи кунделикли
уазыйпалар.
ПОВСЕМЕСТНО нареч. жалпы, барлык
жерде, хэмме жерде; это ~ известно бул
барлык жерде белгили.
ПОВСЕМЁСТН ЦЫЙ прил. жалпы, жалпы-
ламай, барлык жердеги, хэмме жердеги;
<^ое явление жалпы жагдай, хэмме жердеги
жагдай.
ПОВСТАНЕЦ м. кетерилисши, кетери-
лиске катнасыушъг, козгаланпты.
ПОВСТАНЧЕСКИЦЙ прил. кетерилис-
ши..., козгалацшы...; ~е отряды кетери-
лисшилер отрядлары.
ПОВСТРЕЧАТЬ сов. кого-что, разг, ушы-
растырыу, дусластырыу, гезлестириу.
ПОВСТРЕЧАТЬСЯ сов. с кем-чем, разг.
ушырасыу, дусласыу, гезлесиу; ~ на улице
кешеде ушырасыу.
ПОВСЮДУ нареч. жалпы, барлыц жерде,
хэмме жерде.
ПОВТОРЁНИЦЕ с. цайталау, тэкрарлау;
~е пройденного материала етилген мате-
риалды тэкрарлау; ~е болезни ауырыудыц
цайталаныуы; избегать ~й цайталаудан
цашыу.
ПОВТОРЙТЕЛ ЬНЫЦЙ прил. цайталау...,
тэкрарлау...; ~е упражнения тэкрарлау
шыныгыулары.
ПОВТОРИТЬ сов. что 1. цайталау, тэк-
рарлау; ~ просьбу сораныуын тэкрарлау,
жэне сораныу; 2. цайта ислеу, цайталау,
тазадан ислеу; ~ ошибку цэтени цайталау;
3. (возобновить в памяти) ядга тусириу,
есине тусириу; цайталау; ~ грамматиче-
ские правила грамматикалыц цагыйдалар-
ды цайталау.
ПОВТОРЙТЦ ЬСЯ сов. 1. цайталаныу,
тэкрарланыу; это больше не ~ся бул ен-
дигиден былай цайталанбайды; 2. бир пи-
кирди цайталау; ~ься в докладе докладта
бир пикирди цайталау.
ПОВТОРИ ЦЫЙ прил. цайталаиган, тэк-
рарланган, екленши; ~ая просьба цайта-
ланган тилек.
ПОВТОРЯТЬ несов. см. повторить.
ПОВТОРЯТЬСЯ несов. см. повториться.
ПОВЫСИТЬ сов. 1. что (поднять) жоца-
ры кетериу, жоцарылатыу; ~ уровень во-
ды суудыц табын жоцарылатыу; 2. что
(усилить, увеличить) арттырыу, кетериу,
кебейтиу, есириу; ~ производйтельность
труда мийнет енимин арттырыу; ~ урожай
зерновых дэн егислериниц зурээтин кете-
риу; 3. что (улучшить, усовершенство-
вать) арттырыу, жацсылау, жоцары кете-
риу; ~ качество продукции енимниц сапа-
сын арттырыу; 4. кого в чём хурметке ийе
етиу, абройын кетериу; ~ кого-л. в обще-
ственном мнении жэмийетлик пикирде би-
реудиц абройын кетериу; 5. кого (по служ-
бе) кетериу, жоцарылатыу;<> ~ гблосдауы-
сын кетери-v, да^ысын жекириниу.
ПОВЫСИЦТЬСЯ сов. 1. (подняться) ке-
терилиу: температура днём ~лась темпера-
тура кундиз кетерилди; уровень воды
значительно ~лся суу эдеуирац кетерилди;
2. (усилиться, увеличиться) артыу, кетери-
лиу, кебейиу; требования ~лись талаплар
артты; 3. (улучшиться) артыу, жацсыла-
ныу, жоцары кетерилиу; успеваемость уча-
щихся ~лась оцыушылардыц улгеРиуи
жацсыланды; 4. в чём хуРметке ийе болыу,
абройы артыу; ~ться в общественном мне-
нии жэмийетлик пикирде абройы артыу.
ПОВЫШАТЬ несов. см. повысить.
ПОВЫШАТЬСЯ несов. см. повыситься.
ПОВЫШЕНИЕ с. 1. кетерилиу; ~ уров-
ня воды в реке дэрьянын, сууыныц кетери-
лиуи; ~ температуры температураныц ке-
— 683 —
ПОГ
терилиуи; ~ жизненного уровня турмыс
дэрежесиниц жоцары кетерилиуи; 2. ар-
тыу, кетерилиу, кебейиу; ~ производи-
тельности труда мийнет ениминиц артыуы;
~ зарплаты айлыцтыц кебейиуи; 3. (улуч-
шение, усовершенствование) арттырылыу,
жацсыланыу, жоцары кетерилиу; ~ квали-
фикации цэнигеликти жоцары кетериу,
цэнигеликти арттырыу; ~ качества продук-
ции енимниц сапасын арттырыу; 4. (по
службе) кетерилиу, жоцарылау.
ПОВБ1ШЕННЦЫЙ 1. прич. от повысить;
2. прил. кетерилген, артцан, артыцмаш;
~ая температура кетерилген температура;
~ый интерес артыцмаш цызыгыушылыц;
3. прил. цатты, жоцары, бэлент; говорить
~ым тоном жоцары дауыс пенен сейлеу.
ПОВЯЗАТЬ сое. кого-что, чем баулау,
бууыу, тацыу, тагыу, тартыу; ~ голову
басын байлау; ~ галстук галстук та-
гыу.
ПОВЯЗАТЬСЯ сов. чем тартыу; ~ плат-
ком шаршы тартыу.
ПОВЯЗКЦА ж. тацгы, байлауыш; нару-
кавная ~а жецниц сыртынан тагылатугын
байлауыш; гипсовая ~а гипс тацгысы;
яаложйть ~у на рану жараныц устине
тацгы салыу.
ПОВЯЗЫВАТЬ несов. см. повязать.
ПОВЯЗЫВАТЬСЯ несов. см. повязаться.
ПОГАДАТЬ сов, пал ашыу, пал салыу.
ПОГАНИТЬ несов. что, разг. 1. (загряз-
нять) ыласлау, былгау, патаслау; 2. перен.
(осквернять) сегиу, кейи/.
ПОГАНКА ж. ешек замаррык-
ПОГАН |!ЫЙ прил. разг. 1. (загрязнён-
ный) ылас, былганган, патас; ~ое ведро
ылас шелек; 2. (несъедобный) жеуге бол-
майтугын; ~ый гриб см. поганка; 3.
(отвратительный) дым жаман, цапалы; ~ое
настроение цапалы кеуил.
ПОГАСАТЬ несов. см. погаснуть.
ПОГАСИТЬ сов. что 1. сендириу, еши-
риу; ~ лампу шыраны сендириу; 2. перен.
телеу, етеу, цутылыу; ~ облигацию обли-
гацияныц цунын телеу-
ПОГАСЦНУТЬ сов. 1. сениу, ешиу, ешип
цалыу; огонь в печке ~ печьтиц оты сенди;
лампа ~ла шыра сенип цалды; 2. перен.
батыу; ешиу (о глазах, взгляде)-, день ~
кун батты; глаза ~ли кездиц нурлары
ешти.
ПОГАШАТЬ несов. см. погасйть.
ПОГАШЕНИЕ с. телеу, етеу; ~ ссуды
ссуда лар ды телеу, несийени телеу.
ПОГИБАТЬ несов. см. погибнуть.
ПОГЙБЕЛЦЬ ж.-, согнуться в три ~и
жудэ ийилиу; гнуть в три ~и цатты езиу,
аямай жумсау.
ПОГИБНИ УТЬ сов. 1. елиу, набыт болыу,
даза табыу; ~нуть смертью храбрых ца-
харманларша цурбан болыу; самолёт ~
самолёт набыт болды; 2. (о растениях)
цуурау, солыу.
ПО ГИБШИЙ 1. прич. от погибнуть;
2. прил. (морально опустившийся) сап
болган; он человек ~ ол сап болган адам;
3. в знач. сущ. м. погйбший и ж. погибшая
жоц болган, гайып болган, жогалган.
по гл Ад ить сов. 1. кого-что сыйпау;
2. что (утюгом) утюглеу, утиклеу, тегис-
леу; <> за это тебя по головке не ~ят
буныц ушын сени мацтап коймайды.
ПОГЛОТИТЕЛЬ м. хим. сорьиыш, сицир-
гиш, жуткыш.
ПОГЛОТЙЦТБ сов. ' 1. что (вобрать,
впитать) сорыу, сицириу, жутыу; 2. кого-
-что (захватить, заполнить) цызыцтырыу,
езине тартыу; работа ~ла его целиком ис
оны езине тартып кетти; 3. что, перен.
жутыу, алыу; печь ~ла много дров печь
кеп отынды жутгы.
ПОГЛОЩАТЬ несов. см. поглотйть.
ПОГЛОЩЕНИЕ с. сорыу, сицириу, жу-
тыу; ~ влаги ыгалды сицириу.
ПОГЛУМИТЬСЯ сов. над кем-чем масца-
ралау, кулки етиу, мазацлау, азаплау.
ПОГЛУПЕТЬ сов. ацылсызланыу, ацыл-
дан адасыу.
ПОГЛЯДЕТЬ сов. 1. на кого-что и без
доп. сер салыу, царау, царап турыу, бай-
цау; ~ на вошедшего кирип келген кисиге
царау; ~ с удивлением тацлапып царау;
~ из окна терезеден сер салыу; 2. за кем-чем,
разг, (присмотреть) царап турыу, сер са-
лып турыу; ~ за ребёнком балага царап
турыу.
ПОГЛЯДЕТЬСЯ сов. цараныу, царау,
сыланып-сыйпаныу; ~ в зеркало айнага
царау.
ПОГЛЯДЫВАТЬ несов. 1. на кого-что и
без доп. уацты-уацты царау, царап
цойыу, сер салыу, кез салыу; ~ по сторо-
нам дегерегине сер салыу, жэн-жацца ца-
рап цойыу; ~ на часы саатына уацты-
-уацты царау; 2. за кем-чем, разг, царап
турыу, сер салып турыу, кез салып цойыу;
~ за детьми балаларга царап турыу.
ПОГНАТЬ сов. кого-что 1. (прогнать)
цууып жибериу, айдап салыу; 2. айдау,
цууыу; ~ баранов цойларды айдау; 3. пе-
рен. разг, (поторопить) асыцтырыу, цыс-
тау.
ПОГЦНАТЬСЯ сов. 1. за кем-чем цууыу,
цууалау; за двумя зайцами ~6иишься —
ни одного не поймаешь поел, еки цоянды
цуусац, биреуин де услай алмайсац (соотв.
еки кемениц басын услаган — сууга кете-
ди); 2. за чем, перен. цууалау, цууыу,
жууырыу; ~наться за славой дацц цууа-
лау, дацц излеу.
ПОГНИТЬ сов. шириу, ширип болыу.
ПОГНУТЬ сов. что ийиу, буклеу, майыс-
тырыу.
ПОГНУТЬСЯ сов. бугилиу, ийилиу,
майысыу.
ПОГНУШАТЬСЯ сов. кого-чего, кем-чем и
с неопр , разг, жеркениу.
ПОГОВАРИВАЦТЬ несов. о ком-чём и
с союзом «что», разг. 1. гэп етиу, сез цы-
лыу, айтыу, гурриц етиу; он начал ~ть
об отъезде ол женеп кетиу тууралы гэп
ете баслады; 2. безл. (передавать слухи,
пускать слух) сез таратыу, гэп етиу;
~ют, что он скоро приедет ол тез арада
келеди деген гэп бар.
ПОГОВОРИТЬ сов. с кем, о ком-чём гэп-
лесиу, гуррицлесиу, сейлесиу, эцгимеле-
пог
— 684 —
сиу; нам не удалось ~ бизиц сейлесиуге
мумкиншилигимиз болмады, бизлер сейле-
се алмадык; ~ о дальнейшей работе алдагы
жумыс тууралы гэплесиу; ~ по душам
ашылысып сейлесиу.
ПОГОВОРКЦА ж. макал, нацыл; войтй
в ~у макалга айланыу, накылга айланып
кетиу.
ПОГОДКА ж. дауа, дауа райы, кунниц
тури, кунниц рапы; хорошая ~а кунниц
райы жаксы; дождливая ~а жауын шашын-
лы хауа; холодная ~а салкын хауа райы;
лётная ~а ушыуга болатугын хауа райы;
~а портится кунниц тури бузылып тур;
<> ждать у моря ~ы нэтийжесиз кутиу.
ПОГОД ЙТЬ сое. разг, кутиу, кутип ту-
рыу, асыкпау, еглениу, карау, тоцтау;
~й> я до тебя доберусь! асыкпа, мен сатан
да жетермен!;<> немного ~я бираздан соц.
погбдцок м. дасцал, арасы бир жас;
онй с братом ~ки атасы екеуиниц арасы
бир жас.
погожий прил. ашык, ашыц-жар ыц,
жацсы; ~ день ашыц-жарыц кун.
ПОГОЛОВНО нареч. барлыгы, бэри, бири
цалмастан, тууел, дым цалмай, цэммеси,
бэржугы; все ~ хэммеси тууел.
поголбвнцый прил. 1. (исчисляемый
по головам) басма-бас, бир-бирден; ~ый
счёт скота малларды басма-бас санау;
2. (всеобщий) барлыгы, бэри, бири калмай,
тууел, хэммеси, бэржугы; ~ая явка на
собрание жыйналыска хэммениц келиуи;
~ая перепись населения халыктыц тууел
дизимге алыныуы.
ПОГОЛОВЬЦЕ с. бас саны; рост ~я ско-
та малдыц бас саныныц есиуи, малдыц
бас саныныц артыуы.
ПОГОНЫ мн. (ед. погон м.) погон;
офицерские ~ офицерлер погоны.
ПОГОННЫЙ прил. (линейный — о мерах)
узынлык, узын бойы; ~ метр бир метр
узынлыц.
погонщик м. мал айдаушы.
ПОГбН||Я ж. 1. (преследование) цууыу,
кууып кетиу, изине тусиу; пустйться в~ю
за кем-л. биреуди изинен цууыу, биреуди
цууып кетиу; 2. собир. (преследователи)
цуугыншылар, цуугыншы; уйтй от ~и
куутыншылардан кашып цутылыу; 3. перен.
умтылыу, излеу; в ~е за славой дацк излеп,
атын шыгарып.
ПОГОНЯТЬ I несов. кого-что 1. (пону-
кать) цууыу, айдау; 2. перен. разг, (торо-
пить) асыцтырыу, алды-артына царат-
nav.
ПОГОНЯТЬ II сов. кого цууып журиу,
айдап жури'г; ~ лошадь по кругу атты
ай л ан дыр ып айдап журиу.
ПОГОРЕВАТЬ сов. цайгырыу, цайгырып
журиу.
ПОГОРЕЛЕЦ м. ерттен зыян керген,
уйи ертенген адам.
ПОГОРЕЛЫЙ прил. уст. ертенген, от
алган; ~ лес ертенген тогай.
ПОГОРЁЦТЬ сов. 1. (пострадать от по-
жара) ертепиу, от алыу; 2. (от зноя, засухи)
цуурап калыу, ушып кетиу; хлеба ~ли
дэн егинлери цуурап калды; 3. (сгнить, со-
преть) ширип Кети}?, куйип кетиу; сено
~ло в стогу пишен гудилеули турып ши-
рип кетти; 4. (некоторое время) жаныу;
свеча ~ла немного и погасла шам азгантай
жанып сенип калды.
ПОГОРЯЧИТЬСЯ сое. кызып кетиу,
ашыуы келиу, цэхэрлениу, ашыуланыу.
ПОГОСТ м. эулийе, цойымшылыц.
ПОГОСТЙТЬ сов. конып кетиу, конац бо-
лыу.
ПОГРАН= цоспа сезлердиц «шегара» мэни-
син билдиретугын биринши белеги, мыс.:
погранотряд шегара отряды.
ПОГРАНЗАСТАВА ж. (пограничная за-
става) шегара заставасы.
ПОГРАНИЧНИК м. шегарашы.
ПОГРАНИЧНЫЙ прил. шегара цасында-
гы, шегара..., шегаралас, шегаралы, шега-
ралык; ~ район шегара районы; ~ столб
шегара баганасы, шегаралык багана.
ПОГРАНОХРАНА ж. (пограничная охра-
на) шегара сакшысы, шегара гузетшиси.
ПОГРЕБ м. теле, жер теле; пороховой ~
1) ок-дэри жайы; 2) перен. урыс цэупин
туудырыушы ел.
ПОГРЕБАЛЬНЫЙ прил. жерлеу..., ке-
миу...; ~ обряд жерлеу урп-эдети.
ПОГРЕБАТЬ несов. см. погрести I.
ПОГРЕБЁННОЕ с. жерлеу, кемиу; ме-
сто жерлеу орны.
ПОГРЕБОК уст. шарапхана, арац-
хана.
ПОГРЕМУШКА ж. шылдырлауыц, ойын-
шыц.
ПбГРЕСТЙ I сов. кого-что 1. (похоро-
нить) жерлеу, кемиу; 2. перен. (предать
забвению) умытыу, ядтан шыгарыу.
ПОГРЕСТИ II сов. 1. чем есиу; ~ веслом*
ескек есиу; 2. что, чего уйип жыйнау, топ-
лап жыйнау; ~ сена пишенди уйип жый-
нау.
ПОГРЕТЬ сов. кого-что жылытыу, кыз-
дырыу, ысыты .
ПОГРЁТЬСЯ сов. жылыныу, ысыныу.
ПОГРЕШЙТЬ сов. чем, против чего цэ-
телесиу, жанылысыу; ~ против истины
цацыйкатца царсы цэтелесиу.
ПОГРЕШНОСТИЬ ж. цэтелик, цэте жи-
бериу ши лик, жанылысыу шылыц; допу-
стить ~и в правописании дурыс жазыуда>
цэтеликлер жибериу.
ПОГРОЗЙТЬ сов. кому чем цорцытыу,
сескендириу, айбат етиу.
ПОГРбМ м. 1, (разгром) цыйраты^, бул-
дириу, жок етиу, уайран етиу; 2. (реакцион-
но-шовинистическое выступление) кыргын,
ойраншылык, талаушылыц.
ПОГРОМЙТЬ сое. кого-что, уст. кыйра-
тыу, булдириу, кырып-жойыу, ойран
салыу.
ПОГРОМИ"ЫЙ прил. 1. (призывающий
к погрому) кыргын етиуге шакыратугын,
ойраншылыцца шакыратугын, талаушы-
лыкка шакыратугын; ~ая речь ойраншы-
лыкка шакыратугын сез; 2. карсы шыккан,
карсы пикир жазылган; аса цатты жазыл-
ган (о статье).
ПОГРОМЩИК м. кыргын етиуши, ойрав
салыушы, талаушы.
— 685 —
ПОД
ПОГРУБЁЦТЬ сов. 1. цатайыу, цабарыу,
цабарып кетиу; руки ~ли коллар цабарып
кетти; 2. (стать менее деликатным) тур-
пайыланыу, сыпайылыцты койыу.
ПОГРУЖАТЬ несов. см. погрузить.
погружаться несов. см. погрузить-
ся.
ПОГРУЖЕНИЕ с. батыу, шумиу, шегиу;
~ подводной лодки суу асты кемесинин.
батыу ы.
ПОГРУЗИТЬ сов. кого-что 1. (опустить
«в жидкость) батырыу, шумдириу; 2. жук-
леу, тийеу; ~ товары в вагон товарларды
вагонга жуклеу-
ПОГРУЗЙ цться сов. во что 1. батыу,
шумиу, шегиу; ~ться в воду сууга батыу;
2. перен. батыу, жамылыу, белениу; город
~лся в темноту кала царацгы тунге белен-
ди; 3. перен. (предаться чему-л.) кетиу,
тусиу, батыу; он ~лся в размышления
ол ойга кетти; 4. (произвести посадку)
жуклениу, тийелиу; ~ться в вагон вагонга
тийелиу; <> с головой ~ться в работу
-берилип ислеу, катты куныгып ислеу.
ПОГРУЗКА ж. жуклеу, тийеу.
ПОГРУЗОЧНЫ||Й прил. жук тийеу...,
жук тийейтугын; работы жук тийеу
жумыслары; ~е машины жук тийейтугын
'машиналар.
ПОГРУСТИТЬ сов. о ком-чём и без доп.
цапаланыу, ренжиу, цайгыланыу.
ПОГРУСТНЕТЬ сов. капалы болыу, рен-
жиу, кайгыда болыу.
ПОГРЫЗТЬ сов. что гайзау, кемириу,
мужиу.
ПОГРЯЗАТЬ несов. см. погрязнуть.
ПОГРЯЗЦНУТЬ сов. в чём 1. (глубоко
увязнуть) батыу; колёса ~ли в глйие де-
гершиклер батпакка батты; 2. перен. батыу;
~нуть в долгах карызга батыу.
ПОГУБИТЬ сов. кого-что елтириу, жок
етиу.
ПОГУЛИВАТЬ несов. разг, кыдырыспага
берилиу, цыдырыу.
ПОГУЛЯТЬ сов. 1. (совершить прогулку)
кыдырыу, сайрай етиу; 2. разг, (повеселить-
ся) кеуил кетериу, тамаша кериу; ~ на
свадьбе уйлениу тойында кеуил кетериу.
ПОД I м. (в печи) отынлык (печьтиц
•от жарарлыгы).
ПОД II (ПОДО) предлог 1. с вин. п. (на
вопрос «куда?») астына; поставить что-л. ~
стол бир затты столдыц астына койыу;
2. с твор. п. (на вопрос «где?») астында,
теменинде; ~ столом столдыц астында;
хранить ~ замком кулып астында саклау,
берк саклау; 3. с вин. п. =га, =ге, =ка, ’ке,
®на, =не; менен, бенен, пенен; астына,
астында; взять ~ свою защйту ез цоргауы-
на алыу; отдать ~ суд судка бериу; под-
пасть ~ чьё-л. влияние биреудиц тэсириниц
астында болыу; поставить ~ угрозу цэуип
астына койыу; попасть ~ дождь жауынныц
астында калыу; 4. с вин. п. (для) ушын;
отвестй участок ~ сад баг ушын жер белип
бериу; 5. с вин. п. (снизу) астынан; взять
под руку цолыныц астынан услау; 6. с
вин. п. (при указании времени, возраста)
’га, ’ге, =ца, =ке; жацын, алдында; в ночь ~
Новый год Таза жылга караган ацшамы;
~ утро тан. алдында; ~ вечер кешкурын,
кешке жакын; ~ старость цартаныуга
жакын; ей ~ сорок ол цырыцтыц шама-
сында бар; 7. с твор. п. (около) жанында,
касыида; жить ~ Москвой Москваныц
касында турыу; быть ~ рукой жанында
тайын болыу; 8. с вин. п. (наподобие) =га,
’ге, ’ца, =ке уксас, мегзес; сделать ~ мра-
мор мраморга уцсас етиу; шкаф ~ красное
дерево шкафты цызыл агаштап ислегендей
етиу; 9. с вин. п. (обеспечивая чем-л.) арца-
лы; дать деньги ~ распйску акшаны тил
хат арцалы бериу; дать ~ залог гиреу
арцалы бериу, гиреу алып бериу; 10. с
вин. п. (в сопровождении чего-л.) цосып,
цосылып, менен; петь ~ аккомпанемент
рояля рояльга цосып цосыц айтыу; ~ звуки
музыки музыка сесине цосып; писать ~
диктовку диктовка менен жазыу; ~ апло-
дисменты цол шаппатлаулар менен; 11. с
твор. п. (при наличии какого-л. признака,
свойства) астында, менен, бенен, пенен;
пароход ~ советским флагом совет байрагы
астындагы пароход; статья ~ его йменем
оныц аты менен жазылган мацала; писать
~ псевдонймом лацабы менен жазыу;
12. с твор. п. (вследствие чего-л.) нэтийже-
синде, астында; ’дан, ’ден, ’тан, ’тен,
’нан, ’йен; сделать что-л. угрозой цорц-
цаннан бир нэрсени ислеу; ~ действием
лучей нурдыц тэсириниц нэтийжесинде;
13. с твор. п. (при помощи кого-чего-л.,
благодаря кому-чему-л.) царауында, цара-
магында, астында; ~ охраной закона зац-
ныц цоргауы астында; <> поле ~ картофе-
лем картофель егилген майдан; склад ~
хлопком пахта склады; ехать под гору
таудан тусиу; держать ~ спудом цеп сац-
лау; ~ пьяную руку мэс болып, мэсликте;
это ещё ~ вопросом бул еле белгисиз;
~ секретом жасырын; быть ~ градусом
ишип журиу; взять ~ козырёк эскерий
сэлем бериу.
ПОД’(ПОДО’, ПОДЪ=) приставка 1. те-
мендеги мэнилерди береди: 1) цэрекеттиц
теменнен жоцарыеа багдарланганын, мыс.-
подпрыгнуть ыргыу; 2) цэрекеттиц темен-
де болып атыреанын, мыс.: подшйть астынан
тигиу; 3) бир нэрсеге жацын келиуди, мыс.:
подбежать жууырып келиу; 4) устине
цосыуды, салыуды, мыс.: подлйть астына
цуныу; 5) цэрекеттиц тэкрарланванын
ямаса оныц бир нэрсениц изинен болганын,
мыс.: подпевать цосылып айтыу; 6) цэре-
кеттиц ацырына шекем дауамланбаеанын,
мыс.: подзабыть умытыццырау; подтопйть
цыздырыу; 7) цэрекеттиц жасырын бо-
лыуын, мыс.: подглядеть сыгалау; 2. ат-
лыцларга цэм келбетликлерге темендеги
мэнилерди береди: I) бир заттыц теменги
белегин, мыс.: подбородок бугац; поджелу-
дочный ас цазанныц астындагы; 2) бир
путинниц белегин, мыс.: подразделение
белимше; 3) биреудиц царауында ямаса
цол астында екенин, мыс.: подследственный
тергеу астындагы; 4) атац жагынан басцадан
темен екенин, мыс.: подполковник под-
полковник; 5) бир заттыц екинши за'гпца
под
— 686 —
жацынлысын., мыс.: подгородный дала жа-
нын да гы.
ПОДАВАЛЬЩИК м. экелип бериуши
рабочий, тасыушы рабочий, жеткериуши
рабочий.
ПОДАВАЛЬЩИЦА ж. 1. женск. от пода-
вальщик; 2. (официантка) ауцат екелип
бериуши хаял, ауцат тасыушы хаял.
ПОДАВАТЬ несов. см. подать; <> ~ на-
дежды умит еттириу, \мит куттириу; не
~ признаков жизни тиришиликтиц бел-
гисин сездирмеу, елидей болыу.
ПОДАВАТЬСЯ несов. см. податься.
ПОДАВИТЬ сов. 1. что сыгыу, езиу,
басыу, женшиу; ~ лимон лимонды сыгыу;
2. что, перен. (напр. восстание) басыу,
багындырыу, тоцтатыу; 3. кого-что (зада-
вить) басып кетиу; 4. что, перен. басыу,
жециу, койыу; ~ страх цорцынышты
жециу; ~ гнев ашыуды басыу; ~ стон
ыцырсыуды дойыу.
ПОДАВЙТЬСЯ сов. чем туйилиу, дада-
лыу, ша далыу.
ПОДАВЛЕНИЕ с. басыу, багындырыу,
тоцтатыу; ~ мятежа кетерилисти басыу.
ПОДАВЛЕННОСТЬ ж. кеуилсизлик,
муцайыушылыц; чувство ~и кеуилсизлик
сез ими.
ПОДАВЛЕННЦЫЙ 1. прич. от подавйть;
2. прил. (приглушённый) басылган, кенди-
рилген; ~ый стон басылган гурсиниу;
3. прил. (угнетённый, мрачный) кеуилсиз,
тунерген; ~ое настроение кеуилсизлик,
кейипсизлик.
ПОДАВЛЯТЬ несов. 1. см. подавйть 2, 4;
2. кого-что тац цалдырыу, хайран цалды-
рыу, цатты тесир етиу; ~ своим великоле-
пием ез ежайыплыгы менен тац цалдырыу;
~ своим авторитетом езиниц абройы менен
цатты тэсир етиу.
ПОДАВЛЯЮЩ"ИЙ 1. прич. от подав-
лять; 2. прил. басым, кеп; ~ее большин-
ство басым кепшилиги.
ПОДАВНО нареч. разг, базбаягы, сирэ;
если ты успеешь, то я и ~ егер сен улгере
алсац, мен базбаягы улгеремен.
ПОДАГРА ж. мед. цуяц кесели.
ПОДАГРИЧЕСКИ||Й прил. мед. цуяц...;
~е боли цуяц сырцыраулары.
ПОДАЛЬШЕ нареч. арманырац, цашы-
гырац.
ПОДАРИТЬ сов. кого-что, кому-чему сый-
лау, сыйлыцца бериу, сыйлыц бериу, сауга
етиу; ~ что-л. на память бир нэрсени
естеликке бериу.
ПОДАРОК м. сыйлыц, сауга; получить
что-л. в ~ бир ватты сыйлыцца алыу.
ПОДАТЕЛЬ м. офиц. тапсырыушы, бе-
риуши, жеткизиуши; ~ письма хат тапсы-
рыушы.
ПОДАТЕЛЬНИЦА женск. от податель.
ПОДАТЛИВОСТЬ ж. 1. (материала при
обработке) жумсацлыц, долайлылыц, со-
зымлылык; 2. перен. (уступчивость) кен-
гишлик, тил алгышлыц, кеуилшеклик.
ПОДАТЛИВЦЫЙ прил. 1. (поддающийся
обработке) жумсац, цолайлы, созымлы;~ая
глина созымлы саз ылай; 2. перен. (уступ-
чивый) кенгиш, тил алгыш, кеуилшек;
. ~ый характер кенгиш минез, кеуилшек
I минез.
ПОДАТНОЙ прил. ист. салыц..., сал-
гырт...; ~ инспектор салыц инспекторы.
ПОДАТЬ ж. ист. салыц, салгырт.
ПОДАТЬ сов. 1. кого-что бериу, алып
бериу, эпериу; ~ стакан воды бир стакан
суу бериу; ~ пальто пальтоны алып бериу;
~ РУКУ кол бериу; ~ на стол столга эпериу;
2. что жеткериу, экелиу; ~ поезд к плат-
форме поезды платформага жеткериу;
3. что и без доп. бериу; ~ жалобу шагым
арза бериу, устинен арза бериу; ~ заявле-
ние арза бериу; ~ в суд судца бериу;
4. что (доставить, продвинуть) эке-
лиу, жеткериу, салыу, жибериу, апарыу,
бэстириу; ~ патрон в канал ствола мыл-
тыцтыц тутесине оц апарыу; ~ машину
назад машинаны артца бэстириу; 5. что и
без доп., спорт, бериу; ~ мяч топ бериу;
6. кого-что (изобразить) керсетиу, суурет-
леу, бериу; автор подал своих героев прав-
диво и ярко автор езиниц геройларын шын
хэм аныц етип керсетти; <> ~ помощь
жэрдем бериу; ~ совет кецес бериу, ацыл
уйретиу; ~ команду команда бериу; ~ на-
дежду умитлендириу; ~ голос 1) (сказать,
крикнуть) сес бериу, цышцырыу; 2) (про-
голосовать) дауыс бериу; ~ пример ернек
керсетиу, улги болыу; не ~ виду сыр бер-
меу; рукой ~ бир адым жер, цол жетип
тур; ~ телеграмму телеграмма бериу.
ПОДЦАТЬСЯ сов. разг. 1. жылысыу, ыгы-
сыу, цозгалыу, ашылыу; толпа ~алась
назад кепшилик артца шегинди; 2. разг,
(уехать) кетиу; -даться на юг цублага
кетиу.
ПОДАЧ „А ж. 1. бериу, жеткизиу, жет-
кериу; ~а воды суу жеткизиу; ~а пара в
котёл пууды цазанга бериу; 2. бериу; ~а
заявления арза бериу; ~а голосов дауыс
бериу; ~а сигнала сигнал бериу; 3. спорт.
бериу; потерять ~у берген топтан айры-
лыу; 4. (в искусстве, музыке) керсетиу,
сууретлеу, бериу; <> ~а первой медицин-
ской помощи биринши медициналыц жэр-
дем бериу.
П ОДА Ч к IIА ж. разг. 1. бир шуцым тамац;
2. перен. садаца, цудайы; выпрашивать ~ и
цудайы copay.
ПОДАЯНИЕ с. уст. садаца, цудайы;
жить садаца алып кунелтиу, садаца
менен кун кешириу.
ПОДБАВИТЬ сов. что, чего устине цосыу,.
аз-маз салыу, азырац цуйыу.
ПОДБАВЛЯТЬ несов. см. подбавить.
ПОДБАДРИВАТЬ несов. см. подбодрить.
ПОДБАДРИВАТЬСЯ несов. см. подбод-
риться.
ПОДБАЛТЫВАТЬ несов. см. подболтать.
ПОДБЕГАТЬ несов. см. подбежать.
ПОДБЕЖАТЬ сов. к кому-чему жууырып
келиу.
ПОДБЕЛИВАТЬ несов. см. подбелить.
ПОДБЕЛИТЬ сов. что, чем 1. (подкра-
сить) аз-маз ацлау, азырац агартыу, бояп
агартыу; 2. разг, агарган цатыу, цаймац
цуйыу; ~ борщ сметаной борщца цаймац
цуйыу.
________________________________________- 687 -____________________________________под
подбелка ж. аз-маз ацлау, азырац
агартыу, бояп агартыу.
ПОДБЕРЁЗОВИК л». подберёзовик (за-
маррыц).
ПОДБИВАТЬ несов. см. подбить.
ПОДБИРАТЬ несов. см. подобрать.
ПОДБИРАТЬСЯ несов. см. подобрать-
ся.
ПОДБИТЬ сов. 1. что (приколотить сни-
зу) астынан шегелеу, астынан кагыу; 2. что
(подмётку, набойку) ултанлау, ултан ка-
гыу; 3. что, чем астарлау; ~ пальто мехом
пальтоны териден астарлау; 4. кого-что, на
что и с неопр., разг, (подстрекнуть) азды-
рыу; 5. кого-что (причинить увечье, повре-
дить) урыу, цагып кетиу, урып кегертиу;
~ глаз кезин урып кегертиу; 6. кого-что
(сбить) атып тусириу, атып цулатыу; ~
ястреба кыргыйды атып тусириу; ~ самолёт
самолётты атып кулатыу.
ПОДБОДРИТЬ сов. кого, разг, кеулин
кетериу, рухын кетериу.
ПОДБОДРИТЬСЯ сов. разг, кеули кете-
рилиу, рухланыу.
ПОДБОЛТАТЬ сов. что, чего, разг, был-
гау.
ПОДБОР м. 1. (действие) сайлап алыу,
тацлап алыу; заняться ~ом книг китап-
ларды сайлап алыу менен шугылланыу;
~ рабочих рабочийлар тацлап алыу; 2. (кол-
лекция, собрание) жыйнак, топлам; инте-
ресный ~ картин сууретлердиц кызык
жыйнагы; 3. (состав) тацлап алыныу; удач-
ный ~ работников хызметкерлердиц жаксы
тацлап алыныуы; 4. (сочетание) хор
турли, тур-тус; приятный ~ красок бояу-
лардыц жагымлы тур-туси; <> в~ полигр.
тиркеп басыу; как на ~ 1) (одинаковые)
хоммеси бирдей; 2) (очень хорошие) сайлап
алгандай, жудо жацсы.
подборка ж. 1. тацлама, тацлап алыу;
~ материалов материалларды тацлап алыу;
2. подборка (бир неше мацаланы улыума
бир тема менен бериу).
ПОДБОРОДОК м. ийек, бугац, алцым.
ПОДБОРЩИК м. 1. (сортировщик) тац-
лаушы, сортлаушы; 2. тех. (приспособле-
ние в комбайне) жыйнауыш.
ПОДБОЧЕНИВАТЬСЯ несов. см. под-
бочениться.
ПОДБОЧЕНИТЬСЯ сов. буйирин таяныу.
ПОДБРАСЫВАТЬ несов. см. подбросить.
ПОДБРИВАТЬ несое. см. подбрить.
ПОДБРИТЬ сов. что азырац цырыц-
цырау, етегин алыу.
ПОДБРОСИТЬ сов. 1. кого-что (вверх)
жоцарыга ылацтырыу, аспанга шыцгы-
тыу; ~ть мяч топты жоцарыга ылацтырыу;
2. кого-что, безл. кетерип таслау; нас
сильно ~ло на ухабе жолдыц гедир-будыр
жеринде бизлерди жудо кетерип таслады;
3. что, чего таслау, таслап кетиу, салыу,
тыгыу; ~ть дров в печку печьке отын салыу;
4. кого-что билдирмей таслау, жасырып
таслап кетиу, кергизбей цойып кетиу; ~ть
щенка кушикти таслап кетиу.
ПОДБРЮШНИК м. карын бау.
ПОДВАЛ м. подвал (1. биринши зтаж-
дыц астындасы жай; 2. газе таны ц квлденен
сызыц пенен белинген теменги бетиниц
бир белеги).
ПОДВАЛИВАТЬ I несов. см. подвалить I.
ПОДВАЛИВАТЬ II несов. см. подва-
лить II.
ПОДВАЛИТЬ I сов. разг. 1. что, чего,
к чему тегиу, жыйыу, уйиу; ~ брёвна
к стене беренелерди дийуалга тацап уйиу;
2. что, чего салыу, таслау; ~ хворосту в
костёр отца шепшек салыу.
ПОДВАЛЙЦТЫ1 сов. келип тоцтау; паро-
ход ~л к пристани пароход жагысца келип
тоцтады.
ПОДВАЛ ЬН ЦЫЙ прил. 1. подвал..., под-
валлы; ~ое помещение подваллы жай;
2. подвал; ~ая статья бир подвал маца-
ла.
ПОДВАХТЕННЫЙ прил. мор. 1. вахтада
турыушыны алмастыратугын; 2. в знач. сущ.
м. подвахтенный неубеттеги вахташы, вах-
тада турыушы. .
ПОДВЕДЕНИЕ с. 1. (доведение, присоеди-
нение) экелиу, жеткериу, жацынлатыу;
2. салыу, ериу; ~ фундамента фундамент
салыу; 3. (подытоживание, обоснование)
нетийже шыгарыу, цуртындыга келиу,
жуумацлау.
ПОДВЕДОМСТВЕННОСТЬ ж. дараслы;
лык, тийислилик.
ПОДВЕДОМСТВЕН!! |ЫЙ прил. дараслы,
тийисли; ~ое министерству учреждение
министрликке дараслы мэкеме.
ПОДВЕЗ|[ТЙ сов. 1. кого-что, на чём
жеткизиу, апарып таслау, экелиу, экелип
таслау (бир нэрсеге миндирип); ~тй по-
путчика жолаушыны апарып таслау, жо-
лаушыны мингизип экелиу; 2. кого-что,
чего (привезти) экелиу, жеткериу, жетки-
зиу; ~тй дров отын экелиу; ~тй товар в
магазин дукэнга товар экелиу; <> ему ~лб
оган оцай тусти.
ПОДВЕНЁЧНЦЫЙ прил. уст. неке дый-
ганда кийетугын, узатылранда кийетурын;
~ое платье неке дыяр кейлек.
ПОДВЕРГАТЬ несов. см. подвергнуть.
ПОДВЕРГАТЬСЯ несов. см. подвергнуть-
ся.
ПОДВЁРГН УТЬ сов. кого-что, чему етке-
риу (осмотру); салыу (обсуждению); бериу,
тартыу, дуушар етиу, сазыуар етиу (наказа-
нию); ~ критике критикалау.
ПОДВЕРГНУТЬСЯ сов. чему еткерилиу
(осмотру); салыныу (обсуждению); бери-
лиу, тартылыу, дуушар болыу, сазыуар
болыу (наказанию); ~ опасности цеуипке
ушырау; ~ критике критикага тусиу; ~
взысканию жазага тартылыу.
ПОДВЕРЖЕННОСТЬ ж. тап болганлы-
лыц, дуушар болганлылыц; ~ инфекции
инфекциялы ауырыуга тап болыушы-
лыц.
ПОДВЕРЖЕН ЦНЫЙ 1. прич. от подверг-
нуть; 2. прил. тап болган, дуушар болган,
ушыраган; он ~ простуде ол тымауга тап
болган.
ПОДВЕРНУТЬ сов. что 1. буклеу, цым-
тау, туриу, цайырыу; ~ рукава жецлерди
туриу; ~ полы одежды кийимниц етегин
цайырыу; 2. (повредить) шыгарыу, шы-.
под
— 688 —
гарып алыу, ауыртыу; ~ ногу аягын шы-
гарып алыу; 3. таулау, бурау; ~ гайку
гайканы таулау; 4. (убавить огонь) кай-
тарыу, таулап кайтарыу.
ПОДВЕРНУЦТЬСЯ сов. 1. буклениу, бук-
ленип калыу, цайырылыу, кайырылып ка-
лыу; одеяло ~лось одеяло кайырылып кал-
ды; страница тетради —лась дэптердиц
бети букленип калды; 2. шыгыу, мажыгып
калыу; нога ~лась аяк мажыгып калды,
аягы шыгып кетти; 3. разг, тап болыу, та-
былыу, гезлесиу, колына тусиу; мне~лась
интересная книга мениц колыма бир цызыц
китап тусти.
ПОДВЕРСТАТЬ сов. что, полигр. досым-
ша вёртскалау.
ПОДВЁРСТЫВАТЬ несов. см. подвер-
стать.
ПОДВЁРТЫВАТЬ несов. см. подвер-
нуть.
ПОДВЁРТЫВАТЬСЯ несов. см. подвер-
нуться.
ПОДВЕСИТЬ сов. кого-что асып цойыу,
илип дойыу; ~ лампу под потолком шыраны
тебеге асып дойыу.
подвеска ж. 1. (действие) асыу, асып
цойыу, илдириу, илдирип цойыу; 2. (укра-
шение) безеу, эшекей; люстра с ~ми эше-
кейленген люстра.
ПОДВЕСНЦОЙ прил. аспа, илдирилген;
^ая лампа аспа шыра; ~ая дорога аспа
жол.
ПОДВЕЦСТЙ сов. 1. кого экелиу, жетки-
зиу, жацынлатыу; ~стй ребёнка к окну
баланы эйнектиц цасына жацынлатыу; ему
~лй коня оган атты жетелеп экелди; 2. что,
подо что салыу, жабыу, бастырыу; ~стй
фундамент под здание жайдыц тырнагын
салыу; ~стй дом под крышу жайдыц устин
бастырыу; 3. что, к чему, до чего апарыу,
жеткериу, жеткизиу; ~стй дорогу к заводу
заводца жол апарыу; 4. что (сделать вывод)
нэтийже шыгарыу, цуртындыга келиу,
жуумацлау; ~стй итог жуумац шыга-
рыу; 5. кого-что, разг, ушыратыу, алдау,
пэнт бериу; ~стй товарища жолдасын ал-
дау; 6. что, перен. (обосновать) тийкарла-
ныу, негизлениу, асасланыу; ~стй теоре-
гйческую базу под свой рассуждения ез
пикирлеринде теориялыц базаларга тий-
карланыу; 7. кого-что (включить в число
чего-л.) киргизиу, тецлестириу, тецеу, жет-
кизиу; ~стй под какой-л. разряд бир раз-
рядка киргизиу; 8. что, разг, бояу, рец-
леу; ~стй брови цасын бояу; <С> ~стй
часы саатты дурыслап цойыу; живбт от
голода ~лб безл. царын аш болды.
ПОДВЁТРЕНН |ЫЙ прил. ыц..., самал-
сыз...; ~ая сторона ыц бети.
ПОДВЕШИВАНИЕ с. асыу, асып койыу,
илдириу, илдирип цойыу.
ПОДВЕШИВАТЬ несов. см. подвесить.
П0ДВЗД0ШНЦЫЙ прил. анат. жамбас...,
цабырга менен царын арасындагы; ~ая
кость цабырга менен царын арасындагы
суйек.
ПОДВИВАТЬ несов. см. подвить.
ПОДВИГ м. батырлыд^ ерлик, дадар-
манлыд, мэртлик; боевые ~ и жауынгерлик
ерлик; трудовые ~и мийнет ерлиги; совер-
шить ~ мэртлик керсетиу.
ПОДВИГАТЬ сов. 1. чем цыймылдатыу;
~ пальцами бармацларды цыймылдатыу;
2. что (некоторое время) азгана ысырыу,
жылжытып цойыу.
ПОДВИГАТЬ несов. см. подвинуть.
ПОДВИГАТЬСЯ сов. дозталыу, жылы-
сыу, ысырылыу, илгерилеу.
ПОДВИГАТЬСЯ несов. см. подвйнуться.
ПОДВИД м. биол. турлес, тур шацабы
(цайуанатлар цэм есимликлердиц езине
тэн белгилери бойыншабир турге жапгыуы).
подвижник м. 1. дэруиш; 2. перен.
пидакер, бел байлаган адам, берилген
адам; ~ науки илимниц пидакери.
ПОДВИЖНИЧЕСКИЙ прил. 1. церк. дэр-
уиш...; 2. перен. бел байлаган, берилген.
ПОДВИЖНИЧЕСТВО с. 1. дэруишлик;
2. перен. пидакершилик, бел байлаушы-
лыц, берилгенлик.
ПОДВИЖНпбЙ прил. 1. цозгалмалы,
цозгалып туратугын, хэрекетли, жылжы-
малы; ~ой механйзм цозгалмалы меха-
низм; 2. (живой, энергичный) шаццан,
шоц, тирише, ойнацшыган; ~бй ребёнок
шаццан бала; 3. ойнацшыган; ~бе лицо
ойнацшыган жуз; <С> ~бй состав ж.-д.
хэрекет етиуши состав; ~ые йгры хэре-
кетли спорт ойынлары.
подвижность ж. 1. цозгалмалылыц,
хэрекетлилик, жылжымалылыц; ~ блока
блоктыц цозгалмалылыгы; 2. (живость)
шаццанлыц, ойнацшыганлыц; ~ лица жу-
зиниц ойнацшыганлыгы; отличаться ~ю
шаццанлык жагынан кезге тусиу.
подвижный прил. см. подвижной.
ПОДВИЗАТЬСЯ несов. ислеу, хызмет
етиу; ~ на каком-л. поприще цандай да
болмасын бир тарауда хызмет етиу.
подвинтить сов. что 1. цатты таулау,
берк етип бурау; ~ гайку гайканы берк
етип бурау; 2. (привинтить) таулап цаты-
рыу, бекитиу, бурау; ~ ножки к столу
столдыц аяцларын таулап цатырыу.
ПОДВИНУТЬ сов. I. кого-что азырац
жылыстырып цойыу, ысырып цойыу; ~
стул к столу стулды столга жацынлатыу;
2. что, перен. илгерилетиу, алга бастырыу;
~ работу жумысты алга бастырыу.
ПОДВЙНЦУТЬСЯ сов. 1. жылысыу, ысы-
рылыу; немного ~уться азгана жылысыц-
цырау; 2. перен. илгерилеу, ерлеу, алга
басыу', работа ~улась вперёд жумыс алга
илгерледи.
ПОДВИНЧИВАТЬ несов. см. подвинтить.
ПОДВИТЬ сов. что, разг, азырад буй-
ралатыу.
ПОДВЛАСТНЫ |Й прил. гэрезли, багы-
нышлы; быть ~м кому-л. биреуге гэрезли
болыу.
ПОДВОД м. жеткериу, жеткизиу; ~ ка-
нала к полям жапты атызларга жеткериу.
ПОДВОДА ж. ат жеккен арба.
ПОДВОДИТЬ несов. см. подвести.
ПОДВОДКА ж. тартыу, жеткериу; ~ про-
вода провод тартыу.
ПОДВОДНИК м. подводник (1. тецизши;
2. суу асты ислери бойынша цэниге).
— 689 —
под
ПОДВОДИ ||ЫЙ прил. суу асты..., суу >
астындагы; ~ые растения суу астындагы
есимликлер; ~ое течение суу асты агысы;
~ая лодка суу асты кемеси; ~ые работы
суу асты жумыслары; ~ый камень 1) суу
асты тасы, суу астындагы тас; 2) перен.
иркиниш, тосцын, гедирги.
ПОДВОЗ м. тасыу, тасып жеткериу.
ПОДВОЗЙТЬ несов. см. подвезти.
ПОДВОЗКА ж. разг. см. подвоз.
ПОДВОЗЧИК ж. тасыушы, жук тасыу-
шы; ~ брёвен берене агашларды тасыушы.
подвбй м. с.-х. сабылган есимлик.
ПОДВОРАЧИВАТЬ несов. см. подвер-
нуть.
ПОДВОРАЧИВАТЬСЯ несов. см. подвер-
нуться.
ПОДВОРНЦЫЙ прил. ист. уй бойынша,
хожалыц бойынша, хэр шацарацца; ~ая
подать хожалыц салыц.
ПОДВОРОТНИК м. жага астар (жаваеа
иштен тигилетусын ак, тауар).
ПОДВОРОТНИЧОК м. см. подворотник.
ПОДВОРОТНЯ ж. 1. дэруаза табал-
дырыц; 2. (проём в стене) ауыз, кирерлик,
дэруаза. _
ПОДВОХ м. разг, жаман нийет, харам
нийет, хийле; неожиданный ~ кутилмеген
жаман нийет.
ПОДВЫВАТЬ несов. разг, досыл ып улыу;
ара-тура улыу, эсте улыу.
ПОДВЫПИТЬ сов. разг, аз-маз арак,
ишиу, ишип азырац мэс болыу.
ПОДВЯЗАТЬ сов. 1. что, под чем, к чему
тацыу, байлау, асып байлау, бууыу; 2. что
байлау, илиу, асыныу; ~ фартук фартук
асыныу.
ПОДВЯЗАТЬСЯ сов. чем тацылыу, бай-
ланыу, асылып байланыу, бууыныу; ~ ку-
шаком белбеу менен бууыныу.
ПОДВЯЗКА ж. 1. (действие) тацыу,
байлау; ~ винограда жузимди байлау;
2. (для чулок) шулыц бау.
ПОДВЯЗЫВАТЬ несов. см. подвязать.
ПОДВЯЗЫВАТЬСЯ несов. см. подвязать-
ся.
ПОДГАДАТЬ сов. разг, билиу, ацлау,
ез уацтында билиу, ез уацтында ацлау.
ПОДГАДЫВАТЬ несов. см. подгадать.
ПОДГИБАТЬ несов. см. подогнуть.
ПОДГИБАТЬСЯ несов. см. подогнуться.
ПОДГЛЯДЕТЬ сов. что сыгалау, сыгалап
царау, жасырынып царау.
ПОДГЛЯДЫВАТЬ несов. см. подглядеть.
ПОДГНИВАТЬ несов. см. подгнить.
ПОДГНИТЬ сов. 1. (снизу) туби шириу,
асты шириу; 2. (слегка загнить) шамалы
шириу, аз-маз шириу.
ПОДГОВАРИВАТЬ несов. см. подгово-
рить.
ПОДГОВОРИТЬ сов. кого-что, на что
или с неопр. азгырыу, укитлеУ» жолдан
шыгарыу, укитлеп кендириу.
ПОДГОЛОСОК м. 1. муз. жэрдемши сес;
2. перен. презр. жалпылдад, жарамсад.
ПОДГОНКА ж. шадлау, ылайыдлау,
ылайыдластырыу; ~ оконных рам ейнек-
лердин, рамаларын шадлау.
ПОДГОНЯТЬ несов. см. подогнать.
44 Русско-каракалпакский сл.
ПОДГОРАТЬ несов. см. подгореть.
ПОДГОРЕЛЫЙ прил. туби куйген, шети
куйген, куйип кеткен; ~ хлеб куйип кет-
кен нан.
ПОД ГОРЕ ||ТЬ сов. куйиу, туби куйиу,
шети куйиу; хлеб ~л нан куйип кетти.
ПОДГОРЬЕ с. тау етеги, тау жийеги,
тау ултаны.
ПОДГОТАВЛИВАТЬ несов. см. подгото-
вить.
ПОДГОТАВЛИВАТЬСЯ несов. см. подго-
товиться.
ПОДГОТОВЙТЕЛЬНЫЦЙ прил. таяр-
лыд...; работы таярлыд жумыслары;
~е курсы таярлыд курслары.
ПОДГОТОВИТЬ сов. 1. что таярлау,
Хэзирлеу; ~ книгу к печати китапты бас-
пага таярлау; ~ доклад доклад таярлау;
2. кого-что таярлау; ~ ученика к экзаменам
оцыушыны экзаменлерге таярлау; 3. кого-
-что алдын ала таярлау; ~ родных к пе-
чальному известию тууысцанларын цай-
гылы хабарга алдын ала таярлау;<> ~ поч-
ву бурыннан таярлыц кериу, эдептен таяр-
ланыу.
ПОДГОТОВИТЬСЯ сов. к чему таярла-
ныу, хэзирлениу; ~ к выступлению на
конференции конференцияда шыгып сей-
леуге таярланыу; ~ к экзаменам экзамен-
лерге таярланыу.
ПОДГОТОВКА ж. I. (действие) таярлау,
хэзирлеу, таярланыу, хэзирлениу; ~ кад-
ров кадрлер таярлау; ~ к севу егиске
таярлау; 2. (запас знаний) таярлыц; у него
хорошая ~ оныц таярлыгы жацсы; <>
боевая ~ воен, эскерий таярлыц; артилле-
рийская ~ артиллериялыц таярлыц.
ПОДГОТОВЛЕННОСТИ ь ж. тай ын л ы-
лыц, хэзирлилик, таярлыгы бар; всё зави-
сит от степени вашей ~и бэри сизиц
таярлыгыцыздыц дэрежесине байланыслы.
ПОДГОТОВЛЯТЬ несов. см. подгото-
вить.
ПОДГОТОВЛЯТЬСЯ несов. см. подго-
товиться.
ПОДГРЕБАТЬ несов. см. подгрести.
ПОДГРЕСТЙ сов. 1. что, к чему гуреу,
жыйнау; ~ золу к печке кулди печьтиц
цасына жыйнау; 2. к чему ескек есип жетиу,
жацынлау; ~ к берегу ескек есип жагага
жетиу.
ПОДГРУППА ж. топарша, кишкене то-
пар.
ПОДГУЛЯТЬ сов. разг, ишицкиреу, мэс
болыццырау.
ПОДДАВАТЬ несов. см. поддать.
ПОДДАНВАТЬСЯ несов. см. поддаться;
<> это несётся никакому описанию айтып
сез жеткере алмастай.
ПОДДАВКЙ только мн. разг, берип
ойнау, ким бурын берип болыу (шашка ойы-
нында).
ПОДДАКИВАТЬ несов. кому-чему, разг.
дошлау, мадуллау.
ПОДДАКНУТЬ сов. и однокр. см. подда-
кивать.
ПОДДАННАЯ женск. от подданный.
ПОДДАННЫЙ м. пудара, дараслы.
ПОДДАНСТВ [[О с. пударалыд, дараслы-
под
— 690 —
лыц; состоять в советском ~е совет пуца-
ралыгында турыу; переменить ~о царас-
лылыцты езгертиу.
ПОДДАТЬ сов. 1. что (подбросить вверх)
бериу, жоцарылатыу; ~ мяч ногой топты
аяц пенен теуип бериу; 2. чего, разг,
(усилить) кушейтип жибериу, берип жибе-
риу, тезлетип жибериу; ~ ходу журисти
тезлетиу; 3. что, разг, (в играх) бериу,
жегизиу; <• ~ жару зор бериу, куш
салыу.
ПОДДАТЬСЯ сов. 1. кому-чему и без доп.
(не сдержать напора) цыйынлыц пенен
ашылыу, куш пенен ашылыу; дверь с тру-
дом поддалась есик цыйыншылыц пенен
ашылды; 2. чему, перен. сезге ериу, тэсири-
ниц астына тусиу, тэсирине берилиу, ина-
ныу; влиянию товарищей жолдаслары-
ныц тэсирине берилиу; 3. на что, перен.
(согласиться) цайыл болыу, кениу, ериу,
разы болыу, берилиу; ~ на уговоры тэуел-
леге кениу; ~ на провокацию провока-
цияга ериу; 4. кому и без доп., разг,
(в играх) берилиу, уттырыу.
ПОДДЕВАТЬ I несов. см. поддеть I.
ПОДДЕВАТЬ II несов. см. поддеть II.
ПОДДЕЛАТЬ сов. что цолдан жасау,
цолдан исленген, езгертиу, уцсатып ислеу;
~ чужую подпись биреудиц цойган цолына
уцсатып цол цойыу.
ПОДДЕЛАТЬСЯ сов. 1. под кого, подо что
уцсасланыу, еликлеу; ~ под тон собесед-
ника гурриц етиушиниц цылуасына елик-
леу; 2. к кому-чему, разг, (снискать распо-
ложение) жараныу, жарамсацланыу.
ПОДДЕЛКА ж. 1. (действие) цолдан
жасау, цолдан ислеу, езгертиу, уцсатып
ислеу; 2. (подделанная вещь) цолдан жасал-
ган зат, жасалма зат, цолдан исленген
зат, уцсатып исленген зат; это не слоновая
кость, а ~ бул пил суйеги емес, жасалма
зат.
ПОДДЕЛЫВАТЬ "несов.подделать.
ПОДДЕЛЫВАТЬСЯ несов. подделаться.
ПОДДЕЛЬНОСТЬ ж. жасалмалыц, цол-
дан исленгенлик.
ПОДДЁЛЬНЦЫЙ прил. жасалма, цол-
дан жасалган, цолдан исленген; езгертилип
исленген; етирик (о драгоценностях)-, ~ый
алмаз жасалма алмаз, етирик алмаз; ~ая
подпись езгертилип цойылган цол.
ПОДДЁРГИВАТЬ несов. см. поддёрнуть.
ПОДДЕРЖАНИЕ с. цоллау, сацлау, су-
йеу; ~ порядка тэртипти сацлау.
ПОДДЕРЖАТЬ сов. 1. кого-что цолтыц-
лау, суйеу. кемек бериу, услап турыу;
~ кого-л- под руку биреуди цолтыгынан
суйеу; 2. кого-что, чем (оказать помощь)
жэрдем етиу, кемеклесиу, кемек бериу,
цоллау, царасыу; ~ друга морально достын
мораль жагынан цоллау; ~ кого-л. деньга-
ми ацша менен жэрдемлесиу; 3. кого-что
цоллау, цууатлау. жацлау; ~ чью-л. кан-
дидатуру биреудиц кандидатурасын цоллау;
4. что узбеу, сендирмеу, белмеу, сацлау;
~ разговор гуррицди белмеу; ~ огонь
в печке печьтеги отты сендирмеу; <> ~ своё
здоровье ез ден саулыгын сацлау; ~ свой
авторитет ез абройын сацлау.
ПОДДЁРЖИВА||ТЬ несов. 1. см. поддер-
жать; 2. что, с кем-чем дауам етиу, узбеу;
~ ть перепйску с другом дос пенен хат жазы-
сып турыуды узбеу; 3. что (служить опо-
рой) суйеп турыу, кетерип турыу, тиреу;
балки ~ют потолок беренелер жайдыц
тебесин кетерип турады.
ПОДДЕРЖКА ж. 1. (действие) жэрдем
бериу, цолгабыс етиу, цоллау; нова-
торского почина новаторлыц басламаларды
цоллау; 2. (помощь, содействие) жэрдем,
кемек, цоллау, цууатлау, царасыц; мо-
ральная ~ мораль жагынан цоллау; 3. (опо-
ра) тирек, тиреу.
ПОДДЁРНУТЬ сов. что, разг, силкип
кетериу, жоцары тартыу.
ПОДДЕТЬ I сов. 1. кого-что, чем илип
алыу, илдирип алыу; ~ сено вилами пи-
шенди жаба менен илип алыу; 2. кого-что,
перен. илип сейлеу, шагып сейлеу; ~ кого-
-либо в разговоре гэплескенде биреуди илип
сейлеу.
ПОДДЕТЬ II сов. что, подо что иштен
кийиу.
ПОДДРАЗНИВАНИЕ с. азырац ермек
етиу, аз-маз мазан етиу.
ПОДДРАЗНИВАТЬ несов. кого-что, разг.
азырак ермеклеу, аз-маз мазадлау.
ПОДДРАЗНИТЬ сов. см. поддразнивать.
ПОДДУВАЛО с. култусер.
ПОДДУВА ||ТЬ несов. 1. см. поддуть; 2. от
чего, из-под чего самал келиу; от окна ~ет
эйнектен самал келеди.
ПОДДУТЬ сов. разг, уплеп жибериу,
жел берип жибериу.
ПОДЕЖУРИТЬ сов. цараулап турыу,
цасында болыу.
ПОДЁЙСТВОВАЦТЬ сов. на кого-что и
без доп. тэсир етиу, пайда етиу; лекарство
хорошо ~ло дэри жацсы тэсир етти.
ПОДЕКАДНЫЙ прил. он кунлик, дека-
далыц, кор он кун де, хор декадада, декада
сайын; ~ отчёт он кунлик есап.
П ОДЕЛА ЦТЬ сов. что, разг, (заняться
чем-л.) шугылланыу, ислеу, машцулланыу;
что бы мне ещё ~ть? тагы мен не ислесем
екен?; что ~ешь? илаж не?, не илаж
бар?; ничего не ~ешь илаж жоц, хэмел
жоц, шара жоц; ничего не ~ешь, надо
ехать илаж жоц, кетиу керек; я ничего
не могу с ним ~ть мен оган хеш нэрседе
ислей алмайман.
ПОДЕЛЙТЬ сов. что белиу, белистириу.
белисиу; ~ яблоко пополам алманы тец
белисиу.
ПОДЁЛЙТЬСЯ сов. чем, с кем 1. бели-
сиу; ~ деньгами ацшаларды белисиу;
2. перен. пикир алысыу, сырласыу, муцла-
сыу, дэртлесиу, кецесиу, айтыу; ~ ра-
достью со своим товарищем цууанышты ез
жолдасына айтыу.
ПОДЁЛКЦА ж. 1. (изготовление, прои-з-
водство) таярлау, жасау; 2. мн. поделки
усац-тусек затлар; ~и из мрамора мрамор-
дан исленген усац-тусек затлар.
ПОДЕЛбМ нареч. разг, хадыннан, ке-
реги сол, сол керек, жадсы болыпты, тарт-
сын сазайын; ~ ему оран сол керек.
ПОДЁЛЫВАЦТЬ несов. разг, шугылла-
- 691 —
под
ныу, машкулланыу; как поживаете, что
~ете? аухальщыз цалай, не етип атырсыз?
ПОДЁННЦЫЙ прил. кунлик; ^ая рабо-
та кунлик жумыс; ~ая плата кунлик
хады.
ПОДЁНЩИК м. кунликши-
ПОДЁНЩИНА ж. кунликшилик.
ПОДЁНЩИЦА женск. от подёнщик.
ПОДЁРГАТЬ сов. кого-что тартып-тар-
тып койыу, жулкылау.
ПОДЁРГИВАНИЕ с. далтырау, дирил-
деу, цалтырай бериу, дирилдей бериу;
нервное ~ лица беттиц иервлик цалты-
рауы.
ПОДЁРГИВАЦТЬ I несов. безл. кого-что
цалтырай бериу, дирилдей бериу; его
всего ~ло оныц путкил денеси цалтырап
кетти.
ПОДЁРГИВАТЬ II несов. см. подёр-
нуть.
ПОДЁРГИВА||ТЬСЯ I несов. цалтырау,
дирилдеу; лицо его ~лось оныц бети далты-
рады.
ПОДЁРГИВАТЬСЯ II несов. см. подёр-
нуться.
ПОДЕРЖАНИЕ с.: взять что-л. на ~
бир затты уадытша пайдаланыуга алыу;
дать что-л. на ~ бир затты уадытша
пайдаланыуга бериу.
ПОДЕРЖАННЫ IIИ прил. гене, тутыл-
ган, усланган, пайдаланылган, кийил-
ген; ~й костюм кийилген костюм; ~е
учебники тутылган сабадлыцлар.
П ОДЕРЖИ АТ Ь сов. 1. кого-что у стал
турыу, тутып турыу; ~й мое пальто
менин. пальтомды устап тур; 2. что бираз
уакыт койыу; ~ать дверь открытой есикти
бираз уакыт ашык койыу; 3. что бираз
саклау; ~ать мясо на холоде гешти бираз
уакыт сууыкта саклау.
подержаться сов. за кого-что услау,
тутып турыу, суйенип турыу, асылып
турыу.
ПОДЁРНУЦТЬ сов. что, чем жуца етип
басыу, жуца етип цаплау; реку ~ло льдом
дэрьяныц бетин жуца муз басты.
ПОДЁРНУЦТЬСЯ сов. жуца етип басы-
лыу, жуца етилип цапланыу; река ~лась
льдом дэрьяныц бети музга цапланды;
глаза ~лись слезами кезлери жас пенен
цапланды.
ПОДЕШЕВЕТЬ сов. арзаныу, арзанла-
тыу.
ПОДЖАРЕННЫЙ 1. прич. от поджа-
рить; 2. прил- цууырылган, шала дууы-
рылган.
ПОДЖАРИВАТЬ несов. см. поджарить.
ПОДЖАРИВАТЬСЯ несов. см. поджа-
ритьс i.
ПОДЖАРИСТЫЙ прил. цууырылган.
ПОДЖАРИТЬ сов. что цууырыу.
ПОДЖАРИТЬСЯ сов. цууырылыу, цууы-
рылып болыу.
ПОДЖАР|1ЫЙ прил. разг, тарамыстай,
иши цууысдан, бапланган; ~ая скаковая
лошадь бапланган жуйрик ат.
ПОДЖАЦТЬ сов. что 1. малдас цурыныу,
цысыу; собака ~ла хвост ийт дуйрыгын
цысты; 2. тислеу; ~ть губы ернин тислеу.
ПОДЖЕЛУДОЧНЦЫЙ прил. анат.: ~ая
железа ас цазан асты без.
ПОДЖЕЧЬ сов. что 1. (зажечь) жагыу,
тутандырыу, алыстырыу; ~ дрова отын-
ды жагыу; 2. (совершить поджог) ертеу, от
бериу; ~ дом жайга от бериу; 3. прост,
(дать пригореть) куйдирип жибериу,
куйдирип алыу; ~ жаркое цууырдацты
куйдирип жибериу.
ПОДЖИВАТЬ несов. см. поджить.
ПОДЖИГАТЕЛЦЬ м. 1. от тутандырыу -
шы, от бериуши, от алыстырыушы; 2. пе-
рен. тутандырыушы; ~и войны урыс
отын тутандырыушылар.
ПОДЖИГАТЕЛЬНИЦА женск. от под-
жигатель 1.
ПОДЖИГАТЬ несов. см. поджечь.
ПОДЖИДАТЬ несов. кого-что, чего, разг.
кутип турыу, карап турыу, ацлып турыу;
~ гостя конакты кутип турыу-
ПОДЖЙЛКИ мн. разг, балтыр тамырла-
ры;<> ~ трясутся цорцып цалтырау, кор-
цып албырау, цорцып дирилдеу.
ПОДЖИМАТЬ несов. см. поджать.
ПОДЖНЙТЬ сов. разг, жазылыу, айы-
рыу, тэуир болыу; рана уже ~ила жара
жазылып кетти.
поджог м. от бериу, ертеу.
ПОДЗАГОЛОВОК м. косымша заголовок,
екинши заголовок.
ПОДЗАДОРИВАТЬ несов. см. подзадо-
рить.
ПОДЗАДОРИТЬ сов. кого-что, разг, ку-
тыртыу, коздырыу, ешиктириу, ерегис-
тириу, гыжак бериу.
ПОДЗАТЫЛЬНИК м. разг, желке.
ПОДЗАЩИТНАЯ женск. от подзащйт-
ный.
ПОДЗАЩИТНЫЙ м. юр. жацланыушы
(судта жацланыушы адам).
ПОДЗЕМЕЛЬЕ с. жер асты; уцгир (пе-
щера).
ПОДЗЁМНЦЫЙ прил. жер асты..., жер
астындагы; ~ые воды жер астындагы
су ул ар; ~ые работы жер асты жумысла-
ры; ^ая железная дорога жер асты темир
жолы.
ПОДЗЕРКАЛЬНИК м. айна тургыш.
ПОДЗОЛ м. арык жер, сорлак жер.
П0Д30ЛИСТЦЫЙ прил. арык, сорлак;
~ая почва сорлак топырак-
П0Д30Р м. токыма нагыс, эдип.
ПОДЗОРНЦЫЙ прил.: ~ая труба дур-
мийин.
ПОДЗЫВАТЬ несов. см. подозвать.
поди разг. 1. повел, накл. от пойти кел,
келегой; ~ ко мне кел маган; ~ прочь!
кет!, жоц бол!; 2. в знач. вводи, сл. (веро-
ятно, пожалуй) бэлким, итимал, мум-
кин; ты, всю работу уже сделал? сен,
бэлким, цэмме жумысты ислеп таслаган
шыгарсац?
ПОДиВЙТЬСЯ сов. кому-чему, на кого-
-что, разг, тац цалыу, дайран цалыу,
тацырцаныу, тацланыу-
ПОДИРАЦТЬ несов.: мороз по коже ~ет
разг, аяз денени шимиркендирип бара-
тыр.
ПОДКАЛЫВАТЬ I несов. см. подколоть I.
44*
под
— 692 —
ПОДКАЛЫВАТЬ II несов. см. подко-
лоть II.
ПОДКАПЫВАТЬ несов. см. подкопать.
ПОДКАПЫВАТЬСЯ несов. см. подкопать-
ПОДКАРАУЛИВАТЬ несов. см. подка-
раулить.
ПОДКАРАУЛИТЬ сов. кого-что, разг, ца-
рауыллап турыу, царап турыу, сер салып
турыу.
ПОДКАРМЛИВАТЬ несов. см. подкор-
мить.
ПОДКАРМЛИВАТЬСЯ несов. см. подкор-
миться.
ПОДКАТЙЦТЬ сов. 1. что, к чему дома-
латып экелиу, жумалатып экелиу; ~ть
бочку к машине бочканы машината жума-
латып апарыу; 2. к кому-чему, разг, (быст-
ро подъехать) зырлап келип тоцтау, келип
тоцтау; к дому ~ла машина машина жайдыц
цасына келип тоцтады; 3. безл. разг, тыгы-
лыу, цысылыу; к горлу ~ло тамагы тыгыл-
Ды.
ПОДКАТИТЬСЯ сов. 1. (катясь, прибли-
зиться) домаланып келиу, домалап келиу,
жумалап келиу; 2. (подо что-л.) жумалап
кетиу, домалап кетиу.
ПОДКАТЫВАТЬ несов. см. подкатить.
ПОДКАТЫВАТЬСЯ несов. см. подка-
титься.
ПОДКАЧАПТЬ сов. что, чего тарттырыу,
шыгарыу (насос арцалы); <> не ~й! прост.
абройды текпе! абройды цолдан берме!
ПОДКАЧИВАТЬ несов. см. подкачать.
ПОДКАШИВАТЬ несов. см. подкосить.
ПОДКАШИВАТЬСЯ несов. см. подко-
ситься; у меня ноги ~ются мениц аяцла-
рым мантацлады.
ПОДКИДНОЙ прил. 1. тасланатугын,
таслауга арналган; 2. уст. жасырын тас-
ланган.
ПОДКИДЫВАТЬ несов. см. подкинуть.
ПОДКЙДЫШ м. тасланган бала, тас-
ланды бала.
ПОДКИНУТЬ сов. 1. кого-что (бросить
вверх) жоцары ылацтырыу, аспанга шыц-
гытыу; 2. что, чего (прибавить) таслау,
таслап кетиу, салыу, тыгыу; ~ дров в печку
печьке отын салыу; 3. кого-что билдирмей
таслау, жасырын таслау, кергизбей цойып
кетиу; ~ ребёнка баланы жасырын тас-
лау.
ПОДКИСЛИТЬ сое. что, чем цышцыллау,
цышцыл цосыу.
ПОДКИСЛЯТЬ несов. см. подкислить.
ПОДКЛАДКА ж. 1. астар; шёлковая ~
жипек астар; 2. перен. разг, (основа, осно-
вание чего-л.) сыр, астарлы мэниси, тий-
кар; 3. тех. дастыцша; рельсовая ~ рельс
дастыцшасы.
ПОДКЛАДНОЦЙ прил. астына цояту-
гын; ~е судно астына цоятугын дэрет
ыдыс.
ПОДКЛАДОЧНЫЙ прил. астарлыц; ~
материал астарлыц материал.
ПОДКЛАДЫВАТЬ несов. см. подложить.
ПОДКЛАССм. биол. подкласс (х;айцанат-
лар х;эм есимликлер систематикасында киш-
кене бир топар).
ПОДКЛЕИВАТЬ несов. см. подклеить.
ПОДКЛЕИТЬ сов. что желимлеу, жа-
быстырыу; ~ разорванную страницу жыр-
тылган бетти желимлеу.
ПОДКЛЕЙКА ж. 1. (действие) желим-
леу, жабыстырыу; 2. (то, что подклеено)
желимленген зат.
ПОДКЛЮЧАТЬ несов. см. подключить.
ПОДКЛЮЧИТЬ сов. что байланысты-
рыу, бириктириу, жагыу; ~ электриче-
ство электрди байланыстырыу, электрди
жагыу.
ПОДКЛЮЧЙЧНЦЫЙ прил. анат. палуан
суйектин, астындары; ~ая вена палуан
суйектин, астындагы тамыр.
ПОДКОВА ж. 1. нэл, тага; 2. см. под-
ковка 2.
ПОДКОВАННЫЙ I. прич. от подковать;
2. прил. нэлленген, тагаланган; 3. прил.
перен. тежирийбели, таярлыцлы.
ПОДКОВАТЬ сов. кого-что 1. (прибить
подкову) нэллеу, тагалау; 2. перен. разг,
(дать запас знаний) билим бериу, тэжи-
рийбе бериу.
ПОДКОВКА ж. 1. уменьш. к подкова 1;
2. (для обуви) нэл.
ПОДКОВНЦЫЙ прил. нэл..., тага..., нэл-
лик, тагалыц; ~ое железо тагалыц темир.
ПОДКОВООБРАЗНЫЙ прил. нэлге уцса-
ран, тага^ секилли.
ПОДКОВЫВАТЬ несов. см. подковать.
ПОДКОВЫРИВАТЬ несов. см. подковыр-
нуть.
ПОДКОВЫРНУТЬ сов. разг. 1. что, чем
геулеу, копарыу; 2. кого-что, перен. (уяз-
вить) шымшып сейлеу, шагып сейлеу.
ПОДКОЖНЦЫЙ прил. 1. (находящийся
под кожей) тери астындагы...; ~ый слой
жира майдыц тери астындагы цатламы;
2. териниц асты; ~ое впрыскивание тери-
ниц астына дэри жибериу.
ПОДКОЛЁННЫ||Й прил. анат. тацым...,
тацымлыц; ~е мышцы тацым булшыц
етлери.
ПОДКОЛОДНЦЫЙ прил.; змея ~ая на-
родно-поэт. жууца.
ПОДКОЛОТЬ I сов. что к чему шаншып
дойыу, туйреу.
ПОДКОЛОТЬ II сов. чего айырыу, жа-
рыу, азырац майдалап цойыу; ~ Дров
отынды азырац майдалап цойыу.
ПОДКОМИТЕТ м. подкомитет, жэр-
демши комитет, кемекши комитет.
подкомиссия ж. подкомиссия, жэр-
демши комиссия, кемекши комиссия.
ПОДКОНТРОЛЬНЫЙ прил. бацлау ас-
тындагы, контроль астындагы.
подкоп м. 1. (действие) астын унгиу,
астын цазыу; 2. (ход под землёй) уцгир,
жер асты жол; подвести ~ под стену
пацсаныц астына унгип апарыу; 3. перен.
разг, (интрига) цуяццылыц, цастыянлыц.
ПОДКОПАТЬ сов. что астын уцгиу,
астынан цазыу.
ПОДКОПА ЦТЬСЯ сов. 1. (разрыть под
чем-л.) астын цазыу, тубин уцгиу; 2. под
кого* перен. разг, цуяццылыц етиу, цастыян-
лыц ойлау; под него ие ~ешься оннан
айып таба алмайсан,.
— 693 —
под
ПОДКОРЕННОЙ прил. мат. корень ас-
тындагы, тамыр астындагы.
ПОДКОРМ м. 1. (действие) жем бериу,
от бериу; 2. (добавочный корм) косымша
от, косымша жем; 3. с.-х. (удобрение)
тегин, азыц.
ПОДКОРМИТЬ сов. 1. кого (улучшить
питание) жемлеу, тойдырыу; 2. (добавить
корму к ежедневному рациону) от салыу,
жем бериу; 3. что, с.-х. азыдландырыу,
кушейтиу; ~ пшеницу бийдайды азыцлан-
дырыу.
ПОДКОРМИТЬСЯ сов. разг, жемлениу,
от жеу, тойыу.
ПОДКОРМКА ж. см. подкорм 1.
ПОДКОС м. 1. (действие) орыу; шабыу;
2. тех. тиреуши, тирепберди.
ПОДКОСИ ||ТЬ сов. 1. что орыу; шабыу;
~ть траву шеп орыу; 2. кого, перен. жы-
гыу, кулатыу; он упал как подкошенный
ол тубинен шауып таслагандай болып
жыгылды; 3. кого, перен. (лишить сил,
бодрости) дицкесин цуртыу, дорманын
кетириу; неприятное известие ~ло его
жаман хабар онын. динкесин куртты.
ПОДКОСИ«ТЬСЯ сов.: от страху у меня
ноги ~лись цорццанымнан аяцларымныц
дицкеси кетти.
ПОДКРАДЫВАТЬСЯ несов. см. под-
красться.
ПОДКРАСИТЬ сов. что азырак бояу,
аз-маз бояу жагыу.
ПОДКРАСИТЬСЯ сов. разг, бояныу.
подкраска ж. бояу, бояу жагыу.
подкрАпеться сов. 1. к кому-чему
(тихонько подойти) билдирмей келип ка-
лыу, эсте ацырын барыу; 2. перен. бил-
дирмей келип калыу, бирден келип цалыу,
кутпей турганда келиу; зима ~лась неза-
метно цыс бирден келип калды, цыс бил-
дирмей келип цалды.
ПОДКРАХМАЛИВАТЬ несов. см. под-
крахмалить.
ПОДКРАХМАЛИТЬ сов. что крахмал-
лау, аз-маз крахмал жагыу, жука етип
крахмал суртиу; ~ бельё ишки кийимлерди
крахмаллау.
ПОДКРАШИВАТЬ несов. см. подкрасить.
ПОДКРАШИВАТЬСЯ несов. см. подкра-
ситься.
ПОДКРЕПИТЬ сов. 1. что (укрепить) бек-
кемлеу; 2. кого-что, чем, перен. цууат
бериу, хэллендириу, аудатландырыу, цууат-
ландырыу; ~ больного вином науцаеца вино
берип цууатландырыу; 3. что, перен. бек-
кемлеу, ныгайтыу, тастыйыцлау; ~ свой
слова фактами езиниц сезин фактлар менен
тастыйыцла •.
ПОДКРЕПИТЬСЯ сов. чем и без доп.,
разг, хэллениу, ауцатланыу, цууатланыу;
~ перед дорогой жолга шыцпастан бурын
ауцатланыу.
ПОДКРЕПЛЕНИЕ с. 1. (действие) хэлле-
ниу, цууатланыу; 2. воен, кемек, жэрдем;
~ подоспело вовремя жэрдем ез уацтында
берилди, жэрдем ез уацтында жеткерилди.
ПОДКРЕПЛЯТЬ несов. см. подкрепить.
ПОДКРЕПЛЯТЬСЯ несов. см. подкре-
питься.
ПОДКРУТИТЬ сов. что бураццырау,
таулаццырау; ~ гайку 1) гайканы таулац-
цырау; 2) перен. бурап цойыу, таулап
цойыу.
ПОДКРУЧИВАТЬ несов. см. подкрутить.
ПОДКУЗЬМИТЬ сов. кого, прост, алдау,
пэнт бериу.
ПОДКУП м. сатып алыу, парага алыу.
ПОДКУПАТЬ несов. см. подкупить.
ПОДКУПАЮЩИМИ 1. прич. от подку-
пать; 2. прил. езине тартатугын, кездиц
отын алатугын; ~ая улыбка езине тарта-
тугын кулки шырай.
ПОДКУПИТЬ сов. кого 1. (деньгами,
подарками) сатып алыу, парага алыу;
2. перен. езине тартыу; ~ своей добротой
мийирманлыгы менен езине тартыу; 3. что,
чего, разг, (купить дополнительно) цосым-
ша сатып алыу, кебирек етип алыу.
ПОДЛАДИТЬСЯ сов. к кому-чему, разг.
бейимлениу, цолайласыу, ыцгайланыу;
он умеет к любому человеку ~ ол цайсы
адамга болса да бейимлениуди биледи.
ПОДЛАЖИВАТЬСЯ несов. см. подла-
диться.
ПОДЛАКИРОВАТЬ сов. что 1. (подкра-
сить лаком) лак жагыу, сырлау; 2. перен.
(приукрасить) жалтыратыу, сулыулау, су-
лыу етиу.
ПОДЛАКИРОВЫВАТЬ несов. см. подла-
кировать.
ПОДЛАМЫВАТЬ несов. см. подломить.
ПОДЛАМЫВАТЬСЯ несов. см. подло-
миться.
ПОДЛЕ предлог с род. п. жанында, ца-
сында, тубинде; стол стоит ~ окна стол
ойпектиц цасында тур.
ПОДЛЁДНЫЙ прил. муз астында, муз
асты, муз астындагы; ~ лов рыбы муз
астынан балыц аулау.
П ОДЛ ЕЖ «АТ ь' несов. чему тийисли бо-
лыу, жатыу; ~ать обложению налогом
салыц салыныуга тийисли болыу;не ~йт
оглашению жарыялауга болмайды; ие ~йт
сомнению гуманланыуга болмайды.
ПОДЛЕЖАЩЕЕ с. грам. баслауыш.
ПОДЛЕЗАТЬ несов. см. подлезть.
ПОДЛЕЗТЬ сов. подо что астына кириу;
~ под стол столдыц астына кириу.
ПОДЛЕСОК м. тогайдагы кишкене жас
агашлар.
ПОДЛЕТАТЬ несов. см. подлететь.
ПОДЛЕТЁЦТЬ сов. 1. к кому-чему ушып
келиу; самолёт ~л к лесу самолёт тогайга
жацынлап ушып келди; 2. к кому, перен.
разг, (быстро приблизиться) жууырып
келиу, барып жетиу, тез келиу, тез жа-
цынлап цалыу; 3. (взлететь) ушып кетиу,
ушып барыу; мяч ~л до потолка топ пэтик-
ке ушып барды.
ПОДЛЕЦ м. оцбаган, харамы, харам-
зада.
ПОДЛЕЧИВАТЬ несов. см. подлечить.
ПОДЛЕЧИВАТЬСЯ несов. см. подле-
читься.
ПОДЛЕЧИТЬ сов. кого-что, разг, азырац
емлеу.
ПОДЛЕЧИТЬСЯ сов. разг, азырац емле-
ниу, емленицкиреу.
под
— 694 —
ПОДЛЕЩИК м. шабац, дерья шабагы.
ПОДЛИВА ж. см. подливка 2.
ПОДЛИВАТЬ несов. см. подлить.
ПОДЛЙВКЦА ж. 1. (действие) цуйыу,
куйып бериу, цуйылыу, цуйылып цосыйыу;
2. дузлыц; мясо с ~ой дузлыцлы геш.
ПОДЛИЗА м. и ж. разг, жарамсац, жа-
гымпаз, дасмалкеш, шашбаушы.
ПОДЛИЗАТЬ сов. что жалау, жалап та-
залау, жалап пыгыу.
ПОДЛИЗАТЬСЯ сов. к кому, разг, жа-
рамсацланыу, жагымпазлыц етиу, дас-
малкешлик етиу.
ПОДЛИЗЫВАТЬ несов. см. подлизать.
ПОДЛИЗЫВАТЬСЯ несов. см. подли-
заться.
подлинник м. нусца, туп нусца, тий-
каргы нусда; ~ документа документтин.
нусдасы; читать Гейне в ~е Гейнени туп
нусдасынан одыу.
ПОДЛИННО нареч. дадыйдат, нагыз,
дол; ~ народный поэт дадыйдат халыд
шайыры.
ПОДЛИННОСТЬ ж. дадыйдатлыд, рас-
лыд, дурыслыд, шынлыд; заверить ~ под-
писи дойылган долдын. дурыслыгын тас-
тыйыклау; ^документа ие вызывала сомне-
ния документтин. дурыслыгы гуман туу-
дырмады.
ПОДЛИННЦЫЙ прил. 1. (являющийся
оригиналом) нусца, туп нусца, негизи,
дэл ези; 2. (настоящий, неподдельный)
Хацыйцат, рас, дурыс, шын; это ~ый до-
кумент бул хацыйцат документ; 3. (истин-
ный) хацыйцат, нагыз, дэл, шын, рас;
~ый героизм нагыз дадарманлыд; ~ая
культура шын мэденият; <> с ~ым верно
офиц. туп нусдасынан дурыс, негизинен
дурыс.
ПОДЛИТЬ сов. 1. что, чего (налить подо
что-л.) астына тегиу, астына цуйыу; 2. чего
(подбавить) дуйыцдырау; ~ супу шорпа
дуйыцдырау; <> ~ масла в огонь ешегис-
тириу, гыжад бериу, арасына от тас-
лыу.
ПОДЛИЧАТЬ несов. разг, жаманлыд етиу,
харамылыд ойла'.
ПОДЛОВИТЬ сов. кого-что, разг. 1. (пере-
хватить, поймать) тутып алыу, услап
алыу, услау; 2. перен. сезинен тутыу.
ПОДЛОГ м. етирик, жалган; совершить
~ жалган ис етиу.
ПОДЛОДКА ж. (подводная лодка) суу ас-
ты кемеси.
ПОДЛОЖЕЧНЫЦЙ прил. анат. кекирек
асты...;~е боли кекирек асты шаншыу-
лар.
ПОДЛОЖЙТЬ сов. 1. что, подо что асты-
на тесеу, астына цойыу, астына салыу,
астына дастаныу; ~ подушку под голову
кепшикти бастыц астына дастаныу; 2. что,
чего (добавить) цосыу, цосып цойыу, салыу,
салып цойыу; ~ дров в печку печьке отын
салыу; 3. что, разг, астарлау; ~ шелк под
пальто пальтоны жипектен астарлау;
4. что (положить тайком) билдирмей цойып
кетиу, жасырын таслап кетиу; <> ~ свинью
кому-л. жаманлык етиу, цаслыц етиу,
душпанлыц ети .
подложность ж. етириклик, жал-
ганлыц; установить~ документа документ-
тин. жалганлыгын аныцлау.
подложный прил. етирик, жалган;
~ документ етирик документ.
подлокотник м. шыганадша.
ПОДЛОМИТЬ сов. что сындырып алыу,
омырып алыу; ~ сук шаданы сындырып
алыу.
ПОДЛОМИ цться сов. сыныу, омыры-
лыу, ойылыу; лёд ~лся под ногами аядтыц
астында муз ойылып кетти; <> ноги ~лись
аядлар шаршаганнан бугилди.
ПОДЛОСТЬ ж. царамылыц, жаманлыц,
душпанлыц; сделать ~ жаманлыц етиу.
ПОДЛУННЫЙ прил. поэт. уст. жер
усти, жер жузи;<> ~ мир дунья.
подлый прил. оцбаган; харамы, харам-
зада (о человеке); ~ поступок оцбаран ды-
лыд.
ПОДМАЗАТЬ сов. 1. что майлау, май
жагыу; ~ сковороду табаны майлау; ~
колёса дегершиклерди майлау; 2. что (под-
править, замазать) бояу, сыбау; ~ печку
печьти сыбау; 3. кого, перен. разг, (дать
взятку) пара бериу.
ПОДМАЗАТЬСЯ сов. разг. 1. (подкра-
ситься) бояныу; 2. к кому, перен. (подо-
льститься) жараныу, жарамсадланыу.
ПОДМАЗКА ж. майлау, май жагыу; ~
колёс дегершиклерди майлау.
ПОДМАЗЫВАТЬ несов. см. подмазать.
ПОДМАЗЫВАТЬСЯ несов. см. подма-
заться.
ПОДМАЛЕВАТЬ сов. что, разг, бояу,
рецлеу.
ПОДМАЛЁВЫВАТЬ несов. см. подмале-
вать.
ПОДМАНДАТНЫ || Й прил. полит, ман-
дат астындагы, мандат бойынша (хальщ
аралык; швлкемнин, мандаты бойынша им-
периалистлик мэмлекет тэрепинен басца-
рылатусын ел); ~е территории мандат
бойынша басдарылатугын территориялар.
ПОДМАНИВАТЬ несов. см. подманить.
ПОДМАНИТЬ сов. кого, разг, дол былгап
шацырыу, алдап шацырыу.
ПОДМАРГИВАТЬ несов. см. подморг-
нуть.
ПОДМАСЛИВАТЬ несов. см. подмаслить.
ПОДМАСЛИТЬ сов. 1. что (подложить
масла) азырац май цуйыу, май цуйыц-
цырау; 2. кого, перен. разг, (лестью распо-
ложить к себе) езине царатыу, езине тар-
тыу, алдаушылыц пенен долга тусириу.
ПОДМАСТЕРЬЕ м. устаныц шэкирти,
устаныц жэрдемшиси.
ПОДМАХИВАТЬ несов. см. подмах-
нуть.
ПОДМАХНУТЬ сов. что, разг, асыгып
цол цойыу, сыжбайлап жибериу; ~ заявле-
ние арзага асыгып цол цойыу.
ПОДМАЧИВАТЬ несов. см. подмочйть.
ПОДМАЩИВАТЬ несов. см. подмостить.
ПОДМЕН м., ПОДМЕНА ж. аумастырыу,
ауыстырыу, алмастырып цойыу, алмасты-
рыу; ~ дежурного дежурныйды аумасты-
рыу.
ПОДМЕНИВАТЬ несов. см. подменить-
— 695 —
ПОД
ПОДМЕНИТЬ сов. кого-что аумастырыу,
ауыстырыу, алмастырып цойыу, алмасты-
рыу.
ПОДМЕНЯТЬ несов. см. подменить.
ПОДМЕРЗАТЬ несов. см. подмёрзнуть.
П0ДМЁРЗ||НУТЬ сов. 1. (покрыться
льдом.) цаймацласыу, музлау, аз-маз тоцып
цалыу; 2. (помёрзнуть) тоцлап цалыу,
усип кетиу; виноград ~ жузим тоцлап цал-
ды.
ПОДМЕСИТЬ сов. что., чего ийлеу, ара-
ластырыу; ~ муки в тесто унды цамыр етип
ийлеу.
ПОДМЕСТИ сов. что сыпырыу, сыпырып
жибериу, сыйырыу; ~ пол еденди сыпы-
рыу.
ПОДМЕТАТЬ I несов. см. подмести.
ПОДМЕТАТЬ II сов. что тепшиу, кек-
леп тигиу; ~ подкладку к пальто астарды
пальтога кеклеп тигиу.
ПОДМЕТИТЬ сов. кого-что сезиу, ацга-
рыу, байцау, кериу; ~ чьи-л. недостатки
биреудин, кемшиликлерин байцау, кем-
шиликлерди кериу.
ПОДМЁТКЦА ж. ултан, жетим ултан;
<> он ему в~и не годится ол оныц басып
кеткен изине-де келмейди.
ПОДМЁТНЦЫЙ прил. уст.: ~ое письмо
жасырын тасланган хат, билдирмей тас-
лаиган хат.
ПОДМЁТОЧНЫЙ прил. ултанлыц; ~ то-
вар ултанлыц зат.
ПОДМЁТЫВАТЬ несов- см. подметать II.
ПОДМЕЧАТЬ несов. см. подметить.
ПОДМЕШАТЬ сов. что, чего араласты-
рыу, былгау, царыу; ~ песку в цемент
шегени цементке араластырыу.
ПОДМЕШИВАТЬ I несов. см. подмесить.
ПОДМЕШИВАТЬ II несов. см. подмешать.
ПОДМИГИВАТЬ несов. см. подмигнуть.
ПОДМИГНУТЬ сов. кому кезин цысыу,
ымлау, ым кагыу, кез цысып цойыу.
ПОДМИНАТЬ несов. см. подмять.
ПОДМОГу А ж. разг, кемек, жор дем;
идтй на ~у жэрдемге келиу.
ПОДМОКАТЬ несов. см. подмокнуть.
ПОДМОКНУТЬ сов. астынан ызгарла-
иыу, теменнен хеллениу.
ПОДМОРАЖИВАТЬ несов. см. подмо-
розить.
ПОДМОРГНУТЬ сов. кому кезин цысыу,
ымлау, ым цагыу, кез цысып цойыу.
ПОДМОРОЗИЦТЬ сов. 1. что (слегка за-
морозить) азырац тоцлатыу, музлатыу,
тоцдырыу; 2. безл. сууыц болыу, аязырац
болыу; сегодня ~ло бугин аязырац болды.
ПОДМОСТИТЬ сов. что тас тесеу, тас
тесеп жибериу, тас тесеп кецейтиу.
подмостки только мн. 1. (деревянный
помост) тесеме тахта; 2. сацна; театраль-
ные ~ театр сацнасы.
ПОДМОЧЕННЦЫЙ 1. прич. от подмо-
чить; 2. прил. сууга тийген, сууланган;
~ая мука сууга тускен ун; <• ~ая репута-
ция абройы кеткен, абройдан айырылган.
ПОДМОЧИТЬ сов. что суулау, суулап
алыу, сууга басыу.
ПОДМЫВА||ТЬ несов. 1. см. подмыть;
2. кого-что, безл., перен. разг, хэуесленди-
риу, хужданландырыу, цумарландыры^;
меня так и ~ло сказать об этом бул же-
иинде айтыуга мениц цумарым тартып
тур еди.
ПОДМЫВАТЬСЯ несов. см. подмыться.
ПОДМЫЦТЬ сов. 1. кого-что жууыу,
шайыу; ~ть ребёнка баланы жууыу; 2. что,
разг, жууып таслау, жууып тазартыу;
~ть пол еденди жууып тазартыу; 3. что
шайып турыу, астынан цырып агыу, шайып
кетиу; течением сильно ~ло берег агыс
жаганы цатты шайып кетти.
подмыться сов. жууылыу, шайылыу-
ПОДМЫШЕЧНЫЙ прил. анат. кол-
тык, цолтыц асты.
ПОДМЫШКА ж. (в косвенных падежах
пишется раздельно) цолтыц, цолтыц асты;
под мышками, под мышкой цолтыцца,
цолтыгына; платье порвалось под мышками
кейлектин. цолтыгы жыртылды; нести кни-
гу под мышкой китапты цолтыцтын. астына
цысып кетиу, китапты цолтыгына цысып
журиу; под мышку, под мышки цолтыц
астына; сунуть кнйгу под мышку китапты
цолтыц астына тыгыу, китапты цолтыгына
тыгыу.
ПОДМЫШНИК м. цолтыцлыц, тер тарт-
цыш (кейлектин, крлгпынына щшыла-
ды).
ПОДМЯЦТЬ сов. кого-что басып таслау,
езип таслау, женшиу; медведь ~л охотника
айыу ацшыны басып таслады.
ПОДНАДЗОРНЫЙ прил. 1. (состоящий
под надзором) бацлау астындагы, бацлауда
журген; 2. в знач. сущ. м. поднадзорный
и ж. поднадзорная бацлау астындагы
адам.
поднажать сов. на кого-что, разг.
1. цысыу, тэсир етиу; 2. перен. куш салыу,
гайрат салыу.
ПОДНАЖИМАТЬ несов. см. поднажать.
ПОДНЕБЕСЬЕ с. поэт, аспан; орёл взле-
тел в ~ буркит аспанга ушты.
ПОДНЕВОЛЬНЫЙ прил. 1. уст. (зави-
симый) гэрезли, жалынышлы; ~ человек
гэрезли адам, ериксиз адам; 2. (принуди-
тельный) мэжбурий, ериксиз; ~ труд
ериксиз мийнет.
ПОДНЕСТЙ сов. 1. кого-что (приблизить)
экелиу, жеткизиу, алып келиу, жацынла-
тыу; ~ ребёнка к окну баланы эйнекке
жацынлатыу; ~ вещи к поезду затларды
поездга алып барыу; 2. что, чего, кому
бериу, алдына цойыу, усыныу; ~ гостю
вина мийманга шарап цойыу; 3. что, кому
(преподнести, подарить) сыйлыцца бериу,
сыйлау.
ПОДНИМАТЬ несов. см. поднять.
ПОДНИМАТЬСЯ несов. 1. см. поднять-
ся; 2. кетерилиу, жоцарылау, ермелеу;
дорога ~ется в гору жол тауга кетериледи.
ПОДНОВЙТЬ сов. что тазалау, жацалау,
жацартыу, езгертиу.
ПОДНОВЛЯТЬ несов. см. подновить.
ПОДНОГОТНЦАЯ ж. разг.: узнать всю
~ую барлыц сырын билиу.
ПОДНОЖИЦЕ с. 1. етек, ултан; ~е горы
таудыц етеги; 2. басцыш, табан, туп; у ~я
памятника естеликтиц тубинде.
под
— 696 —
подножки А ж. 1. зэцги, аспа басцыш,
илме басцыш; ~а трамвая трамвайдыц илме
басцышы; 2. разг, аяцтан цагыу, аяцтан
илиу; дать кому-л. ~у биреудиц аягынан
цагыу.
поднбжный прил.: ~ корм дуздеги от,
даладагы от, еристеги от-шеп, жайлау-
дагы от-шеп.
ПОДНОС м. 1. (действие) экелиу, жет-
кизиу, алып кели^, жацынлатыу; 2. поднос;
серебряный ~ гумис поднос.
подносить несов. см. поднести.
ПОДНОСЧИК м. экелиуши, жеткизиуши,
тасыушы; ~ патронов патрон жеткизиуши.
ПОДНОШЕНИЕ с. 1. (действие) бериу,
алдына дойыу, усыныу; 2. (подарок) сый-
лау, сыйлык; получить ~ сыйлыц алыу.
ПОДНЫРИВАТЬ несов. см. поднырнуть.
ПОДНЫРНУТЬ сов. астына суцгиу.
ПОДНЯТИЕ с. 1. кетериу, жоцары кете-
риу; ~ флага флагты кетериу; ~ занавеса
пердени кетериу; голосовать ~м руки цол
кетерип дауыс бериу; 2. (повышение) жо-
цары кетерилиу, кебейиу, жоцарылау,
артыу, есиу; тасыу (уровня воды)-, ~ про-
изводительности труда мийнет енимин ке-
териу; 3. (вспашка) кетериу, ашыу, суриу;
~ целины тыцды кетериу.
ПОДНЯТЬ сов. 1. кого-что (с земли, с по-
лу) кетериу, ецкейип алыу; 2. кого-что
кетерип шыгарыу, алып шыгарыу; ~ вёгци
на третий этаж затларды ушинши этажга
кетерип шыгарыу; 3. что кетериу, жоцары
кетериу; ~ голову басын жоцары кетериу;
~ руку цол кетериу; ~ флаг флагты кете-
риу; 4. что (повысить) жокары кетериу,
жоцарылатыу, арттырыу, есиу; тасыу (уро-
вень воды); ~ производительность труда
мийнет енимин арттырыу; ~ интерес к чему-
-либо бир нзрсеге цызыгыушылыцты артты-
рыу; 5. что (улучшить) жацсартыу, жен-
леу, жолга цойыу, кетериу; ~ торговлю
сауданы жацсартыу; 6. кого-что (побудить
к действию) кетериу; ~ народ халыцты ке-
тери^; ~ восстание кетерилис шыгарыу;
7. что кетериу; ~ шум шауцым кетериу;
8. что, разг, (вспахать) кетериу, ашыу,
суриу; ~ целину тын. жерди ашыу; 9. кого-
-что, охот, (выгнать из норы) уркитиу,
инииен цууыу; ~ медведя айыуды ининен
уркитип шыгарыу; ~ глаза жоцары
царау; ~ руку на кого-л. 1) (ударить) би-
реуге цол кетерип урыу; 2) (поднять борьбу
против кого-л.) урысыу, жэнжел шыгарыу,
биреуге царсы шыгыу; ~ оружие урыс
баслау, урыс ашыу; ~ паруса желцомлар-
Ды кетериу; ~ на смех кулкиге алыу, пэпе-
ге алыу; ~ на воздух кулин аспанга шыга-
рыу; ~ иа ноги 1) (вылечить) тэуир етиу,
сауалтыу; 2) (вырастить, воспитать) тэр-
биялау, адам етиу; 3) (вызвать к действию)
тик аягына тургызыу; ~ весь дом на ноги
жайда турыушылардыц хэммесин аягына
тик тургызыу.
ПОДН||ЯТЬСЯ сое. 1. (встать) турыу,
кетерилиу; ~яться с места орнынан турыу;
~яться во весь рост тикке турыу; 2. шы-
гыу, кериниу, кетерилиу; ~яться по ле-
стнице басцыш арцалы шыгыу; ~яться
на гору тауга шыгыу; 3. кетерилиу; за-
навес ~ si лея перде кетерилди; 4. перен.
(взбудоражиться) тынышсызланыу, ту-
рыу, ерре турыу; 5. перен. кетерилиу;
весь народ ~ялся против захватчиков
хэмме халыц басцыншыларга царсы кете-
рилди; 6. (повыситься) жоцарылау, кете-
рилиу, кебейиу, есиу, артыу; тасыу (об
уровне воды); барометр ~ялся барометр
жоцары кетерилди; производительность
труда ~ ялась мийнет сними арытты; 7. пе-
рен. (наладиться) жацсарыу, женлениу,
жолга цойылыу, кетерилиу; торговля мя-
лась сауда жолга цойылды; 8. (о тесте)
кетерилиу, ашыу; 9. кетерилиу; ~ялся
сильный ветер кушли самал турды; на
улице ~ялся шум кешеде шауцым кете-
рилди; 10. (взлететь) кетерилиу, ушыу;
самолёт ~ялся самолёт кетерилди; орёл
~ялся под облака буркит бултца дейин
кетерилди.
ПОДО предлог см. под II; ~ мной мениц
астымда; ~ льдом муз астында.
ПОДО» приставка (см. под;) «по<Э»тын,
орнына цолланылады; 1) «йидиц алдында.
мыс.-, подойти жацын келиу; 2) еки ямаса
оннанда кеп дауыссыздын, алдында, мыс.-.
подобрать жыйнап алыу; 3) изинен жициш-
кертиу белгиси келетугын дауыссыздын
алдында, мыс.: подолью азырац цуя-
ман.
ПОДОБАЦТЬ несов. кому-чему, безл.
ылайыц болыу, жарасыу; тебе не ~ет
говорить это саган усыны айтыу жарас-
пайды; как ~ет ылайыц етип.
ПОДОБАЮЩ || ИЙ 1. прич. от подобать;
2. прил. жарасыцлы, ылайыцлы, келисик-
ли, орынлы; занять ~ее место ылайыцлы
орынды ийелеу; поступить ~им образом
орынлы ис етиу-
ПОДОБИЕ с. 1. уцсас, мегзес; ~ статуи
статуяга мегзеген; 2. мат. уцсаслыц;
~ треугольников уш муйешликлердин. уц-
саслыгы; <> по чьему-л. образу и подобию
биреуге жудэ уцсас болыу.
ПбДбБЛАЧНЦЫЙ прил. бултца жетер-
ликтей; ~ая высь бултца жетерликтей
бийиклик.
ПОДОБНО 1. нареч. сыяцлы, уцсас;
2. предлог с дат. п. сыяцлы, уцсас, мегзес,
ылайыц; ~ тому, как... сол сыяцлы...
ПОдбБНЦЫЙ прил. 1. (сходный, похо-
жий) уцсас, уцсаган, сыяцлы, мегзес,
секилли, усындай, сондай; ~ый луиё
ай га мегзес; ~ое происшествие было в
прошлом году усындай уадыя еткен жылы
болып еди; 2. (такой же, как этот) усындай.
услайынша, солай, солайынша, сыяцлы,
тэризли; он поступил ~ым же образом ол
услайынша ис етти; 3. мат. уцсас; ~ые тре-
угольники уцсас уш муйешликлер; <> ниче-
го ~ого дым олай емес; и тому ~ое (и т. п.)
Хэм сол сыяцлылар (хэм с. с.).
ПОДОБОСТРАСТИЕ с. жарамсацланыу-
шылыц, жараныушылыц, жагымпазлык-
ПОДОБОСТРАСТНОСТЬ ж. жарамсац-
лык, жараныушылыц, ^жагымпазлыц.
ПОДОБОСТРАСТНЫЙ прил. жарамсац,
жараныушы, жагымпаз.
— 697 —
под
ПОДОБРАТЬ сов. 1. что (поднять) терип
алыу, жыйнап алыу, шеплеп алыу; ~ рас-
сыпанные вещи шашылган затларды жый-
нап алыу; 2. что жыйнау, кетериу, дузе-
тиу, женлеу, оцлау; ~ волосы шашларды
женлеу, шашларын жыйнау; 3. кого-что
сайлау, сайлап алыу, ириклеп алыу, тац-
лап алыу; ~ хороших работников жацсы
хызметкерлерди сайлап алыу; ~ себе ко-
стюм езине костюм сайлап алыу; ~ ключ
к замку цулыпца гилт тацлап алыу; ~ ли-
тературу для доклада доклад ушын эдебият -
ларды тацлап алыу.
ПбдОБРЦАТЬСЯ сов. 1. (образоваться)
жыйналыу, цуралыу, топланыу; ~ался хо-
роший коллектив жацсы коллектив жыйиал-
ды; 2. (подкрасться) билдирмей келиу,
билдирмей барыу; кошка незаметно да-
лась к воробьям пышыц шымшыцларга бил-
дирмей барып цалды.
ПОДОБРЕТЬ сов. кеуилшеклениу, кец
пейиллениу.
ПОДОБРУ нареч.'. уходи ~-поздорбву
разг, жацсылыц пенен кете бер, цууып жи-
берместен бурын кет.
ПОДОВОЙ прил. см. подовый.
ПОДОВЫЙ прил. 1. обл. печьтиц отын-
лыгыныц, от жагарлыцтыц; ~ кирпич от
жагарлыцца цойылатугын гербиш; 2. (ис-
печённый на поду) печьте писирилген.
ПОДОГНАТЬ сов. 1. кого-что, к кому-
-чему (пригнать) айдау, айдап келиу,
айдап келтириу; ~ скот к воротам маллар-
ды дэруазага айдап киргизиу; ~ плот
к берегу салды айдап жагысца келтириу;
2. кого (заставить идти, бежать быстрее)
цууыу, айдау; ~ лошадей атларды айдау;
3. кого-что, перен. асыцтырыу, цыстау;
~ отстающих артта цалганларды цыстау;
4. что (приладить) ылайыцластырыу, дуу-
рылау, цолайлау, уйлестириу; ~ рамы к
окнам рамаларды эйнеклерге дуурылау;
5. что (наверстать упущенное) туурылау,
тацау; ~ работу к концу месяца жумысты
айдыц ацырына тацау.
ПОДОГНУТЬ сов. что 1. бугиу, астына
басыу; ~ под себя ноги малдас цурыу,
аяцларын астына басып отырыу; 2. бугиу,
бугип цойыу, цайырыу, цайырып цойыу;
~ край листа цагаз бетиниц жийегин кайы-
рыу.
ПОДОГНУЦТЬСЯ сов. 1. бугилиу, цай-
рылыу; 2. (согнуться в коленях) ийилиу,
бугилиу; у него ноги ~лись от слабости
эззиликтен оныц аяцлары бугилди.
ПОДОГРЕВ м. цызыу, цызып кетиу;
~ мотора мотордыц цызыу ы.
ПОДОГРЕВАНИЕ с. жылытыу, цызды-
рыу, ысытыу.
ПОДОГРЕВАТЕЛЬ м. жылытцыш, цыз-
Дыргыш, ысытцыш (эсбап).
ПОДОГРЕВАТЕЛЬНЫЙ прил. жылытыу-
шы, цыздырыушы, ысытыушы; ~ прибор
ысытыушы эсбап.
ПОДОГРЕВАТЬ несов. см. подогреть.
ПОДОГРЕВАТЬСЯ несов. см. подогреть-
ся.
ПОДОГРЕТЬ сов. что жылытыу, цыз-
дырыу, ысытыу.
ПОДОГРЕТЬСЯ сов. жылыу, цызыу, ысыу.
ПОДОДВИГАТЬ несов. см. пододви-
нуть.
ПОДОДВИГАТЬСЯ несов. см. пододви-
нуться.
ПОДОДВИНУТЬ сов. что к кому-чему
ысырыу, жылжытыу, жацынлатыу; стул
к столу стулды столдьщ жанына ысырыу.
ПОДОДВИНУТЬСЯ сов. к кому-чему ысы-
рылыу, жылжыу, жацынлау.
ПОДОДЕЯЛЬНИК м. пододеяльник, кер-
пе цан.
ПОДОЖДАТЬ сов. 1. кого-что, чего ку-
тиу, кутип турыу, царау; ~ поезда поезды
кутиу; попросить кого-л. ~ биреудиц кутип
турыуын сораныу; 2. с чем и без доп.
(повременить) сабыр етиу, гидириу, тоц-
татып турыу; ~ с изданием книги китап
бастырып шыгарыуды тоцтатып турыу.
ПОДОЗВАТЬ сов. кого-что шацырыу,
шацырып алыу.
ПОДОЗРЕВА ||ТЬ несов. кого-что и без
доп. гуманланыу, гуман етиу, сезиклеииу,
ойлау, шек цойыу; ~ть кого-л. в обмане
биреуди алдады деп гуман етиу; я ~ю, что
он заболел мен ол ауырып цалдыма деген
гуманым бар.
ПОДОЗРЁНИЦЕ с. гуман, гуманланыу,
шек; неосновательное ~е орынсыз гуман-
ланыу;<> быть под~ем, быть на~и гумая
астында болыу.
ПОДОЗРИТЕЛЬНО нареч. 1. гуманлы;
вести себя ~ езин гуманлы етип керсетиу;
2. (недоверчиво) гуманлы, исенимсиз; отно-
ситься к кому-л. ~ биреуге исенимсиз
царау.
П ОД ОЗР ЙТ ЕЛ ЬН ОСТ ь ж. гуманлылыц,
исенимсизлик; отличаться излишней ~ю
артыцмаш исенимсизлиги менен белгили
болыу-
ПОДОЗРЙТЕЛЬН ЦЫЙ прил. 1. (вызы-
вающий подозрение) гуманлы; ~ый человек
гуманлы адам; 2. (недоверчивый) гуманлы,
исенимсиз; ~ое отношение к кому-л. биреу-
ге исенимсиз турде царау; сделаться ~ым
гуманлы болып цалыу.
подойть сов. кого сауыу; ~ корову
сыйырды сауыу.
подойник м. ауыз цабац, сут шелек.
ПОДОЦЙТЙ сов. 1. к кому-чему жацын
келиу, жацынласыу, жацынлау; ~йтй к
окну терезеге жацын келиу; 2. келиу, ке-
лип жетиу; сейчас ~йдёт поезд хэзир поезд
келеди; пароход ~шёл к пристани пароход
пристаньга келди; 3. (приступить) тикке-
лей кирисиу, кирисиу, долга алыу; ~йтй
к изучению дробей белшеклерди етиуге
кирисиу; 4. (отнестись) цатнасыц жасау;
уметь ~йтй к людям адамлар менен катна-
сыц жасай билиу; ~йтй к чему-л. критйче-
ски бир нэрсеге сын кез бенен царау;
5. (быть годным) шац келиу, болыу,
жарау, жарасыу, унау, цайым болыу; это
пальто мне ~йдёт бул пальто маган болады
екен.
ПОДОКОННИК м. эйнек текше, эйнек-
тин, текшеси.
ПОДОЛ м. етек; ~ платья кейлектиц
етеги.
под
— 698 —
ПОДОЛГУ нареч. узак уакыт, кеп уакыт;
~ беседовать с кем-л. биреу менен кеп
уакыт сейлесиу; он ~ жил в Москве ол
узад уакыт Москвада турды.
ПОДОЛЬСТИТЬСЯ сов. к кому-чему,
разг, жарамсацланыу, жараныу, жагым-
пазланыу.
ПОДОЛЬЩАТЬСЯ несов. см. подо-
льститься.
ПО-ДОМАШНЕМУ нареч. уйдегидей,
уйдегише; она была одета ~ ол уйдегише
кийинген еди.
ПОДбНКИ 1. только мн. разг, (остатки
жидкости) сыркынды; 2. (ед. подонок м.)
перен. презр. азгын, ширик; ~ общества
жэмийеттиц азгынлары.
ПОДОПЁЧНЫЦЙ прил. 1. гамхорлыгын-
дагы. цолыидагы; ~е лица биреудин, гам-
хорлыгындагы адамлар; 2. в знач. сущ. м.
подопечный и ж. подопечная гамхорлы-
гында болган, колында болган.
ПОДОПЛЁКА ж. разг, жасырын себеп,
сыр.
ПОДОПРЕВАТЬ несов. см. подопреть.
ПОДОПРЕТЬ сов. ширицкиреу, ширий
баслау, кегериу.
ПОДбПЫТНЦЫЙ прил. тэжирийбе..., тэ-
жирийбелик, тэжирийбе жургизилетугын;
~ые животные тэжирийбе жургизилетугын
хайуанлар; ~ое поле тэжирийбелик егис
майданы.
ПОДОРВАТЬ сов. что 1. (взорвать) жа-
рыу, цопарыу, бузыу, кыйратыу; ~ мост
кепирди жарыу; 2. перен. тегиу, тусириу,
теменлетиу, бузыу; ~ своё здоровье ез
ден саулыгыи нашарлатыу; ~ чей-л. авто-
ритет биреудиц абройын тусириу.
ПОДОРВАТЬСЯ сов. бузылыу, жарылыу,
цыйратылыу; ~ на мине минага жары-
лыу.
ПОДОРОЖАТЬ сов. цымбатыу, цымбат-
лау, шыгыу, бахасы кетерилиу.
ПОДОРОЖНИК м. бот. ат цулац.
ПОДОРОЖНЫЙ прил. жол..., жол бойын-
дагы, жол бойына койылган; ~ столб
жол баганасы.
ПОДОСАДОВАТЬ сов. на кого-что, разг.
ашыуланыу, кейиу, иренжиу.
ПОДОСИНОВИК м. кызыл замаррыц.
ПОДОСЛАТЬ сов. кого астыртын жибе-
риу, жасырын жибериу, билдирмей жибе-
риу, цупыя жибериу.
ПОДОСНОВЦА ж. 1. текст, астынгы ар-
цау, теменги арцауы; 2. перен. тийкаргы
себеп, бас себеп; вскрыть ~у явления
цубылыстыц тийкаргы себебин ашыу.
ПОДОСПЕВАТЬ несов. см. подоспеть.
ПОДОСПЁ||ТЬ сов. разг, келип улгеРиУ»
уацтында келиу, уацтында келип жетиу;
помощь ~ла вовремя жэрдем уацтында
келип улгеРДи-
ПОДОСТЛАТЬ сов. что тесеу, жайыу,
астына тесеу, астына жайыу, астына са-
лыу.
ПОДОТКНУТЬ сов. что, разг, илдириу,
цыстырыу, турку.
ПОДОТРЯД м. подотряд (уайуанатлар
систематикасындасы отрядтыц бвлим-
шеси).
ПОДОТЧЁТ м. бухг, есап бериу, есап
бериу мугдары.
ПОДОТЧЁТНОСТЬ ж. бухг, есап бериу-
шилик.
ПОДОТЧЁТН ЦЫЙ прил. бухг. 1. есапла-
сатугын, отчёт беретугын; ~ая сумма
есапласатугын сумма; 2. есап бериуши;
~ые органы есап бериуши органлар.
ПОДОХНУТЬ сов. харам елиу, пышацка
илинбеу.
ПОДОХОДНЫЙ прил. кирис..., доход...;
~ налог кирис сальны.
ПОДОШВА ж. 1. ултан (обуви)', табан
(ноги)', 2. (холма и т. п.) ултан, етек; ~
горы тау етеги.
ПОДОШВЕНН ЦЫЙ прил. ултанлык; ~ая
кожа ултанлыц былгары.
ПОДПАДАТЬ несов. см. подпасть.
ПОДПАИВАТЬ I несов. см. подпаять.
ПОДПАИВАТЬ II несов. см. подпоить.
ПОДПАЛИВАТЬ несов. см. подпалить.
- ПОДПАЛИНА ж. 1. (подпалённое место)
куйик; 2. (пятно на шерсти) дац.
ПОДПАЛЯТЬ сов. что, разг. 1. (поджечь)
жагыу, тутандырыу; 2. (опалить, обжечь)
ертеу, от бериу.
ПОДПАРЫВАТЬ несов. см. подпороть.
ПОДПАРЫВАТЬСЯ несов. см. подпо-
роться.
ПОДПАСОК м. кемекши шопан.
ПОДПАСТЬ сов. подо что астына тусиу;
~ под чьё-л- влияние биреудиц тэсириниц
астына тусиу.
ПОДПАЯТЬ сов. что дэнекерлеу, цалайы-
лау.
ПОДПЕВАЛА м. и ж. 1. нама цосыушы,
цосылып айтыушы; 2. перен. разг, жарам-
сац, ийтаршы.
ПОДПЕВАТЬ несов. 1. кому-чему созып
айтыу, косылысып айтыу; 2. кому, перен.
разг, жарамсацланыу, ийтаршылык етиу.
ПОДПЕРЕТЬ сов. что, чем тиреу, суйеу,
таяу; ~ забор кольями дийуалды агаш
тирепбердилер менен тиреп цойыу; ~ щёку
рукой жагын цол менен таяу.
ПОДПЕРЕТЬСЯ сов. разг, тирениу, суйе-
ниу, таяныу.
ПОДПИЛИВАТЬ несов. см. подпилить.
ПОДПИЛИТЬ сов. что 1. кесип таслау,
кесип цойыу, кесип жибериу (пилой)-, егеп
жибериу (напильником)', ~ дерево агашты
кесип таслау; 2. (укоротить) цысцартыу,
келтертиу; ~ ножки стула стулдын туяц-
ларын цысцартыу.
ПОДПЙЛОК м. егеу.
ПОДПИРАТЬ несов. см. подпереть.
ПОДПИРАТЬСЯ несов. см. подпереть-
ся.
ПОДПИСАНИЕ с. цол цойыу, цол цойы-
лыу; ~ договора питимге цол цойылыу;
~ протокола протоколга цол цойыу.
ПОДПИСАТЬ сов. 1. что (поставить под-
пись) цол цойыу; ~ заявление арзага цол
цойыу; 2. что келисиу, цол цойыу; ~ дого-
вор питимге цол цойыу; 3. что (приписать)
жазыу, жазып цойыу; ~ ещё несколько
строк еледе бир неше цатарларды жазып
цойыу; 4. кого-что жазыу; ~ кого-л. на га-
зету биреуди газетага^ жазыу.
— 699 —
ПОД
ПОДПИСАТЬСЯ сов. 1. (поставить под-
пись) цол цойыу, цолын цойыу; 2. на что
жазылыу; ~ на газету газетага жазылыу.
П ОДП ИСК || А ж. 1. (действие) жазылыу;
приём ~и на газеты и журналы газета
цэм журналларга жазылыуды цабыл етиу;
2. (письменное обязательство) тил хат;
взять ~у о невыезде кете-алмайтугыны
даццында тил хат алыу.
ПОДПИСНОЦЙ прил- жазылып алату-
гын, жазылганларга берилетугын; ~е
издание жазылып алатугын баспа; <> ~й
лист уст. жазылыу бети.
ПОДПИСЧИК м. жазылыушы (газета,
журнал алдырыушы).
ПОДПИСЫВАТЬ несов. см. подписать.
ПОДПИСЫВАТЬСЯ несов. см. подпи-
саться.
ПОДПИСЦЬ ж. 1. (действие) цол цойыу,
цол цойылыу; бумаги для ~и цол цойыла-
тугын цагазлар; 2. цол, цол цойылган;
поставить свою ~ь ез цолын цойыу; не-
разборчивая ~ь тусиниксиз цол.
ПОДПИХИВАТЬ несов. см. подпихнуть.
ПОДПИХНУТЬ сов. что, прост, астына
койыу, тыгыу; ~ корзину под стол корзи-
наны столдыц астына тьиыу.
ПОДПЛЕСТИ сов. что, разг. ериу.
ПОДПЛЕТАТЬ несов. см. подплести.
ПОДПЛЫВАТЬ несов. см. подплыть.
ПОДПЛЫТЬ сов. к кому-чему суу менен
келиу (на чём-л.); жузип жацын келиу
(вплавь); ~ к лодке жузип цайыцца
жацын лау.
ПОДПОИТЬ сов. кого цандырыу, ишки-
зиу, мэс етиу.
ПОДПОЛ м. обл. см. подполье 1.
ПОДПОЛЗАТЬ несов. см. подползти.
ПОДПОЛЗТЙ сов. 1. к кому-чему (при-
близиться ползком) ецбеклеп келиу, суйре-
лип келиу; 2. подо что ецбеклеп кириу,
ецбеклеп барыу.
ПОДПОЛКОВНИК м. подполковник.
ПОДПОЛЬ||Е с. 1. (подвал) жай асты,
пол асты, полдыц асты; 2. подполье, жасы-
рын жумыс, астыртын хэрекет; револю-
ционное революциялыц подполье; уйтй
в ~е подпольеге кетиу; находиться в ~е
подпольеде болыу; выйти из ~я подполье-
ден шыгыу-
ПОДПОЛ ЬН ||ЫЙ прил. подпольедеги,
астыртын, жасырын; ~ая организация под-
польедеги шелкем; ~ая типография жасы-
рын типография.
ПОДПОЛЬЩИК м. подпольщик, жасы-
рын ислеуши адам.
ПОДПОЛЬЩИЦА женск. от подпольщик.
ПОДПОРА ж. см. подпорка.
ПОДПбРКНА ж. тирепберди, тиреуиш;
поставить ~у к столбу аргытца тирепберди
цойыу.
ПОДПОРОТЬ сов. что сетиу, сетип таслау,
сегип жибериу; ~ подкладку астарын сетиу.
ПОДПОРб||ТЬСЯ сов. сетилиу, сетип
таслалыу, сегип жиберилиу; подкладка
~лась астар сетилип цалды.
ПОДПОРУЧИК м. воен. уст. подпоручик
(патша армиясында прапорщиктен жо-
царгы офицерлик атак,).
ПОДПОЧВА ж. 1. топырац асты, жер
асты; 2. перен. (скрытая причина) дэслеп-
ки тийкар, цупыя себеп.
подпОчвенныцй прил. жер асты..., то-
пырац асты...; ~е воды жер асты суулары.
ПОДПОЯСАТЬ сов. кого-что белин бууыу.
цайыс тартыу.
ПОДПОЯСАТЬСЯ сов. чем бел бууыныу,
цайыс тартыу.
ПОДПОЯСЫВАТЬ несов. см. подпоясать.
ПОДПОЯСЫВАТЬСЯ несов. см. под-
поясаться.
ПОДПРАВИТЬ сов. что дузетиу, женлеу.
ПОДПРАВЛЯТЬ несов. см. подправить.
ПОДПРАПОРЩИК м. воен. уст. подпра-
порщик (патша армиясында киши коман-
далыц составтасы ец жоцаргы атак;).
ПОДПРЕВАТЬ несов. см. подопреть.
ПОДПРУГ ||А ж. айыл; ослабить ~у айы-
лын босатыу.
ПОДПРЫГИВАТЬ несов. см. подпрыг-
нуть.
ПОДПРЫГНУТЬ сов. секириу, секирип
тусиу, ыргып тусиу; ~ от радости цууан-
ганынаи секирип тусиу.
ПОДПРЯГАТЬ несов. см. подпрячь.
ПОДПРЯЧЬ сов. кого цосыу, жегиу-
ПОДПУСКАТЬ несов. см. подпустить.
ПОДПУСТЙЦТЬ сов. 1. кого-что, к кому-
-чему жацын келтириу, жацын жибериу;
охотник ~л медведя поближе ацшы айыуды
жацын жиберди; 2. кого-что, к кому-чему,
разг, жибериу; ~ть телёнка к корове бу-
зауды анасына жибериу; 3. что, чего, разг,
(прибавить) араластырыу, цосыу; ~ть белил
в краску бояуга белила араластырыу; <►
~ть шпильку кому-л. биреуди шагып сей-
леу.
ПОДРАБАТЫВАТЬ несов. см. подрабо-
тать.
ПОДРАБОТАТЬ сов. 1. что (подготовить)
дузетиу, ислеу, таярлау; ~ вопрос мэсе-
леии таярлау; 2. что, чего и без доп., разг,
(заработать) цосымша табыу, цосымша
табыс табыу; ~ денег цосымша ацша табыУ-
ПОДРАВНИВАТЬ несов. см. подровнять.
ПОДРАВНИВАТЬСЯ несов. см. подров-
няться.
ПОДРАЖАНИЦЕ с. 1. (действие) елик-
леу, мегзетиу, уцсатыу; склонность к ~ю
еликлеуге уцыплылыц; 2. еликлеушилик,
мегзес, уцсас, тец келерликтей; ~е народ-
ной сказке халыц ертегине еликлеушилик.
ПОДРАЖАТЕЛЬ м. еликлеуши.
П ОД РАЖАТЕЛ ЬНЦЫЙ прил. еликлей-
тугын, еликлеуши; ~ая литература елик-
леуши эдебият.
ПОДРАЖАТЬ несов. кому-чему 1. елик-
леу, мегзетиу, уцсатыу; ~ пению птиц
цуслардыц сайрауына уцсатыу; 2. (следо-
вать примеру) уцсатып ислеу, улги алыу.
ПОДРАЗДЕЛ м. белимше, киши белим.
ПОДРАЗДЕЛЕНИЕ с. 1. (действие) бе-
лиу, белеклеу, усацлау, белшеклеу; 2.
(часть, раздел) белим, белек; 3. воен.
белимше (батальон, рота, батарея, зс-
кадрон хэм т. б.).
ПОДРАЗДЕЛИТЬ сов. кого-что белиу
белеклеу, усацлау, белшекле .
под
— 700 —
ПОДРАЗДЕЛЯТЬ несов. см. подразде-
лить.
ПОДРАЗДЕЛЯТЬСЯ несов. на что бели-
ниу, майдаланыу,топарланыу, усацланыу.
ПОДРАЗНИТЬ сов. кого-что ермеклеу,
ешиктириу, ашыуына тийиу.
ПОДРАЗУМЕВАТЬ несов. кого-что айт-
пацшы болыу, демекши болыу, тусиниу,
ойлау, нэзерде тутыу; что вы ~ете под
этими словами? усы сезлерди айтыу менен
нени нэзерде тутасыз?
ПОДРАЗ УМЕВ А ЦТЬСЯ несов. айтыл-
мацшы болыу, демекши болыу, нэзерде
тутылыу, тусиникли болыу, тусинилиу;
само собой ~ется ез-езинен тусиникли бо-
лыу.
ПОДРАСТАНИЕ с. есиу, ер жетиу, ул-
кейиу.
ПОДРАСТАТЬ несов. см. подрасти.
ПОДРАСТАЮЩЦИЙ 1. прич. от подра-
стать; 2. прил. есип киятырган, есип бара-
тырган, улкейип баратырган, улкейиуши,
ер жетиуши; ~ее поколение есип баратыр-
тан эуладлар.
ПОДРАСТИ сов. есиу, ер жетиу, улкейиу.
ПОДРАТЬСЯ сов. с кем и без доп. уры-
сыу, тебелесиу.
ПОДРЁБЕРНЫЙ прил. анат. цабырга
астындагы, цабырга асты.
ПОДРЕЗ м. 1. (действие) келтертиу,
цысцартыу; 2. кесилген жер, кесик, цыр-
цылган жер; ~ы на платье кейлектиц
кесилген жерлери.
ПОДРЕЗАТЬ сов. 1. что келтертиу, цыс-
цартыу; путау, цырцыу, кесиу, шырпыу
(кусты, деревья)', ~ подол платья кейлек-
тин, етегин цысцартыу; ~ волосы шашты
келтертиу; ~ кому-л. крылья 1) цанатын
кесиу; 2) перен. цанатын цайырыу; 2. что
(срезая снизу) астынан кесиу, тубинен цыр-
цыу; ~ дёрн шымды астынан цырцыу;
3. чего, разг, (дополнительно) цосымша
цырцыу, кесицкиреу.
ПОДРЕЗАТЬ несов. см. подрезать.
ПОДРЕЗКА ж. 1. (действие) путау,
кесиу, шырпыу; ~ фруктовых деревьев
мийуе агашларды путау; 2. тех. жоныу,
тегислеу.
ПОДРЕЗЫВАТЬ несов. см. подрезать.
ПОДРЕМАТЬ сов. цалгыу, мул гну.
П ОД РЕМОНТА РОВАТ Ь сов. что, разг.
азгана ремонтлау, жамау, цурастырыу.
ПОДРИСОВАТЬ сов. что 1. (нарисовать
дополнительно) сууретти толыцтырып са-
лыу, сууретти дузетип салыу; 2. (подпра-
вить рисунок) сууреттиц кемисин дузе-
тиу.
ПОДРИСОВЫВАТЬ» несов. см. подрисо-
вать.
ПОДРОБНО нареч. толыц, тууел, бастан
аяц, дым цалдырмастан; рассказать о чём-
-либо ~ бир нэрсе цаК/Крснда толыц айтып
бериу.
ПОДРОБНОСТ II ь ж. толыцлыц, туп-
-тууел, туп-тууеллик, майда-шуйделик,
дым цалдырмаушылыц; рассказать о чём-л.
во всех ~ях хэммесин дым цалдырмастан
айтып бериу; не вдаваться в ~и майда-
-шуйдесине дейин айта бермеу.
ПОДРОБНЫ || Й прил. толыц, туп-тууел,
бастан-аяк; майда-шуйдесине дейин айтыл-
ган, дым цалдырмаган; ~й рассказ майда-
-шуйдесине дейин айтылган гурриц; ~е
сведения толыц маглыуматлар.
ПОДРОВНЯТЬ сов. что тегислеу, тецлеу;
подол платья кейлектин етегин тец-
леу.
ПОДРОВНЯТЬСЯ сов. воен, тегислениу,
тецлениу; ~ по правофланговым оц фланг-
дагыларга тецлениу> он жацтагыларра
теплениу.
ПОДРОСТОК м. жас еспирим, жеткен-
шек.
ПОДРУБАТЬ 1 несов. см. подрубить I.
ПОДРУБАТЬ II несов. см. подрубить II.
ПОДРУБИТЬ I сов- что 1. (укоротить)
цысцартыу, келтертиу; 2. шабыу, кесиу,
шауып тастау, кесип тастау; ~ дерево
агашты кесип тастау.
ПОДРУБИТЬ II сов. что (подшить)
бугип тигиу, жийегин бугип тигиу, етегин
бугиу; ~ носовой платок цол шаршынын
жийегин бугип тигиу.
ПОДРУГА ж. дос, цурдас; цатар-цурбы;
<> ~ жйзии емир серик.
ПО-ДРУЖЕСКИ нареч. доеларша, дос-
лыц пенен.
ПОДРУЖИТЬСЯ сов. с кем дос болыу,
досласый, жора болыу.
ПОДРУЛИВАТЬ несов. см. подрулить.
ПОДРУЛИТЬ сов. 1. что (подвести само-
лёт, машину и т. п.) апарыу, жургизип
апарыу; 2. ав. (подъехать на самолёте)
барыу, жацынлап барыу.
ПОДРУМЯНИВАТЬ несов. см. подрумя-
нить.
ПОДРУМЯНИВАТЬСЯ несов. см. подру-
мяниться.
ПОДРУМЯНИЦТЬ сов. что 1. цызартыу,
цызартыццырау; мороз ~л щёки аяз бетти
цызартты; 2. (слегка подкрасить румянами)
бетине цызыл жагыу; 3. (сделать поджари-
стым) цызартыу, цызартып писириу.
П ОДР УМЯ НИ ЦТЬСЯ сов. 1. (стать
слегка румяным) азгана цызарыу, азгана
цызарып писиу; 2. (подкрасить румянами)
бетине цызыл жагыу; 3. цызарыу, цызарып
писиу; булки хорошо ~лись булкалар
жацсы цызарып писипти.
ПОДРУЧНЫЙ прил. 1. бэрцулла, керек-
ли, цолдан туспейтугын; ~ инструмент
бэрцулла керекли эсбап; 2. в знач. сущ. м.
подручный (помощник) кемекши, жэрдем-
ши.
ПОДРЫВ м. 1. (взрыв) жарыу, цопарыу,
бузыу, цыйратыу; ~ скалы таудыц жарын
копарыу; 2. перен. тегиу, тусириу, темен-
летиу, бузыу; ~ авторитета абройын тегиу.
ПОДРЫВАТЬ I несов. см. подорвать.
ПОДРЫВАТЬ II несов. см. подрыть.
ПОДРЫВАТЬСЯ несов. см. подорваться.
ПОДРЫВНИК м. жарыушы, бузыушы.
ПОДРЫВЫ ЦОЙ прил. 1. жарыу, жарып
бузыу; ~ ые работы жарыу жумыслары;
~бй материал жарыу материалы; 2. перен.
булдиргиш, бузыушылыц, бузыцшылыц;
~ая деятельность бузыцшылыц хэрекет -
лерп.
— 701 —
под
подрыть сов. что тубин цазыу, уцгип
цазыу, астын цазыу, астын геулеу; ~ де-
рево агаштыц тубин цазыу.
ПОДРЯД I м. кесип алыу; взять ~ на
постройку чего-л. цурылыс жумысын кесип
алыу.
ПОДРЯД II нареч. цатарынан, изли-изи-
нен, шетинен, бир тегис; сделать несколько
выстрелов ~ изли-изпнен бир неше атыу;
бери ~ не выбирая сайламай шетинен ала
бер.
ПОДРЯДЙТЬ сов. кого, разг, жаллау;
~ рабочих рабочийларды жаллау.
ПОДРЯДИТЬСЯ сов. разг, жалланыу.
ПОДРЯДИМ II й прил. жаллау.-.; кесип
алынган; ~е работы кесип алынган жумыс-
лар.
ПОДРЯДЧИК м. жаллаушы, кесип бе-
риуши.
ПОДРЯЖАТЬ несов. см. подрядить.
подряжаться несов. см. подрядиться.
ПОДСАДИТЬ сов. 1. кого миндириу,
атландырыу; ~ на лошадь атца миндириу;
2. кого (посадить к кому-л.) цасына отыр-
гызыу, жанына отыргызыу; 3. что, чего
(добавочно посадить) цасына егиу, жэне
тигиу, тагы отыргызыу, цосымша егиу;
~ цветов гуллерди цосымша егиу.
ПОДСАДКА ж. цасына егиу, жэне тигиу,
тагы отыргызыу, цосымша егиу.
ПОДСАЖИВАТЬ несов. см. подсадить.
ПОДСАЖИВАТЬСЯ несов. см. подсесть.
ПОДСАЛИВАТЬ несов. см. подсолить.
ПОДСАХАРИВАТЬ несов. см. подсаха-
рить.
ПОДСАХАРИТЬ сов. что мазалы етиу,
кант салыу-
ПОДСВЕЧНИК м. шам цойгыш хэсте.
ПОДСВЙНОК м. торай (4 айдан 10 ай-
ва дейинги).
ПОДСЕВ м. с.-х. 1. (действие) егиу,
цосымша егиу, цосымша себиу; ~ клевера
жоцышцаны косымша егиу; 2. (добавочно
посеянное) цосымша егилген, цосымша се-
билген; 3. (добавочная культура на поле)
косымша егинлер.
ПОДСЕВАТЬ несов. см. подсеять.
ПОДСЕВНЦбЙ прил. с.-х. егилген, цо-
сымша егилген; ~ая трава егилген мал оты.
ПОДСЕДЕЛЬНИК м. айыл, тес айыл.
ПОДСЕДЛАТЬ сов. кого ертлеу.
ПОДСЁДЛЫВАТЬ несов. см. подседлать.
ПОДСЕИВАТЬ несов. см. подсеять.
ПОДСЕКАТЬ несов. см. подсечь.
ПОДСЕЛЙТЬ сов. кого, к кому бирге
цонысландырыу, жацын цонысландырыу.
ПОДСЕЛЯТЬ несов. см. подселить.
ПОДСЕМЕЙСТВО с. биол. туцымлас
(келип шывысы я цурылысы бойынша
уцсас болван есимликлер ямаса цайуанат-
лар топарь1).
ПОДСЕСТЬ сов. 1. жацын отырыу, цатар
отырыу, цапталына отырыу; ~ ближе
к кому-л. биреуге жацынырац отырыу;
2. (в качестве попутчика) бирге отырыу,
бирге миниу.
ПОДСЕЧКА ж. тубинен кесиу, темеиин
шабыу, тубирлеу; ~ леса тогай агаш-
ларын тубинен шабыу.
ПОДСЕЧЬ сов. что 1. (вырубить)
жер ашыу (товайдан); 2. тубинен шабыу,
теменнен кесиу, цырцыу; ~ стебель под-
солнечника айгабагардыц пацалын туби-
нен шабыу; 3. (дёрнуть удочку) тартыу,
цагып жибериу, силкип жибериу (цармац-
ты).
ПОДСЕЯТЬ сов. что, чего косымша егиу,
цосымша себиу; ~ пшеницы бийдайды
цосымша себиу.
ПОДСИДЕТЬ сов. кого 1. охот, (под-
стеречь) ацлыу, ацлып отырыу, ацлып
турыу; 2. перен. разг, (устроить под-
вох) цолга тусириу, алдау, пэнт бериу.
ПОДСЙЖИВАТЬ несов. см. подсидеть.
ПОДСИНИВАТЬ несов. см. подсинить,
подсинйть сов. что силтилеу, силтиге
салыу; ~ бельё ишки кийимлерди силти-
леу.
ПОДСКАБЛИВАТЬ несов. см. подскоб-
лить.
ПОДСКАЗАЦТЬ сов. 1. что, кому и без
доп. (шепнуть) сыбырлау, сыбырлап айтыу,
астыртын айтыу, жасырып айтыу; ~ть
ответ жууабын сыбырлап айтып жибериу;
2. что, кому, перен. (навести на мысль)
есине тусириу, ой туудырыу, ядына салыу;
опыт ~л ему правильное решение тэжи-
рийбе дурыс шешиуди оныц есине ту-
сирди.
ПОДСКАЗКА ж. разг. 1. (действие)
сыбырлау, сыбырлап айтыу, астыртын
айтыу, жасырып айтыу; 2. (то, что под-
сказано) сыбыр, сыбыр сез.
ПОДСКАЗЧИК м. разг, сыбырлаушы,
цапталдан айтыушы.
ПОДСКАЗЧИЦА женск. от подсказчик.
ПОДСКАЗЫВАТЬ несов. см. подска-
зать.
ПОДСКАКАТЬ сов. к кому-чему шауып
келиу, жортып келиу.
ПОДСКАКИВАТЬ несов. 1. см. подска-
кать; 2. см. подскочить.
ПОДСКОБЛИТЬ сов. что цырыу, цырып
тазалау.
ПОДСКОЧИЦТЬ сов. 1. (подпрыгнуть)
секириу, секирип тусиу, секирип жибериу,
ыргыу, ыргып тусиу; он ~л от радости
°л цууангаиынан секирип тусти; 2. к чему
тез келип цалыу, жууырып келиу; ~ть
к окну эйнектиц жанына жууырып келиу;
3. перен. разг, кетерилип кетиу, тез кете-
рилиу, бирден жоцарылау; температура
~ла температура бирден жоцарылады,
температура кетерилип кетти.
ПОДСКРЕБАТЬ несов. см. подскрести.
ПОДСКРЕСТЙ сов. что, разг. 1. (под-
чистить) тазалау, цырып тазартыу; 2.
(собрать остатки) цырып жыйнау, цырып
алыу.
ПОДСЛАСТЙТЬ сов. что мазалы етиу,
жудэ мазалы етиу.
ПОДСЛАЩИВАТЬ несов. см. подсла-
стить.
П ОДСЛ Ё Д СТВ ЕННЫ Й прил. юр. 1. тер-
геу астындагы, тергеуде жатдаи; 2. в знач.
сущ. м. подследственный и ж. подследст-
венная тергелиуши.
ПОДСЛЕПОВАТЫЙ прил. кези хэкисли.
под
— 702 —
ПОДСЛУЖИВАТЬСЯ несов. см. подслу-
житься.
ПОДСЛУЖИТЬСЯ сов. к кому-чему, разг.
жараныу, жарамсацланыу, жагыныу, ыгы-
на жыгылыу; ~ к начальству басшыларга
жагыныу.
ПОДСЛУШАТЬ сов. кого-что тыцлап
турыу, жасырын тыцлау, астыртын тыц-
лау; ~ чей-л. разговор биреудиц гэпин
тыцлап турыу.
ПОДСЛУШИВАНИЕ с. тыцлап турыу,
жасырын тыцлау, астыртын тыцлау.
ПОДСЛУШИВАТЬ несов. см. подслушать.
ПОДСМАЛИВАТЬ несов. см. подсмолить.
ПОДСМАТРИВАНИЕ с. жасырынып ца-
pay, сыталап царау.
ПОДСМАТРИВАТЬ несов. см. подсмо-
треть.
ПОДСМЕИВАТЬСЯ несов. над кем-чем
кулиу, мысцыллау, кулкиге ала бериу,
дегише бериу.
ПОДСМОЛИТЬ сов. что мум жагыу,
мумлау.
ПОДСМОТРЕТЬ сов. кого-что сыгалау,
сыгалап царау, жасырынып царау.
ПОДСНЕЖНИК М. байшешек (гул).
ПОДСНЕЖНЫЙ прил. цар асты, цар
астындагы; ~ лёд цар астындагы муз.
ПОДСОБИТЬ сов. кому-чему, разг, ке-
меклесиу, жэрдем бериу, цолгабысын тий-
гизиу.
ПОДСОБЛЯТЬ несов. см. подсобить.
ПОДСОБНЫЙ прил. кемекши, жэрдем-
ши, цосымша; ~ое хозяйство жардемши
хожалыц, кемекши хожалыц; ~ый рабочий
кемекши рабочий; <~ый заработок цосым-
ша табыс.
ПОДСОВЫВАТЬ несов. см. подсунуть.
ПОДСОЗНАНИЕ с. шала сезим, шала
тусиник, толыц тусинбеу.
ПОДСОЗНАТЕЛЬНО нареч. шала сезип,
шала тусинип, толыц тусинбей.
П ОДСОЗНАТЕЛ ЬН ОСТ Ь ж. шала сезиу-
шилик, шала тусиниушилик, толыц тусии-
беушилик.
П ОДСОЗНАТ ЕЛ ЬН || Ы Й прил. шала се-
зилген, шала тусинилген, толыц угыныл-
маган; ~ое движение шала тусинип ислен-
ген хэрекет.
ПОДСОЛИТЬ сов. 1. что дузлаццырау,
дуз салыу, аз-маз дузлау; ~ суп сорпага
азырац дуз салыу; 2. что, чего, разг,
(засолить дополнительно) цосымша дуз-
лау, жэнеде бир цанша дузлау; ~ огурцов
цыярларды цосымша дузлау.
ПОДСОЛНЕЧНИК М. айгабагар.
ПОДС0ЛНЕЧНЦЫЙ прил. айгабагар...,
айгабагардыц; ~ое масло айгабагар майы.
ПОДСОЛНУХ м. разг. 1. см. подсол-
нечник; 2. мн. подсолнухи (семечки) ай-
габагар туцымы.
ПОДСОСНЫЙ прил. с.-х- емизиуши,
суу алмаган (о животном, которого со-
сёт детёныш)', емиуши, суттен шыцпаган
(о детёныше, который сосёт мать).
ПОДСОСОК л. с.-х. суттен шыцпаган
(бузау, ылац х,гм т. б.).
ПОДСОХ ||Н УТЬ сов. 1. (стать суше)
кеуип цалыу, сорыгып калыу; на улицах
~ло кеше кеуип цалды; 2. разг, питии
цалыу, жазылыу, аузы цуурылыу; рана
~ла жара питии кетти.
ПОДСПОРЬЕ с. разг, тиреу, жердеы,
цууат; служить ~м цууат болыу.
ПОДСПУДНЫ ,|Й прил. уст. пайдалан-
баган, жасырын, цупыя, сырлы; мысли
жасырыи ойлар, сырлы пикир.
ПОДСТАВИТЬ сов. что 1. подо что асты-
на цойыу, астына тутыу; ~ ведро под струю
воды шелекти агып турган суудыц астына
цойыу; 2. к чему ислеу, цойыу; ~ под-
порку к дереву агашца тиреу цойыу; 3-
к чему жацынырац жылыстырыу, суйеу;
тиреп цойыу, жацынлатып цойыу, суйеп
цойыу; ~ лестницу к окну зэцгини ейнек-
тиц жанына суйеп цойыу; 4. (заменить)
аумастырып цойыу, езгертиу; ~ цифры
в формуле формулага цифрларды аумас-
тырып цойыу; <> ~ иожку кому-л. 1) би-
реудиц аягынан илиу; 2) (сделать неприят-
ность) биреуге жаманлыц етиу.
ПОДСТАВКА ж. 1. (подпорка) тиреу,
тирепберди; 2. тубелек, тубелдирик; ~ для
цветов гуллер цойылатугын тубелдирик.
ПОДСТАВЛЯТЬ несов. см. подставить.
ПОДСТАВНЦОЙ прил. 1. цосымша цо-
йылган, жалгастырылгаи; ~ая лестниц»
жалгастырылган зэнги; 2. перен. жалган,
етирик; *^ой свидетель етирик гууа.
подстаканник м. стакан ыдыс-
ПОДСТАН0ВКА ж. алмастырып цойыу,.
езгертип цойыу.
ПОДСТАНЦИЯ ж. 1. эл. подстанция,
жердемши станция, кемекши станция; 2.
аралыц станция, подстанция; телефонная
~ телефон подстанциясы.
ПОД СТАТЬ в знач. сказ, кому-чему,
разг, ылайыц, мунэсип; ~ ему была и его
жена оныц хаялы езине ылайыц еди.
ПОДСТЕГАТЬ сов. что, разг. сырыу
сырып тигиу.
ПОДСТЁГИВАТЬ I несов. см. подсте-
гать.
ПОДСТЁГИВАТЬ II несов. см. подстег-
нуть.
ПОДСТЕГНУТЬ сов. кого 1. (стегнуть,
хлестнуть) цамшылау, шыбыцлау; ~ ло-
шадь атты цамшылау; 2. перен. разг
(поторопить) асыцтырыу, цыстау; ~ от-
стающих артта цалыушыларды асыцты-
рыу.
ПОДСТЕЛИТЬ сов. см. подостлать.
ПОДСТЕРЕГАТЬ несов. см. подсте-
речь.
ПОДСТЕРЕЧЬ сов. кого-что ацлып ту-
рыу, бугып кутиу; ~ зверя хайуанды
ацлып турыу.
ПОДСТИЛАТЬ несов. см. подостлать.
ПОДСТЙЛКА ж. 1. (действие) тесеу,.
жайыу, астына тесеу, астына жайыу.
салыу; 2. ултарац, тесек; соломенная ~
сабан ултарак; 3. (для скота) тесек.
ПОДСТЙЛОЧНЦЫЙ прил. теселетугын,
тесек болатугын; ~ая солома теселетугын
сабан.
ПОДСТРАИВАТЬ несов. см. подстроить.
ПОДСТРАИВАТЬСЯ несов. см. подстрб
иться.
— 703 —
под
ПОДСТРЕКАТЕЛЬ м. гыжац бериуши,
азгыртыушы, ешегистириуши, бузацы.
ПОДСТРЕКАТЕЛЬНИЦА женск- от под-
стрекатель.
подстрекАтел ЬСТВО с. гыжац
бериушилик, азгырыушылыц, ешегис-
тириушилик, бузацышылыц.
ПОДСТРЕКАТЬ несов. см- подстрекнуть.
ПОДСТРЕКНУТЬ сов. 1. кого, к чему
(склонить) гыжац берип жибериу, азгыр-
тып жибериу, ешегистпрпу, бузацылыц
етиу; 2. что (усилить, возбудить) цы-
зыцтырыу, оятыу, ийтермелеу, кушейтиу;
~ чьё-л. любопытство биреудиц хэуескер-
лигин кушейтиу.
ПОДСТРЕЛИВАТЬ несов. см. подстре-
лить.
ПОДСТРЕЛИТЬ сов. кого-что атып жа-
радар етиу, атып тусириу; ~ утку уйректи
атып тусириу.
ПОДСТРИГАТЬ несов. см. подстричь.
ПОДСТРИГАТЬСЯ несов. см. подстричь-
ся.
ПОДСТРИЧЬ сов. кого-что шаш келтер-
тиу (волосы)-, цацтырыу (усы, бороду)', алыу
(ногти)-, коротко ~ волосы шашты келте
етип алыу.
ПОДСТРИЧЬСЯ сов. шаш алдырыу, шаш
келтертиу.
ПОДСТРОГАТЬ сов. что жоныу, сурги-
леу.
ПОДСТРОЙ ЦТь сов. 1. что (пристроить)
жалгастырып салыу, жацын салыу, тацап
салыу; к дому ~ли сарай жайга тацап
сарай салынган; 2. кого-что, воен, сапца
дузиу, цатарга дузиу; ~ть роту к левому
флангу ротаны сол жацца сапца дузиу;
3. что, перен. разг, ислеу, етиу; ~ть кому-л.
неприятность биреуге жаманлыц етиу.
ПОДСТРОИТЬСЯ сов. 1. (пристроиться)
биреудиц жайына тацап салыу; 2. воен.
бир сапца турыу, бир цатарга турыу;
~ к левому флангу роты ротаныц сол
жагынан сапца турыу.
ПОДСТРОЧНИК м. цатарма-цатар ау-
дарма, жолма-жол аударма, сезбе-сез ау-
дарма.
ПОДСТРОЧИ ЦЫЙ прил. 1. цатарма-ца-
тар, жолма-жол; ~ое примечание цатар-
ма-цатар ескертиу; 2. (буквальный) ка-
тарма-цатар, жолма-жол, сезбе-сез; ~ый
перевод сезбе-сез аударма.
ПОДСТУП м. 1. (действие) жацынлау,
тацалып цалыу, тирелип цалыу, барып
цалыу; к нему и ~а нет разг, оныц цасына
барыу цыйын; 2. мн. подступы жацын
жер, цолайлы жер; иа ~ах к городу цалага
жацынырац жерде.
ПОДСТУПАТЬ несов. см. подступить.
ПОДСТУПАТЬСЯ несов. см. подсту-
питься.
ПОДСТУПЙ ЦТь сов. 1. жацынлап цалыу,
келип цалыу; войска ~ли к городу ескер-
лер цалага жацынлап цалды; 2. жацын-
лау, тацалып цалыу, тирелип турыу, ба-
рып цалыу; лес ~л вплотную к деревне
тогайдыц шети ауылга тацалып цалды;
3. тыгылыу, толыу; слёзы ~ли к горлу
кез жаслары тамагына тыгылды.
ПОДСТУПИТЬСЯ сов. разг, жацынлау,
тацалыу, тирелиу, барып цалыу; к нему
не ~ оган жацынлай алмайсац.
ПОДСУДИМАЯ женск. от подсудимый.
ПОДСУДЙМЦЫЙ м. гунакэр, судлаиыу-
шы; допрашивать ~ого судланыушыдаи
тергеу алыу; <> сесть на скамью ~ых
судца берилиу.
ПОДСУДНОСТЬ ж. юр. судца тийис-
лилик, судтын. царауына жатыушылыц.
ПОДСУДИ ЦЫЙ прил. юр. судца тийисли,
судтын царауына жататугын; ~ое дело
судца тийисли ис.
ПОДСУМОК м. цатар, оц цалта.
ПОДСУНУТЬ сов. 1. что, подо что асты-
иа тыгып жибериу, астына сугып жибериу;
2. что, разг, (подложить незаметно) бил-
дирмей астына тыгып кетиу.
ПОДСУЧИВАТЬ несов. см. подсучить.
ПОДСУЧИТЬ сов. что 1. цосып есиу,
араластырыу; ~ щетину в дратву цылды
сабацца цосып есиу; 2. разг, (засучить)
туриу.
ПОДСУШИВАНИЕ с. азырац кептириу,
кептирицкиреу; ~ семян туцымларды кеп-
тирицкиреу.
ПОДСУШИВАТЬ несов. см. подсушить.
ПОДСУШИВАТЬСЯ несов. см. подсу-
шиться.
ПОДСУШИТЬ сов. что 1. азырац кеп-
тириу, кептирицкиреу; ~ бельё жууыл-
ган кирди азырац кептириу; 2. кептирип
жибериу, цатты кептирип жибериу; ~ пи-
рог пирогты кептирип жибериу.
ПОДСУШИТЬСЯ сов. азырац кебиу, соры-
гыу.
ПОДСЧЕТ м. 1. (действие) есаплау,
санау; ~ голосов дауысларды есаплау;
2. мн. подсчёты (итоги) есап, санау; по
предварительным ~ам алдын ала есап-
лауларта цараганда; проверить ~ы есап-
ларды тексерип кериу.
ПОДСЧИТАТЬ сов. кого-что есаплау,
санау; ~ расходы царжыны есаплау.
ПОДСЧИТЫВАТЬ несов. см. подсчитать.
ПОДСЫЛАТЬ несов. см. подослать.
ПОДСЫПАТЬ сов. что, чего 1. устине
себелеу, азырац салыу; ~ сахару в чай
чайга цант салыу; 2. (насыпать тайком)
жасырып салыу, билдирмей себиу.
ПОДСЫПАТЬ несов. см. подсыпать.
ПОДСЫПКА ж. разг, себиу, себелеу,
салыу; ~ грунта топырац себелеу.
ПОДСЫХАТЬ несов. см. подсохнуть.
ПОДТАИВАТЬ несов. см. подтаять.
ПОДТАЛКИВАТЬ несов. см. подтолк-
нуть.
ПОДТАПЛИВАТЬ I несов. см. подто-
пить I.
ПОДТАПЛИВАТЬ II несов. см. подто-
пить II.
ПОДТАСКИВАТЬ несов. см. подтащить.
ПОДТАСОВАТЬ сов. что 1. дизиу, сай-
лау; ~ карты соцталарды дизиу; 2. перен.
(намеренно исказить) бурмалау, шатасты-
рыу; ~ факты фацтларды бурмалау.
ПОДТАСОВКА ж. 1. (е карточной игре)
дизиу, саплау; 2. перен. (намеренное иска-
жение) бурмалау, шатастырыу.
под
— 704 —
ПОДТАСОВЫВАТЬ несов. см. подтасо-
вать.
ПОДТАЧАТЬ сов. что тигиу, бугип
тигиу.
ПОДТАЧИВАТЬ I несов. см. подтачать.
ПОДТАЧИВАТЬ II несов. см. подто-
чить.
ПОДТАЩИТЬ сов. кого-что, к кому-
-чему суйреп экелиу, жылыстырып эке-
лиу.
ПОДТАЯЦТЬ сов. астынан ериу, ериу;
лёд ~л муз ер иди.
ПОДТВЕРДЙТЕЛ ЬН '|Ы Й прил. тас-
тыйыклау шы, дэлиллеуши, дурыслайту-
fwh; ~ая телеграмма тастыйыклаушы те-
леграмма.
ПОДТВЕРДИТЬ сов. что тастыйыклау,
дэлиллеу, дурыслау, мойынлау; ~ преж-
ние показания бурынгы айтданларын тас-
тыйыклау; ~ получение письма хатты
алганлыгын мойынлау.
ПОДТВЕРДИЦТЬСЯ сов. тастыйыцланыу,
дэлилленпу, дурыс шыгыу, рас болыу,
аныцланыу; факты ~лись фактлар аныц-
ланды.
ПОДТВЕРЖДАТЬ несов. см. подтвер-
дить.
ПОДТВЕРЖДАТЬСЯ несов. см. подтвер-
диться.
ПОДТВЕРЖДЕНИЕ с. 1. (действие) тас-
тыйыклау, дэлиллеу, мойынлау; 2. (то, что
подтверждает) тастыйыцлаушы, дэлил-
леуши, аныцлаушы.
ПОДТЕК м. 1. (след чего-л. растёкшего-
ся) канталаган жер, кегерген жер, исик;
2. (припухлость на теле) дац, из, белги.
ПОДТЕКАТЬ несов. см. подтечь 1.
ПОДТЕКСТ м. тексттин, жасырын мэни-
си.
ПОДТЕРЕТЬ сов. что. чем суртиу, сыпы-
рыу, сыйырыу.
ПОДТЕСАТЬ сов. что жоныу, тегислеу;
~ бревно берене агашты тегислеу.
ПОДТЁСЫВАТЬ несов. см. подте-
сать.
ПОДТЦЁЧЬ сов. 1. подо что астына агыу,
агып кетиу; вода~екла под шкаф суу шкаф-
тын, астына агып кетти; 2. разг, (припух-
нуть) йену, исип кетиу, исип кегерип ке-
тиу; от ушиба глаз ~ёк урып алганнан
кейин кез исип кетти.
ПОДТИРАТЬ несов. см. подтереть.
ПОДТОЛКНУТЬ сов. кого-что 1. (слегка
толкнуть) ийтерицкиреп жибериу, ца-
гыцкырап кетиу; туртип жибериу (чтобы
обратить чьё-л. внимание)-, 2. перен. разг,
(побудить к какому-л. действию) асыцты-
рыу, тезлетиу, туртиу.
ПОДТОПИТЬ I сов. что азырад жагыу,
дурттай жагыу, дыздырыу; ~ печь печьти
азырад дыздырыу.
ПОДТОПИТЬ II сов. что, чего еритиу,
куйдирну, тагы азырад еритиу; ~ сала
тоц май еритиу.
ПОДТОЧИ ЦТЬ сов. 1. что (сделать
острее) егеу, цайрау, ушын шыгарыу.
жузин шыгарыу; ~ть иож пышадты егеу;
2. что (повредить — о червях, насекомых)
жеп дойыу, цыйып кетиу; 3. что (размыть)
цыйып агыу, шайыу; река ~ла берег
дэрья жаганы шайып кетти; 4. кого-что,
перен. дэлсиретиу, дицкесин цуртыу; ~ть
силы кушин дэлсиретиу.
ПОДТРУНИВАТЬ несов. см. подтрунить.
ПОДТРУНЙТЬ сов. над кем-чем. басцы-
лау, дегишиу, ойын етиу.
ПОДТУШЕВАТЬ сов. что тушь пенен
бояу, тушь пенен дузетиу.
ПОДТУШЁВКА ж. тушь пеней боях,
тушь пенен дузетиу.
ПОДТУШЁВЫВАТЬ несов. см. подту-
шевать.
ПОДТЫКАТЬ несов. см. подоткнуть.
ПОДТЯГИВАТЬ несов. см. подтянуть.
ПОДТЯГИВАТЬСЯ несов. см. подтя-
нуться.
подтяжки только мн. аспа бау. ийин
бау.
ПОДТЯНУТЫЦЙ 1. прич. от подтянуть;
2. прил. тартылган, цуусыйган; собака
с -~м животом царыны цуусыйган ийт;
3. прил. перен. энейдей, тап-туйнацтай,
жыйнацлы; у него ~й вид оныц тури эней-
дей.
ПОДТЯНУТЬ сов. 1. что (затянуть
потуже) тартыццырау, тартыу; ~ ремень
цайысты тартыццырау; 2. кого-что (под-
тащить) суйреу, кетерип шыгарыу, суй-
реп экелиу, суйреп тартыу; ~ лодку к бе-
регу цайыцты жагага суйреп экелиу; 3-
кого-что, перен. шаццанластырыу, улгер-
тиу, дузеу, цатарга илестириу; ~ отстаю-
щих артта цалганларды шаццанластырыу,
кейинде цалганларды цатарга цосыу; ~ дис-
циплину тэртипти кетериу; 4. кого-что,
воен, топлау, жыйнау, жэмлеу; ~ войска
эскерлерди топлау; 5. что (присоединиться
к поющим) цосылыу, цосылып айтыу, дауыс
цосыу, созып айтыу.
подтянуться сов. 1. (приблизиться)
жацын келиу, жацынласыу, жыйналыу;
суда ~лись к берегу кемелер жагага жа-
цын келди; 2. спорт, кетерилиу, созылыу;
~ться на кольцах кольцоларга асылып
кетерилиу; 3. воен, (сосредоточиться) топ-
ланыу, жыйналыу, жэмлесиу; 4. перен.
шаццанласыу, улгериу, дузелиу, цатарга
илесиу; ~ться в учёбе оцыуга куш
салыу.
ПОДУМА||ТЬ сов. 1. что, о ком-чём и без
доп. (некоторое время) ойланыу, ойланып
кериу, ойлап кериу; я ~ю, потом отвечу
вам мен ойланып керейин, соннан кейин
сизге жууабын беремен; 2. что, о ком-чём
(вообразить) ойлау, ойына алыу, ойына
кирип шыгыу; я не могу даже ~ть об
этом бул женинде мениц ойыма-да кирип
шыцпайды; < ~ешь! ойлаган екенсец!;
~ешь, какая важность! болса болыпты
дагы!; и не ~ю! ойламаймаи да!; и ~ть
ие смей! ойыца да алма!; кто бы ~л? ким
ойлар еди?; ~ть только! ойлап кер!
ПОДУМЫВАТЬ несов. разг, ойланыу,
ойлап журиу; ~ об отъезде женеп кетиу
тууралы ойланыу.
ПО-ДУРАЦКИ нареч. разг, адылсыздай,
адылсыз адамдай, адмадтай; вести себя ~
езин адылсыз адамдай тутыу.
— 705 —
под
ПОДУРАЧИТЬ сов. кого есерлик етиу, |
дегишиу-
ПОДУРАЧИТЬСЯ сов. разг- есерлениу, I
дегишпелик етиу.
ПОДУРИТЬ сов. разг, бираз есерлениу,
бираз тентеклик етиу.
ПОДУРНЕТЬ сов. сыцылы цашыу, эп-
шери цашыу, шырайсызланыу.
ПОДУ||ТЬ сов. 1. (начать дуть) есиу,
ызгырыу, есе баслау, ызгыра баслау; ~л
ветер самал есе баслады; 2. уплеУ> уплеп
сууытыу; ~ть на чай чайды уплеп сууы-
тыу.
ПОДУЧАТЬ несов. см. подучить 3-
ПОДУЧИВАТЬ несов. см. подучить.
ПОДУЧИВАТЬСЯ несов. см. подучиться.
ПОДУЧИТЬ сов. разг. 1. кого-что (обу-
чить) оцытыу, уйретиу, тэлим бериу; 2. что
уйренип алыу, эбден билип алыу; ~ сти-
хотворение цосыцты уйренип алыу; 3. кого
(подговорить) таярлау, уйретип шыгарыу.
ПОДУЧИТЬСЯ сов. чему, разг, уйрениц-
киреу, азырак уйреницкиреу, оцыады-
РаУ-
ПОДУШИ ||ТЬ I сов. кого-что, разг, бу-
уып елтириу. туншыктырып елтириу, де-
миктирип елтириу» тамацлап кетиу. бууып
кетиу; шакалы ~ли много кур шагаллар
кеп тауыкларды тамацлап кетти.
ПОДУШИТЬ II сов. кого-что (духами)
этир суу себиу, ийис суу себиу.
ПОДУШИТЬСЯ сов. чем и без доп. этир-
лениу, езине ийис суу себиу.
ПОДУШКА ж. кепшик, дастыц; <> кис-
лородная ~ кислород кепшиги.
ПОДУШНЫЙ прил. ист. жан бойынша,
жан сайын, жан басына; ~ налог жан
салыц.
ПОДХАЛИМ м. жарамсац, жагымпаз.
ПОДХАЛИМАЖ м. разг. см. подхалим-
ство.
ПОДХАЛИМКА женск. от подхалим.
ПОДХАЛИМНИЧАТЬ несов. разг, жа-
рамсацланыу, жараныу, жагымпазланыу.
ПОДХАЛИМСКИЙ прил. разг, жарам-
сацланган, жагы.мпазлы.
ПОДХАЛИМСТВО с. жарамсацлыц, жа-
гымпазлылыц.
ПОДХАЛИМСТВОВАТЬ несов. см. под-
халимничать.
П ОДХ ВАТ И:|ТЬ сов. 1. кого-что (поднять)
кетериу, жоцарылатыу; 2. кого-что (на
лету) цацшыу, цацшып алыу; собака ~ла
кость ийт суйекти цацшып алды; 3- что,
перен. разг, (болезнь) шатылыу, жолыгыу,
ушырау, тийиу, табыу, тап болыу; ~ть
грипп гриппке ушырау; 4. что. перен.
цоллау, цошлау, цууатлау, цосылыу;
~ть инициативу масс кепшиликтиц ини-
циативасын цууатлау; 5. что (начать
подпевать) цосылыу.
ПОДХВАТЫВАТЬ несов. см. подхватить.
ПОДХЛЕСТНУТЬ сое. кого-что 1. (хлест-
нуть) цамшы урыу, шыбыц урыу; 2. пе-
рен. разг, (поторопить) асыцтырыу, жанып
алыу; ~ отстающих арытта цалыушылар-
ды асыцтырыу.
ПОДХЛЁСТЫВАТЬ несов. см. подхлест-
нуть.
45 Русско-каракалпакский сл.
ПОДХОД м. 1. (приближение) жацынлап
келиу, жацын келиу, жацынлау; 2. (место)
барар жер, кирер жер; болотистый ~
к реке дэрьяга барар жер батпацлы; 3.
ыцгай, тилин билиу, усыл, усылын билиу,
кезин билиу; умелый ~ к делу истин, ыцта-
йын билиу, жумыстыц кезин билип ислеу.
ПОДХОДЙТЬ несов. см. подойти; <> ~
к концу таусылыу, тамам болыу.
ПОДХОДЯЩIIИЙ 1. прич. от подходить;
2. прил. (удобный) жарамлы, цолайлы,
ыцгайлы, ылайыц, ылайыцлы; ~ий момент
цолайлы пайт, цолайлы уацыт; ~ее по-
мещение цолайлы жай.
ПОДЦВЕТЙТЬ сов. что сэл тур бериу»
азырак рец бериу, аз-маз бояу.
ПОДЦВЕЧИВАТЬ несов. см. подцве-
тйть.
ПОДЦЕПИТЬ сов. 1. что, к чему, разг,
(прицепить) тиркеу; ~ вагон к поезду
вагонды поездга тиркеу; 2. что, чем илди-
риу, илип алыу; ~ бревно багром беренеии
илмек менен илип алыу; 3. что, перен.
разг, (подхватить) ушырау, жуцтырыу,
табыу; ~ грипп гриппке ушырау.
ПОДЦЕПЛЯТЬ несов. см. подцепить.
ПОДЧАЛИВАТЬ несов. см. подчалить.
ПОДЧАЛИПТЬ сов. 1. к чему (стать на
причал) жузип келиу, жацынлап келиу,
жацынлау; пароход ~л к пристани пароход
пристаньга жузип келди; 2, что, чем суй-
реп жацынлатыу, ысырыу; ~ть багром
бревно к лодке илмек менен беренени ца-
йыцца жацынлатыу.
ПОДЧАС нареч. гей бир, гейде, гей
уацытта, хэр уацыт, базда, анда-санда.
ПОДЧЕЛЮСТН || б Й прил. анат. ийек
асты..., ийектиц темениндеги; ~ые же-
лезы ийек асты безлери.
ПОДЧЕРЕПНОЙ прил. анат. гелле суйе-
гиниц астындагы, бас суйегиниц астын-
дагы.
ПОДЧЁРКИВАНИЕ с. 1. (действие) ас-
тын еызыу; 2. перен. кеуил белиу, дыццат
аударыу.
ПОДЧЁРКИВАТЬ несов. см. подчеркнуть.
ПОДЧЁРКНУТ ЦЫЙ 1. прич. от подчерк-
нуть; 2. прил. асты сызылган; прочитать
только ~ый текст тек гана асты сызылган
текста оцып шыгыу; 3. прил. перен. (наро-
читый) айрыцша ке^ил белииген, айрыцша
белинген; ~ое внимание айрыцша белин-
ген дыццат.
ПОДЧЁРКНУТЬ сов. что 1. астын еызыу;
~ имя прилагательное келбетликтиц
астын еызыу; 2. перен. (особо выделить)
айрыцша керсетиу, айрыкша кеуил белиу,
айтып кетиу, айтып етиу; ~ важность
вопроса мэселениц эцмийетлилигин айрыц-
ша керсетип етиу.
ПОДЧЕРНЙТЬ сов. что царайтыу, цара-
га бояу, цара рец бериу; ~ брови цаеларды
царалау.
ПОДЧИН ЁН И || Е с. 1. (действие) багы-
ныу, багындырыу, кендириу, бойсынды-
рыу; ~е меньшинства большинству аз-
дыц кепке багыныуы; 2. багыныу, кени^,
бойсыныу; быть в ~и у кого-л. биреуге
багынышлы болыу; 3. грам. багыиыу.
под
— 706 —
ПОДЧИНЕННОСТЬ ж. багыныушылыц,
кениушилик, бойсыныушылыц.
ПОДЧИНЕННЫЙ 1. прич. от подчи-
нить; 2. в знач. сущ. м. подчинённый и ж.
подчинённая багыныушы, дараслы.
ПОДЧИНИТЕЛЬНЫЙ прил. грам. ба-
гындырыушы; ~ союз багындырыушы дэне-
кер.
ПОДЧИНИТЬ сов. кого-что, кому-чему
багындырыу, кендириу, бойсындырыу; ~
кого-л. своему влиянию биреуди ез тэсири-
не кендириу.
ПОДЧИНИТЬСЯ сов. кому-чему багыныу,
кениу, бойсыныу; ~ приказу приказга
багыныу; ~ чужому влиянию баска би-
реудин. тэсирине кениу.
подчинять несов. см. подчинить.
ПОДЧИНЯТЬСЯ несов. см. подчиниться.
ПОДЧИСТИТЬ сов. что 1. (вычистить)
тазартыу, тазалап койыу, сыйырыу; 2. (со-
скоблить написанное) ешириу.
ПОДЧИСТКА ж. 1. (действие) тазалау,
арытыу; 2. (в тексте) тазаланган жери.
ПОДЧИСТУЮ нареч. разг, дым цоймай,
зат цоймай, дым цалдырмай; съесть всё ~
хэммесин дым цалдырмай жеп цойыу.
ПОДЧИТАТЬ сов. что 1. (дополнитель-
но прочитать) тэты оцыццырау; 2. (сде-
лать подчитку) дауыслап одыу, салысты-
рып одыу.
ПОДЧИТКА ж. подчитка (текстиц ко-
пиясын оригинал менен салыстырыу ушын
дауыслап оцыу).
ПОДЧИТЧИК м. дауыслап оцыушы.
ПОДЧИТЫВАТЬ несов. см. подчитать.
ПОДЧИЩАТЬ несов. см. подчистить.
ПОДШЁРСТОК м. тубит.
ПОДШЁФНЦЫЙ прил. 1. цэуендерликте-
ги, шефке алынган, шефтеги; ~ая школа
дэуендерликке алынтан мектеп; 2. в знач.
сущ. м. подшефный и ж. подшефная шефке
алыушы, цэуендерлик етиуши.
ПОДШИБАТЬ несов. см. подшибить.
ПОДШИБИТЬ сов. что, разг, урып жибе-
риу, урып жаралау, датып жыгыу.
ПОДШИВАТЬ несов. см. подшить.
ПОДШЙВК||А ж. 1. бугиу, цайырып ти-
гиу, жийегин бугиу; ~а платков орамал-
лардын. жийеклерин бугиу; 2. (обуви)
ултанлау, ултанын тигиу; 3. (подшитый
край) бугис; 4. подшивка; посмотреть га-
зетную ~у газета подшивкасын керип
шыгыу.
ПОДШИПНИК м. тех. подшипник (ма-
шинаныц айланып туратурын шариклер
цойылган мергенеги).
ПОДШИПНИКОВЫЙ прил. подшип-
ник...; ~ завод подшипник заводы.
подшйть сов. что 1. (пришить) тигиу,
астынан тигиу, ишинен тигиу; ~ подклад-
ку астарлау; астарын тигиу; 2. (подрубить)
бугну, цайырып тигиу, жийегин бугиу;
~ носовые платки цол орамаллардын.
жийеклерин бугип тигиу; 3. ултанлау,
ултан салдырыу; ~ сапоги етикке ултан
салдырыу; 4. тигиу, тиркеу; ~ протокол
к делу протоколды делога тигиу; ~ газеты
за месяц бир айдан бери жыйналган
газеталарды тигиу.
ПОДШПЙЛИВАТЬ несов. см. подшпи-
лить.
ПОДШПЙЛИТЬ сов. что, разг, шаншыу,
цыстырыу; ~ волосы шашца туйреуиш
цыстырыу.
ПОДШТАННИКИ только мн. прост, див
кийим, иш кийим, ыштан, дамбал.
ПОДШТОПАТЬ сов. что торлау, торлап
жамау; ~ носки носкиларды торлап жа-
мау.
ПОДШТОПЫВАТЬ несов. см. подшто-
пать.
ПОДШТУКАТУРИВАТЬ несов. см. под-
штукатурить.
ПОДШТУКАТУРИТЬ сов. что сыбау.
ПОДШ УТЙТЬ сов. над кем-чем дол кек-
леу, хазиллесиу, басцылау; над прия-
телем достын далкеклеу.
ПОДШУЧИВАТЬ несов. см. подшутить.
подъ* приставка «е, я» хрриплериниц
алдында «под» орнына жазылады, мыс.:
подъехать жанына келиу, жацынлау.
ПОДЪЕДАТЬ несов. см. подъесть.
ПОДЪЕЗД м. 1. (действие) жацынлау,
жанына келиу, келип тоцтау; 2. (путь
к чему-л.) кирерлик, барарлыц, барыу
жолы, келиу жолы; хороший ~ к реке
дэрьяга баратугын жолы жацсы; 3. (вход
в здание) бас есик, цапы, кирерлик; па-
радный ~ кеше жацтагы цапы.
ПОДЪЕЗДН ЦОЙ прил. улкен жолва шы-
ватувын; ~ ые пути ж.-д. улкен жолва
шы ватувын келер жоллар.
подъезжать несов. см. подъехать.
ПОДЪЕМ м. 1. кетериу, кетерилиу,
алып шыгарыу; ~ флага флагты кетериу;
~ тяжестей ауырлыцларды кетериу; 2. (по-
вышение) жоцары кетериу, жоцарылатыу.
арттырыу, есиу; тасыу (уровня воды)-,
3. шыгыу; ~ на гору тауга шыгыу; 4. перен.
(рост, развитие) есиу, кетерилиу, рауаж-
ланыу, хэуиж алыу; ~ народного хозяйства
халыц хожалыгыныц рауажланыуы;
культуры мэденияттыц есиуи; 5. (участок
дороги) шыгарлыц; крутой тик шыгарлыц;
6. перен. (воодушевление) кетерицкилик.
кеуиллилик, рухлылыц, жигер; работать
с~ом кетерицкилик пенен ислеу; 7. (ноги)
алцым, аяцтыц усти; 8. (побудка) оятыу,
тургызыу; затрубили ~ турыу сигналын
шертти; <> тяжёл на ~ жайбасар, аягы
ауыр; лёгок на ~ шаццан, аягы жецил.
ПОДЪЁМНИК м. подъёмник, кетергиш.
ПОДЪЁМНЫ 1Й прил. 1. жук кетериу-
ши, жук кетеретугын, жук кетериу; ~й
кран жук кетериуши кран, жук кете-
ретугын кран; 2. кетерилетугын, кетерме-
ли; ~й мост кетерилетугын кепир, кетер-
мели кепир; 3. в знач. сущ. мн. подъёмные
подъёмный (хызметке шацырылган адамга
кешип келиу ушын берилетурын ацша); по-
лучить ~е подъёмный алыу.
ПОДЪЕСТЬ сов. что, разг. 1. (под-
грызть) тубин тесиу, тубин кемириу;
2. (съесть всё) жеп цойыу, жеп питириу,
жеп таусыу.
ПОДЪЁХА || ТЬ сов. 1. к кому-чему жацын-
лау, жанына келиу, келип тоцтау; я ~л
к группе людей мен бир топар адамлардыц
— 707 —
пож
жанына келип тоцтадым; автомобиль ~л
к вокзалу автомобиль вокзалга келип тоц-
тады; 2. к кому, перен. разг, тилин билиу,
тилин табыу, тамырын басыу; с какой
бы стороны к нему~ть? оныц цайсы жагы-
нан барып тилин тапсац екен?
подъязычн„ый прил. анат. тил ас-
ты...; ~ая железа тил асты бези.
ПОДЪЯРЕМНЫЙ прил. бенделиктеги,
куллыктагы, езилиушиликтеги; ~ труд
куллыктагы мийнет.
ПОДЫГРАТЬ сов. кому, разг, намага саз
косыу, косып шертиу.
ПОДЫГРАТЬСЯ сов. см. подыгрывать-
ся.
ПОДЫГРЫВАТЬ несов. см. подыграть.
ПОДЫГРЫВАТЬСЯ несов. к кому-чему,
под кого-что, разг, жарамсацланыу, жагы-
ныу, жагынып цошлау.
ПОДЫМАТЬ несов. разг. см. поднять.
ПОДЫМАТЬСЯ несов. разг. см. поднять-
ся.
ПОДЫСКАТЬ сов. кого-что излеу, излеп
табыу, царау, дыдырыу, излестириу; ~ ра-
боту жумыс излестириу; ~ литературу для
доклада доклад ушын эдебият излеу.
ПОДЫСКИВАТЬ несов. см. подыскать.
ПОДЫТОЖИВАТЬ несов. см. подыто
жить.
подытожить сов. что жуумадлау,
жуумакластырыу, жуумагын шыгарыу;
расходы жумсалган каржылардын, жуу-
магын шыгарыу; ~ результаты наблюде-
ний баклаулардын, нэтийжелерин жуумак-
ластырыу-
ПОДЫХАТЬ несов. см. подохнуть.
ПОДЫШАТЬ сов. чем дем алыу; ~ све-
жим воздухом таза хауа менен дем алыу.
ПОЕДАТЬ несов. см. поесть 2.
ПОЕДЙНОК м. 1. (борьба, единоборство)
жекпе-жек, жекпе-жек гурес, жекпе-жек
урысыу; ~ боксёров боксёрлардыц жекпе-
-жек гуреси; 2. перен. айтыс, талас, жарыс,
тартыс; словесный ~ сез жарысы, айтыс;
3. уст. (дуэль) жекпе-жек, бирме-бир
урысыу, жекпе-жек атысыу.
ПОЕДОМ нареч.'. есть ~ кого-л. 1) (о на-
секомых) изин узбей шагыу, узликсиз жеу;
2) перен. (мучить попрёками) сайыу, таба-
лау, жанын жеу, жанына тийиу.
ПОЁЖИВАТЬСЯ несов. см. поёжиться.
ПОЁЖИТЬСЯ сов. жыйырылыу, бурисиу,
цунжыйыу; ~ от холода сууыцтан бури-
сиу.,
ПОЕЗД л*, поезд; скорый ~ скорый поезд,
жуйрик поезд; пригородный ~ цала де-
герегине цатнайтугын поезд; ~ дальнего
следования узац жолга цатнайтугын поезд;
< свадебный ~ цыз узатыу кэруаны.
ПОЕЗДИТЬ сов. сапар етиу, гезиу, ара-
лау; ~ по свету жер жузин аралап шыгыу;
~ верхом ат пенен аралау.
ПОЕЗДКЦА ж. сапар, сапар етиу, гезиу,
саяхат; совершить ~у за город цаланын,
сыртына саяхат етиу; вернуться из ~и
сапардан кайтып келиу; не состоялась
сапар етиу болмай калды.
ПОЕЗДИ||ОЙ прил. поезд...; ~ая брига-
да поезд бригадасы.
поезжай, поезжайте повел, накл. от
ехать.
ПОЁМНЫЦЙ прил. жайылма, суу алма,
суу баскан, суу алатугын; ~е луга cyj
алма отлагы-
ПОЕНИЕ с. суугарыу, суу бериу; ~ ско-
та малды суугарыу.
ПОЕСТЬ сов. 1. что, чего {немного) азырак
жеу, ауыз тийиу, журек жалгау; ~ мяса
азырак геш жеу; ~ перед уходом кетердин,
алдынан журек жалгау; ~ утром азанда
ауцат жеу; 2. что (без остатка) жеп койыу,
жеп питкериу, тауысып жеу.
ПОЁХАЦТЬ сов. 1. кетиу, женеп кетиу,
барыу, атланыу, сапар етиу (келикке ми-
нип)', ~ть в Москву Москвага кетиу; 2.
жылжып кетиу, ысырылып кетиу, сырганап
кетиу; саики ~лив сторону шаналар басца
жацца жылжып кетти; ноги у меня ~ли
и я упал аяцларым сырганап кеткенликтен
жыгылып цалдым.
ПОЖАДНИЧАТЬ сов. разг, сьщмарлык
етиу, цызганыу, кызганшаклык етиу.
ПОЖАЛЕТЬ сов. 1. кого-что аяу, ре-
йими келиу, жаны ашыу; 2. о ком-чём цый-
налыу, екиниу; ~ о потерянном времени
босца кеткен уацытца цыйналыу; 3. что,
чего (поберечь) цызганыу.
ПОЖАЛОВАТЬ сов. уст. 1. к кому
(прийти) келиу, барыу, мирэтке барыу,
шакырыцца барыу; прошу ~ ко мне в
гости бизикине цонацца келиуицизди сора-
наман; 2. что, кому (наградить) сыйлау,
сыйлык бериу; добро ~! хош келди-
циз!
ПОЖАЛОВАТЬСЯ сов. на кого-что и без
доп. 1. (высказать жалобу) муцын айтыу,
арзын айтыу; 2. (подать жалобу) арза бе-
риу, арыз етиу, шагыныу; ~ в суд судка
арза бериу.
ПОЖАЛУЙ вводн. сл. итимал, бэлким,
сирэ, мумкин; я, завтра приду к вам
мен, бэлким, ертец сизге келермен-
пожалуйста частица 1. мэрхэмэт;
дайте мне, воды мэрхэмэт болыцыз суу
берип жибериниз; 2. эжеп, макул; можно
вас на минуточку? — Пожалуйста сизди бир
минутка мумкин бе? — Эжеп;<> скажите ~!
берекет табыцыз айтып жибериц!
ПОЖАР м. прям, и перен. ерт, от; лесной
~ тогай ерти; ~ войны урыс оты; тушить ~
ертти ешириу; <> бежать как на ~ жау
кууып киятыргандай асыгыу; не на ~
асыгыудын. цэжети жок.
ПОЖАРИТЬ сов. кого-что цууырыу; ~
мясо геш цууырыу.
ПОЖАРИЩЕ с. ерт болган жер, ерт
орны; лесное ~ тогайдыц ерт болган жери.
ПОЖАРНИК м. см. пожарный 2.
пож А PH ЦЫЙ прил. 1. ерт..., ерт еши-
риу..., ерт сендиретугын, ерт сендириуши;
~ая команда ерт ешириу командасы; ~ая
машина ерт ешириу машинасы; 2. в знач.
сущ. м. пожарный ертши, ерт сендириуши;
вызвать ~ых ертшилерди шацырыу; <> в
~ом порядке асыгыс турде; на всякий ~ый
случай кутпеген жагдайлар ушын.
ПОЖАТИЕ с. цысыу, цол алыу, кери-
сиу; руки кол алысыу.
45*
пож.
— 708 —
ПОЖАТЬ I сов. что цысыу, алысыу,
аманласыу, цошласыу; ~ друг другу руки
бири-бириниц цолын цысыу; О ~ плечами
ийнин цысыу, хайран цалыу.
ПОЖ||АТЬ II сов. что орыу; ~ать рожь
цара бийдайды орып алыу;<> что посеешь,
то и ^нёшь поел, не ексец, соны орарсац.
ПОЖАТЬСЯ сов. жыйырылыу, бурисну;
~ от холода сууыцтан бурисиу.
ПОЖЕВАТЬ сов. что, чего, разг, шайнау,
гуйсеу; <> ~ губами еринлери менен там-
саныу.
ПОЖ ЕЛ АНИ || Е с. тилек, арыз, усыныс;
~я трудящихся мийнеткешлердин. тилек-
лери; закончить письмо ~ем успехов табыс-
лар тилеу менен хатты питкериу-
ПОЖЕЛАТЬ сов. чего, с неопр. и союзом
«чтобы» тилеу, тилеклес болыу; ~ счастли-
вого пути цайырлы сапар тилеу.
ПОЖЕЛТЕЛЫЙ прил. саргайган, сап-
-сары.
ПОЖЕЛТЕТЬ сов. саргайыу.
ПОЖЕЛТИТЬ сов. что, разг, саргайтыу,
сарыта бояу.
ПОЖЕНИТЬ сов. кого уйлендириу, уйлен-
дирип жибериу, цосыу.
ПОЖЕНИТЬСЯ сов. уйлениу, цосылыу.
ПОЖЕРТВОВАН ИЦЕ с. 1. (действие) са-
даца бериу, цудайы бериу; 2. (дар) сыйлыц,
сыйлау, сауга; сбор ~й сауга жыйнау.
ПОЖЕРТВОВАТЬ сов. 1. что, на что
(принести в дар) сыйлыцца бериу, саугага
бериу; 2. кем-чем (принести в жертву)
цурбан болыу, пида етиу; ~ жизнью еми-
рин пида етиу.
ПОЖЙВЦА ж. разг, тегин дунья, ацсат
байлыц, ацсат табыс; искать ~ы ацсат
байлыцты излеу.
ПОЖИВАЦТЬ несов. разг, жасау, емир
суриу, турмыс кешнриу; как вы ~ете?
аудалыцыз цалай?; <> жить-~ть жасау,
емир суриу.
ПОЖИВЙТЬСЯ сов. чем, разг, пайда-
ланыу (биогГ/диц есабынан).
ПОЖЙВШИЙ 1. прич. от пожить;
2. прил. (много испытавший) кепти керген;
~ человек кепти керген адам.
ПОЖИЗНЕННЫЙ прил. емирлик, емир
бойлыц. мэцгилик.
ПОЖИЛОЦЙ прил. цартайган, орта жас-
тан еткен: ~й человек цартайган адам; в
~м вэзоасте орта жастан еткен шагында.
ПОЖИМАТЬ несов. см. пожать I.
пожиихться несов. см. пожаться.
ПОЖИНАТЬ несов. см. пожать II; <> ~
плоды своих трудов ез мийнетиниц рэцэтин
кериу; ~ лавры даццца белениу, атагы
шыгыу.
ПОЖИРАТЬ несов. кого-что 1. (о живот-
ных) ашкезлик пенен жеу, цызганып жеу;
2. прост, (о человеке) жалмап жутыу,
асыгып жеу; 3. перен. (об огне, пламени)
жандырыу, жандырып жоц етиу; "О’ ~ гла-
зами тигилип царау, кези менен жеп цоя
жазлау.
ПОЖЙТКИ только мн. разг, патты-
-сатты.
ПОЖЦЙТЬ сов. бираз жасау, бир цанша
болыу, азырац турыу, тиришилик етиу;
он пожил у нас два дня ол бизикинде еки
кун болды; ~йть на даче дачада турыу;
<> ~ивём—увидим погов. елмесек керер-
миз.
ПОЖРАТЬ сов. 1. см. пожирать; 2. чего и
без доп., прост, жеу, ауцатланыу, тамац-
ланыу.
ПОЖУРЙТЬ сов. кого, разг, кейиу, урсыу,
тэмбисин бериу.
ПОЗЦА ж. 1. тур, турбат кериниси, кейип
етип отырыу, керинис; величественная ~а
кейипли отырыс; лежать в неудобной ~е
цолайсыз турде жатыу; 2. перен. (притвор-
ство, рисовка) жегилик, жадигейлик, мэк-
кэрлик; стать в ~у кого-л., принять
~у кого-л. тэсир етиу ушын бир турге
ениу.
ПОЗАБАВИТЬ сов. кого-что, разг, кеуил-
лендириу, кеуилин кетериу.
ПОЗАБАВИТЬСЯ сое. разг, кеуиллениу,
кеуили кетерилиу.
ПОЗАБОТИТЬСЯ сов. о ком-чём гамын
жеу, гамхорлыц етиу-
ПОЗАБЫВАТЬ несов. см. позабыть.
ПОЗАБЫ||ТЬ сов. разг. 1. кого-что, о ком-
-чём и с неопр. умытыу, ядтан шыгарыу,
умытып кетиу; ~ть об обещании уэдесин
ядтан шыгарыу; ~ть товарища жолдасын
умытыу; 2. что (оставить где-л.) бир жерде
умытып кетиу, таслап кетиу; я где-то ~л
свой шарф мен шарфымды бир жерде умы-
тып кетиппен.
ПОЗАВИДОВАТЬ сов. кому-чему цызга-
ныу, цызганшацлыц етиу, кунлеу-
ПОЗАВТРАКАТЬ сов. чем и без доп.
азангы ауцатты ишиу.
ПОЗАВЧЕРА нареч. кешегиден аргы ку-
ни, кешегиден алдыцгы куни. бурнагы кун,
кешеден алдыцгы кун.
ПОЗАВЧЕРАШНИЙ прил. кешегиден
аргы кунги, кешегиден алдыцгы кунги,
бурнагы кунги.
ПОЗАДИ 1. предлог с род. п. соцында,
соцынан; изинде, изинен (следом); артын-
да, артынан (сзади); он шёл ~ всех ол
цэммениц соцынан келди; он сидел ~ меня
ол мениц артымда отырды; 2. нареч. (сзади)
изде, артта, соцында; он сидел далеко ~
ол эдеуирац артта отырды; самое трудное
уже ~ ец цыйыны артта цалды; <> оста-
вить ~ жетип озып кетиу-
ПОЗАИМСТВОВАТЬ сов. что 1. енер
алыу, уйрениу, цабыл етиу; ~ метод рабо-
ты ис усылын цабыл етиу; 2. разг, (взять
в долг) царызга алыу, алып турыу.
ПОЗАНИМАТЬСЯ сов. разг, азлап шу-
гылланыУ, азыкем оцыу.
ПОЗАПРОШЛЫЙ прил. бурнагы, был-
тырдан алдыцгы, былтырдан бурынгы
(о годе, времени года); кешегиден алдыцгы
(о дне); ~ год бурынгы жылы, бурнагы
жылы, былтырдан алдыцгы жылы.
ПОЗАРИТЬСЯ сов. на кого-что, прост.
дызыгыу, дызыгып царау, тацланып царау.
ПОЗВАТЬ сов. кого шацырыу, шацырып
алыу; ~ ребёнка баланы шацырып алыу;
~ на помощь кемекке шацырыу, жэрдемге
шацырыу; ~ друга в гости достын цонацца
шацырыу.
— 709 —
ПОЗ
ПОЗВОЛЁНИЦЕ с. рухсат, ыктыяр, ра-
зылык, жууап бериу; с вашего ~я сизин,
рухсатыцыз бенен; просить ~я рухсат
copay; получить ~е жууап алыу.
ПОЗВОЛИТЕЛЬНЫЙ прил. болатугын,
кеширилетугын.
ПОЗВОЛИТЬ сов. что, кому 1. (разре-
шить) рухсат етиу, жууап бериу, ыктыяр
бериу; 2. перен. (дать возможность) имка-
ният туугызыу, мумкиншилик бериу, мум-
кинлик бериу, ерк бериу; болезнь не ~ла
мне выйти из дому наукаслыгым маган
уйден шыгыуга мумкинлик бермеди;<> ~ть
себе 1) (совершить поступок) бир кылык
ислеу; 2) (быть в состоянии сделать что-л.)
бир нэрсени ислей алыу; позвольте 1) (как
выражение несогласия) сабыр етициз, ток-
тай турыцыз, кыстанбацыз; 2) (при припо-
минании) мумкин болса, рухсат етсециз.
ПОЗВОЛЯТЬ несов. см. позволить.
позвонцйть сов. 1. (в колокол) КОЦЫ-
рау кагыу; 2. сылдырлатыу, сыцгырлатыу,
шьщгырлатыу; ~йл телефон телефон сыц-
гырлады; 3. (по телефону) телефон урыу,
телефон бериу; я ~ю вам завтра мен сизге
ертец телефон ураман.
ПОЗВОНЦОК м. анат. омыртца, омырт-
ца суйек; шейные ~кй мойын омыртца-
лары.
позвоночник м. анат. омыртцалар,
омыртца суйеклер.
ПОЗВОНОЧНЫЙ прил. анат. омыртца-
ЛЫ; ~ СТОлб CJH. позвоночник.
ПОЗДНЁЙШИ ||Й прил. ен соцгы, ен
ацыргы; ~е достижения ен соцгы жетискен-
ликлер.
ПОЗДН II ИЙ прил. 1. кеш, кеш уацыт,
кешцурын; ~ий час кеш мезгил; ~ее время
кеш уакыт; читать до ~ей ночи тун жар-
пысына дейин оцыу; ~яя осень кара гуз;
2. кеш келген, кешиккен, кешигип келген;
~ие посевы кешигип егилген егинлер; ~ий
приход кеш келгенлик; ~ий гость кешик-
кен конак, кеш келген мийман.
ПОЗДНО 1. нареч. кеш, соц, кешигип;
~о ночью тун акырында; он ~ вернулся
домой ол уйге кешигип келди; ~о лечь
кеш жатыу; 2. безл. в знач. сказ, кеш болды
кешикти, кеш болып калды; уже ~ кеш
болып калды; <> лучше ~, чем никогда
йогов, деш болмаганнан кеш болганы
жаксы.
ПОЗДОРОВАТЬСЯ сов. с кем и без доп.
сэлемселисиу, аманласыу, керисиу.
ПОЗДОРОВЁЦТЬ сов. толысыу, ден сау-
лыгын кетериу, сауалыу, оцалыу; он
за лето ол жазда ден саулыгын кетерди.
ПОЗДОРОВИТц ЬСЯ сов. безл.'. ему не ~ся
разг, оган жацсы болмайды.
ПОЗДРАВИТЕЛЬ л. кутлык-лаушы.
ПОЗДРАВИТЕЛЬНЫЙ прил. кутлык-
лау...; кутлыцлаушы; ~ая телеграмма кут-
лыклау телеграммасы.
ПОЗДРАВИТЬ сов. кого-что, с кем-чем
кутлыклау; ~ с праздником байрам менен
кутлыклау; ~ с успехом жетискенлик пенен
кутлыклау.
ПОЗДРАВЛЕН ИЦЕ с. 1. (действие) кут-
лыклау; 2. кутлыклау сезлер, кутлыклау
хатлар; принимать ~я кутлыклауларды
кабыл етиу.
ПОЗДРАВЛЯТЬ несов. см. поздравить.
ПОЗЁВЫВАТЬ несов. разг, есней бериу,
еснеу.
П ОЗ ЕЛ ЕН Ё||ТЬ сов. 1. кек тартыу, кекке
айланыу, кегериу, кегис тартыу; бронза
•~ла бронза кегис тартты; 2. перен. кеге-
риу, кегерип кетиу, сурланыу, бозарыу;
~ть от злости ашыудан кегерип кетиу.
ПОЗЕМЕЛЬНЫЙ прил. жер..., жерге
тусетугын...; ~ налог жер салыгы.
ПОЗЁМКА ж. разг, ургин, ызгырык-
ПОЗЁР м. шыррык-
ПОЗЖЕ сравнит, ст. от нареч. поздно
кеширек, кейинирек, соцырац; он пришёл
~ меня ол меннен кеширек келди.
ПО-ЗИМНЕМУ нареч. цыстагыдай, цыс-
тагыша; одеться ~ цыстагыдай кийиниу;
иа улицей холодно цыстагыша сууык.
ПОЗИРОВАТЬ несов. 1. (художнику, фо-
тографу) белгили бир керинисте отырыу,
белгили бир жагдайда болыу; 2. перен.
(рисоваться) шыррыйыу, езин керсетиу.
ПОЗИТЙВ м. фото позитив (цагазга
тусирилген фотографиялыц суурет).
ПОЗИТРОН м. физ. позитрон (электрон
массасы %эм оц заряды бар царамы бойын-
ша электрон зарядына тец материаллыц
белекше).
позицибнн цый прил. позиция..., по-
зициялыц; ~ая война позициялыц урыс.
П03ИЦИЦЯ ж. 1. (положение) жа|дай,
орын; выгодная ~я колайлы орын; 2. воен.
позиция (эскерлердиц урыста жайласыу
орны); 3. мн. позиции (район военных дей-
ствий) позициялар (урыс болып атырган
район); 4. перен. (точка зрения) пикир,
кез карас; отстаивать свою ~ю езиниц
пикирин жаклау; 5. спорт, дене жагдайы,
денениц турысы, дене кэлпи; 6. муз. пози-
ция (тарлы сазларда ойнаган бармацлар-
дыц жагдайы); 7. шахм. (положение фигур)
позиция, жагдай.
ПОЗЛИТЬ сов. кого ашыуландырыу, цэ-
цэрлендириу, ерегистириу, ешиктириу.
ПОЗЛИТЬСЯ сов. разг, ашыуланыу, кэ-
Хэрлениу, ерегисиу, ешигиу.
ПОЗЛОРАДСТВОВАТЬ сов. кек етип
кууаныу, биреудиц сэтсиз исине кууаныу.
ПОЗЛОСЛОВИТЬ сов. ныцыртыу, ны-
цыртып сейлеу, сыртынан гэп етиу, жа-
манлау.
ПОЗНАВАЕМОСТЬ ж. филос. билиу мум-
киншилиги, билиуге болатугынлыц, та-
ныу мумкиншилиги; ~ мира дуньяны би-
лиу мумкиншилиги.
ПОЗНАВАЕМЫЙ прил. билиуге бола-
тугын, билинетугын, танылатугын.
ПОЗНАВАНИЕ с. билиу, таныу, уйре-
ниу. к -
ПОЗНАВАТЕЛ ЬН ЦЫЙ прил. билип
болатугын, билим беретугын, танып бола-
тугын, уйренилетугын; ~ое значение
искусства искусствоныц билим беретугын
эдмийети. !
ПОЗНАВАТЬ несов. см. познать.
ПОЗНАЦВАТЬСЯ несов. билиниу, таны-
лыу, мэлим болыу; друзья »~ются в беде
поз
— 710 —
поел, дослар басына ис тускенде сына-
лады.
ПОЗНАКОМИТЬ сов. кого 1. с кем (пред-
ставить) таныстырыу, таныстырып цойыу;
2. с чем таныстырыу, таныс етиу; ~ учени-
ков с биографией учёного оцыушыларды
илимпаздыц емир баяны менен танысты-
рыу; 3. с чем (заставить испытать) бастан
кешириу.
ПОЗНАКОМИТЬСЯ сов. 1. с кем-чем та-
. нысыу, таныс болыу; 2. с чем танысыу; ~ с
новым городом таза цала менен танысыу;
3. с чем (испытать) бастан еткериу, бастан
кешириу; ~ с трудностями цыйыншылыц-
ларды бастан кешириу.
ПОЗНАН ИЦЕ с. 1. филос. бнлиу, таныу,
уйрениу; ~е законов природы тэбияттыц.
законларын билиу; 2. мн. познания билим,
маглыумат; у него большие ~я в медицине
оныц медицинадан билими кеп.
ПОЗНАТЬ сов. что 1. филос. билиу, та-
ныу, уйрениу; ~ законы развйтия природы
и общества тэбияттыц хэм жэмийеттиц
рауажланыу законларын билиу; 2. (испы-
тать, пережить) бастан кешириу, бастан
еткериу.
ПОЗОЛОТА ж. жалатылган алтын, цап-
ланган алтын, шайдырылган алтын.
позолотйть сов. что 1. алтын жала-
тыу, алтын менен цаплау, алтын шайды-
рыу; ~ фарфор фарфорга алтын жалатыу;
2. (придать золотистый цвет, оттенок)
алтынньщ рецин бериу, алтынныц тусин
бериу.
ПОЗОЛОЧЕННЫЙ 1. прич. от позоло-
тйть; 2. прил. алтын жалатылган, алтын
цапланган, алтын шайдырылган; ~ порт-
сигар алтын жалатылран портсигар.
ПОЗОР м. масцара, масцарашылыц, аб-
ройсызлыц, бети царалыц, шерменделик;
покрыть кого-л. ~ом биреуди шерменде
етиу; удалить с ~ом масдаралап цууып
жибериу; выставить на ~ масцаралау
ушын керсетиу.
ПОЗбРИТЬ несов. кого-что масцаралау,
бийаброй етну, шерменде етиу; ~ доброе
имя абройлы атын шерменде етиу.
ПОЗОРИТЬСЯ несов. разг, масцара бо-
лыу, бийаброй болыу, шерменде болыу.
ПОЗОРН цый прил. масцара, бийаброй,
абройсыз, бети цара, шерменделик; ~ый
поступок масцара ис; <> пригвоздить к
~ому столбу масцарасын шыгарыу, эш-
кэралау, масцара етиу.
ПОЗ УМЁНТ м. нагыс.
ПОЗЫВ ж. тартыу, келиу, цыстау; ~ к
рвоте цайтаргысы келиу, цусцысы келиу.
ПОЗЫВАТЬ несов. безл. кого тартыу,
келиу, цыстау.
ПОЗЫВНОЙ прил. 1. шацырыу...; ~
сигнал шацырыу сигналы; 2. в знач. сущ. мн.
позывные билдириу сигналы.
ПОИГРАТЬ сов. азырац ойнау, бираз
ойнау; ~ с детьми балалар менен азырац
ойнау; ~ в шахматы азырац шахмат ойнау;
~ на пианино бираз пианинода 'Ойнау.
ПОИЗДЕВАТЬСЯ сов. над кем-чем бир-
аз цорлау, бираз кемситиу, бираз масца-
ралау.
ПОИЗДЕРЖАТЬ сое. что, разг, жумсау,
сарып етиу, сауыу; ~ деньги ацшаны
жумсау.
ПОИЗДЕРЖАТЬСЯ сов. разг, жумсап
бола келиу, сауып шамаластырыу-
ПОИЗНОСИТЬСЯ сов. разг, тоза баслау
тозыу.
ПОЙЛКА ж. науа, суугаратугын ыдыс.
поильник м. кишкене чайник (кеселлер
ушын).
ПОИМЁННО нареч. атпа-ат; назвать
учащихся ~ оцыушыларды атпа-ат айтыу.
ПОИМЁННЫЙ прил. атпа-ат дузилген;
~ список атпа-ат дузилген дизим.
ПОИМЕНОВАТЬ сов. кого-что атларын
атау, атларын айтыу; ~ присутствующих
цатнасыушылардын, атларын атау.
ПОЙМКА ж. тутыу, услау; ~ грабите-
лей талаушыларды услау.
ПОИМУЩЕСТВЕННЫЙ прил. юр.
мулк..., мулклик; ~ налог мулклик салыд.
ПОИНТЕРЕСОВАТЬСЯ сов. кем-чем цы-
зыгыу, цуштарланыу.
ПОИНТРИГОВАТЬ сов. кого-что и без
доп. арага от салыу, жасырын цыянатшы-
лык ойлау.
ПОИСК м. 1. мн. поиски излеу, царап
табыу, царау, цыдырыу; отправиться на~и
излеуге кетиу; в ~ах чего-л. бир нэрсени
излеп журип; 2. мн. поиски геол, барлау,
излеу жумыслары; ~и полезных ископае-
мых пайдалы цазба байлыцларын излеу
жумыслары; 3. воен, (разведывательная
операция) барлау, излеу, излестириу.
ПОИСКАТЬ сов. кого-что излеу, излеп
табыу, излеп царау, царастырыу.
ПбИСКОВЦЫЙ, ПОИСКОВЦЫЙ прил.
излеу..., царау..., цыдырыу...; барлау...;
~ые работы барлау жумыслары; ~ая пар-
тия излеу топары.
ПОЙСТИНЕ нареч. шынында да, хацый-
цатында да, расында да, дурысында да.
ПОИСТРАТИТЬСЯ сов. разг. см. поиз-
держаться.
ПОЙТЬ несов. кого-что 1. суугарыу, суу
бериу; ~ лошадей атларды суугарыу;
2. перен. (угощать) ишкизиу, бериу; ~ го-
стей чаем цонацларга чай бериу; 3. (вы-
кармливать молоком) сут бериу, сут ишки-
зиу; ~ телят бузауларга сут бериу.
ПОЙЛО с. жем араластырылган суу;
коровье ~ сыйырга берилетугын жем ара-
ластырылган су^.
ПОЙМА ою. суу алма, басыу.
ПОЙМАТЬ сов. 1. кого-что тутыу, услау,
услап алыу; цацшып алыу; ~ мяч топты
цацшып алыу; ~ жулика жуликти тутыу;
~ воробья шымшыцты услау; 2. что, перен.
сезип цалыу, байцау, тутып алыу; ~ чей-л.
взгляд биреудиц нэзерин тутыу; 3. что
алыу, услау; ~ Москву на средних волнах
орта толцынларда Москвадан алыу; 4. что,
перен. (использовать) табыу, пайдаланыу;
~ удобный момент цолайлы уакыт табыу;
5. кого-что, перен. (изобличить) тутыу,
эшкэралау; ~ на слове сезинде тутыу.
ПОЙМЕННЫЙ прил. сууатлы, суу алма,
басыу.
пойму, поймёшь буд. вр. от понять.
— 711 —
пок
пойтй сое. 1. кетиу, журип кетиу, I
барыу, журиу; я пошёл полем мен дала
менен журип кеттим; он попрощался и
пошёл ол хошласты да кетип цолды; 2. (о ме-
ханизме) хэрекетке келиу, журиу, журе
баслау, журип кетиу; часы пошли саат
журип кетти; 3. атыу, тегилиу, кетиу;
кровь пошла из раны жарадан цан кетти;
4. (о дыме, паре и т. п.) шыгыу, шыга бас-
лау; 5. кетиу, ишинен журиу, иши менен
кетиу; дорога пошла лесом жол тогайдыц
иши менен кетти; 6. (об осадках) жауыу,
жауа баслау; пошёл сильный дождь цатты
жауын жауды; Z, (поступить куда-л.)
кириу, кетиу; он пошёл в медицинский
институт ол медицина институтына кирди;
он пошёл работать на завод ол жумысца
заводца кирди; 8. (найти сбыт) етиу;
этот товар хорошо пойдёт бул товар жацсы
етеди; 9. кетиу, жумсалыу; на халат
пошло много шёлка шапанга кеп жипек
кетти; 10. (поддаться на приманку) ту-
сиу, цабыу, келиу; на таких червей рыба
пойдёт хорошо усындай цуртларга балык
жацсы туседи; 11. (проявить готовность) ба-
рымына барыу, келисимине барыу; я пошёл
иа уступки мён барымына бардым; 12. (ока-
заться к лицу) жарасыу, келисиу; это
платье пошло бы вам усы кейлек сизге
жарасар еди; 13. жетиу; письмо пойдёт три
дня хат уш кунде жетеди; 14. (в играх) жу-
риу, кешиу; ~ конём атты кешиу; <• пошёл
вон! кет!, жоц бол!; он пошёл в отца ол
экесине тартыпты; ~ как по маслу дегендей
болыу, жацсы барыу; уж если на то по-
шло... егерде усындай болганнан соц...
ПОКА 1. нареч. (в данное время) хэзир,
цэзирше; ~ мне ста рублей хватит хэзирше
маган жуз сом жеткиликли; 2. нареч. (всё
ещё) усы уацытца дейин, хэзирге шекем,
еле; ~ ничего неизвестно еле хеш нэрсе
белгили емес; ~ ещё они не приехали олар
еле келген жоц; 3. союз (в то время, как)
дауамында, атырганда; ~ он учится, надо
ему помочь ол оцып атыр, оган жэрдем
бериу керек; куй железо, ~ горячо поел.
тандырды цызганда жап; 4. союз (до тех
пор, как) дейин, шелли, шекем, =ша, ’ше,
’да, ’де, =та, =те; сиди здесь, ~ я не
приду мен келгенше усы жерде отыр; <> ~!
хош!, ал жацсы!; ~ что в знач. вводн. сл.
хэзирше, еле.
ПОКАЗ м. керсетиу; ~ нового фильма
таза фильм керсетиу.
ПОКАЗАН И || Е с. 1. (свидетельство, рас-
сказ) керсетиу, айтып бериу; расхождения
в ~ях литературных источников эдебий
дереклердиц керсетиуиндеги айырмашы-
лыцлар; 2. юр. гууа, жууап, маглыумат,
тусиник; давать ~я суду судка маглыу-
мат бериу; 3. керсетиу; ~я термометра
термометрдиц керсетиуи.
ПОКАЗАТЕЛИ Ь м. 1. белги, керсеткиш;
средние ~и орта керсеткишлер; ~и успе-
ваемости улгериу шиликтиц керсеткиш-
лери; 2. мат. дэреже, керсеткиш.
ПОКАЗАТЕЛЬН"ЫЙ прил. 1. (характер-
ный, типичный) кернекли, цызыцлы; ~ое
явление цызыцлы хэдийсе; 2. ашыц; ~ый
суд ашыц суд; 3. (образцовый) улгили,
тэжирийбе...; ~ый участок улгили участ-
ка.
ПОКАЗАЦТЬ сов. 1. кого-что, кому-чему
керсетиу, силтеу, керсетип бериу; ~ть
свой рисунки езиниц салган сууретлерин
керсетиу; ~ть новый опыт таза тэжирий-
бени керсетиу; ~ть больного врачу нау-
цаеты врачца керсетиу; 2. на кого-что (дви-
жением, жестом) ымлап керсетиу, керсетиу,
нэзерин аударыу; ~ть на новое здание
таза жайга нэзерин аударыу; 3. кого-что
(в художественном произведении) керсе-
тиу, сууретлеу; 4. что (разъяснить) тусии-
дириу, керсетиу; ~ть правила умножения
кебейтиу цэделерин тусиндириу; 5. что
(проявить, обнаружить) керсетиу; ~ть
свою стойкость езиниц тыянацлылыгын
керсетиу; 6. юр. (дать показания) тусиник
бериу, айтып бериу; 7. (об измерительных
приборах) керсетиу; манометр ~л высокое
давление манометр жоцаргы басымды
керсетти; 8. разг, (проучить) кезине керсе-
тиу, еш алыу; я тебе покажу! мен сагаи
керсетемен 1; ~ть пример улги керсетиу;
~ть вид тур керсетиу; и виду не~ть бил-
дирмеу, сыр бермеу; ~ть нос келе сала
кетиу; ~ть себя езин керсетиу; ~ть себя
хорошим работником жацсы хызметкер
ретинде езин керсетиу; ~ть на дверь
цууып жибериу, шыгарып жибериу.
ПОКАЗАЦТЬСЯ сов. 1. кериниу, керинип
цалыу, кезге илиниу, кезге тусиу; вдалй
~лось селение алыста ауыл керинди;
2. кериниу, сезилиу, болып кериниу,
’дай болыу; задача мне ~лась трудной
мэселе маган цыйындай болып керинди;
мне ~лось, что кто-то позвал меня мени
биреу шацыргандай болды; 3. барыу, кери-
ниу, цараныу; ~ться врачу врачца кери-
ниу; 4. (напр. о крови, слезах) соргалау,
агыу, кериниу; на глазах ~лись слёзы
кезлерннде жас кериндн-
ПОКАЗНЦОЙ прил. 1. (образцовый) кер-
некли, улгили; 2. кезеки, етирик, жеги,
жасалма; ~ая роскошь жасалма сэн; ~ые
слёзы етирик кез жасы.
ПОКАЗЫВА||ТЬ несов. см., показать; ча-
сы ~ют десять саат онды керсетип тур;
<> глаз (или носу) не ~ть царасын керсет-
пеу; пальцем ~ть на кого-л. биреуди хай-
ран цалып керсетиу, биреуди тацланып
керсетиу.
ПОКАЗЫВАТЬСЯ несое. см. показаться;
на глаза не ~ кезге керинбеу, кезге
туспеу.
ПОКАЛЫВАНИЕ с. шаншыу, шаншыулап
ауырыу; ~ в груди кекиреги шаншыу.
ПОКАЛЫВАПТЬ несов. безл. разг, шан-
шыу, шаншып ауырыу; у меня ~ет в левом
боку мениц шеп буйирим шанша береди.
покАпацть сов. разг. 1. что, чего (не-
много накапать) азырац тамызыу; 2. сил-
пилеу, силпилеп жауыу, тамшылау; с утра
~ л дождь азаннан баслап жауын силпиледи.
покапризничать сов. назланыу, наз
етиу.
ПОКАРАТЬ сов. кого-что жазалау, жа-
зага тартыу, жаза бериу.
пок
— 712 —
ПОКАРАУЛ ||ИТЬ сов. кого-что и без доп.,
разг, царауыллау, сер салыу, кез цулац
болыу, корыу; ~ьте, пожалуйста, мой
вещи берекет табыцыз, мениц затларыма
сер салып турыцыз.
ПОКАТАТЬ сов. кого-что 1. на чём
мингизип журиу; ~ кого-л. на велосипеде
биреуди велосипедке мингизип журиу;
2. (некоторое время) бираз мингизип жу-
риу.
ПОКАТАТЬСЯ сов. на ком-чём 1. минип
журиу, минип кыдырыу; ~ верхом атлы
кыдырыу; 2. тебиу, сырганау; ~ на конь-
ках коньки тебиу; ~ на лыжах лыжа тебиу,
лыжада сырганау.
ПОКАТИ ЦТЬ сов. 1. что дома л аты
жумалатыу; ~ть бочку бочканы жумала-
тыу; 2. разг, (быстро поехать) женеп
кетиу, айдап кетиу, кетиу; он ~л в город
ол калага айдап кетти.
ПОКАТЙЦТЬСЯ сов- 1. домаланыу, жу-
маланыу; мяч ~лся под стол топ столдыц
астына домаланып кетти; ~ться кубарем
тоцкалак асып домаланыу; 2. (потечь) агыу,
тегилиу, соргалау; из глаз <~лись слёзы
кезден жас акты; <> ~ться со смеху катты
кулну, шакалаклап кулиу.
ПОКАТОСТЬ ж. цы ялы к, жатьщлыц.
ПОКАТЫЙ прил. цыя, жатыц.
ПОКАЧАТЬ сов. 1. кого-что тербетиу,
шайцау; ~ ребёнка баланы тербетиу;
2. что, чем шайкау, шанцап койыу; ~ го-
ловой басын шайкап цойыу.
ПОКАЧАТЬСЯ сов. тербелиу, шайцалыу,
тебиу, ушыу; ~ на качелях аткеншек тебиу.
ПОКАЧИВАНИЕ с. тербетиу, шайкау;
шайцалыу; ~ лодки цайыктыц шайцалыуы.
покачивать несов. 1. кого-что тербе-
тиу, шайкау, шайкай бериу, тербете бе-
риу; ~ люльку бесикти тербетиу; 2. что,
чембираз шайкау; ~ головой басын шайкау.
покАчивацться несов. шайкалыу,
тербелиу, шайкалып турыу, тербелип
турыу, тецселиу; лодка ~лась на волнах
кайык толкында шайцалып турды; он
~лся при ходьбе ол жургенде тецселип
журди.
ПОКАЧНУТЬ сов. что азырац шайцау,
азырац тецселтиу.
ПОКАЧНУцТЬСЯ сое. шайцалып кетиу,
тецселип кетиу, тентиреклеп кетиу; он
~лся и чуть не упал ол тецселип жыгыла
жазлап цалды.
ПОКАШЛИВАНИЕ с. жеткирик, жетки-
риктиц сеси.
ПОКАШЛИВАТЬ несов. жеткириниу.
ПОКАШЛЯТЬ сов. жеткириу.
ПОКАЯНИЕ с. 1. рел. тэубе етиу, рай-
дан кайтыу; 2. (признание в совершённом
проступке) мойынлау, мойнына алыу;<> от-
пустить душу на ~ тынышын алмау, жа-
нына жай бериу.
ПОКАЯННЫ || Й прил. тэубе еткен, рай-
дан цайтцан, екинишли; ~е слова еки-
нишли сезлер.
ПОКАЯТЬСЯ сов. в чём 1. рел. тэубеге
келиу, райдан кайтыу; 2. (признаться
в совершённом проступке) мойынлау, мой-
иына алыу.
ПОКВАРТАЛЬНЫЙ прил. кварталлыц,
квартал сайынгы; ~ отчёт квартал сайынгы
отчёт.
поквитАцться сов. с кем-чем, разг.
1. (рассчитаться) есапласыу, цутылысыу;
2. (отомстить) еш алыу, кериу; я с тобой
ещё ~юсь! мен сеннен еле ешимди аламан!,
мен сениц менен еле керермен!
ПОКИВАТЬ сов. чем и без доп. ийегин
цагыу, басын ийзеу.
ПОКИДАТЬ 1 сов. см. побросать.
ПОКИДАТЬ II несов. см. покинуть.
ПОКИНУТЫЙ 1. прич. от покинуть;
2. прил. (одинокий, заброшенный) тасла-
нып кетилген, цалдырылган; ~ дом тасла-
нып кетилген жай.
ПОКЙНУЦТЬ сов. 1. кого-что (оставить)
безиу, царамай кетну; цол узиУ! ~ть ро-
дителей ата-анадан безиу; все друзья ~ли
его цэмме дослары оны таслап кетти; ~ть
на произвол судьбы цараусыз цалдырып
кетиу; 2. что таслап кетиу, кетип цалыу.
женелип кетиу, царамай кетиу, шыгып
кетиу; ~ть город цаланы таслап кетиу;
3. кого-что, перен. цурыу, хэлсиреу, айры-
лыу, кетиу; силы ~ли его оныц дэрманы
кетти.
ПОКИПЕТЬ сов. бираз цайнау, кайнац-
цырау-
ПОКИПЯТИТЬ сое. что цайнатыу, цай-
натыццырау.
ПОКИПЯТЙТЬСЯ сов. разг. 1. см. по-
кипеть; 2. перен. (посердиться) ашыула-
ныу, ашыуы келиу, цэхэри келиу.
ПОКЛАДАЯ: работать не ~ рук тын-
бастан ислеу.
ПОКЛАДИСТОСТЬ ж. кеуилшеклик,
жумсац минезлик.
ПОКЛАДИСТЫЙ прил. кеуилшек, жум-
сац минезли; ~ человек кеуилшек адам.
ПОКЛАЖА ж. жук.
ПОКЛЕВАЦТЬ сов. 1. что, чего и без доп.
(немного) шоцып жеу, бираз шоцыу, шо-
цьщцырау; 2. что (склевать) шоцыу, жеп
цойыу; куры ~ли всё просо тауыцлар
тарыныц хэммесин жеп цойды.
ПОКЛЁП м. разг, жала, жалахорлыц;
возвести ~ на кого-л. биреуге жала жабыу.
поклон м. 1. (приветствие) тэжим,
сэлем; ответить на чей-л. ~ биреудиц
тэжимине тэжим етиу; 2. ийилиу, бугилиу;
земной ~ темен ийилиу; класть ~ы ийилиу,
ийилиуин жеткериу;<> идтй на ~ к кому-л.
биреудиц аягына бас урыу, биреуге жалы-
ныу.
ПОКЛОНЕНИЕ с. 1. бас ийиу, сыйыныу,
цуллыц етиу; ~ идолам бутца бас ийиу;
2. (преклонение) тац цалыу, хайран цалыу,
хурметлеу, бас ийиу; ~ таланту писателя
жазыушыньщ талантын хурметлеУ-
,ПОКЛОНИТЬСЯ сов. кому-чему и без
доп. сэлем бериу, тэжим етиу.
ПОКЛОННИК м. 1. (почитатель) XYP"
метлеуши, суйиуши, жацсы кериуши; он
~ Пушкина ол Пушкинди жацсы кереди;
2. (влюблённый) ашыц.
ПОКЛОННИЦА женск. от поклонник.
ПОКЛОНЯ ЦТ ЬСЯ несов. кому-чему
1. (чтить как божество) бас ийиу, сыйы-
— 713 —
пок
ныу, цуллыц етиу; в древности люди ~лись
силам природы эййемги заманда адамлар
тэбияттыц кушлерине сыйынган; 2. перен.
(преклоняться) тан, цалыу, хайран цалыу,
хурметлеу, бас ийиу.
ПОКЛЯСТЬСЯ сов. кому, в чём, с союзом
«что» и с неопр. ант етиу, ант ишиу, ант
бериу; ~ в верности хац нийет пенен берил-
генлигине ант ишиу.
ПОКОВК11А ж. 1. (ковка) таплау, шек-
кишлеу; 2. тех. тапланган темир; сталь-
ные ~и тапланган полат темирлер.
ПОКОВОЧНЫЙ прил. тех- таплангыш,
тапланатугын
ПОКОВЫЛЯТЬ сое. разг, аксацлау, бай-
пацлау.
ПОКОВЫРЯТЬ сов. что, в чём, разг.
шуцылау, шуцыу; ~ в зубах тислердиц
арасын шуцылау.
ПОКОИТЦЬСЯ несов. 1. на чем турыу,
орнасыу; здание ~ся на прочном фунда-
менте жай беккем фундаменттиц устинде
орналаскаи; 2. (быть похороненным) жай-
гастырылыу, цойылыу, жерлениу.
ПОКОЦЙ м. 1. (отсутствие движения
и шума) цозгалмау, хэрекет етпеу, тыныш-
лык, жым-жыртлыц, дэрекетсизлик, цоз-
галмаслыц; тело в состоянии ~я физ. дене
хэрекетсиз жагдайында; 2. (спокойствие)
тынышлыц, тыным, рэхэт; оставить кого-л.
в ~е биреудиц тынышын алмау; не нахо-
дить ~я тыным таппау; не давать ~я кому-
-либо биреуге тынышлыц бермеу, биреуге
рэдэт бермеу; нарушить чей-л. ~й биреудиц
тынышын алыу; эта мысль не даёт мне ~ я
усы ой меннц тынышымды бермейди;
жить на ~е жумыс ислемеу, хызметте
болмау; приёмный ~й кеселлерди цабыл
ететугын белме; вечный ~й елим.
покойник м. мархум, цайтыс болган
адам, ел ген адам.
ПОКОЙНИЦА женск. от покойник.
ПОКОЙНИЦКАЯ ж. елихана.
покойно нареч. тынышлык пенен, ты-
ныш сезим менен, цолайлылыц пенен.
ПОКОЙННЫЙ прил. 1. (спокойный) ты-
ныц, тыныш, жууас, салмадлы, ауыр; ~ый
характер ауыр минез; 2. (удобный) жай-
лы, цолайлы; ~ое кресло жайлы кресло; 3.
(умерший) мархум, цайтыс болган; 4. в знач.
сущ. м покойный и ж. покойная мархум,
цайтыс болган адам, елген адам; <> ~ой
ночи тунициз цайырлы болсын; будьте
~ы1 гам жемециз!
ПОКОЛЕБА||ТЬ сое. 1. кого-что шай-
цау, цыймылдатыу, козгау; ветер ~л
верхушки деревьев самал агашлардыц
басын цыймылдатты; 2. что, перен. туси-
риу, теменлетиу, тегиу; ~ть чей-л. авто-
ритет биреудиц абройын тегиу; 3. кого-что,
перен. (вызвать - сомнение) исеницкире-
меу, еки ойлы болыу.
ПОКОЛЕБАнТЬСЯ сов. 1. шайцалыу,
цыймылдау, цозгалыу; маятник немного
~лся и остановился маятник азырац шай-
цалып турды да цалды; 2. перен. (осла-
беть) тусиу, теменлеу, тегилиу; его авто-
ритет ~лся оныц, абройы тусе баслады;
3. перен. (испытать нерешительность)
исеницкиремеу, еки ойлы болыу; ~ться
в своём решении ез пикиринде еки ойлы
болыу.
ПОКОЛЕЙ ИЦЕ с. эулад, нэсил; моло-
дое ~е жасэулад;О из ~я в~е 1) (ио на-
следству) эуладтан эуладца, атадан бала-
та; 2) (по традиции) улкеннен кишиге.
ПОКОЛЕСИ ЦТЬ сов. разг гезиу, айла-
ныу; немало я ~л по белу свету бул жарык
дуньяны мен аз гезбедим.
поколотить сов. разг. 1. кого
(избить) урыу; 2. что (разбить) сынды-
рыу.
ПОКОМАНДОВАТЬ сов. команда бериу,
команда берип турыу.
покончить сов. 1. что, с чем (закон-
чить) питириу, тамамлау, цутылыу;
~ с уборкой урожая егин жыйнауды тамам-
лау; 2. с чем сапластырыу, болдырмау;
~ с беспечностью бийгамлыцты сапласты-
рыу, арцайынлыцты сапластырыу; ~ с вой-
ной урысты болдырмау; 3. с кем-чем (унич-
тожить) жоц етиу, куртыу, елтириу; <>
~ с собой, ~ жизнь самоубийством езин-
-ези елтириу.
ПОКОПАТЬ сов. что бираз цазыу, цазын,-
цырау
ПОКОПАТЬСЯ сов. разг, аударыстырыу,
ацтарыу, излениу; ~ в сумке сумканын,
ишин аударыстырыу.
ПОКОРЕЖИТЬ сое. что, разг, жымрай-
тыу, мыжрайтыу, майыстырыу; цазга-
нац-цазганац етиу.
ПОКОРЕЖИЦТЬСЯ сое. от чего и без
доп., разг, жымрайылыу, мыжрайылыу,
майысыу; цазганац-цазганац болып цальп;
фанера от сырости ~лась фанера ызгар-
дан жымрайып кетти.
ПОКОРЕНИЕ с. багындырыу, бойсынды-
рыу; ~ природы тэбиятты бойсынды-
рыу.
ПОКОРИТЕЛЬ м. багындырыушы, жец-
иуши; <> ~ сердец ышцыпаз.
ПОКОРИТЕЛЬНИЦА женск- от поко-
ритель.
ПОКОРИТЬ сов. 1. кого-что (завоевать)
багындырыу, бойсындырыу; 2. что, перен.
багындырыу, багынышлы етиу, ез тэси-
рине кендириу; ~ силы природы тэбият-
тын. кушлерин багындырыу; 3. кого-что
(подчинить своему обаянию) езине тартыу,
ыцласты аударыу, кеуилди алыу; <> ~
чьё-л. сердце биреудиц журегинен орын
алыу, ышцы отына куйдириу.
ПОКОРИТЬСЯ сов. кому-чему 1. (подчи-
ниться) багыныу, бойсыныу; 2. (прими-
риться) кениу, айтцанын етиу; ~ своей
участи ез тэгдирине кениу.
ПОКОРМИТЬ сов. кого, чем ауцатлан-
дырыу, тамацландырыу.
ПОКОРНЕЙШЕ нареч. уст.'. ~ прошу
шын журектен соранаман; ~ благодарю
хац кеулим менен алгыс айтаман.
ПОКбрНО нареч. ундемей, сезсиз; он
~ согласился ол ундемей-ац келисим берди
<£> благодарю ~ жудэ хэм рахмет (нарийза-
лыцты билдиреди)', нет уж, благодарю
я на это не согласен! як, жудэ хэм рахмет,
меи бул нэрсеге келисе алмайман!
пок__________________- 714 -__________________
покорность ж. тыцлаушылыц, тил
ал?ышлыц, багыныушылыц, кениушилик.
ПОКОРНЫЙ прил. 1. (послушный, уступ-
чивый) тыцлагыш, тил алгыш, тыцлайтугын,
багынатугын; 2. (подвластный) царсылыц
керсетпейтугын, мемин, бас ийетугын,
бас ийиуши; ~ судьбе тэгдирге царсылык
керсетпейтугын; •£> ваш ~ слуга уст. сизин,
малайыцыз; слуга ~! ирон, болды енди!,
жеткиликли!
ПОКОРОБИЦТЬ сов. 1. что (искривить)
цыйсайтыу, иймейтиу; 2. кого-что, перен.
разг, жеркентиу, жыйырыу, туршиктириу;
его ~ло от этих слов бул сезлер оны тур-
шиктирип жиберди-
ПОКОРОБИТЬСЯ сое. цыйсайыу, ийме-
йиу.
ПОКОРЯТЬ несов. см. покорить.
ПОКОРЯТЬСЯ несов. см. покориться.
ПОКОС м. 1. (косьба) орыу, шабыу;
2. (время косьбы) от орыу мэусими; 3.
(место косьбы) пишенлик.
ПОКОСИТЬ I сов. 1. что (выкосить)
орып таслау, шауып таслау; 2. что и без
доп. (некоторое время) бираз уацыт орыу,
шабыу.
ПОКОСЙЦТЬ II сов. чаще безл., что (ис-
кривить) цыйсайтыу, шалцайтыу; дверь
~ло цапы цыйсайып кетти.
покоситься сов. 1. (искривиться)
кыйсайыу, шалцайыу; 2. (посмотреть ис-
коса) кырынлап карау, кыйсайып карау.
ПОКОЧЕВАТЬ сов. кешиу, кешип журиу.
ПОКРАЖА ж. 1. (кража, воровство) уры-
лык, карацшылык; 2. (украденное) урлан-
ган зат, урланган уэж, урланган мал; ~
нашлась урланган зат табылды.
ПОКРАПАТЬ сов. (о дожде) силпилеу,
себелеу, тамшылау.
покрАпывацть несов. силпилениу,
себелениу, тамшыланыу; ~л мелкий дождь
майда жауын силпиленип турды.
ПОКРАСИТЬ сов. что бону, рецлеу.
ПОКРАСКА ж. бояу, рецлеу.
ПОКРАСНЕ||ТЬ сов. 1. цызгыш тартыу,
цызарыу; вишня ~ла шийе цызарды; 2.
цызарыу, цызарып кетиу; ~ть от стыда
уялганынан цызарып кетиу.
ПОКРАХМАЛИТЬ сов. что крахмаллау;
~ бельё иш кийимлерди крахмаллау.
ПОКРИВИТЬ сов. что цыйсайтыу, ауды-
рыу, жыйырыу;-О" ~ душой еки жузлилик
етиу, цацыйцатын айтпау.
ПОКРИВЙЦТЬСЯ сов. цыйсайыу, ауып
кетиу; забор ~лся дийуал цыйсайып кетти.
ПОКРИКИВАТЬ несов. на кого-что
и без доп., разг. 1. (время от времени) ара-
-тура бацырып цойыу, цышцырып цойыу;
2. цатты жекириниу, кейиу, урсыу; ~ на
подчинённых царауындагыларга цатты
жекириниу.
ПОКРИТИКОВАТЬ сов. кого-что, за что
и без доп. критикалау, сын бериу.
ПОКРИЧАТЬ сов. 1. (немного) бацы-
рып турыу, цышцырып турыу; 2. кого
и без доп., разг, (позвать) дауыслап шацы-
рыу.
ПОКРОВ м. цатлам; смежный ~ цар
цатламы; растительный ~ есимлик цат-
ламы; волосяной ~ тук, жун;<> под ~ом
ночи тун ишинде, тунде жасырынып; набро-
сить ~ жорта шийеленистириу, цацый-
цатын жасырыу; сорвать ~ы аныцлау,
ашып таслау.
ПОКРОВИТЕЛЬ м. цэуендер, жацлаушы,
цоргау’шы, суйеуши.
ПОКРОВИТЕЛЬНИЦА женск. от по-
кровитель.
ПОКРОВЙТЕЛ ЬСТВЕННЦЫЙ прил. 1.
цэуендерли, цорраушылыц, жацлаушы,
суйеуши; ~ый тон цеуендерлик дауыс; ~ый
вид цэуендерлн тур; 2. эк. жацлау..., цор-
Fay...; ^ая политика жацлау сиясаты; <>
~ая окраска биол. цайуанлар цэм есим-
ликлердин, сыртцы уцсаслыц кериниси.
ПОКРОВИТЕЛЬСТВО с. цэуендерлик,
жацлаушылыц, цорраушылыц, суйеуши-
лик; оказывать ~ кому-л. цэуендерлик
етиу.
ПОКРОВИТЕЛЬСТВОВАТЬ несов. кому-
-чему цэуендерлик етиу, жацлау, цоргау,
суйеу.
ПОКРОЦЙ м. пишим, улги; пальто
модного ~я модага сэйкесленип пишилгеи
пальто; <> на один ~й бирдей, бир цэ-
липтен шыццандай.
ПОКРОШИТЬ сов. что, чего майдалау,
кесип майдалау, туурау, усацлау.
ПОКРУЖИТЬ сов. 1. (описывая круги)
айланыу; 2. (проблуждать) адасыу; ~
по лесу тогайда адасыу; 3. кого-что ай-
ландырыу.
ПОКРУЖИТЬСЯ сов. бираз айланыу.
ПОКРУТИТЬ сов. что, чем таулау, бу-
рау.
ПОКРУТИТЬСЯ сов. тауланылыу, бу-
ралыу.
ПОКРЫВАЛО с. 1. (кусок ткани) жап-
цы, жапцыш; 2. (женское) жаулыц, жегде;
3. (на постель) жук жабар, катке жабар.
ПОКРЫВАТЬ несов. см. покрыть.
ПОКРЫВАТЬСЯ несов. см. покрыться.
ПОКРЫТИЕ с. 1. цаплау, жабыу, басты-
рыу; ~ дома черепицей жайды черепица
менен бастырыу; 2. (издержек, расходов)
етеу, телеу, цутылыу; 3. (преодоление
расстояния) етиу; журиу; ушыу; 4. тесек,
теселме; асфальтовое ~ асфальт теселмеси.
П ОКРЫ ЦТ Ь сов. 1. кого-что, чем жайыу,
жабыу, тесеу; ~ть стол скатертью стол-
дыц устине жапцыш жайыу; ~ть голову
платком басын орамал менен жабыу; ~ть
ребёнка одеялом баланын устине одеяло
жабыу; 2. что, чем цаплау, жабыу,
бастырыу; ~ть диван плюшем диванды
гыжым менен цаплау; ~ть крышу желе-
зом тебени кацылтыр менен бастырыу; 3.
что бояу, сырлау, жагыу; ~ть мебель
лаком мебельди сырлау; ~ть стены крас-
кой дийуалды бояу; 4. что (окутать) цап-
лау, басыу; облака ~ли нёбо бултлар
аспанды цаплады; 5. что (оплатить, воз-
местить) етеу, телеу, кутылыу; ~ть рас-
ходы царжыны етеу; 6. что (заглушить)
басыу, еситтирмеу; оркестр ~л шум толпы
оркестр бир топар адамныц шауцымын
басты; 7. кого-что жасырыу, тасалау, айт-
пау, билдирмеу; ~ть преступление жина-
— 715 —
ПОЛ
ятты жасырыу; 8. что (преодолеть расстоя-
ние) етиу; журиу; ушыу; 9. что, карт.
жабыу, кесиу; ~ть семёрку валетом жети
цалды балта менен кесиу; ~ть аплодис-
ментами кол шаппатлаулар менен мацул-
лау; ~ть позором шерменде етиу; ~ть
поцелуями кеп суйе бериу; ~ть славой
данкка белеу; ~ть тайной купыя саклау,
жасырын саклау.
П ОКРЫ ЦТ ЬСЯ сое. 1. (накрыться) жа-
мылыу, жабылыу, ораныу, буркениу;
~ться одейлом одеяло жамылыу, керпе
жамылыу; 2. буркелиу, цапланыу; нёбо
~лось звёздами аспанды жулдызлар цап-
лады; горы ~лись сиёгом таулар царга
бур кел ди.
ПОКРЫШКЦА ж. 1. разг, (крышка)
цацпац; 2. (велосипеда, автомашины) по-
крышка, шина; 3. (мяча) покрышка; <> ни
дна ни ~и кому-л. берекет таппасын.
ПОКРЯКИВАТЬ несов. разг, гарцылдай
бериу.
ПОКРЯХТЕТЬ сов. разг, гурсиниу, ыц-
кылдау.
ПОКУДА нареч. и союз разг. см. пока
1-3.
ПОКУПАТЕЛЬ м. царыйдар, сатып
-алыушы.
ПОКУПАТЕЛЬНИЦА женск. от поку-
патель.
ПОКУПАТЕЛЬНЦЫЙ прил. сатып
алыу...; ~ая способность сатып алыу
уцыплылыгы-
покупательский прил. царый-
дардыц..., сатып алыушыныц...
ПОКУПАТЬ I несое. кого-что сатып
алыу.
ПОКУПАТЬ II сов. кого, разг, (выкупать)
шомылдырыу, жу^ындырыу.
ПОКУПАТЬСЯ сов. разг, (выкупаться)
шомылыу, жууыныу.
ПОКУПКА ж. 1. (действие) сатып алыу;
2. (купленная вещь) сатып алынган зат;
дешёвая ~ арзан сатып алынган зат.
ПОКУПНЦОЙ прил. 1. сатып алынган;
~ая цена сатып алынган бацасы; ~6й
хлеб сатып алынатугын нан; 2. см. поку-
пательный.
ПОКУРИВАТЬ несов. что и без доп.,
разг, шылым тартыу, папирос шегиу, те-
меки шегиу (уацты-уацты).
ПОКУРИТЬ сов. что и без доп. шылым
шегиу, папирос тартыу, темеки шегиу.
ПОКУСАТЬ сов. кого-что цабыу, тислеу
(о собаке); шагыу, талау (о пчёлах, насе-
комых и т. п.).
ПОКУСИТЬСЯ сов. на кого-что и с не-
опр. цызыгыу, цыянетлик етиу, алыуга
умтылыу- -
ПОКУСЫВАТЬ несов. кого-что, разг.
дар уацыт тислеу.
ПОКУТИТЬ сов. разг, ара-тура ишиу,
ара-тура мае болыу.
ПОКУШАТЬ сов. что, чего и без доп.
ауцатланыу, тамацланыу, жеу.
ПОКУШАТЬСЯ несов. см. покуситься.
ПОКУШЕНИЕ с. цаелыц, елтириуге ум-
тылыу, цаетыянлыц; ~ на чью-л. жизнь
биреуди елтириуге умтылыу.
ПОЛ I м. пол, еден; деревянный ~ тахта
пол; каменный ~ тас теселген пол; на-
стилать ~ы пол салыу.
ПОЛ II м. жыныс; мужской ~ еркек
жынысы; женский ~ даял жынысы.
ПОЛ= I, ПОЛ- цоспа сезлердиц «ярым,
жарты» деген мэнисин билдиреди хэм те-
мендеги жасдайларда цолланылады: 1) егер-
де сездиц екинши белеги ийелик сеплеуин-
деги атлыц болып келсе, мыс.: полчаса
ярым саат; пол-оборота ярым айланыу;
2) егерде сездиц екинши белеги цатар сан
болып келсе, мыс.: полвторого саат бир
ярым.
ПОЛ® II цоспа цыецареан сезлердиц
толыц цуцуцлы деген мэнисин беретугын
биринши белеги, мыс.: полпред полпред.
ПОЛ IIА ж. 1. етек, шалгай, шабыу;
~а шубы постынныц етеги; 2. (полотни-
ще) етек; ~а палатки шатырдыц етеги; <>
из-под ~ы жасыоып сауда етиу.
П О ЛАГА ЦТ Ь несов. что ойлау, болжау,
есаплау, санау; я ~ю, что сделаю работу
к сроку мен жумысты меулетине орын-
ларман деп ойлайман; я ~л, что мы будем
читать кийгу мен ойлаган едим, бизлер
китап оцыймыз деп; <> надо ~ть в знач.
вводи, сл. итнмал, мумкин.
ПОЛАГАЦТЬСЯ I несов. 1. болыу, тийис-
ли болыу, керек болыу; здесь курить не
~ется бул жерде шылым шегиуге бол-
майды; за вход~ется платить кириу ушын
телеу керек болады; 2. кому-чему,
безл. (причитаться) тийисли болыу; вам
~ется получить деньги сиз ацша алыуы-
цыз тийис.
ПОЛАГАТЬСЯ II несов. см. положиться.
П ОЛАД И ЦТ Ь сов. с кем, разг, келйену»
оцысыу, жарасыу; они не ~ли между со-
бой олар ез-ара келисе алмады.
ПОЛАКОМИТЬСЯ сое. чем мазалы ау-
кат жеу, жеп хэзлениу.
полАять сов. бираз урну-
ПОЛБЕДЫ ж. е знач. сказ. разг, шыдар-
лык, онша емес.
ПОЛБУТЫЛКИ ж. ярым шийше.
ПОЛВЕКА м. ярым эсир.
ПОЛГОДА м. ярым жыл; через ~ ярым
жылдан сон,.
ПОЛДЁЛА с. е знач. сказ. разг, истин
ярымы, тийисли истин, ярымы.
ПОЛДЕНЬ м. тал-тус, тус уакыт, кун
орта; <> за ~ тустен кейин, кун ауганнан
сон,.
ПОЛДНЕВНЫЙ прил. тал-тустеги, тус-
теги, тус уацыттары; ~ зной тустеги
ыссы.
полдник м. песинги аукат-
ПОЛДНИЧАТЬ несов. разг, песинги ау-
катты жеу.
ПОЛДНЯ м. ярым кун; прошло уже
~ кашшан ярым кун етти.
ПОЛДОРОГЦИ ж. ярым жол, жолдыц
ярымы; О остановиться на ~е баслаганды
питкермеу, ярым жолда токтау.
полдюжины ж. алты; ~ ножей алты
пыша к*
ПОЛЕ с. 1. дала, майдан, атыз; хлоп-
ковые поля пахта майданлары, пахта
пол
— 716 —
атызлары; идти ~м атызлык пенен журиу;
2. майдан, дала, тегислик; футбольное ~
футбол майданы; 3. перен. (область,
сфера) ерис, майдан; ~ деятельности
ис ериси; 4. мн. поля шет, ашык жол, жол;
поля книги кнтап бетиниц шетлери; 5. мн.
поля дыр, етек, дегерек; шляпа с широ-
кими полями кен, дырлы калпац; 6. (фон)
реи.; <> ~ боя сауаш майданы; ~ брани
уст. сауаш майданы; электромагнитное
~ физ. электромагнит майданы; ~ зрения
1) кез жетер жер, кериу майданы; 2) (круг
интересов) билим дэрежеси.
ПОЛЕВЕТЬ сов. полит, сол Fa тартыу,
солшылланыу.
ПОЛЕВОД м. полевод (егиншилик /;э-
нигеси).
ПОЛЕВОДСТВО с. егиншилик.
ПОЛЕВОДЧЕСКИМИ прил. егиншилик...;
~ая бригада егиншилик бригадасы.
ПОЛЕВЦОЙ прил. 1. дала-.., атыз...,
атызлык, дуз...; ~ые работы атыз жумыс-
лары; ~ ые травы дала шеплери; ~6й стан
атыз шертеги; 2. воен, дала..., майдан...;
дала жагдайындагы; ~6й госпиталь дала
жагдайындагы госпиталь; ~ая почта
эскерий почтасы;-С> ~ая сумка аспа сумка.
ПОЛЕГАНИЕ с. с.-х. жапырылыу, кулау,
жапырылып калыу; ~ хлебов бийдайдыц
жапырылып калыуы.
ПОЛЕГОНЬКУ нареч. прост, эсте-акы-
рын, шамалы, сэл-пэл, азырад, ебиндей.
полежать сов. жата турыу, азырак
жатыу, азырак турыу; ~ в постели тесекте
жата турыу; яблокам нужно ~ алмалар
азырак турыу керек.
ПОЛЁЖИВАТЬ несов. разг, жата бериу,
жатып алыу.
ПОЛ ЕЗАЩЙТНЫ ||Й прил. майдан цор-
Fay, атыз цоргау; ~е лесонасаждения
атыз цоргау агашльщлары.
ПОЛЕЗНОСТЬ ж. пайдалылык» цайыр-
лылыц.
ПОЛЁЗНЦЫЙ прил. пайдалы, дайырлы;
~ый труд пайдалы мийнет; быть ~ым
пайдалы болыу; <> ~ая площадь пайдага
асар жери, пайдалангандай жери; коэффи-
циент ~ого действия пайдалы хэрекет
коэффициенти.
ПОЛЕЗТЬ сов. разг. 1. на что (влезть)
ермелеп шыгыу, ермелеу; ~ на дерево
агашда ермелеп шыгыу; 2. во что (вме-
шаться) араласыу, сугылысыу, кирисип
кетиу; ~ в драку тебелеске араласыу;
3. за кем-чем салыу, тыгыу, сугыу; ~
в портфель за карандашом дэлемди алыуга
портфельге долын сугыу; 4. (о волосах,
шерсти) тусе баслау.
ПОЛЕМИЗИРОВАТЬ несов. с кем и без
доп. айтысыу, тартысыу.
ПОЛЁМИКНА ж. айтыс, тартыс; науч-
ная ~а илимий тартыс; вступать в ~у тар-
тыска тусиу; вести ~у с кем-л. биреу менен
айтысыу, биреу менен тартысыу.
ПОЛЁМЙЧЁСКЦИЙ прил. айтыслы,
тартыслы; ~ое выступление тартыслы
шыгып сейлеу.
ПОЛЕМЙЧНЫЙ прил. см. полемйче-
ский.
ПО-ЛЁНИНСКИ нареч. Ленинше, Ле-
ннндей; работать ~ Лениндей ислеу.
ПОЛЕНЙЦТЬСЯ сов. с неопр. разг, азы-
рак жалдауланыу, азырак кос жацпаслыц
етиу; он ~лся сходить за книгой китап
алып келиуге ол азырак жалцауланды.
ПОЛЕННИЦА ж. жыйылран отын.
ПОЛЕНО с. кесилген отын, турке, до-
галац.
ПОЛЕСЬЕ с. батпацлы тогайлыц.
ПОЛЁТ м. 1. ушыу; ~ снаряда снаряд-
тын. ушыуы; ~ самолёта самолёттыц ушыуы;
на бреющем ~е жерди кырып ушыуда;
2. перен. ушыу, илгерилеу; ~ мысли ойдын
илгерилеуи; ~ фантазии дыялдыц ушыуы;
<> с птичьего ~а жудэ жокарыдан.
ПОЛЕТАТЬ сов. бираз ушып журиу.
ПОЛЕТЁЦТЬ сов. 1. ушыу, ушып кетиу;
птица вспорхнула и ~ла кус пыр етти де
ушып кетти; самолёт ~л в Москву само-
лёт Москвага ушып кетти; 2. (о брошенных
предметах) тусну, тийиу; камень ~л в ок-
но тас терезеге тийди; 3. разг, (побежать)
зын.гып кетиу, зымырап кетиу; 4. разг,
(упасть) ушып тусиу; я поскользнулся
и ~л мен сурнигнп ушып тустим.
Пб-ЛЁТНЕМУ нареч. жаздагыдай, жаз-
дагыша; одеться ~ жаздагыдай болып
кийиниу; солнце греет ~ куяс жаздагыша
кыздырады.
ПОЛЕЧИТЬ сов. кого-что емлеу, емле-
тиу, царатыу, царау.
ПОЛЕЧИТЬСЯ сов. емлениу, цараныу;
вам нужно ~ сиз емлениуиниз керек.
ПОЛ||ЁЧЬ сов. 1. (быть убитым) елиу,
елтирилиу, кырылыу; много солдат ~егло
в этом бою бул сауашта кеп солдат кырыл-
ды; 2. (о злаках) жапырылыу, кулау, жа-
пырылып калыу.
ПОЛЗАТЬ несов. см. ползти 1, 2.
ПОЛЗКОМ нареч. ецбеклеп, жер бауыр-
лап, суйрелип; передвигаться ~ ецбеклеп
жылыслау.
ПОЛЗЦТЙ несов. 1. (о пресмыкающихся,
насекомых) жер бауырлап журиу; 2. (о людях)
ецбеклеу, жер бауырлап жылжыу, суй-
релиу; 3. перен. разг, (медленно передви-
гаться) эстен журиу, жай журиу; поезд
~ёт поезд эстен журип киятыр; 4. перен.
кешиу, ыгыу; тучи ~лй над городом
бултлар каланыц устинен ыгысты; 5.
перен. (о растениях) шырмалыу, шырмалып
есиу, ермелеп есиу; 6. перен. разг,
(распространяться) таралыу; ~ут слухи
мыш-мыш сезлер таралган; 7. (течь) агыу.
соргалау; по лицу ~ла струйка крови
бетинен кан соргалап турды; 8. (осыпаться,
оползать) унырау, жар таслау; берег ре-
ки ~ёт дэрьяныц жагасы унырайды;
9. разг, (от ветхости — о ткани) сузилиу,
илбиреу.
ПОЛЗУН м. 1. тех. жылжыма, ползун
(механизмниц деталь!)', 2. разг. см. ползу-
нок 1.
ПОЛЗУНОК м. 1. разг, (ребёнок) ецбек-
лейтугын бала; 2. мн. ползунки (шта-
нишки) емизиули бала кийими.
ПОЛЗ^ЧИЦЙ прил. 1. шырмауыклы.
шырмалып есетугын, ермелеп есетугын;
— 717 —
ПОЛ
~е растения ермелеп есетугын есимлнк-
лер; 2. (о дыме, тумане) таралыушы.
ПОЛИ’ цоспа сезлердиц «кеп» деген
кг/ни ни беретугын биринши белеги, мыс.:
поливитамины поливитамннлер.
ПОЛИВ м. см. поливка.
ПОЛИВАЛЬЩИК м. суушы.
ПОЛИВАЛ ЬЩИЦА женск. от поли-
вальщик.
ПОЛИВАТЬ несов. см. полить 1.
ПОЛИВАТЬСЯ несов. см. политься.
ПОЛИВКА ж. суугарыу, суу себиу, суу
^уйыу.
поливннбй прил. суурарылатугын;
~ые культуры суурарылатугын дацыллар;
~бе земледелие суурарылатугын дий-
хан шыл ыц.
ПОЛЙВОЧНЦЫЙ прил. суугарыу..., суу-
раратугын; ~ая машина суугарыу маши-
насы.
ПОЛИГАМИЯ ж. полигамия (кеп не-
келилик) .
ПОЛИГЛОТ м. полиглот (кеп тиллерди
билету/ын адам).
ПОЛИГОН м. воен, полигон (атыуды
уйренетугын майдан).
ПОЛИГРАФИСТ м. полиграфист (поли-
графия ендирисинде ислейтугын рабочий).
ПОЛИГРАФИИ ЕСКИ ИЙ прил. полигра-
фия..., полиграфиялык; ~ое производ-
ство полиграфия ендириси.
ПОЛИГРАФИЯ ж. полиграфия (баспа
сез енимлериниц барлык, турлерин ез иши-
не алатугын санааттыц цэм техниканыц
тарауы).
ПОЛИКЛИНИКА ж. поликлиника.
ПОЛИМЕРИЗАЦИЯ ж. хим. полимери-
зация (темен мо леку ля р лык, органикалыц
бирикпелерден жоцары молекулярлыц бирик-
пелердиц пайда болыуы).
ПОЛИМЁРНЫИЙ прил. полимерли; ~е
соединения полимерли бирикпелер.
ПОЛИМЕРЫ только мн. полимерлер (бир-
гелкили химиялыц составы бар, бирац мо-
лекуладагы атомларыныц саны жагынан
айыоылатугын затлар).
ПОЛИМОРФИЗМ м. полиморфизм
(1. биол. бир турге жататугын цайуан-
лардыц ямаса есимликлердиц бир-биринен
аса айырмашылыгы; 2. хим. бир турдеги
заттыц турлише формада кристалланыу
уцыплылыгы).
ПОЛИМОРФИЧЕСКИЙ прил. см. поли-
морфный.
ПОЛ ИМбРФНЫЙ прил. биол., хим. поли-
морфлы (полиморфизмниц белгилерине ийе
болыйшы).
ПОЛИНЯЛЫЙ прил. оцган, реки кеткен,
ренин жойытцан.
ПОЛИНЯТЬ сов. оцыу, оцып кетиу, ре-
цин жойылтыу.
ПОЛИОМИЕЛИТ м. мед. полиомиелит
(балалапда ушырасатугын кесел).
ПОЛИП м. 1. зоол. полип, жабысцац
(бир жерде жабысып туратугын тециз
цайуаны)', 2. полип, исик, еспе; ~ в носу
мурынныцисип ауырыуы, мурынныц исиуи.
ПОЛИРОВАЛЬНЫЙ прил. ысатугын,
жылтырататурын, жалтырататугын.
ПОЛИРОВАНИЕ с. ысыу, жылтыратыу,
жалтыратыу-
ПОЛИРбВАННЦЫЙ 1. прич. от полиро-
вать; 2. прил. ысылган, жылтыратылган,
жалтыратылган; ~ая мебель жылтыратыл-
ган мебель.
ПОЛИРОВАТЬ несов. что ысыу, жыл-
тыратыу, жалтыратыу, ысцылау; ~ мебель
мебельди ысцылау.
ПОЛИРОВКА ж. 1. (действие) ысыу,
жылтыратыу, жалтыратыу; 2. (отполиро-
ванная поверхность) жылтырац, жалты-
рац.
ПОЛИРОВОЧНЫЙ прил. ысатугын, жыл-
тырататурын, жалтырататугын.
ПОЛИРОВЩИК м. ысыушы, жылты-
ратыушы, жалтыратыушы.
ПОЛИС м. полис (цамсызландырыу
цаццындагы документ.)', страховой ~ кам-
сызландырыу полней.
ПОЛИСЕМИЯ ж. лингв, полисемия
(сезлердиц кеп мэнилилиги).
ПОЛИСИНТЕТЙЧЕСКИЦЙ прил. лингв.-.
~е языки полисинтетикалык тиллер.
ПОЛИСМЕН м. полисмен (Англия цэм
AKJL]тагы полиция хызметкери).
ПОЛИТ’ «сиясий» деген сездиц цыецар-
тылган тури, мыс.: политотдел сиясий
белим.
ПОЛИТБЕСЕДА ж. сиясий эцгиме, сия-
сий гурриц.
ПОЛИТБЮРО с. нескл. политбюро, сия-
сий бюро.
ПОЛИТЕИЗМ м. политеизм (кеп цудай-
дыц бар екенлигин тастыйыцлайтугын
дин).
ПОЛИТЕИСТ м. политеист (политеизмди
жацлаушы).
ПОЛИТЕХНИЗАЦИЯ ж. политехниза-
ция; ~ обучения оцытыуды политехниза-
циялау.
ПОЛИТЕХНИКУМ м. политехникум (ор-
та политехникалыц оцыу орны).
ПОЛИТЕХНЙЧЕСКЦИЙ прил. политех-
никалыц; ~ое обучение политехникалыц
оцытыу; ~ий институт политехникалыц
институт.
ПОЛИТЗАКЛЮЧЁННЫЙ м. политза-
ключённый.
ПОЛИТИК м. 1. (политический деятель)
сиясатшы, сиясий гайраткер; 2. разг.
сиясатшы (сиясий мгселелер менен шугылла-
ныушы); он тонкий ~ ол билгир сиясатшы,
ол шебер сиясатшы.
ПОЛЙТИКЦА ж. сиясат; внешняя ~а
сырткы сиясат; внутренняя ~а ишки сии-
сат; ~а мира и дружбы парахатшылыц
хэм дослык сиясаты; ~а невмешатель-
ства араласпау сиясаты; кружок текущей
~и агымдагы сиясатты уйрениу кружо-
ги.
ПОЛИТИКАН м. политикан (мацсетине
жетиу ушын хэр турли цийлелерди цолла-
натугын сиясатшы).
ПОЛИТИКАНСТВО с. политикаишы-
ЛЫК-
ПОЛЙТИКО- цоспа сезлердиц мэниск
бойынша «сиясий» сезине сэйкес келетугын
биринши белеги, мыс.: полйтико-воспитй-
пол.
— 718 —
тельный сиясий тэрбиялыц; политико-эко-
номический СИЯСИЙ ЭКОНОМИЯЛЫЦ.
ПОЛЙТИКО-ВОСПИТАТЕЛЬНЫЙ прил.
сиясий тэрбиялыц-
ПОЛЙТИКО-ЭКОНОМЙЧЕСКИЙ прил.
сиясий экономикалык-
ПОЛИТИНФОРМАЦИЯ ж. сиясий ин-
формация.
ПОЛ ИТЙЧЕСКЦИЙ прил. 1. сиясий;
^ий строй сиясий курылыс; ~ие права
сиясий кукуклар, сиясий праволар; ~ий
деятель сиясий гайраткер, сиясий искер;
~ая демонстрация сиясий демонстрация;
~ое воспитание масс массаны сиясий жа-
гынан тэрбиялау; ~ая экономия см. по-
литэкономия; 2. е знач. сущ. м. полити-
ческий и ж. политическая уст. сиясий
жэбирлениуши (революциялык, цэрекетке
крсылганлыгы ушын ^ама^^а алынган ямаса
жэбир керген адам).
ПОЛИТИЧНЫЙ прил. сыпайы, эдепли;
~ поступок эдепли ис.
П ОЛ ИТКАТОРЖАН ИН м. ист. сиясий
сургинши (Октябрь революциясынан бурын
сиясий ислери, кез цараслары ушын сургинге
жиберилген адам).
ПОЛИТКАТОРЖАНКА женск. от полит-
каторжан и и.
ПОЛИТКРУЖОК -М. сиясий кружок.
ПОЛИТОТДЕЛ м. (политический отдел)
сиясий белим.
ПОЛИТРАБбТА ж, сиисий хызмет, сия-
сий жумыс.
ПОЛИТРАБОТНИК м. сиясий хызметкер,
сиясий искер.
ПОЛИТРУК м. воен, политрук, сиясий
басшы; ~ роты рота политруги.
ПОЛИТСОСТАВ м. политсостав (Совет
Армиясы хэм Флотындагы эскерий-сиясий
хызметкерлердиц составы).
ПОЛИТУПРАВЛЕНИЕ с. (политическое
управление) сиясий басцарма.
ПОЛИТУРА ж. политура (жылтыратыу
ушын цолланылатурын спиртли лак).
ПОЛИТУЧЁБА Ж. СИЯСИЙ окыу.
ПОЛИТШКОЛА ж. сиясий мектеп.
ПОЛЙЦТБ сов. 1. кого-что, чем куйыу,
суугарыу, шашыу; ~ть цветы гуллерге суу
Куйыу; ~ть огород бакшаны суугарыу;
2. (начать лить) куя баслау, жауа баслау,
нусерлеп жауыу; ~л дождь жауын куя
баслады; 3. (некоторое время) жауыу,
куйыу; дождь ~л немного и перестал
жауын азырак жауды да токтады.
ПОЛ ||ЙТЬСЯ сов. 1. (облиться чем-л.) ез
устине куйыу; 2. (начать литься) ага бас-
лау; из крана ~илась вода краннан суу ага
баслады.
ПОЛИТЭКОНОМИЯ ж. (политическая
экономия) сиясий экономия.
ПОЛИТЭМИГРАНТ м. (политический
эмигрант) сиясий эмигрант.
ПОЛИТЭМИГРАНТКА женск. от полит-
эмигрант.
ПОЛИФОНЙЧЕСКЦИЙ прил. полифо-
ииялык, полифониялы; ~ая музыка поли-
фониялык саз.
ПОЛИФОНЙЯ ж. полифония (кеп дауыс-
лы музыкалыц шыгарма).
ПОЛИЦЕЙСКИЙ прил. 1. полиция...;
~ надзор полиция цадагалауы; 2. в знач.
сущ. м. полицейский полицейский.
ПОЛИЦИЯ ж. полиция.
ПОЛИЦМЕЙСТЕР м. полицмейстер (ре-
волюцияга дейинги Россияда ири цалаларда
полиция баслыгы).
ПОЛЙЧНЦОЕ с.: с ^ым цылмыс устинде*
жинаят устинде; поймать с ~ым жинаят
устинде тутып алыу; попасться с ^ым цыл-
мыс устинде цольа тусиу.
ПОЛК м. 1. полк (эскерий белим); пехот-
ный ~ пияда эскерлер полки; стрелковый ~
аткышлар полки; танковый ~ танклык
полк; гвардейский ~ гвардияшылар полки;
2. перен. разг, (толпа, множество) топар-
-топар, огада кеп, ыбыр-жыбыр; 3. мн.
полки поэт, (войско) эскерлер, жауынгер-
лер; <> нашего ~у прибыло бизин. цата-
рымызда кебейди.
ПбЛКНА 1 ж. 1. текше, полка; книжная
~а китап полкасы; 2. полка, текше орын
(вагонда жатыуга ар налган)-, место на верх-
ней ~е жоцаргы полкадагы орын; О класть
зубы на ~у ашырцау, ашлыцца ушырау.
ПбЛКА II ж. с.-х. отау; ~ грядок ца-
рыцларды отау.
ПОЛКОВНИК .и. полковник.
ПОЛКОВНИЧИЙ прил. полковник...,
полковниктиц.
ПОЛКОВОДЕЦ м. эскер басшы, эскер
басы, сардар.
ПОЛКОВОДЧЕСКЦИЙ прил. эскер бас-
шылыц, эскер басылыц, сэрдарлыц; ~ое
искусство эскер басшылыц енер.
ПОЛКОВбнЙ прил. полк..., полктыц;
~е знамя полк байрагы.
ПОЛМЁТРА м. ярым метр.
ПОЛМИЛЛИбНА м. ярым миллион.
ПОЛМИНУТЫ ж. ярым минут.
ПОЛМЙРА м. дуньянын, жартысы, жэхэн-
нин жартысы.
ПОЛНЕЙШИЙ превосх. ст. от прил.
полный путинлей, толыц, дым, эбден.
ПОЛНЕТЬ несов. толысыу, семириу.
ПОЛНЙТЦБ несов. кого, разг, толыц етип
керсетиу, семиз етип керсетиу; это платье
вас ~ бул кийим сизди толыц етип керсе-
теди.
ПбЛНО 1. в знач. сказ, с неопр., разг,
(довольно, хватит) болды, жеткиликли,
цой, цойыцыз; ~ плакать! цой жылаганды!;
~ шутить! дегишпени цойыц!; 2. (увещание)
цой!, хэй яга!, япырмай цэ!; да ~! эй
цойса!
ПОЛНО нареч. (очень много) толтырып,
шимпилдетип.
ПОЛНО’ цоспа сезлердиц «толыц-» деген
мэнисин билдиретурын биринши белеги,
мыс.: полноправный толыц цуцуцлы, толык
праволы.
ПОЛНОВЕСНЫ||Й прил. 1. толыц сал-
мацлы, салмагы жетерлик; ~й товар толыц
салмаклы товар; 2. перен. (сильный, тяжё-
лый) катты, кушли, ауыр; ~й удар катты
соццы; 3. перен. разг, (веский, авторитет-
ный) тийкарлы, абройлы, негизли, исе-
нимли; ~е доводы толык тийкарлы дэлил-
лер.
— 719 —
ПОЛ
ПОЛНОВЛАСТИЕ с. толык хэкимлик,
толык бийлик.
ПОЛНОВЛАСТНЫЙ прил. толык хэ-
кимли, толык бийликли; ~ хозяин толык
бийликли хожайын.
полновбднцый прил. суулы, сууы
кеп, сууы мол; ~ая река суулы дэрья.
ПОЛНОВОДЬЕ с. суулылыц, кеп суулы-
лык, мол суулылык.
ПОЛНОГЛАСИЕ с. лингв, толык дауыс-
лы лык.
ПОЛНОГЛАСНЫЙ прил. лингв, толык
дауыслы.
ПОЛНОГРУДЫЙ прил. сийнели.
ПОЛНОЗВУЧНЫЙ прил. толык Дауыслы,
толык сесли.
ПОЛНОКРОВИЕ с. каны кеплилик, толык
цанлылык.
ПОЛНОКРОВНЦЫЙ прил. 1. (отличаю-
щийся полнокровием) каны кеп, каны мол,
толык канлы; 2. (здоровый, цветущий) ден
саулыклы; 3. перен. шадлы, кеуилли; ~ая
жизнь шадлы турмыс.
ПОЛНОЛИЦЫЙ прил. толык жузли,
толык бетли.
ПОЛНОЛУНИЕ с. айдыц ортасы.
ПОЛНОМЕТРАЖНЫЙ прил. толык мет-
ражлы; ~ фильм толык метражлы
фильм.
ПОЛНОМОЧИЦЕ с. толык ерик, толык
хукук, толык ыктыярлылык; ~я народного
судьи халык судьясыныц толык ыктыярлы-
лыгы; превысить ~я езине берилген толык
ериктен тыскары кетиу.
ПОЛНОМбЧННЫЙ прил. толык ерикли,
толык ыктыярлы, толык хукуклы; ~ое
представительство толык ерикли ^экилли-
лик.
ПОЛНОПРАВИЕ с. толык ХУКУКЛЫлык,
толык праволылык-
ПОЛНОПРАВНОСТЬ ж- см. полнопра-
вие.
ПОЛНОПРАВНЫЙ прил. толык ХУКУК-
лы, толык праволы; ~ гражданин толык
Хукуклы гражданин; хозяин толык
хукуклы хожайын.
ПОЛНОСТЬЮ нареч. толык, толыгы ме-
нен, путинлей; ~ выполнить обязательства
миннетлемелерди толык орынлау; <> це-
ликом и ~ толыгы менен, толык дэрежеде,
путинлей.
ПОЛИ ОТ Ц А яс. 1. (наполненность) то-
лылык, жетерлик; 2. толыклык, толык
мугдарлылык; ~а исследования изертлеу-
диц толыклыгы; 3. (высшая степень чего-л.)
ец жокарылык, ец жокары дэреже; ~а
жизни турмыс кешириудиц ец жокарылы-
гы; ~а власти толык бийлик; от ~ы чувств
журек сезимлери йошканлыктан; 4. (туч-
ность) семизлик, толыклык; < во всей ~ё
толык, бастан аяк-
ПбЛНОТЕ в знач. сказ, (при обращении
на «Вы» или ко многим) см. полно.
ПОЛНОТЕЛЫЙ прил. разг, толык дене-
ли, жууан, семиз.
ПОЛНОЦЕННОСТЬ ж. толык бахалы-
лык, толык кунлылык-
ПОЛНОЦЁНН ||ЫЙ прил. 1. толык ба-
хали, толык кунлы; ~ая валюта толык
ба халы валюта; 2. перен. толык жарамлы,
талапка ылайыклы; ~ое произведение то-
лык жарамлы шыгарма.
полнбчи ж. тун ортасы, тун жартысы,
ярым акшам; прошло ~ ярым актам етти.
ПОЛНОЧНЫЙ прил. тун ортасы, ярым
актам; в ~ час ярым актам уактында.
ПОЛНОЧЬ ж. ярым акшам, тун ортасы,
тун жартысы, тун жарпысы; далеко за ~
ярым акшамнан сон, ярым акшамнан кеп
еткенде; около полуночи ярым акшам ша-
масында.
ПбЛННЫЙ прил. 1. (наполненный до
краёв) толган, ернегине дейин толтырыл-
ган, толы, толык; ~ые вёдра ернегине
дейин толтырылган шелек; ~ый мешок
овса кап толган сулы; 2. (содержащий
в себе) толган, толтырылган; ~ый зал
гостей зал толган конак; 3. перен. толык
берилген, баткан, шумген, беленген;
жизнь, ~ая борьбы гуреске толган турмыс;
4. (о взоре и т. п.) беленген; взгляд, ~ый
радости шадлыкка беленген нэзер; 5. перен.
(абсолютный) жудэ, эбден, ец, нагыз, то-
лык, бастан аяк; ~ая победа толык жецис;
~ое разоружение толык куралсызланыу;
~ая тишина жудэ тынышлык; ~ое дове-
рие эбден исениушилик; ~ая победа социа-
лизма социализмниц толык жециуи; ~ое
знание дела исти жудэ билиу; в ~ом по-
рядке хэммеси жайында; прийти в ~ук>
негодность эбден жарамсызлыкка тусип
калыу, жудэ жарамайтугын болып калыу;
6. жеткиликли, эбден, жудэ, анык-тегис,
толык; работа в ~ом разгаре ж^мыс эбден
Кызыл тур; яблони в ~ом цвету алма
агашлар тегис гуллей тур; 7. (включающий
все составные части) толык; ~ое собрание
сочинений Л. Толстого Л. Толстойдыц
шыгармаларыньщ толык жыйнагы; 8. то-
лык, толган, жеткен, келген, саррас; ему
нет ~ых тридцати лет ол толык отызга да
шыкпаган; здесь ~ых два кило бунда
саррас еки кило; ~ый метр саррас метр;
~ый рабочий день толык жумыс куни;
9. (исчерпывающий) барлыгын ез ишине
алатугын, барлыгын камтыйтугын, толык;
~ый отчёт о проделанной работе исленген
жумыс хаккында толык отчёт; 10. (макси-
мальный, предельный) ец жокаргы; поезд
шёл ~ым ходом поезд ец жокаргы тезлик
пенен журди; петь ~ым голосом ец жо-
каргы хауаз бенен косых айтыу; 11. се-
миз, толык; ~ый мужчина семиз киси;
<> ~ая чаша гургын; дом —~ая чаша
гургын уй, бай хожалык; ~ая луна
айдын ортасы; ~ые формы прилага-
тельных келбетликтиц толык формасы;
в ~ом смысле слова сездин толык мэниси
менен айтканда; полным-полно лыкка тол-
ган, урып тыккандай; хлопот полон рот
бастан асып атырган ис.
ПбЛО с. нескл. поло (ат устинде ойнай-
тугын топ ойыны);-& водное ~ суу полосы.
ПОЛ-ОБОРбТА м. нескл. ярым буры-
'лыу, ярым айланыу, бир кырын.
ПбЛбВА ж. с.-х. топан; овсяная ~ сулы
топан.
ПОЛОВЙК м. алаша.
пол
— 720 —
ПОЛОВЙНЦА ж. 1. ярым, жарты; ~а
яблока алманыц жартысы; ~а работы
сделана жумыстыц жартысы исленип пит-
ти; пройдено больше ~ы пути жолдыц
ярымынан кеби етилди; в ~е восьмого
жети ярымда; в первой ~е января январь-
дыц биринши ярымында; 2. жарты, ярым;
~а зимы прошла цыстыц жартысы етти;
3. уст. жайдыц бир белеги, бир жагы;
парадная ~а дома жайдыц мийманларга
арналган белеги.
ПОЛбВЙНКА ж. 1. уменьш. от полови-
на 1; 2. (часть парного предмета} бир бе-
леги, бир жагы, цапталы; правая ~ двери
цапыныц оц капталы.
ПОЛОВЙННпЫЙ прил. ярым, жарты;
~ая доля улестиц ярымы; ~ая цена баха-
ныц жартысы; заплатить в ~ом размере
жартысын телеу.
ПОЛ ОВЙНЧАТОСТЬ ж. тураксызлык,
келисимпазлылык, шалагайлылык, шала-
лык; ~ решения карардыц шалалыгы.
ПбЛОВЙНЧАТ,|ЫЙ прил. 1. (состоящий
из двух частей) еки белектен турган, еки
белектен куралган; ~ый чугун еки белек-
тен куралган шойын; 2. перен. тураксыз,
келисимпаз, шалагай, шала; ~ое решение
тураксыз карар.
ПОЛОВЙТЬ сов. кого-что услау, тутыу,
бираз услау, бираз тутыу.
ПОЛОВЙЦА ж. полдыц бир тахтайы.
ПОЛОВНИК м. шемиш, ожау, цасык-
ПОЛОВОДЬЕ с. тасыу, суу тасцыны,
суу алыу.
ПОЛОВ[|6Й I прил. пол..., полга арнал-
ган, поллыц; ~ые доски поллыц тахта;
~ая тряпка пол шуберек; ~ая щётка пол
щёткасы.
половцбй II прил. жыныс, жыныслыц;
~ая зрелость жыныслыц жатынан жетил-
генлик.
ПОЛОВ б Й III м. уст. (слуга е трактире)
хыз метши, малай.
ПОЛОГ м. пешехана, шымылдыц.
ПОЛОГИЙ прил. жатыц, жайпауыт,
цыя; ~ берег реки дэрьянын. жайпауыт
жагасы.
ПОЛОГОСТЬ ж. жатыклык, жайпауыт-
лык, кыялык-
ПОЛОЖЁНИЦЕ с. 1. (местонахождение)
турган орын, турган жер; географическое
~е географиялыц турган орны; 2. тур>
жагдай, кэлип; в вертикальном ~и тикке
турган жагдайда; в сидячем ~и отырган
туринде; читать в лежачем ~и жатып
оцыу; 3. жагдай, аухал; международное~е
халык аралык жагдай; ~е больного стало
лучше бийтаптыц аухалы жаксыланды;
иайтй выход из затруднительного ~я
кыйын жагдайдан жол тауып шыгыу;
перейти на нелегальное ~е легаль емес
жагдайга етиу; 4. (режим, распорядок)
тэртип, жагдай; быть на военном ~и
урыс тэртнбинде болыу; 5. тутцан ор-
ны, орын, аухал; социальное ~е со-
циальлык аухалы; служебное ~е хызмет
орны; руководящее ~е басшылык орын;
6. (основная мысль, тезис) тийкаргы пикир,
ой, мазмун; ~я диалектического материа-
лизма диалектикалыц материализмниц цэ-
делери; основные ~я кнйги китаптыц тий-
каргы мазмуны; 7. (свод правил, законов)
коде, реже, цагыйдалар жыйнагы; ~е
о выборах в Верховный Совет СССР СССР
Жокаргы Советине сайлаулар хаццында
цэделер жыйнагы; <> выйти из ~я цыйын-
шылыктан жол табыу; войти в ~е жаг-
дайды тусиниу; быть в ~и жукли болыу,
еки кат болыу; быть на высоте ~я катты
талапларга жууап бериу; оказаться хозяи-
ном ~я гэрезсиз хэрекет ете алыу, ез бил-
дигинше ис ете алыу.
ПОЛОЖЕННЫЙ 1. прич. от положить;
2. прил. белгиленген, тийисли; в ~ час
белгиленген саатта; возвратиться в ~ срок
белгиленген муддетте кайтып келиу.
ПОЛОЖИТЕЛЬНО 1. нареч. цанаатлан-
дырарлык, макул; ответить~ макул жууап
бериу; 2. в знач. частицы дым, тук; он ~
ничего не сделал ол дым хеш нэрсе исле-
меди; он ~ стал не тот ол тук айтарлыцтай
бола алмады.
ПОЛОЖИТЕЛ ЬН ЦЫЙ прил. 1. (утверди-
тельный) данаатланарлык, макул, ду-
рыс; дать ~ый ответ цанаатланарлыц
жууап бериу; 2. (заслуживающий одобре-
ния) мадталган, жадсы, унамлы, дурыс;
~ый результат жадсы нэтийже; ~ая оцен-
ка унамлы баха; ~ый пример жадсы улги;
~ый герой романа романныц унамлы ге-
ройы; 3. (полный, абсолютный) толыц,
сезсиз, аныц, нагыз, барып турган; ~ый
невежда барып турган надан; 4. оц; ~ое
число мат. оц сан; ~ая величина мат. оц
мугдар; ~ый заряд физ. оц заряд; < ~ая
степень сравнения грам. салыстырыудын
жай дэргжеси.
ПОЛОЖ 1ЙТЬ сов. 1. кого-что, во что
салыу, цойыу, жатцарыу; ~йть ребёнка
спать баланы уйцыга жатцарыу; ~йть
бельё в чемодан иш кийимлерди чемоданга
салыу; ~йть больного в госпиталь бийтап-
ты госпитальга жатцарыу; ~йть книгу на
стол китапты столдыц устине койыу; 2. что,
чего косыу, салыу; ~йть в кашу масла
шэулеге май салыу; 3. что (наложить слой)
жагыу; ~йть на лицо грим бетке грим
жагыу; 4. кого (побороть) жыгыу, жециу;
5. перен. (употребить, израсходовать, при-
ложить) жумсау, сарп етиу; ~йть много
труда кеп мийнет жумсау; 6. в знач. вводн.
сл. разг, положим (допустим, предполо-
жим) мейли, дейик; солай-ац болсыц;
полэжим, что вы правы сизики дурыс-ац
дейик; <> ~йть на музыку бир текстке
царап музыка жазыу; ~йть жизнь за кого-
-что-л. курбан болыу; ~а руку на
сердце шын кеуилден, хаК кеуилден.
положиться сов. на кого-что исениу,
инаныу; вы можете на меня ~ сиз маган
исенсециз болады.
ПОЛОЗ I м. (у саней) шананыц таба-
ны.
ПбЛОЗ II м. (змея) сары жылан.
ПОЛОК м. (в бане) текше, тахта текше.
ПОЛОЛЬЩИК м. отацшы.
ПОЛбЛЬЩИЦА женск. от полольщик.
ПбЛбМ м. см. поломка.
— 721 —
ПОЛ
ПОЛОМАТЬ сов. что сындырыу, цыйра- ।
тып тастау.
ПОЛОМАТЬСЯ сов. 1. (сломаться) сы-
ныу, сынып калыу, цыйралыу; стул ~лся
стул сынып калды; 2. перен. разг, (покрив-
ляться) гэрдийиу, шалцайыу, цыйсац-
лаУ.
ПОЛОМКА ж. 1. (действие) сыныу, сы-
нып цалыу, сындырыу, цыйратыу; 2. (по-
вреждение) сыныц жер, сынган жер.
ПОЛОМОЙКА ж. пол жуугыш цаял.
ПОЛОНИЙ м. полоний (химиялык, эле-
мент).
ПОЛОПАТЬСЯ сов. разг, жарылыу, жа-
рылып цалыу, сынып цалыу.
ПОЛОСЦА ж. 1. тилим, тилким, бой,
жолац; ~а железа темирдиц узын бойы,
темирдиц узынша кесиги; разрезать бумагу
на полосы цагазды тилим-тилим етип кесиу;
2. (линия) сызыц, жолац, жол, жол-жол;
красные полосы на платке шаршыдагы
цызыл жолацлар; 3. (район, зона, пояс)
зона, алап, бой; ~а хлопковых полей
пахта атызларынын, а лабы; черно-
зёмная ~а цара топырацлы зона; 4. перен.
(время, период) мезгил, дэуир, уацыт;
самая счастливая ~а в его жизни оныц
емириндеги ец бахытлы уацыт; 5. полигр.
полоса (терилип басылган бир бет)', 6. уст.
(земельный участок) узын меншик жер;
дождь прошёл ~ой жауын бир тэрептен
жауып етти.
полосат ;ый прил. ала, жолац, жол-
-жол, таргыл; ~ый халат ала шапан; ~ая
материя жолац гезлеме.
ПОЛбСК||А ж. уменьш. от полоса 1, 2, 6;
материал в ~у жол-жол гезлеме.
ПОЛОСКАНИЕ с. 1. шайыу, шайып
жууыу, шайып таслау; ~ белья ишки ки-
йимлерди шайып таслау; 2. (лекарство)
тамацты, ауызды шаятугын дэри.
ПОЛОСКАТЕЛЬНИЦА ж. ыдыс жуугыш
(чай ишиу буйымларын).
ПОЛОСКАТЬ несов. что 1. шайыу, шайып
жууыу, шайып таслау; ~ бельё иш кийим-
лерди шайып жууыу; 2. (рот, горло)
шайыу.
ПОЛОСКАТЬСЯ несов. 1. (плескаться
в воде) шашыратып жууыныу, шашыратып
шомылыу; 2. перен. (о флаге, парусе и т. п.)
желбиреу, шайцалыу, цозгалыу, цыймыл-
дау.
ПОЛОСНУТЬ сов. и однокр. кого-что,
разг, тилип жибериу, жырып жибериу.
ПОЛОСОВАТЬ несов. 1. разг, (бить)
урып тилим-тилим етиу; 2. тех. (разрезать
на полосы) тилим-тдлим етип кесиу; ~ же-
лезо темирди тилим-тилим етип кесиу.
ПОЛОСТЬ I ж. анат. цууыс, бослыц;
брюшная ~ царын бослыгы.
ПОЛОСТЬ II ж. (покрывало в санях) аяц
жапцыш.
ПОЛОТЕНЦЕ с. сулги; ручное ~ цол
сулгиси; мохнатое ~ тукли сулги.
ПОЛОТЁР м. пол тазартыушы, пол
суртиуши.
ПОЛбТНИЩЦЕ с. 1. (кусок ткани) ен;
одеяло в четыре ~а терт еннен тигилген
одеяло; 2. цапыныц бир жагы; ~е ворот
46 Русско-каракалпакский сл.
дэруазаныц цапысыныц бир жагы; 3. тех.
жуз; ~е пилы жаргыныц жузи.
ПбЛОТНб с. 1. (ткань) полотно; шёлко-
вое ~ жипек полотносы; 2. тех. полотно;
~ конвейера конвейердиц полотносы; 3. (до-
рожная насыпь, путь) полотно; железнодо-
рожное ~ темир жол полотносы; 4. (карти-
на) суурет.
ПОЛОТНЯНЦЫЙ прил. полотно...; по-
лотнодан исленген, полотнодан тигилген;
~ая скатерть полотно жапцыш.
полбть несов. что и без доп. отау;
~ грядки царыцты отау.
ПОЛОУМИЕ с. разг, жарым еслик,
ацылсызлыц.
ПОЛОУМНЫЙ прил. разг, жарым ес,
ацылсыз.
ПОЛПРЕД м. (полномочный представи-
тель) полпред (толык цукуклы уэкил).
ПОЛПРЕДСТВО с. (полномочное пред-
ставительство) полпредство (толыц хуцуц-
лы уэкиллик).
ПОЛПУТЙ м. ярым жол, жолдыц ярымы;
вернуться с~ ярым жолдан цайтып келиу;
остановиться на ~ 1) жолдыц ярымында
турыу; 2) перен. аяцламау, питирмеу,
тамамламау.
ПОЛСВЁТА м. жарты элем, дуньяныц
ярымы, жарты дунья; объехать ~ дунья-
ныц жартысын айланып шыгыу.
ПОЛСЛбВА с. ярым сез; О остановиться
на полуслове гептиц ортасында тоцтап
цалыу; понять с полуслова гэптиц басынан-
-ац тусиниу; позвать на ~ бир ауыз сейле-
envre шацырыу.
полебтни ж. елли, елиу-
ПОЛТЙННИК м. разг, елли тыйын,
ели^ тыйынлыц.
ПОЛТОР'|А числ. м. и с. бир ярым;
~а рубля бир ярым манат; около полутора
суток бир ярым сутка шамасында.
ПОЛТОРАСТА числ. бир ярым жуз, жуз
ярым, бир жуз елли, жуз елли; в полуто-
раста шагах жуз елли адымдай жерде,
жуз елли адым.
ПОЛТОРЫ ж. см. полтора; ~ страницы
бир ярым бет.
ПОЛУ= цоспа сезлердиц темендеги мани-
лерди билдиретурын биринши белеги:
1) ярым, жарты, мыс.: полумесячный ярым
айлыц; 2) шала, ярым, мыс.: полуграмотный
шала сауатлы; полушерстяной ярым жун.
ПОЛУАВТОМАТ м. ярым автомат.
ПОЛУАВТОМАТИЧЕСКИЙ прил. ярым
автоматлы; ~ станок ярым автоматлы ста-
нок.
ПОЛУБЕССОЗНАТЕЛЬНЫЙ прил. еси
шала кеткен, шала жансар.
ПОЛУБОТЙНКИ мн. (ед. полуботинок
>и.) цонышсыз ботинка.
ПОЛУВЕКОВОЙ прил. ярым есир, елиу
жыл-
ПОЛУГЛАСНЫЙ прил. лингв, ярым
дауыслы.
ПОЛУГОДИЕ с. ярым жыл; первое ~
биринши ярым жыл.
П ОЛ У ГОДИЧНЫ || Й прил. ярым жыл-
лыц, алты айлык; ~е курсы ярым жыллык
курслар.
пол
— 722 —
ПОЛУГОДОВАЛЫЙ прил. алты айлык;
~ ребёнок алты айлык бала.
ПОЛУГОДОВОЙ прил. ярым ЖЫЛЛЫЦ,
алты айлык; ~ отчёт ярым жыллык есап.
ПОЛУГОДОК м. алты айлык хайуан.
ПОЛУГОЛ0ДН цый прил. шала той-
ган, шала ток, шала курсах’, ~ое суще-
ствование шала курсах болып жасау.
ПОЛУГОЛЫЙ прил. шала жалацаш.
ПОЛУГРАМОТНЫЙ прил. шала сауатлы.
ПОЛАДА ж. 1. (лужение) цалайылау;
2. (слой олова) калайы.
ПОЛУДЕННЫЙ прил. туски, туслик, кун
орта, тустеги, ярым кунлик; ~ зной
туски ыссы.
ПОЛУДЙКИЦЙ прил. шала жабайы;
~е племена шала жабайы тайпалар.
ПОЛУЖИВОЙ прил. 1. шала жансар,
елимши, сэл тири, шала жан; 2. перен. еси
кеткен; ~ от страха коркканынан еси
кеткен.
ПОЛУЖИРНЫЙ прил. полигр. каралау;
~ шрифт каралау хэрип.
ПОЛУЗАБЫТЦЫЙ прил. есте шала кал-
ган, емески, шала умытылган; ~ая пёсия
шала умытылтан косы к-
ПОЛ УЗАБЫТЬЦЕ с. есин шала билиу,
есте шала калыу; больной лежал в ~й
наукас есин шала билип жатты.
ПОЛУЗАЩИТА ж. спорт, полузащита
(футбол, хоккей ойынларында цужимши-
лерге %эм крргаушыларга жэрдем етиуши
ойыншылар).
ПОЛУЗАЩИТНИК м. спорт, полуза-
щитник.
ПОЛУКОЛОНИАЛЬНЫЙ прил. ярым
колониялык; страны ярым колониялык
еллер.
ПОЛУКОЛОНИЯ ж. ярым колония.
ПОЛУКОЧЕВНИК м. ярым отырыклы,
кешип конып журиуши.
ПОЛУКОЧЕВцОй пр^л. ярым отырыклы,
кешип конып журиуши; ~ые народы ярым
отырыклы халыдлар.
ПОЛУКРОВКА ж. коспак-
ПОЛ УКРОВН ”ЫЙ прил. коспак, ара-
лас, шатыслы; ~ая лошадь коспак жылкы.
ПОЛУКРУГ м. ярым шенбер, ярым
денгелек; описать ~ ярым шенбер сызыу.
ПОЛУКРУГЛ||ЫЙ прил. ярым шецбер
тэризли, ярым децгелек; ~ое окно ярым
шецбер тэризли эйнек.
ПОЛУЛЕГАЛЬНЫЙ прил. ярым легаль,
онша ашык емес.
ПОЛУЛЕЖАТЬ несов. жанбаслау, кый-
сайыу.
ПОЛУМАСКА ж. ярым маска, ярым
перде.
ПОЛУМЕРА ж. шала илаж.
ПОЛУМЁРТВЫЙ прил. 1. (умирающий)
шала жансар, елимши, елип баратырран;
2. перен. (безжизненный) еликсе, жансыз;
~ взгляд еликсе кез карас; О ~ от уста-
лости суйреп таслагандай болып шарша-
ран, шала жансар болып шаршаган.
ПОЛУМЕСЯЦ м. ярым ай; <> Общество
Красного Креста и Красного Полумесяца
Цызыл Крест хэм КЫЗЬ|Л Ярым ай Жэ-
мийетн.
ПОЛУМЕСЯЧНЫЙ прил. ярым айлых,
он бес кунлик; ~ая программа ярым айлых
программа.
ПОЛУМРАК м. геугим, шала царацгы,
алагеугим.
ПОЛУНОЧНИК м. разг, кеш жатар.
ПОЛУНОЧНИЦА женск. от полуночник.
ПОЛУНОЧНИЧАТЬ несов. разг, кеш жа-
тыу {тун жарпына дейин уйыцламау).
ПОЛУНОЧНЫЙ, ПОЛУНОЧНЫЙ прил.
см. полночный.
ПОЛУОБОРОТ м. ярым айланыу; ~ ко-
леса дегершиктиц ярым айланыуы.
ПОЛУОДЕТЫЙ прил. шала кийинген.
ПОЛУОКРУЖНОСТЬ ж. ярым шецбер.
ПОЛУОСВЕЩЁННЫЙ прил. жацтысы
аз, шала жацтылы; ~ая комната жацтысы
аз белме.
ПОЛУОСТРОВ м. ярым атау.
полуотвОреннцый прил. жартысы
ашылган, шала ашылган, толык ашылма-
ган; ~ая дверь шала ашылган капы.
ПОЛУОТКРЫТЦЫЙ прил. жартысы
ашык, шала ашык; ~ая дверь шала ашыц
цапы; ~ый рот жартысы ашык ауыз.
ПОЛУОФИЦИАЛЬНЫЙ прил. толык
рэсмий емес.
ПОЛУПАЛЬТО с. нескл. келте пальто,
кыска пальто.
ПОЛУПОДВАЛ м. полуподвал (биринши
атаждыц астындагы жай).
ПОЛУПОДВАЛЫ! ЫЙ прил. пол у под-
валлы; ~ое помещение полуподваллы жай.
ПОЛУПОКЛОН м. сэл ийилиу (мыс.
сэлем бергенде).
ПОЛУПОМЕШАННЫЙ прил. шала жин-
ли.
ПОЛУПРОВОДНЙК м. физ. ярым еткер-
гиш (электр тогын еткериушилер менен
еткермеушилердиг) ортасында орын тута-
тугын зат).
ПОЛУПРОВОДНИКОВЫЙ прил. ярым
еткергишли; ~е приборы ярым еткергишли
приборлар.
ПОЛУПРОЗРАЧНЫЙ прил. гуцгирт-
леу, сэл ашыцлау; ~ая ткань гуцгиртлеу
гезлеме.
ПОЛУПРОЛЕТАРИЙ м. ярым проле-
тарий.
ПОЛУПУСТЫННЫЙ прил. ярым шел...
ПОЛУПУСТЫНЯ ж. ярым шел.
ПОЛУПЬЯНЫЙ прил. шала мэс, шала
пьян.
ПОЛУРАЗДЕТЫЙ прил. шала кийинген.
ПОЛУРАЗРУШЕННЫЙ прил. шала бу-
линген, шала кыйралган, жарым-жарты
бузылган.
ПОЛУРАСКРЫТ ЦЫЙ прил. сэл ашылыц-
цыраган, азырак ашылган, жартысы ашыл-
ган; ~ая книга азырад ашылган китап.
ПОЛ УСВЕТ м. гуцгиртлеу жарыклык,
ала карацгылык-
ПОЛУСИДЕТЬ несов. шалдайып отырыу.
ПОЛУСЛЕПОЙ прил. шала соцыр, шала
кер.
ПОЛУСЛ0ВЦО с. толык айтылмаран сез,
толыц жазылып болмаган сез, толык ту-
синиксиз сез, гумилжи сез; <> прервать на
~е айтып болыуга каратпау, акырына
— 723 —
ПОЛ
шекем айыттырмау; остановиться на ~е
толык айытпай-ак токтап калыу; понять
с ~а ярым сезден тусиниу.
ПОЛУСМЕРТЬ ж.-, до ~и елимши,
жудэ каттЬ1> аямай; испугать до ~и жудэ
катты коркытыу; избить до аямай
урыу, елимши етип урыу.
ПОЛУСЦОН м. шала уйкы, уйкылы-ояу;
лежать в ~иё уйкылы-ояу болып жатыу.
ПОЛУСОННЫЙ прил. шала уйдылы,
уйкылы-ояулы, уйкысыраган; ~ вид уйкы-
лы-ояулы тур; ~ голос уйдысыраган
дауыс.
ПОЛУСТАНОК ж. ж.-д. кишкене стан-
ция.
ПОЛУСТЙШИЕ с. лит. ярым катар
косы к-
ПОЛУТЕМЩЫЙ прил. шала карангы,
сол каРангы; ~ая комната шала каРангы
ежире.
ПОЛУТЕНЬ ж. ала келенке, шала ке-
лецке, шала сая.
ПОЛУТОН м. 1. муз. ярым тон; 2. (не-
определенный цвет) гуцгирт, цоцырлау.
ПОЛУТОРА’ белгили бир бирликтиц
олшеминиц бир ярым екенлигин ацлатату-
гын цоспа сезлердиц биринши ажыралмас
белеги, мыс.: полуторавековой бир ярым
асирлик; полуторагодовой бир ярым жыл-
лыц.
ПОЛУТОРАГОДИЧНЫЙ прил. бир ярым
ЖЫЛЛЫ к-
ПОЛ УТОРАГОДОВ А лы й прил. бир
ярым жасар.
ПОЛУТОРАМЕСЯЧНЫЙ прил. бир ярым
айлык.
ПОЛУТОРАТОНКА ж. бир ярым тонна-
лыц машина.
ПОЛУТОРАТОННЫЙ прил. бир ярым
тонналыц.
ПОЛУТОРКА яс. разг. см. полуторатонка.
ПОЛУТОРН||ЫЙ прил. бир ярым; в~ом
размере бир ярым есе.
ПОЛУТЬМА ж. шала жарыц, цара ке-
лецке.
ПОЛУФАБРИКАТ м. полуфабрикат
(таяр зат болыу ушын аягына дейин исле-
нип шыгыуды талап ететугын еним).
ПОЛУФАШЙСТСКЦИЙ прил. ярым фа-
шист..., ярым фашистлик; ~ая организа-
ция ярым фашистлик шелкем.
ПОЛУФИНАЛ м. спорт, ярым финал
(жарыстыц ец соцгы ойыныныц алдыцгы
ойыны); выйти в ~ ярым финалга шыгыу.
ПОЛУФИНАЛЬНЫЙ прил. спорт, ярым
финаллыц; ~ забёг ярым финаллыц жууы-
рыу.
ПОЛУЧАСОВ|]0Й прил. ярым саатлыц;
~ая беседа ярым саатлыц гурриц.
ПОЛУЧАТЕЛЬ м. алыушы, цабыллаушы.
ПОЛУЧАТЕЛЬНИЦА женск. от полу-
чатель.
ПОЛУЧАТЬ несов. см. получить.
ПОЛУЧАЦТЬСЯ несов. см. получиться;
<> ничего не ~ется хеш нэрсе шыкпай тур;
~ется, что я виноват енди мен айыпкердей
болып турман.
ПОЛУЧЁНИЦЕ с. алыу, цабыл етиу;
во время ~я приказа буйрыц алынган
уацтында; ~е металлов химическим путём
химиялыц жол менен металларды алыу.
ПОЛУЧИТЬ сов. что 1. в разн. знач.
алыу; цабыл етиу; ~ письмо хат алыу;
~ зарплату айлыц алыу; ~ премию сыйлыц
алыу; ~ выговор сегис алыу; ~ приказ
буйрыц алыу; ~ известие хабар алыу; ~
согласие келисим алыу; ~ орден орден
алыу; ~ образование билим алыу; ~ заказ
заказ цабыл алыу, буйыртпа алыу; ~ но-
вую квартиру жаца квартира алыу; ~ удо-
вольствие рэцэтлениу; 2. (добыть, про-
извести, выработать) шыгарыу, ислеп шы-
гарыу; ~ бензин из нефти нефтьтен бензин
ислеп шыгарыу; 3. разг, (заболеть) ушырау,
тап болыу; ~ насморк тымауга ушырау;
< ~ пощёчину шапалац жеу, дэкки жеу;
~ несколько ран бир неше жеринен жара-
дар болыу; ~ распространение жайылыу,
таралыу; ~ применение иске асырылыу;
~ интересные выводы цызыцтырыушы нэ-
тийжелер шыгарыу.
ПОЛУЧЙЦТЬСЯ сов. болыу, шыгыу, бо-
лып шыгыу, болып цалыу; результаты
работы ~лись прекрасные жумыстыц нэ-
тийжелери жудэ жацсы болып шыцты;
платье ~лось очень красивым кейлек кутэ
жацсы болып шыцты; из него ~лся хоро-
ший работник ол жацсы хызметкер болып
шыкты; ~лось недоразумение тусинбеуши-
лик болып цалыпты.
ПОЛУЧКА ж. разг. 1. (действие) алыу;
~ денег ацша алыу; 2. (зарплата) айлык.
ПОЛУШАРИЦЕ с. 1. (половина шара)
ярым шар, шардыц ярымы; 2. анат. ярым
шар; ~я головного мозга бас мийиниц ярым
шарлары; 3. геогр. ярым шар; северное ~е
арца ярым шары.
ПОЛУШЁЛКОВЦЫЙ прил. ярым жипек;
~ая материя ярым жипек гезлеме.
ПОЛУШЕРСТЯНОЙ прил. ярым жун;
~ая ткань ярым жун гезлеме.
ПОЛУШУБОК м. келте тон, кысца тон,
кыска постыи, шолак; постын.
ПОЛУШУТЛЙВЫЦЙ прил. ойынлы, де-
гишпели, ойнацкырап, дегишицкиреп; го-
ворить ~м тоном дегишинкиреп сейлеу.
ПОЛУШУТЯ нареч. ойнап, эзиллесип,
ойын га салып; это было сказано мною ~
буны мен ойынга салып айтып едим.
ПОЛУЯВЬ ж. ярым ояу, уйдылы-ояу.
ПОЛЦЕНЫ ж. кем баца, ярым баца,
арзан; отдать за ~ 1) ярым бацасыиа бе-
риу; 2) (дёшево) дым арзан, мут, тегин.
ПОЛЧАСА м. ярым саат; за ~ до отхода
поезда поездыц журиуине ярым саат цал-
ганда.
ПбЛЧИЩЦЕ с. 1. кеп санлы душпан
эскери; 2. перен. бир топар, сансыз;
целые ~а народу сансыз кеп адам.
ПОЛШАГА м. ярым а дым.
пблцый прил. 1. (пустой внутри) иши
бос, иши цууыс, иши геуек; 2. тасцын; ~ая
вода цызыл суу, суу тасыуы, тасцын суу.
ПбЛЫМЯ с.: попасть из огня да в ~
погов. оттай цашып жалынга тап болыу.
ПОЛЫННЫЙ прил. жуусаннын,, жуу-
сан...; жуусаннан исленген; ~ запах
жуусанныц ийиси.
46*
пол
— 724 —
ПОЛЫНЬ ж. жуусан.
полынья ж. жылым, жылыу.
ПОЛЫСЕТЬ сов. шашы тусиу, жылтыр
бас болыу.
ПОЛЫХАТЬ несов. лаулау, жалынлау.
ПбЛЬЗЦА ж. 1. пайда, цайыр; с ~ой
для дела истиц пайдасын ойлап; для общей
~ы цэммениц пайдасы ушын; отдых пошёл
ему на ~у дем алые оган пайда келтирди;
высказаться в ~у кого-л. биреудиц пай-
дасын сейлеу; извлечь ~у из чего-л. бир
нэрседен цайыр кериу; что ~ ы об этом
говорить? бул женинде гэп етиудиц не пай-
дасы бар?; это говорит в его ~у бул оныц
пайдасын сейлеп отыр; соревнование за-
кончилось со счётом 3:1 в ~у «Динамо»
жарыс 3 : 1 есабы менен «Динамоныц»
пайдасына питти; 2. уст. (нажива, барыш)
мэп, пайда.
ПОЛЬЗОВАНИЦЕ с. пайдаланыу, мэп-
лениу; право ~я пайдаланыу хукуцы;
находиться в общем ~и кепшиликтиц пай-
даланыу ында болыу.
ПОЛЬЗОВАТЬСЯ несов. чем 1. пай-
далау, мэплениу; ~ электрическим све-
том электр жацтысынан пайдаланыу;
~ атомной энергией в мирных целях
атом энергиясын парахатшылыц мэплерге
пайдаланыу; 2. пайдаланыу; ~ удобным
случаем цолайлы жагдайдан пайдаланыу;
3. ийе болыу; ~ успехом жетискенликке
ийе болыу; ~ уважением цурметке ийе
болыу; ~ свободой еркинликке ийе болыу;
ие ~ любовью жацсы керннбеу.
ПОЛЬКА ж. полька (музыкалыц шы-
рарма цэм танецтыц аты).
ПОЛЬСКИЙ прил. поляк..., поляк-
тиц; ~ язык поляк тили.
ПОЛЬСТЙЦТЬ сов. кому-чему 1. жагы-
ныу, жагымпазланыу, жарамсацланыу;
2. (доставить удовлетворение) кеулин
кетериу, жагыу; ему ~ло всеобщее вни-
мание улыума гамхорлыц оныц кеулин
кетерди.
ПОЛЬСТИТЬСЯ сов. на что дызыгыу,
цызыгып кетиу.
ПОЛЬЩЁН ||НЫЙ прил. кеуили кетерил-
ген, мэс болган, масайраган; я ~ его
приглашением оныц шацырганына мен ке-
уиллимен; чувствовать себя ~ным езин
мэс болгандай сезиу.
ПОЛЮБЕЗНИЧАТЬ сов. с кем, разг.
хошаметлик етиу, мазалы сезлер ай-
тыу.
ПОЛЮБЙЦТЬ сов. 1. кого-что суйиу, ашыц
болыу; 2. что и с неопр. (почувствовать
склонность) жацсы кериу, унатыу, кеулнне
жагыу; он ~л музыку ол музыканы жацсы
керип цалды.
ПОЛЮБЙЦТЬСЯ сов. кому, разг, жацсы
керип цалыу, унау, кеулине жагыу; он мне
~лся с первого взгляда бир кергеннен-ац
ол мениц кеулиме унап цалды.
t- ПОЛЮБЦОВАТЬСЯ сов. кем-чем, на кого-
-что цызыгыу, тац цалыу, цызыгып царау,
х,эз етип царау; ~оваться восходом солнца
кунниц шыгыуына цызыгып царау; ~уй-
тесь на этого чудака! мына самсамга
царацыз!
полюбОвн цый прил. дослыд, суйиу-
шиликли, разылы; ~ое соглашение дослыд
келисим.
ПОЛЮБОПЫТСТВОВАТЬ сов. разг, дызы-
гыу, ынтыд болыу, билиуге хэуес болыу.
ПОЛЮС м. 1. геогр. полюс; Северный
~ Арца полюс; Южный ~ Туслик полюс;
2. физ. полюс (магниттиц бир-бирине
царсы ушы); 3. перен. царама-царсы.
ПОЛЯКИ мн. (ед. поляк м., полька ж.)
поляклар.
ПОЛЯНА ж. ашьщ жер, алан, ашыд-
лыд; лесная ~ тогайдыц ишиндеги алац.
ПОЛЯРИЗАТОР м. поляризатор (поля-
р изацияланран нурды алыу ушын цу-
рал).
ПОЛЯРИЗАЦИЯ ж. физ. поляризация
(жарыц цгм электромагнит толцынла-
рыныц белгили бир тегисликте жайгасыу
цэсийети).
ПОЛЯРИЗОВАТЬ сов. и несов. что, физ.
поляризацияландырыу.
ПОЛЯРИЗОВАТЬСЯ сов. и несов. физ.
поляризацияланыу.
ПОЛЯРНИК м. поляршы (полярлыц экс-
педицияга цатнасыушы).
ПОЛЯРНОСТЬ ж. 1. физ. полярлылыц
(электр цепинде еки царама-царсы полюс-
ларга ийе болыу); 2. перен. (противополож-
ность) царама-царсылыц; ~ мнений пикир-
лердиц царама-царсылыгы.
ПОЛЯРН цый прил. 1. поляр; ~ая
станция поляр станциясы; 2. перен. (про-
тивоположный) царама-царсылы; По-
лярная звезда Темирцазыц жулдызы; по-
лярный круг поляр шецбери; ~ая ночь
поляр туни; ~ый день поляр куни; ~ое
сияние поляр нуры, поляр жацтысы.
ПОМ» цоспа сезлердиц «жэрдемши» де-
ген мэнисин билдиретурын биринши белеги,
мыс.; помдирёктора директордыц жэрдем-
шиси.
ПОМАДА ж. помада, бояу; губная ~
ерин бояуы.
ПОМАДКА ж. помадка (конфеттиц бир
со рты).
ПОМАЗАТЬ сов. кого-что жагыу; ~ хлеб
маслом нанга май жагыу.
ПОМАЗАТЬСЯ сов. чем, разг, жагыу,
майланыу, езин майлау; ~ вазелином
езине вазелин жагыу.
ПОМАЗбК м. сацал сабыилагыш.
ПОМАЛЕНЬКУ нареч. разг, аз-маз, еп-
леп, асыцпай-албырамай, ацырын; живём
~ еплеп кун керип атырмыз; работаю ~
ацырын ислеп атырмаи.
ПОМАЛКИВАЦТЬ несов. разг, сейле-
меу, ундемеу, айытпау, гэп етпеу; ~й!
сейлеме!
П ОМАН И ЦТ Ь сов. кого 1. шацырып алыу,
ымлап шацырыу; я ~л его пальцем мен
оны бармагым менен шацырып алдым; 2.
перен. (привлечь, прельстить) езине тар-
тыу, аздырыу, цызыцтырыу.
ПОМАРКЦА ж. дузетиу, дузетилген
жер; в тетради есть ~и дэптерде дузетил-
ген жерлер бар.
ПОМАСЛИТЬ сое. что майлау, май жа-
гыу, май суртиу.
— 725 —
ПОМ
ПОМАХАТЬ сов. чем былгау; ~ плат-
ком орамал былгау.
ПОМАХИВАТЬ несов. чем былгалау, xsp
уакыт былгау, уакты-уадты былгау; ~
хвостом куйрыгын уакты-уакты былгау.
ПОМЕДЛИТЬ сов. азырак кешиктириу,
иркиу, бираз созыу; ~ с ответом жууапты
азырак кешиктириу.
ПОМЕЛЁ||ТЬ сов. азырак сайызланыу,
цайыр тебиу; река ~ла дэрья азырак
цайыр теуипти.
ПОМЕЛб с. дуткеш сипсе.
ПОМЕНЬШЕ сравнит, ст. от прил.
малый I, маленький и нареч. мало азы-
рак, киширек.
ПОМЕНЯТЬ сов. кого-что, на кого-что,
разг, алыстырыу, алмастырыу.
ПОМЕНЯТЬСЯ сов. чем, с кем а листы-
рылыу, алмастырылыу.
ПОМЕРЕТЬ сов. разг, елип калыу, кай-
тыс болыу.
ПОМЕРЁЩИ ЦТЬСЯ сов. разг, кезине
кериниу, елеслеу; это тебе ~лось бул
саган кезине керинген гой.
ПОМЁРЗ||НУТЬ сов. 1. (погибнуть от
холода) сууык Урыу; цветы ~ли гуллерди
сууык Урып кетти; 2. бираз тоцыу, сууык-
ца цатыу; пришлось немного ~нуть азы-
рак сууыцка катыуга туура келди.
ПОМЕРИТЬ сов. что 1. (смерить) елшеу;
2. (примерить) кийип кериу, ийинге
тартып кериу.
ПОМЕРИТЬСЯ сов. чем сынасып кериу,
салыстырып кериу; ~ силами куш сынас-
тырып кериу.
ПОМЕРКНУТЬ сов. 1. (утратить яр-
кость, блеск) сенип калыу, ешип калыу;
2. перен. (утратить силу, значение) пэ-
сецлеу, теменлеп калыу.
ПОМЕРТВЕЛЫЙ прил. жансыз, хорекет-
сиз (безжизненный, неподвижный)', редки
цашкан, каны кашкан (смертельно-блед-
ный).
ПОМЕРТВЕТЬ сов. жансыз далыу, хэ-
рекетсиз калыу; ренки кашыу, каны ка-
шыу; ~ от ужаса коркканынан каны ка-
шып кетиу.
ПОМЕСТЙТЕЛ ЬНЫЙ прил. кен, кеп
сыятугын; чемодан кен чемодан.
ПОМЕСТЙТЬ сов. 1. кого-что орналас-
тырыу, орын бериу, жайластырыу; ~
делегатов в гостинице делегатларды мий-
манханага орынластырыу; 2. что салыу,
жайгастырыу, сыйдырыу; ~ все вещи
в одни чемодан барлык затларды бир чемо-
данга жайгастырыу; 3. кого (определить,
устроить) салыу, бериу; ~ ребёнка в дет-
ский сад баланы балалар бакшасына бериу;
4. что (на сохранение) салып койыу, салыу;
~ деньги в сберегательную кассу акшаны
аманат кассасына салыу; 5. что (опуб-
ликовать) басып шыгарыу; ~ статью
в журнале журналда макала басып шы-
гарыу.
ПОМЕСТИ ЦТ ЬСЯ сов. 1. (поселиться,
расположиться) орналасыу, жайласыу,
жайгасыу; где вы ~лись? сиз кай жерде
орналастыцыз?; он ~лся у двери ол есик-
тиц касына жайласты; 2. (уместиться)
жайгасыу, сыйыу; книги не ~лись на
одной полке китаплар бир текшеге жай-
гаспады.
ПОМЕСТЬЕ с. жер-мулк.
ПбМЕСЬ ж. 1. коспак; мул—~ осла
и лошади гашыр—ешек пенен аттыц
коспасы; 2. перен. (смесь) аралас.
ПОМЁСЯЧНЦЫЙ прил. ай сайынгы, хэр
айгы, айма-ай; ~ая плата ай сайынгы
телеу.
ПОМЁТ м. 1. (навоз) дэрис, кый, тезек;
2. (выводок) шежелеу (птиц); ба ла лау,
теллеу (животных); кушиклеу (собак, вол-
ков, лисиц); зайчата одного ~а бир уакыт-
та телленгеи гежеклер.
ПОМЁТЦА ж. белги; грамматическая ~а
грамматикалык белги; стилистическая ~а
стилистлик белги; делать ~ы иа полях
кийги китаптыц шетине белгилер койыу.
ПОМЕТИТЬ сов. что белгилеу, белги
койыу.
ПОМЕТКА ж. см. помёта.
ПОМЕХ||А ж. 1. иркиниш, кесент, гедир-
ги; быть ~ой в работе жумыска кесент
болыу; 2. мн. помехи (электромагнитные
колебания) гедиргилер, иркинишлер; уст-
ранить ~и гедиргилерди жок етиу.
ПОМЕЧАТЬ несов. см. пометить.
ПОМЕЧТАТЬ сов. о ком-чём и с неопр.
кыял етиу, арзыу етиу.
ПОМЕШАННЫЙ прил. 1. (сумасшед-
ший) жинли, акылынан адаскан; 2. на
ком-чём, перен. разг, кумарлы, хэуесли,
еси дэрти; он ~ на театре оныц еси дэрти
театр; 3. в знач. сущ. м. помешанный
и ж. помешанная жинли, акылынан ай-
рылган; он ходит как ~ный ол жинлидей
болып журеди.
ПОМЕШАТЕЛЬСТВО с. жинлишилик,
акылдан адасыушылык; буйное ~ кутыр-
ган жинлишилик.
ПОМЕША||ТЬ I сов. кому-чему иркиниш
келтириу, кесент келтириу, зыян бериу;
я вам не ~л? мен сизге зыян келтирмедим
бе?
ПОМЕШАТЬ II сов. что, чем и без доп.
(размешать) былгау, араластырыу, са-
пырыу; ~ суп ложкой сорпаны шемиш
пенен былгау.
ПОМЕШАТ ЬСЯ сов. 1. (сойти с ума)
жинли болыу, акылынан айырлыу, еси ке-
тиу; 2. на ком-чём, перен. разг, (сильно
увлечься) кумартыу, хэуеслениу, еси дэрти
кетиу; ~ на музыке еси дэрти музыкага
кетиу.
ПОМЕШИВАТЬ несов. былгау, араласты-
рыу, сапырыу.
ПОМЕЩАТЬ несов. см. поместить.
ПОМЕЩАЦТЬСЯ несов. 1. см. поме-
ститься; 2. (находиться) орналасыу, жай-
гасыу; музей ~ется рядом с нами музей
бизиц касымызда орналаскан.
ПОМЕЩЕНИЕ с. 1. бастырып шыгартыу;
~ статьи в журнале макаланы журналда
бастырып шыгартыу; 2. (на сохранение)
салып койыу, салыу; 3. жай, там; новое
~ для школы мектеп ушын таза жай.
ПОМЕЩИК м. помещик.
ПОМЕЩИЦА женск. от помещик.
/
пом
— 726 —
ПОМЁЩИЧЦИЙ прил. помещик..», по-
мещиктиц; ~ье хозяйство помещик хо-
жалыры.
ПОМИДОР я. помидор.
ПОМЙЛОВАНИЕ с. гунасын кешириу,
айыбын кешириу; кеширим.
ПОМИЛОВАТЬ сов. 1. кого-что гуна-
сын кешириу, айыбын кешириу; ~ пре-
ступника жинаятшыныц гунасын кешириу;
2. повел. накл. помилуй! кешир!;
помилуйте! кеширициз!; помилуйте, я всё
хорошо понимаю кеширициз, мен хэммесин
жацсы тусинемен.
ПОМИЛОСЕРДСТВОВАТЬ сов. уст. аяу,
рейими келиу.
ПОМЙМО предлог с род. п. 1. (кроме)
басца, тысцары, бетен; ~ зарплаты он
получил премиальные айлыгынан баска
ол сыйлыц та алды; 2. (минуя) =сиз, =сыз;
царамай; это совершилось ~ меня бул
менсиз болган.
ПОМЙН м. разг.: о нём и ~у нет ол ца-
шан умытылып кеткен; и в ~е нет хеш
болмаган; лёгок на ~е кимди айтсац, сол
келер.
ПОМИНАЛ ЬНЫЦЙ прил. рел. ас бериу...,
садаца бериу...; ~е обряды ас бериу
дэстурлери.
ПОМИНАЦТЬ несов. 1. еске алыу, еске
тусириу, ядца алыу; 2. ас бериу, садаца
бериу; ~ть добрым словом жацсы сез-
лер менен еске тусириу; не~йте лихом жа-
ман деп еске алмацыз; ~й как звали зым-
гыя жоц болды.
помйнки только мн. рел. ас, садаца
(в лиге).
ПОМИНУТНО нареч. 1. (каждую мину-
ту) хэр минутта, минуту сайын; 2. перен.
(очень часто) тез-тез, жийи-жийи.
ПОМИНУТНЫЙ прил. 1. (ежеминут-
ный) хэр Минутлыц, минут сайынгы; 2.
перен. (частый, беспрестанный) тез-тез-
ден, жийи-жийи.
ПОМИРАТЬ несов. см. помереть; ~ со
смеху ишек силеси цатып кулиу.
ПОМИРИТЬ сов. кого-что, с кем-чем
жарастырыу, татыуластырыу.
ПОМИРИТЬСЯ сов. 1. с кем-чем жара-
сыу, татыуласыу; 2. перен. (примириться,
свыкнуться) кениу, шыдау.
ПОМНИИТЬ несов. кого-что, о ком-чём
ядына тусириу, ядта сацлау, есинен шы-
гармау, умытпау; я не ~ю его меи оны
умытып турыппан; он ~ит о своём обеща-
нии ол езиниц уэдесин умытпайды; ~ть
себя есин билиу; я начал ~ть себя очень
рано мен ертеден-ац есимди биле басла-
дым; не ~ть себя езин тута алмау; не
~ть себя от радости цууанышы цойнына
сыйма^.
ПбМНИТЦЬСЯ несов. 1. умытпау, ядта
сацлау, есте цалыу; насколько мне ~ся...
егер ядымнан шыцпаса...; 2. помнится
в знач. вводн. сл. ядымда бар; вы, ~ся, уже
приходили сюда ядымда бар, сиз бул жерге
бурын келген едициз.
ПОМНОГУ нареч. разг, кеп, мол; он
~ курит ол шылымды кеп шегеди.
ПОМНОЖАТЬ несов. см. помножить.
ПОМНОЖИТЬ сов. что, на что, мат.
кебейтиу; пять ~ на шесть бести алтыга
кебейтиу.
ПОМОГАТЬ несов. см. помочь.
ПО-МОЕМУ нареч. 1. (по моему мнению)
меницше, мениц пикиримше; ~ он прав
мениц пикиримше оныки дурыс; 2. (по
моему желанию) мениц тилегимше, мениц
цэлеуимше; будет ~ мениц тилегимше бо-
лады.
ПОМбц И только мн. жууынды; О об-
лить ~ями жала жабыу, сыртынан жаман-
лау, хацтан жандырыу.
помбйнцый прил. жууынды, жууын-
ды тегилетугын; ~ая яма жууынды теги-
летурын шудыр; ~ое ведро жууынды ше-
лек.
помбкн УТЬ сов. суу болып калыу,
жаурап калыу; ~ под дождем жауын-
нын, астында жаурап далы^.
помбл м. 1. (действие) тартыу, май-
далау; 2. тартылган ун, тартылган унныц
сапасы; мука мелкого ~а майда тартылган
Ун-
ПОМОЛВЦИТЬ сов. кого, с кем, уст.
атастырыу, поте оцыу; они ~лены олар
атастырылгаи.
ПОМОЛВКА ж. уст. атастырыу, пэте
одыу.
помолиться сов. намаз оцыу, сыйы-
ныу.
ПОМОЛОДЕТЬ сов. жасарыу.
ПОМОЛОТЙТЬ сов. что бираз туйиу.
помолбть сое. что тартыу, майдалау.
ПОМОЛЧАТЬ сов. бираз сейлемеу, ун-
демей турыу.
ПОМОРГАТЬ сов. кез дысыу, кез ды-
пылыдлатыу.
ПОМОРОЗИТЬ сов. что 1. тоцдырыу,
сууыцца урдырыу, уситиу; ~ цветы гул-
лерди сууыцца урдырыу; 2. (отморозить)
сууыцца алдырыу; ~ щёкн бетин сууыцца
алдырыу.
ПОМбРСКИПЙ прил. поморлылардын...,
поморлылыц; ~е селения поморлылардыц
ауыллары.
ПОМОРЩИТЬ сов. что жыйырыу; ~ лоб
мацлайын жыйырыу.
ПОМОРЩИТЬСЯ сов. жыйырылыу; ~
от боли ауырыу батцанлыцтан бетин жыйы-
рыу.
ПОМОРЬЕ с. тециз жагасы, тециз бет.
ПОМбСТ м. тахтай минбар, тахта май-
данша.
ПОМОТАТЬ сов. 1. что бираз орау, аз-маз
домалацлау; ~ нитки сабацты аз-маз
домалацлау; 2. чем, разг, шайцау, силтеу,
былгау; ~ головой басын шайцау.
ПОМОЧИ только мн. см. подтяжки;
< ходйть на помочах басында бийлиги
болмау, биреудиц айтцанынан шыцпау;
водить на помочах билмегенге басшылыц
етиу.
ПОМОЧИТЬ сое. кого-что суулау, ыгал-
лап жибериу, жауратыу; ~ волосы шашты
суулау.
помцбчь сов. кому-чему 1. кемеклесиу,
кемек бериу, жэрдем бериу, жэрдем етиу;
я ~бг брату привезти сено мен жигит
— 727 —
ПОН
агама пишен экелиуге кемеклестим; ~очь
деньгами ацша менен жердем бериу; 2. пай-
да бериу, жэрдем етиу, пайда келтириу;
лекарство ~огло дэри пайда берди; ~6чь
больному ауырыуга жэрдем етиу; ~очь
горю цыйыншылыцтан алып шыгыу, апат-
тан сацлап цалыу.
ПОМОЩНИК м. 1. жэрдемши, кемекши,
цолганат; он мне ~ во всех делах ол цэмме
ислеримде маган жэрдемши; 2. жэрдемши;
~ бухгалтера бухгалтердиц жэрдемшиси.
ПОМОЩНИЦА женск. от помощник 1.
ПОМОЩ1 ь ж. жэрдем, кемек, цолга-
быс; медицинская ~ь медициналыц жэр-
дем; оказать ~ь кому-л. биреуге цолга-
бысын тийгизиу; получить ~ь от кого-л.
биреуден жэрдем алыу; справиться без
посторонней ~и хеш кимнен жэрдемсиз
бежериу; звать на ~ь жэрдемге шацырыу;
<> подать руку ~и жэрдем керсетиу; оказать
первую ~ь дэслепки жэрдем керсетиу;
вызвать скорую~ьтез жэрдемди шацыртыу;
неотложная ~ь тоцтаусыз жэрдем.
ПОМПА I ж. (показная пышность) салт-
-салтанат, дэбдэбе.
ПОМПА II ж. (насос) помпа (суйык,-
лыуты, газды тартыу %эм шыгарыу
уур алы).
ПОМПЕЗНОСТЬ ж. салтанатлыц, дэб-
дэбелик.
ПОМПЕЗНЫЙ прил. салтанатлы, дэб-
дэбели.
ПОМПОН м. туйме шашац; шапка с ~ом
туйме шашацлы малацай.
ПОМРАЧАТЬСЯ несов. см. помрачиться.
ПОМРАЧЕНИЕ с. тунериушилик, туне-
риу, царацгы тартыу; адасыу (рассудка,
сознания); <> уму помраченье хайран
цаласац, тац цаласац.
ПОМРАЧИТЬСЯ сов. тунериу, царац-
гыланыу; адасыу (о рассудке, сознании);
пэсецлениу (о взгляде).
ПОМРАЧНЕТЬ сов. 1. тунериу, царац-
гы тартыу; 2. перен. кеуилсизлениу, ца-
па болыу.
ПОМУСЛИТЬ сов. что, разг, тупирик-
леп жибериу.
ПОМУСОЛИТЬ сов. см. помуслить.
ПОМУТЙТЬ сов. что 1. (замутить)
ылайлау, азырац ылайла^; 2. перен. адас-
тырыу; ~ разум ацылдан адастырыу.
ПОМУТИ нТЬСЯ сов. 1. (замутиться)
ылайланыу; 2. перен. адасыу; сознание
~лось санасы тунерди; <• в глазах ~лось
кез алды царауытыу.
ПОМУТНЕНИЕ с. 1. (жидкости) ылай-
ланыу; 2. перен. тунериу, царайыу; ~
роговицы кез пердесиниц царайыуы.
ПОМУТНЁЦТЬ сов. 1. (о жидкости)
ылайланыу; 2. перен. тунериу, царайыу;
глаза его ~ли оныц кезлери царайды.
ПОМУЧИТЬ сов. кого-что азап бериу,
жэбир бериу, цыйнау.
ПОМУЧИТЬСЯ сов. азап шегиу, жэбир
кериу, цыйланыу.
ПОМЧАТЬ сов. кого-что шабыу, суриу.
ПОМЧАЦТЬСЯ сов. 1. (понестись) ша-
уып женеу, сурнп кетиу, зымырап журиу;
лошади ~лись по дороге атлар жол менен
зымырап кетти; 2. (быстро побежать) асы-
гып жууырыу, цатты жууырыу; дети ~лись
с горы балалар таудан цатты жууырысты.
ПОМЫКАТЬ несов. кем-чем, разг, мэж-
бурлеу, цорлау, жэбирлеу, азаплау.
ПОМЫСЕЛ м. ой, пикир, нийет.
ПОМЫТЬ сов. кого-что жууыу, жууып
койыу.
помыться сов. чем и без доп. жууы-
ныу, жууынып алыу.
помышлйцть несов. ойлау, ядына
тусириу, ядына алыу, ойланып кериу; я
об этом и не ~ю мен бул хаццында ядыма
да алмайман.
ПОМЯНУТЬ сов. см. поминать; ~ добрым
словом жацсылыц пенен еске алыу.
помЯтцый 1. прич. от помять; 2. прил.
жымырылтан, мыжырылгаи, жапырылган,
жыйырылеан; ~ая одежда жыйырылтан
кийим; 3. прил. перен. (о лице) уйцысы-
ратан, жалыццан, царалай ешкен, шар-
шаран.
помять сов. кого-что мыжымырлау
(бумагу, одежду); жыйрыцландырыу (одеж-
ду и т. п.); жапырыу (траву); мыжырай-
тыу (посуду); ~ платье кейлекти^ жый-
рыцландырыу.
ПОМЯТЬСЯ сов. 1. мыжымырланыу
(о бумаге, об одежде); жыйрыцланыу (об
одежде и т. п.); мыжырайыу (о посуде);
жапырылыу (о траве); 2. разг, (в нереши-
тельности) иркилиу, гидирицкиреу.
ПОНАБЛЮДАТЬ сов. кого-что, за кем-чем
байцау, царап турыу, кез салып турыу.
ПОНАВЕЗТИ сов. кого-чего, разг, кеп
экелиу, кеп тасыу, мол жеткериу.
ПОНАДЕЯТЬСЯ сов. на кого-что исе-
ниу, инаныу.
ПОНАДОБИТЬСЯ сов. керек болыу,
зэрур болыу; эта книга ^мне, не скоро ~ся
бул китап жацын арада маган керек бол-
майды; если ~ся егер керек болса, егер
зэрур болса.
ПОНАПРАСНУ нареч. разг, куры, бий-
карга, босца, эйтеуир; зачем ~ его пугать
оны куры цорцытыудыц не цажети бар;
тревожиться ~ бийкарга цэуипсиниу.
ПОНАСЛЫШКЕ нареч. разг. еситип
билиу, еситиуи бойынша; знать что-л. ~
еситиуи бойынша билиу.
ПО-НАСТОЯЩЕМУ нареч. шынлап, шы-
ны менен, хацыйцат, келистирип.
ПОНАСТРОИТЬ сов. что, чего, разг.
кеп етип салыу; ~ домов жайларды кеп
етип салыу.
ПОНАТОРЕТЬ сов. в чём и без доп., разг.
эсте-ацырын уйрениу, аз-азлап уйренисиу.
ПО-НАШЕМУ нареч. 1. (по нашему мне-
нию) бизицше, бизиц пикиримизше, бизиц
ойымызша; 2. (по нашему желанию) би-
зиц тилегимизше, бизиц цэлегенимизше.
ПОНЕВОЛЕ нареч. илажсыздан, ериксиз,
ериксизден, ыцтыярсыз, шарасыз.
ПОНЕДЕЛЬНИК м. дуйшемби.
ПОНЕДЁЛЬН ЦЫЙ прил. х^р хэптелик,
хэптелик, бир хэптелик; ~ая оплата хэп-
телик мийнет ха цы.
ПОНЕЖИТЬСЯ сов. бираз назланыу,
бираз керилип созылыу.
ПОН
— 728 —
ПОНЕМНОГУ нареч. 1. (небольшими
порциями) аз-азлап, аз-аздан, азырацтан;
2. (постепенно) кем-кемнен, аз-аздан; нёбо
~ прояснилось хауа кем-кемиен ашылды;
как поживаете? — Понемногу! аухалы-
цыз цалай?_— Ебиндей!
ПОНЕМНОЖКУ нареч. разг. см. поне-
многу.
ПОНЕСЦТЙ сов. 1. кого-что алып кетиу,
алып барыу, кетерип апарыу; ~тй ребёнка
в ясли баланы яслиге алып барыу; 2. кого-
-что (некоторое время) алып журиу, кете-
рип журиу, кетерип алып журиу; ~й
немного чемодан чемоданды азырад кете-
рип жур; 3. что, перен. (потерпеть) шегиу,
тартыу; ушырау; ~тй убыток зыянга
ушырау; ~тй наказание жаза тартыу;
4. безл. чем и без доп., разг, келиу, урыу;
из столовой ~лб жареным асханадан цуу-
рылган заттыц ийиси келди; 5. безл. чем
и без доп., разг, есиу, урыу; из окна ~л6
холодом терезеден сууыц самал урды;
6. шауып кетиу7; лошади ~лй атлар шауып
кетти; <> куда его ~ло? ол кай жадда
жод болды?; ~ти вздор пэтиуасыз нэрсени
айтыу.
ПОНЕСЦТЙСЬ сов. 1. (помчаться) шауып
кетиу (туда)', шауып келиу (сюда)', лошади
~лйсь вперёд атлар ал та дарай шауып
кетти; 2. разг, (стремительно побежать)
жууырыу, жууырып шыгыу, жууырып
кетиу; 3. таралыу, тарала баслау; песня
~лась по лесу досыд тогайдыц ишине та-
рала баслады.
ПОНИ м. нескл. пони (келте бойлы
аттыц тури).
ПОНИЖАТЬ несов. см. понизить.
ПОНИЖАТЬСЯ несов. см. понизиться.
ПОНИЖЕНИЕ с. 1. теменлеу, пэс тусиу;
теменлетиу, пэс тусириу; 2. (уменьшение)
теменлеу, азайыу, арзанлау, пэсейиу, цай-
тыу; теменлетиу’, азайтыу, кемитиу, арзан-
латыу; 3. (ухудшение) теменлеу’, нашарлау;
теменлетиу; 4. (ослабление, приглушение
звучания) пэсейиу; пэсейтиу; 5. (в долж-
ности) _теменлеу, пэсецлеу.
ПОНЙЗИТЬ сов. 1. что теменлетиу,
пэс тусириу’; ~ уровень воды суудыц табын
пэстусириу; 2. что(уменьшить) теменлетиу,
азайтыу, кемитиу, арзанлатыу; ~ темпе-
ратуру температураны теменлетиу; ~ цены
баханы арзанлатыу; ~ давление басымды
азайтыу; 3. что (ухудшить) теменлетиу; ~
качество продукции енимниц сапасын те-
менлетиу; 4. что пэсейтиу; ~ голос дауысты
пэсейтиу; 5. кого(в должности) теменлеу,
пэсецлеу.
ПОНЙЗИЦТЬСЯ сов. 1. (сделаться более
низким) теменлеу, пэс тусиу, кайтыу;
киширейиу, пэсейиу; 2. (уменьшиться)
теменлеу, азайыу, кемиу, арзанлау; цены
~лись бахалар арзанлады; 3. (ухудшиться)
теменлеу, нашарланыу; качество продукции
~лось енимниц сапасы теменледи; 4. (о
звуках) пэсецлеу, пэсейиу’.
ПОНИЗУ нареч. теменнен, пэстен, жер
бети менен; дым стелется ~ тутин жер
бетине жайылды.
ПОНИКАТЬ несов. см. понйкнуть.
ПОНЙКННУТЬ сов. 1. ийилиу, темен
тусиу, бугилиу; ~нуть головой басын
ийну; 2. солыу; цветов ~ гул солыды.
ПОНИМАНИЙ Е c.'.l. тусиниу, ацлау;
~е чужой речи басданыц сезин ацлау;
тема, трудная для ~я тусиниу ушын цы-
йын тема; 2. (толкование чего-л.) тусиниу;
марксйстское ~е истории тарийхты
марксистлик кез дараста тусиниу.
ПОНИМА||ТЬ несов. см. понять; я плохо
~ю музыку мен музыканы жаман тусине-
мен; <> ~ете (ли) в знач. вводи, сл. туси-
несиз бе; ~ешь (ли) в знач. вводн. сл. ту-
синесец бе; он, ~ешь ли, очень помог
нам тусинесец бе, ол бизлерге жудэ жэрдем
етти; вот это я ~ю! эне усындай болыу
керек!; ~ть толк в чём-л. бир нэрсениц
туп мэнисин тусиниу.
ПО-НОВОМУ нареч. тазаша, жацаша;
начать жить ~ турмысты тазаша бас-
лау.
ПОНОЖОВЩИНА ж. пышацласыу.
ПОНОМАРЬ м. церк. пономарь (киши
ширкеу хызметкери).
ПОНОС м. иш ауырыу, иш етиу, иш
бурыу.
ПОНОСЙТЬ I сов. 1. кого-что кетерип
журиу, алып журиу; ~ ребёнка на руках ба-
ланы долына кетерип журиу; 2. что бираз
кийип журиу, азырац кийиу; ~ отцовские
сапоги экесиниц етигин бираз кийип жу-
риу.
ПОНОСЙТЬ II несов. кого-что (ругать,
порочить) сегиу, кейиу, масцарасын шы-
гарыу’.
ПОНОСИТЬСЯ сов. (об одежде и т. п.)
бираз кийилиу.
ПОНОШЕНИЕ с. сегиу, кейиу, масца-
расыи шыгарыу.
ПОНОШЕННЫЙ 1. прич. от поносить
I 2; 2. прил. (о платье, обуви) кийилген,
генерицкиреген, генерген.
ПОНРАВИТЬСЯ сов. кому-чему, чем у на у,
жарыу.
ПОНТОН м. понтон (1. сууда ауырлыцты
кетерип турыу ушын арналган туби
жалпац цайыц', 2. цалыцпа копир; 3. бат-
цан кемелерди кетерип шыгаратугын эс-
бап).
ПОНТОННЫЙ прил. ПОНТОН...; ~ мост
понтон кепири.
ПОНУДЙТЕЛЬНЫЦЙ прил. мэжбурлей-
тугын, мэжбур ететугын; ~е меры мэжбур-
леу илажлары; <> ~й залог грам. ериксиз
дэреже, мэжбурлеу’ дэреже.
ПОНУДИТЬ сов. кого мэжбурлеу, мэж-
бур етиу, зорлап кендириу.
ПОНУЖДАТЬ несов. см. понудить.
ПОНУЖДЕНИЕ с. мэжбурлеу, мэжбур
етиу, зорлап кендириу.
ПОНУКАНИЦЕ с. 1. (лошади) шуу-
-шуулеу, шуу деп айдау; 2. перен. разг.
кыстау, асыцтырыу, жанын алыу; испол-
нять свой обязанности без ~й езиниц
уазыйпаларын асыдпай атцарыу.
ПОНУКАТЬ несов. кого 1. (погонять)
шуй-шуйлеу, шуу деп айдау; 2. перен.
разг, (торопить) цыстау’, асыцтырыу, жа-
нын алыу.
— 729 —
ПОП
ПОНУРИТЬ сов. что темен тусириу,
темен жибериу; ~ голову басын темен
ийиу, басты темен жибериу.
ПОНУРИТЬСЯ сов. темен тусирилиу,
темен жиберилиу.
понурый прил. 1. (с уныло опущенной
головой) басын темен жиберген; 2. {унылый,
печальный) цайгылы, цапалы; ~ взгляд
цапалы нэзер.
ПОНЧИК м. децгелек берек.
ПОНЫНЕ нареч. усы уацытца дейин,
усы уацытца шейин, усы кунге дейин,
бугинге шекем, дэзирге шелли.
ПОНЮХАТЬ сов. что, чего ийискеу, ийис-
кеп кериу; <> не дать и ~ хеш иерее бермеу,
дым керсетпеу; ~ пороху урыста болып
кериу.,
ПОНЮШКНА ж. разг, бир атым; <> про-
пасть ни за ~у табаку погов. бийгуна
цэлек болыу.
ПОНЯТИЦЕ с. 1. тусиник, билим, угым;
~е прибавочной стоимости цосымша цун
тусиниги; иметь ~е о чём-л. бир нэрсе
)'ai',i',binda угымы болыу; 2. мн. понятия
[уровень понимания чего-л.) тусиниклер;
здоровые ~я дурыс тусиниклер; <> дать
~е о ком-чём-л. тусиник бериу, тусинди-
риу, таныстырыу, бир нэрселерди билди-
риу. ,
ПОНЯТЛИВОСТЬ ж. тусиниклилик,
урымлылыц, зейинлилик, пэмлилик.
ПОНЯТЛИВЫЙ прил. тусингиш, угым-
лы, зейинли, пемли; ~ ученик зейинли
оцыушы.
ПОНЯТНО 1. нареч. тусиникли; рас-
сказывать ~ тусиникли етип сейлеу;
2. в знач. вводн. сл. разг, {конечно) елбетте,
тусиникли нэрсе; я, обо всём напишу
вам мен, елбетте, дэммеси женинде сизге
жазып жиберемен.
ПОНЯТНОСТЬ ж. тусиниклилик, айцын-
лыц; вопроса мэселенин. тусиниклилиги.
ПОНЯТН ЦЫЙ прил. 1. {доступный пони-
манию) тусиникли, айцын; ~ая речь туси-
никли сез; 2. {оправданный, объяснимый)
орынлы, женли, тийкарлы; ~ая просьба
орынлы етиниш; <> ~ое дело в знач. вводн.
сл. елбетте, тусиникли нэрсе.
понятой м. гууа, гууара тартылран
адам.
ПОНЯТЬ сов. кого-что и без доп. тусиниу,
угыу; я не понял вашу мысль мен сизин,
ойыцызды тусинбедим; дать ~ тийгизип
цойыу, сездириу.
ПООБЕДАТЬ сов. туслениу, туслик жеу,
туски ауцат жеу.
ПООБЕЩАТЬ сов. кого-что, с неопр.
или с союзом «что» уэде бериу, узде етиу.
ПООДАЛЬ нареч. цашыцта, алысырацта,
узагырацта,_ арманырацта.
ПООДИНОЧКЕ нареч. бир-бирден, бир-
-бирлеп, биреулеп, жекке-жекке.
ПО-ОСЁННЕМУ нареч. гуздегише, гуз-
дегидей.
ПООСТЕРЕЧЬСЯ сов. кого-чего и без
доп. бираз цорцыццырау, тартыныу, сац-
ланыу.
ПООТВЫКНУТЬ сов. разг, кем-кемнен
умытыу.
ПООХОТИТЬСЯ сов. на кого и без доп.
ан. аулау, ацшылыц етиу.
ПООЧЕРЁДНО нареч. гезекме-гезек, нэу-
бет пенен, гезек пенен, рет пенен.
ПООЧЕРЁДНЦЫЙ прил. гезекли, нэубет-
ли, ретли; нести ~ое дежурство гезеклесип
дежурный болыу.
ПООЩРЕНИЕ с. 1. {действие) цызыц-
тырыу, марапатын бериу, цууатлау, кетер-
мелеу; 2. {похвала, награда) сыйлыц, сый,
награда.
ПООЩРИТЕЛЕН ЦЫЙ прил. цызыцты-
рыушы, марапатлаушы, цууатлаушы, ке-
термелеуши; ~ая премия цызыцтырыушы
сыйлыц.
ПООЩРЙТЬ сов. см. поощрять.
ПООЩРЯТЬ несов. кого-что цызыцты-
рыу, марапатлау, кетермелеу.
ПОП м. разг, поп {руханыйу, поста-
вить на ~а тигине цойыу.
ПОПАДАНИЕ с. тийиу, тусиу, урыу;
~ в цель нышанага тийиу; прямое ~
тууры тийиу.
ПОПАДАТЬ сов. разг, тусиу.
П ОПАДА ЦТ Ь несов. см. попасть; <> зуб на
зуб не ~ет ийек-ийегине тиймейди.
ПОПАДАТЬСЯ несов. см. попасться;
не ~ на глаза кезине керинбеу, кезине
туспеу.
ПОПАДЬЯ ж. разг, поптын. цаялы, елти.
ПОПАРИТЬ сов. кого-что пуулау, азы-
рац пууга тутыу.
ПОПАРИТЬСЯ сов. 1. (в бане) езин
пуулау, пууда турыу; 2. {некоторое время)
бираз пууланыу.
ПОПАРНО нареч. еки-екиден, жуп-жуп-
тан; дети шли ~ балалар еки-екиден журип
кетти.
ПО-ПАРТИЙНОМУ нареч. партия жо-
лына мууапыц, партияша.
ПОПАЦСТЬ сов. 1. в кого, во что тийги-
зиу, тийиу, тусириу; киргизиу; еткериу;
~сть в цель 1) нышанага тийгизиу; 2) перен.
жан жерине тийгизиу; мяч ~л в ворота
топ дэруазага барып кирди; ~сть ниткой
в ушко иголки сабацты ийнениц кезине
еткериу; 2. во что тусиу, басыу, басып
алыу; ~сть в яму шукырга тусиу; ~сть
ногой в грязь аягын ылайга басып алыу;
3. во что, на что {войти, пройти, прийти)
кириу, барыу; жетиу, улгериу; с улицы
вам не ~сть в дом кеше беттен жайга кире
алмайсыз; как мне ~сть на вокзал? маган
вокзалга цалай барыуга болады?; вовремя
~сть на поезд поездга ез уацтында улге-
риу; 4. во что тусиу, болыу, цалыу; в сети
~ло много рыбы ауга кеп балыц тусипти;
5. во что, на что, подо что (оказаться)
тусиу, ушырау, дуушар болыу; ~сть в плен
тутцынга тусиу; ~сть в беду бэлеге ушы-
рау; ~сть под суд судца тусиу; ~сть под
дождь жауынга ушырау; 6. во что, на что,
разг, {быть назначенным, принятым) ка-
был етилиу, кириу; ~сть на работу жумыс-
ца кириу; ~сть в университет универси-
тетке цабыл етилиу; ~сть во флот флотца
цабыл етилиу; 7. безл. кому-чему, разг,
(получить наказание) жазасын алыу, са-
зайын тартыу, кепис еситиу; ему ~ло от
поп
— 730 —
родителей ол ата-анасынаи кейис еситти;
где ~ло дус келген жерде; как ~ло
1) (в беспорядке) цалай болса солай, ретсиз,
былгастырып, бас-аягына карамай; сва-
лить дрова как ~ло отынды цалай болса
солай уйип таслау, отынды ретсиз жый-
нау; 2) (без определённых правил) тэртип-
сиз, ретсиз; ~сть впросак цолайсыз жаг-
дайга тусиу; ~сть пальцем в нёбо келис-
пейтугын затты айтыу; ударить чем ~ло
цолына илинген нерсе менен урыу; ~сть
в самую точку дел устине тусиу, нац устине
тусиу; ~сть в лапы кому-л. биреудин,
царамагында болыу, биреудиц цол астында
болыу; ~сть на глаза керинип цалы^,
Козине тусиу; ~сть под руку 1) цолынын,
астында болыу (зат тууралы)-, 2) цолына
абайсызда тап болыу.
ПОПАЦСТЬСЯ сов. 1. тусиу, ушырау;
~сться на удочку 1) цармацца тусиу;
2) перен. биреудиц алдауына ериу, биреу-
диц цолына тусиу; 2. цолга тусиу, усла-
ныу, айыбы ашылыу; вор, наконец, ~лся
уры ацырында цолга тусти; 3. кому, разг,
(повстречаться) гезлесиу, дуушакерлести-
риу, жолыгысыу, ушырасыу, тап болыу;
на лестнице мне ~лся брат басцышта
маган агам дуушакерлести; <> ~сться на
глаза кому-л. кезге тусип цалыу; ~сться
под руку 1) цолынын. астында болыу (зат
тууралы)-, 2) цолына абайсызда тап
болыу.
ПОПАХИВАТЬ несов. чем и без доп., разг.
азырац ийиси келиу, ийислениу; ийислене
баслау (о портящихся продуктах)-, ~ ды-
мом тутиннин. ийиси келиу.
ПОПЕРЁК 1. нареч. кесесине; распилить
бревно ~ аргытты кесесине кесиу; 2. предлог
с род. п. кесесине, кеселеп; поставить
телегу ~ улицы арбаны кешеге кесе цо-
йыу; стать кому-л. ~ дороги биреуге
тосцынлыц ислеу, жол бермеу; стать ~
горла кому-л. биреудиц жанына тийиу,
биреуди бийзар етиу; вдоль и ~ 1) (во
всех направлениях) демме жерин, бэрин;
изъездить страну вдоль и ~ елдин. хэмме
жерин дыдырып шыгыу; 2) (совершенно,
вполне) бастан аяц, ебден, толыц, дым цал-
дырмай; изучить вопрос вдоль и ~ меселе-
ни эбден пзертлеу.
ПОПЕРЕМЕННО нареч. алмасып, гезек-
ме-гезек, гезеклесип, ретме-рет, ретлесип,
нэубетлесип; читать вслух ~ гезекме-
-гезек дауыслап оцыу.
ПОПЕРЕЧИНА ж. кесе агаш.
ПОПЕРЕЧНИК м. келдене, кесе ени;
бревно пятидесяти сантиметров в ~е келде-
неси елли сантиметр болган берене.
ПОПЕРЕЧНЫЙ прил. келдене, кесе;
кесе ени; ~ разрез келдене кесик; <> каж-
дый встречный и ~ ким болса сол.
ПОПЕРХНУТЬСЯ сов. шацалып цалыу,
шацалып жибериу, туйилип цалыу.
ПОПЕРЧИТЬ сов. что бурышлау, бурыш
салыу.
ПОПЕТЬ сов. бираз цосыц айтыу.
ПОПЕЧЕНИЕ с. рамхорлыц, цэуендер-
лик, асырау, тэрбия; оставить на чьё-л. ~
биреудиц гамхорлыгына цалдырып кетиу.
ПОПЕЧИТЕЛЬ м. 1. (опекун) гамхор,
асыраушы, тэрбиялаушы; 2. уст. попе-
читель (патша Россиясында агартыу жу-
мысларын басцарыушы адам)-, ~ гимназии
гимназиянын, попечители.
ПОПЕЧИТЕЛЬНИЦА женск. от попе-
читель.
ПОПЕЧИТЕЛЬСТВО с. 1. (опекунство)
гамхоршылыц, цэуендершилик, асырау-
шылыц, тэрбиялаушылыц; 2. уст. (бла-
готворительное учреждение) попечитель-
ство (революциядан бурынгы Россияда кр-
уендерлик етиуши мгкемё).
ПОПИВАТЬ несов. разг. 1. что (пить
понемногу) ишип турыу, уацты-уацты ишиу;
2. (пьянствовать) ишершиликке берилиу,
мэскунемшиликке берилиу.
ПОПИРАТЬ несов. 1. кого-что, уст.
басыу, басып турыу; 2. что, перен. (уни-
жать) аяцца басыу, цорлау; ~ чьи-л.
права биреудиц хукукларын аяцца ба-
сыу.
ПОПИРОВАТЬ сов. тойлау, тойра ^ат-
насыу.
ПОПИСАТЬ сов. что и без доп. жазын-
кырау, бираз уакыт жазыу; О ничего не
попишешь хеш нэрсе ислей алмайсан.,
илаж жоц.
ПОПИСКИВАТЬ несов. разг, шыйцыл-
дай бериу, бираз шыйцылдау.
ПОПИСЫВАТЬ несов. что и без доп., разг.
ара тура жазыу, хэр уакта жазыу, жазып
турыу; ~ стишки хэр уакта косых жазып
турыу.
ПОПЙТЬ сов. что, чего бираз ишиу,
азы-кем ишиу.
ПОПЛАВАТЬ сов. жузип журиу, цал-
цып журиу, ыгып журиу.
ПОПЛАВОК м. 1. (рыболовный) цалцы;
2. (плавучий указатель) цалцыма (кеме
жолын ямаса басца нгрселерди керсетиуши
белги).
ПОПЛАКАТЬ сов. 1. (немного) азырац
жылау, кез жасын тегиу; 2. перен. (пого-
ревать) цайгырыу, цыйланыу, екиниу.
ПОПЛАТИТЬСЯ сов. чем, за что и без
доп. жазасын тартыу, азабын шегиу, са-
зайын тартыу.
ПОПЛЕВАТЬ сов. на кого-что, разг.
тукириу, азырац тукириу.
ПОПЛЁВЫВАТЬ несов. на что и без доп.,
разг, уацты-уацты тукириу.
ПОПЛЕСТИСЬ сов. разг, суйретилип
журиу, уян. журиу, аягын зорга басыу.
ПОПЛИН м. поплин (гезлеме).
ПОПЛИНОВЫЙ прил. поплиннен ислен-
ген, поплиннен тигилген.
ПОПЛУТАТЬ сов. разг, адасыу, адасып
журиу.
ПОПЛЫ||ТЬ сов. 1. жузйу; ~ть брассом
брасс усылы менен жузйу; ~ть по течению
1) (о судне, лодке и т. п.) ыцца журиу,
ыгыу; 2) (о человеке) ыцца жузйу; 3) (о пред-
мете) цалцып ыгыу; 2. перен. эстен жылы-
сыу; облака ~ли по нёбу бултлар аспанда
ацырын таралды.
ПОПЛЦЯСАТЬ сов. ойнау, бийлеу; <> ты
у меня ~яшешь мен саган еле керсетемен,
сен еле кересен,.
— 731 —
ПОП
ПОПОВЩИНА ж. попшыллыц (диний-
-мистикалыц кез царас $гм исеним).
ПОПОИТЬ сов. кого-что ишкизиу, иши-
РИУ- ... .
ПОПОЙКА ж. разг, ишкиликли отырыс-
па, мескунемшилик.
ПОПОЛАМ нареч. 1. екиге тец белип,
тец белип, теппе-тец, тец жарты, ортасы-
нан; распилить бревно ~ беренени орта-
сынан кесиу; разделить что-л. ~ бир нэр-
сени екиге тец белиу; 2. (на паях) шерик,
шериклесип, тец жары; купить что-л.
~ с кем-л. бир нэрсени биреу менен шерик-
лесип сатып алыу; 3. (наполовину) тец
жартысы; дождь ~ со снегом цар аралас
жауын; <> с грехом ~ зордан, зорга.
ПОПОЛЗНОВЕНИЕ с. сырлы нийет,
жасырын нийет, арзыу; иметь ~ что-л.
сделать бир нэрсени ислеуге жасырын
нийет етиу.
ПОПОЛЗТИ сов. суйрелиу, жер бауыр-
лап журиу, ецбеклеу.
ПОПОЛНЕНИЕ с. 1. (действие) толыцты-
рыу, цосылыу; толыцтырылыу, цосылылыу;
~ библиотеки библиотеканы толыцтырыу;
2. воен, цосымша куш, цосымша ескер; на
фронт прибыло ~ фронтца цосымша куш
цосылды.
ПОПОЛНЕТЬ сов. семириу, жууаныу,
толысыу.
ПОПОЛНИТЬ сов. что, чем толыцтырыу,
толтырыу, кетериу, цосылыу; ~ свой знания
езиниц билимлерин толыцтырыу.
пополниться сов. чем толыцтыры-
лыу, то л ыты у, кетерилиу, цосылылцу.
ПОПОЛНЯТЬ несов. см. пополнить.
ПОПОЛНЯТЬСЯ несов. см. пополниться.
ПОПОЛОСКАТЬ сов. что шайып тастау,
шайцау, шайыу; ~ бельё кирди шайып
тастау; ~ рот ауыз шайыу.
ПОПОЛУДНИ нареч. тустен кейин, тус
цайта, кун ауран сон,; в два часа ~ тустен
кейин саат екиде.
ПОПОЛУНОЧИ нареч. тун ортасынан
сон., тун жарпында, тун жарпысынан
кейин, ярым ацшамнан сон., ярым ацшам
ауган соц; в два часа ~ тун ортасынан
сон, саат екиде.
ПОПОЛЬЗОВАТЬСЯ сов. чем пайдала-
ныу, пайдасына асырыу, пайдасына жум-
сау.
ПОП ОМНИ ЦТЬ сов. что, разг, умытпау,
яддан шьиармау; ~ моё слово мениц
сезимди яддан шыгарма.
ПОПОНА ж. жабыу, бастырыц.
ПОПОРТИТЬ сов. что, разг, бузыу,
заялау,, зыян тийгизиу.
ПОПОРТИТЬСЯ сов. разг, сел бузылыу,
азырац заяланыу, сел зыянланыу.
ПОПОТЕТЬ сов. разг. 1. (немного) азы-
рац терлеу, тер шыгыу, жибисиу; 2. над
чем, перен. терлеу, цыйланыу, басын ауыр-
тыу, кеп ойланыу; ~ над задачей мэселе-
ниц устинде цыйланыу.
ПОПОТЧЕВАТЬ сов. см. потчевать.
ПОПРАВЕТЬ сов. полит, оцшыл болыу,
оцшыллыцца тартыу.
ПОПРАВЙМЦЫЙ прил. дузетерлик, ду-
зетиуге болатугын, женленетугын, оцла-
натугын; ~ая ошибка дузетиуге болату-
гын цэте; дело ~ое дузетерлик ис.
ПОПРАВИТЬ сов. 1. что (починить)
дузетиу, оцлау; 2. кого-что (исправить)
дузетиу; ~ рисунок сууретти дузетиу;
~ произношение сездиц айтылыуын дузе-
тиу; 3. что дузеу, женлеу; ~ причёску
перед зеркалом айнаныц алдында шашын
тарап женлеу; 4. что (восстановить, улуч-
шить) кетериу, жацсылау, жацсартыу;
~ своё здоровье езиниц ден саулыгын
кетериу.
ПОПРАВИЦТЬСЯ сов. 1. (исправить
свою ошибку) дузетиу, дурыслау, женлеу;
он оговорился и тут же ~лся ол жацылы-
сып кетип сол заматта дузетип жиберди;
2. (улучшиться) оцалыу, женлениу, жац-
сыланыу; дела у него ~лись оныц ислери
женленди; 3. семириу (пополнеть)', оцалыу,
айыгыу, жазылыу, сауалыу (выздороветь).
ПОПРАВЦКА ж. 1. (действие) дузетиу,
оцлау; 2. (восстановление здоровья) семи-
риу; оцалыу, айыгыу, жазылыу, сауалыу;
больной быстро шёл на ~ку науцас тез
айыга баслады; 3. (исправление, дополне-
ние) дузетиу; внести в текст несколько
~ок текстке бир неше дузетиулер кир-
гизиу.
ПОПРАВЛЯТЬ несов. см. поправить.
ПОПРАВЛЯТЬСЯ несов. см. поправить-
ся.
попрактиковаться сов. практика-
дан етиу, тежирийбе алып шыгыу.
ПОПРАТЬ сов. см. попирать.
ПО-ПРЕЖНЕМУ нареч. бурынгыша, бу-
рынгыдай, баягыдай; он ~ хорошо учится
ол бурынгыдай жацсы оцыйды.
ПОПРЁК м. бетине басыу, бетине айтыу,
кек етиу, ныцыртып айтыу.
ПОПРЕКАТЬ несов. см. попрекнуть.
ПОПРЕКНУТЬ сов. кого, чем бетине
басыу, бетине айтыу, кек етип айтыу,
ныцыртып айтыу.
ПОПРИВЫКНУТЬ сов. к кому-чему и
без доп., разг, азы кем уйренисиу, уйрени-
сицкиреу.
ПОПРИЩЕ с. майдан, тарау; иа ~ про-
свещения билимлендириу майданында.
ПО-ПРИЯТЕЛЬСКИ нареч. ашналарша,
таныслыц ретинде, досларша.
ПОПРОБЦОВАТЬ сов. 1. что (испытать)
сынап кериу, кезден еткериу; ~овать
свой силы езиниц кушин сынап кериу;
2. что (на вкус) дэмин кериу, татып кериу;
~овать суп сорпаныц дэмин кериу; 3. что,
с неопр. (попытаться сделать) хэрекет
етип кериу, тэуекел етиу; ~овать выяс-
нить вопрос мэселени аныцлауга хэрекет
етип кериу; я ~ую помочь вам мен сизге
жэрдем етиуге хэрекет етип керемен;
О только ~уй! солай етип кер!, сондай
ислеп кер!
ПО ПР ОС ЙТЬ сов. см. просить.
ПОПРОСЙТЬСЯ сов. разг, рухсат алыу,
сораиыу, жууап алыу.
ПОПРОСТУ нареч. разг. 1. ешейнн,
епиуайы; 2. в знач. усил. частицы (просто-
-напросто) ап-ацсат ейтеуир-ац, цалай
болса солай; его ~ выбросили за дверь
поп
— 732 —
оны цалай болса солай цапыдан шыга-
рып таслады.
ПОПРОШАЙКА м. и ж. разг. 1. (нищий,
нищая) дийуана, тиленши; 2. пренебр.
тиленшек, сораншац.
ПОПРОШАЙНИЧАТЬ несов. разг. 1. (ни-
щенствовать) дийуаналыц етиу, тиленше-
лик етиу; 2. пренебр. (выпрашивать) тиле-
нип цоймау, сорап цойма^.
ПОПРОШАЙНИЧЕСТВО с. разг. 1. (ни-
щенство) дийуанашылык, тиленшилик;
2. пренебр. (приставание с просьбами)
тиленип цоймаушылыц, сорап цоймау-
шылыц.
ПОПРОЩАТЬСЯ сов. с кем-чем хошла-
сыу, хошласып цалыу, хош айтысыу.
ПОПРЫГАДЬ сов. 1. (некоторое время)
секириу, ыргыу; 2. (один за другим) из-
-изинен секириу; все ~ли в воду сууга
барлыгы из-изинен секирди.
ПОПРЫГУН м. разг, тынымсыз, ушып
цонар, ушцалац.
ПОПРЫГУНЬЯ женск. от попрыгун.
ПОПРЫСКАТЬ сов. кого-что, чем, разг.
себиу, буркну; ~ духами етир суу себиу.
ПОПРЯТАТЬ сов. кого-что жасырыу,
жйсырып тастау, цымтау.
ПОПРЯТАТЬСЯ сов. жасырыныу, цым-
таныу.
ПОПУГАЙ м. 1. зоол. тоты, тоты цус; 2.
перен. разг, ерме (езиниц пикири жоц
адам).
ПОПУГАТЬ сов. кого, кем-чем, разг.
цорцытыу, уркитиу, цорцытып жибе-
риу.
ПОПУДРИТЬ сов. кого-что пудралау,
пудра жагыу.
ПОПУДРИТЬСЯ сов. пудрланыу.
ПОПУЛЯРИЗАТОР м. таратыушы, кен-
нен таратыушы, тусиндириуши.
ПОПУЛЯРИЗАЦИЯ ж. таратыу, пен-
ней таратыу, тусиндириу.
ПОПУЛЯРИЗИРОВАТЬ сов. и несов.
1. что (излагать в популярной форме)
тусиникли етип айтыу; 2. кого-что жайыу,
кеннен таратыу, кеннен тусиндириу; ~ все
виды спорта спорттыц барлыц турлерин
таратыу; ~ новую книгу жаца китапты
кеннен таратыу.
ПОПУЛЯРИЗОВАТЬ сов. и несов. см.
популяризировать.
ПОПУЛЯРНОСТЬ ж. 1. (доступность)
тусиниклилик, эпиуайылылыц; ~ лекции
лекциянын тусиниклилиги; 2. (извест-
ность) белгилилик, мэлимлилик, аты
шыццанлылыц, кеннен танылыулыц; ~ пи-
сателя жазыушынын белгилилиги; поль-
зоваться широкой ~ю кецнен танылыу.
ПОПУЛЯРНЫЙ прил. 1. (доступный)
тусиникли, епиуайы, ацсат; ~ое изложение
тусиникли баян, епиуайы баян; 2. (извест-
ный) белгили, мелим, кец таралган, атац-
лы; ~ая книга хэммеге мелим китап; ~ый
певец белгили цосыцшы.
ПОПУРРЙ с. нескл. попурри (дар турли
белгили намалардан цуралган музыкалыц
шыгарма).
ПОПУСТИТЕЛЬСТВО с. бийпаруа ца-
раушылыц, жол цойыушылыц.
ПОПУСТИТЕЛЬСТВОВАТЬ несов. кому-
-чему жол цойыу, цылмыслы иске бийпар-
уа царау.
ПО-ПУСТОМУ нареч. см. попусту.
ПОПУСТУ нареч. разг, бийкарга, пай-
дасыз, цуры; не тратить времени ~ уацыт-
ты бийкарга сарып етпеу.
ПОПУТНО нареч. бир цатарда, соныц
менен бирге, жол шубай, женекей, усыган
байланыслы; сделать что-л. ~ бир нэрсени
женекей ислеу; задать вопрос ~ жолшы-
бай copay бериу.
ПОПУТН цый прил. 1. (идущий в одном
направлений) оц келген, жолшыбай, жол-
дас; ~ый ветер оц келген самал; ~ая
машина жол машина, жолшыбай машина;
2. (совершаемый одновременно) жолшыбай,
бирге, женекей, бир Уацытта, тиркеп,
цоса; ~ое задание женекей тапсырма;
~ый вопрос коса берилген сауал.
ПОПУТЧИК м. 1. жолдас, бирге журиу-
ши; 2. перен. уацытша жолдас, жолдан
цосылган (сиясий жэмийетлик цэрекетлер-
гё).
ПОПУТЧИЦА женск. от попутчик 1.
ПОПЫТАТЬ сов. что, чего, разг, сынап
кериу, тексерип кериу; <> ~ счастья бахы-
тын сынап кериу.
ПОПЫТАТЬСЯ сов. сынап кериу, тек-
серип кериу.
ПОПЫТКЦА ж. тырысыу, умтылыу, уры-
ныу, хэрекет етиу; предпринять у хэрекет
етип кериу.
ПОПЫХИВАТЬ несов. разг, пыцсып
жаныу, тутинленип жаныу, пысылдап алы-
сыу; в печке ~ли дрова печьте отын пыц-
сып жанып атты.
ПОПЯТИТЬСЯ сов. шегиниу, бесиу, кет-
кеншеклеу.
ПОПЯТНЦЫЙ прил.: идтй на ~ый, идтй
на ~ую разг, райдан цайтыу, пикиринен
таныу.
ПОРА ж. см. поры.
ПОР||А ж. 1. уацыт, мехэл, мезгил, шаг,
гез; весенняя ~а бедер уацты, бецерги
медел; ночная ~а тун уацты, тунги мезгил;
счастлйвая ~а бахытлы уацыт; 2. в знач.
безл. сказ, уацыт болды, уацыт жетти;
~а на работу жумыс уацты болды; ~а до-
мой уйге цайтатугын уацыт жетти; <> на
первых ~ах еуел басында; в ту пору сол
уацытта; до сих пор 1) (до этого времени)
усы уацытца шекем; 2) (до этого места)
усы жерге шекем; до тех пор сол уацытца
шенли; до какйх пор? цашанга дейин?,
цай уацытца шейин?; до ~ы до времени
уацытша, хезирше; с давних пор бурыннан
бери, озалдан бери, кеп уацыттан бери;
с некоторых пор бир цанша уацыттан бери;
с той ~ы, с тех пор сол уацыттан бери,
соннан бери; с этих пор усы уацыттан бери;
в самую пору (вовремя) дел уацтында, ез
уацтында.,
ПОРАБОТАЦТЬ сов. бир цанша ислеу,
бираз ислеу, жумыс етиу; я ещё час ~ю
мен еле бир саат ислеймен.
ПОРАБОТЙТЕЛ Ьлг. цул етиуши, езиуши.
ПОРАБОТЙТЬ сов. кого-что 1. (обра-
тить в рабство) цул етиу, цулга айлан-
— 733 —
ПОР
дырыу; 2. перен. (подчинить своей власти)
езиу, багындырыу.
ПОРАБОЩАТЬ несов. см. поработить.
ПОРАБОЩЕНИЕ с. 1. дул етиу, цулга
айландырыу, цуллыц; 2. перен. езиушилик,
багындырыу шылыд.
ПОРАВНЯЦТЬСЯ сов. с кем-чем тепле-
сиу, цатарласыу; автобус ~лся с нашей
машиной автобус бизиц машинамыз бенен
цатарласты.
ПОРАДОВАЦТЬ сов. кого-что цууанды-
рыу, цууантыу, шадландырыу; ои меня
~л своими успехами ол мени езиниц ерис-
кенликлери менен цууантты.
ПОРАДОВАТЬСЯ сов. кому-чему, за кого-
-что цууаныу, шадланыу, мэс болыу;
~ за товарища досты ушын цууаныу,
достына цууаныу.
ПОРАЖАТЬ несов. см. поразить.
ПОРАЖАТЬСЯ несов. см. поразиться.
ПОРАЖЕНИЕ с. 1. (действие) урыу;
тийгизиу, атып тусириу; ~ цели ныша-
наныц атып тусирилиуи; 2. (неудача) жеци-
лиу; цыйралыу; потерпеть ~ 1) воен.
жецилип цалыу; 2) перен. сетсизликке
ушырау; нанести ~ жециу, цыйратыу;
3. мед. зыянланыу, бузылыу; ~ сердёчно-
-сосудистой системы журек тутикшелери
системасыныц зыянланыуы; ~ в правах
юр. хукуцынан айырыу.
ПОРАЗБРЕСТЙСЬ сов. разг, тарцасып
кетиу.
ПОРАЗВЕДАТЬ сов. что и без доп., разг.
барлау, излеу, байцау.
ПОРАЗДАВАТЬ сов. что улестирип бе-
риу, тарцатыу.
ПОРАЗДУМАТЬ сов. о ком-чём и без
доп. терец ойлау, ойланыу.
ПОРАЗИТЕЛЬНО нареч. тац цаларлыц,
дайраи цаларлыц, ежайып.
ПОРАЗЙТЕЛЬН ЦЫЙ прил. тац цалар-
лыц, тац цалгандай, хайран каларлык.,
хайран цалгандай, эжайып; ~ое зрелище
эжайып керинис; ~ая новость тац калар-
лык жацалыц; ~ое сходство хайран калар-
лык уцсаслыц.
ПОРАЗЙЦТЬ сов. кого-что 1. (нанести
удар) урыу, жарадар етиу, елтириу; 2. (раз-
бить, победить) жециу, цыйратыу; ~ть
врага, душпанды жециу; 3. (о болезни)
зыян келтириу, хекис келтириу; его ~л
паралич оган лец кесели зыян келтирди,
лэц кесели оган хэкис келтирди; 4. чем,
перен. (удивить) тац цалдырыу, хайран
цалдырыу; его мастерство нас ~ло оныц
шеберлиги бизлерди тац цалдырды.
ПОРАЗЙТЬСЯ сов. тац калыу, хайран
калыу.
ПОРАЗМЫСЛИТЬ сов. о ком-чём и без
доп. ебден терец ойланыу, цатты ойланыу.
ПОРАЗМЯТЬСЯ сов. разг, бойын жазыу,
цурысын жазыу.
ПОРАНИТЬ сов. кого-что жарадар етиу,
бираз жарадар цылыу.
ПОРАНИТЬСЯ сов. чем и без доп., разг.
жарадар болыу, езин жарадар етиу.
ПОРАНЬШЕ сравнит, ст. от прил.
ранний и нареч. рано ертерек, бурынырак,
алдырак-
ПОРАСКИДАТЬ сов. кого-что, разг, ша-
шып тастау, ыладтырып тастау.
ПОРАСКЙНУТЬ сов.: ~ умом ойлап
кериу.
ПОРАСПРОДАТЬ сов. кого-что, разг.
сатып жибериу, сатып койыу.
ПОРАССКАЗАТЬ сое. что, о ком-чём,разг.
кеп нэрсени айтыу, кеп нэрсени гэп
етиу.
ПОРАССПРОСЙТЬ сов. кого-что, о ком-
-чём, разг, кеп нэрселерди сорастырыу, кеп
адамлардан сорастырыу.
ПОРАСТАТЬ несов. см. порасти 2.
ПОР || А СТ И сов. 1. (прибавиться в росте)
есиу, бойы есиу; 2. чем басып кетиу; тро-
пинка ~осла травой соцпацты шеп басып
кетипти.
ПОРВАТЬ сов. 1. что (разорвать) жыр-
тыу, жыртып тастау; ~ одежду кийимди
жыртыу; ~ письмо хатты жыртып тастау;
2. с кем-чем, перен. узиу, тоцтатыу; ~ отно-
шения с кем-л. биреу менен царым-цатнас-
ты тоцтатыу; ~ связь с кем-л. байланыс-
ты узиу.
ПОРВАТЬСЯ сов. 1. (разорваться) жыр-
тылыу, жыртылып кетиу; 2. перен.
(о связи, отношениях) узилиу, тоцтатылыу.
ПОРЕВЕТЬ сов. разг. 1. (о животных)
мециреу, мацырау, екириу; 2. (поплакать)
екирип жылау, бацырып жылау.
ПОРЕДЁЦТЬ сов. сийрексиу, сийрексип
цалыу; лес ~л тогай сийрексиди; волосы
сильно ~ли шашлар сийрексип калды.
ПОРЕЗ м. 1. (действие) кесип алыу;
2. (рана) кесик, жара, тилинген жер.
ПОРЕЗАТЬ сов. 1. что, чего (нарезать)
тУУРаУ; 2. что кесип алыу; ~ палец брит-
вой пэки менен бармацты кесип алыу;
3. кого-что (зарезать) пышацлап елтириу,
бауызлау, шалыу, ба^ызлап елтириу, ша-
лып елтириу; ~ всех кур барлыц тауыц-
ларды бауызлау.
ПОРЕЗАТЬСЯ сов. чем и без доп. езин
кесип алыу; ~ стеклом эйнек пенен езин
кесип алыу.
ПОРЕЗВЙТЬСЯ сов. бираз ойнау, топа-
лац салыу (о ребёнке)-, ойнацшыу, секирип
жортыу (о животных).
ПОРЕКОМЕНДОВАТЬ сов. 1. кого-что,
кому усыныу, усыныс етиу; ~ хорошего
работника жацсы хызметкерди усыныу;
2. что, кому (посоветовать) кецес бериу,
ацыл бериу.
ПОРЕЧЬЕ с. обл. дэрья бойы, дэрья
жагасы.
ПОРЕШЙЦТЬ сов. разг, бир пикирге
келиу, жуумацца келиу, шешиу; так мы
и ~ли бизлер усылайынша жуумацца
келдик.
ПОРЖАВЕТЬ сов. разг, тат басып кетиу,
зецлениу.
ПОРИСОВАТЬ сов. кого-что бираз суу-
рет салыу.
ПОРИСОВАТЬСЯ сов. езин керсе-
тиу,^ мацтаныу.
ПОРИСТОСТЬ ж. майда тесиклик.
ПОР И СТ ЦЫЙ прил. в разн. внач. майда
тесикли; ~ая кожа майда тесикли тери;
~ый чугун майда тесикли шойын.
ПОР
— 734 —
ПОРИЦАНИЕ с. кейис, сегис, ескер-
тиу; вынести кому-л. общественное ~
кепшилик тэрепинен сегис жарыялау.
ПОРИЦАТЬ несов. кого-что, за что
жацтырмау, хош кермеу, кейиу, сегиу,
уялтыу.
ПОРКА I ж. (распарывание) сегиу, сетиу.
ПОРКА II ж. (наказание) урыу, сабау,
камшылау.
ПОРНОГРАФИЧЕСКИЙ прил. порногра-
фиялыц.
ПОРНОГРАФИЯ ж. порнография (жы-
ныслыц цатнасыцлардыц уятсыз керсети-
лиуи).
ПбРОВНУ нареч. теппе-тец, тец, тец
етип, бип-бирдей, бирдей; разделить ~
теппе-тец белиу; все получили ~ демме-
сиде тец алды.
ПОРОГ м. 1. босага, табалдырыц; пере-
ступить ~ босагадан атлау; 2. шарлауыц;
<> на ~ не пускать кого-л. уйге киргизбеу;
обивать ~и босагасын тындырмау.
ПОРОДЦА ж. 1. туцым, несил; курдючная
~а овец цойлардыц цуйрыцлы туцымы,
цуйрыцлы цой туцымы; 2. тур; ценные
~ ы дерева агаштыц бадалы турлери;
3. разг, (род, семья, родня) урыц, туцым;
он в нашу ~у ол бизиц туцымымыз; 4. геол.
жыныс; горные ~ы тау жыныслары.
ПОРОДИСТОСТЬ ж. туцымлылыц, но-
силлилик.
ПОРОДИСТЫЙ прил. хасыл туцым, ха-
сыл туцымлы; ~ конь хасыл туцымлы ат.
ПОРОДИТЬ сов. 1. кого-что, уст. (ро-
дить) тууыу; 2. что, перен. (послужить
причиной) таратыу, туудырыу, пайда етиу,
деретиу.
ПОРОДНИТЬ сов. кого-что 1. (сделать
родными) тууысцан цылыу, агайин цылыу,
тамыр цылыу, жик-жат етиу; 2. перен.
(сблизить) жацын етиу, жацын цылыу.
ПОРОДНИТЬСЯ сов. с кем тууысцан
болыу, агайин болыу, тамыр болыу, жик-
-жат болыу.
ПОРОЖДАТЬ несов. см. породить.
ПОРОЖДЕНИЕ с. деретпе, нэтийже,
жемис.
ПОРОЖИСТЫ ||Й прил. шарлауыцлы;
^ая река шарлауыцлы дэрья.
ПОРОЖНЦИЙ прил. разг, бос, цуры;
<~ее ведро бос шелек; переливать из пу-
стого в ~ее погов. не боса соны айтыу.
порожняк м. жуксиз, бос, цуры (со-
став, вагонлар, арбалар).
ПОРОЖНЯКОМ нареч. разг, жуксиз,
бос,, куры.
ПОРОЗН Ь нареч. разг, айырым-айырым,
белек-белек, жекке-жекке, бирим-бнрим.
ПОРОЗОВЕТЬ сов. шала кызарыу, цы-
зарыццырау, цызгылт тартыу.
ПОРбЙ нареч. уацты-уацты, базда, гейде,
гей уацта, анда-санда.
ПОРбк м. 1. кемшилик, айып; лжи-
вость— большой ~ жалганшылыц— ул-
кен айып; 2. (разврат) бузыклык, дара-
мышылыц; 3. (физический недостаток) мин,
айып; <> ~ сердца журек кесели.
ПОРОСЁНОК м. торай.
ПОРОСИТЬСЯ несов. торайлау.
ПОРОСЛЬ ж. 1. (молодые побеги} пу-
тацша; 2. (молодой лес} жас тогай; 3. перен.
(потомство, молодое поколение) жеткии-
шек, жас е^лад.
ПОРОСЯТИНА ж. торайдыц геши.
ПОРОСЯЧИЙ прил. торай..., торайдыц.
ПОРОТЬ I несов. сегиу, сетиу; ~ пальто
пальтоны сетиу.
ПОРОТЬ II несов. кого-что, разг, (бить,
сечь) урыу, сабау, камшылау.
ПОРбтЬ III несов. что, разг.: ~ горячку
асыгыу, алды-артынан суриниу; ~ чепуху
ейтеуир нэрсени гэп етну.
ПОРОТЬСЯ несов. разг, (рваться по шву)
сегилиу, сетилиу.
ПОРОХ м. 1. дери; бездымный ~ ак
дери, тутинсиз дери; чёрный ~ кара дэри;
2. разг, (о пылком, горячем человеке) шац-
кан, от; <0 держать ~ сухим цорганыуга
демме уакыт таяр болыу; тратить ~ даром
кушти бийкарга жумсау; он ~у не нюхал
ол урыста болмаган; не хватает ~у кушн
келмейди, дели жетпейди, колынан кел-
мейди; он ~у не выдумает ол укыпсызырак,
оныц уцыбы жогырац; пахнет ~ом урыстыц
ийиси аццыйды, урыс цеупи тууып
тур.
ПОРОХОВНИЦА ж. дерн ыдыс, дэри
сауыт; < есть ещё порох в ~х еле
куш-карыу бар.
ПОРОХОВОЙ прил. дэри; ~ погреб де-
ри дамба.
ПОРОЧИТЬ несов. кого-что 1. (позо-
рить) бийаброй етиу, абройын тегиу,
масцара ети^, жаманлау, царалау; ~
чью-л. репутацию биреудин, абройын тегиу;
2. (осуждать) жаманлау, царалау, айып-
лау, жацтыриау; ~ чью-л. работу би-
реудин, жумысын жаманлау.
ПОРОЧНОСТЬ ж. 1. (безнравствен-
ность) бузыцлыц, дарамылыц; 2. (непра-
вильность) дэтелик, надурыслыц; ~ дока-
зательства дэлилдиц цетеликлигн.
ПОРОЧНЫ II й прил. 1. (безнравственный}
бузыц, азгын; ~й человек бузык адам;
2. (неправильный) дате, надурыс; ~е мето-
ды исследования изертлеудиц цэте усыл-
лары.
ПОРОША ж. таза цырпац цар, излик
кар.
ПОРОШИТЬ несов. майдалап жауыу
(цар тууралы).
ПОРОШКОВЫЙ прил. унтацлы, унтал-
ган.
ПОРОШКООБРАЗНЫЙ прил. порошок
сыяцлы, унтак, унталган.
ПОРОШЦОК м. порошок, унтац; зубной
~бк тис порошоги; лекарство в ~ках
унтак дери, порошок туриндеги дери;
стереть в ~6к тас-талцан етиу,
жок етиу.
ПОРОЮ нареч. см. порой.
ПОРТ м. порт; морской ~ тециз порты;
речной ~ дэрья порты; воздушный ~ дауа
порты; торговый ~ сауда порты.
ПОРТАЛ м. портал (1. архит. улкен
жайдыц бас есигш, 2. тех. станинаныц
х;гм басца машинаныц бир белеги болван
П угриби формасындагы рама).
— 735 —
_ ПОР
ПОРТАЛ ЬНЫ II й прил. архит., тех.
портал...; ~е колонны портал сутиилери;
~й кран портал краны.
ПОРТАТЙВНОСТЬ ж. цолайлылыц,
цайымлылыц, ыцшамлылык.
ПОРТАТЙВНЫЙ прил. колайлы, цайым,
ыцшам; ~ радиоприёмник колайлы радио-
приёмник.
ПОРТВЕЙН м. портвейн (жузим шарабы).
ПОРТИК м. архит. портик (жайга
жалгастырып салынатугын сутинлер ме-
нен тиреп цойылган усти бастырылган
айцан).
ПОРТИТЬ несов. 1. что (приводить в не-
годность} бузыу, истен шыгарыу, булди-
риу; заялау (продукты}; ~ часы саатты
бузыу; 2. что бузыу; ~ здоровье ден сау-
лыдты бузыу; ~ зрение кездин. кериуин
бузыу; 3. что бузыу; ~ настроение кейипти
бузыу; ~ впечатление алган тесирди
бузыу; ~ отношения катнасыкты бузыу;
4. кого-что (оказывать дурное влияние)
жолдан шыгарыу, бузыу.
ПОРТИТЦЬСЯ несов. 1. бузылыу, истен
шыгарылыу; булдирилиу; заяланыу, пор-
сыу, ийислениу (протухать); ~ ься от сы-
рости ызгарлыктан бузылыу; 2. бузылыу;
зрение ~ся кездин. кериуи бузылып бара-
тыр; 3. (ухудшаться) бузылыу; наши отно-
шения стали ~ься бизлердин, катнасык-
ларымыз бузыла баслады; к вечеру погода
стала ~ ься кешке карай хауа райы бузыла
баслады; 4. (приобретать дурные наклон-
ности) жолдан шыгыу, бузылыу.
ПОРТМОНЕ с. нескл. шыжлан, шыжлан
калта.
ПОРТИЙХА ж. кийим тигиуши хаял,
кыз; машиншы хаял, кыз.
ПОРТНОВСКИ ;|Й прил. тигиушиниц,
машиншыныц; ~е ножницы тигиушиниц
цайшысы.
ПОРТНОЙ м. кийим тигиуши, машиншы;
мужской ~ ерлер кийимин тигиуши.
ПОРТНЯЖИТЬ несов. прост, см. порт-
няжничать.
ПОРТНЯЖНИЧАТЬ несов. тигиушилик
етиу, машиншылык етиу.
ПОРТНЯЖНИЧЕСТВО с. кийим тигиуши-
лик, машиншылык.
портнЯжн ||Ый прил. кийим тигиу-
шилик; ~ая мастерская кийим тигиуши-
лик мастерскойы.
ПОРТОВЫЦЙ прил. порт; ~й город
порт кала; ~е рабочие порт рабочийлары.
ПОРТРЕТ м. 1. портрет; ~Чехова Чехов-
тын. портрети; 2. перен. разг, дал ези; сын
был ~ом матери баласы анасынын. дал
ези еди.
ПОРТРЕТИСТ м. портретши, портрет
салыушы.
ПОРТРЕТЫ ЦЫЙ прил. портрет..., бет
жузи; ~ое сходство бет жузинин, уксас-
лыгы.
ПОРТСИГАР м. портсигар.
ПОРТУГАЛЬСКИЙ прил. португал...; ~
язык португал тили.
ПОРТУГАЛЬЦЫ мн. (ед. португалец
м., португалка ж.) португалиялылар
(Португалияныц тийкаргы халцы).
ПОРТУПЕЯ ж. портупея (цурал асынып
журиуге арналып тагылган цайыс).
ПОРТФЁЛЦЬ м. 1. портфель; 2. полит.
министрлик" уазыйпа; распределение ~ей
министрлик уазыйпаларды белистириу;
редакционный ~ь редакциялык порт-
фель (баспага таярланган цол жазбалар
туратугын портфель); министр без ~я
портфельсиз министр (айырым тапсыр-
маларды орынлайтугын).
ПОРТЬЕ м. нескл. портье (мийманхана-
ныц кирер аузында ислеуши хызметши).
ПОРТЬЕРА ж. портьера, перде.
ПОРТЬЁРН ЦЫЙ прил. портьера, перде-
лик; ~ая ткань перделик гезлеме.
ПОРТЯНКА ж. шылгау, пайтаба.
ПОРТЯНОЧНЫЙ прил. шылгаулык.
ПОРУБИТЬ сов. 1. что (вырубить) кесиу,
шабыу, кесип тастау, шауып тастау;
2. кого-что (изрубить) шауып елтириу,
кылышлау, шабыу; 3. что, чего и без доп.
(некоторое время) бираз уакыт кесиу.
ПОРУБКА ж. 1. (действие) кесиу, ша-
быу; 2. (место вырубки леса) агашы шабыл-
ган жер.
ПОРУБЩИК м. агаш шабыушы, агаш
кесиуши.
ПОРУГАНИЕ с. корлау, маскаралау.
ПОРУГАННЦЫЙ 1. прич. от поругать;
2. прил. корланган, маскараланган, кор
болган, маскара болган; ~ая честь кор
болган аброй.
ПОРУГАТЬ сов. кого-что кейиу, урсыу.
ПОРУГАТЬСЯ сов. разг. 1. с кем (поссо-
риться) кейисип калыу, сегисип калыу,
урсып калыу; 2. (побраниться) сегиниу.
ПОРУГИВАТЬ несов. кого-что кейин-
киреу, урсыцкырау, сегицкиреу.
ПОРУКЦА ж. кепил; <> взять на ~и
кепилге алыу; отпустить на ~и кепилге
шыгарыу; круговая ~а ез ара коллаушы-
лык-
ПО-РУССКИ нареч. русша.
ПОРУЧАТЬ несов. см. поручить.
ПОРУЧЕНИЕ с. тапсырма, тапсырылган
жумыс; партийное ~ партиялык тапсырма;
исполнить ~ тапсырылган жумысты орын-
лау; дать кому-л. ~ биреуге тапсырма
бериу.
ПОРУЧИК м. воен. уст. поручик (пат-
ша армиясында офицерлик атац х^м сол
атагы бар адам).
ПОРУЧИТЕЛЬ м. юр. кепил адам.
ПОРУЧИТЕЛЬНИЦА женск. от поручи-
тель.
ПОРУЧЙТЕЛЬНЦЫЙ прил. кепилли, ке-
пиллик; ~ое письмо кепиллик хат.
ПОРУЧИТЕЛЬСТВО с. кепиллик.
ПОРУЧИТЬ сов. кому-чему, кого-что
и с неопр. тапсырыу, тапсырып кетиу,
мойынына жуклеу, жуклеу; ~ кому-л.
доставить письмо хатты апарып бериуди
биреуге жуклеу; ~ детей кому-л. балаларды
биреуге тапсырып кетиу.
ПОРУЧИТЬСЯ сов. за кого-что кепил
болыу, миннетли болыу.
ПОРУЧНИ мн. (ед. поручень м.) тутка,
устагыш; держаться за ~ туткадан
услау.
ПОР
— 736 —
ПОРХАТЬ несое. 1. (о птицах, бабочках)
ушып цоныу, пыр етип ушыу, ушып кетиу;
2. перен. шаццан журиу, жецил журиу.
ПОРХНУТЬ сов. см. порхать.
ПОРЦИОННЫЦЙ прил. порционлыц
(айрыцша заказ бойынша таярланатуеын);
~е блюда порционлыц ауцатлар.
ПОРЦИЯ ок. порция, порсы; ~ моро-
женого мороженыйдыц порциясы.
ПОРЧЦА ж. 1. бузыу, истен шыгарыу,
булдириу; ~а механизма механизимди
истен шыгарыу; 2. обл. (в суеверных пред-
ставлениях) кез тийиу, кез тийип ауырыу;
напустить ~у кез тийиу, кез тийип ауы-
рыу.,
ПОРЧЕНЦЫЙ прил. разг. 1. бузылган,
заяланган, айныган, истен шыццан; ~ое
мясо бузылган ет; 2. обл. (подвергшийся
порче) кез тийген, кез тийип ауырган.
ПОРШЕНЬ л. поршень.
ПОРШНЕВОЙ прил. поршеньли; ~ насос
порщеньли насос.
ПбРЫ мн. (ед. пора ж.) тесикше, киш-
кене тесик, тар тесик.
ПОРЫВ I м. 1. куш, пет; ~ ветра самал-
дыц пети; 2. перен. умтылыушылыц,
кетерицкилик, рухланыушылыц, кернеу;
~ радости цууаныштыц кернеуи; в ~е
гнева ашыуы келип тур ганда; трудовой
~ мийнет кетерицкилиги.
ПОРЫВ II м. (место, где порвано) узил-
ген жер, кесилген жер.
ПОРЫВАТЬ несов. см. порвать 2.
ПОРЫВАТЬСЯ I несов. см. порваться 2.
ПОРЫВАТЬСЯ п несов. (пытаться
что-л. сделать) умтылыу, тэуекел етиу;
~ встать турыуга умтылыу.
ПОРЫВИСТОСТЬ ж. 1. (ветра) ге
пэсейиушилик, ге кушейиушилик; 2. (рез-
кость) тезлик, шалтлыц,, шаццанлыц,
жеделлилик; ~ движений хэрекеттиц
шалтлыгы; 3. (характера) керсе цызар-
лыц.
ПОРЫВИСТЫ||Й прил. 1. (о ветре) ге
пэс, гэ кушли; 2. (резкий) тез, шалт, шац-
цан, жеделли; ~е движения шаццан
хэрекетлер, жеделли хэрекетлер; 3. (о чело-
веке) жеделли; ~й характер жеделли ми-
нез.
ПОРЫЖЕЛЫЙ прил. кунге саргайган,
кун алып кеткен.
ПОРЫЖЕТЬ сов. саргайыу.
ПОРЫТЬ сов. что бираз казыу, казып
кериу.
ПОРЫТЬСЯ сов. разг, изле^, ацтарыу,
казып кериу; ~ в песке кумды казып
кериу; ~ в книгах китаплардыц ншин
актарыу; О ~ в памяти ядга тусириуге
тырысыу.
ПОРЯДКОВЦЫЙ прил. катар; тэртип,
рет; ~ый номер катар номер; ~ые числи-
тельные грам. катарлы санлыклар.
ПОРЯДКОМ нареч. разг. 1. (весьма,
изрядно) эбден, огада, жудэ; мне это ~
надоело бул нэрсе мени эбден бийзар етти;
2. (как следует) жетерликтей, айтарлыц-
тай; он ничего ~ не сделал ол айтарлыц-
тай хеш нэрсе ислемеди.
ПОРЯДЦОК м. 1. тэртип; навести ~ок
тэртип орнатыу; привести в ~ок книги
китапларды тэртипке салыу, китапларды
тэртипке келтириу; 2. (последователь-
ность) тэртип, избе-излик; алфавитный
~ок алфавит тэртиби; ~ок работы ис
тэртиби; по ~ку тэртип пенен, тэртип
бойынша; изложить всё по ~ку хэммесин
избе-излик пенен баян етиу, барлыгын
тэртип пенен айтып бериу; в ~ке очереди
гезек тэртиби бойынша; 3. (система общест-
венного устройства) дузилис, цурылыс;
4. (способ, метод) тэртип, рет, жол, усыл,
цэде; ~ок голосования дауыс бериу
тэртиби; ~ок утверждения проектов про-
ектлерди тастыйыцлау жолы; 5. (свойство,
качество) тур; сапа; явления одного ~ка
бир турдеги цубылыслар; 6. (обычай,
обыкновение) эдет, дэстур; по заведённому
~ку дэстур бойынша; 7. (военное построе-
ние) цатар, сап; в боевом ~ке эскерий
сапта; судебным ~ком суд тэртиби
бойынша; ~ок дня кун тэртиби; своим
~ком рети менен, рети келгенде; в
административном ~ке административ-
лик жолы менен, хэкимшилик жолы
менен; в ~ке обсуждения додалау ретин-
де; в ~ке контроля контроль ретин-
де; в ~ке вещей цэдимгидей, тобийгый,
болатугын; в ~ке 1) (в исправном виде)
ез жайында, дузиу; 2) (благополучно) сау-
-саламат, аман-сау; всё в ~ке хэммесиде
аман-сау; для ~ка 1) тэртип сацлау ушын;
2) (для соблюдения правил) дэстур ди сацлау
ушын; призвать к ~ку тэртипти сацлауга
шацырыу, тэртипке шацырыу.
ПОРЯДОЧНО нареч. 1. (честно, благо-
родно) дурыс, хац, инсаплы турде; он
поступил очень ~ ол жудэ дурыс иследи;
вести себя ~ езин дурыс тутып журиу;
2. разг, (довольно много, значительно)
эдеуир, эдеуирац, бир талай, кеп; ждать
пришлось ~ эдеуирац кутип турыуга
туура келди.
ПОРЯДОЧНОСТЬ ж. дурыслык» туу-
рылык, хаклык, инсаплылык.
порядочнцый прил. 1. (честный)
дурыс, тууры, хац, инсаплы; ~ый человек
дурыс адам; 2. разг, (довольно хороший)
тэуир, жацсы; во всём селе было только
два ~ых дома барлыц ауыл бойынша
тек еки гана жацсы жай бар еди; 3. разг,
(значительный) бираз, эдеуир, бирта-
лай, кеп; ~ое расстояние бирталай ара-
лыц, эдеуир аралыц.
ПОСАДЙТЬ сов. 1. что егиу, отыргызыу,
тигиу, шаншыу; ~ цветы гул егиу; 2. кого-
-что (усадить) отыргызыу, тусириу, цон-
дырыу; ~ кого-л. на диван диванга отыр-
гызыу; 3. кого-что мингизиу, миндириу;
~ в самолёт самолётца мингизиу; 4. кого
(поместить) цамау, салыу, басыу; ~ пти-
цу в клетку цусты цэпеске отыргызыу;
~ в тюрьму тюрьмеге салыу; 5. кого, за
что, с неопр. (заставить что-л. делать)
мэжбурлеу, ислетну; ~ за работу жумыс
нслетиу; 6. кого, на что, разг, (ограничить
в питании) тацыу, отыргызыу; ~ на молоч-
ную диету сутли ауцатца тацыу; 7. что
(запачкать) тамдырыу, жуктырыу; ~ кляк-
— 737 —
ПОС
су сыя тамдырыу; 8. что дойыу, салыу;
~ хлеб в печь панды печьке дойып писи-
риу; ~ в калошу уялтып тастау; ~ на
шею аунрманлыдты ези кетериу; ~ на
мель отыргызып таслау.
ПОСАДКА ж. 1. егиу, отыргызыу, тигиу,
шаншыу; ~ фруктовых деревьев мийуе
агашларын тигиу; 2. мн. посадки (то, что
посажено) нэлшелер; 3. мингизиу, миниу,
отыргызыу, отырыу, орынласыу; ~ на па-
роход пароходда мингизиу; 4. (приземле-
ние) тусиу, доныу; вынужденная ~ мэжбу-
рий доныу; 5. (манера держаться в седле)
отырыу, миниу; плохая ~ ерде жаман
отырыу.
ПОСАД ОЧН,|ЫЙ прил. 1. тигилетугын,
егилетугын, егиу..., тигиу...; ~ые работы
тигиу жумыслары; 2. (служащий для
посадки) отыргызыу, егиу; ~ые машины
егиу машиналары; 3. тусиу..., доныу...;
~ая площадка тусиу майданшасы.
ПОСАЖЁН ЦЫЙ прил.'. ~ый отец бас
дуда (тойда жигиттиц экесиниц уазый-
пасын атцарыушы адам)', ~ая мать бас
дудагай (тойда келиншектиц анасыныц
уазыйпасын атцарыушы цаял).
ПОСАПЫВАТЬ несов. чем и без доп.,
разг, пысылдау, пысылдап уйыдлау.
ПОСАСЫВАТЬ несов. что сорыу, тар-
тыу, сорып дойыу, тартып дойыу; ~ трубку
трубканы тартыу.
ПОСАХАРИТЬ сов. что, разг, дант са-
лыу, дум шекер себелеу.
ПОСВАТАТЬ сов. кого дыз айттырыу,
дуда тусиу, жаушы жибериу.
ПОСВАТАТЬСЯ сов. к кому, за кого
дыз айттырыу, дуда тусиу, жаушы болыу.
ПОСВЕЖЁЦТЬ сов. 1. (похолодать) сал-
дынлау, салдын тартыу; к вечеру ~ло
кешке таман салдын тартты; 2. (стать здо-
ровее) ден саулыгы кетерилиу; бетине дан
жууырыу, оцалыу.
ПОСВЕТЙТЬ сов. 1. чем нурын шашыу,
жарыд етиу; 2. кому жарыд етиу, жарыд
тусириу, жарыд дылыу.
ПОСВЕТЛЁЦТЬ сов. 1. (стать светлее)
жардырау, жардырай баслау, жадтыла-
ныу; 2. перен. (стать радостнее) дууа-
ныу, ашылыу; лицо его ~ло оныц жузи
ашылды.
ПОСВИСТ м. разг, ысдырыу; сайрау;
соловьиный ~ булбилдиц сайрауы.
ПОСВИСТАТЬ сов. 1. см. посвистеть;
2. кого, разг, (подозвать свистом) ысды-
рып шадырыу.
ПОСВИСТЕТЬ сое. ысдырыу, бираз ысды-
рыу.
ПОСВИСТЫВАТЬ несов. эсте ысдырып
дойыу, анда-санда ысдырыу.
ПО-СВОЕМУ нареч. 1. (по своему мнению)
езинше, ез пикиринше, ез пикири бойын-
ша; 2. (по своему желанию) ез дэлеуинше,
ез тилегинше.
по-свойски нареч. разг, езли-езин-
ше, езимизше, езимсинип, езимдей керип;
скажу тебе ~ мен саган езимсинип айтайын.
ПОСВЯТЙТЬ сов. 1. кого-что, во что
таныстырыу, тусиндириу, ашып бериу;
~ друга в свой планы достын езиниц план-
47 Русско-каракалпакский сл.
лары менен таныстырыу; 2. что, кому-чему
багышлау, арнау, жумсау; ~ свою жизнь
народу ез емирин халыдда багышлау;
~ стихи другу досыгын достына арнау.
ПОСВЯЩАТЬ несов. см. посвятить.
ПОСВЯЩЕНИЕ с. 1. (действие) таныс-
тырыу, тусиндириу; 2. (надпись) багышлау,
арнау.
ПОСЕВ м. 1. егис, егиу; время ~а егис
уадты; 2. (то, что посеяно) егин, егислик;
расширение площади ~ов егислик майда-
нын кецейтиу.
ПОСЕВНЦОЙ прил. 1. егис..., егислик;
~ая кампания егис мапазы; 2. в знач.
сущ. ж. посевная егис, егис уадты.
ПОСЕДЁЦТЬ сов. шашы агарыу, ак.
ениу, ак тусиу, ац кириу; его волосы ~ли
оныц шашлары агарды.
ПОСЕЙЧАС нареч. разг, усы уацытца
дейин, дэзирге шейин.
ПОСЕЛЕНЕЦ м. 1. кешип келген, кешип
келиуши; 2. уст. (сосланный на поселение)
жер аударылыушы, жер аударылган адам,
сургиндеги адам.
ПОСЕЛЁНЙЕ с. 1. (действие) жайлас-
тырыу, орын бериу, жай бериу; 2. (селе-
ние) ауыл; 3. (ссылка) жер аударыу, сур-
гин; отправить на ~ сургинге жибе-
риу.
ПОСЕЛИТЬ сое. 1. кого-что жайластырыу,
орналасыу, орын бериу, жай бериу; ~ в но-
вую квартйру жаца квартирага киргизиу;
2. что, перен. (вызвать, возбудить) туугы-
зыу, пайда етиу, деретиу; ~ сомнение
исенбеушилик туугызыу.
ПОСЕЛЙТЬСЯ сов. жайласыу, жайга-
сыу, орналасыу; ~ в центре города дала-
ныц ортасында жайласыу.
ПОСЕЛКОВЫЙ прил. посёл калыц; ~
совет посёлкалыц совет.
ПОСЁЛОК м. посёлок; рабочий ~ рабо-
чий посёлок; дачный ~ дачалы посёлок.
ПОСЕЛЯТЬ несов. см. поселить.
ПОСЕЛЯТЬСЯ несов. см. поселйться.
ПОСЕМУ нареч. уст. см. поэтому.
ПОСЕРДИТЬСЯ сов. ашыуланыу, ашы-
уы келиу, цэхэрлениу.
ПОСЕРЕБРЙ ||ТЬ сов. что 1. (покрыть
слоем серебра) гумис жалатыу, гумислеу;
2. перен. гумис рецин бериу, агартыу, ад
ендириу; время ~ло ему волосы уадыт
оныц шашын агартты.
ПОСЕРЕДИНЕ нареч. и предлог с род. п.
ортасында; разрезать ~ ортасынан кесиу;
~ комнаты белмениц ортасында.
ПОСЕРЕТЬ сов. бозарыу, сурланыу,
сургылтланыу.
4ХПОСЕТЙТЁЛЬ м. келиуши, келип 7
кетиуши, келип кериуши; датнасыушы.З
ПОСЕТИТЕЛЬНИЦА женск. от посети-
тель.
ПОСЕТЙЦТЬ сов. кого-что 1. барыу,
келип кериу, кирип шыгыу; датнасыу;
~ть музей музейге барыу; 2. перен. пайда
болыу, келиу, хабар алыу; поэта ~ло
вдохновение шайырда йош пайда болды.
ПОСЕТОВАТЬ сов. на кого-что налыш
етиу, наразы болыу; ~ на свою болезнь
езиниц ауырганлыгына наразы болыу.
пос
— 738 —
ПОСЕЧЬ I сов. уст. {зарубить) кесип
тастау, шауып тастау.
ПОСЕЧЬ II сов. кого, разг, {высечь)
азырац урыу, сабау, цамшылау.
ПОСЕЧЬСЯ сов. 1. (о волосах) цыйылып
тусиу; 2. (о ткани) жыртылыу, цыйылыу.
ПОСЕЩАЕМОСТЬ ж. цатнас, цатна-
сыушылыц; высокая ~ занятий сабацца
цатнасыудыц жоцарылыгы, сабацца цат-
настыц жоцарылыгы.
ПОСЕЩАТЬ несов. см. посетить.
ПОСЕЩЕНИЕ с. барыу, кирип шытыу,
келип кетиу, керип шытыу, цатнау; ~
театра театрта барыу.
ПОСЁ||ЯТЬ сов. что 1. егиу, себиу;
2. перен. {распространить) пайда болыу,
сезим туугызыу, деретиу; ~ять рознь
жэнжел шыгарыу, ала ауызлыц таратыу;
что ~ешь, то и пожнёшь поел, не ексец,
соны орарсац.
ПОСИДЕТЬ сов. отырыу, бираз отырыу,
отыра турыу; ~ на свежем воздухе таза
дауада отырыу.
ПОСИЖИВАТЬ несов. разг, отыра бериу,
отырып уадыт еткериу.
ПОСЙЛЬНЦЫЙ прил. шамасы келету-
гын, цолынан келгендей; ~ый труд шамасы
келетугын жумыс; оказать ~ую помощь
цолынан келетугын жэрдемин керсетиу.
ПОСИНЕТЬ сое. кегериу, кегерип кетиу,
бозарыу, бозарып кетиу; ~ от холода
сууыцтан бозарып кетиу.
ПОСКАКАТЬ сов. 1. {попрыгать) секи-
риу, секирип кетиу, цэккелек атыу;
2. {поехать вскачь) шабыу, шауып кетиу.
ПОСКАНДАЛИТЬ сов. разг, жэнжел
шыгарыццырау, шатац салыццырау.
ПОСКОБЛЙТЬ сов. что цыршыу, бираз
цыршыу, азырац цырыу, жоныу.
ПОСКОЛЬЗНУТЬСЯ сов. тайну, тайып
кетиу, тайып жытылыу, суринип жы-
рылыу.
ПОСКОЛЬКУ союз себепли, себебинен;
*лык.тан, *ликтен; екен, ушын; ~ ты спе-
шишь, поговорим после сен асырыс бол-
ганльщтан, соцырак. сейлесермиз.
ПОСКРЕСТИ сов. что цырыу, бираз
цырыу, цырып тастау.
ПОСКРЕСТЙСЬ сов. кемириу, гайзау.
ПОСКРИПЕТЬ сов. бираз шыйцылдау,
сыцырлау.
ПОСКРИПЫВАТЬ несов. шыйцылдай
бериу, сыцырлай бериу.
ПОСКУПИТЬСЯ сов. кези дыймаслык,
етиу, аяу, сарацланыу, дызганышлык.
етиу, лепсидаулык. етиу.
ПОСКУЧАТЬ сов. зеригиу, бираз зери-
гиу, сагыныу.
ПОСЛАБЛЁНИЦЕ с. босатыццырау, бо-
састырыу; не допускать ~й босастырыуга
жол цоймау.
ПОСЛАН ||ЕЦ м. елши, уэкил; ~цы рабо-
чих рабочийлардыц уэкиллери.
ПОСЛАНИЕ с. хат. |
ПОСЛАННИК м. 1. дип. елши, уэкил;
2. уст. см. посланец.
ПОСЛАННЫЙ 1. прич. от послать;
2. в знач. сущ. м. посланный и ж. послан-
ная жнберилгеи адам.
ПОСЛАТЬ сов. кого-что 1. жибериу;
~ сына учиться баласын оцыуга жибериу;
~ за доктором доктордыц изинен жибериу;
~ телеграмму телеграмма жибериу; ~
деньги по почте почта аркалы ацша жибе-
риу; 2. айтыу, жоллау; ~ в письме привет
знакомым хаттыц ишинде танысларына
сэлем айтыу; 3. еткериу, киргизиу; ~ мяч
в ворота топты дэруазага еткериу; <> ~
к чёрту «жоц бол» деп айтыу.
ПОСЛЕ 1. нареч. кейин, сон., соцырац;
поговорим об этом ~ бул тууралы кейии
сейлесермиз; 2. предлог с род. п. кейин,
сон; прийти ~ всех цэммеден сон келиу;
я не видел его ~ возвращения цайтып
келгеннен сон мен оны кергеним жоц;
•ф> ~ того как. ганнан сон, ...ганнан
кейин, ...геннен сон, ...геннен кейин.
ПОСЛЕ» цоспа сезлердиц «кейин, соц»
деген мзнисин билдиретусын белеги, мыс.'.
послеобеденный тусликтен соцгы.
ПОСЛЕВОЕННЫЙ прил. урыстан соц-
гы, урыстан кейинги; ~ период урыстан
cokfei дэуир.
ПОСЛЕД м. анат. см. плацента.
ПОСЛЕДЙТЬ сов. за кем-чем бираз царап
турыу, сер салыу, кез жибериу; за деть-
ми балаларга царап турыу.
ПОСЛЕДКИ только мн. разг, далдыд.
ПОСЛЕДИ || ИЙ прил. 1. ацыргы, ец соц-
гы, кейинги; ~ий день недели цэптенин
ацыргы куни; ~яя глава романа романныц
ец соцгы бабы; за~ее время кейинги уацыт-
та; 2. {оставшийся) ен соцгы, ец изги, ацыр-
гы; ~ие папиросы ен ацыргы папирослар;
3. в знач. сущ. с. последнее соцгы, соцгысы,
ацыры, соны; отдать ~ее соцгысын бериу;
бороться до ~его ацырына шекем гуресиу,
сонына шекем гуресиу; 4. {новейший) ен
жана, таза, сонгы, кейинги; по ~ему слову
техники техниканын ец жана жетискенли-
ги; ~ие известия соцгы хабарлар; 5. {только
что упомянутый) баста айтылган, жо-
царыда айтылган, аты керсетилген, атал-
ган; 6. {предсмертный) ацыргы, елер
алдындагы; ~яя воля умирающего ележац
адамныц ацыргы тилеги; 7. {окончатель-
ный) ец ацыргы, болар жери; жуумагы;
какая ваша ~яя цена? сизицше бацасыныц
болар жери цанша?; 8. {высший, крайний)
барып турган, ец жоцаргы, ацыргы, соцгы;
решиться на ~юю меру ец соцгы илаж
кериуге мэжбур болыу; ~ие возможности
ацыргы мумкиншиликлер; 9. {плохой, худ-
ший) ец темен, ец пэс, соцгы, ец жаман;
~ий сорт ен темен сорт; изругать ~ими
словами ец жаман сезлер менен сегиу; до
~ей возможности ен соцгы мумкиншилик-
ке шекем; играть ~юю роль ец темен роль
ойнау; испустить ~нй вздох елиу, цайтыс
болыу, жан тапсырыу; отдать ~ий долг
марцум менен хошласыу.
ПОСЛЕДОВАТЕЛЬ м. тэрепдар, жолын
тутыушы, исин дауамлаушы, шэкирт.
ПОСЛЕДОВАТЕЛЬНИЦА женск. от
последователь.
ПОСЛЕДОВАТЕЛЬНОСТЬ ж. 1. избе-
-излилик; ~ событий уацыяныц избе-из-
лилиги; 2. (логичность) царама-царсы-
_________пос
лыцсыз; доказательств дэлиллеулердиц
царама-царсылыцсызлыгы.
ПОСЛЁДОВАТЕЛ ЬНЦЫЙ прил. 1. (сле-
дующий один за другим) избе-из, избе-изли,
биринен соц бири; 2. (логичный) царама-
-царсылыцсыз; ~ый вывод царама-царсы-
лыцсыз жуумац.
ПОСЛЁДОВАЦТЬ сов. 1. за кем-чем (пой-
ти, поехать) изинен кетиу, артынан барыу,
изинен журиу; 2. кому-чему, перен. жолын
тутыу, ернек алыу; ~ть чьему-л. примеру
биреуден ернек алыу; 3. кейин болыу, изи-
нен болыу, изинен басланыу; вслед за мол-
нией ~л удар грома жылдырымнан кейин
кек гуркиреди.
ПОСЛЁДСТВИЦЕ с. нэтийже, салдар,
ацыры, аягы, изи, туби; ~я болезни
кеселдиц нэтийжелери; оставить без ~й
нэтийжесиз цалдырыу; остаться без ~й
нэтийжесиз питий.
ПОСЛЁДУЮЩЦИЙ прил. соцгы, кейии-
ги, келеси, алдыцгы; в ~ее время келеси
уацытларда.
ПОСЛЕДЫШ м. 1. прост, (последний
ребёнок в семье) генже бала; 2. перен. разг.
дуйрыц (сондай реакциялыц, артта цал-
ган бир нэрсениц ец соцгы mapend ары).
ПОСЛЕЗАВТРА нареч. ертецнен аргы
куни, ертецнен соцгы кун, ертецнен бур-
сигуни.
ПОСЛЕЗАВТРАШНИЙ прил. ертецнен
аргы кунги, ертецнен соцгы кунги, ер-
тецнеи бурсигуни.
ПОСЛЕЛОГ м. лингв, тиркейиш.
ПОСЛЕОБЕДЕННЫЙ прил. тусликтен
соцгы, туски айцаттан кейинги; ~ отдых
туски ауцаттан кейинги дем алый.
ПОСЛЕОКТЯБРЬСКИЙ прил. октябрьден
соцгы, октябрьден кейинги; ~ период
октябрьден соцгы дэуир.
ПОСЛЕРЕВОЛЮЦИОННЫЙ прил. рево-
люциядан соцгы,, революпиядан кейинги.
ПОСЛЕРОДОВОЙ прил. тууганнан
соцгы, жас босанганнан кейинги; ~ период
тууганнан соцгы дэуир.
ПОСЛЕСЛОВИЕ с. сез соцы, соцгы сез
(китаптыц аягындагы цуртынды сез).
ПОСЛЕУБОРОЧНЫЙ прил. жыйнап
болынганнан кейинги, терип питкеннен
соцгы.
ПОСЛЕУДАРНЫЙ прил.: ~ слог лингв.
пэттен соцгы бууын.
ПОСЛОВИЦЦА ж. нацыл; <> войти в ~у
«ацылга айланып кетиу.
ПОСЛОВН 1|ЫЙ прил. сезбе-сез, хэр сез-
ге; ~ая оплата телеграмм телеграмманьщ
хэр сезине телеу хацысы.
ПОСЛУЖЙТЬ сов. 1. (некоторое время)
хызмет етиу, жумыс ислеу; 2. чем болыу;
~ причйной ссоры жэнжелге себепши
болыу •
ПОСЛУЖНОЙ прил.: ~ спйсок хыз-
мет дэптершеси (барлык, ислеген хызмети
жазылган дизими бар китапша).
ПОСЛУШАНИЕ с. цулац салыу, кулак
асыу, айтцанды етиу, багыныу, айтканды
тыцлау.
ПОСЛУШАЕТЕ сов. 1. кого-что тыцлау,
тыцлап отырыу; ~ть лекцию лекцияны
тыцлау; ~ть знаменитого певца атацлы
косыкшыны тыцлап отырыу; 2. кого-чего
цулац салыу, цулац асыу, багыиыу, айт-
цанды тыцлау; ~ть чьего-л. совета, биреудиц
бергеи ацылына цулац асыу; ~й! тыц-
ла!; ~йте! тыцлацыз!; ~йте, ведь это
неверно! тыцлацыз, бул дурыс емес цой!
ПОСЛУШАТЬСЯ сов. кого-чего кулак са-
лыу, кулак асыу, тыцлау.
ПОСЛУШНЫЙ прил. цулац асцыш,
тил алгыш, айтцанды еткиш; ~ ребёнок
тил алгыш бала; <> ~ долгу миннетине
берилген, йазыйпасына берилген.
послышацться сов. 1. еситилиу, сес
келиу; ~лись чьи-то шагй аяцтыц сести
еситилди; 2. (показаться) кериниу, еси-
тилиу; мие ~лся стук маган тыцылды
еситилгендей болды.
ПОСЛЮНЙТЬ сов. что, разг, тукирик-
леу, тукириклеп жибериу.
ПОСЛЮНЯВИТЬ сов. СМ. ПОСЛЮНЙТЬ.
ПОСМАТРИВАТЬ несов. на кого-что и
без доп. уакты-уакты карау, кар ап койыу,
ара-тура сер салыу; на часы сааткэ
карап койыу.
ПОСМЕИВАТЬСЯ несов. 1. (время от вре-
мени) кулицкиреп цойыу, кулип цойыу,
азырац кулиу, ара-тура кулиу; ~ про себя
ишинен кулип цойыу; 2. над кем-чем (под-
шучивать) ермеклеу, эзил етий, дегишиу.
ПОСМЕННО нареч. гезекме-гезек, гезек
пенен, алма гезек, гезеклесип, ретлесип,
алмасып, смена менен; работать ~ гезек-
лесип ислеу, гезек пенен ислеу.
ПОСМЁННЦЫЙ прил. гезекме-гезекли,
алма гезекли, ретме-ретли, алмасып ту-
ратугын; г^ое дежурство алма гезекли
дежурный лык.
ПОСМЕРТНО нареч. елгеннен соц, елген-
нен кейин; наградить ~ елгеннен кейин
наградлау.
ПОСМЁРТНЦЫЙ прил. елгеннен кейин,
елгеннен соц; ~ое присвоение звания
Героя Советского Союза елгеннен кейин
Советлер Союзыныц Дацарманы атагын
бериу.
ПОСМЕТЬ сов. с неопр. батыл етиу,
батылы барыу.
ПОСМЁШИЩЕ с. 1. (предмет насмешек)
кулки болган, кулкиге цалган; стать ~м
кулкиге цалыу; 2. уст. (глумление) масца-
ра цылыу, кулки етиу; выставлять себя иа
~ езин кулки етиуге дуушар етиу.
ПОСМЕЯНИЕ с. см. посмешище 2.
ПОСМЕЯТЬСЯ сов. 1. (немного) кулиу,
бираз кулип цойыу; 2. над кем-чем (под-
шутить) цулкиге алыу, дэлкек етиу.
П ОСМОТР IIЁТЬ сов. 1. на кого-что и без
доп. царау, кериу, царап цойыу, нэзер
салыу, сер салыу; ~ ёть в окно терезеге
царау; ~ёть на спящего сынауйыцлап атыр-
ган баласына иэзер салыу;^ёть на себя
в зеркало айнага царау; ~ёть новый фильм
жаца фильм кериу; 2. за кем-чем сер салып
турыу, царап турыу, кез жиберип турыу;
~ёть за детьми балаларга царап турыу;
<> он не ~ёл ни на что и уёхал ол хеш
нэрсеге царамай кетти де цалды; я ~io,
ёсли успёю—зайду керемен, егер улгере
47*
пос
— 740 —
алсам кирип шыгаман; посмотрим керер-
миз; мы ещё посмотрим! еле керер-
миз!
ПОСМОТРЕТЬСЯ сов. караныу; ~ в зер-
кало айнага караныу.
ПОСОБИ||Е с. 1. (помощь) жэрдем пул,
жэрдем; ~е многодетным матерям кеп
балалы аналарга жэрдем пул; 2. (учебник,
книга) одыу куралы, сабаклык; наглядные
~я кергизбе одыу кураллары, керсетпе
кураллары; <£. выходное ~е хызметтен
босатылганда берилетугын жэрдем пул.
ПОСОБЙТЬ сов. кому-чему, прост, ке-
мек бериу, жэрдем керсетиу.
ПОСОБЛЯТЬ несов. см. пособить.
ПОСОБНИК м. жэрдемши, кемекши,
шерик.
ПОСОБНИЦА женск. от пособник.
ПОСОБНИЧЕСТВО с. жэрдемшилик, ке-
мекшилик, шериклик.
ПОСОВЕСТИТЬСЯ сов. кого-чего и с
неопр., разг, уялыу, уялып калыу, д ысылып
калыу, арланыу-
ПОСОВЁТОВАТЬ сов. кому и с неопр.
ацыл бериу, кецес бериу, мэслэдэт
айтыу.
ПОСОВЕТОВАТЬСЯ сов. с кем-чем адыл-
ласыу, ацыл copay, кецесиу, кецес copay,
мэсл эдэтл есиу.
ПОСОВЕЩАТЬСЯ сов. с кем-чем и без
доп. кецесиу, пикирлесиу, ойласыу, пикир
алысыу, мэслэхэтлесиу.
ПОСОДЕЙСТВОВАТЬ сов. кому-чему,
в чём жэрдем етиу, кемегин тийгизиу.
ПОСОЛ I м. дип. елши.
ПОСОЛ II м. 1. (засол) дузлама, дузлау;
~ капусты капустаныц дузламасы; 2.
(способ соления) дузлау усылы, дузланыу
сапасы, дузлау; сельдь пряного ~а курыш-
лы етип дузланган сельдь.
ПОСОЛЙТЬ сов. 1. что дуз салыу, дуз-
лап койыу, дузлау; ~ суп сорпага дуз
салыу; 2. что, чего (заготовить впрок)
дузлау, дуз себелеу; каклау (мясо)', ~
огурцов кыярларды дузлау.
ПОСОЛОВЕЛЫЙ прил. разг, гиртийген,
сузилген, ацы ушкан; ~ взгляд сузилген
нэзер.
ПОСОЛОВЕТЬ сов. разг. 1. (о человеке)
гиртийиу, сузилиу, ацы ушыу (мыс. шарша-
ганнан, арацтан з$эм т. б.); 2. (о глазах,
взгляде). хеш нэрсе тусинбейтугын болыу.
ПОСОЛЬСКИЙ прил. елши...
ПОСОЛЬСТВО с. елшихана.
ПОСОСАТЬ сов. что сорыу; емиу (о груд-
ном ребёнке).
ПО-СОСЕДСКИ нареч. цоцсы ретинде.
ПОСОХ м. даса; опираться на ~ дасага
суйениу.
ПОСОХНУТЬ сов. 1. (увянуть, засохнуть)
солып калыу, кеуип калыу; 2. (некоторое
время) бираз сорыгыу, кебиу.
ПОСОЧУВСТВОВАТЬ сов. кому-чему жа-
ны ашыу, бауыры бурыу, тилеклес болыу.
ПОСПАТЬ сов. жатыу, уйыцлау, уйыцлап
алыу.
ПОСПЕВАТЬ I несов. см. поспеть I.
ПОСПЕВАТЬ II несов. см. поспеть II;
еле ~ за кем-л. биреудин, изинен зордан
жетип журиу; не записывать жазып
улгере алмау.
ПОСПЁЦТЬ I сов. 1. (созреть) писиу,
писип жетисиу, жетилиу; яблоки ~ли
алмалар писип жетисти; 2. разг, тайын
болыу, писиу, таяр болыу; обед ~л туски
аукат таяр болды.
ПОСПЕТЬ II сов. к кому-чему и с
неопр., разг, улгериу, улгерип далыу,
жетисип далыу; ~ к поезду поездга улгерип
далыу.
ПОСПЕШЙТЬ сов. асыгыу, дыстанып
турыу, тыгын-таян етиу.
ПОСПЕШНО нареч. асыгып, дыстанып,
тыгын-таян етип; ~ уехать асыгып кетип
далыу.
ПОСПЕШНОСТЬ ж. асыгыушылыц, дыс-
таушылыд, тыгын-таянлыд.
ПОСПЕШИ "ЫЙ прил. асыгыс, дыстаулы,
тыгын-таян; ~ый отъезд дыстаулы турде
кетиу; ~ое решение асыгыс турде шыгарыл-
ган дарар.
ПОСПЛЕТНИЧАТЬ сов. с кем и без доп.
есек сез таратыу, есек жайып журиу.
ПОСПОРИТЬ сов. 1. с кем бираз даула-
сыу, тартысыу, айтысып калыу; он любит
~ ол тартысыуды жаксы кереди; 2. с кем
(держать пари) бэсекилесиу; 3. с кем-чем,
перен. (вступить в соревнование) жарысыу,
гуресиу, алысыу.
ПОСРАМЙТЬ сов. кого-что 1. (опозорить,
осрамить) маскаралау, абройын тегиу;
2. разг, (постыдить) уялтыу, уятка калды-
рыу.
ПОСРАМИТЬСЯ сов. масдарасы шыгыу,
абройы тегилиу.
ПОСРАМЛЕНИЕ с. 1. (действие) маска-
ралау, абройын тегиу; 2. (позор, стыд,
срам) бийабройшылык, маскарашылык-
ПОСРАМЛЯТЬ несов. см. посрамить.
ПОСРАМЛЯТЬСЯ несов. см. посра-
миться.
ПОСРЕДИ нареч. и предлог с род. п. ор-
тасында; ~ улицы кешенин ортасында.
ПОСРЕДЙНЕ нареч. и предлог с род. п.
см. посреди.
ПОСРЕДНИК м. 1. дэлдалшы, арага
тусиуши; торговый ~ сауда дэлдалшысы;
2. (в споре) арашалаушы, татыуластырыу-
шы, жарастырыушы.
ПОСРЕДНИЦА женск. от посредник.
ПОСРЕДНИЧАТЬ несов. разг. 1. (в торго-
вле) дэлдалшылык етиу, арага тусиу; 2.
(в споре) арашалау, татыуластырыу, жарас-
тырыс.
ПОСРЕДНИЧЕСКИЙ прил. дэлдаллык,
арага тусиушилик.
ПОСРЕДНИЧЕСТВО с. 1. (содействие
сделке) дэлдалшылык, арага тусиушилик;
2. (в споре) арашалаушылык. татыуласты-
рыу шылык, жарастырыУшылык-
ПОСРЕДСТВЕННО 1. нареч. орта, орта-
ша, шамалы, ебиндей, айтарлыдтай емес;
он учится ~ ол орташа окыйды; 2. в знач.
сущ. с. посредственно нескл. (отметка)
орта, орта бахасы.
ПОСРЕДСТВЕННОСТЬ ж. 1. орташалык,
шамалылык; 2. перен. (о человеке) хеш
жагынан кезге туспейтугынлык-
— 741 —
ПОС
ПОСРЕДСТВЕННЫ IIЙ прил. 1. орта..,
орташа..., шамалы, ебиндей, айтарлыдтай
емес; ~е знания билими айтарлыктай емес;
2. перен. (о человеке) хеш жагынан кезге
туспейтугын.
ПОСРЁДСТВ1|0 с.: при ~е кого-л.
биреудиц кемеги менен; через~о биреудиц
жэрдеми аркалы.
ПОСРЕДСТВОМ предлог с род. п. кеме-
ги менен, кемеги аркалы, жэрдеми менен,
арцалы; ~ микроскопа микроскоп арка-
лы.
П ОСРЁДСТВУЮЩЦ и й прил. аралык,
байланыстырыу шы; ~ее звенд байла-
ныстырыу шы звено.
ПОССОРИТЬ сов. кого-что, с кем-чем
араз ластырыу, дау ластырыу, жэ нжел лести-
риу, шатакластырыу, сез алыстырыу.
ПОССОРИТЬСЯ сов. с кем-чем и без
доп. аразласыу, дау л асыу, дау л асып калыу,
жэнжеллесип калыу, шатакласып калыу,
сез алысып калыу-
ПОСТ I м. 1. (должность) орын, хэмел,
уазыйпа; ~ директора завода заводтын.
директорлык Хэмели; 2. пост, байдау ор-
ны, карап турыу орны, гузетиу орны;
наблюдательный ~ бай кап турыу орны;
сторожевой ~ карауыллау посты; стоять на
~у постта турыу; 3. гузет; расставить
гузетшилерди койып шыгыу; проверять
гузетшилерди кадагалау, гузетшилерди
тексерип кериу.
ПОСТ II м. рел. пост (ширкеу тэре-
пинен белгили уацытца дейин сошли ауцат-
ты жемеуге салынган тыйым).
ПОСТАВ м. (пара мельничных жерно-
вов) дигирман.
ПОСТАВИТЬ I сов. 1. кого-что койыу,
тикейтип койыу, тургызып койыу, тик-
кесине койыу, отыргызыу; ~ ребёнка на
пол баланы полга отыргызыу; 2. что
(поместить) койыу, апарып койыу, салып
койыу, жайгастырыу; ~ машину в гараж
машинаны гаражга койыу; 3. что (при-
ложить) койыу; ~ компресс компресс
койыу; 4. что (устроить, установить)
курдырыу, курыу, орнатыу, салыу, тик-
леу; ~ столбы багананы орнатыу; ~ забор
дийуал салыу; ~ телефон телефон курды-
рыу; ~ памятник естелик орнатыу; 5. что
койыу; ~ точку точка койыу, нокат койыу;
6. что (наладить, организовать) жолга
койыу, уйымластырыу, шелкемлестириу;
правильно ~ работу жумысты дурыс жол-
га койыу; 7. что койыу, кергизиу, койып
бериу, керсетиу; ~ новую пьесу таза
пьеса койып бериу; 8. кого (назначить)
орналастырыу, койыу, таярлау; ~ кого-л.
на новую работу жаца хызметке орналасты-
рыу; 9. что (выдвинуть, предложить) койыу,
салыу; усыныу, усыныс етиу; ~ вопрос
на голосование мэселени дауыска койыу;
~ слово в каком-л. падеже сезди бир
сеплеуге езгертиу; ~ рекорд рекорд койыу;
~ в известность билдириу, хабар етиу,
мэлим етиу; ~ себе целью ез алдына мак-
сет етип койыу; ~ на вид ескертиу; ~
в затруднительное положение кыйын жаг-
дайга тусириу.
ПОСТАВИТЬ II сов. см. поставлять.
ПОСТАВКЦА ж. тапсырыу, еткизиу,
жеткизип турыу; государственные ~и мэм-
лекетлик тапсырыулар.
ПОСТАВЛЯТЬ несов. что тапсырыу,
еткизиу, тэмийинлеу, жеткизиу; ~ зерно
гэлле жеткизиу; ~ сырье для завода завод-
ты шийки зат пенен тэмийинлеу.
ПОСТАВЩИК м. тэмийинлеуши, тапсы-
рыу шы, жеткериу ши.
ПОСТАМЕНТ м. постамент (1. естелик-
тиц, статуяныц тас тырнасьц 2. скульп-
тураньщ ^зстесш, 3. ают жайлардыц
фундамента).
ПОСТАНАВЛИВАТЬ несов. см. постано-
вить.
ПОСТАНОВИТЬ сов. что и с неопр. ка-
рар етиу, карар шыгарыу; ~ большинством
голосов кепшилик дауыс пенен карар
кабыл алыу.
ПОСТАНОВКА ж. 1. (установка) койыу,
орнатыу, отыргызыу; ~ памятника естелик
орнатыу; 2. койыу, керсетиу; ~ пьесы
пьеса керсетиу; 3. койыу; ~ работы
жумысты жолга койыу; правильная ~
вопроса мэселени дурыс койыу; 4. (теат-
ральное представление) постановка, ойын;
5. койылыу, тутып турылыу, басылыу;
красивая ~ головы бастын. сулыу болып
тутып турылыуы.
ПОСТАНОВЛЕНИЕ с. карар, хуким;
вынести ~ карар шыгарыу.
ПОСТАНОВЛЯТЬ несов. см. постановить.
ПОСТАНОВОЧН'ЫЙ прил. театр, сад-
нага дойыу..., сакналастырыу...; ~ая тех-
ника сакналастырыу техникасы.
ПОСТАНОВЩИК м. театр, саднага
КОЙЫУШЫ.
ПОСТАРАТЬСЯ сов. тырысыу, умтылыу,
хэрекет етиу.
ПОСТАРЕТЬ сов. дартайыу, дартайып
далыу.
ПО-СТАРОМУ нареч. бурынгыша, бу-
рынгыдай, баягыдай.
ПОСТАТЁЙН ЫЙ прил. хэр бир статья
бойынша; ~ое обсуждение законопроекта
закон проектин хэр бир статья бойынша
додалау.
ПОСТЕЛЙТЬ сов. разг. см. постлать.
ПОСТЕЛЬ ж. тесек, керпе тесек; уб-
рать ~ керпе тесекти жыйыу; положить
больного в ~ наукасты тесекке жатка-
рыу.
ПОСТЁЛЬНЫ Й прил. тесек, керпе те-
сек; ~е принадлежности керпе тесекке
тийисли затлар; ~й режим тесек тартып
жатыу тэртиби.
ПОСТЕПЕННО нареч. бара-бара, аз-аз-
дан, кем-кемнен, эсте-ацырын, акырын,
эстен.
ПОСТЕПЕННОСТЬ ж. бара-баралык, аз-
-азданлык, кем-кемлик, эсте-акырынлык,
эстенлик.
ПОСТЕПЁННЦЫЙ прил. аз-аздан, кем-
-кемнен, эсте-акырын, акырын, эстен, эсте-
-акырынлык пенен; ~ое охлаждение кем-
-кемнен сууыу.
ПОСТЕРЕЧЬ сов. кого-что багып турыу,
карап турыу.
пос
— 742 —
ПОСТЕСНЯТЬСЯ сов. кого-чего уялып
калыу, тартыныу.
ПОСТИГАТЬ несов. см. постичь.
ПОСТЙГНУТЬ сов. см. постичь.
ПОСТИЖЕНИЕ с. тусиниу, алыу, утып
алыу, билип алыу.
ПОСТИЖИМЫЙ 1. прич. от постйгнуть
и постичь; 2. прил. тусинерлик, адыл
жетерлик.
ПОСТИЛАТЬ несов. см. постлать.
ПОСТЙЛКЦА ж. 1. (действие) жайыу,
салыу, тесеу; 2. тесек; лежать на ~е те-
секте жатыу.
ПОСТИРАТЬ сов. что 1. (выстирать)
кир жууыу; 2. (некоторое время) бираз
уакыт кир жууыу.
ПОСТИТЬСЯ несов. рел. пост тутыу, пост
болыу.
ПОСТИ ,|ЧЬ сов. кого-что 1. (понять)
тусинип алыу, утып алыу, билип алыу;
~чь смысл чего-л. бир нэрсениц мэнисине
тусинип алыу; 2. (случиться с кем-л.)
тап болыу, дуушар болыу, ушырап калыу;
его ~гло несчастье ол бахытсызлыцца дуу-
шар болды.
ПОСТЛАТЬ сов. что 1. жайыу, салыу,
тесеу; ~ скатерть дастуркан жайыу; 2.
тесеу, тесеп койыу, салып койыу; ~
постель тесек салып койыу.
пбстнцый прил. 1. гешсиз, сутсиз;
~ая еда гешсиз, сутсиз аудат; 2. разг,
(не жирный) майсыз; ~ое мясо майсыз
геш; 3. перен. разг, (невесёлый, скучный)
капа, кеуилсиз; ~ый вид кеуилсиз тур-
-тус; •$> ~ый сахар канттан исленген кон-
фет.
ПОСТОВ||бЙ прил. 1. постда турыу...,
пост...; ~ая служба постда турыу хыз-
мети; 2. постда турыушы; ~6й милиционер
постда турыушы милиционер; 3. в знач.
сущ. м. постовой постовой, сакшы, цара-
уыл.
ПОСТОЙ м. 1. (ночёвка) хацы телеп
цоныу, хацы телеп турыу; 2. воен, постой
(эскерий белимлердиц ментик жайларда
турыйы).
ПОСТОЛЬКУ союз соныц ушыц, сонлыц-
танда; <, ~, поскольку жарым-жарты,
болар-болмас.
ПОСТОРОЖИТЬ сов. кого-что, разг.
царауыллап турыу, багып турыу, царап
турыу.
ПОСТОРОНИТЬСЯ сое. шетке шыгып
турыу, бир, шет турыу, жол бериу.
ПОСТОРОННЦИЙ прил. 1. (чужой) бас-
ка, жат, бетен; ~ий человек басда адам,
жат адам: 2. в знач. сущ. м. посторонний
и ж. посторонняя жат адам, бетен адам,
сырттан келген; ~им вход воспрещён
сырттан келгенлерге кириу дадаган етил-
ген, бетен адамларга кириу дадаган етил-
ген; 3. басцаныц, бетенниц, кисиниц; обой-
тись без ~ей помощи басданыц жэрде-
мисиз-ад есабын табыу; 4. (побочный)
басда, бетен; ~ие дела мешали ему рабо-
тать оныц ислеуине басда жумыслар кесент
берди.
ПОСТОЯЛЕЦ м. уст. турыушы, кирейге
отырыушы.
ПОСТОЯЛЫЙ прил.'. ~ двор уст. жо-
лаушылар донатугын жай.
ПОСТОЯННО нареч. мудамы, узликсиз,
удайы, бэрцулла, турадлы, езгермей.
ПОСТОЯННЦЫЙ прил. 1. (непрерывный)
мудамы, узликсиз, турадлы, удайы, бэр-
дулла, езгермейтугын; ~ое наблюдение
мудамы байдап турыу; ~ый шум узликсиз
шауцым; 2. (не временный) турадлы; ~ая
работа турадлы хызмет; ~ое явление
турадлы цубылыс; 3. (верный) езгермейту-
гын, турадлы, берилген, исенимли; ~ый
характер турадлы минез; ~ыйдруг исеним-
ли дос; ~ая величина мат. турадлы
мугдар; ~ый ток физ. турадлы ток; ~ый
капитал эк. турадлы капитал; ~ая армия
турадлы армия.
ПОСТОЯНСТВО с. 1. турацлылыц, езгер-
меслик; ~ во взглядах кез царастагы
турацлылыц; 2. (верность) турацлылыц,
берилгенлик, беккемлилик, исенимлилик.
ПОСТПОЯТЬ сов. 1. бираз турыу, бираз
тургелип турыу; 2. за кого-что цоргау,
жацлау; ~оять за родину уатанды цоргау;
•ф- ~ ой! тоцта!, сабыр ет!;~6йте! тоцтацыз!,
сабыр етициз!; ~бйте, я сейчас вспомню!
сабыр етициз, мен хэзир ядыма тусиремен!;
мы не ~ойм за ценой биз бахасына цара-
маймыз.
ПОСТПОЗИТИВНЫЙ прил. грам. сез со-
цында гы.
ПОСТПРЕД м. (постоянный предста-
вйтель) постпред (турадлы уэкил).
ПОСТПРЕДСТВО с. (постоянное пред-
ставительство) постпредство (турадлы
уэкиллилик).
ПОСТРАДАВШИЦЙ 1. прич. от постра-
дать; 2. в знач. сущ. м. пострадавший
и ж. пострадавшая жэбирлениуши, зыян
керген, булгинге ушыраган, жэбир керген,
булгиншиликке ушыраган, азап керген;
оказать помощь ~м булгиншиликке ушы-
раганларга жэрдем керсетиу.
ПОСТРАДА ||ТЬ сов. жэбир кериу, зыян
кериу, булгинге ушырау, азап кериу;
село ^ло от пожара ауыл ерттен зыян
кер ди.
ПОСТРАНИЧНЫЙ прил. бетме бет, дэр
бир бет бойынша; ~ подсчёт бетме бет
есап.
ПОСТРАНСТВОВАТЬ сов. саяхат етип
журиу, гезип журиу.
ПОСТРАЩАТЬ сов. кого, кем-чем, разг.
цорцытыу, айбындырыу, уркитиу, зэрре-
син ушырыу.
ПОСТРЕЛ м. разг, шоц, есерсоц, тентек;
наш ~ везде поспел погов. бул киси бэрин-
де улгерип шыцты.
ПОСТРЁЛИВАЦТЬ несов. 1. (изредка)
уацты-уацты атыу, сийрек атыу, аида-сан-
да атыу; 2. безл. разг, шаншып ауырыу;
~ет в ухе цулагым шаншып ауырады.
ПОСТРЕЛЯТЬ сов. 1. (некоторое время)
атып турыу; ~ из ружья мылтыц атып ту-
рыу; 2. кого-что, чего, разг, (настрелять)
атып салыу, атып цойыу; ~ уток уйреклер-
ди атып салыу.
ПОСТРИГАТЬ несов. см. пострйчь.
ПОСТРИГАТЬСЯ несов. см. пострйчься.
— 743 —
ПОС
ПОСТРИЖЕНИЕ с. церк. монахлыцты
цабыл етиу.
ПОСТРИЧЬ сов. 1. кого-что шаш алыу,
шашын цысцартыу; 2. кого, церк. монахлыц
цабыл етиу.
ПОСТРИЧЬСЯ сов. 1. (постричь волосы)
шашын алыу, шашын цырыцтырыу; 2.
церк. монах болыу.
ПОСТРОЕНИЕ с. 1. цурыу, цурылыу,
дузиу, дузилиу; ~ коммунизма коммунизм-
ди курыу; 2. мат., грам. сызыу; ку-
рыу, дузиу, курылыс; ~ треугольника уш
муйешлик сызыу; ~ фразы гэп курылысы;
3. воен, дизиу; ~ боевого порядка эскерий
сапка дизиу.
ПОСТРОИТЬ сов. 1. что салыу, курыу;
~ школу мектеп салыу; 2. что курыу,
дузиу; ~ коммунизм коммунизм дузиу;
3. что, мат., грам. сызыу; курыу, дузиу;
~ треугольник уш муйешлик сызыу; 4.
кого-что дизиу, сапка дизиу, сапка турыу;
~ ряды катарга дизиу.
ПОСТРОИТЬСЯ сов. 1. (построить дом
и т. п.) езине жай салыу, имират салыу;
2. (стать в строй) сапка турыу, сапка
дизилну.
ПОСТРОЙКЦА ж. 1. (действие) цурыу,
салыу; ~а жилых зданий турац жайлар
салыу; ~а электростанции электростанция-
ны курыу; 2. цурылыс, жай, там, имират;
кирпичные ~и гербиштен салынган жайлар.
ПОСТРОМКИ мн. (ед. постромка ж.)
камыт бау.
ПОСТРОЧИ ЦЫЙ прил. цатарма-цатар,
жолма-жол, цэр бир цатар, дэр бир жол;
~ая оплата хэр бир цатарына телеу.
ПОСТСКРИПТУМ м. постскриптум (хат
жазылып цол цойылганнан соц — Р. S.
белгилеринен кейин жазылган сезлер).
ПОСТУКИВАНИЕ с. цагылыу, тыцыл-
дау, тыцылды, тоцылды.
ПОСТУКИВАТЬ несов. чем, по кому-чему
цагыу, тьщылдатыу, тодылдатыу.
ПОСТУЛАТ м. постулат (дэлилсиз цабыл
етилетугын жагдай).
ПОСТУПАТЕЛ ЬНЦЫЙ прил. илгери ер-
леген, алга умтылган; ~ое движение физ.
илгери ерлеген хэрекет.
ПОСТУПАТЬ несов. см. поступить.
ПОСТУПАТЬСЯ несов. см. поступиться.
ПОСТУПЙЦТЬ сов. 1. ислеу, ис етиу;
он ~л неправильно ол надурыс иследи;
2. с кем-чем (обойтись) цылыу, ислеу, илаж
кериу; как с ним ~ть? оган цандай илаж
кериу керек?; 3. кириу, орналасыу; он ~л
в институт ол институтца кирди; ~ть на
фабрику фабриката кириу; 4. (быть полу-
ченным) келиу, келип тусиу; в магазин
~ли новые книги магазинге жаца китап-
лар тусти; ~ла жалоба шагым арза келип
тусти; 5. келип жетиу, келип кириу; ток
~л в провода ток сым темирлерге келип
жетти; -ф- ~ть в производство иске кириу,
иске тусе баслау.
ПОСТУПАТЬСЯ сов. чем кешиу, цол
узиу, таслау; ~ личными удобствами
жекке хэзликтен цол узиу.
ПОСТУПЛЁНИцЕ с. 1. кириу, орнала-
сыу; ~е на работу жумысца кириу; 2.
келиу, келип тусиу; ~е новых книг в библи-
отеку жаца китаплардыц китапханага ке-
лип тусиуи; 3. (деньги, доход) кирис;
бюджетные ~я бюджет кирислери.
ПОСТУПОК м. цылыц, исленген ис, ис,
Хэрекет; героический ~ батырлыц ис.
ПОСТУПЬ ж. цэдем, адым, журис, аяц
басыу; уверенная ~ исенимли цэдем; плав-
ная ~ асыцпай атцан адым.
ПОСТУЧАТЬ сов. чем и без доп. цагыу,
тыцылдатыу, тацылдатыу.
ПОСТУЧАЦТЬСЯ сов. цагыу, тыцылда-
тыу, тацылдатыу; в окно ~лись терезени
тацылдатты.
ПОСТФАКТУМ нареч. постфактум, бола-
ры болганнан соц; объявить о чём-л.
~ болары болганнан соц дагазалау.
ПОСТЫДЙТЬ сов. кого-что, разг, уял-
тыу, кызартыу.
постыдйться сов. кого-чего и с неопр.,
разг, уялыу, цызарыу.
ПОСТЫДИ ЦЫЙ прил. уялатугын, уял-
гандай; ~ое малодушие уялгандай рухы
тусиушилик.
ПОСТЫЛЫЙ прил. прост. 1. жеркениш-
ли, жаман керинетугын; 2. в знач. сущ.
м. постылый и ж. постылая жеркенишли
адам.
ПОСУДА ж. 1. собир. ыдыслар; цазан-
-табац (кухонная и столовая)', чайник-кесе
(чайная)', 2. разг, (сосуд) ыдыс шийше.
ПОСУДЙТЦЬ сов.: ~е сами езициз ой-
лап керициз.
ПОСУДНЫЙ прил. ыдыс...; ~ магазин
ыдыс дукэны.
ПОСУЛ м. прост, уэде.
ПОСУЛЙТЬ сов. кого-что и с неопр.,
прост, уэде етиу, уэде бериу.
ПОСУРОВЕТЬ сов. цатацланыу, тунериу.
ПОСУТОЧНО нареч. бир суткалап, кун-
-тунлеп.
ПОСУТОЧНЦЫЙ прил. бир суткалап,
кун-тунлеп; ~ое дежурство бир суткалап
дежурный болыу.
ПОСУХУ нареч. разг, цургац пенен,
цургац жер менен.
ПОСУШЙТЬ сов. что, чего кептириу,
цургацлатыу; ~ бельё иш кийимлерди
бираз кептириу; ~ сухарей нанларды
кептириу.
ПОСУШИТЬСЯ сов. кептириниу, цур-
гацланыу.
ПОСЧАСТЛЙВИЦТЬСЯ сов. безл. кому
и без доп. бахытлы болыу, миясар болыу,
жолы болыу; мне ~лось достать эту книгу
бул китапты тауып алып мениц жолым
болып цалды.
ПОСЧЙТАТЬ сов. 1. кого-что и без доп.
санау, есаплау; 2. разг, табыу; ~ необхо-
димым’ явиться на собрание жыйналысца
келиуди керек деп табыу; 3. за кого-что
цатарына цосыу, атац цосыу; ~ за дурака
жилли цатарына цосыу, ацмац цатарына
цосыу.
ПОСЧИТАТЬСЯ сов. с кем-чем 1. (рас-
считаться) есапласыу; 2. (свести счёты)
еш алыу, есапласыу; <> не ~ биреу менен
санаспау (с кем-л.); бир нэрсе менен есап-
ласпау (с чем-л.).
пос
— 744 —
ПОСЫЛАТЬ несов. см. послать.
ПОСЫЛ КIIА ж. 1. (отправка) салып
жибериу, женелтиу, салыу; ~а денег
по почте адшаны почта аркалы салыу;
2. посылка; получить ~у посылка алыу;
•ф. быть на ~ах у кого-л. киши-гирим
жумысларды орынлау.
ПОСЫЛЬНЫЙ прил. 1. жиберилетугын,
датнаушы; ~ катер датнаушы катер; 2.
в знач. сущ. м. посыльный и ж. посыльная
шабарман, хат-дагаз тасыушы.
ПОСЫПАТЬ сов. кого-что, чем себиу, те-
гиу; ~ пол опилками полга агаштыц дырын-
дыларын себиу.
ПОСЫПАТЬ несов. см. посыпать.
ПОСЫПА'ТЬСЯ сов. 1. (начать сыпать-
ся) себилиу, тегилиу; ~лись листья жапы-
радлар тегилди; 2. перен. жауыу, дуйы-
лыу; ~лись вопросы к докладчику доклад-
шыга сораулар жауды; <£. искры из глаз
~лись кезиниц алды жард ете далды.
ПОСЯГАТЕЛЬСТВО с. цол салыу тылы ц,
цас етиу шил ик; ~ на государственную
собственность мэмлекетлик меншикке цол
салыушылыц.
ПОСЯГАТЬ несов. см. посягнуть.
посягнуть сов. на кого-что дол салыу,
дас етиу, даслыд ойлау; ~ на чью-л.
жизнь биреудиц емирине дол салыу.
ПОТ м. тер; обливаться потом дара терге
тусиу; <£. трудиться в поте лица дара терге
тусип мийнет етиу; добывать что-л. потом
и кровью улкен мийнет пенен табыу; семь
~ов сошло дара тер болыу; вогнать в ~
жан терин шыгарыу, дара тер етиу.
ПОТАЙНОЙ прил. жасырын, цупыя;
~ карман жасырын цалта.
потакать несов. кому-чему, в чём,
разг, жол дойыу, мумкиншилик бериу.
ПОТАНЦЕВАТЬ сов. что и без доп. бираз
аяд ойын ойнау, танец ойнау.
ПОТАСКАННЫЙ 1. прич. от потаскать;
2. прил. (поношенный, потёртый) кийил-
ген, генерген, тозган; 3. прил. разг, шар-
шаган, тури дашдан, эбигер тартдан; ~
вид эбигер тартдан тур.
ПОТАСКАТЬ сов. разг. 1. (некоторое
время) бираз кетерип журиу; 2. что (ста-
щить) алыу, урлау.
ПОТАСОВКА ж. разг, мушласып урысыу,
муш л асы у.
ПОТАЧКЦА ж. разг, жол цойыушы-
лыц, мумкиншилик туугызыушылыц, ерик
бериушилик; не давать кому-л. жол
цоймау-
ПОТАШ м. хим. поташ (майда унтац
ац зат, агаштыц кулинен алынады).
ПОТАЩЙТЬ сов. кого-что суйреу, суйреп
кетиу, суйреп апарыу.
ПОТАЩИТЬСЯ сов. разг, эсте дозгалыу,
суйрелип, журиу.
ПО-ТВОЕМУ нареч. 1. (по твоему мне-
нию) сеницше, сениц пикирицше; 2. (по тво-
ему желанию) сениц тилегиц бойынша.
ПОТВОРСТВО с. жол цойыушылыц.
ПОТВОРСТВОВАТЬ несов. кому-чему,
в чём жол дойыу, мумкиншилик бериу.
ПОТЕК м. суудыц даты (мыс. дийуалда).
ПОТЁМКИН только мн. дарацгы, дарац-
гылыд; блуждать в ~ах 1) дарацгыда ада-
сып журиу; 2) перен. тусиниги болмау,
тусине алмау.
ПОТЕМНЁ||ТЬ сов. 1. (стать тёмным)
дарайыу, дарауытыу; его глаза ~ли оныц
кезлери дарауытты; 2. безл. дарацгы тар-
тыу, дарацгы тусиу; в комнате ~ло белме-
ниц иши дарацгы тартты; <£. у меня в гла-
зах ~ло кезимниц алды дап-дарацгы бо-
лып кетти.
ПОТЕНИЕ с. терлеу, тер басыу.
ПОТЕНЦИАЛ м. 1. физ. потенциал;
разность ~ов потенциаллардыц айырма-
шылыгы; 2. перен. потенциал, мумкинши-
лик; экономический ~ государства мэмле-
кеттиц экономикалыд потенциалы.
ПОТЕНЦИАЛ ЬН 11ЫЙ прил. 1. физ. по-
тенциал..., потенциаллыд; ~ая энергия
потенциал энергиясы; 2. перен. (возможный)
потенциал..., итимал, итималлы, мумкин-
шиликли; ~ый враг итимал душпан, душ-
пан болыу итималлылыгы.
ПОТЕНЦИЯ ж. потенция (бир хррекет-
тиц жасырын турде болыуы >:,гм оныц
жузеге шырыу мумкиншилиги).
ПОТЕПЛЕНИЕ с. жылыу, жылыцды-
рау.
ПОТЕПЛЕЦТЬ сов. жылыу, жылыццы-
рау; к вечеру ~ло кешке таман жылыц-
кырайын деди.
ПОТЕРЕТЬ сов. что 1. (некоторое время)
бираз ысыу, уудалау; 2. (натереть, рас-
тереть) суртиу, ысыу.
ПОТЕРЕТЬСЯ сов. 1. обо что бираз
ысылыу, уудалау, уйкелеу; 2. (несколько
износиться) генериу, тозып далыу (об
одежде); дырылыу, тутылыу (о коврах).
ПОТЕРПЕВШИЙ 1. прич. от потерпеть;
2. в знач. сущ. м. потерпевший и ж. потер-
певшая жэбир керген, жэбир шеккен.
ПОТЕРП]|ЁТЬ сов. 1. что и без доп.
(проявить терпение) шыдау, шыдап турыу,
сабыр етиу; 2. что ушырау, жолыгыу,
дуушарласыу, дуушар болыу; ~ёть пора-
жение жецилип далыу; ~ёть неудачу сэт-
сизликке дуушарласыу; ~ёть убытки зыян-
га ушырау; я этого не ~лю мен буган
жол доймайман.
ПОТЁРТЫЙ 1. прич. от потерёть; 2.
прил. генерген, тозган (об одежде); дырыл-
ган, тутылган (о ковре); 3. прил. перен.
разг, (о лице, виде и т. п.) солыган.
ПОТЁРЦЯ ж. 1. (утрата) жойылтыу,
айырылыу, еткизиу, еткериу; ~я близких
жадынларынан айырылыу; напрасная ~я
времени уадытты босда еткизиу; ~я крови
данынан айырылыу, данын жойылтыу;
~я сознания есинен таныу; 2. (потерянная
вещь) жойытылган зат; 3. мн. потёри
шыгын; понести большие ~и улкен шыгын-
га алып келиу.
ПОТЕРЯННЫЙ 1. прич. от потерять;
2. прил. ецсеси тускен, жузи солган (рас-
строенный); уялган, дысылган (смущён-
ный); ~ человёк умитлениуге болмайтугын
адам.
ПОТЕРЯ ТЬ сов. 1. что жогалтыу, жой-
ылтыу, жойылтып дойыу; айырылып далыу,
берип дойыу, алдырып дойыу; ~ть мяч
— 745 —
ПОТ
топты алдырып койыу, топты берип койыу;
2. кого-что, перен. айырылыу, айырылып
калыу, узиУ> жойылтыу; ~ть товарища
жолдасынан айырылыу; ~ть почву под
ногами ез исениминен гудер узиу, исе-
нимнен айырылыу; ~ть кого-л. из вйду
кез алдынан жойылтыу; ~ть надежду
умит узиу; ~ть рассудок есин жойылтыу;
3. в чём азайыу, кемиу; ~ть в весе салмагы
кемпу; 4. что (потерпеть ущерб) зыян та-
быу, зыянга ушырау; мы на этом ~ем
десять рублей бизлер бул ушын он сом
зыянга ушыраймыз; <£. ~ть голову есинен
айырылыу, езпн тутып тура алмау.
ПОТЕРЯЕТЬСЯ сов. 1. (пропасть) жога-
лыу, жойылыу, жойылып калыу; книга
~лась китап жойылып калды; 2. перен.
(смешаться с кем-чем-л.) жойылып кетиу,
керинбей калыу; ~ться в толпе кепшилик-
тиц ишинде керинбей калыу; 3. перен.
(растеряться) сасып калыу, не айтарын
билмей калыу; в незнакомом месте я как-то
~лся таныс емес жерде мен сондай сасып
далдым.
ПОТЕСНЙТЬ сов. 'кого-что 1. кысыу,
цысыныстырыу; 2. шегиндириу; ~ неприя-
теля душпанды шегиндириу.
ПОТЕСНИТЬСЯ сов. дысылыцдырау.
ПОТЕТЬ несов. 1. (покрываться потом)
терлеу, тер басыу; 2. над чем и без доп.,
перен. разг, кыйланыу, басын ауыртыу;
~ иад решением задачи мэселени шешиуде
кыйланыу; 3. разг, (о стёклах) терлеу,
сууланыу.
ПОТЕХА ж. кызык, кызыдлык, кеуил
кетериушилик, кулки, тамаша; вот ~! эне
тамаша!_
ПОТцЁЧЬ сов. 1. ага баслау, агыу; с гор
~еклй ручьи таудан суулар ага баслады;
2. тесилиу, туби тесилиу; ведро ~екло
шелектиц тесигинен акты.
ПОТЕШАТЬ несов. кого-что, чем кызык.
керсетиу, кеулин кетериу, кулдириу.
ПОТЕШАТЬСЯ несов. над кем-чем мас-
даралау, кулки етиу.
ПОТЕШИТЬ сов. кызык керсетиу, кеу-
лин кетериу, дууандырыу.
ПОТЁШИТЬСЯ сов. дэлкек етиу, кул-
киге алыу.
ПОТЕШНЫЙ прил. тамаша, кызык, кул-
дирги.
ПОТИРАТЬ несов. что уукалау, ысыу;
~ руки колын уукалау.
ПОТИХОНЬКУ нареч. разг. 1. (медлен-
но) эстен, адырын, жай; ехать ~ жай жу-
риу; 2. (незаметно) жасырын, билдирмес-
тен, сездирместен; уйти ~ билдирместен
кетип калыу.
ПОТЛИВОСТЬ ж. тершиллик.
ПОТЛЙВЫЙ прил. тершил.
ПОТНЙК м. терлик.
ПОТН ||ЫЙ прил. 1. тер баскан, тер шык-
кан, терли, терлеген; ~ый лоб тер баскан
мацлай; 2. разг, (запотевший) терли, тер-
леген, лэмли; ~ое стекло терлеген айна.
ПО-ТОВАРИЩЕСКИ нареч. жолдаслыц
пенен, жолдаслык ретинде, жолдасларша.
ПОТОВ"6Й прил. тер...; ~ые железы
анат. тер безлери.
потогбннцый прил. 1. терлеткиш,
тер шыгаргыш; ~ое лекарство терлеткиш
дэри; 2. перен. (эксплуататорский) кара
терге тусиретугын, диккени курытатугын;
~ая система труда дицкени курытатугын
мийнет системасы; 3. в знач. сущ. с. пото-
гонное терлетпе дэри.
ПОТОК м. 1. агын, агыс, сел; горный
~ таудан агып тускен суу; весенний ~
бэдэрги суудыц агысы; 2. ыгыскан, жудэ
кеп; людской ~ ыгыскаи адамлар; 3. (не-
прерывное производство) поток, узликсиз
ендириу.
ПОТОЛКАТЬСЯ сов. разг, бираз гезип
журиу, бийкарга журиу.
ПОТОЛКОВАТЬ сов. с кем, о чём, разг.
сейлесиу, гуррицлесиу, кецесиу.
ПОТОЛЦОК М. 1. тебе, пэтик; 2. ав.
(предельная высота подъёма) бэлентлик,
бийиклик; взять с ~ка ойына келгенин
айтыу, кер,ип келгеидей айтыу.
ПОТОЛОЧНЫЙ прил. тебе..., тебелик.
ПОТОЛСТЕТЬ сов. семириу, жууаныу.
ПОТОМ нареч. кейин, кейнинен, сок,
оннан соц; я приду ~ мен соц келемен.
потбмнок м. 1. тукым, урпак, эулад,
нэсил; ~ки Бердаха Бердахтыц тукымла-
ры; 2. мн. потомки (люди будущих поколе-
ний) келешектеги эуладлар.
ПОТОМСТВЕННЫЙ прил. эзели, шыгы-
сы, теги; ~ рабочий эзели киятырган
рабочий.
ПОТОМСТВО с. собир. урпак, эулад.
ПОТОМУ 1. нареч. сонлыктан, сонын
ушын, сол себептен, сол себепли; мне
некогда, ~ я и не могу прийти мениц уак-
тым жок, сонлыктанда келе алмайман; 2.
в составе причинных союзов: ~ что себеби
не десец, неге десец; ~ как ... карай, ...
карап.
ПОТОНУТЬ сов. сууга кетиу, шумип
кетиу, батып кетиу.
ПОТОП м. суу таскыны.
ПОТОПАТЬ сов. разг, дурсилдеп жу-
риу.
ПОТОПЙТЬ I сов. что жагыу, от жагып
жылытыу; ~ печь печьке от жагып жы-
лытыу.
ПОТОПЙТЬ п сов. кого-что 1. (утопить)
батырыу, батырып жибериу; 2. (залить
водой) сууга алдырыу, сууга батырыу.
ПОТОПЛЕНИЕ с. сууга батырыу.
ПОТОПЛЯТЬ несов. см. потопить II.
ПОТОПТАТЬ сов. кого-что баскылау,
басып кетиу, баскылап кетиу.
ПОТОПТАТЬСЯ сов. разг, тепкилеу, бас-
кылау; ~ на месте бир орында тепки-
леу.
ПОТОРАПЛИВАТЬ несов. кого асыктыра
бериу, цыстай бериу.
ПОТОРАПЛИВАТЬСЯ несов. асырыу,
дыстаныу.
ПОТОРГОВАТЬ сов. кем-чем, с кем-чем
бираз сауда етиу, азырак сауда етиу.
ПОТОРГОВАТЬСЯ сов. с кем-чем и без
доп. бираз саудаласыу, саудаласып ту-
рыу.
ПОТОРОПИТЬ сов. кого-что асыдтырыу^
дыстау.
пот
— 746 —
ПОТОРОПИТЬСЯ сов. асыгыу, цыста-
ныу.
ПОТОЧИТЬ сов. что азырак ушын шы-
гарыу; азырак. цайрау-
ПОТОЧНОСТЬ ж. узликсизлик; ~ тех-
нологйческого процесса технологиялыд
процесстиц узликсизлиги.
ПОТОЧНЫЙ прил. узликсиз...; ~ ме-
тод узликсиз ислеу усылы.
ПОТРАВА ж. заялау, басцылау, уай-
ранлау (егинди, отты).
ПОТРАВИТЬ сов. 1. что (произвести
потраву) заялау, басцылау, уайранлау;
2. кого (истребить) уулап елтириу, уулап
цырыу.
ПОТРАТИТЬ сов. что жумсап койыу,
сауып койыу, шыгын етиу.
ПОТРАТИТЬСЯ сов. на кого-что и без
доп., разг, жумсау, сауып жибериу, шыгын-
лы болыу.
ПОТРЕБИТЕЛЬ м. 1. царыйдар, туты-
ныушы, пайдаланыушы; ~ электроэнергии
Электр цууатын пайдаланыушы; 2. (поку-
патель) сатып алыушы, тутыныушы.
ПОТРЕБИТЕЛЬНЫЙ прил. уст. туты-
ныу...; ~ая стоимость товара эк. товар-
дыц царыйдардыц талабына ылайыц бо-
лыуы.
ПОТРЕБИТЕЛЬСКИМИ прил. ту тыныу-
шылар...; ~ая кооперация тутыныу шылар
кооперациясы.
ПОТРЕБИТЬ сов. см. потреблять.
ПОТРЕБЛЁНИ||Е с. тутыныу, пайдала-
ныу; товары широкого ~я кен. тутыныу
товарлары.
ПОТРЕБЛЯТЬ несов. 1. тутыныу, пай-
даланыу; ~ электроэнергию Электр кууа-
тынан пайдаланыу; 2. (употреблять в
пищу) жеу, ишиу.
ПОТРЕБНОСТИ Ь ж. 1. (надобность,
необходимость) талап, мутэжлик, зэрур-
лик, кереклик; удовлетворить ~и населе-
ния халыцтыц талапларын цанаатланды-
рыу; 2. (желание, стремление) умтылыушы-
лыц, тилек.
ПОТРЕБНЫЙ прил. мутэжли, керек,
керекли, зэрурли.
ПОТРЕБОВАТЬ сов. 1. что, чего талап
етиу, сораныу; 2. кого (вызвать) шацыртып
алыу, келтириу.
ПОТРЕБОВАТЬСЯ сов. керек болыу,
зэрур болыу; на эту работу ~уется две
недели бул, жумысца еки цэпте керек.
ПОТРЕВОЖИТЬ сов. кого-что тынышын
алыу, мазасын алыу, биймазаландырыу.
ПОТРЕВОЖИТЬСЯ сов. тынышсызланыу,
биймазаланыу.
ПОТРЁПАНН ЦЫЙ 1. прич. от потрепать;
2. прил. генерген, жыртылган; ~ое пальто
жыртылган пальто; 3. прил. перен. (изну-
рённый, измождённый) солгын, жудеу;
~ый вид солгын тур.
ПОТРЕПАТЬ сов. 1. что (износить) ге-
нертиу, жыртыу; ~ пальто пальтоны генер-
тиу; 2. кого (похлопать) дагыу; ~ по плечу
ийнинен цагьгё.
ПОТРЕПАЦТЬСЯ сов. бираз генериу;
костюм уже ~лся костюм бираз генерип
цалды.
ПОТРЕСКАТЬСЯ сов. жарылып кетиу,
шытнап кетиу.
ПОТРЕСКИВАНИЕ с. жарылыу, шыт-
нау, шыртылдау; ~ дров в печи оттынныц
печьте шыртылдауы.
ПОТРЕСКИВАТЬ несов. жарылыу, шыт-
нау.
ПОТРОГАТЬ сов. кого-что тийип кериу,
услап кериу.
ПОТРОХА мн. (ед. потрох м.) ишек-ца-
рын, екпе-бауыр; куриные ~ тауыцтыц
екпе-бауырлары; <> со всеми ~ми барлы-
гын, хэммесин.
ПОТРОШЙТЬ несов. кого-что ишек-кар-
нын алыу, ишек-царынды тазартыу, екпе-
-бауырын тазартыу.
ПОТРУДЙцться сов. мийнет етиу, жу-
мыс ислеу; он немало ~лся на своем веку
ол ез емириниц ишинде кеп мийнет етти;
<> ~тесь зайти еще раз жэне бир рет келип
кетиуге дыйналмацыз.
ПОТРЯСАТЬ несов. см. потрясти;
~ оружием жарагын былгап цорцытыу.
ПОТРЯСАЮЩ II ИЙ 1. прич. от потря-
сать; 2. прил. тац далдырыушы, тац далар-
лыцтай, хайран далдырыушы, хайран
даларлыцтай; ~ее зрелище так далар-
лыдтай керинис; ~ее событие хайран далар-
лыдтай уадыя.
ПОТРЯСЕНИЕ с. 1. дозгалыу, хэкисле-
ниу; нервное ~ нерв хэкислениуи; 2. (ко-
ренная ломка) хэлсиретиу, тамырынан доз-
Fay; ~ основ государства мэмлекеттиц
тийкарын хэлсиретиу.
ПОТРЯСЦТЙ сов. 1. что силкиу, ца-
гыу; ~тй яблоню алма агашын силкиу;
~тй одеяло одеялды цагыу; 2. кого-что,
перен. тац цалдырыу, улкен тэсир етиу,
цайран етиу; это событие ~лб всех бул
уацыя цэммеге улкен тэсир етти.
ПОТРЯХИВАТЬ несов. кого-что, чем,
разг, уадты-уадты силкиу, дагыу.
ПОТУГИ мн. (ед. потуга ж.) 1. кушениу,
толгатыу; родовые ~ толгац, тууыу толгац-
лары; 2. перен. (мучительные усилия) цат-
ты куш салыу, урыныу.
ПОТУЖЙТЬ сов. о ком-чём, уст., на-
родно-поэт. цайгырыу, цапа шегиу.
ПОТУПИВШИСЬ нареч. жерге царап,
темен царап, басын темен ийип; сидеть ~
темен царап отырыу.
ПОТУПИТЬ сов. что жерге дарау, те-
мен дарау, басын темен ийиу; ~ взор
нэзерин жерге тигиу, кезин темен кара-
ты у.
ПОТУПИТЬСЯ сов. жерге царау, те-
мен царау, басын темен ийиу.
ПОТУПЛЯТЬ несов. см. потупить.
ПОТУПЛЯТЬСЯ несов. см. потупиться.
ПОТУСКНЕТЬ сов. 1. (стать мутным)
царайыу, гуцгирт тартыу; 2. перен. (о
взгляде) нуры цашыу; 3. перен. (померк-
нуть) сениу, пэсецлеу, теменлеу.
ПОТУСТОРОННИЙ прил. бул дунья
емес, ол дуньялыц; ~ мир ол дунья.
ПОТУХАНИЕ с. сениу, ешиу.
ПОТУХАТЬ несов. см. потухнуть.
ПОТУХ ЦНУТЬ сов. 1. ешип далыу,
сенип далыу; костёр ~ от ешип далды;
— 747 —
пох
лампа ~ла шыра сенип цалды; 2. перен.
(прекратиться, исчезнуть) жоц болыу,
жок болып кетиу; вражда ~ла душпанлык
жок болды.
ПОТУХШИ^ 1. прич. от потухнуть; 2.
прил. нурсыз^ нуры кеткен; ~ взор нур-
сыз нэзер. '
ПОТУЧНЕТЬ сов. разг, семириу, толы-
•сыу.
ПОТУШИТЬ I сов. что (погасить) сен-
дириу, сейдирип жибериу, ешириу, еши-
рип^йбериу.
тготушйТь II сов. кого-что демлеп пи-
сириу, пууFa писириу; ~ мясо гешти пууга
писириу.
ПОТЧЕВАТЬ несов. кого, чем, разг, сый-
лау, кутиу, хызмет етиу; ~ гостей миймай-
лар ды сыйлау.
ПОТЯГАТЬСЯ сов. с кем-чем и без доп.,
разг, жарысыу, куш салыстырыу, куш
сын асыу.
ПОТЯГИВАНИЕ с. керилиу, созылыу,
керилип созылыу, кесилип жатыу, созы-
лып жатыу.
ПОТЯГИВАТЬ несов. 1. кого-что, разг.
жетелеу, жетеклеу; уадты-уадты тартып
койыу; ~ лошадь за узду уадты-уадты
аттыц жууенин тартып дойыу; 2. что тар-
тып дойыу, тартыу, эсте сорыу; ~ дым из
трубки трубкадан тутин тартыу.
ПОТЯГИВАТЬСЯ несов. см. потянуться 1.
ПОТЯНУНТЬ сов. 1. кого-что тартыу,
тарта баслау; суйреу; ~ть верёвку жипти
тартыу; 2. безл. есиу; ~л предрассветный
ветерок тац самалы ести; <> его ~ло домой
оныц уйине цайтцысы келди, ол уйин
сагынды.
потянуться сов. 1. керилиу, созы-
лыу, кесилип жатыу, созылып жатыу,
узынына тусип жатыу; сладко ~тьси в
постели тесекте рэдэтленип керилип созы-
лыу; 2. созылыу, долын созыу; ~ться за
книгой китапда долын созыу; 3. шубырыу;
за первым самолётом ~лись остальные
биринши самолёттыц изинен басдалары
да шубырды; 4. узадда созылыу; ~лись
долгие зимние дни дыс кунлери узадда
созылды.
ПОУБАВИТЬ сов. что, чего, разг, бираз
азайтыу, кемитиу, пэсейтиу.
ПОУЖИНАТЬ сов. кешки аудатты ишиу,
кешки аудат жеу.
ПОУМНЕТЬ сов. ацылланыу, ацылы ки-
риу.
ПОУПРАЖНЯТЬСЯ сов. шыныгыу ислеп
алыу, бираз уакыт шыныгыу, ислеу.
ПОУРОЧНЦЫЙ прил. хэр бир сабац
сайын, хэр бнр сабацлыц; ~ая оплата
цэр бир сабацца телеу.
ПОУТРУ нареч. разг, ертелетип, ерте
менен, азан менен; выехать из дома ~
уйден азан менен шыгыу.
ПОУЧАТЬ несов. кого 1. (учить чему-л.)
уйретиу, оцытыу; 2. (наставлять) ацыл
айтыу, ацыл-нэсийхат бериу, ацыл уйре-
тиу, кецес бериу.
ПОУЧЕНИЕ с. 1. (действие) уйретиу,
оцытыу; 2. (наставление) ацыл, ацыл-нэсий-
хат, кецес.
ПОУЧИТЕЛЬНЫЙ прил. ацыл-нэсийхат,
улги болгандай, ацыл болгандай, улги
алгандай, нэсийцатли; ~ пример ернек
болгандай мысал.
ПОУЧИТЬ сов. 1. что бираз оцыу, бираз
уйрениу; ~ уроки сабац оцыу; ~ кого-л.
грамоте биреуди оцыуга хэм жазыуга
уйретиу; 2. кого, чему и с неопр. ацыл ай-
тыу, ацыл-нэсийхат бериу, кецес бериу.
ПОУЧИТЬСЯ сов. чему одыу, у®Рр_
ниу.
ПОФАНТАЗИРОВАТЬ сов. дыялга салыу,
дыял жууыртыу, кусеу, дыял етиу.
ПОФИЛОСОФСТВОВАТЬ сов. филосо-
фияга суйендириу, философияга байланыс-
тырыу.
ПОФРАНТИТЬ сов. разг, сыланып сыйпа-
нып журиу, шыррыйып журиу.
ПО-ФРАНЦУЗСКИ нареч. французша.
ПОХАБНЫЙ прил. разг, уят, эдепсиз.
ПОХАЖИВАТЬ несов. разг. 1. (ходить
туда и обратно) арман-берман журиу,
гезип журиу; 2. (время от времени) келип
турыу, барып турыу (ара тура).
ПОХАНДРИТЬ сов. разг, бираз цапа
болыу, кеуилсизлениу, ийни тусиу.
ПОХВАЛА ж. мацтау; рассыпаться в ~х
кому-л. биреуди аса мацтап жибериу.
ПОХВАЛИВАТЬ несов. кого-что ара-ту-
ра мадтау, ара-тура мадтап дойыу.
ПОХВАЛИТЬ сов. кого-что мадтау.
ПОХВАЛИТЬСЯ сов. мадтаныу; не
могу ~ мадтана алмайман.
ПОХВАЛЬБА ж. разг, мадтаныушылыд.
ПОХВАЛЬН ЫЙ прил. 1. (заслуживаю-
щий похвалы) мацтауга ылайыцлы, мацтау-
га туратугын, мацтарлыц, мацтаулы; ~ое
поведение мацтаулы минез; 2. (содержа-
щий похвалу) мацтау...; ~ая грамота мац-
тау грамотасы.
ПОХВАРЫВАТЬ несов. разг, уадты-уак-
ты ауырыу, ара-тура сырдауланыу.
ПОХВАСТАТЬ сов. см. похвастаться.
ПОХВАСТАТЬСЯ сов. кем-чем мадтаныу;
<> не могу ~ мадтана алмайман; я не могу
~ своими успехами мен езимниц жетискен-
ликлерим менен мадтана алмайман.
ПОХВОРАТЬ сов. бираз ауырыццырау.
ПОХИТИТЕЛЬ м. уры, урлыцшы, ца-
рацшы.
ПОХИТИТЕЛЬНИЦА женск. от похити-
тель.
ПОХИТИТЬ сов. кого-что урлау, урлап
алыу, урлап кетиу.
ПОХИХИКАТЬ сов. мырсылдап кулну.
похищАть несов. см. похитить.
ПОХИЩЕНИЕ с. урлау, урлап алыу.
ПОХЛЁБКА ж. быламыц.
ПОХЛЕСТАТЬ сов. кого-что бир неше
рет урыу, шыбыцлау.
ПОХЛОПАТЬ сов. 1. кого-что, чем и без
доп. цагыу; ~ по плечу ийнинен цагыу;
2. (поаплодировать) цол шаппатлау.
ПОХЛОПОТАТЬ сов. 1. за кого-что, о
ком-чём цэтере салыу, хэрекет етиу; 2.
гамын жеу; ~ по хозяйству хожалыцтын
гамын жеу.
ПОХЛОПЫВАТЬ несов. кого-что, чем и
без доп. дата бериу.
пох
— 748 —
ПОХМЕЛЬЕ с. похмелье; <> в чужом пиру
~ погов. биреу ушын отца тусиу.
ПОХНЫКАТЬ сов. разг, цыц цы л дау, сыц-
цылдау.
ПОХОД I м. 1. сапар, журип кетиу, ат-
ланыс; ~ турйстов в горы туристлердиц
тауга шыгыу ы; коллективный ~ в кино
коллектив болып кинога барыу; выступить
в ~ сапарга шытыу, атланысца шыгып
кетиу; 2. (военные действия) урыс хэрекет-
лери, атланыс.
ПОХОД II м. разг, (излишек в весе, сум-
ме и т. п.) артыц, кебирек, ауырырац;
взвесить что-л. с ~ом артыц елшеу, ауы-
рырац елшеу.
ПОХОДАТАЙСТВОВАТЬ сов. о ком-чём,
за кого-что сораныу, етиниу.
ПОХОДИТЬ I сов. бираз журиу, журиу;
~ по городу цаланы аралап бираз журиу.
ПОХОДЙТЬ II несов. на кого-что (быть
похожим) усау, усап цалыу, уцсау; он похо-
дит на старшего брата ол агасына уса-
та н.
ПОХОДКА ж. журис, журиу, аяц басыу,
аяц алые; лёгкая ~ жецил аяц алые.
ПОХОДИ ||ЫЙ прил. походлыц сапар...;
~ый марш походлыц марш; ~ая палатка
походлыц шатыр.
ПОХОДЯ нареч. разг. 1. (торопливо, по-
спешно) асыгып, тез; 2. (наряду с другими
делами) ат устинен; 3. (не задумываясь)
ойланбастан.
ПОХОЖДЕНИЕ с. бастан кешириу, бас-
тан еткериу.
ПОХ0ЖЦИЙ прил. уцсас, уцсаган, уса-
ган, усаслы; он очень ~ на отца ол экесине
жудэ уцсаган; ~ как две капли воды мур-
нынан тускендей; ~е на то, что... в знач.
вводн. сл. бэлким, мумкин; на что это ~е?
усындайда болар ма?, не цусап кеткен?;
ни на что не ~е! цешдэртке аспайды!, хеш
нэрсеге усамайды!
ПО-ХОЗЯЙСКИ нареч. истиц кезин би-
лип, истиц женин билип.
ПОХОЛОДАНИЕ с. сууытыу, сууыц ту-
сиу, сууыта баслау, салцын тусиу; насту-
пило ~ сууыта баслады.
ПОХОЛОДА ть сов. безл. сууытыу, су-
уыц тусиу, сууыта баслау; к вечеру ~ло
кешке жацын сууыта баслады.
ПОХОЛОДЕТЬ сов. 1. сууыу, сууып
кетиу, сууытып кетиу; 2. перен. цатып
цалыу, музлап кетиу; ~ от ужаса цатты
цорццанынан музлап кетиу.
ПОХОРОНИТЬ сов. 1. кого-что жерлеу,
кемиу; 2. что, перен. умытыу, ядтан шы-
гарыУ-
ПОХОРОННЫЙ прил. 1. жерлеу...;
~ марш жерлеу маршы; 2. перен. разг,
(печальный, скорбный) цайгылы, азалы;
3. в знач. сущ. ж. похоронная аза цагаз.
ПОХОРОНЫ только мн. жерлеу, жерлеу
дэстури, жайгастырыу.
по-хорОшему нареч. жацсылыц пенен,
эстелик пенен; поговорить ~ жацсылыц
пенен гэплесиу.
ПОХОРОШЕТЬ сов. шырайланыу, сулыу-
ланыу, жацсыланыу.
ПОХОТЛЙВОСТЬ ж. ышцыпаразлыц.
ПОХОТЛИВЫЙ прил. ышцыпараз.
ПОХОТЬ ж. ышцыпараз.
ПОХОХОТАТЬ сов. цатты кулиу.
ПОХРАПЫВАТЬ несов. разг, анда-санда
цурылдау (о человеке); танауын тартыу
(о животном).
ПОХУДЕТЬ сов. азыу, азып цалыу,
арыцлау, арыцлап цалыу, жудеу.
ПОЦАРАПАТЬ сов. кого-что жырып ке-
тиу, тырнау, тырнап алыу, тырнатып
алыу; ~ себе руку цолын тырнатып алыу.
ПОЦАРАПАТЬСЯ сов. разг. 1. тырналыу,
тырнатып алыу; ~ в кустарнике путалыц-
та тырналыу, путалыцца тырнатып алыу;
2. (покрыться царапинами) тырналып ца-
лыу; 3. (поцарапать друг друга} тырна-
сыу, жулысыу.
ПОЦЕЛОВАТЬ сов. кого-что суйиу, су-
нип алыу, ебип алыу, поса алыу.
ПОЦЕЛОВАТЬСЯ сов. с кем и без доп.
суйисиу, суйисип алыу, ебиспу, поса
алысыу.
ПОЦЕЛУЙ м. суйиу, ебиу, поса; <,> воз-
душный ~ басцаны арнап ез цолын суйиу.
ПОЧАСОВОЙ прил. саатлы, хэр саатца;
~ график саатлы график.
ПОЧАТОК м. бас; ~ кукурузы мэккениц
басы.
ПОЧАЩЕ сравнит, ст. от прил. частый
и нареч. часто жийи-жийи, тез-тез, жийи-
рек.
ПбЧВЦА ж. 1. жер, топырац; плодород-
ная ~а хасыл топырац; подзолистые
кул рецли топырацлар; обрабатывать ~у
жерди ислеу: 2. перен. тийкар; на научной
илимий тийкарда; на ^е ревности
цызганыушылыц тийкарында; ф прощу-
пать ~у мумкиншилигин билиу; терять
под ногами исенимин жойытыу; подго-
товить ~у алдын ала таярлыц кериу;
~а ушла из-под ног колдан цазыц
кетти.
ПОЧВЕННЫЙ прил. жер..., топырац...
ПОЧВОВЕД м. топырац изертлеуши.
ПОЧВОВЕДЕНИЕ с. топырак изертлеу
илнми.
ПОЧВОВЕДЧЕСКИЙ прил. топырак
изертлеулик.
ПОЧВОЗАЩИТНЫЙ прил. топырац цор-
гаушылыц, топырак сацлаушылыц.
П ОЧ В О О БРА Б А ТЫ В АЮЩ И || Й прил.
жер ислеуши, жер айдаушы; ~е машины
жер ислеуши машиналар.
ПОЧВООБРАЗОВАНИЕ с. топырак цу-
ралыу.
ПОЧВОУГЛУБИТЕЛЬ м. с.-х. жерди
терец айдаушы (зебап).
ПОЧВОУГЛУБЙТЕЛЬНЫЦЙ прил. жер
ди терец айдау...; ~е работы жерди терец
айдау жумыслары.
ПО-ЧЕЛОВЁЧЕСКИ нареч. адамга ку-
сал, адамгершилик пенен.
ПОЧЁМ нареч. разг, неден, цаншадан;
~ яблоки? алма неден?; ~ знать цайдан
билиу; узнать, ~ фунт лиха жаманлыцтыц
цандай екенлпгин билиу.
ПОЧЕМУ нареч. 1. вопр. (по какой при-
чине) не ушын, не себептен; ~ он не при-
шёл? ол не ушын келмеди?; 2. относ.
— 749 —
поч
сол себептен, сол ушын, сонлыктан; он
забыл адрес, ~ и не писал ол адрести
умытып цалыпты, сонлыктан жаза алмады.
ПОЧЕМУ-ЛИБО нареч. см. почему-ни-
будь.
ПОЧЕМУ-НИБУДЬ нареч. бир себеп
пенен, бир жатдай менен, бир нэрсениц
салдарынан.
ПОЧЕМУ-ТО нареч. бир себеп пенен,
ие себептен, дандай да болса; он ~ задер-
жался не себептен болса да ол иркилди.
ПОЧЕРК м. дол, цол жазыуы; у него
разборчивый ~ оныц долы тусиникли.
ПОЧЕРНЕТЬ сов. дарауытып кетиу,
царайыу, цара болыу.
ПОЧЕРНИТЬ сов. что царайтыу, дарага
бояу.
ПОЧЕРПАТЬ сов. что, чего куйып
алыу, батырып алыу.
ПОЧЕРПАТЬ несов. см. почерпнуть 2.
ПОЧЕРПНУТЬ сов. 1. что, чего, разг,
(зачерпнуть) цуйып алыу, батырып алыу;
~ речной воды дэрьяныц сууынан куйып
алыу; 2. что, перен. алыу, пайдаланыу;
~ новые знания жаца бплпм алыу.
ПОЧЕРСТВЁНТЬ сов. цатып цалыу; хлеб
~л нан цатып калды.
ПОЧЕРТИТЬ сов. что и без доп., разг.
бираз сызыу, сызбайлау.
ПОЧЕСАТЬ сов. 1. кого-что цасыу,
осыу; ~ ногу аяцты цасыу; 2. кого-что
(причесать) тарау; 3. что цабыгын цыр-
шыу; ~ лёнзыгырдыц цабыгын дыршыу;
~ языком цуры мылжыцлау, эйтеуир
нэрсени сез етиу.
ПОЧЕСАТЬСЯ сов. цасыныу.
ПОЧЕСТИ мн. (ед. почесть ж.) хурмет>
цэдир, сыйлау, иззет; оказывать ~ кому-л.
биреуге пззет керсетиу; воинские ~ эске-
рий хуЕмет-
ПОЧ II ЕСТЬ сов. чем, за что, уст. (при-
знать, счесть) есаплау, санау, табыу, бп-
лиу; ~ту за честь хурмет деп есаплай-
маи; ~ту своим долгом езимниц уазый-
пам деп билиу.
ПОЧЁСЫВАТЬ несов. кого-что, разг.
уакты-уакты касыу, хэр уацыт касып
цойыу.
ПОЧЁСЫВАТЬСЯ несов. разг, уацты-
-уацты цасыныу.
ПОЧЁТ м. хуРмет» иззет, цэдирлилик,
эдиулилик; оказать ~ кому-л. биреуге
иззет керсетиу; быть в ^е хуРметте болыу;
орден «Знак ~а» «Хурмет белгиси» ордени;
О быть не в ~е елеспесиз болыу, кезге
туспеу.
ПОЧЁТНОСТЬ ж. хурметлилик, иззет-
лилик, цэдирлилнк, эдиулилик.
ПОЧЁТНЦЫЙ прил. в разн. знач. хур-
мет..., хурметли, цэдирли, эдиули, сыйлы;
^ый гость сыйлы цонац; ^ый презйди-
ум хурметли президиум; ^ый академик
Хурметли академик; ~ая грамота хурмет
грамотасы; ~ый караул хурметли царауыл;
^ое предложение хурметли усыныс.
ПОЧЕЧНЫЙ I прил. бот., биол. бертик.
ПбЧЕЧНЦЫЙ II прил. буйрек...; ~ые
лоханки анат. буйрек дабы; ~ая болезнь
буйрек ауырыуы.
ПОЧИВАТЬ несов. уст. 1. (спать) уйцы-
лау, жатыу; 2. (быть погребённым) жер-
лениу, цэбирде жатыу.
ПОЧИН м. баслама; по собственному ~у
езиниц жекке басламасы менен.
ПОЧИНИТЬ сов. что дузетиу, дузетип
алыу, оцлау, оцлап алыу; жамау, жамап
алыу, тигип алыу (обувь и одежду).
ПОЧИНКА ж. дузетиу, дузетип алыу,
оцлау, оцлап алыу; жамау, жамап алыу,
тигиу (обуви и одежды).
ПОЧЙНОЧНЦЫЙ прил. дузетиу..., ац-
лау, дузететугын, оцлайтугын; жамай-
тугын, тигиу..., тигетугын; ~ая мастер-
ская тигиу устаханасы.
ПОЧИНЯТЬ несов. см. починить.
ПОЧИСТИТЬ сов. 1. кого-что тазартыу,
тазалау, артыу; ~ туфли туфлплерди
тазартыу; 2. что тазалау, аршыу; ~ кар-
тошку картошка тазалау.
ПОЧИСТИТЬСЯ сов. разг, тазаланыу,
тазаланып алыу, тазалап алыу.
ПОЧИТАНИЕ с. хурметлеу, цэдирлеу,
сыйлау.
ПОЧИТАТЕЛЬ м. хурметлеуши, сый-
лаушы, цэдирлеуши.
ПОЧИТАТЕЛЬНИЦА женск. от почита-
тель.
ПОЧИТАТЬ 1 сов. кого-что и без доп.
бираз оцыу, оцып шыгыу; ~ в дороге
жолда бираз оцыу.
ПОЧИТАТЬ II несов. кого-что (уважать)
хурметлеу, сыйлау, цэдирлеу; ~ старших
улкенлерди цэдирлеу.
ПОЧИТАТЬ Ш несов. см. почесть.
ПОЧИТЫВАТЬ несов. кого-что, разг.
уацты-уацты оцыу, ара-тура оцыу.
ПОЧИТЬ сов. уст. 1. (уснуть) уйцылап
цалыу, уйцыга кетиу; 2. (умереть) елпп
цалыу, цайтыс болыу; ~ на лаврах
марапатланыушылыцца берилиу.
ПбЧКА I ж. бот., биол. буртик.
ПбЧКА II ж. анат. буйрек; блужда-
ющая ~ орнынан жылжыган буйрек,
цозгалган буйрек.
ПОЧКОВАНИЕ с. биол. буртиклеу.
ПОЧКОВАТЬСЯ несов. биол. буртикле-
ниу.
ПОЧМОКАТЬ сов. разг, ернин шорпыл-
датыу.
ПОЧМОКИВАТЬ несов. разг, ернин шор-
пылдата бериу.
ПбЧТЦА ж. в разн. знач. почта; идти
на~у почтаFa барыу; послать что-л. по^е
почта арцалы жибериу; утренняя ~а
азангы почта; дипломатическая ~а дипло-
матлыц почта; получить ~у почта алыу.
ПОЧТАЛЬОН м. почтальон.
ПОЧТАМТ м. почтамт.
ПОЧТЕНИЕ с. хурмет> кэдир; относить-
ся к кому-л. с ~м биреуди хуРметлеу;
моё ~! (приветствие) сэлем бердик!
(при встрече); хош болыцыз! (при рас-
ставании).
ПОЧТЁННПЫЙ прил. хурметли, цэдир-
ли; ~ый человек хурметли адам; человек
~ого возраста жасы биразга барган адам.
ПОЧТИ нареч. дерлпк, деп цалыу, ... дай;
шамалас, жазлап цалыу; есабы, десе бол-
поч
— 750 —
ды, десе де болар; я ~ закончил работу
мен жумысты пнткерген есабым; ~ без
изменений езгерис жод дерлик; ~ одина-
ковый бирдей десе де болады; ~ что...
десен, де болады; он ~ что выздоровел ол
сауалып кетти десен, де болады.
ПОЧТИТЕЛЬНО нареч. хурмет пенен,
иззет пенен, сыйлап; ~ поклониться
хурмет пенен ийилиу.
ПОЧТИТЕЛЬНОСТЬ ж. хурметлилик,
цэдирлилик, иззетлилик.
ПОЧТИТЕЛЬНЫЙ прил. 1. дурметли,
кэдирли, иззетли, сыйлы; 2. перен. разг,
(значительный — о расстоянии, размере)
узак, эдеуирац.
ПОЧТЙТЬ сое. кого-что 1. хУРметлеУ»
цэдирлеу, иззетлеу, сыйлау; ~ память
кого-л. вставанием марцумды орнына н
турып еске тусириу; 2. [оказать честь)
Хурмет етиу, дурмет керсетиу; ~ своим
присутствием езиник цатнасыуы менен
хурмет етиу.
ПОЧТМЕЙСТЕР м. уст. почтмейстер
(почта конторасыныц С>аск,арыушысы).
ПОЧТОВО-ТЕЛёГРАФН |1ЫЙ прил. поч-
та-телеграф...; ~ая связь почта-телеграф
байланысы.
почтбвцый прил. почта..., почталык;
~ый ящик почта ящигн, почта кутысы;
~ая марка почта маркасы; ~ый служащий
почта хызметкери.
ПОЧУВСТВОВАТЬ сов. что сезиу, ац-
лау; ~ холод сууыцты сезиу; ~ злобу
цэхэрленгенин сезиу; ~ себя больным
езиниц ауырыу екенин сезиу; <ф- дать ~
тусингендей етиу, тусинерликтей етиу.
ПОЧУВСТВОВАТЬСЯ сов. сезилиу.
почудиться сов. безл. кому, разг.
еситилиу, кериниу, сыяклы болыу, елес-
леу.
почуяцть сов. кого-что 1. сезиу, билиу;
собака ~ла зверя ийт хайуанныц бар еке-
нин сезди; 2. перен. разг, сезну, ацлау,
билиу; ~ть опасность цэуипли екенлнгин
билиу.
пошаливаить несов. 1. разг, (иногда
шалить) уацты-уацты жагымсызлыц етиу,
тентеклик цылыу; 2. перен. ауырыу, анда-
-санда ауырып цойыу; у меня сердце ~ет
мениц журегим анда-санда ауырып цояды.
ПОШАЛЙЦТЬ сов. жагымсызлыц ислеу,
тентеклик етиу; ~л и будет тентеклик
еттицбе, енди болды.
ПОШАРИТЬ сов. разг, бираз излеу,
ацтарыу, тинтиу.
ПОШАТАТЬ сов. что цозгап кериу, бираз
цозгалтып турыу.
ПОШАТНУТЬ сов. 1. что (покачнуть)
цозгау, цозгап жибериу, шайцап жибе-
риу, шайцап цыйсайтыу; 2. кого-что,
перен. (поколебать) хэлсиретиу, темен-
летиу, нашарлатыу, босастырыу, кемитиу,
кушин цайтарыу; ~ чьи-л. убеждения
биреудиц исенимнн босастырыу.
ПОШАТНУЦТЬСЯ сов. 1. (покачнуться)
цозгалыу, шайцалыу, цыйсайыу; 2. перен.
хэлсиреу, теменлеу, нашарлау, босасыу,
кемиу; его здоровье~лось оныц ден саулы-
гы нашарланды.
ПОШАТЫВАТЬ несов. кого-что тенти-
реклетну, шайцалтыу, тецселтиу.
ПОШАТЫВАТЬСЯ несов. тентнреклеу,
шайкалыу, тецселиу.
ПОШВЫРЯТЬ сов. что, разг, бэрин ылак-
тырып жибериу, хэммесин зыцгытыу.
ПОШЕВЁЛИВАЦТЬ несов. что, чем
турткилеу, кесеу, ара-тура цозгау; ~ть
угли в печке печьтеги кемирди кесецкиреу;
<> ~й! цыймылда!, цозгал!
ПОШЕВЕЛИВАТЬСЯ несов. эсте цый-
мылдау; <> ~йся асыгыц!; ~йтесь! асы-
гыцызлар!
ПОШЕВЕЛИТЬ сов. что, чем туртиу^
цыймылдатыу, кесеу, цозгау; ~ ногой
аягын цыймылдатыу.
ПОШЕВЕЛИТЬСЯ сов. цый мы л да у, цоз-
галыу.
ПОШЕВЕЛЬНУТЬ сов. и однокр. чем
цыймылдатып жиберну, цозгалтып жибе-
риу; <> пальцем не ~ цос жацпаслыц етиу,
хеш нэрсе ислемеу.
ПОШЕВЕЛЬНУТЬСЯ сов. и „однокр.
цыймылдап кетиу, цозгалып кетиу; <> не
~ ислегиси келмеу, иске урынбау.
ПОШЕПТАТЬ сов. что и без доп. сыбыр-
лау.
ПОШЕПТАТЬСЯ сов. с кем, о чём и
без доп. сыбырласыу.
ПОШЙБ м. разг, цэсийет; дурного
жацпас цэсинетли.
ПОШИВ м. тигиу; мастерская индиви-
дуального жекке кийимлерди тигиу
мастерскойы.
ПОШИВКА ж. тигиу.
ПОШЙВОЧНЦЫЙ прил. тигиу...; ~ая
мастерская тигиухана, тигиу мастерскойы.
ПОШИТЬ сов. 1. что и без доп. бираз
уацыт тигиу; 2. что, прост, (сшить) тигип
питириу, тигип таярлау; ~ обувь аяц
кийим тигиу.
ПОШЛЁПАТЬ сов. разг. 1. кого-что,
чем шапалац пенен урыу; 2. прост, шал-
пылдатып журиу; ~ по грязи батпацтан
шалпылдатып журиу.
ПОШЛИНА ж. бажы пул; таможенная
~ етиу бажы пулы.
ПОШЛИННЫЙ прил. бажы пул...;
~ сбор бажы пул салыгы; ~ тариф бажы
пул тарифы.
П Ош Л ОСТ II ь ж. уятсызлыц, бийхая-
лыц, уят ис, уят сез; говорить ~и уят
сез сейлеу.
П6ШЛЫЦЙ прил. 1. (заурядный, ничтож-
ный) уятсыз, бийхая, эдепсиз; ~е вкусы
эдепсиз нэшелер; 2. (избитый, банальный)
генерген, бурыннан белгили; ~е остроты
генерген цууацы сезлер.
ПОШЛЯК м. разг, уятсыз.
ПОШЛЯТИНА ж. прост, уятсызлыц.
ПОШТУЧНО нареч. даналап, бир-бир-
леп; продавать ~ даналап сатыу, бир-бир-
леп сатыу.
ПОШТУЧНЫЙ прил. даналай, даналап,
бир-бирден.
ПОШУМЕТЬ сов. шауцым етиу, бираз
шауцым салыу, шауцым шыгарыу.
ПОШУТИТЬ сов. с кем-чем, над кем-чем
и без доп. ойын етиу, кулки етиу, дегишиу
— 751 —
ПРА
ПОШУЧИВАТЬ несов. разг, ара-тура
ойиау, ара-тура кулкиге алыу, ара-тура
дегишпе етиу.
ПОЩАДИЛ ж. рейим, аяу, кеширим;
без ~ы аяусыз; просить кеширим
copav; не давать ~ы рейим етпеу, аямау.
ПОЩАДИТЬ сов. кого-что рейим етиу,
аяу, кеширим бериу, кешириу; ~ чьё-л.
самолюбие биреудиц езимшиллигине ке-
ширим бериу, биреудиц езимшиллигин
кешириу.
ПОЩЕГОЛЯТЬ сов. чем и без доп., разг.
салланыу, доланыу.
ПОЩЕКОТАТЬ сов. кого-что цытыцлау,
цытытын келтириу.
ПОЩЁЛКАТЬ сов. 1. что, чего шагыу;
~ орехи тоз шагыу; 2. чем (языком) «тыц»
еттириу (тил менен)', 3. (о птицах) сай-
рау, уацты-уацты сайрау.
ПОЩЁЛКИВАТЬ несов. 1. что (грызть)
уацты-уацты шагыу; 2. чем «тыц» еттире
бери^.
ПОЩЁЧИН ||А ж. 1. бир шаппат, шаппат;
дать ~у жатына бир шаппат бериу; полу-
чить ~у бир шаппат жеу; 2. перен. (оскорб-
ление, унижение) намысына тийиу, ыза,
цорлау.
ПОЩИПАТЬ сов. что, чего жулыу, ушын
жулыу, шымтып алыу.
ПОЩИПЫВАТЬ несов. что жула бериу,
шымтый бериу.
ПОЩУПАТЬ сов. кого-что 1. устап кериу,
сыйпап кериу; ~ пульс тамырын устап
кериу; 2. перен. разг, (обследовать) тек-
серип кериу, барлап кериу, байцап билиу.
поэзия ж. 1. поэзия; 2. перен. геззал-
лыц, кез цыздырарлыц; ~ жизни емирдиц
геззаллыгы.
ПОЭМА ж. лит. поэма.
ПОЭТ м. шайыр.
ПОЭТЕССА женск. от поэт.
ПОЭТИЗИРОВАТЬ сов. и несов. кого-что
мадтауын асырып керсетиу, тэрипин жет-
керип керсетиу.
ПОЭТИКА ж. лит. 1. (раздел науки)
поэтика (гдебият тууралы илимниц та-
рауы)', 2. (система поэтических форм)
поэтика, шайырлыц усыл; ~ Пушкина
Пушкинниц шайырлыц усылы.
ПОЭТЙЧЕСКЦИЙ прил. 1. поэзиялыц,
поэзия...; ~ое произведение поэзиялыц
шыгарма; 2. шайырлыц; ~-ий талант шайыр-
лыц талант; ~ое вдохновение шайырлыц
йош; 3. улкен сезимли, ишки сезимли;
~ая натура ишки сезимли адам.
ПОЭТИЧНОСТЬ ж. сулыулыц, геззал-
лыц, терец сезимлилик; ~ образов в про-
изведении шыгармадагы образлардыц те-
рец сезимлилиги.
ПОЭТЙЧНЫЙ прил. см. поэтический 3.
ПОЭТОМУ нареч. соныц ушын, сон-
лыцтан, сол себептен.
пою I, поёшь и т. д. наст. вр. от петь.
пою II, поишь и т. д. наст. вр. от
пойть.
ПОЯВЙ||ТЬСЯ сов. 1. керинну, кезге
тусиу, шыгыу; на пороге ~лась девушка
босагада цыз кезге тусти; ~лась луна
ай керинди; 2. (быть опубликованным)
жарыцца шыгыу, басылып шыгыу; 3. (воз-
никнуть, зародиться) пайда болыу, шыгыу;
у них ~лось желание пойти в театр оларда
театрга барайыц деген тилек пайда болды.
ПОЯВЛЕНИЕ с. 1. кернниу, кезге
тусиу, шыгыу; 2. (опубликование) жарыцца
шыгы?, басылып шыгыу.
ПОЯВЛЯТЬСЯ несов. см. появйться.
ПОЯРКОВЫЙ прил. гузем жун, гузем
жунли; гузем жуннен исленген, тири
жуннен исленген, гузем жуннен токылган,
тири жуннен токылган.
ПОЯРОК м. гузем жун, тири жун.
пояс м. 1. белбеу; цайыс (ремень)',
кожаный ~ телетин цайыс; 2. бел, бел-
бууар; стоять по ~ в воде белбууардан
сууда турыу; 3. геогр. пояс; умеренный ~
орташа пояс; жаркий ~ ыссы пояс; 4. анат.
бел, белдемелик; тазовый ~ жамбас суйеги;
растйтельный ~ есимликлерднц поясы;
спасательный ~ батырмайтугын белбеу;
кланяться в бас ийиу; заткнуть за пояс
кого-л. биреуден озыу, биреуден озып шы-
гыу, биреуден артыу.
ПОЯСНЁНИЦЕ с. 1. (действие) аныцлау,
тусиндириу; 2. аныцлама, тусиндирме,
тусиник; чертёж с ~ями тусиниклери
менен берилген сызыц; давать ~я туснник
бериу.
ПОЯСНЙТЕЛ ЬНЦЫЙ прил. тусиник,
тусиндирме; ^ая запйска тусиник хат.
пояснять сов. что, кому аныцлау,
тусиндириу, тусиндирип бериу.
ПОЯСНЙЦА ж. бел.
ПОЯСНЙЧНЦЫЙ прил. анат. бел...;
/~ая мышца бел булшыц ети.
ПОЯСНб||Й прил. 1. бел...; ~й ремень
бел цайсы; 2. (до пояса) белге дейинги,
белге дейин, белге шекем; ~й портрет
белге дейин алган суурет; 3. геогр. пояслы,
пояслыц; ~е время пояслы уацыт; ~й
поклон тэжим бериу, ийилип тэжим бериу.
пояснять несов. см. пояснйть.
ПРА» приставка, келбетликлерди х^м.
атлыцларды жасаеанда темендеги мэнилер-
ди ацлатады: 1) дзслепки хрм эййемгиликти,
мыс.: праязык эййемги тил; праславянский
дэслепки славян; 2) шыеысын хрм есип-
-ербиуин, мыс,: прадед баба; правнук
шаулыц бала.
ПРАБАБУШКА ж. атаныц анасы, ма-
ма ныц анасы.
ПРАВД || А ж. 1. (истина) хацыйцат,
хак, дурыс, шын; говорить ~у дурысын
айтыу; 2. (справедливость) эдиллик, шын-
лыц; стоять за ~у эдилликтиц тэрепдары
болыу, шынлыкты жацлау; 3. (правди-
вость, правильность) хацыйцатлык, ду-
рыслыц, шынлыц; я почувствовал ~у его
слов мен оныц сезлериниц дурыслыгын
сездим; 4. в знач. сказ, рас, дурыс; ~а,
что мне есть письмо? магаи хат бар екени
рас па? 5. в знач. вводн. сл. правда (дей-
ствительно) дурысында да, хацыйцатында
да, расында да, шынында да; он, ~а, не
знал этого ол, шынында да, буны билмеген
едн; 6. в знач. уступ, союза (хотя) дурыс,
рас; он ~а ещё не уехал, но собирается
дурыс, ол еле кеткен жоц, бирац кетпекши;
ПРА
— 752 —
<> всеми ~ами и неправдами турли жол
менен; по ~е говоря, ~у сказать в знач.
вводи, сл. расын айтцанда, дурысын айт-
канда, шынын айтцанда, хацыйцатын айт-
канда; смотреть ~е в глаза хацыйцатлыц-
ца дурыс карау; что ~а, то ~а дуппа-
-дурыс.
ПРАВДИВОСТЬ ж. какыйцатлыц, ду-
рыслыц, шынлык, раслыц.
ПРАВДИВЫЙ прил. 1. хацыйцат, шын,
дурыс, рас; ~ рассказ дурыс гурриц;
2. цац, хацыйцатшыл, шынлыцты суйиуши;
~ человек хац адам.
ПРАВДОПОДОБИЕ с. хацыйцат сыяц-
лылыц, хацыйцатца уцсаслыц, дурыс
сыяцлылыц, растайлыц, шынлыцца уцсас-
лыц.
ПРАВДОПОДОБНЫЙ прил. хацыйцат
сыяцлы, дурыс сыяцлы, шынлыцца уц-
сатан, шынлыцца жацын, хацыйцатца
уцсаьан; ~ рассказ хацыйцатца уцсатан
гурриц.
ПРАВЕДНИК м. 1. рел. дпншил, дннге
берилген адам; 2. перен. хацыйцатшыл.
ПРАВЕДНИЦА женск. от праведник.
ПРАВЕДНЫЙ прил. 1. рел. диншил;
2. (справедливый, правильный) хацыйцат-
шыл.
ПРАВЕТЬ несов. полит, оцшылланыу
(консервативлик жолга тусиу).
ПРАВИЛЦО с. 1. реже, цэде, цагыйда;
грамматическое ~о грамматикалык цагый-
да, грамматикалык коде; 2. мн. правила
режелер, кэделер; ~а уличного движения
кеше хэрекетиниц режелерп; 3. (норма
поведения) урдпс, эдет; человек строгих ~
эдетти катан, тутыу шы адам; это не в моих
~ах бул нэрсе маган урдпс емес; <> как ~о
эдеттегидей; по всем ~ам дегендей; поло-
жить себе за ~о эдетке айландырыу.
ПРАВИЛЬНО 1. нареч. (верно) дурыс,
рас; поступить ~ дурыс ислеу; ~ решить
задачу мэселени дурыс шешиу; 2. в знач.
сказ. разг, дурыс; ну и ~! дурыс болган!,
дурыс еткенсец!
ПРАВИЛЬНОСТЬ ж. дурыслыц, раслыц,
хацыйцатлыц; ~ ответа жууаптыц дурыс-
лыгы.
ПРАВИЛЬН ЫЙ прил. 1. тууры, дурыс,
цэдеге мууапыц, цагыйдага мууапыц;
~ый ответ дурыс жууап; ~ое решение
задачи мэселени тууры шешиу; 2. (зако-
номерный, регулярный) тууры, дурыс,
бир цэлипте, ез уацтында; ~ая смена вре-
мён года жыл мэусимлериннн, ез уацтында
алмасып турыуы; 3. (соответствующий
правилам) талапца ылайыцлы, дурыс; ~ое
пользование приборами эсбапларды дурыс
пайдаланыу; 4. келпскен, жарасыклы, ду-
рыс; ~ый нос келпскен мурын; 5. мат.
тууры; ~ый треугольник тууры уш муйеш-
лик; ~ая дробь тууры белшек; ~ое спря-
жение грам. дурыс турлеу.
ПРАВИТЕЛЬ м. хэкпм, басцарыушы.
ПРАВИТЕЛЬНИЦА женск. от прави-
тель.
ПРАВЙТЕЛ ЬСТВЕНН ||ЫЙ прил. хукп-
мет..., хукпметлпк, хукиметтиц; ~ая деле-
гация хукпмет делегациясы; ~ая награда
хукимет наградасы; ~ое сообщение хуки-
мет билдириуи, хукиметлик билдириу.
ПРАВЙТЕЛЬСТВЦО с. хукимет; рево-
люционное ~о революцияшыл хукимет;
глава ~а хукимет басшысы; члены ~а
хукимет агзалары.
ПРАВИТЬ I несов. 1. кем-чем и без доп.
(управлять) басцарыу, басшылыц етиу,
мецгериу; 2. чем айдау, жургизиу,
басцарыу; ~ машиной машинаны айдау;
~ веслом ескек пенен жургизиу.
ПРАВИТЬ II несов. что 1. дузетиу;
~ рукопись цол жазбаны дузетиу; 2. (вы-
прямлять) тегислеу; ~ жесть цацылтырды
тегислеу; 3. (точить) цайрау, жаныу;
~ косу орацты цайрау.
ПРАВКА ж. 1. дузетиу; ~ текста текста
дузетиу; 2. цайрау, жаныу; ~ бритв
пэкилерди цайрау.
ПРАВЛЁНИЦЕ с. 1. (действие) басца-
рыу, мецгериу, басшылыц етиу; форма ~я
басцарыу формасы; 2. басцарма, правление;
~е колхоза колхоз басцармасы.
ПРАВНУК м. шаулыц бала.
ПРАВНУЧКА ж. шаулыц цыз.
ПРАВпО I с. 1. право, хукук; избира-
тельное ~о сайлау правосы; международ-
ное ~о халыц аралыц право; гражданское
~о гражданлыц хУКУК! уголовное ~о жи-
наят правосы; 2. хац, право, ХУКУК! права
и обязанности граждан гражданлардыц
праволары хэм уазыйпалары; ~о на соци-
альное обеспечение социальлыц тэмийин
етилиуге правосы; восстановить в правах
хукуцын цайта тиклеу; 3. хац, ерк, хукук;
дать ~оерк бериу; имёть~охацылы болыу,
хукуклы болыу; 4. мн. права (свидетельст-
во) право, гууалыц; водительские права шо-
фёрлыц гууалыц; 5. (основание, причина)
хац, себеп, тийкар; по какому ~у? цандай
хацыцыз бар?; <- на правах есабында,
ретинде; на правах родственника тууыс-
цанлыц есабында; на правах рукописи
цол жазба ретинде; с полным ~ом толыц
тийкар менен; на равных правах бирдей
жагдайда.
ПРАВО II вводи, сл. расында да, шынын-
да да, хацыйцатында да, дурысында да;
я, не знаю, что мне делать мен, дуры-
сында да, не пслеримди билмеймен.
ПРАВО’ I /;оспа сезлердиц «зацга, х;уцуцца»
тийисли мгнини билдиретугын биринши
белеги, мыс.', правоспособный хукукка
хэм уазыйпага ийе болган.
ПРАВО’ II цоспа сезлердиц «оц, оцшыл»
деген мзнини билдиретугын биринши беле-
ги, мыс.', правосторонний он, тэрепки;
правооппортунистйческий оцшыл оппор-
тунистлик.
ПРАВОБЕРЕЖНЫЙ прил. дэрьяныц оц
жатасындаьы, дэрьяныц оц тэрепиндеги.
ПРАВОВЕД м. уст. правовед (правове-
дение бойынша цзнигё).
ПРАВОВЕДЕНИЕ с. уст. правоведение
(хуцуц хаццында илим).
ПРАВОВЕРНЫЙ прил. 1. рел. дпншил;
2. мусылман.
ПРАВОВЦбЙ прил. ХУКУК---, праволыц;
~ые отношения праволыц цатнасыцлар.
— 753 —
ПРА
ПРАВОМЕРНОСТЬ ж. тийкарлылыц,
зацлылыц, женлилик.
ПРАВОМЁРН ||ЫЙ прил. тийкарлы, зац-
лы, женли; ~ое действие тийкарлы хэре-
кет.
ПРАВОМОЧИЕ с. юр. ХУКУКЛЫЛЫК,
ерки барлыц, толык ерклилик; ~ деле-
гата дел ег аттыц толык ер к л ил и ги.
ПРАВОМОЧНЫЙ Прил. ХУКУДЛЫ, то-
лыц еркли, толыц ыхтыярлы; ~ое собра-
ние толых ыхтыярлы жыйналыс.
ПРАВОНАРУШЕНИЕ с. юр. жинаят
ислеу, зацды бузыу, тэртипти бузыу.
ПРАВОНАРУШИТЕЛЬ м. юр. жннаят-
шы, зацды бузыушы.
ПРАВОПИСАНИЕ с. дурыс жазыу, ду-
рыс жазыу цоделери.
ПРАВОПОРЯДОК м. юр. зацлы тэртип,
зацта мууапыц тэртип.
ПРАВОСЛАВИЕ с. православие (хри-
стиан дининиц бир шацабы).
ПРАВОСЛАВН'ЫЙ прил. 1. правосла-
вие...; ~ая вера православие дини; 2. взнач.
сущ. м. православный и ж. православная
православие дининдеги адам.
ПРАВОСПОСОБНОСТЬ ж. юр. хукуцца
Хэм уазыйпага ийе болыушылыц.
ПРАВОСПОСОБНЫЙ прил. юр. хУКУхца
Хэм уазыйпага ийе болтан.
ПРАВОСТОРОННИЙ прил. оц жадтагы,
оц тэрептеги, оц тэрепки.
правотцА ж. дурыслык, хацыйкатлык,
хацлык, шынлык; вера в ^у своего дела
ез исиниц дурыслыгына исениушилик.
ПРАВОФЛАНГОВЫЙ 1. прил. оц тэреп-
теги, оц флангдаты; 2. в знач. сущ. м.
правофланговый саптыц ец басындаты
адам.
ПРАВЦЫЙ I прил. 1. оц, оц жаты; ~ая
сторона 1) оц тэреп, оц жац; 2) (материи)
шыттыц оцы; ~ый глаз оц кез; ~ая рука
1) оц цол; 2) перен. ец жацын жэрдемши;
2. полит, (консервативный) оцшыл; ~ая
партия оцшыл партия; 3. в знач. сущ. мн.
правые полит, оцшыллар.
ПРАВЦЫЙ II прил. 1. (невиновный)
гунасыз, айыпсыз, хац; 2. в знач. сказ.
дурыс, хац, рас, тууры; вы ~ы сизики
дурыс; 3. (справедливый) хац, дурыс;
наше деловое бизиц нсимиз хац; 4. в знач.
сущ. м. правый и ж. правая дурыслы,
хац, женли; ~ый и виноватый хац хэм
айыпкер.
ПРАВЯЩИЙ 1. прич. от править I;
2. прил. басцарыушы, басшылыц етиуши;
~ класс басцарыушы класс.
ПРАДЕД л. 1. баба; 2. мн. прадеды (пред-
ки) ата-бабалар.
ПРАДЕДОВСКИЦЙ прил. ата-бабаныц,
ата-бабалардыц; ~е обычаи ата-бабалар -
дыц урип-эдетлери.
ПРАДЕДУШКА м. см. прадед 1.
ПРАЗДНЕСТВО с. салтанатлы байрам,
байрам, той.
ПРАЗДНИК м. 1. байрам, мереке; ~
Октября Октябрь байрамы; 2. (веселье,
торжество) той; семейный ~ семьялыц
той; будет и на нашей улице ~ погов.
бизлердиц де кешемизде той болар.
48 русско-каракалпакский сл.
ПРАЗДНИЧНО нареч. байрамдагыдай,
тойдагыдай; быть ~ одетым тойдатыдай
болып кийиниу.
ПРАЗДНИЧНОСТЬ ж. байрамлылыц,
мерекелик.
ПРАЗДНИЧНЦЫЙ прил. 1. байрам...,
байрамлы, мерекели; ~ый день байрам
куни; 2. (нарядный, красивый) безелген,
сулыу; -~ое платье сулыу кейлек; 3. перен.
кууанышлы, шадлы, кеуилли;~ое настрое-
ние кууанышлы кейип.
ПРАЗДНО нареч. бийкар, царап, хеш
нэрсе ислемей, босца; ~ провести день
кунди бийкар еткериу.
ПРАЗДНОВАНИЕ с. байрамлау, мере-
келеу; ~ Первого мая Биринши майды
байрамлау.
ПРАЗДНОВАТЬ несов. что байрамлау,
мерекелеу; ~ Новый год Таза жылды
байрамлау; ~ день рождения тууылган
куннн тойлау; <> ~ победу цууанысыу.
ПРАЗДНОСЛОВИЕ с. цургац сез, бийкар
гэп.
ПРАЗДНОСТИЬ ж. 1. (безделье) бийкар-
шылыц, бийкар журиушилик, хеш нэрсе
ислемеушилик, босца журиушилик; жить
в ~и бийкаршылыцта жасау; 2. (бессодер-
жательность) мэнисснзлик, туйирсизлик;
~ь разговоров сезлердиц туйирсизлиги.
ПРАЗДНОШАТАЮЩИЙСЯ разг. 1. прил.
бийкар журиуши, царап журиуши;
2. в знач. сущ. м. праздношатающийся
и ж. праздношатающаяся бийкар адам.
ПРАЗДНЫЙ прил. 1. бийкар журиуши,
царап журиуши, хеш нэрсе ислемеуши,
босца журиуши; ~ образ жизни бийкар
журиуши турмыс; 2. перен. (бесцельный,
бесполезный) пайдасыз, нэтийжесиз; ~ раз-
говор пайдасыз сез.
ПРАКТИК м. 1. практик; учёный-~
практик-илимпаз; 2. (практичный человек)
тэжирийбели адам.
ПРАКТИКИ ж. 1. тэжирийбе, прак-
тика; изучить дело на исти практнкада
уйрениу; сочетать теорию с~ой теорияны
практика менен бирге алып барыу; 2. прак-
тика; летняя студентов студентлердин,
жазгы практикасы; 3. уст. практика, кэсип
пенен шугылланыу шылыд; частная ^а
жекке кэсип пенен шугылланыушы-
лыд.
ПРАКТИКАНТ м. практикант.
ПРАКТИКАНТКА женск. от практикант.
ПРАКТИКОВАТЬ несов. 1. (применять
на практике) цолланыу, иске асырыу,
хэмелге асырыу; ~ новый метод работы
истиц таза усылын цолланыу; 2. уст. (за-
ниматься практикой) кэсиби менен шу-
гылланыу (врач х;зм юрист хщццында).
ПРАКТИКОВАТЬСЯ несов. 1. (применять-
ся на практике) цолланылыу, иске асы-
рылыу, хэмелге асырылыу; 2. в чём
машцулланыу, шугылланыу, тэжирийбе
алыу;~ в плавании жузйу менен машцул-
ланыу.
ПРАКТИКУМ м. практикум (практи-
калыц оцыудыц тури).
ПРАКТИЦИЗМ м. 1. (пренебрежение
теорией) тэжирийбеге эхмийет бериу-
ПРА
— 754 —
шилик; 2. (деловой подход к чему-л.)
практицизм, практикалыц кез царас.
ПРАКТИЧЕСКИЙ прил. 1. тэжирийбе,
практикалыц; ~ая деятельность практи-
калыц ис, практикалыц хэрекет; ~ий совет
тэжирийбелик кецес; ~ое руководство
практикалыц басшылыц; ~ая медицина
практикалыц медицина; 2. (практичный)
практикалы; ~ий ум практикалы ацыл.
ПРАКТИЧНОСТЬ ж. 1. цолайлылыц,
ьщгайлылыц, ыцшамлылыц; ~ ткани
гезлемениц ыцгайлылыгы; 2. (практичное
отношение к жизни) епшиллик, искерлик,
тэжирийбелилик.
ПРАКТИЧНЫЙ прил. 1. епшил, искер;
тэжирийбели; ~ человек епшил адам;
2. (выгодный, удобный) цолайлы, ыцгайлы,
ыцшамлы; ~ цвет ыцгайлы рец.
ПРАМАТЕРЬ ж. уст. см. прародитель-
ница.
ПРАОТЦЕЦ м. уст. см. прародитель;
отправить к ~цам ол дуньяга жибериу,
елтириу; отправиться к ~цам ол дуньяга
кетиу, елиу.
ПРАПОРЩИК м. воен. уст. прапорщик
(патша Россиясында киши офицерлик атац
хрм сол атасы бар адам).
ПРАРОДИТЕЛЬ м. 1. (родоначальник)
туп баба; 2. мн. прародители (предки)
ата-бабалар.
ПРАРОДЙТЕ Л ЬН ИЦА ж. (родоначаль-
ница) туп мама кемпир.
ПРАХ м. 1. уст. (пыль) шац, топырац;
2. (о том, что недолговечно) кезге илин-
бейтугын; 3. (останки) суйек (адам елген-
нен соцгы); мир праху его жатцан жерин-
де жай болсын; повергнуть в ~ тас тал-
цан етиу, набыт цылыу; пойти прахом
тас талцаны шыгыу, жоц болыу; в пух и
в ~ биротала, туп дэрегинен, дым цал-
дырмай.
ПРАЧЕЧНАЯ ж- кирхана, кир жууыу
орны.
ПРАЧКА ж. кир жууыушы х,аял, кир-
ши хаял.
ПРАЩА ж. ист. сапцан.
ПРАЩУР м. туп ата-баба.
ПРЕ= приставка 1. фейиллерди цураганда:
1) бир нгрсениц жаедайыныц езгериуин
керсетеди, мыс.: превратить айландырыу;
2) царекеттиц ец жоцарылысын керсетеди,
мыс.: превознестй асыра мацтау; 2. кел-
бетликтиц сапасын х;зм рауишти Кара-
ганда сапасыныц ец жоцаргы дарежеде еке-
нин керсетеди, мыс.: предобрый аса са-
цый.
ПРЕАМБУЛА ж. преамбула, кирис
белими; ~ резолюции резолюцияныц кирис
белими.
ПРЕБОЛЬНО нареч. разг, жудэ ауыртып,
эбдеи цатты, жудэ цатты; ~ ударить жудэ
ауыртып урыу.
ПРЕБЫВАНИЕ с. болыу, турыу; ~ у дру-
зей досларында болыу.
ПРЕБЫВАТЬ несов. болыу, турыу; ~
в городе цалада болыу; ~ в неведении
хабарсыз болыу.
ПРЕВАЛИРОВАТЬ несов. над кем-чем
и без доп. басым болыу,' артыц болыу.
ПРЕВЗОЦЙТЙ сов. кого-что кеп болыу,
асып тусиу, басым болыу, етип кетиу,
озып кетиу; ~йтй кого-л. численностью
сан жагынан кеп болыу; доходы ~шлй
расходы доходлар шыгыилардан асып
тусти; успех ~шёл все ожидания табыслар
барлык кутилип отырганлардан етип кетти;
<> ~йтй самого себя езиниц шамасынан
кеп ислеу.
ПРЕВОЗМОГАТЬ несов. см. превозмочь.
ПРЕВОЗМОЧЬ сов. что жецип шыгыу,
устем болыу, устем келиу; ~ боль ауырыу-
ды жецип шыгыу; ~ рббость цорцацлыцты
жецип шыгыу; <> ~ себя езин устап тура
алыу.
ПРЕВОЗНЕСТЙ сов. кого-что асыра
мацтау, асыра бахалау, тэрипин жеткериу,
даццын шыгарыу; ~ до небес мацтауын
аспанга жеткериу.
ПРЕВОЗНОСИТЬ несов. см. превозне-
стй.
ПРЕВОЗНОШЕНИЕ с. асыра мацтау,
асыра бахалау, тэрипин жеткериу, дац-
цын шыгарыу; ~ чьих-л. заслуг биреудиц
хызметлерин асыра бахалау, биреудиц
хызметлериниц даццын шыгарыу.
ПРЕВОСХОДИТЕЛЬСТВО с. уллы дэре-
жели (бурынгы Россияда айрым жоцаргы
хызметтеги адамларса, олардыц х:аяллары-
на, ал цазирги уацытта сырт еллердиц
мэмлекет басшыларына царата айтылату-
сын сыпайы сез).
ПРЕВОСХОДИТЬ несов. см. превзойти.
ПРЕВОСХОДНО нареч. жудэ жацсы,
кутэ жацсы, жудэ пэкизе; он чувствует
себя ~ ол езин жудэ жацсы сезеди.
ПРЕВОСХОДИ ||ЫЙ прил. жудэ жацсы,
кутэ жацсы; кутэ пэкизе; ~ая мысль
кутэ жацсы ой; ~ая степень грам.
арттырыу шырай.
ПРЕВОСХОДСТВО с. басымлылыц, ар-
тыцлылыц, артыцшылыц, артыцмашлыц;
доказать своё ~ езнниц артыцмашлыгын
дэлиллеп бериу.
ПРЕВОСХОДЯЩИЦЙ 1. прич. от пре-
восходйть; 2. прил. басым, басым
келетугын; ~е силы протйвника душпан-
ныц басым келетугын кушлери.
ПРЕВРАТИТЬ сов. кого-что в кого, во
что айландырыу, езгертиу; ~ лёд в воду
музды сууга айландырыу; ~ километры
в метры километрлерди метрлерге айлан-
дырыу; <> ~ дело в шутку исти ойынFa
айландырып жибериу.
ПРЕВРАТИТЬСЯ сов. айланыу, езге-
рилиу; ~ в пар пууга айланып кетиу;
~ в слух берилнп тыцлау, дыццат пенен
тыцлау.
ПРЕВРАТНО нареч. надурыс, керсинше,
терс; ~ понять надурыс тусиниу.
ПРЕВРАТНОСТИ Ь ж. 1. натуурылыц,
надурыслыц, керсинше тусиниушилик;
~ь мнения пикирлердиц надурыслыгы;
2. мн. превратности уст. езгериушиликлер,
езгерисликлер, тураксызльщлар; ~и судь-
бы тагдирдиц турацсызльщлары.
ПРЕВРАТИ ЦЫЙ прил. 1. уст. (измен-
чивый, непостоянный) езгермели, турацсыз;
2. (ложный, искажённый) надурыс, жал-
— 755 —
ПРЕ
ган, етирик; ~ое представление о чём-л.
надурыс тусиник.
ПРЕВРАЩАТЬ несов. см. превратйть. |
ПРЕВРАЩАТЬСЯ несов. см. превра-
титься. '
ПРЕВРАЩЕНИЕ с. 1. айланыу; айлан-
дырыу, езгертиу; ~ воды в пар сууды
nyfra айландырыу; ~ гусеницы в бабочку
цурыттыц губелекке айланыуы; 2. (не-
ожиданное изменение) езгерис, езгериу-
шилик.
ПРЕВЫСИТЬ сов. что 1. (превзойти)
асырып жибериу, арттырыу; асырып орын-
лау (норму, план); ~ рекорд рекордты
арттырыу; 2. шектен тыс кетиу, дэдден
тыс кетиу, аса кетиу; ~ власть хэдден
тыс хэкимшилик етну.
ПРЕВЫШАТЬ несов. см. превысить.
ПРЕВЫШЕ нареч. кеп артык, эдеуи-
рад артыц, ец жокары; ~ всего барлы-
гынан эхмийетли.
ПРЕВЫШЕНИЕ с. 1. асырып жибериу,
арттырыу; шектен тыс кетиу, хэдден тыс
кетиу; асырып орынлау (нормы, плана);
2. (излишек) артык; выполнить план с ~м
планды артыгы менен орынлау; 3. шектен
тыс жибериу, хЭДДен асырыу; ~ власти
хэкимшиликтин. шеннен тыс кетиуи.
ПРЕГРАДА ж. 1. (препятствие) бегет,
иркиниш, тосдын, гедерги; 2. перен.
(затруднение) иркиниш, тоскынлык, кыйын-
шылык, гедерги; грудобрюшная ~ кеки-
рек пенен карынныц шегарасы.
ПРЕГРАДИТЬ сов. что 1. бегет болыу,
алдына шыгыу, тоскынлык жасау, тос-
кынлык етиу, иркиниш жасау, жибермеу;
бегеу, байлау (реку, канал); ~ дорогу
кому-л. жолды бегеу; 2. перен. (затруд-
нить) иркиниш етиу, тоскынлык жасау,
кыйыншылык туугызыу, гедергилик ислеу.
ПРЕГРАЖДАТЬ несов. см. преградить.
ПРЕГРАЖДЕНИЕ с. бегет болыу, алды-
на шыгыу, тоскынлык етиу, иркиу; бегеу,
байлау (реки, канала).
ПРЁД предлог с твор. п. см. перед;
~ ним оныц алдында.
ПРЕД» I (ПРЕДЪ») приставка 1) фейил-
лерди жасауда цолланылады цэм «алдын ала»
деген мэнини ацлатады, мыс.-, предвидеть
алдын ала билиу; 2) атлыцларды жасауда
цолланылады цэм бир нэр сениц алдында
деген мэнини ацлатады, мыс.: преддверие
басланар уакты; 3) келбетликлерди жасау-
да цолланылады цэм бир нэрседен бурын
деген мэнисти ацлатады, мыс.: предпразд-
ничный байрам алды, байрамнан бурын.
ПРЕД» II цоспа сезлердиц «председатель»
деген мэнини билдиретугын биринши белеги,
мыс.: предгорисполкбма горисполком пред-
седатели.
=ПРЕД цоспа сезлердиц «у жил» дегенди
билдиретугын екинши белеги, мыс.: воен-
пред эскерий уэкил; торгпред сауда уэкили.
ПРЕДАВАТЬ несов. см. предать.
ПРЕДАВАТЬСЯ несов. см. предаться;
~ грусти цайгыга берилиу, капалыкка
берилиу.
ПРЕДАНИЕ I с.: ~ суду судка бериу;
~ тела земле денесин жерге бериу.
ПРЕДАНИЕ II с. ацыз, ацыз сез (эулад-
тан эуладца жеткизилип киятмрган
эцгиме); семейное ~ семьялык ацыз сез.
ПРЕДАННО нареч. берилип, жан-тэни
менен, жан кыярлыц пенен; ~ служить
кому-л. биреуге берилип хызмет етиу.
ПРЕДАННОСТЬ ж. шын берилгеилик,
жан-тэни менен берилиушилик, садыклык;
безграничная ~ делу революции револю-
цияныц исине шексиз берилгеилик.
ПРЕДАННЫ ||Й 1. прич. от предать;
2. прил. шын берилген, жан-тэни менен
берилген, садык; ~й друг шын берилген
дос; смотреть на кого-л. ~ми глазами
биреуге жан кыярлык нэзер менен карау.
ПРЕДАТЕЛЬ м. сатдын, дыянатшы,
сатылыушы.
ПРЕДАТЕЛЬНИЦА женск. от предатель.
ПРЕДАТЕЛЬСКЦИЙ прил. 1. саткын, кыя-
натшыл; ~ий поступок кыянатшыл кылык;
2. перен. (коварный, обманчивый) жауыз,
кыялый, исенимсиз; ~ая£погода цыялый
хауа райы.
ПРЕДАТЕЛЬСТВО с. сатцынлык, кыянат-
шыл ы к, сатылыушылыц; совершить ~
сатдынлык етиу.
ПРЕДАТЬ сов. кого-что (изменнически
выдать) саткыншылыц етиу, цыянат етиу,
цыянатшылыц ислеу, сатылыушылыц етиу;
ф ~ суду судца бериу; ~ земле жерлеу;
~ гласности белгили етиу, жарыцца шы-
rapbiV; ~ забвению умыттырып жибериу.
ПРЕДАТЬСЯ сов. чему батыу, берилиу,
берилип кетиу, шумиу; ~ мечтам ойга
батыу.
ПРЕДБАННИК м. моншаныц дэлизи.
ПРЕДВАРИТЕЛЬНО нареч. алдын ала,
алды бурын, дэслеп; ~ решить что-л. бир
нэрсени алдын ала шешиу.
ПРЕДВАРЙТЕЛ ЬН ЦЫЙ прил. алдын
ала, алды бурынгы, кун бурын; ~ая под-
готовка алдын ала таярланыу, кун бу-
рынгы таярлыц; ~ая продажа билетов
билетлерди алдын ала сатыу; <> ~ые итоги
эуелги нэтийжелер; ~ое заключение юр.
тергеудеги адамды еркннен айырыу; ~ое
следствие юр. айыпланган адамныц судка
берилиуден бурын кылмысын аныклау.
ПРЕДВАРИТЬ сов. алдын алыу, алдын
бурын ислеп дойыу; ~ события уацыялар-
дын, алдын алыу.
ПРЕДВАРЯТЬ несов. см. предварить.
ПРЕДВЕСЕННИЙ прил. ерте бэхэрги,
бэхэр алды.
ПРЕДВЁСТИЕ с. нышан, белги; ~ весны
бэцэрдиц нышаны.
ПРЁДВЁСТНИК м. болажацтыц бел-
гиси, келешектиц нышаны.
ПРЕДВЕСТНИЦА женск. от предвестник.
предвещАцть несов. что 1. уст.
(предсказывать) алдын бурын хабарлау,
алдын ала хабар етиу, бурын билдириу;
всё ~ло бурю барлыгы да дауыл болыуын
алдын ала хабар етти; 2. (быть признаком
чего-л.) белгисин билдириу, нышаныи бил-
дириу; это не ~ет ничего хорошего бул
хеш жаксылыктыц белгисин билдирмеиди.
ПРЕДВЗЯТОСТИЬ ж. 1. алдын ала ойлан-
ганлык, бурын ойланганлык, бурын келип
48*
ПРЕ
— 756 —
шыццанлыц (таныспай, билмей, кермей);
~ь мнения пикирдин, бурын келип шыццан-
лыгы; 2. (предубеждение) ескертиу, алдын
ала хабар етиу, ядына салыу; судить
о чём-л. без ~и бир нэрсе фщцында ескерт-
пестен додалау.
ПРЕДВЗЯТ,|ЫЙ прил. алды бурын
ойланылтан, бурыннан ойланган, бурын
келип шыккан; ~ое мнение алды бурын
ойланылтан пикир.
ПРЕДВИДЕНИЕ с. алдын ала билиу,
болжап билиу, алдын кере билиу; науч-
ное ~ илимий болжап билиу.
ПРЕДВИДЕТЬ несов. что алдын ала
билиу, болжап билиу, алдын кере билиу;
~ неудачу сэтсизлнкти алдын ала билиу;
~ исторические события тарийхий уацыя-
ларды алдын ала билиу.
ПРЕДВИДЕТЬСЯ несов. кутилиу; изме-
нений не ~ится езгерислер кутилмейди.
ПРЕДВКУСИТЬ сов. см. предвкушать.
ПРЕДВКУШАТЬ несов. что алдын ала
сезиу, кун бурын дэм етиу; ~ удовольствие
рэдэтти алдын ала сезиу.
ПРЕДВКУШЕНИЕ с. алдын ала сезпу-
шилик, кун бурый дэм етиушилик.
ПРЕДВОДИТЕЛЬ м. басшы, баслаушы,
сэрдар; ~ дворянства ист. дворянлар
басшысы.
ПРЕДВОДИТЕЛЬНИ ЦА женск. от предво-
дитель.
ПРЕДВОДИТЕЛЬСКИЙ прил. басшы...,
баслаушы..., басшыныц, сэрдардыц.
<( ПРЁДВОДЙТЕЛ ЬСТВО с. басшылыц,
сэрдарлык; ~ войсками эскерлерге бас-
шылыд етиу; под ~м кого-л. басшы-
лыты астында.
ПРЕДВОДИТЕЛЬСТВОВАТЬ несов. кем-
-чем басшылыд етиу.
ПРЕДВОЕННЫЙ прил. урыс алды, урыс-
тан бурынты; ~ перйод урыстан бурынгы
Дэуир.
ПРЕДВОСХИТИТЬ сов. что кун бурын-
нан билип койыу, алды бурын сезиу,
болжап билиу; ~ чью-л. мысль ойды кун
бурыннан билип койыу; ~ события уацыя-
ларды болжап билиу.
ПРЕДВОСХИЩАТЬ несов. см. предвосхи-
тить.
ПРЕДВЫБОРНЦЫЙ прил. сайлау алды,
сайлау алдындагы; ~ое собрание сайлау
алды жыйналысы.
ПРЕДГОРЬЕ с. тау алды, тау етеги.
ПРЕДГРОЗОВЦ ОЙ прил. гулдирмама
алдынан, гулдирмама алдынан болган;
~ая тишина гулдирмама алдындагы тым-
-тырыслыц.
ПРЕДДВЕРИЕ с. басланар уацты; ~ ре-
волюции революцияныц басланар уацты.
ПРЕДДИПЛОМНЦЫЙ прил. диплом ал-
ды, диплом жацлаудан бурын; ~ая прак-
тика диплом жацлаудан бурынгы прак-
тика.
ПРЕДЕЛ м. 1. (рубеж) шек, шегара,
иши, сырты; выехать за ~ы города цала-
ныц шегарасынан шыгып кетип калыу;
в ~ах СССР СССРдын, ишинде; 2. перен.
(промежуток времени) аралыц, шама, ишн;
в ~ах указанного срока керсетилген муд-
деттиц ишинде; 3. (крайняя степень) жо-
каргы шеги, барып болган дэрежеси;
~ высоты бийикликтин. шеги; ~ прочности
беккемликтиц жокаргы шеги; ~ нагрузки
машйны машинаныц жук кетериу шегн;
4. мн. пределы перен. (меры, границы)
шек, келем; перейтй ~ы приличия сыпайы-
шылыктыц шегинен шыгып кетиу; 5. мат.
шек; теория ~ов шеклердиц теориясы;
<ф- в ~ах программы программа келеминде;
~ мечтаний эрман етиудиц шеги; всему
есть ~ дэр нэрсениц шеги бар.
ПРЕДЕЛЬНО нареч. жудэ, кутэ, ен,;
~ ясно жудэ аныц.
ПРЕДЕЛ ЬНЦЫЙ прил. барып тур-
ганы, ацыргы, соцгы, ец кейинги, ец
жоцаргы, ец улкен; ~ая скорость ец
жоцаргы тезлиги; ~ый срок ец соцгы
муддет.
предзакатный прил. кун батыу
алдындагы; ~ час кун батыу алдындагы
уацыт.
ПРЕДЗНАМЕН ОВАН И Е с. белги, ны-
шан; доброе ~ жацсылыцтыц белгиси;
дурное ~ жаманлыцтын, нышаны.
ПРЕДЗНАМЕНОВАТЬ несов. что, уст.
белги бериу, нышан бериу.
ПРЕДИКАТ м. грам. предикат, баянла-
уыш.
ПРЕДИКАТИВНОСТЬ ж. грам. преди-
катлылык, баянлауышлылыц.
ПРЕДИКАТЙВН ЦЫЙ прил. грам. пре-
дикатлыц, баянлауышлы; ~ое наречие
баянлауышлы рэуиш.
ПРЕДИСЛбВИ ||Е с. сез басы, сез алды;
•ф- отвечайте кратко, без ~й кирис сезсиз
кыскаша жууап бериц, гэптиц ток етер
жерин айтыц, гэптиц посгеллесин айтыц.
ПРЕДЛАГАТЬ несов. см. предложить.
ПРЕДЛОГ I м. (повод) бэне, сылтау, се-
беп; ~ для ссоры шатац шыгарыудыц сыл-
тауы; под ~ом болезни ауырыуды сылтау-
лап.
ПРЕДЛОГ II м. грам. жалгау, пред-
лог.
ПРЕДЛОЖЕНИЕ I с. 1. (действие)
усыныс етиу, усыныс цылыу, усыныу;
~ помощи жэрдем етиуге усыныс цылыу;
2. усыныс; рационализаторское ~ рацно-
нализаторлыц усыныс; внестй ~ усыныс
етиу, усыныс киргизиу; 3. зк. усыныс;
спрос и ~ талап дэм усыныс; 4. (о вступ-
лении в брак} айттырыу; сделать ~ айтты-
рыу, кийеуге шыгыуды усыныс етиу.
ПРЕДЛОЖЕНИЕ II с. грам. гэп; глав-
ное ~ бас гэп; сложное ~ цоспа гэп; про-
стое ~ эпиуайы гэп.
ПРЕДЛОЖИТЬ сов. 1. кого-что и с неопр.
усыныу, усыныс етиу, керсетиу; ~ кого-л.
в председатели собрания биреуди жый-
налыстыц председательлигине керсетиу;
~ новый план занятий оцыудыц жаца
планын усыныу; ~ свой услуги езиниц
хызметин усыныу; 2. что (задать) бериу,
усыныу, тапсырыу; ~ трудную задачу
цыйын мэселе бериу; ~ вопрос copay бериу;
3. что и с неопр. (предписать) буйырыу,
буйрыц бериу; талап етиу; ~ явйться в суд
судца келиуге буйрыц бериу; ~ руку
— 757 —
ПРЕ
айттырыу, кийеуге шыгыуды усыныс
етиу; ~ тост тост бериу.
ПРЕДЛОЖНЫЦЙ прил. грам. орын,
кемеклес; ~й падёж кемеклес сеплеуи,
орын сеплеуи; ~е словосочетания кемек-
лес сез тиркеслери.
ПРЕДМАЙСКНИЙ прил. май алды, май
алдындагы; ~ое социалистическое соревно-
вание май алдындагы социалистлик жарыс.
ПРЕДМЕСТЬЕ с. цаланыц шети, цала
©трапы, цаланыц шетиндети посёлка.
ПРЕДМЕТ м. 1. (вещь) зат, буйым,
нэрсе; ~ы домашнего обихода уй ишине
керек буйымлар; ~ы широкого потребления
кец долланылатугын затлар; 2. (тема)
предмет; ~ научного исследования или-
мий изертлеудиц предмета; ~ спора
жэнжел предмета; 3. (учебный) пэн, сабац;
сдать экзамены по всем ~ам барлыц
сабацлардан экзаменлер тапсырыу; ввести
новый ~ жаца пэн киргизиу; на этот ~
усы жагдайда; на какой ~? неге?; не ушын?
ПРЕДМЕТНЫЙ прил. 1. затлар...,
буйымлар...; ~ указатель затлар керсет-
киши; 2. (материальный, вещественный)
зат сыпатында, предметлик.
предназначать несов. см. предназна-
чить.
ПРЕДНАЗНАЧЕНИЕ с. 1. уст. (действие)
таярлау, таярлап цойыу, арнау, багыш-
лау, атау; 2. (участь, доля) тагдир, мац-
лайына жазылган, пешенеге жазылган.
ПРЕДНАЗНАЧЕННЫЙ 1. прич. от пред-
назначить; 2. прил. таярланган, арналган,
багышланган, аталган.
ПРЕДНАЗНАЧИТЬ сов. кого-что, для
кого-чего таярлау, таярлап цойыу, арнау,
багышлау, атау.
ПРЕДНАМЕРЕННОСТЬ ж. алдан ойла-
ганлыц, алдан нийетленгенлик, цастан
исленгенлик, жорта; ~ преступления
жинаяттыц цастан исленгенлиги.
ПРЕДНАМЕРЕННЫ :й прил. алдан ой-
ланган, алдын ала нийетленген, цастан
исленген, жорта исленген; ~е действия
алдан ойланып исленген цэрекетлер.
ПРЕДНАЧЕРТАНИЕ с. кун бурын бел-
гиленген жол, бурын берилген керсетпе,
алдын ала белгилеу.
ПРЕДНАЧЕРТАТЬ сов. что, кому-чему
кун бурыннан белгилеу, бурын керсетпе
бериу, алдын ала белгилеу.
ПРЕДО предлог с твор. п. см. перед;
~ мной мениц алдымда.
ПРЕДОБЕДЕННЫЙ прил. туске шейин-
ги, тусликке шейинги, туски ауцаттыц
алдында гы.
ПРЕДОК м. 1. тупки ата, аргы ата;
2. мн. предки ата-бабалар.
ПРЕДОКТЯБРЬСКИЙ прил. Октябрь
революциясы алдындагы, Октябрь мереке-
си алдындагы; ~ период Октябрь револю-
циясы алдындагы дауир.
ПРЕДОПЕРАЦИОННЫЙ прил. 1. опера-
ция алды, операция алдында болатугын;
2. в знич. сущ. ж. предоперационная опера-
ция ислеуден бурынгы жай.
ПРЕДОПРЕДЕЛЕНИЕ с. 1. (действие)
алдын ала белгилеу, алдын болжау,
алды бурын аныцлау; 2. уст. (судьба)
тагдир.
ПРЕДОПРЕДЕЛИТЬ сов. что алдын ала
белгилеу, алды бурын болжау, алды бурын
аныцлау. __
ПРЕДОПРЕДЕЛИТЬСЯ сов. алдын ала
белгилениу, алдын ала болжаныу, алды
бурын аныцланыу.
ПРЕДОПРЕДЕЛЯТЬ несов. см. предопре-
делить.
ПРЕДОПРЕДЕЛЯТЬСЯ несов. см. пред-
определиться.
ПРЕДОСТАВИТЬ сов. что, кому-чему
1. бериу, тэмийинлеу, тэмийин етиу; ~ ком-
нату кому-л. биреуди белме менен тэмийин-
леу; ~ кому-л. слово сез бериу; ~ возмож-
ность что-л. делать бир нэрсе ислеуге
мумкиншилик бериу; ~ отпуск отпуск
бериу; ~ свободу действий хэрекет еркин-
лигин бериу; ~ право преподавания оцы-
тыуга право бериу; 2. (дать возможность)
ерик бериу, мумкинлик бериу, мумкинши-
лик бериу; ~ самому решить вопрос мэсе-
лени езине шешиуге мумкиншилик бериу;
~ самому себе 1) (дать свободу действий)
ез еркинше ислеу, ез еркине цоя бериу;
2) (оставить без присмотра) ези менен ези
болыу.
ПРЕДОСТАВЛЕНИЕ с. бериу, тэмийин-
леу, тэмийин етиу; ~ жилой площади турац
жай менен тэмийин етиу; ~ кредйтов царыз
бериу.
ПРЕДОСТАВЛЯТЬ несов. см. предоста-
вить.
ПРЕДОСТЕРЕГАТЬ несов. см. предосте-
речь.
ПРЕДОСТЕРЕГАЮЩИЙ 1. прич. от пре-
достерегать; 2. прил. бурын ескертилген
алдын ала айтылган, алдын алатугын,
сацланыуды ацлататугын; ~ взгляд сацла-
ныуды ацлататугын кез царас.
ПРЕДОСТЕРЕЖЕНИЕ с. бурын ескертиу,
алдын алыу, сацланыу; сделать ~ сацла-
ныуды ескертиу.
ПРЕДОСТЕРЕЧЬ сов. кого-что, от чего
бурын ескертиу, алдын ала айтыу, сац
болдырыу, сацлап цалыу, алдын ала ескер-
тиу; ~ от ошибки цэтелик ислеуден сацлап
цалыу.
предосторожностць ж. 1. сацлыц, сац
болыушылыц, сацланыушылыц; принять
меры ~и сацлыц шараларын кериу; 2. (пре-
дупредительная мера) сацланыу илажы,
сацлыц шарасы; никакие ~и здесь не помо-
гут цеш кандай сацланыу илажлары
бунда жэрдем ете алмайды.
ПРЕДОСУДИТЕЛЬНОСТЬ ж. бийэдеп
шилик, бийэдеплик, жацпаслыц.
ПРЕДОСУДИТЕЛЬНЫЙ прил. бийэдеп,
жацпас; ~ поступок жацпас цылыц.
ПРЕДОТВРАТИТЬ сов. что алдын алыу,
алдын ала сацланыу, алдын ала шара
кериу; ~ опасность цэуиптиц алдын алыу.
ПРЕДОТВРАЩАТЬ см. предотвратить.
ПРЕДОТВРАЩЕНИЕ с. алдын алыу,
алдын ала сацланыу, алдын ала шара ке-
риу.
ПРЕДОТЪЕЗДНЫЙ прил. женеп кетер
алды, женеп кетер алдында болатугын.
ПРЕ
— 758 —
ПРЕДОХРАНЕНИЕ с. сацлау, сацлап ца-
лыу, цоргау, цоргап цалыу.
ПРЕДОХРАНИТЕЛЬ м> предохранитель,
сацлагыш.
ПРЕДОХРАНИТЕЛЕН ЦЫЙ прил. сацлыц,
сацлагыш, цоргагыш, цоргаушы, алдын
ала сацланыу; ~ый клапан тех. сацлыц
клапаны; /^ая окраска животных цайуан-
лардыц цоргаушы реци.
ПРЕДОХРАНИТЬ сое. кого-что, от кого-
-чего алдын алыу, коргау, саклау, саклап
калыу; ~ от заболевания ауырыудан саклап
калыу.
ПРЕДОХРАНЯТЬ несов. см. предохра-
нить.
ПРЕДПИСАНИЕ с. 1. (приказание) буйы-
рыу, буйрык бериу, тэртип бериу;
2. (приказ, распоряжение) буйрык, керсетпе;
получить выехать женеп кетиу ушын
керсетпе алыу; 3. айтыу, керсетиу, тапсы-
рыу; ~ врача врачтыц керсетиуи.
ПРЕДПИСАЦТЬ сов. что 1. (приказать)
буйырыу, буйрык бериу, тэртип бериу;
2. (назначить) айтыу, керсетиу, тапсы-
рыу; врач ~л больному постельный режим
врач наукаска тесек тартып жатыу режн-
мин тапсырды.
ПРЕДПИСЫВАТЬ несов. см. предписать.
ПРЕДПЛЕЧЬЕ с. анат. бнлек, кары
(цолдыц).
ПРЕДПЛУЖНИК м. с.-х. предплужник
(плугтыц алдынгы тили).
ПРЕДПЛЮСНА ж. анат. табан суйек.
ПРЕДПОЛАГАЕМЫЙ 1. прич. от пред-
полагать; 2. прил. шамаланган, болжал-
ган, ойланган; ~ ответ шамаланган
жууап.
ПРЕДПОЛАГАТЬ несов. 1. см. предпо-
ложить; 2. (иметь намерение) ойлау, ша-
малау, уйгарыу; я не ~л, что так задер-
жусь иркилип каларман деп мен ойлама-
ган едим; 3. что (иметь своим условием)
шэрт болыу, талап етиу; эта работа ~ет
большой опыт бул жумыс кеп тэжирий-
бени талап етеди.
ПРЕДПОЛАГАТЬСЯ несов. ойланыу,
шамаланыу, уйгарылыу; заседание ~ется
устроить вечером мэжилисти кеште етке-
риу уйгарылган.
ПРЕДПОЛОЖЕНИЕ с. 1. (догадка) бол-
жау, шамалау, тацмийин; высказать ~
болжау айтыу; 2. (план^ замысел) ой, нийет,
пнкир.
ПРЕДПОЛОЖИТЕЛЬНО нареч. шама
менен, тацмийиннен.
ПРЕДПОЛОЖИТЕЛЬНОСТЬ ж. шама-
лау шы л ыц, шама менен айтыушылыц, бол-
жап айтыушылыц, итималлыц; ~ выводов
жуумацтыц шама менен ислениушилиги.
ПРЕДПОЛОЖИТЕЛЬНЫЙ прил. шама-
ланран, шама менен айтылган, болжамалы,
нтималлы; ~ результат шама менен шыга-
рылган нэтийже.
ПРЕДПОЛ ||ОЖЙТЬ сов. что шамалау,
болжау, итималлау; ~бжим, что ты прав
сеники дурыс деп-ац айтайыц.
ПРЕДПОСЕВНЦОЙ прил. егис алды, ту-
цым себиу алдындагы; ~ая обработка поч-
вы жерди егнс алдынан ислеу.
ПРЕДП||ОСЛАТЬ сов. что, чему алды
бурын бериу, кириспе етип бериу; лекции
была ~бслана историческая справка лек-
ция алдынан тарийхий справка берилди.
ПРЕДПОСЛЕДНИЙ прил. соцгыдан бу-
рынгы, ацыргыдан бурынгы, соцгыныц ал-
дындагы, кейингинин, алдыцгысы; ~ но-
мер журнала журналдыц соцгыдан бурын-
гы номери.
ПРЕДПОСЫЛАТЬ несов. см. предпослать.
ПРЕДПОСЫЛКИ ж. дэслепки шэрт,
негиз, тийкар, алдыцгы жагдай; ~а успеха
табыстын. дэслепки шэрти; исходить из
правильной дурыс негизге тийкарла-
ныу.
ПРЕДПОЧ || ЕСТЬ сов. кого-что, кому-че-
му и с неопр. жаксы кериу, унатыу, тэуир
кериу; она ~ла мне другого ол меннен гери
баска биреуди унатты; я ~ёл бы не отве-
чать мен жууап бермеуди жаксы керер
едим; мы ~лй остаться на улице бизлер
далада болып турыуды тэуир кердик.
ПРЕДПОЧИТАТЬ несов. см. предпочесть.
ПРЕДПОЧТЕНИЕ с. артык кериу, тэуи-
рирек кериу, унатыу; отдать ~ кому-л.
биреуди унатыу.
ПРЕДПОЧТЙТЕЛЬНО нареч. артыгырак,
тэуирирек, унамлырак-
ПРЕД ПОЧТЙТЕЛЬНОСТЬ ж. артыкмаш-
лык, тэуирлик, унатыу шылык.
ПРЕДПОЧТИТЕЛЬНЫЙ прил. артык-
маш, тэуир, унамлы.
ПРЕД ПРАЗДНИЧН ЦЫЙ прил. байрам
алды, байрамнан бурын, мереке алды;
~ая торговля байрам алды сауда.
ПРЕДПРИИМЧИВОСТЬ ж. тапцырлыц,
епшиллик, уцыплылыц.
ПРЕДПРИИМЧИВЫЙ пр и л. тапцыр, еп-
шнл, уцыплы; ~ человек епшил адам.
ПРЕДПРИНИМАТЕЛЬ м. кэрхана ийеси.
ПРЕДПРИНИМАТЕЛЬСКИЙ прил. кэр-
хана ийесиниц..., кэрхана ийелик.
ПРЕДПРИНИМАТЬ несов. см. предпри-
нять.
ПРЕДПРИНЯТЬ сов. что хэрекет етиу,
хэрекет ислеу, кирисиу, шара кериу, га-
мын жеу, колланыу; ~ попытку (что-л.
сделать) илаж колланыу, шара кериуге
урыныу; не знать, что ~ не шара кери-
уин билмеу.
ПРЕДПРИЯТИЕ с. 1. кэрхана; государ-
ственное ~ мэмлекетлик кэрхана; част-
ное ~ жекке кэрхана; 2. (предпринятое
дело) ис хэрекет, кирискен ис; смелое ~
гайратланып кирискен нс.
ПРЕДРАСПОЛАГАЦТЬ несов. 1. см. пред-
расположить; 2. к чему и без доп. кызыкты-
рыу, кеунллендириу, мейнллендириу, кеу-
лин аударыу; тишина ~ла к молчанию ты-
нышлык ундемеуге мейиллендирди.
ПРЕДРАСПОЛОЖЕНИЕ с. 1. укып, кы-
зыгыу шылык, бейимлилик; ~ к музыке
музыкага бейимлилиги болыу; 2. бейим-
лесиу, жагдай болыу; ~ к туберкулёзу
туберкулёз бенен ауырыуга бейнмлесиу.
ПРЕДРАСПОЛОЖЕННЫЙ 1. прич. от
предрасположить; 2. прил. бейимлескен,
жагдайланган; ~ к простуде тымауга бе-
йимлескен.
— 759 —
ПРЕ
ПРЕДРАСПОЛОЖИТЬ сое. кого-что бей- ।
имлеу, кеулин тартыу, цызыцтырыу.
ПРЕДРАССВЕТНЫЙ прил. тац алды,
тац алдындагы, тан. сэцэрдеги; ~ туман
тан, сэцэрдеги думай.
ПРЕДРАСС^ДИОК м. исеним, ески эдет,
ески тусиникке исениу, ески урп-эдет;
религиозные ~ки диний урп-эдетлер.
ПРЕДРЕВОЛЮЦИОННЫЙ прил. рево-
люция алды, революция алдынгы.
ПРЕДРЕКАТЬ несов. см. предречь.
ПРЕДРЕЧЬ сое. что болжап айтып бериу,
алдын ала айтып бериу.
ПРЕДРЕШАТЬ несов. см. предрешить.
ПРЕДРЕШАТЬ сов. что алды бурын ше-
пни цойыу, кун бурын шешип цойыу;
~нть исход сражения сауаштыц келешегин
алды бурын шешип цойыу, сауаштыц нэ-
тийжесин кун бурын шешип цойыу; ~йть
вопрос мэселени алды бурын шешип цо-
йыу; его судьба ~ена оныц тагдири алды
бурын шешилген.
ПРЕДРОДОВОЙ прил. тууыу алды, ту-
уыудыц алдындагы; ~ период тууыу алды
дэуири, тууыу алды уацты.
ПРЕДСЕДАТЕЛЬ м. председатель, бас-
лыц; Председатель Совета Министров Ми-
нистрлер Советиниц Председатели; ~ со-
брания жыйналыстыц председатели.
ПРЕДСЕДАТЕЛЬНИЦА женск. от пред-
седатель.
ПРЕДСЕДАТЕЛЬСКИМИ прил. предсе-
дательлик, председательдиц; ~ое место
председательлик орын.
ПРЕДСЕДАТЕЛЬСТВО с. председатель -
лик, председательши лик; под кого-л.
председатель лиги астында.
ПРЕДСЕДАТЕЛЬСТВОВАТЬ несов. пред-
седательлик етиу.
ПРЕДСЕДАТЕЛЬСТВУЮЩИЙ 1. прич.
от председательствовать; 2. в знач. сущ. м.
председательствующий председательлик
етиуши.
ПРЕДСЕРДИЕ с. анат. журектиц жоцар-
гы бети; правое ~ оц тэрептеги журектиц
жоцаргы бети.
ПРЕДСКАЗАНИЕ с. 1. (действие) бол-
жау, жорыу, алдын ала айтыу; ~ погоды
цауа райын алдынан айтыу; 2. (то, что
предсказано) болжап айтылган, кун бурын
айтылган, алдын ала айтылган.
ПРЕДСКАЗАТЕЛЬ м. болжаушы, бол-
жауыш, жорыушы, алдын ала айтыушы.
ПРЕДСКАЗАТЕЛЬНИЦА женск. от пред-
сказатель.
предсказать сов. что болжау, жо-
рыу, алдын ала айтыу.
ПРЕДСКАЗЫВАТЬ несов. см. предска-
зать.
ПРЕДСМЕРТНЫЙ прил. елер алдындагы,
елим алдындагы, жан тапсырыу алдында-
гы; ~ час жан тапсырыу алдындагы уацыт.
ПРЕДСТАВАТЬ несов. см. предстать.
ПРЕДСТАВИТЕЛЬ м. уэкил; дипломати-
ческий ~ дипломатиялыц у эки л; ~ реализ-
ма в литературе адебияттагы реализмниц
уэкили; ~ класса млекопитающих сут
емиушилер классыныц уэкили.
ПРЕДСТАВИТЕЛЬНИЦА женск. от
представитель.
ПРЕДСТАВИТЕЛЬНОСТЬ ж. келбетли-
лик, сымбатлылык, турбатлылыц, сэнли.
ПРЕДСТАВЙТЕЛЬНЦЫЙ прил. 1. уэкил-
лик, уэкиллерден цуралган, сайланган;
~ое собрание уэкиллерден цуралган жый-
налыс; 2. (солидный, видный) келбетли,
сымбатлы, турбатлы, сэни келген; ~ая
внешность сымбатлы сырытцы керинис.
ПРЕДСТАВЙТЕЛ ЬСТВ || О с. уэкиллик;
торговое сауда уэкиллиги; нормы ~а
уэкиллик нормалары; получить ~о уэкил-
лик алыу.
ПРЕДСТАВИТЕЛЬСТВОВАТЬ несов.
уэкиллик етиу.
ПРЕДСТАВЦИТЬ сов. 1. что (предъявить)
экелиу, керсетиу, бериу, экелип тапсы-
рыу; ~ить документы документлерди эке-
лип бериу; ~ить сведения маглыуматлар
бериу; ~ить справку справка экелиу; 2.
кого-что, кчему усыныу, усыныс етиу, кер-
сетиу; ~ить к награде наградага усыныу;
3. кого, кому (познакомить, отрекомендо-
вать) таныстырыу, таныстырып цойыу;
~ь меня своему товарищу мени езицниц
жолдасыц менен таныстыр; 4. кого-что
(изобразить, показать) керсетиу; ~ить
кого-л. в смешном вйде биреуди кулкили
етип керсетиу; 5. кого-что, чего (вообразить)
кез алдына келтириу, елеслетиу, ойына кел-
тириу, тусиниу; я не могу себе этого ~ить
мен буны тусинбей турман; ~ьте себе бу-
ны царац, кердиц бе; 6. (доставить, причи-
нить) келтириу, ислеу, туудырыу; это не
~ит никаких затруднений бул хеш цан-
дай дыйыншылыц келтирмейди.
ПРЕДСТАВИЦТЬСЯ сов. 1. кому-чему
(отрекомендоваться) езин таныстырыу; 2.
(появиться)*болыу, ту^ыу, пайда'цболыу;
как только ~тся возможность мумкиншилик
болыудан-ац; 3. кез алдына келтириу,
елеслеу, ойына келтириу, тусиниу; мне
~лись картины детства мениц кез алдыма
балалыц шагым елеслеп керинди; 4. кем-
-чем, разг, (притвориться) жортага... бо-
лыу, етирик... болып кериниу; ~ться
больным етирик ауырыу болыу.
ПРЕДСТАВЛЁНЙЦЕ с. 1. (предъявление)
экелиу, керсетиу, бериу, экелип тапсырыу;
~е справки справка экелип тапсырыу; 2.
усыныу, усыныс етиу, керсетиу; ~е к на-
граде наградага усыныу; 3. (театральное)
ойын, ойын-зауыц, ойын керсетиу, тама-
ша бериу; 4. елеслеу, елеслетиу; зритель-
ные ~я кез алдына елеслетиу; в моём ~и
мениц тусиниу имше; 5. (понятие) тусиник,
танысшылыц, билим; не иметь ни малейше-
го ~я о чём-л. хеш цандай тусиниги бол-
мау; > дать ~е о чём-л. бир нэрсе ущк,ында
гейпара маглыуматлар хабарлау.
ПРЕДСТАВЛЯЦТЬ несов. 1. см. предста-
вить; 2. что (быть, являться чем-л.) кери-
ниу, есапланыу, саналыу; это ~ет для
меня большой интерес бул мениц ушын
эбден цызыцлы болып есапланады; 3. кого-
-что (быть чьим-л. представителем) уэкил
болыу; 4. что жацлаушы болыу, цоргау-
шы болыу; ~ть интересы масс массаныц
ПРЕ
— 760 —
талапларын жацлаушы болыу; > ~ть
собой болып саналыу, болып кериниу;
что он собою ~ет? ол ези цандай екен?;
~ть большую ценность огада цэдирли бо-
лыу, улкен бацага ийе болыу.
ПРЕДСТАВЛЯТЬСЯ несов. см. предста-
виться.
ПРЕДСТАТЬ сов. перед кем-чем алдын-
да турыу, кез алдына кериниу; ~ перед
судом суд алдында турыу.
ПРЕДСТОЦЯТЬ несов. кому-чему алда ту-
рыу, туура келиу; мне ~йт поехать в город
маган цалага барыуга туура келип тур.
ПРЕДСТОЯЩИМИ 1. прич. от предсто-
ять; 2. прил. алдагы, келеси, алда турган;
в ~ем году келеси жылы; 3. в знач. сущ. с.
предстоящее алдагы турган, алдымыздагы.
ПРЕДСЪЕЗДОВСКИЙ прил. съезд алды.
ПРЕДУБЕЖДЕНИЕ с. шек цойыу, терис
пикир, кун бурыннан шек цойыу; относить-
ся к кому-л. с~м кун бурыннан шек цойып
царау.
ПРЕДУБОРОЧНЫЦЙ прил. жыйын-те-
рим алды, жыйын-терим алды болатугын;
~е работы жыйын-терим алды жумыслары.
ПРЕДУВЕДОМИТЬ сое. кого-что, о ком-
-чём, уст. кун бурыннан хабарландырыу,
бурыннан хабар етиу, алдын ала ескертиу.
ПРЕДУВЕДОМЛЕНИЕ с. кун бурыннан
берилген хабар, бурын етилген хабар, ал-
дын ала берилген хабар.
ПРЕДУВЕДОМЛЯТЬ несов. см. предуве-
домить.
ПРЕДУГАДАТЬ сов. что алдын ала би-
лиу, кун бурыннан билиу, алдан сезиу;
~ развитие событий уацыялардыц рауаж-
ланыуын алдын ала билиу.
ПРЕДУГАДЫВАТЬ несов. см. предуга-
дать.
ПРЕДУДАРНЫЙ прил. лингв, пат алды;
~ слог пат алды бууын.
ПРЕДУМЫШ Л ЕНН ЦЫ Й прил. цаслыц
пенен исленген, биле турып исленген, бил-
цастан исленген; ~ое преступление бил-
цастан исленген цылмыс.
ПРЕДУПРЕДЙТЕЛ ЬНОСТЬ ж. сыпайы-
лыц.
ПРЕДУПРЕДЙТЕЛ ЬНЫ Ц Й прил. 1. ал-
дын ала, алдын ала исленген, алдын ала
керилген; ~е меры алдын ала керилген
илажлар; 2. (любезный) сыпайы; ~й че-
ловек сыпайы адам.
ПРЕДУПРЕДИТЬ сов. 1. кого-что (зара-
нее известить) алдын алыу, алдын ала
ескертиу, алдын ала билдириу;~ об опасно-
сти цэуиплилик хаццында алдын ала бил-
дириу; 2. что (предотвратить) алдын
алыу, алдын ала сацланыу; ~ пожар
ерттен алдын ала сацланыу; ~ болезнь
ауырыудыц алдын алыу; 3. кого-что
(опередить) алдын болыу, алдын ислеу,
алдын алыу.
ПРЕДУПРЕЖДАТЬ несов. см. предупре-
дить.
ПРЕДУПРЕЖДЕНИЕ с. 1. (предвари-
тельное уведомление) алдын алыу, алдын
ала ескертиу, алдын ала билдириу, бурын
хабар етиу; ~ об опасности цэуип хаццында
алдын хабар етиу; 2. (предотвращение)
алдын алыу, алдын ала сацланыу; ~ по-
жара ерттиц алдын алыу; 3. (опережение)
алдын болыу, алдын ислеу, алдын алыу;
~ событий уацыялардыц алдын алыу;
4. (предостережение) ескертиу, ескертип
цойыу; сделать ~ ескертиу бериу; строгий
выговор с ~м цатты сегис берип ескертиу.
ПРЕДУСМАТРИВАТЬ несов. 1. см. пре-
дусмотреть; 2. нэзерде тутыу, ишине цам-
тыу; договор ~ет и этот вопрос келисим
бул мэселениде ез ишине цамтыйды.
ПРЕДУСМОТРЕТЬ сов. что кезде тутыу,
нэзерде тутыу; ~ все возможности барлык
мумкиншнликлерди нэзерде тутыу.
ПРЕДУСМОТРИТЕЛЬНОСТЬ ж. кезде
тутыу шылыц, нэзерде тутыушылыц.
ПРЕД УСМОТРЙТЕЛ ЬНЫ Й прил. кезде
тутатугын, нэзерде тутатугын.
ПРЕДУТРЕННЕЙ прил. тан. алдындагы,
тан; атардагы; ~яя прохлада тан; алдында-
гы салкын.
ПРЕДЧУВСТВИЕ с. алдын ала сезиу,
кун бурын сезиу; радостное ~ цууанышты
алдын ала сезиу.
ПРЕДЧУВСТВОВАТЬ несов. что алдын
ала сезиу, кун бурыннан сезиу.
ПРЕДШЕСТВЕННИК м. басламашы, жол
салган адам.
ПРЕДШЕСТВЕННИЦА женск. от пред-
шественник.
ПРЕДШЕСТВОВАТЬ несов. чему бурын
болып ети\г, алдында болыу; этому проис-
шествию ~л ряд событий бул хэдийседен
бурын неше уацыялар болып етти.
ПРЕДШЕСТВУЮЩИЙ 1. прич. от пред-
шествовать; 2. прил. (предыдущий) бурын
болып еткен, алдында болгаи.
ПРЕДЪ= приставка «предхтыц орнына
цолланылады, «е», «ю», <я» жумсау дауыс-
лыларыныц алдында келеди, мыс.: предъ-
юбилейный юбилей алды; предъявить
керсетиу.
ПРЕДЪЯВИТЕЛЬ м. керсетиуши, тап-
сырыу шы; ~ письма хатты керсетиуши.
ПРЕДЪЯВИТЬ сов. что 1. (показать)
керсетиу; ~ билет билетти керсетиу; 2.
билдириу, алдына цойыу; ~ свой требова-
ния ез талапларын алдына цойыу; ~ иск
Хацы талап етиуди билдириу, дауласыуды
алдына цойыу; ~ обвинение айыплылыгын
алдына цойыу.
ПРЕДЪЯВЛЕНИЕ с. 1. керсетиу; ~ пас-
порта паспортты керсетиу; 2. билдириу,
алдына цойыу; ~ иска хацы талап етету-
гын билдириу, дауласатугынын алдына
цойыу-
ПРЕДЪЯВЛЯТЬ несов. см. предъявить.
ПРЕДЫДУЩИЙ прил. алдынгы, бурын-
гы, еткен, буйнан бурынгы болган; ~ год
еткен жыл.
ПРЕДЫСТОРИЯ ж. 1. тарийх алды,
тарийх басланбастан бурынгы; ~ чело-
вечества адамзаттыц тарийх басланбастан
бурынгы дэуири; 2. келип шыгыу алды,
рауажланыу алды; ~ войны урыстыц ке-
лип шыгыу алды.
ПРЕЕМНИК м. 1. (наследник) мийрасхор;
2. (продолжатель) орынбасар.
ПРЕЕМНИЦА женск. от преемник.
— 761 —
ПРЕ
ПРЕЕМСТВЕННОСТЬ ж. 1. мийраслы-
лыд, мийрасхорлыд; ~ власти властыц
мийраслылыгы; 2. (последовательность)
избе-излилик, жолын дууыушылыд, исин
дауам етиушилик.
ПРЕЕМСТВЕННЫЙ прил. 1. (наследуе-
мый) мийраслы, мийрасхор; 2. (последова-
тельный) избе-изли жолын дууыушы,
исин дауам етиуши.
ПРЕЖДЕ 1. нареч. (раньше) бурын, бу-
рынырадта, илгериде; ~ в этой деревне
не было школы бурын бул ауылда мектеп
жод еди; 2. нареч. (сначала) эуели, алды
бурын, дэслеп; ~ подумай, а потом скажи
эуели ойланып ал, соцынан айт; 3. предлог
с род. п. (раньше чего-л.) бурын; он пришёл
~ всех ол хэммесинен бурын келди; <•
~ всего биринши орында, ен. эхмийетли;
~ чем =дан, =ден, »тан, =тен бурын; ~ чем
отправляться в дорогу, надо ещё раз про-
верить, всё ли готово жолга шыдпастан
бурын хэммесиниц таяр екенлигин тагы
бир рет тексерип кериу керек.
ПРЕЖДЕВРЕМЕННО нареч. уадтынан бу-
рын, мудДетинен бурын, мезгилинен бурын.
ПРЕЖДЕВРЕМЕННОСТЬ ж. уацытсыз-
лыц, мезгилсизлик.
ПРЕЖДЕВРЁМЕННЦЫЙ прил. уадтынан
бурын, биймезгил, мезгилинен бурын; ~ая
смерть уадтынан бурынгы елим.
ПРЁЖНЦИЙ прил. 1. бурынгы, илгери,
эуелги; в ~ие годы бурынгы жылларда;
2. в знач. сущ. с. прежнее (былое) еткен
нэрсе, болган нэрсе; вспомнить ~ее еткен
нэрсени еске тусириу.
ПРЕЗИДЕНТ м. президент; президент
Академии наук СССР СССР илимлер Акаде-
миясыныц президенти.
ПРЕЗИДЕНТСКИЙ прил. президентлик;
~е выборы президентлик сайлаулар.
ПРЕЗИДЕНТСТВО с. президентшилик.
ПРЕЗИДИУМ м. президиум; Президиум
Верховного Совета СССР СССР Жодаргы
Советиниц Президиумы; почётный ~ хур-
метли президиум.
ПРЕЗИРАТЬ несов. 1. кого-что (относить-
ся с презрением) жек кериу, жаман кериу,
жеркенип дарау, жаратпау; ~ ложь ети-
рикти жек кериу; 2. что (пренебрегать)
айбынбау, дордпау, тайсалмау, писент ет-
пеу; ~ опасность дэуиптен дордпау,
дэуипти писент етпеу.
ПРЕЗРЕНИЕ с. жек кериу, жаман кериу;
жеркенип дарау; относиться с к кому-
-либо жек кериушилик пенен карау.
ПРЕЗРЕННЫЙ 1. пр ич. от презреть; 2.
прил. жек керерлик, жаман керетугын,
жеркенишли.
ПРЕЗРЕТЬ сов. см. презирать 2; ~ опас-
ность цэуиптен дордпау, дэуипти писент
етпеу.
ПРЕЗРИТЕЛЬНО нареч. жек керип, жа-
ман керип.
ПРЕЗРИТЕЛЬНОСТЬ ж. жек кериуши-
лик, жаман кериушилик.
ПРЕЗРИТЕЛЬНЫЙ прил. жек керген,
жаман керген, жексурын.
ПРЕИМУЩЕСТВЕННО нареч. кебине-
се, айрыдша, артыдмаш.
ПРЕИМУЩЕСТВЕНН ЦЫЙ прил. артыд,
артыдмаш, басым; ~ое право артыдмаш
худуд.
ПРЕИМУЩЕСТВЦО с. 1. артыдшылыд,
артыдмашлыд, басымлылыд; иметь ~о
артыдмашлыдда ийе болыу; 2. (исключи-
тельное право, привилегия) езгешелик; <•
по ~у кебинесе, кебинше.
ПРЕИСПОДНЯЯ ж. дозад.
ПРЕИСПОЛНЕННЫЙ 1. прич. от преис-
полнить; 2. прил. толган, асдан, тасдан,
улкен; ~ надежды огада умитленип; ~
благодарности улкен алгыс айтып.
ПРЕИСПОЛНИТЬ сов. кого -что, чем
кернеу, толыу, кернеп кетиу, асып кетиу,
батыу; ~ радостью дууанышда батыу, ку-
уанышда дойны толыу.
ПРЕИСПОЛНИТЬСЯ сов. чем, чего кер-
нелиу, толтырылыу, толыу, сыймау; ~
радостью цууанышы дойнына сыймау; ~
ненавистью жек кериушилик пенен толыу.
ПРЕИСПОЛНЯТЬ несов. см. преиспол-
нить.
ПРЕИСПОЛНЯТЬСЯ несов. см. преис-
полниться. »
ПРЕЙСКУРАНТ м. прейскурант (ба^а
керсеткиш).
ПРЕКЛОНЕНИЕ с. 1. (действие) ийиу,
бугиу; темен тусириу; ~ знамён байрадты
темен тусириу; 2. терец хурмет етиу, иззет
етиу; ~ перед героизмом народа халыдтыц
дахарманлыгына терец хурмет етиу.
ПРЕКЛОНЙТЬ сов. что, уст. ийиу, бу-
гиу, темен тусириу; ~ голову басын ийиу;
~ колени дизе бугиу.
ПРЕКЛОНИТЬСЯ сов. см. преклоняться.
ПРЕКЛОННЫЙ прил. гарры, дартайган;
~ возраст дартайган жас.
ПРЕКЛОНЯТЬ несов. см. преклонить.
ПРЕКЛОНЯТЬСЯ несов. перед кем-чем
бас ийиу; ~ перед талантом писателя
жазыушыныц талантына бас ийиу.
ПРЕКОСЛбВИЦЕ с.: подчиняться без ~я
сезсиз багыныу.
ПРЕКОСЛОВИТЬ несов. кому, уст. дарсы
сез айтыу, дарсылыд керсетиу, дайыл
болмау.
ПРЕКРАСНО 1. нареч. кутэ жадсы, жудэ
жадсы, жудэ сулыу, жудэ геззал; ~ вы-
глядеть жудэ сулыу кериниу; я это ~
знаю мен буны жудэ жадсы билемен; 2.
в знач. утверд. частицы (отлично, хорошо)
жудэ жадсы; я всё сделаю,—сказал я.
— Прекрасно,— отвечал он хэммесинде ис-
леймен,— дедим мен.— Жудэ жадсы,— деп
жууап берди ол.
ПРЕКРАСНЫЙ прил. 1. (очень красивый)
ец сулыу, жудэ геззал; 2. (очень хороший)
кутэ жадсы, жудэ жадсы, эбден жадсы; ~
человек жудэ жадсы адам; 3. в знач. сущ. с.
прекрасное дандай жадсы, дандай сулыу-
лыд, дандай геззаллыд; в один ~ день
бир куни.
ПРЕКРАТИТЬ сов. что и с неопр. тоцта-
тыу, цойыу; ~ разговоры сезди цойыу;
~ прения жарыс сезлерди тоцтатыу.
ПРЕКРАТИ ЦТЬСЯ сов. тоцталыу, тоц-
тау, цойылыу; дождь лея жауын тоцтады.
ПРЕКРАЩАТЬ несов. см. прекратить.
ПРЕ
— 762 —
ПРЕКРАЩАТЬСЯ несов. см. прекратить- I
ся.
ПРЕКРАЩЕНИЕ с. тоцтау, тоцтатыу,
тоцтатылыу, цойылыу; ~ работы жумыс-
тыц цойылыуы; ~ строительства цурылыс-
тыц тоцтауы; ~ военных действий урыс
царекетлеринин тоцтатылыуы.
ПРЕЛЕСТНЫЙ прил. сулы$..., геззал,
тан цалдыргандай, эжайып.
ПРЕЛЕСТЬ ж. 1. (обаяние) сулыу-
лыц, геззаллыц, тац цаларлыц, эжайып-
лыц; 2. (привлекательность чего-л.) езине
тартыушылыц; /у новизны жацалыцтыц
езине тартыушылыгы; 3. в знач. сказ.
эжайып; что за бул цандай эжайып!
ПРЕЛОМЙТЬ сов. что 1. физ. бурыу; 2.
перен. басцаша тусиниу, езлестириу; ~
в своём сознании ез санасында езлести-
риу.
ПРЕЛОМИТЬСЯ сов. 1. физ. бурылыу;
2. перен. басцаша ту синилиу, езлестирилиу.
ПРЕЛОМЛЕНИЕ с. 1. физ. бурылыу; ~
света нурдыц бурылыуы; 2. перен. басца-
ша тусиниу, езлестириу.
ПРЕЛОМЛЯЕМОСТЬ ж. физ. бурылыу -
шылыц.
ПРЕЛОМЛЯТЬ несов. см. преломить.
ПРЕЛОМЛЯТЬСЯ несов. см. преломить-
ся.
ПРЕЛОСТЬ ж. шириушилик, шириген-
лик, ширий баслаганлыц.
ПРЕЛ ЦЫЙ прил. ширип кеткен, шири-
ген, ширик, ширий баслаган; ~ые листья
ширип кеткен жапырацлар; ~ая кбжа
ширип кеткен былгары.
ПРЕЛЬ ж. 1. ширик; овощи тронуты
прелью овощлар ширий баслаган; 2. (запах
прелого) ширик ийис, шириген ийис.
ПРЕЛЬСТЙЦТЬ сов. кого, чем 1. (пле-
нить, очаровать) тац цалдырыу, езине
тартыу; ои ~л меня своим умом ол езиниц
ацыллылыгы менен езине тартты; 2. перен.
цызыцтырыу, цызыгыушылыц туудырыу;
это предложение меня ~ло бул усыныс
мени цызыцтырды.
ПРЕЛЬСТИТЬСЯ сов. чем цызыгыу.
ПРЕЛЬЩАТЬ несов. см. прельстить.
ПРЕЛЬЩАТЬСЯ несов. см. прельститься.
ПРЕЛЮДИЯ ж. прелюдия (1. музыка-
льна шыеарманыц кирисиу белими ямаса
толык, пьеса', 2. перен. бир нэрсениц хабар-
шысы, жаршысы).
ПРЕМИАЛЬНЫЦЙ прил. 1. сыйлыц,
сыйлыцца арналган; ~й фонд сыйлыц
фонд; 2. в знач. сущ. мн. премиальные
сыйлыцлар; получить ~е сыйлыцлар
алыу.
ПРЕМЙНУЦТЬ сов. с отриц. и неопр.'.
не ~ть ретин табыу; он не ~л поздравить
меня ол мени цутлыцлаудыц ретии тапты.
ПРЕМИРОВАНИЕ с. сыйлыц бериу, сый-
лау.
ПРЕМИРОВАТЬ сов. и несов. кого-что,
чем сыйлыц бериу, сыйлау.
ПРЁМИЦЯ ж. сыйлыц, байрац; он удостоен
Ленинской ~и ол Ленинлик сыйлыцты
алыуга минасып; получить ~ю байрац
алыу; страховая ~я цамсызландырыу сый-
лыгы.
ПРЕМУДРОСТ|| Ь ж. 1. (высшая мудрость)
ацыллылыц, даналыц; 2. ирон, цыйын
тусинилетугын, тэсил; я не в состоянии
понять всей этой ~и бул тэсиллердиц
барлыгына мен тусине алмайман.
ПРЕМУДРЫЙ прил. 1. (исполненный
мудрости!) ацылы асцан, дана; 2. ирон,
(трудный для понимания) цыйын туси-
нилетугын, тэсилли.
ПРЕМЬЕР м. 1. см. премьер-министр;
2. театр, премьер (бас рольди ойнаушы
артист).
ПРЕМЬЕРА ж. премьера (пьесаныц те-
атрда биринши рет цойылыуы).
ПРЕМЬЁР-МИНЙСТР м. премьер-ми-
нистр, бас министр.
ПРЕНЕБРЕГАТЬ несов. см. пренебречь.
ПРЕНЕБРЕЖЕНИЕ с. 1. менсинбеуши-
лик, кезге илмеу, жек кериу; относиться
к кому-л. с~м биреуге менсинбеушилик пе-
нен царау, биреуди кезге илмеу; 2. (отсут-
ствие внимания) кеуил белмеу, дыццат ау-
дармау.
ПРЕНЕБРЕЖЙТЕЛ ЬНО нареч. менсин-
беулик пенен, жек керип, кезге илмей.
ПРЕНЕБРЕЖЙТЕЛ ЬН ОСТЬ ж. менсин-
беушилик, жек кериушилик, кезге илмеу-
шилик.
ПРЕНЕБРЕЖЙТЕЛ ЬНЫЙ прил. менсин-
бейтугын, жек керетугын, кезге илмейту-
гын; ~ отзыв менсинбейтугын баца берил-
ген пикир; ~ тон жек керетугын дауыс.
ПРЕНЕБРЕЧЬ сов. 1. кем-чем менсинбеу,
кезге илмеу, жек кериу; ~ дружеским
советом дослыц кецести алмау; ~ своими
обязанностями ез уазыйпаларын менсин-
беу; 2. чем кеуил бермеу, писент етпеу;
парыцламау; ~ опасностью цэуипти писент
етпеу.
ПРЕНИЕ с. цызыу, шириу, кегериу, баз
басыу; ~ навоза дэристиц шириуи.
ПРЕНИЯ только мн. жарыс сез; высту-
пить в ~х жарыс сезге шыгып сейлеу;
~ сторон юр. еки тэрептиц айтысыуы
(судта).
ПРЕОБЛАДАНИЕ с. басым келиу шилик,
басым болыушылыц, устем келиу, устем-
лик.
ПРЕОБЛАДАТЬ несов. над кем-чем и без
доп. басым келиу, басым болыу, устем ке-
лиу, устем болыу.
ПРЕОБЛАДАЮЩИМИ 1. прич. от пре-
обладать; 2. прил. басым кепшилиги, устем,
кеп таралган; ~ее мнение кеп таралган
пикир; ~ее большинство басым кепши-
лиги.
ПРЕОБРАЖАТЬ несов. см. преобразить.
ПРЕОБРАЖАТЬСЯ несов. см. преобра-
зиться.
ПРЕОБРАЖЕНИЕ с. езгериу, басца тур-
ге ениу.
ПРЕОБРАЗЙТЬ сов. кого-что езгертиу,
езгертип жибериу, путкиллей езгертиу.
ПРЕОБРАЗЙЦТЬСЯ сов. езгериу, езгери-
лиу, путкиллей езгерилиу; теперь наш
город ^лся цэзир бизин. кала путкиллей
езгерди.
ПРЕОБРАЗОВАННОЕ с. 1. (действие)
езгериу, езгерис, езгерис киргизиу; 2.
— 763 —
ПРЕ
(коренное изменение) езгерис; революцион-
ные ~я революционлыц езгерислер.
ПРЕОБРАЗОВАТЕЛЬ м. цайта цурыу-
шы, цайта дузиуши, езгерис жасаушы,
езгертиуши.
ПРЕОБРАЗОВАТЕЛЬНИЦА женск. от
преобразователь.
ПРЕОБРАЗОВАТЬ сов. что 1. (совершен-
но изменить) цайта цурыу?, цайта дузиу,
цайта езгертиу, езгерис киргизиу; 2. (пре-
вратить) айланыу, айландырыу, езгери-
лиу; ~ кинетическую энергию в тепловую
кинетикалыц энергияны жыллылыц энер-
гияга айландырыу.
ПРЕОБРАЗОВАНЬСЯ сов. 1.(измениться)
цайта цурылыу, цайта дузилиу, езгерилиу,
езгерис кириу; 2. айланыу, езгерилну; пере-
менный ток ~лся в постоянный езгермели
ток турацлы токца айланды.
ПРЕОБРАЗОВЫВАТЬ несов. см. преобра-
зовать.
ПРЕОБРАЗОВЫВАТЬСЯ несов. см. пре-
образоваться.
ПРЕОДОЛЕВАНИЕ с. см. преодоление.
ПРЕОДОЛЕВАТЬ несов. см. преодолеть.
ПРЕОДОЛЕНИЕ с. жециу; ~ трудностей
цыйыншылыцларды жециу.
ПРЕОДОЛЕТЬ сов. 1. кого-что (одолеть,
победить) жециу, жецип шыгыу?; ~ врага
душпанларды жециу; 2. что (осилить,
справиться с чем-л.) басып етиу?, жециу?;
шыдамлылыц керсетиу?, шыдау?; ~ пре-
пятствие тосцынлыцларды басып етиу; ~
боль ауырыуга шыдау.
ПРЕОДОЛИМЫЙ прил. жениуге болату-
гын, басып етиуге болатугын, шыдауга
болатугын.
ПРЕПАРАТ м. препарат (1. изертлеу-
лер жургизиу ушын таярланган % ай у ан-
ат ямаса есимлик организминиц бир бе-
леги', 2. изертлеулер жургизиу ушын та-
чрланеан химиялыц ват).
ПРЕПАРАТОР м. препаратор (препарат
таярлаушы адам).
ПРЕПАРИРОВАТЬ сов. и несов. кого-что
препарат таярлау.
препинАнице с.: знаки ~я грам.
тыныс белгилери, иркилис белгилери.
ПРЕПИРАТЕЛЬСТВО с. тартысыушы-
лыц, цасарысыушылыц.
ПРЕПИРАТЬСЯ несов. с кем-чем тарты-
€ыу, цасарысыу.
ПРЕПОДАВАНИЕ с. оцытыу, сабац бе-
риу; ~ в школе мектепте оцытыу.
ПРЕПОДАВАТЕЛЬ оцытыу шы, мугал-
лим; ~ математики математика муталлими.
ПРЕПОДАВ АТ ЕЛ ЬНИЦА^секс/с. от пре-
подаватель.
ПРЕПОДАВАТЕЛЬСКИЙ прил. оцытыу-
шылыц, мугаллимлик; стаж мугаллим-
лик стажы.
ПРЕПОДАВАТЬ несов. что и без доп.
оцытыу?, сабац бериу; ~ химию химиядан
оцытыу.
ПРЕПОДАТЬ сов. что оцытыу, уйретиу;
~ хороший урок турмыстын. жацсы сабагын
уйретиу.
ПРЕПОДНЕСТИ сов. что. 1. бериу, тап-
сырыу?, усыныу; ~ подарок сыйлыц бериу?;
2. перен. разг, айтыу, хабар етиу; ~ непри-
ятную новость унамсыз хабар айтыу?.
ПРЕПОДНОСИТЬ несов. см. преподнести.
ПРЕПОДНОШЕНИЕ с. 1. (действие) бе-
риу, тапсырыу, усыныу; 2. (дар, подарок)
сыйлыц.
ПРЕПОН ||А ж. уст. тосцынлыц, гедирги;
чинить~ы тосцынлыц етиу, гедирги ислеу.
ПРЕПОРУЧАТЬ несов. см. препоручить.
ПРЕПОРУЧИТЬ сов. кого-что, кому-че-
му, уст. тапсырыу, исенип тапсырыу,
царауына бериу.
ПРЕПРОВОДЙТЕЛЬНЦЫЙ прил. коса
жиберилетугын, цоса жиберилген; ~ая
записка цоса жиберилетугын хат.
ПРЕПРОВОДЙТЬ сов. что жибериу,
женелтиу (документти, материалды).
ПРЕПРОВОЖДАТЬ несов. см. препрово-
дить.
ПРЕПРОВОЖДЕНИЕ с. жибериу, женел-
тиу; ф времени j/ацыт еткериу, уацыт
еткизиу.
ПРЕПЯТСТВИЦЕ с. иркиниш, гедерги,
тоскын; чинить ^я кому-л. тосцынлыц
жасау; преодолеть все барлыц тосцын-
лыцларды сапластырыу; брать ~е спорт.
гедиргини алыу, иркиништн алыу.
ПРЕПЯТСТВОВАТЬ несов. кому-чему ир-
киниш жасау, иркиниш ислеу, гедирги жа-
сау, тосцынлыц ислеу.
ПРЕРВАТЬ сов. 1. что (прекратить)
тоцтатыу, узиу?, белиу; ~ отношения цат-
насыцты узиу?; ~ разговор гэпти'белиу;
~ молчание тынышлыцты белиу; 2. кого
(перебить) белиу, иркиу, тоцтатыу; ~
преподавателя вопросом мугаллимди copay
берип тоцтатыу.
ПРЕРВАЦТЬСЯ сов. белиниу, узилиу,
тоцталыу; разговор ~лся сез белннип
цалды.
ПРЕРЕКАНИЯ с. мн. (ед. пререкание с.)
сез алысыу, керисиу, шекинисиу, айтысыу.
пререкаться несов. с кем, разг, сез
алысыу, керисиу, шекинисиу, айтысыу.
ПРЁРИИ мн. (ед. прерия ж.) геогр.
прерия (Арца Америкада кец далалыц).
ПРЕРОГАТЙВА ж. прерогатива (м.эмле-
кетлик органга ямаса жоцары дэрежели
хызмет адамына берилген шексиз цуцуц).
ПРЕРЫВАТЬ несов. см. прервать.
ПРЕРЫВАТЬСЯ несов. см. прерваться.
ПРЕРЫВИСТО нареч. узип-узип, аплы-
гып; дышать аплыгып дем алы}/.
ПРЕРЫВИСТЦЫЙ прил. узилип-узилип,
аплыРып; ~ая речь аплырып айтылган сез.
ПРЕСЕКАТЬ несов. см. пресечь.
пресекаться несов. см. пресечься.
ПРЕСЕЧЁНИЦЕ с. тыйыу, тыйым салыу,
болдырмау, тоцтатыу; ~е агрессии агрес-
сияны болдырмау; <• мёра~я юр. жинаят-
лы цэрекетлерди болдырмау шаралары.
ПРЕСЕЧЬ сов. что тыйыу, тыйым салыу,
болдыртпау, тоцтатыу; ~ зло жаманлыцты
болдыртпау.
ПРЕС||ЁЧЬСЯ сов. 1. тыйым салыныу, бол-
дырылмау, тоцтап цалыу; на этом наш
разговор ~ёкся усыныц менен бизиц сези-
миз тоцтап цалды; 2. (о голосе, звуках)
шыцпай цалыу, унн питиу.
ПРЕ
— 764 —
ПРЕСЛЁДОВАНИЦЕ с. 1. (действие) дуу-
ыу, изине тусиу, изинен дууыу; ~е неприя-
теля душпанды дууыу; 2. (притеснение,
гонение) дуудалау, изине тусиу, шетлетиу;
подвергаться ~ям дуудаланыу, дуудалауга
тусиу.
ПРЕСЛЕДОВАТЕЛЬ м. цууалаушы, цуу-
далаушы, изине тусиуши.
ПРЕСЛЕДОВАТЕЛЬНИЦА женск. от
преследователь.
ПРЕСЛЕДОВАТЬ несов. 1. кого-что
(гнаться) дууыу, изине тусиу, изинен
дууыу; ~овать волка дасдырдыц изине
тусиу; ~овать врага душпанды дууыу; 2.
кого-что (подвергать гонениям) дуудалау,
изине тусиу, шетлетиу; 3. кого-что, перен.
(донимать, мучить) изинен далмау, маза-
сын алыу, биймаза етиу, есинен шыкпау,
тынышын алыу; ~овать насмешками кулки-
ге алып биймаза етиу, кулки етип тынышын
алыу; меня ~ует мысль, что.деген ой
мениц есимнен шыдпайды; 4. что (стре-
миться) умтылыу, хэрекет етиу, ойлау,
гамын жеу, гезлеу; ~овать свой интересы
ез мэпин ойлау; ~овать одну цель бир
мадсетти гезлеу.
ПРЕСЛОВУТЫЙ прил. аты шыццан,
шауцымы жер жар ран.
ПРЕСМЫКАТЕЛЬСТВО с. жарамсацлыц,
жагымпазлыц, цошаметгейшилик.
ПРЕСМЫКАТЬСЯ несов. жарамсацланыу,
жагымпазлыц етиу, цошаметгейшилик етиу-
ПРЕСМЫКАЮЩИЙСЯ 1. прич. от пре-
смыкаться; 2. в знач. сущ. мн. пресмыкаю-
щиеся зоол. жер бауырлаушылар.
ПРЕСНОВОДНЦЫЙ прил. 1. дузсыз суу-
лы, душшы суулы; ~ое озеро, душшы суулы
кел; 2. дузсыз су^да жасайтугын, душшы
сууда жасайтугын; ~ые рыбы душшы суу-
да жасайтугын балыдлар.
ПРЕСНЫЙ прил. 1. дузсыз, дузы кем,
душшы (о воде, пище); ашымаган, ашы-
тылмаган (о тесте); 2. перен. разг, (ли-
шённый занимательности) дызыдсыз, дур-
гад, кедиреи;~ рассказ дызыдсыз эцгиме.
ПРЕСПОКОЙНО нареч. разг, тып-тыныш,
тым-тырыс, жым-жырт.
ПРЕСПОКОЙНЫЦЙ прил. шабан, асыд-
пайтугын; ~м образом разг, асыдпай.
ПРЕСС м. искенже, пресс; ручной ~
дол пресси; положить под ~ искенжениц
астына дойыу; <• брюшной ~ анат. дурсад
булшыд етлериниц дарынды дысыуы.
ПРЕССА ж. пресса, баспа сез.
ПРЕСС-БЮРО с. нескл. пресс-бюро (1.
белгили бир мгусимде шелкемлестирилету-
сын баспа сездиц редакциялыц аппараты;
2. баспа сез агентством цасындагы турац-
лы белим).
ПРЕСС-КОНФЕРЕНЦИЯ ж. пресс-кон-
ференция.,
ПРЕССОВАННЦЫЙ 1. прич. от прессо-
вать; 2. прил. прессленген, искенже менен
дысылган; тыгызлап жыйналган; ~ое сено
тыгызлап жыйналган лишен.
ПРЕССОВАТЬ несов. что пресслеу, пресс
пеней дысыу, искенжелеу.
ПРЕСС-ПАПЬЕ е. нескл. пресс-папье
(сыя соратугын прибор).
ПРЕСТАРЕЛЫЙ прил. эбден дартайган,
жудэ дартайган, дарт, кутэ гарры.
ПРЕСТЙЖ м. аброй, дэтере, тэсир; под-
держание ~а абройды садлау.
ПРЕСТОЛ м. тахт; вступить на ~ тахтда
миниу; свергнуть с ~а тахтаи дулатыу.
ПРЕСТОЛОНАСЛЕДИЕ с. тахт мурагер-
лиги, тахт мийрасхорлыгы.
ПРЕСТОЛОНАСЛЕДНИК м. тахт мура-
гери, тахт мийрасхоры.
ПРЕСТУПАТЬ несов. см. преступить.
ПРЕСТУПИТЬ сов. что, уст. бузыу,
шегинен шыгыу; ~ закон законды бузыу.
ПРЕСТУПЛЕННОЕ с. цылмыс, жинаят;
состав ~я жинаяттыц составы; поймать
на месте ~я цылмыс устинде устап алыу;
совершить ~е жинаят ислеу.
ПРЕСТУПНИК м. цылмыскер, жинаят-
шы.
ПРЕСТУПНИЦА женск. от преступник.
ПРЕСТУПНОСТЬ ж. дылмыслылыд, жи-
наятлылыд; борьба с ~ю жинаятшылыд
пенен гурес.
ПРЕСТУПНЦЫЙ прил. дылмыслы, жи-
наятлы; ~ая небрежность жинаятлы са-
ладлыд; ~ые элементы дылмыслы эле-
ментлер.
ПРЕСЫТИТЬ сов. кого-что эбден тойгы-
зыуЛкутэ тойгызыу, жудэ тойгызыу.
ПРЕСЫТИТЬСЯ сов. чем и без доп.
1. (насытиться) эбден тойыу, кутэ тойыу,
жудэ тойыу; 2. перен. тойыу, даныу, жа-
лыгыу; ~ развлечениями ойын-кулкиден
тойыу.
ПРЕСЫЩАТЬ несов. см. пресытить.
ПРЕСЫЩАТЬСЯ несов. см. пресытиться.
ПРЕСЫЩЕНИЕ с. эбден тойыу, кутэ
тойыу, жудэ тойыу; испытывать ~ эбден
тойып кетиу, жудэ тойып кетиу.
ПРЕСЫЩЕНнбсТЬ ж. эбден тойганлыд,
кутэ тойганлыд, жудэ тойып кетиушилик.
ПРЕСЫЩЕННЫЙ 1. прич. от пресы-
тить; 2. прил. эбден тойган, кутэ тойган,
жудэ тойып кеткен.
ПРЕТВОРЕНИЕ с. ендириу, асырыу;
~ в жизнь турмысца асырылыуы.
ПРЕТВОРИТЬ сов. что ендириу, асырыу;
~ в жизнь турмысца асырыу.
ПРЕТВОРИТЬСЯ сов. во что асырылыу,
ендирилиу; ~ в жизнь турмысца асыры-
лыу.
ПРЕТВОРЯТЬ несов. см. претворить.
ПРЕТВОРЯТЬСЯ несов. см. претвориться.
ПРЕТЕНДЕНТ м. претендент, талапкер.
ПРЕТЕНДЕНТКА женск. от претендент.
ПРЕТЕНДОВАТЬ несов. на кого-что
талапланыу, тырысыу, умтылыу; ~ иа осо-
бое положение айрыцша жагдайды ийе-
леуге талапланыу; ~ на учёность илим-
пазлыцца талапланыу, билимли болыу га
умтылыу.
ПРЕТЕНЗИИ ж. 1. талап; удовлетво-
рить чью-л. ~ю талабын данаатландырыу;
предъявлять ~и талап дойыу; 2. талабы
бар, дау, талап дойыушы; человек с~ями
дауы бар адам; <• быть в ~и на кого-л.
екпеси болыу, екпелеу.
ПРЕТЕНЦИОЗНОСТЬ ж. цоцырайганлыц,
цомпыйганлыц.
— 765 —
ПРИ
ПРЕТЕНЦИОЗНЫЙ прил. цоцырайран,
компыйран.
ПРЕТЕРПЕВАТЬ несов. см. претерпеть.
ПРЕТЕРПЕТЬ сов. что 1. (пережить,
испытать) бастан кешириу, бастан етке-
риу; ~ лишения цыйыншылыцларды бастан
еткериу; 2. ушырау, дус болыу; ~ изме-
нения езгерислерге ушырау.
ПРЕТЙЦТБ несов. безл. кому-чему жер-
кениш туурызыу, жеркентиу; мне ~ло его
хвастовство оныц мацтаншацлыгы мени
жеркендирди.
ПРЕТКНОВЁНИЦЕ с.: камень -я тос-
Кынлыд, гедерги.
ПРЕТЬ несов. 1. (тлеть, гнить) цызыу,
шириу, кетериу, баз басыу; 2. разг,
(упревать) демлениу, жарылыу, эсте цай-
иау.
ПРЕУВЕЛИЧЁНИЦЕ с. 1. (действие)
асырыу, асырып айтыу, ултайтып кер-
сетиу, улкейтип керсетиу, цопсытыу, лап
етиу; ~е опасности цэуипликти асырып
айтыу; 2. цосып айтыу, цопсытып айтыу;
в его рассказе много ~й оныц гэпинде
цосып айтылганлар кеп.
ПРЕУВЕЛИЧЕННЫЙ 1. прич. от пре-
увеличить; 2. прил. асырылган, асы-
рылып жиберилген, улкейтип керсетил-
ген, цопсытылган, лап етилген.
ПРЕУВЕЛ ЙЧИВАТЬ несов. см. преувели-
чить.
ПРЕУВЕЛИЧИТЬ сов. что 1. асырыу,
асырып айтыу, улгайтып керсетиу, улкей-
тип керсетиу, цопсытыу, лап етиу; ~
чьи-л. заслуги биреудиц хызметин асы-
рып айтыу; 2. цосып айтыу, цопсытып
айтыу; он любит немного ~ ол бир цанша
цосып айтыуды тэуир кереди.
ПРЕУМЕНЬШАТЬ несов. см. преумень-
шить.
ПРЕУМЕНЬШЕНИЕ с. киширейтиу, ки-
ширейтип керсетиу, азайтыу, азайтып
керсетиу, азайтып айтыу, кемитип айтыу,
кемитиу.
ПРЕУМЕНЬШИТЬ, ПРЕУМЕНЬШИТЬ
сов. что киширейтиу, киширейтип керсетиу,
азайтыу, азайтып керсетиу, азайтып айтыу,
кемитип айтыу, кемитиу; ~ трудности
дела истиц кыйыншылытын киширейтип
керсетиу.
ПРЕУСПЕВАТЬ несов. см. преуспеть.
ПРЕУСПЕТЬ сов. в чём жетискенликке
ерисиу, табысца жетисиу; ~ в жизни тур-
мыста табысца жетисиу.
ПРЕФЕКТ м. префект (1. Францияда
департаменттиц басында турган адам);
2. бир цатар буржуазиялыц еллерде поли-
цияныц начальниги).
ПРЕФЕКТУРА ж. префектура (айрым
капиталистлик мэмлекетлердеги адми-
нистративлик территориялыц басцарыу
органы; оныц хызмет орны х,эм кец-
сеси).
ПРЕФЕРАНС м. преферанс (соцта ойы-
ныныц бир тури).
ПРЕФИКС м. грам. префикс (тубир
алдынан жалганатугын цосымта).
ПРЕФИКСАЛЬНЫЙ прил. грам. пре-
фикслик.
ПРЕФИКСАЦИЯ ж. грам. префикса-
ция (тубир алдынан цосымталардыц
келиу тэртиби).
ПРЕХОДЯЩ" ИЙ прил. (временный,
недолговечный) кешпели, етпели, уацытша;
~ее явление уацытша цубылыс.
ПРЕЦЕДЕНТ м. прецедент (бурын болып
еткен цэм соцгы уацыяларга улги болып
оларды цаклауга болатугын ис).
ПРИ предлог с предл. п. 1. (около, возле,
у) цасында, жанында, тубинде; разбить
сад ~ доме жайдыц цасына баг егиу;
~ входе кирер ауызда; 2. (в присутствий)
алдында, кез алдында; ~ мне мениц кез
алдымда; сказать ~ всём народе кепши-
ликтиц алдында айтыу; 3. (во время, в эпо-
ху) уацтында, тусында, заманда; ~ жизни
тири уацтында, тирисинде; при смерти
елер алдында; ~ Петре Первом Пётр
Бириншиниц уацтында; 4. (посредством,
благодаря, вследствие) арцасында, себе-
бинен, салдарынан; менен; ~ помощи дру-
зей досларыныц жэрдеминиц арцасында;
5. (указывает на наличие чего-л.) цасында,
жанында; иметь справку ~ себе жанында
справкасы болыу; паспорт ~ вас? пас-
портыцыз цасыцызда ма?; 6. (указывает
на подчинённость, принадлежность) =да,
=де, =та, =те цасындагы, жанында; ясли ~
заводе заводтыц цасындагы ясли; рабо-
тать ~ штабе штабта ислеу; адъютант ~
генерале генер алдын цасындагы адъютант;
7. (несмотря на) царамастан; ~ всём том
усынын барлыгына царамастан; ~ всём
желании барлыц тилеклерге царамастан;
<> ~ его уме оныц ацылы менен; ~ этом
усыныц менен бирге.
ПРИ= приставка 1. фейиллерди жаса-
ганда темендеги мэнилерди билдиреди:
1) цэрекеттиц ацырына дейин болганын,
мыс.: приехать келиу; прибежать жууырып
келиу; 2) цэрекеттиц бир жуумацца ке-
лиуин, мыс.: приготовить таярлап цойыу;
приучить уйретиу; 3) жацынласыуды, жа-
цын тийиуди, мыс.: приставить жацын
цойыу, суйеп цойыу; притронуться тийип
кетиу; 4) бириктириуди, жабыстырыуды,
мыс.: приклеить желимлеу; примёрзнуть
цосылып тоцлап цалыу; 5) басыуды, тыгыз-
лауды, мыс.: придавить устинен басыу;
примять басып тастау; 6) цэрекеттиц езине
цэм ез мэпине арналганын, мыс.: привлечь
цатнастырыу, тартыу; присвоить езиникине
айландырыу; 7) устине цосылыуды, цосып
алыуды, мыс.: прикупить цосып сатып
алыу; приписать цосып жазыу; 8) цэрекет-
тиц толыц емеслигин, мыс.: приоткрыть
азырац ашыццырау; притушить сендириу;
2. атлыцларды цэм келбетликлерди жаса-
ганда «цасындагы, жанындагы, капталын-
дагыъ деген мэнилерди береди, мыс.: При-
уралье Урал жаны; приусадебный уй
цапталы.
ПРИБАВИТЬ сов. 1. что, чего (добавить,
досыпать) цосыу, салыу; цуйыу (долить);
~ соли в суп сорпага цосымша дуз салыу;
2. что, чего (увеличить) кебейтиу, цосыу;
~ зарплату хызмет цацыны кебейтиу;
3. что и без доп., разг, (в весе) семириу,
ПРИ
— 766 —
цосылыу, ауырланыу; 4. что айтыу (ско-
вать)-, жазыу (написать); 5. что и без доп.,
разг, (преувеличить) улгайтып айтыу,
цосыу, цосып айтыу; ~ от себя езинвд
жанынан цосыу; 6. что цосыу, цосып кериу;
к трём ~ пять ушке бестн цосыу.
ПРИБАВИТЬСЯ сов. 1. цосылыу, кебе-
йиу, узайыу; народу ~лось адамлар кебей-
ди; день ~лся кун узайды; воды в реке
~лось дэрьяда суулар кебейди; 2. (стать
тяжелее) семириу, цосылыу, ауырланыу;
~ться в весе салматы ауырланыу.
ПРИБАВКЦА ж. 1. (действие) кебейтиу,
кебейиу, цосыу, цосылыу; произвести ~у
зарплаты хызмет хацыны цосыу; 2.
(в весе) семириу, цосылыу, ауырланыу; 3.
цосымта, цосымша, устеме; получить ~у
цосымта алыу.
ПРИБАВЛЕНИЕ с. 1. (действие) цосыу,
цосылыу, кебейиу; ~ зарплаты хызмет
хацыныц кебейиуи; 2. (в весе) семириу;
3. (то, что прибавлено) устеме, цосымта,
цосымша; ~ семейства бала-шагалы
болыу.
ПРИБАВЛЯТЬ несов. см. прибавить.
ПРИБАВЛЯТЬСЯ несов. см. прибавиться.
ПРИБАВОЧНЦЫЙ прил. эк. устеме, цо-
сымта, цосымша; ~ый продукт цосымша
еним; ~ая стоимость цосымша цун.
ПРИБАУТКА ж. разг, шебер сез.
ПРИБЕГАТЬ I несов. см. прибежать.
ПРИБЕГАТЬ п несов. см. прибегнуть.
прибегнуть сов. к кому-чему суйениу,
арца бериу; цолланыу, жумсау; алыу;
~ к помощи врача врачтын. жэрдемине
суйениу; ~ к решительным мерам шешиу-
ши илажлар цолланыу; к оружию цолга
цурал алы^.
ПРИБЕДНИТЬСЯ сов. см. прибедняться.
ПРИБЕДНЯТЬСЯ несов. разг. 1. жар-
лысыныу, гедейсиниу; 2. перен. билмей-
тугынсырап кериниу.
ПРИБЕЖАТЬ сов. жууырып келиу, жууы-
рып жетиу; ~ первым биринши болып
жууырып келиу.
ПРИБЕЖИЩЕ с. баспана, пана, тирек,
таяныш; служить ~м кому-л. биреуге бас-
пана болыу.
ПРИБЕРЕГАТЬ несов. см. приберечь.
ПРИБЕРЕЧЬ сов. что, чего сацлап цойыу,
сацлау; ~ деньги на покупку ацшаны зат
сатып алыуга сацлап цойыу.
ПРИБИВАТЬ несов. см.\прибить 1, 2, 3.
ПРИБИРАТЬ несов. см. прибрать.
ПРИБИРАТЬСЯ несов. см. прибраться.
ПРИБЙЦТЬ сов. 1. что (приколотить)
мыйыц пенен цагыу, цагыу, цагып цойыу,
шегелеу; 2. что (ветром, дождём, градом)
басыу, жапырыу; 3. кого-что (пригнать)
шыгарыу, айдап экелиу; лодку ~ло к берегу
цайыцты жагага шыгарып тастады; 4. кого,
разг, (побить) урыу, сабау.
ПРИБЛИЖАТЬ несов. 1. см. приблизить;
2. кого-что (об оптических приборах)
жацын етип керсетиу.
ПРИБЛИЖАТЬСЯ несов. см. прибли-
зиться.
ПРИБЛИЖЕНИИ Е с. 1. (действие) жа-
цынлау, жацынлатыу, жацын келиу, жа-
цынлап цалыу; ~е поезда поездыц жа-
цынлауы; ~е весны бэхердиц жацынлап
цалыуы; 2. мат. жацынлау; степень ~я
жацынлау дэрежеси.
ПРИБЛИЖЁННОСТЬ I ж. мат. шама-
лылыц, жацынлылыц; значения мэниси-
ниц жадынлыгы.
ПРИБЛИЖЁННОСТЬ И ж. (к высокопо-
ставленному лицу) жацын, ацылласлыц.
ПРИБЛИЖЁННЦЫЙ I прил. мат. ша-
маланган, жацын; ~ое значение дроби
белшектиц мугдарыныц жацынлыгы.
ПРИБЛИЖЕННЫ||Й II 1. прил. жацын
ацылласы; 2. в внач. сущ. м. приближён-
ный и ж. приближённая жацын ацыллас;
~е царя патшаныц жацын ацылласла-
ры.
ПРИБЛИЗЙТЕЛЬНО нареч. 1. шама
менен, шамалап; 2. ец кеп болганда, ен
аз болганда, сэл ертерек, сэл кеширек;
истратить ~ десять рублей ец кеп бол-
ганда он сом шыгын етиу.
ПРИБЛИЗЙТЕЛ ЬНОСТЬ ж. шамалы-
лыц.шамаласлыц; ~ подсчётов есаплау-
лардыц шамалылыгы.
ПРИБЛИЗИТЕЛЬНЫЙ прил. шамасын-
да, жацын, шама менен, шамалы; итог
шама менен исленген жуумац.
ПРИБЛИЗИТЬ сов. 1. кого-что, к кому-
-чему жацынлатыу, жацын келтириу;
~ книгу к глазам китапты кезине жацын-
латыу; 2. что (ускорить наступление
чего-л.) тезлетиу, жацынлатыу; ~ срок
окончания работы жумыстыц питиу муд-
детин тезлетиу; — решительный момент
шешиуши пайытты жацынлатыу; 3. кого,
перен. езине тартыу, езине жацынла-
тыу.
ПРИБЛЙЗИТЬСЯ сов. 1. к кому-чему
жацынлау, жацынласыу; 2. к чему (по вре-
мени) жацын цалыу, жацын келиу; 3. к чему
(стать похожим на что-л.) уцсас болыу,
уцсаслыц етиу, уцсас келиу, тууры келиу;
~ к идеалу идеалына уцсас келну.
ПРИБОЙ м. жага толкыны; морской ~
тециздин. жага толцыны.
ПРИБОР м. в разн. знач. эсбап, прибор;
измерительные ~ы елшеу эсбаплары;
бритвенный ~ цырыныу эсбабы; черниль-
ный ~ сыя сауыт; нагревательные ~ы
цыздырыу приборлары.
ПРИБОРОСТРОЕНИЕ с. эсбап ислеп
шыгарыу; точное ~ саррас эсбаплар ислеп
шыгарыу.
ПРИБРАТЬ сов. что 1. разг, (привести
в порядок) жыйнастырыу, тэртипке кел-
тириу, жыйнап цойыу; ~ в комнате бел-
мени тэртипке келтнриУ; ~ за кем-либо
биреудиц кейнинен жыйнастырып цойыу;
2. (убрать, спрятать) жасырыу, жасырып
цойыу, алып цойыу, салып цойыу; ~
к рукам 1) (кого-л.) биреуди цолга алыу,
биреуди айытцанына жургизиу; 2) (что-л.)
бир нарсени езиники етиу, ийелеп алыу,
езнникине айландырыу.
ПРИБРАТЬСЯ сов. разг, тэртипке кел-
тирилиу, жыйнап цойылыу, жыйнасты-
рылыу; ~ в комнате белмениц ишин жый-
нап койыу.
— 767 —
ПРИ
ПРИБРЁЖН11ЫЙ прил, жагадагы, жара- |
лаудагы, суу жагасындагы; ~ая степь
жагалаудагы дала.
ПРИБРЕЖЬЕ с. жагадагы жер, жага-
лаудагы жер.
ПРИБРЕСТЙ сов. эсте-ацырын кели^,
асыдпай келиу.
ПРИБУКСИРОВАТЬ сов. что буксирге I
алыу, буксирлеу.
ПРИБЫВАНИЕ с. кебейиу, кириу, артыу;
~ воды в колодце цудыцтагы суудыц
кебейиуи.
ПРИБЫВАТЬ несов. см. прибыть.
ПРЙБЫЛЦБ ж. 1. (доход) пайда, кирис;
чистая ~ь нац пайда, нац кирис; ~и моно-
полий монополияныц пайдасы; отчисле-
ния от ~ей тускен пайдадан белип шыга-
рыу; приносить ~ь пайда келтириу; 2. (уве-
личение, прибавление) кебейиу, цосылыу;
~ь грунтовых вод жер асты сууларыныц
кебейиуи; ~ь населения халыцтыц кебейи-
уи.
ПРИБЫЛЬНОСТЬ ж. пайда келтирну-
шилик, пайда тусириушилик; ~ предприя-
тия кэрхаианыц пайда келтириушилиги.
ПРИБЫЛ ЬН ЦЫЙ прил. пайдалы, пайда
келтиретугын, пайда тусиретугын; ~ое
предприятие пайда тусиретугын кэрхана;
~ое дело пайдалы ис.
ПРИБЫТИЦЕ с. келиу, ушып келиу
(самолёта); по ~и келгеннен сон.; ^е
поездов поездлардын. келиуи; ~е делега-
ции делегациянын. келиуи.
ПРИБЫТЬ сов. 1. (прийти, приехать,
приплыть) келиу; ушып келиу (прилететь);
поезд прибыл поезд келди; пароход при-
был в два часа пароход саат екиде келди;
~ в чьё-л. распоряжение биреудиц царауы-
на келиу; груз прибыл жук келди; 2. (уве-
личиться) кебейиу, тасыу, цосылыу, артыу,
узайыу; вода в реке прибыла дэрьяныц
сууы тасыды; день прибыл кун узайды;
нашего полку прибыло бизиц цатары-
мыз ести, бизлер кебейдик.
ПРИВАЛ м. 1. (остановка) дем алыу,
тыныу; сделать ~ у реки дэрьяныц жага-
сында дем алыу; 2. (место остановки)
жолда дем алыу орны, тынатугын жер;
3. мор. (действие) тоцтау, келип тоцтау;
~ к берегу жагага тоцтау.
ПРИВАЛИВАТЬ несов. см. привалить.
ПРИВАЛИВАТЬСЯ несов. см. привалить-
ся.
ПРИВАЛИТЬ сов. 1. что, к чему суйеп
цойыу, ысырып цойыу, жылыстырып цойыу;
~ бревно к стене берене агашты дийуалга
суйеп цойыу; 2. мор. (пристать, прича-
лить) тоцтау, келип тоцтау.
ПРИВАЛИТЬСЯ сов. к кому-чему, разг.
суйениу,
ПРИВАРИВАТЬ несов. см. приварить.
ПРИВАРИВАТЬСЯ несов. см. приварить-
ся.
ПРИВАРИТЬ сов. что, к чему, тех.
(приделать сваркой) еритип беркитиу, ери-
тип бириктириу.
ПРИВАРИТЬСЯ сов. тех. еритилип бер-
китилиу, еритилип бириктирилиу.
ПР|ИВАРОК м. ыссы ауцат.
ПРИВАРКА ж. тех. еритип беркитиу,
еритип бириктириу?.
ПРИВЕДЕНИЕ с. келтириу, салдырыу,
асырыу; бердириу (к присяге); ~ фактов
фактлар келтириу; ~ в порядок тэртипке
келтириу; ~ в движение хэрекетке кел-
тнриу; ~ примера мысал келтириу; ~ к об-
щему знаменателю мат. ортац белимге
келтириу; ~ к присяге ант бердириу.
ПРИВЦЕЗТЙ сов. кого-что, чего жетке-
риу, алып барыу, алып келиу; тасыу (келик
пенен); ~езтй новый инвентарь таза ускене
алып келиу; ~езтй подарок сауга алып
келиу; он ~ёз интересную новость ол
кызыклы жацалык алып келди.
ПРИВЕРЕДЛИВОСТЬ ж. разг. кеп
тацланыу шылык, гежиршилик.
ПРИВЕРЕДЛИВЫЙ прил. разг.''* кеп
тацлайтугын, гежир; больной кеп тац-
лайтугын науцас.
ПРИВЕРЕДНИК м. разг, кеп тацлау-
шы адам, гежир киси.
ПРИВЕРЕДНИЦА женск. от приверед-
ник.
ПРИВЕРЕДНИЧАТЬ несов. разг, кеп
тацланыу, гежирлениу.
ПРИВЕРЖЕНЕЦ м. жацлаушы, тэреп-
дар.
ПРИВЕРЖЕННОСТЬ ж. жацлаушылык,
тэрепдарлык-
ПРИВЕРЖЕННЫЙ прил. жацлаушы,
тэрепдар.
ПРИВЕРНУТЬ сов. что, разг. 1. (завин-
тить) бурап беркитиу, таулап цатырыу;
~ гайку гайканы таулап цатырыу; 2. (при-
крепить) бурап цагыу, таулап цагыу;
3. бурап цайтарыу, таулап пэсейтиу; ~ фи-
тиль в лампе лампаныц пилигин таулап
пэсейтиу.
ПРИВЕРТЫВАТЬ несов. см. привернуть.
ПРИВЁС м. с.-х. салмац, ауырлыц; сред-
несуточный ~ телят бузаулардьщ бир сут-
кадагы орташа салмагы.
ПРИВЕСИТЬ сов. 1. что (прикрепить)
асып цойыу, илдирип цойыу; 2. что, чего,
разг, (прибавить для веса) цосып елшетиу.
ПРИВЕСНОЙ прил. илинип турыушы,
асылып турыушы; ~ замок илинип ту-
рыушы Кулп.
ПРИВЕСОК м. разг, цосымта белек,
устеме белек (елшегенде).
ПРИВЕЦСТЙ сов. 1. кого (доставить
куда-л.) жеткериу; ертип алып келиу;
ертип алып барыу; ~стй детей домой бала-
ларды уйине алып келиу; 2. кого-что эке-
лиу, алып келиу, бир жуумацца келтн-
риу, жеткериу; ~стй к победе жециске
жеткериу; 3. кого-что келтириу, салдырыу,
асырыу; бердириу (к присяге); ~стй
в движение хэрекетке келтириу; ~стй
в исполнение иске асырыу; 4. кого-что,
к чему алып келиу, келтириу; ~стй к гибе-
ли жоц болыуга алып келиу; 5. что кел-
тириу, айтыу, табыу; ~стй пример мысал
келтириу; ~стй в известность аныцлау,
аныгын билиу; ~стй в себя 1) (привести
в чувство) езине келтириу, есине келти-
риу; 2) (заставить опомниться) терен
ойдан шыгарыу; это не ~дёт к добру
ПРИ ___________________- 768 -____________________
бул жацсылыцца алып бармайды; это не
~дёт ни к чему хорошему буныц акыры
жацсылыц пенен питпейди.
ПРИВЕЦСТЙСЬ сов. безл. кому, разг.
туура келиу; мне ~лось там побывать
маган ол жерде болыуга туура келди.
ПРИВЕТ м. сэлем; горячий ~ цызгынлы
сэлем; с ~ом сэлем менен; передать ~
сэлем айтыу.
ПРИВЕТЛИВО нареч. жыллы жуз бе-
нен, жыллы шырай менен.
ПРИВЕТЛИВОСТЬ ж. жыллы жузли-
лик, жыллы шырайлылыц.
ПРИВЕТЛИВЫЙ прил. жыллы жузли,
жыллы шырайлы; ~ человек жыллы жуз-
ли адам.
ПРИВЁТСТВЕНН ЦЫЙ прил. кутлыдлау",
~ая речь цутлыцлау сез.
ПРИВЁТСТВИнЕ с. 1. цутлыцлау; обме-
няться ~ями цутлыцлаулар жибересиу;
2. цутлыцлау, цутлыцлап айтылган сез;
послать ~е юбиляру юбилярге цутлыцлау
жибериу.
ПРИВЕТСТВОВАТЬ несов. 1. кого-что
(здороваться) сэлем бериу, сэлемлесиу; 2.
кого-что (обращаться с приветствием) цут-
лыцлау ~ юбиляра юбилярды цутлыц-
лау; 3. что (одобрять) цууатлау, цошамет-
леу; ~ почин передовиков алдынгылардыц
басламасын кууатлау.
ПРИВЕШИВАТЬ несов. см. привесить.
ПРИВИВАТЬ несов. см. привить.
ПРИВИВАТЬСЯ несов. см. привиться.
ПРИВЙВКА ж. 1. с.-х. сабыу; 2. мед.
шаншыу.
ПРИВЙВОЧНЦЫЙ прил. шаншыу; ~ая
вакцйиа шаншыу вакцинасы.
ПРИВИДЕНИЕ с. хурей, эруац, елее.
ПРИВИДЕТЬСЯ сов. разг, жоц нэрсе
елеслеп кериниу.
ПРИВИЛЕГИРОВАННОСТЬ ж. артыц-
машлылыц.
ПРИВИЛ ЕГИРОВАНН ||ЫЙ прил. артыц-
машлы; ~ое положение артыцмаш жаг-
дай.
ПРИВИЛЕГИЯ ж. артыцмашлыц.
ПРИВИНТЙТЬ сов. что, к чему бурап
бекитиу, таулап бекитиу.
ПРИВИНТЙТЬСЯ сов. разг, бурап беки-
тилиу, таулап бекитилиу.
ПРИВЙНЧИВАТЬ несов. см. привин-
тить.
ПРИ ВЙНЧ ИВАТЬСЯ несов. см. при-
винтиться.
ПРИВИРАТЬ несов. см. приврать.
ПРИВЙТЬ сов. 1. что, чему, с.-х. сабыу;
~ яблоне грушу алмага алмуртты сабыу;
2. что, кому, мед. шаншыу; ~ оспу шешек -
ти шаншыу; 3. что, кому, перен. цуныц-
тырыу, эдетлендириу, уйретиу, сицдириу;
~ любовь к чтению китап оцыуды суйиуге
уйретиу.
ПРИВ||ЙТЬСЯ сов. 1. с.-х. сабылыу;
2. мед. ойнау; оспа ~илась шешек ойна-
ды; 3. перен. (закрепиться, войти в при-
вычку) эдетлениу, уйрениу.
ПРИВКУС м. 1. дэм, цосымша дом,
басца дом; ~ лука пыяздыц доми; 2. перен.
разг, араласпа.
ПРИВЛЕКАТЕЛЬНОСТЬ ж. жагым-
лылыц, суйкимлилик, езине тартатугын-
лыц, цызыцтыратугынлыц.
привлекАтел ьный прил. жагымлы,
суйкимли, езине тартатугын, цызыцтырату-
FblH.
ПРИВЛЕКАТЬ несов. см. привлечь.
ПРИВЛЕЧЕНИЕ с. тартыу; ~ к общест-
венной работе жэмийетлик жумысца тар-
тыу; ~ к ответственности жууапкер шилик-
ке тартыу.
ПРИВЛ IIЁЧЬ сов. кого-что 1. к кому-
-чему (приблизить) цатнастырыу, тартыу,
жацынлатыу; мать ~екла сына к себе
анасы баласын езине тартты; 2. к чему
тартыу; ~ёчь к общественной работе жэми-
йетлик жумысца тартыу; ~ёчь к участию
в самодеятельности хэуескерликке цатна-
сыуга цызыцтырыу; ~ёчь на свою сторону
ез тэрепине тартыу; выставка ~екла много
посетителей кергизбе кеплеген цатнасыу-
шыларды цызыцтырды; 3. (использовать)
пайдаланыу, цолланыу; ~ёчь материал
для анализа материалды анализ ушын
пайдаланыу; 4. (вызвать интерес) езине
тартыу, аударыу, цызыцтырыу; ~ёчь вни-
мание слушателей тыцлаушылардыц дыц-
цатын аударыу; 5. к чему тартыу; ^ёчь
к суду судца тартыу; ~ёчь к ответственно-
сти жууапца тартыу.
ПРИВНЕСТЙ сов. что цосымша кирги-
зиу, ендириу.
ПРИВНОСИТЬ несов. см. привнести.
ПРИВОД I м. 1. (действие) жеткериу;
ертип алып келиу; ертип алыу; 2. юр.
уацытша цамац.
ПРИВОД II м. тех. привод; ремённый
~ цайыслы привод.
ПРИВОДИТЬ несов. см. привести.
ПРИВОДИТЬСЯ несов. 1. см. привес-
тись; 2. (приходиться кем-л. кому-л.) бо-
лыу, болып цалыу, болып шыгыу; она
~лась ему племянницей ол оган жийен
царындас болып шыцты.
ПРИВОДНОЙ прил. приводлыц, привод;
ремень приводлыц цайыс.
ПРИВОЗ м. 1. (действие) жеткериу,
тасыу; алып келиу, алып барыу; 2. разг.
алып келинген зат, жеткерилген зат, та-
сылган зат; сегодня на базаре большой
~ бугин базарга алып келинген зат
кеп.
ПРИВОЗЙТЬ несов. см. привезти.
ПРИВЦОЗНОЙ, ПРИВЦОЗНЫЙ прил.
сырттан алып келинген, басца жацтан
жеткерилген; ~озные товары сырттан алып
келинген товарлар.
ПРИВОЙ м. с.-х. сабыц.
ПРИВОКЗАЛЬН ЦЫЙ прил. вокзал жа-
нындагы, вокзал цасындагы; ~ая гостини-
ца вокзал жанындагы мийманхана.
ПРИВОЛАКИВАТЬ несов. см. приво-
лочь.
ПРИВОЛОКНУТЬСЯ сов. разг. х,аял
цууалай баслау, ышцыпазлыцца бериле
баслау, цатынпазлыц етиу.
ПРЙВОЛОЧЙТЬ сов. см. приволочь.
ПРИВОЛОЧЬ сов. кого-что, разг, суй-
реп экелиу, суйреп апарыу.
1
— 769 —
ПРИ
ПРИВОЛЬЕ с. 1. (простор) кецлик, кец
майданлыц; степное ~ кец дала; 2. перен.
(свобода) еркинлик, емин-еркинлик, дар-
цанлыц, дарцаншылыц; в саду детям ~
батда балаларра дарцаншылыц.
ПРИВОЛЬНЦЫЙ прил. 1. (просторный)
кец, кецис жатырган, созылып жатырган,
кец майданлыц; 2. (свободный) еркин, емин-
-еркин; ~ое житьё еркин турмыс.
ПРИВОРАЖИВАТЬ несов. см. приворо-
жить.
ПРИВОРОЖЙТЬ сов. кого 1. уст. (при-
влечь ворожбой) бас айландырыу, сыйцыр-
лыц етип суйдириу; 2. перен. (внушить
любовь к себе) езине цуштар етиу, езине
тартыу.
ПРИВОРОТНЫЙ I прил. разг, (нахо-
дящийся у ворот) дэруаза жанындагы,
дэруаза цасындагы.
ПРИВОРОТНЫЙ II прил. мэргия; ~ ко-
рень уст. мэргия шеп.
ПРИВРАТНИК м. царауыл, дэруазаман.
ПРИВРАТНИЦА женск. от привратник.
ПРИВРАТЬ сов. разг, азы кем етирик
айтыу, етирик цосып сейлеу.
ПРИВСКАКИВАТЬ несов. см. привско-
чить.
ПРИВСКОЧИТЬ сов. секирип турыу.
ПРИВСТАВАТЬ несов. см. привстать.
ПРИВСТАТЬ сов. кетерилиу, сэл турыу,
орнынан сэл кетерилицкиреу, орныиан
турыццырау.
ПРИВХОДЙЩИЦЙ прил. басца, цосым-
та; ~е обстоятельства басца жагдайлар,
цосымта жагдайлар.
ПРИВЫКАТЬ несов. см. привыкнуть.
ПРИВЫКПНУТЬ сов. 1. к чему и с неопр.
уйрениу, эдетлениу, кениу, кенлигиу, ур-
дислениу; ~нуть курить шегиуге эдетле-
ниу; 2. к кому-чему (почувствовать при-
вязанность) уйренисиу, уйренисип цалыу,
бауыр басыу, бауыр басып цалыу; я к нему
~ мен оган уйрениснп цалыппан.
ПРИВЫЧКЦА ж. эдет, урдис; войти в
~у эдетке айланыу.
ПРИВЫЧНОСТЬ ж. эдетлилик, урдисли-
лик.
ПРИВЫЧНЦЫЙ прил. 1. (ставший при-
вычкой) эдетке айланган, эдет болган, ур-
диске айланган, урдис болып кеткен, уй-
ренген; ~ое дело уйренген жумыс, уйренген
ис; 2. (привыкший к чему-л.) эдетленген,
уйренген; он человек ~ый ол уйренген
адам, ол эдетленген адам.
ПРИВЯЗАННОСТЬ ж. 1. жацсы керген-
лик, жацсы кериушилик, суйиушилик;
цуштарлыц; горячая ~ к родине уатанды
эбден суйиушнлик; сыновняя ~ ата-ананы
эбден суйиу; 2. жацсы керген адам; жацсы
керген нэрсе; этот человек — моя старая
~ бул мениц бурыннан жацсы керетугын
адамым.
ПРИВЯЗАТЬ сов. кого-что 1. байлау,
байлап цойыу, тацып байлау, тацыу; ~
коня атты байлау; 2. перен. жацсы керди-
риу, суйдириу, уйренистириу, бауыр ба-
сыу; ~ к себе ребёнка балага бауыр басыу.
ПРИВЯЗАТЬСЯ сов. 1. к чему, разг.
байланыу, байланып цалыу, тацылыУ;
49 Русско-каракалпакский сп.
2. к кому-чему, перен. (почувствовать при-
вязанность) жацсы керип цалыу, суйиу,
уйренисиу, бауыр басыу; 3. к кому-чему,
перен. (надоедать, не оставлять в покое)
изинен цалмау, тынышын алыу, мазасын
алыу.
ПРИВЯЗНОЙ прил. байлаулы, байла-
нып цойылган.
ПРИВЯЗЧИВОСТЬ ж. разг. 1. жацсы
кериушилик, уйирсеклик, бауыр басцыш-
лыц; 2. (назойливость) изинен цалмаушы-
лыц, тынышын алыушылыц, мазасын алыу-
шылыц.
ПРИВЯЗЧИВЫЙ прил. разг. 1. жацсы
керетугын, уйнрсек, бауыр басцыш; ~
ребёнок уйирсек бала; 2. (назойливый) изи-
нен цалмайтугын, тындырмайтугын, маза-
сын алатугын.
ПРИВЯЗЫВАТЬ несов. см. привязать.
ПРИВЯЗЫВАТЬСЯ несов. см. привязать-
ся.
прйвязць ж. бау, шынжыр, цайыс;
держать собаку иа ~и ийтти байлап
цойыу.
ПРИГВОЖДАТЬ несов. см. пригвоздить.
ПРИГВОЗДЙЦТЬ сов. кого, перен. цоз-
галтпау, шыгармау, цыймылдатпау; жат-
царыу; болезнь ~ла его к постели ауырыу
оны тесекке жатцарды; ~тьк позорно-
му столбу шермендесин шыгарыу, хорлау.
ПРИГИБАТЬ несов. см. пригнуть.
ПРИГИБАТЬСЯ несов. см. пригнуть-
ся.
ПРИГЛАДИТЬ сов. что сыйпау, сылап-
-сыйпау, тегислеу; ~ волосы шашларын
сыйпау.
приглаживать несов. см. пригладить.
ПРИГЛАСИТЕ Л ЬНЫ Й прил. шацырыу...;
~ билёт шацырыу билети.
ПРИГЛАСИТЬ' сов. кого 1. шацырыу,
мирэт етиу; ~ гостей цонац шацырыу;
2. келиуин усыныу, шацырыу, жаллау;
~ артистов на гастроли артистлердн гас-
трольга шацырыу; <> ~ сесть отырыуды
усыныс етиу, отырыуын сораныу.
ПРИГЛАШАТЬ несов. см. пригласить.
ПРИГЛАШЁНИЦЕ с. 1. (действие) шацы-
рыу, шацырылыу, мирэт етилиу; получить
~е шацырылыу; 2. шацырыу цагаз, ми-
рэт цагаз; разослать ~я шацырыу цагаз-
ларын таратыу.
ПРИГЛАШЕННЫЙ 1. прич. от пригла-
сить; 2. в знач. сущ. м. приглашённый и
ж. приглашённая шадырылыушы, шады-
рылган адам.
ПРИГЛУШАТЬ несов. см. приглушить.
ПРИГЛУП1ЁННЫЦЙ 1. прич. от приглу-
шить; 2. прил. елпец, уяц, пэсец; гово-
рить ~м голосом уяц дауыс пенен сейлеу.
ПРИГЛУШИТЬ сов. что 1. ешириу, ба-
сыу, шыгартпау, пэсейтиу; ~ голос унин
ешириу, дауысын шыгартпау; 2. перен.
басылдырыу, пэсецлетиу, босастырыу;
~ боль лекарством ауырганын дэрн менен
басылдырыу; 3. разг, (потушить) ешириу,
сендириу; ~ угли кемирди сендириу.
ПРИГЛЯДЕТЬ сов. разг. 1. за кем-чем
кез салыу, царау, байцау; ~ за детьми
балаларга царап турыу; 2. кого-что (по-
ПРИ
— 770 —
дыскать, наметить) царастырыу, излес-
тириу, излеу; ~ себе работу езине жумыс
излестириу.
ПРИГЛЯДЁЦТЬСЯ сов. разг. 1. к кому-
-чему и без доп. сер салып царау, тигилип
Карау, дыццатлы царау, дыццат пенен
царау; ~ться к новым сослуживцам жаца
хызметкерлерге сер салып царау; 2. к кому-
-чему и без доп. (привыкнуть, освоиться)
уйрениу, кенлигиу, кез уйрениу; ~ться
к темноте царацгыга кез уйрениу; 3. кому
(надоесть) уйреншикли болып цалыу, цы-
зыцлы уацты етиу; ему всё здесь ~лось
бул жерде барлыгы да оган уйреншикли
болып цалды.
ПРИГЛЯДЫВАТЬ несов. см. приглядеть.
ПРИГЛЯДЫВАТЬСЯ несов, см. пригля-
деться.
ПРИГЛЯНУТЬСЯ сов. кому, разг, жац-
сы кериниу, жагып цалыу, унап цалыу.
ПРИГНАТЬ сов. t. кого-что айдап эке-
лиу, цууып экелиу; ~ овец цойларды ай-
дап экелиу; ~ машину в гараж машинаны
гаражга айдап экелиу; 2. что, к чему (при-
ладить) орныцтырыу, орнына тусириу,
уйлестириу; ~ оконную раму эйнектиц
рамасын уйлестириу.
ПРИГНАТЬ сов. кого-что, к кому-чему
ийиу, майыстырыу, цайыстырыу.
ПРИГНУТЬСЯ сов. к чему и без доп.
ийилиу, майысыу, цайысыу.
ПРИГОВАРИВАТЬ несов. 1. см. пригово-
рить; 2. что айта бериу, сейлей бериу.
ПРИГОВОР м. хуким, жаза; оправда-
тельный ~ ацлау хукими; смертный ~
елим жазасы; вынести ~ хуким шыгарыу;
привести^ в исполнение хУкимДи орынлау.
ПРИГОВОРИТЬ сов. кого-что, к чему
хуким етиу, хуким шыгарыу, жаза бериу;
~ к тюремному заключению турмеге ца-
мауга хуким етиу.
пригодиться сов. кому-чему, для че-
го кереги болыу, керек болыу, пайдасы
болыу, дэртке асыу.
ПРИГОДНОСТЬ ж. жарамлылыц, дэрт-
ке асарлыц.
ПРИГОДНЦЫЙ прил. жарамлы, дэрт-
ке асатугын; земля, ~ая для обработки
ислеуге жарамлы жер.
ПРИГОЖИЙ поил. разг, ашыц, жыллы.
ПРИГОЛУБИТЬ сов. кого, народно-поэт.
элпешлеу, сылап-сыйпау.
ПРИГОЛУБЛИВАТЬ несов. см. приголу-
бить.
ПРИГОН м. айдап экелиу, цууып эке-
лиу; ~ скота на водопой малларды сууат-
ца айдап экелиу.
ПРИГОНЯТЬ несов. см. пригнать.
ПРИГОРАТЬ несов. см. пригореть.
ПРИГОРЕЛЫЙ прил. куйген, шала куй-
ген, куйип кеткен (о печёном, жареному,
туби куйген (о жидкой пище, молоке).
ПРИГОРЕТЬ сов. куйиу, шала куйиу,
куйип кетиу (о печёном, жареном); туби
куйиу (о жидкой пище, молоке).
ПРИГОРОД м. цала цапталы, цала де-
гереги, цала цасы, цала айналасы.
ПРИГОРОДНЫЙ прил. цала цапталын-
дагы, цала дегерегиндеги; цала айлана-
сына цатнайтугын; поезд цала айлаиа-
сына цатнайтугын поезд.
ПРИГОРОК м. тебешик.
ПРЙГОРП1НЦЯ, ПРИГОРШНЦЯ ж. цосы-
уыс; подставить ~и цосыуысын ашыу;
черпать воду ~ями сууды цосыуыслап
алыу.
ПРИГОРЮНИВАТЬСЯ несов. см. приго-
рюниться.
ПРИГОРЮНИТЬСЯ сов. разг, цайгыла-
ны^, цапаланы^, ускини тусиу.
ПРИГОТАВЛИВАТЬ несов. см. пригото-
вить.
ПРИГОТАВЛИВАТЬСЯ несов. см. приго-
товиться.
ПРИГОТОВЙТЕЛЬНЫуЙ прил. таярлыц;
~е работы таярлыц жумыслары.
ПРИГОТОВИТЬ сов. 1. кого-что таярлау,
таярлап цойыу, цэзирлеу; ~ вещи в дорогу
затларды жолга таярлау; ~ постель керпе-
-тесеклерди таярлау; ~ уроки сабацты
таярлау; 2. что писириу, таярлау, асыу;
~ обед туски ауцатты таярлау.
ПРИГОТОВИТЬСЯ сов. к чему и с неопр.
таярланыу, хэзирлеииу; ~ к отъезду же-
неп кетиуге таярланыу; ~ к докладу
докладца таярланыу.
ПРИГОТОВЛЁНИ||Е с. 1. таярлыц, х©-
зирлик, таярлау, хэзирлеу; к отъезду
женеп кетиуге таярлыцлар; ~е уроков
сабац таярлау; 2. писириу, таярлау, асыу;
~е обеда туски ауцат таярлау.
ПРИГОТОВЛЯТЬ несов. см. приготовить.
ПРИГОТОВЛЯТЬСЯ несов. см. пригото-
виться.
ПРИГРЕВАТЬ несов. см. пригреть.
ПРИГРЕВАТЬСЯ несов. см. пригреться.
ПРИГРЕЗИТЬСЯ сов. 1. (представиться
в воображении) елеслеу, кез алдына келиу;
2. (присниться) тусине ениу, тусине кириу.
ПРИГРЁ||ТЬ сов. 1. кого-что и без доп.
жылытыу, цыздырыу, ысытыу; солнце ~ло
кун жылытты; 2. кого-что, перен. (прию-
тить) мийирманлыц етиу, асырап алыу,
мацлайынан сыйпау.
ПРИГРЕТЬСЯ сов. 1. разг, жылыныу;
~ у печки печьтиц цасында жылыныу; 2.
перен. (найти приют) асырап алыныу.
ПРИГРОЗИТЬ сов. кому-чему, чем цор-
цытыу.
ПРИГУБИТЬ сов. что ауыз тийиу.
ПРИДАВАТЬ несов. см. придать.
ПРИДАВИТЬ сов. кого-что 1. (чем-л.
тяжёлым) устинен басыу, устинен цысыу;
2. разг, (задавить) езиу, езип таслау,
женшиу, женшип таслау.
ПРИДАВЛИВАТЬ несов. см. придавйть.
ПРИДАНИЕ с. бериу, цосымта бериу,
устине цосыу; пайда етиу; ~ пехоте танков
пыяда эскерлерге танклер бериу.
ПРИДАНОЕ с. 1. уст. (невесты) узатыу
дуньясы; 2. (для новорождённого) жергек,
ийт кейлек.
ПРИДАТОК м. 1. анат. цоспа, артыц,
цосымша; 2. перен. цосынды, цосымша
нэрсе.
ПРИДАТОЧНЦЫЙ прил. косарлы, артыц-
маш, цосындылы, цосымша; ~ое предло-
жение грам. багыныушы гэп.
— 771 —
ПРИ
ПРИДАТЬ сов. 1. что, чего, кому-чему
(прибавить) бериу, косымша бериу, устине
цосыу; пайда етиу; ~ храбрости батырлыд
пайда етиу; ~ энергии куш-кууат бериу;
2. что, чему (дать, сообщить) бериу,
келтириу, ендириу; ~ нужную ферму
керекли формата келтириу; ~ вкус дом
ендириу, маза ендириу; ~ окраску бояуын
бериу, сууретлеп келтириу; 3. что, кому-
чему, перен. бериу; ~ значение мэни бе-
риу, эхмийет бериу; я не придал этому
никакого значения мен бутан хеш дандай
эхмийет бермедим.
ПРИДАЧ ||А ж. разг, устеу, устеме; <>
в ~у устине косып, устеу етип.
ПРИДВИГАТЬ несов. см. придвинуть.
ПРИДВИГАТЬСЯ несов. см. придвинуть-
ся.
ПРИДВИНУТЬ сов. что, к кому-чему I
жацын жылыстырыу, жылыстырып жадын-
латыу; ~ стул к столу стулды столга жацын
жылыстырыу.
ПРИДВИНУТЬСЯ сов. к кому-чему жа-
кын жылысыу, жылысып жацынлау, жа-
цынлау, бери жылысыу.
ПРИДВОРНЫЙ прил. уст. 1. сарай...,
сарайдагы; ~ поэт сарай шайыры; 2. в
внач. сущ. м. придворный и ж. придворная
сарай хызметкери.
ПРИДЕЛАТЬ сов. что, к чему бекитиу,
салыу, дурыу, орнатыу, ислеу, дондырыу;
~ к чайнику ручку чайникке тутда дон-
дырыу, чайникке тутда ислеп салыу.
ПРИДЕЛЫВАТЬ несов. см. приделать.
ПРИДЕРЖАТЬ сов. разг. 1. кого-что
(удержать) устацдырап турыу, тутыцды-
рап турыу; 2. что, разг, (припрятать)
саклау, сацлаццырау, цысыццырау; ~
деньги к лёту ацшаны жазга дейин сацлау;
<(> ~ язык тилди тыйыу, ауызына бек
болыу.
ПРИДЕРЖИВАТЬ несов. см. придер-
жать.
ПРИДЕРЖИВАТЬСЯ несов. 1. за что
(слегка держаться) услаццырау, тутыцны-
рау; 2. чего журиу; ~ правой стороны
он жад пеиен журиу; 3. чего, перен. ту-
тыу, садлау, цолланыу; ~ инструкции
инструкцняиы цолланыу.
ПРИДЙРА м. и ж. разг, цыйцым, ца-
зымыр.
ПРИДИРАТЬСЯ несов. см. придраться.
ПРИДЙРКА ж, кыйцымлыц, казымыр-
лык,.
ПРИДЙРЧИВОСТЬ Ж. ЦЫЙК.ЫМШЫЛЫК,,
цазымырлылык,.
ПРИДЙРЧИВЫЙ прил. цыйцым, кази-
мир; ~ человек цазымыр адам.
ПРИДОРОЖН цый прил. жол бойында-
fh, жолдын, жагасындагы, жолдын, етегин-
деги; ^ая канава жолдын етегиндеги сал-
ма.
ПРИДРАТЬСЯ сов. 1. к кому-чему цый-
цымлыд етиу; 2. к чему, разг, сылтау етиу,
себеп етиу, жабысыу; ~ к случаю гезлесип
цалган уацыяны сылтау етиу.
ПРИДУМАННЫЙ 1. прич. от приду-
мать; 2. прил. ядтан шыгарылган, ойлап
табылган, ойлап шыгарылган.
ПРИДУМАТЬ сов. что и с неопр. ядтан
шыгарыу, ойлап табыу, ядтан табыу, ой-
лап шыгарыу.
ПРИДУМЫВАТЬ несов. см. придумать.
ПРИДУРКОВАТЫЙ прил. разг, акмак-
лау, кем ацыллырац.
ПРЙДУРЬ ж. ацмац, кем ацыл.
ПРИДУШЙТЬ сов. кого-что бууынды-
рыу, цылгындырыу, туншыцтырыу, тун-
шыцтырып елтириу.
ПРИДЫХАНИЕ с. лингв, кемекей.
ПРИДЫХАТЕЛЬНЫ || Й прил. лингв, кеме-
кей; ~е согласные кемекей дауыссызлар.
ПРИЕДАТЬСЯ несов. см. приесться.
ПРИЕЗД м. келиу, келис (колик пенен)-,
с ~ом! келиуициз беиен!, келиуин, меиеи!
ПРИЕЗЖАТЬ несов. см. приехать.
ПРИЕЗЖАЮЩИЙ 1. прич. от приез-
жать; 2. в знач. сущ. м. приезжающий и ж.
приезжающая келиуши.
ПРИЁЗЖИЦЙ прил. 1. келген, шеттеи
келиуши; 2. в внач. сущ. м. приезжий и
ж. приезжая келген; гостиница для ~х
келгенлер ушын мнйманхана.
ПРИЕМ м. 1. алыу, цабыл етиу; цабыл
алыу (посетителей)-, ~ заявлений арзалар-
ды цабыл етиу; ~ в комсомол комсомолга
алыу; больных ауырыуларды дабыл
етиу; установить часы ~а цабыл алыу
саатларын белгилеу; 2. кутип алыу, кутиу,
царсы алыу; ему оказали хороший ~ оны
жацсы кутип алды; 3. ишиу; ~ пищи
ауцат алыу, ауцат жеу; после ~а лекарства
дэрини ишкеннен соц; 4. (способ) усыл;
художественный ~ керкемлик усыл; ~ы
борьбы гурестиц усыллары; <> ружёйиые
~ы мылтыд пеней хэрекет етиу усыл-
лары; в один ~ бирдеи, бир дегенде.
ПРИЁМКА ж. цабыл етип алыу, цабыл
етиу, цабыллап алыу; товаров товарлар-
ды цабыл етиу.
ПРИЁМЛЕМЦЫЙ прил. цабыллауга бо-
латугын, мацул тусетугын; ~ое предло-
жение цабыллауга болатугын усыныс.
ПРИЁМНИК м. 1. тех. приёмник; 2.
см. радиоприёмник.
ПРИЁМНЦЫЙ прил. 1. цабыл етиу...,
цабыл алыу..., цабыллау...; <~ые часы
цабыл алыу саатлары; ~ая комиссия ца-
быллау комиссиясы; ~ые экзамены цабыл
алыу экзаменлери; 2. асыранды, алып асы-
раган, асырап алган; <~ый сыи алып асы-
раггн бала; ~ая дочь асырап алган цыз;
3. в знач. сущ. ж. приёмная цабыл етиу
жайы; <> ~ый отец егей ата; ~ая мать
егей ана; ~ый покой ауырыу цабыл етету-
гын жан.
ПРИЁМОЧНЫЙ прил. цабыл алы^...,
цабыл етиу...‘, ~ пункт цабыл етиу
пункты.
ПРИЁМЩИК м. приёмщик, цабыл етиу-
ши, дабыл алыушы.
ПРИЁМЩИЦА женск. от приёмщик.
ПРИЁМЫШ м. разг, алып асыраган
бала; асырап алган цыз.
ПРИЕСТЬСЯ сов. кому и без доп., разе.
1. (надоесть—о еде) аса жалыцтырыу,
шыгыу; 2. перен. цызыгыушылыдты жойы-
тыу, езине тартпау.
49*
ПРИ
— 772 —
ПРИЕХАТЬ сов. келну (колик пенен); ~
домой уйге келиу.
ПРИЖАТЬ сов. 1. кого-что басыу, цы-
сыу, тыгыу, тацау; ~ к груди кого-л.
биреуди кекирегине цысыу; ~ к стенке
1) дийуалга тыгыу, дийуалга тацау; 2)
перен. (уличить, разоблачить) эшкэралау,
айыбын ашыу; 2. кого, перен. разг, (притес-
нить) цысыу, цысцыга алыу.
ПРИЖАТЬСЯ сов. к кому-чему тыгы-
лыу, цысылыу, жабысыу.
ПРИЖЕЧЬ сов. что жагыу, суртиу-;
~ рану йодом жарага йод суртиу.
ПРИЖИВАЛКА женск. от приживаль-
щик.
ПРИЖИВАЛЬЩИК м. биреудиц еснгин-
де кун кериуши.
ПРИЖИВАТЬСЯ несов. см. прижиться.
ПРИЖИГАНИЕ с. жагыу, суртиу.
ПРИЖИГАТЬ несов, см. прижечь.
ПРИЖИЗНЕННЫЙ прил. кези тири-
синде, тирн уацытында; ~ое издание со-
чинений шыгармаларыныц тирн уацытын-
да басылыуы.
ПРИЖИМАТЬ несов. см. прижать.
ПРИЖИМАТЬСЯ несов. см. прижаться.
ПРИЖИМИСТОСТЬ ж. разг, сыцмарлы-
лык» сарацлылыц, зыцналыльщ.
ПРИЖИМИСТЫЙ прил. разг, сыцмар,
саран,, зыцна.
ПРИЖИТЬСЯ сов. разг, кенлигну-, уй-
ренисиу (таза жерге).
ПРИЗ м. приз, байрац; получить пер-
вый ~ бас байрац алыу.
ПРИЗАДУМАТЬСЯ сов. над чем, разг.
бираз ойланыу, ойга батыу.
ПРИЗАДУМЫВАТЬСЯ несов. см. приза-
думаться.
ПРИЗАНИМАТЬ несов. см. призанять.
ПРИЗАНЯТЬ сов. что, чего царыз алып
турыу; ~ денег ацша царыз алып турыу.
ПРИЗВАНИЕ с. 1. (склонность) у цып,
уцыплылыц; ~ к музыке музыкага уцып-
лылыгы; 2. (предназначение) уазыйпа,
мин нет.
ПРИЗВАТЬ сов. кого-что 1. шацырыу;
~ на помощь жэрдемге шацырыу; ~ на
военную службу эскерий хызметке шацы-
рыу; 2. к чему шацырыу, талап етнУ; ~ к
порядку тэртипке шацырыу; ~ к спо-
койствию тынышлыцты сацлауды талап
етиу.
ПРИЗЕМИСТЫЙ прил. тапалтас, келте-
ше, пэскелтек.
ПРИЗЕМЛЕНИЕ с. жерге тусиу, жерге
цоныу; ~ самолёта самолёттнц туснун.
ПРИЗЕМЛИТЬСЯ сов. жерге тусиу,
жерге цоныу; самолёт ~лся самолёт жерге
цонды.
ПРИЗЕМЛЯТЬСЯ несов. см. приземлить-
ся.
ПРИЗЁР м. призёр, байрац алыушы.
ПРЙЗМЦА ж. мат., физ. призма; пря-
мая ~а тик призма; <> смотреть сквозь
~у чего-л. баск,а нгрсенин, тэсири астында
царау, устиртин царау, алагат царау.
ПРИЗМАТИЧЕСКИЙ прил. 1. мат., физ.
призмалыц; 2. (снабжённый призмой) прнз-
малы; ~ бинокль призмалы дурмийнн.
ПРИЗНАЦВАТЬ несов. 1. см. признать;
2. кого-что таныу, мойынлау, цурметлеу;
он никого не ~ёт ол цеш кнмди цурметле-
мейдн.
ПРИЗНАЦВАТЬСЯ несов. см. признаться;
<> <~юсь в знач. вводн. сл. ашып айтцанда,
аныгын айтцанда; <~юсь, я был удивлёв
аныгын айтцанда, мен цайран цалдым.
ПРИЗНАК м. белгн, нышан; ~и болезни
кеселдиц белгилери; не подавать <~ов
жизни тириниц белгиси болмау.
ПРИЗНАНИЕ с. I. таныу, мойынлау,
мойынга алыу, мойнына алыу; ~ своих
ошибок езиниц цэтелерин мойынлау; 2.
таныу, танылыу, билиу, х;урмет; заслу-
жить всеобщее ~ кепшиликке танылыу-;
3. мойынлау, ашып айтцан сыр; чистосер-
дечное ~ шын журектен мойынлау; ~
в любви суйетугынын мойнына алыу-.
ПРИЗНАННЫЙ 1. прич. от признать;
2. прил. танылган, белгили, атагы шыццан;
~ поэт танылган шайыр.
ПРИЗНАТЕЛЬНОСТЬ Ж. мнннетдарлыц,
алгыс; выразить ~ миннетдарлыц бнл-
дириу.
ПРИЗНАТЕЛЬНЫЙ прил. мнннетдар,
алгыслы.
ПРИЗНАЦТЬ сов. 1. кого-что, в ком-чём
(узнать) таныу; 2. кого-что, за кем-чем
мойынлау; ~ть нейтралитет государства
мэмлекеттиц нейтралитетин мойынлау; суд
<~л за ним эти права суд оныц бул право-
ларын мойынлады; 3. что мойынлау, мо-
йынга алыу; <~ть свою ошибку езиниц
цэтелигин мойынлау; 4. что есаплау; ~ть
работу удовлетворительной жумысты цана-
атландырарлыц деп есаплау; 5. кого-что,
кем-чем (прийти к заключению) ...деп
билиу, ... деп табыу; ~ть больным ауырыу
деп табыу.
ПРИЗНЦАТЬСЯ сов. кому, в чём и без
доп. мойынлау, мойнына алыу; он ~йлся,
что пошутил ол эзнллескенин мойынлады;
~аться в любви суйетугынлыгын мойын-
лау; признаться, признаюсь в знач. вводн.
сл. расын айтцанда, шынын айтсам, ца-
цыйцатын айтсам; ~аюсь, эта книга
мне понравилась цацыйцатын айтсам, бул
китап маган унады.
ПРИЗОВЦбЙ прил. байрац..., байрац-
тыц; ~ые мед&лн байрацтыц медальлары.
ПРИЗбР м.'. без ~а цараусыз, багыу-
сыз.
ПРИЗРАК м. \. (привидение) урей, эруац,
елее; 2. елее; ~и прошлого еткенлерднц
елеслери; ~ опасности цэуиптиц елеси.
ПРИЗРАЧНОСТЬ ж. елеслеушнлнк.
ПРЙЗРАЧНЦЫЙ прил. елеелн; ~ая на-
дежда елесли исеним.
ПРИЗЫВ м. 1. (действие) шацырыу;
~ на военную службу эскерий хызметке
шацырыу; 2. (обращение) шацырыц; Пер-
вомайские ~ы ЦК КПСС ЦК КПССтыц
Биринши май шацырыцлары; 3. (просьба,
мольба) етиниш, сораныу; ~ о помощи
жэрдем цаццында сораныу; 4. собир. воен.
эскерге шацырылганлар.
ПРИЗЫВАТЬ несов, см, призвать.
ПРИЗЫВАТЬСЯ несов, воен, шакырылыу?.
— 773 —
ПРИ
ПРИЗЫВНИК м. эскерге шацырылган,
эскерге шацырылыушы.
ПРИЗЫВНОЙ прил. ескерге шацырыла-
тугын, эскерге шакырыу...; ~ возраст
эскерге шацырыу жасы; ~ пункт эскерге
шацырыу пункты.
ПРИЗЫВНЫЙ прил. шацырган.
ПРЙИСК м. кен орны, кен шыгатугын
жер; золотой ~ алтын кеии шыгатугын
жер.
ПРИИСКАНИЕ с. излеу, нзлеп табыу,
царастырыу, царастырып табыу; помеще-
ния жай нзлеу.
ПРИИСКАТЕЛЬ м. кен орныиыц жумыс-
кери.
ПРИИСКАТЬ сов. кого-что, разг, нзлеп
табыу, царастырып табыу.
ПРИИСКИВАТЬ несов. см. приискать.
ПРИИСКОВЫЙ прил. кен орныиыц,
кеи шыгатугын.
ПРИЦЙТЙ сов. 1. келиу; он должен
~йтй к нам ол бизге келиун тийис; <~йтй
иа собрание жыйналысца келиу; 2. {насту-
пить, настать) келиу, болыу, жетну;
~шла весна бэцэр келди; 3. (в какое-л.
состояние) кетиу, цалыу; ~йтй в восторг
шадланып кетиу; ~йтй в негодование
ызаланып кетиу; ~йтй в недоумение тац
цалыу, цайран болыу; <~йтй в негодность
жарамсыз болып цалыу, дэртке аспай ка-
лыу; 4. к чему келиу; ~йтй к мысли пнкир-
ге келиу; ~йтй к убеждению исенимге ке-
лиу; ~йтй в голову ойына келну,
ойыиа тусиу; ~йтй на ум акылга келиу;
~йтй в себя 1) {очнуться после обморока)
есине келиу, езине келну; 2) {успокоить-
ся) тынышланыу, тацат етиу; <~йтй на
помощь жэрдем бериу; ~йтй в чувство
есиие келиу; ~йтй в движение хэрекетке
келиу.
ПРИЦЙТЙСЬ сов. 1. {подойти} шац ке-
лиу, шац болыу; сапогй <~шлйсь мне впору
етик маган шац келди; 2. безл. {стать
необходимым) туура келиу, мэжбур болыу;
мне <~дётся зайтй к вам маган сизикине
кирип шыгыуга туура келди; 3. {совпасть
с чем-л.) дус келиу, туура келиу; десятое
число ~шлбсь на вторник айдыц оны ший-
шембиге туура келди; <> ему ~шлось
туго оган цыйын болып цалды, оган цыйын
болды; ~йтйсь по вкусу унап цалыу, жагып
цалыу; ~йтйсь кстати керек болыу, керек
уацытында пайда болыу; как ждётся цалай
болады, цалай болар екен, цалай бола-
тугын; к слову ~шлбсь сездиц рети
келди.
ПРИКАЗ м. буйрык; отдать ~ буйрыц
бериу; выполнить ~ буйрыцты орынлау;
объявйть благодарность в <~е буйрыц пе-
нен алгыс жарыялау.
ПРИКАЗАНИЕ с. буйырыу, буйрыц, буй-
рыц бериу; отдать ~ буйрыц бериу.
ПРИКАЗА||ТЬ сов. что, кому-чему и с
неопр. буйырыу, буйрыц бериу; он <~л
долго жить ол дуньядан цайтыс бол-
ды.
ПРИКАЗЫВАТЬ несов. см. приказать.
ПРИКАЛЫВАТЬ несов. см. приколоть.
ПРИКАНЧИВАТЬ несов. см. прикончить.
ПРИКАРМАНИВАТЬ несов. см. прикар-
манить.
ПРИКАРМАНИТЬ сов. что, разг, цал-
тасына урыу, жеп цойыу.
ПРИКАРМЛИВАТЬ несов. 1. см. прикор-
мйть; 2. кого, чем цосымша ауцатландырыу,
цосымша тамац берну; грудного ребёнка
молоком емизнули балага цосымша сут
берип турыу.
ПРИКАСАТЬСЯ несов. см. прикоснуться.
ПРИКАТИТЬ сов. I. что думалатып
экелиу, жумалатып экелиу; бочку бочка-
ны думалатып экелиу; 2. разг, {приехать)
келип жетиу, келип цалыу (колик пенен).
ПРИКАТЙТЬСЯ сов. думаланып экели-
ниу, жумаланып экелиииу.
ПРИКАТЫВАТЬ несов. см. прикатить.
прикатываться несов. см. прикатить-
ся.
ПРИКИДКА ж. шамалау, шамасыи би-
лиу; расходов шыгынларды шамалау.
ПРИКИДЫВАТЬ несов. см. прикинуть.
ПРИКИДЫВАТЬСЯ несов. см. прикинуть-
ся.
ПРИКЙНУЦТЬ сов. что, разг. I. {приба-
вить) устине салыу, устине цосыу; 2.
шамадан елшеу; ~ть на весах тэрезнге
шамадан елшеу; 3. что и без доп. шамалау,
шамасын билиу; ~ть в уме ойлап кериу,
ой жууыртыу; я <~л, во что мне это обой-
дётся буныц маган цаишага тусетугынлы-
гыи шамаладым.
прикинуться сов. кем-чем, разг.
...сыяцланып кериниу, ...болып кериниу,
...сыяцлы болыу; глухим герец сыяцлы
болыу.
ПРИКЛАД м. 1. {ружья) цундац; 2.
(портновский) кийимге керекли майда-
-шуйде нэрселер (астар, илгек хрм т. б.).
ПРИКЛАДНОЙ прил. исте цолланыла-
тугын, практикада цолланылатугын, тур-
мыста пайдаланылатугын; ~ые науки исте
цолланылатугын илимлер; <> ~6с искус-
ство керкем енер шыгармасы, керкем енер
искусствосы.
ПРИКЛАДЫВАТЬ несов. см. приложить
1, 2, 3 5.
ПРИКЛАДЫВАТЬСЯ несов. см. прило-
житься.
ПРИКЛЕИВАТЬ несов. см. приклеить.
ПРИКЛЕИВАТЬСЯ несов. см. приклеить-
ся.
ПРИКЛЕИТЬ сов. что, к чему желимлеу,
шаиырлау, жабыстырыу.
ПРИКЛЕИТЬСЯ сов. к чему желимле-
ниу, шайырланыу, жабыстырылыу.
ПРИКЛЕПАТЬ сов. что, к чему шегелеу,
мыйыцлау.
ПРИКЛОНИТЬ сов. что, к чему ко-
йыу; £> негде голову бас дояр жер жоц.
ПРИКЛОНЯТЬ несов. см. приклонить.
ПРИКЛЮЧАТЬ несов. см. приключить.
ПРИКЛЮЧАТЬСЯ несов. см. приклю-
читься.
ПРИКЛЮЧЕНИЕ с. хэдийсе, уацыя, бас-
тан еткен ис.
ПРИКЛЮЧЕНЧЕСКИЙ прил. ЦЫЗЫЦ ХЭ-
дийсели, цызыц уацыялы; ~ роман кы-
зык хэдийселн роман.
ПРИ.
— 774 —
ПРИКЛЮЧЙТЬ сов. что, тех. тутасты-
рыу, байланыстырыу.
приключйцться сов. разг, болыу,
жолыгыу, ушырау, дуушар болыу, сазы-
уар болыу; что с ним ~лось? оган не бол-
ды?, ол неге сазыуар болган?
приковАцть сов. 1. кого-что (прикре-
пить ковкой) бэнт етиу, шынжырлап бай-
лау, шынжырлап дойыу; 2. что, перен.
аударыу, бурыу; ~ть к себе внимание
слушателей тыцлаушылардыц дыдцатын
езине аударыу; 3. кого-что, перен. дозгалт-
пау; страх ~л его к месту дордыныш оны
орнынан дозгалтпай таслады; болезнь на-
долго ~ла его к постели ауырыу оны узад
уадыт тесек тартып жатдарды.
ПРИКОВЫВАТЬ несов. см. приковать.
ПРИКОВЫЛЯТЬ сов. разг, байпацлап
журиу, селтецлеп журиу.
прикол м. дазыд; стоять на <~е
байлап цойылыу, байланып турыу.
ПРИКОЛАЧИВАТЬ несов. см. приколо-
тить.
ПРИКОЛОТИТЬ сов. что, к чему шеге-
леп таслау, мыйыцлап таслау.
ПРИКОЛОТЬ сов. I. что (булавкой и т. п.)
дадау, дадап дойыу; 2. кого (убить) сойыу,
бауызлау, шаншыу.
ПРИКОМАНДИРОВАТЬ сов. кого-что,
к кому-чему командировкага жибериу.
ПРИКОМАНДИРОВЫВАТЬ несов. см.
прикомандировать.
ПРИКОНЧИТЬ сов. разг. 1. что (прекра-
тить) тоцтатыу; спор дауды тоцтатыу;
2. кого (умертвить, добить) елтириу,
елтирип таслау.
ПРИКОПЙТЬ сов. что, чего, разг, азы-
радтан жыйнау, азырадтан жыйнап ба-
рыу.
прикорм м. 1. (действие) досымша
аудатландырыу, досымша азыдландырыу,
досымша ауцат бериу; 2. ауцат, азыд; от-
-жем; ~ для скота мал ушын от-жем.
ПРИКОРМЙТЬ сов. кого жем берип уй-
ретиу.
ПРИКОРМКА ж. см. прикорм.
ПРИКОРНУТЬ сов. разг, суйенип уйыц-
лау.
ПРИКОСНОВЕНИЕ с. тийиу, тийип ке-
тиу, тийгизип койыу; лёгкое ~ эстерек тий-
гизип койыу.
ПРИКОСНОВЕННОСТЬ ж. катнасык,
К аты с.
ПРИКОСНОВЕННЫЙ прил. датнасыдлы,
датнасыгы бар, датыслы, датысы бар.
ПРИКОСНУТЬСЯ сов. к кому-чему
тийиу, тийип кетиу, тийгизип койыу.
ПРИКОЧЕВАТЬ сов. кешип келиу, ке-
шип цонысланыу.
ПРИКОЧЁВЫВАТЬ несов. см. прикоче-
вать.
ПРИКРАСИТЬ сов. что косыу, цопсы-
тыу.
ПРИКРАСЫ мн. (ед. прикраса ж.)
разг, досып айтылганлар, допсытып айтыл-
ганлар; рассказывать без прикрас езгер-
тиуснз доспай айтыу.
ПРИКРАШИВАТЬ несов. см. прикра-
сить.
ПРИКРЕПИТЕЛЬНЫЙ прил. тиркеу...,
бекитиу..., тиркейтугын, беркитетугын;
~ талон тиркеу талоны.
ПРИКРЕПИТЬ сов. I. что, к кому-чему
бекитиу, илдириу, цыстырыу, кагыу; ~
объявление к стене дагазаны дийуалга илди-
риу; 2. кого-что, к кому-чему бекитиу, бе-
китип койыу; ~ отстающего ученика к
сильному артта цалыушы одыушыны куш-
ли одыушыга бекитиу; 3. кого-что, к чему
бекитиу; ~ к поликлинике поликлиникага
бекитиу.
ПРИКРЕПИТЬСЯ сов. к кому-чему 1. бе-
китилиу, илдирилиу, дыстырылыу; 2.
(стать на учёт) турыу, отырыу, бекити-
лиу; ~ к поликлинике поликлиникага бе-
китилиу.
ПРИКРЕПЛЕНИЕ с. I. бекитиу, илди-
риу, дыстырыу; бекитилиу, илдирилиу,
дыстырылыу; 2. (кого-л. к кому-л.) беки-
тиу, бекитип дойыу; 3. (напр. к поликли-
нике) тургызыу, отыргызыу, бекитиу.
ПРИКРЕПЛЯТЬ несов. см. прикрепить.
ПРИКРЕПЛЯТЬСЯ несов. см. прикре-
питься.
ПРИКРЙКИВАТЬ несов. см. прикрикнуть.
прикрйкнуть сов. на кого жекиринип
айтыу, жекиринип жибериу, бадырып жи-
бериу.
ПРИКРУТИТЬ сов. 1. кого-что (при-
вязать) таулап байлау; 2. что (убавить)
бурап азайтыу, таулап пэсейтиу; ~ фитиль
в лампе лампаныц пилигин таулап пэсей-
тиу.
ПРИКРУЧИВАТЬ несов. см. прикрутить.
ПРИКРЫВАТЬ несов. см. прикрыть.
ПРИКРЫВАТЬСЯ несов. см. прикрыть-
ся.
ПРИКРЫТИИЕ с. 1. (действие) жабыу,
паналау, тасаланыу; 2. (укрытие, убежище)
пана, таса, тасаланатугын жер; вылезть из
<~я панадан шыгыу; 3. (защита, охрана)
коргау; под ~ем артиллерии артиллерия-
ныц цоргауыныц астында; 4. (воинская
часть) доргаушы эскерий белим; артил-
лерийское ~е доргаушы артиллериялыд
эскерий бэлим.
прикрыть сов. 1. кого-что, чем (на-
крыть, закрыть) жабыу, паналау, таса-
лау; ребёнка одеялом баланы одеял ме-
нен жабыу; 2. что жабыу, даусырыу; ~
дверь есикти жабыу; 3. кого-что (засло-
нить) жабыу, тасалау; ~ лицо от солнца
куниен бетин жабыу; 4. кого-что (защи-
тить) цоргау, цоргап турыу; ~ наступле-
ние артиллерийским огнём дужимди артил-
лерия дан оц атыу менен цоргау; 5. кого-
-что, перен. (скрыть) жасырыу; обман
етирикти жасырыу.
ПРИКРЫТЬСЯ сов. чем 1. (накрыться)
жамылыу, паналаныу, тасаланыу; ~ про-
стынёй простыня жамылыу; 2. перен.
(скрыть, замаскировать) жасырыу; 3. (за-
слониться от чего-л.) тасаланыу, панала-
ныу.
ПРИКУПАТЬ несов. см. прикупить.
ПРИКУПЙТЬ сов. что, чего цосып сатып
алыу, цосымша сатып алыу.
ПРИКУРИВАТЬ несов. см. прикурить.
— 775 —
ПРИ
прикурить сов. что и без доп. шылым-
ды тутандырыу.
ПРИКУС, ПРЙКУС м. карысыу, кабы-
сыу; правильный дурыс кабысыу (тис-
лердиц).
ПРИКУСЙТЬ сов. что тислеп алыу; ~
язык 1) бир тислем жеу, азгантай жеу;
2) перен. бирден айталмай токтап калыу.
ПРИКУСЫВАТЬ несов. см. прикусить.
ПРИЛАВОК м. прилавка (дукэнда).
ПРИЛАГАТЕЛЬНОЕ с.: имя прилага-
тельное келбетлик.
ПРИЛАГАТЬ несов. см. приложить 2,
3, 4.
ПРИЛАГАТЬСЯ несов. коса тиркелиу;
справка ^ется справка коса тиркеледи.
ПРИЛАДИТЬ сов. что, к чему уйлести-
риу, ебине келтириу, колайластырыу.
ПРИЛАЖИВАТЬ несов. см. приладить.
ПРИЛАСКАТЬ сов. кого еркелетиу, сы-
лап-сыйпау.
ПРИЛАСКАТЬСЯ сов. к кому еркелеу.
ПРИЛЕГА||ТЬ несов. к чему тийип турыу,
тутасып турыу, тирелип турыу; сад ~ет
к реке бар дэрьяга тирелип тур.
ПРИЛЕЖАНИЕ с. ыцлас, инта, тырысыу,
тырысыушылыц; он отличается ~м ол
ыцласлылыгы менен кезге керинеди.
прилежащций прил. мат. жацын
жатцан; ~ая сторона жацын жатцан тэ-
репи.
ПРИЛЕЖНО нареч. ыцласланып, инта
менен, тырысып; ~ учиться ыцласланып
оцыу.
ПРИЛЕЖНЫЙ прил. ьщласлы, инталы,
тырысатурын.
ПРИЛЕЗАТЬ несов. см. прилезть.
ПРИЛЕЗТЬ сов. разг, жылысып жацын-
лау, ермелеп жацынлау.
ПРИЛЕПЙТЬ сов. что, на что, к чему
жабыстырыу, жабыстырып койыу, желим-
леу, шайырлау; ~ марку на конверт мар-
кану конвертке жабыстырыу.
ПРИЛЕПИТЬСЯ сов. 1. (прилипнуть)
жабысыу, желимлениу; 2. перен. разг, (по-
меститься, расположиться) жабысып ту-
рыу, жабысып калгандай болып ту-
рыу.
ПРИЛЕПЛЯТЬ несов. см. прилепить.
ПРИЛЕПЛЯТЬСЯ несов. см. приле-
питься.
ПРИЛЁТ м. ушып келиу, келиу.
ПРИЛЕТАТЬ несов. см. прилететь.
ПРИЛЕТЁЦТЬ сов. 1. ушып келиу, ке-
лиу; самолёт <~л вовремя самолёт ез уак-
тында ушып келди; 2. перен. разг, (при-
бежать, примчаться) тез келиу, жылдам
келип жетиу.
ПРИЛ||ЁЧЬ сов. 1. (лечь ненадолго) азы-
рак жатыу, азырак жатып турыу; 2. (при-
гнуться) жабысыу, жабысып калыу, жа-
тып тыцлау; трава ~егла к земле шеп жерге
жабысып калды; ~ёчь ухом к земле жер
тыцлау.
ПРИЛЙВ м. 1. уакты-уацты тасыу;
тасцын (тециздё); время ~а уацты-уакты
таскынныц мезгили; 2. перен. кетерилиу,
жоцарылау, цэуиж алыу; революционно-
го движения революциялыц цорекеттин.
кетерилиуи; 3. топланыу, жыйналыу; ку-
йылыу; ~ крови к голове канныц баска ку-
йылыуы; сил куш жыйналыу.
ПРИЛИВАТЬ несов. см. прилить.
ПРИЛЙЗАННЫЙ 1. прич. от при-
лизать; 2. прил. разг, (о волосах) жала-
гандай етип таралган.
ПРИЛИЗАТЬ сов. что 1. (языком) жалау;
2. перен. разг, (пригладить волосы) жала-
гандай етип тарау.
ПРИЛИЗЫВАТЬ несов. см. прилизать.
ПРИЛИПАТЬ несов. см. прилипнуть.
ПРИЛИПНУТЬ сов. к кому-чему 1. (о
чём-л. липком) жабысыу, желимленну;
2. перен. разг, (надоесть приставаниями)
тынышын бермеу, изинен калмау.
ПРИЛИПЧИВОСТЬ ж. разг, тынышын
бермеушилик, изинен калмаушылык-
ПРИЛИПЧИВЫЙ прил. разг. 1. (легко
прилипающий) жабыскак; 2. (о болезни)
жукпалы, тез жугатугын; 3. перен. (надоед-
ливый) тынышын бермейтурын, изинен кал-
майтугын.
ПРИЛЦЙТЬ сов. куйылыу, келиу; кровь
<~ила к голове кан баска куйылды.
ПРИЛЙЧИЦЕ с. эдеп, эдеплилик, сыпа-
йылык; для <~я сыпайылык ушын; соблю-
дать ~я эдеплиликти саклау.
ПРИЛЙЧНО нареч. 1. эдепли, сыпайы;
вести себя ~ езин сыпайы тутыу; 2. разг,
(удовлетворительно) тэуир, жаман емес,
ебиндей.
ПРИЛЙЧНЦЫЙ прил. 1. (пристойный)
эдепли, сыпайы; 2. разг, (удовлетворитель-
ный) тэуир, жаман емес, ебиндей; сегодня
~ая погода бугин хауа райы жаман
емес.
ПРИЛОВЧИТЬСЯ сов. разг, ийкемлесиу,
тэсилин алыу, тэсилин уйрениу.
ПРИЛОЖЕНИЕ с. 1. (применение) кол-
ланыу, пайдаланыу;~ знаний на практике
билимди ис жузинде цолланыу; 2. (добавле-
ние) цосымша, тиркеме; журнал с ~м
тиркемеси бар журнал; 3. грам. айцын-
лауыш.
ПРИЛОЖИТЬ сов. I. что, к чему услау,
басыу, цойыу; руку ко лбу колын мац-
лайына басыу; 2. что, к чему (просоединить)
косыу, коса тиркеу, тиркеу, косып жибе-
риу; ~ к заявлению документы документ-
лерди арзага косып тиркеу; 3. что (сосредо-
точить) пайдаланыу, колланыу, жумсау,
сарп етиу, салыу; все силы барлык куш-
ти жумсау; 4. что (применить) колланыу,
пайдаланыу; теорию на практике теория-
ны практикада колланыу; 5. что (напр.
печать) басыу; <> ~ руки к чему-л. арала-
сыу, катнасыу.
ПРИЛОЖИТЬСЯ сов. 1. к чему жакын
койыу, такау; ~ ухом к двери есикке ку-
лагын тадап тыцлау; 2. к чему (почтительно
поцеловать) хурметлеп суйиу; 3. (нацелить-
ся) гезлеу, нышанага алыу.
ПРИЛУНЁНИЕ с. айга тусиу, айга ко-
ныу.
ПРИЛУНИТЬСЯ сов. айга тусиу, айга
койыу.
ПРИЛЬНУТЬ сов. к кому-чему жабысыу,
тыгылыу.
ПРИ
— 776 —
ПРЙМА ж. муз. прима (гаммадсиы бирин-
ши негизги сес).
ПРЙМА-БАЛЕРЙНА ж. прима-балерина
(биринши рольлерди атцаратувын балери-
на).
ПРИМАДОННА ж. театр, уст. прима-
донна (биринши рольди атцаратувын опе-
ра >;гм оперетта артисткасы).
ПРИМАЗАТЬСЯ сов. к кому-чему, разг.
кыстырылыу, су рыл ысыу.
ПРИМАЗЫВАТЬСЯ несов. см. примазать-
ся.
ПРИМАНИВАТЬ несов. см. приманить.
ПРИМАНИТЬ сов. кого, чем, разг, цы-
зыктырыу, езине тартыу.
ПРИМАНКА ж. 1. (для птиц, рыб,
животных) жемтик; 2. перен. дызыдтыра-
тугын нэрсе.
ПРИМАТ м. примат, басымлылыд, бирин-
шилик.
ПРИМАЩИВАТЬСЯ несов. см. примо-
ститься.
примелькаться сов. кезге уйир бо-
лыу, кез уйренисиу.
ПРИМЕНЕНИЕ с. 1. (употребление) дол-
лаиыу, пайдаланыу, иске асырыу; ~ новой
техники в производстве жаца техниканы
ендиристе долланыу; электричества
электрди цолланыу; 2. (приспособление)
кенлигиу, уйрениу, бейимлениу, ыцгай-
ласыу; ~ к климату климатда уйрениу.
ПРИМЕНИМОСТЬ Ж. доллаиыушылыд,
пайдаланыу шылык.
ПРИМЕНЙТЕЛ ЬНО нареч. карай, салыс-
тырып Караганда, ылайыклы; ~ к местным
условиям жергиликли жагдайга карай.
ПРИМЕНИТЬ сов. что, к кому-чему
колланыу, пайдаланыу, иске асырыу; ~
новый метод работы истиц жаца усылын
колланыу; ~ свой силы ез кушлерин
пайдаланыу; ~ жёсткие меры к кому-л.
биреуге катац илаж колланыу.
ПРИМЕНИТЬСЯ сов. к кому-чему кенли-
гиу, уйренисиу, бейимлениу, ыцгайласыу;
~ к обстоятельствам жагдайларга ыцгайла-
сыу.
ПРИМЕНЯТЬ несов. см. применить.
ПРИМЕНЯТЬСЯ несов. см. примениться.
ПРИМЕР м. 1. улги, ернек; ~ мужества
ерликтиц улгиси; показать ~ ернек керсе-
тиу; служить ~ом улги болыу; брать~ с ко-
го-л. ернек алыу, улги алыу; 2. мысал; для
~а мысал ушын; к ~у мысалы; покажу
вам это на ~е сизге буны мысал ретинде
керсетемен; 3. мат. мэселе, шыныгыу; я
решил трудный ~ мен кыйын мэселени
шыгардым.
ПРИМЕРЗАТЬ несов. см. примёрзнуть.
ПРИМЕРЗНУТЬ сов. жабысып тоцып
калыу, досылып тоцлап калыу.
ПРИМЕРИВАТЬ несов. см. примерить.
ПРИМЕРИВАТЬСЯ несов. см. примерить-
ся.
ПРИМЕР||ИТЬ сов. что кийип кериу,
шаклап кериу, шенеп кериу; ~ить костюм
костюмди кийип кериу; <$> семь раз ~ь,
один раз отрежь поел, жети елшеп бир кес.
ПРИМЕРИТЬСЯ сов. разг. см. приспосо-
биться.
ПРИМЕРКА ж. кийип кериу, шаклап ке-
риу, шеиеп кериу.
ПРИМЕРНО нареч. 1. (образцово) эдепли,
улгили, ернекли; вести себя ~ езин эдепли
тута билиу; 2. (приблизительно) шама
менеи, шама менен айтканда; мы ~ так к
договорились бизлер шама менен усындай
деп келискен едик.
ПРИМЕРНЫЙ прил. 1. (образцовый) ул-
гили, улги боларлык, ернекли, ериек бол-
гаидай; ~ ученик ернекли оцыушы; 2.
(приблизительный) шама менеи, шамалап-
ган; ~ подсчёт шама менен есаплау; ~
срок окончания работы жумыстыц шама
менен питетугын уакты.
ПРИМЕРОЧНЫЙ прил. 1. кийип кергв-
зетугын, шенейтугын, шенеуге арналган,
шадлап керетугын; 2. в знач. сущ. ж. при-
мерочная кийгизип керетугын орын, шевй
орны.
ПРИМЕРЯТЬ несов. см. примерить.
ПРИМЕРЯТЬСЯ несов. см. примериться.
ПРИМЕСИТЬ сов. что, чего косып ийлеу.
устине салып ийлеу.
ПРЙМЕСЬ ж. цосымта, косынды, ара-
лас; глина с ~ю песка кум араласкан саз.
ПРИМЁТЦА ж. 1. белги, тамга, нышан;
особые ~ы айрыкша белгилер; 2. (в суевер-
ных представлениях) белги, ырым; хорошая
~а жаксы ырым; <$> быть на~е кезге кери-
ниу, белгили болыу; иметь на <~е есте сак-
лай журиу, есинде болыу, нэзерде тутыу.
ПРИМЕТАТЬ сов. что кеклеп тигиу,
сырып тигиу.
ПРИМЕТИТЬ сов. кого-что, разг, бай-
цау, ацгарыу, абайлау, сер салыу.
ПРИМЕТНЫЙ прил. белгили, танымалы
ПРИМЁТЫВАТЬ несов. см. приметать.
ПРИМЕЧАНИЕ с. ескертиу, ацлатыу;
~я даны в конце книги ескертиулер кн-
таптыц аягында берилген.
ПРИМЕЧАТЕЛ ЬН ЦЫЙ прил. есте калар-
лык, дыдкатда турарлык; ~ос событие
есте каларлык уадыя.
ПРИМЕЧАТЬ несов. разг. 1. см. при-
метить; 2. за кем-чем (наблюдать) байцау,
байдап журиу, сер салыу.
ПРИМЕШАТЬ сов. что, чего араластырыу.
ПРИМЕШИВАТЬ I несов. см. примесить.
ПРИМЕШИВАТЬ II несов. см. приме-
шать.
ПРИМИНАТЬ несов. см. примять.
ПРИМИНАТЬСЯ несов. см. примяться.
ПРИМИРЕНИЕ с. 1. (действие) келисиг,
жарасыу, келистириу, жарастырыу, татыу-
ластырыу; противников душпанлардын
келисиуи; 2. (мир, согласие) келисиушилик,
тынышлык; полное~ толыд келисиушилик.
ПРИМИРИТЕЛЬ м. келистириуши, ара
тусиуши.
ПРИМИРИТЕЛЬНИЦА женск. от при-
миритель.
ПРИМИРИТЕЛЬНЫЙ прил. келисимге
умтылатугын, жарасатугын, татыуласату-
гын.
ПРИМИРИТЬ сов. кого-что, с кем-чем
келистириу, жарастырыу, татыуластыры^.
ПРИМИРЙТЬСЯ сов. 1. с кем-чем (по-
мириться)t келисиу, жарасыу, татыула-
— 777 —
.ПРИ
сыу; 2. с чем (смириться) кениу, цайыл
болыу.
ПРИМИРЯТЬ несов. см. примирить.
ПРИМИРЯТЬСЯ несов. см. примирить-
ся.
ПРИМИТЙВ м. примитив (1. дэслепки
ра1/ажланбаган цубылыс; 2. иск. рауажла-
ныГ/дыц ертедеги дэуирине жататуеын
шыгарма).
ПРИМИТИВЙЗМ м. 1. (упрощённый
подход к чему-л.) ацсатластырыушылыц,
жециллетиушилик; 2. иск. (подражание
примитиву) прнмитивке еликлеу.
ПРИМИТИВНОСТЬ ж. 1. (первобыт-
ность) эййемгилик; 2. (простота) эпи-
уайылыц; ~ взглядов кез царастыц эпнуа-
йылыгы; 3. (отсутствие культуры) цара-
пайымлыц, садалыц, наданлыц.
ПРИМИТЙВНЦЫЙ прил. 1. (первобыт-
ный) эййемги; 2. (простой, несложный)
эпиуайы; <~ая техника эпиуайы техника;
3. (малокультурный) царапайым, сада, на-
ван.
примкну нт ь сов. к кому-чему к.осы-
лыу, биригиу; я к группе экскурсантов
мен экскурсантлардыц топарына цосыл-
дым; ~ть к большинству кепшиликке к,о-
сылыу; <> ~ть штык воен, мылтьщтыц
найзасын кийгизиу.
ПРИМОЛКНУТЬ сов. разг, сес шыгар-
мау, уидемеу.
ПРИМОРСКИЙ прил. тецнз жагасын-
дагы, тециз бойыидагы.
ПРИМОРЬЕ с. тециз цасындагы жер,
тециз айланасындагы жер.
ПРИМОСТЙТЬСЯ сов. разг, жайласыу,
жайгасып алыу, жагдайсыз отырыу.
ПРИМОЧКА ж. примочка (дэри).
ПРЙМУС м. примус.
ПРИМЧАТЬ сов. кого-что, разг, тез
жеткериу, дэрхэл экелиу.
ПРИМЧАТЬСЯ сов. разг, тез жетип ке-
лиу, дэрхэл келип жетиу, жууырып келиу,
шауып келиу.
ПРИМЫКАНИЕ с. 1. (действие) цосы-
лыу, биригиу; 2. грам. царысыу, цабысыу.
ПРИМЫКАЦТЬ несов. 1. см. примкнуть;
2. тутасып турыу, жалгасыу, жалгасып
турыу, тацалып турыу; сад <~ет к дему
баг жайга тацалып тур.
ПРИМЯТЬ сов. что басып таслау, жапы-
рып таслау.
ПРИМЯТЬСЯ сов. басып тасланыу, жа-
пырылыу.
ПРИНАДЛЕЖАТЬ несов. 1. кому-чему
тийисли болыу, цараслы болыу, жатыу;
книга ~йт библиотеке китап китапханага
тийисли; эта тетрадь ~йт мне бул дэптер
маган тийисли; ему <~йт заслуга важного
изобретения эхмийетли ойлап табыудагы
мийнет оган жатады; <~ать народу халыцца
тийисли болыу; 2. к чему жатыу, кириу;
ои ~йт к группе выдающихся деятелей
ол кернекли гайраткерлердиц топарына
киреди.
ПРИНАДЛЕЖНОСТИ Ь ж. 1. буйым,
нэрсе-цара, керек-жарац, цурал-сайман;
канцелярские ~и кецсениц керек-жарацла-
ры; постельные ~н керпе-тесек иэрсе-ца-
ралары; 2. (к чему-л.) цатарында болыу-
шылыц, =га, =ге, =ца, =ке жатыушылыц;
~ь к комсомолу комсомол цатарында
болыушылыц; <> по ~и тийислилигине
царай, тийисли болыуына царай.
ПРИНАЛЕЧЬ сов. разг. 1. на что
бираз куш салыу, куш салып басыу-;
~ на вёсла ескеклерге куш салып есиу;
2. на что, перен. жигер салыу, гайрат
салыу, куш салыу; на занятия сабацца
куш салыу.
ПРИНАРЯДИТЬ сов. кого-что, равг.
жацсы кийиндириу, безеп кийиндириу,
жасандырыу.
ПРИНАРЯДИТЬСЯ сов. разг, жацсы
кийиниу, безенип кийиниу, жасаныу.
ПРИНАРЯЖАТЬ несов. см. принарядить.
ПРИНАРЯЖАТЬСЯ несов. см. принаря-
диться.
ПРИНЕВОЛИВАТЬ несов. см. приневолить.
ПРИНЕВОЛИТЬ сов. кого-что, к чему,
разг, ериксиз кендириу, зорлау, зорлап
кендириу.
ПРИНЕСЕНИЕ с. бериу; айтыу; ~ при-
сяги ант берну; ~ благодарности алгыс
айтыу; поздравлений цутлыцлау- сез-
лерин айтыу.
ПРИНЦЕСТЙ сов. 1. кого-что алып ке-
лиу, экелиу, жеткериу; <~естй покуп-
ки домой сатып алганларды уйге алып
келиу; 2. кого (дать приплод) балалау,
тууыу; цозылау (об овце); ылацлау (о козе);
боталау (о верблюдице); цулынлау (о лоша-
ди); кушиклеу (о собаке); пышыцлау (о кош-
ке); 3. что (дать, доставить) бериу, кел-
тириу, киргизиу; ~естй пользу пайда
бериу; ~естй доход кирис келтириу;
4. что (движением воды, ветром) алып
келиу, жеткериу; ветер ~ёс запах мо-
ря самал тециздин ийисин алып келди;
~естй благодарность алгыс айтыу;
~естй клятву ант бериу; ~естй свой изви-
нения кеширим copay; ~естй жертву
цурбан болыу; ~естй в жертву цурбанлыц
шалыу, садаца бериу.
ПРИНИЖАТЬ несов. см. принйзить.
ПРИНИЖЕННОСТЬ ж. пэс санаушылыц,
пэс тутыушылыц, ускини тусиушилик,
кемситилгенлик, хорланганлыц.
ПРИНЙЖЕНН ||ЫЙ 1. прич. от принй-
зить; 2. прил. пэс тутцан, кемислик кер-
ген, кементилгеи, хорланган, хорлыцлы;
~ый вид кемнелик керген тур; ~ое поло-
жение хорлыцлы аухал.
ПРИНЙЗИТЬ сов. 1. кого (унизить) пес
санау, пэс тутыу, кемситиу. хорлау-;
2. что (умалить) киширейтиу, теменле-
тиу; ~ значение чего-л. бир нэрсениц ехмв-
йетин теменлетиу.
ПРИНИКАТЬ несов. см. принйкиуть.
ПРИНИКНУТЬ сов. к кому-чему жабы-
сыу, бауырлау; ухом к земле цулагын
жерге цойып тыцлау.
ПРИНИМАЦТЬ несов. 1. см. принять;
2. (производить приём) цабыл етиу;
3. (при родах) туудырыу; ~ть ребёнка
баланы туудырыу; <> ~я во внимание
еске ала отырып; душа не ~ет жайга
жацпайды.
ПРИ__________________- 778 -____________________
ПРИНИМАТЬСЯ несов. см. приняться.
ПРИНОРАВЛИВАТЬ несов. см. прино-
ровить.
ПРИНОРАВЛИВАТЬСЯ несов. см. при-
норовиться.
ПРИНОРОВИТЬ сов. что, разг, бейим-
лестириу, ийкемлестириу, ылайыцласты-
рыу, цолайластырыу, ыцгайластырыу;
~ окончание работы к концу месяца жу-
мыстыц питиуин айдыц аягына ыцгай-
ластырыу.
ПРИНОРОВИТЬСЯ сов. к кому-чему,
разг, бейимлесиу, ийкемлесиу, ылайыц-
ласыу, цолаиласыу, ыцгайласыу.
ПРИНОСИТЬ несов. см. принести.
ПРИНОШЕНИЕ с. сый, базарлыц, cay-
fa.
ПРИН УДЙТЕЛ ЬНОСТ Ь ок. ериксизлик,
зорлыцлылыц, мэжбурлеушилик.
ПРИНУДИТЕЛЬНЫ^ прил. ерик-
сизлик, зорлыцлы, мэжбурий; ~е меры
ериксизлик шаралары; <*> <~е работы
мэжбурий жумыслар.
ПРИНУДИТЬ сов. кого-что, к чему
еркине царамау, зорлау, мэжбурлеу,
мэжбур етиу.
ПРИНУЖДАТЬ несов. см. принудить.
ПРИНУЖДЁНИЦЕ с. еркине царамау,
зорлыц, мэжбурлеу; по ~ю еркине цара-
мастан; без ~я зорлыцсыз.
ПРИНУЖДЁННОСТИ ь ж. еркинсизлик,
ыцтыярсызлыц, мэжбурлилик, жасалма-
лыц; не чувствовать <~и жасалмалыцты
сезбеу.
ПРИНУЖДЁННЫЙ 1. прич. от прину-
дить; 2. прил. ериксиз, ыцтыярсыз, мэж-
бурий, жасалма; ~ смех мэжбурий кулки.
ПРИНЦ м. принц, ханзада (патшаныц
улы).
ПРИНЦЕССА ж. принцесса, ханша (пат-
шаныц цызы ямаса %аялы).
ПРИНЦИП м. 1. принцип (теорияныц,
тэлим.аттьщ негизи)', <~ы воспитания тэр-
бияныц принциплери; 2. принцип, кез
царас; это против моих ~ов бул мениц
принциплериме царсы; <> в ~с принцип-
те, негизинде, тийкарында; в ~е я согласен
негизинде мен цайылман; из ~а прин-
ципли ойларга тийкарланып; я этого
не делаю из ~а мен буны принциплиликтен
ислемей отырман.
ПРИНЦИПИАЛЬНО нареч. прииципин-
де, негизинде, негизинен; ~ я согласен
негизинен мен косыламан.
ПРИНЦИПИАЛЬНОСТЬ Ж. принцнпи-
альлылыд, принциплилик.
ПРИНЦИПИАЛЬН ЦЫЙ прил. 1. прин-
ципиальны, принципли; <~ый вопрос
принципиальны мэселе; ~ыс противоречия
принципиальлы царама-царсылыц; 2. (при-
держивающийся твёрдых принципов) прин-
ципли; ~ый человек принципли адам;
~ая политика принципли сиясат.
ПРИНЮХАТЬСЯ сов. к чему, разг, ийи-
сиие уйрениу, ийисине кенип. цалыу;
~ к табачному дыму темекиниц ийисине
уйрениу.
ПРИНЮХИВАТЬСЯ несов. см. приню-
хаться.
ПРИНЯТИЕ с. цабыл алыу, мацуллау,
цабыллау, бериу; ~ резолюции резолюция-
ны цабыл алыу; ~ присяги ант бериу.
ПРИНЯТЫЙ 1. прич. от принять;
2. прил. эдет болып цалган, цэмме цабыл
еткен; ~ порядок одет болып цалган тэртип.
ПРИНЯТЬ сов. 1. кого-что (взять, полу-
чить) алыу, цабыл етиу, цабыллау; ~
пакет пакетти цабыл етиу; подарок
сыйлыц алыу; 2. что (взять в своё распо-
ряжение) цабыл етиу, алыу; ~ роту рота-
ны цабыл етиу; 3. кого-что (включить
в состав) цабыл етиу, алыу; в комсомол
комсомолга цабыл етиу; 4. кого-что царсы
алыу, кутип алыу, цабыл алыу, цабыл
етиу; ~ гостя цонацты кутип алыу; ~ деле-
гацию делегацияны цабыл алыу; 5. что
(утвердить) цабыл алыу, цабыл етиу;
резолюцию резолюция цабыл етиу;
6. (согласиться с чем-л.) цабыл алыу,
келисиу, келисим бериу; ~ предложение
усынысыи цабыл алыу; 7. (приобрести
какой-л. вид) турге ениу, айланыу; лицо
его приняло серый оттенок оныц бети
сургыш турге енди; ~ форму чего-л. фор-
масын цабыллау; 8. что цабыл етиу, жа-
зып алыу; ~ телефонограмму телефоно-
грамманы цабыл етиу; 9. что, чего (выпить,
проглотить) ишиу, жутыу; ~ пищу ауцат
ишиу; лекарство дэри ишиу; 10. кого-что
(признать, счесть) ...деп есаплау, ...деп
санау, ...деп ойлау; я принял его за знако-
мого мен оны таныс адамым шыгар деп
ойлап едим; ~ за шутку ойын шыгар деп
тусиниу, ойын деп тусиниу; за чистую
монету дурыс деп тусиниу; И. что етиу,
цабыллау, цабыл етиу; ~ ислам ислам
динине етиу; ~ подданство пуцаралыц-
ты цабыл етиу; <> бой сауашца тац
турыу, са^аштан бас тартпау; ~ в расчёт
кого-что-л. есапца алыу, кезде тутыу;
на свой счёт ез есабына еткериу; ~ меры
шара кериу; ~ участие в чём-л. цатнасыу;
вину на себя айыпты езиниц мойнына
алыу; ~ чью-л. сторону биреудиц тэрепин-
де болыу; ~ присягу ант бериу; ~ ванну
ваннага тусиу; так принято урп-эдет
усындай.
ПРИНЦЯТЬСЯ сов. 1. за что (присту-
пить, начать) кирисиу, баслау; <~яться
за работу иске кирисиу; он <~ялся писать
ол жаза баслады; 2. (привиться) тутыу,
тутып кетиу, тамыр урыу; груша хорошо
~ялась алмурт жацсы тутып кетти; оспа
~ялась шешекке царсы шаншыу ойнады;
<~яться за кого-либо биреуге тэсир етиу.
ПРИОБОДРИТЬ сов. кого-что гайрат
бериу, гайратландырыу, йошландырыу,
жанландырыу.
ПРИОБОДРИТЬСЯ сов. гайратлаиыу,
йошланыу, жанланыу.
ПРИОБОДРЯТЬ несов. см. приободрить.
ПРИОБОДРЯТЬСЯ несов. см. приобод-
риться.
ПРИОБРЕСТИ сов. 1. кого-что табыу,
ийелик етиу, ийе болыу; ~ друзей кеп
дослар табыу; 2. что (купить) сатып алыу;
костюм костюм сатып алыу; 3. что (по-
лучить, усвоить) алыу, ийелеу; ~ знания
— 779 —
ПРИ
билим алыу; опыт тэжирийбе алыу;
4. что (заслужить, снискать) ийе болыу;
~ авторитет абройга ийе болыу.
ПРИОБРЕТАТЕЛЬ м. байлыц топлаушы
адам.
ПРИОБРЕТАТЬ несов. см. приобрести.
ПРИОБРЕТЕНИЕ с. 1. алыу, ийе болыу;
v знаний билим алыу; 2. (покупка) сатып
алынган зат; 3. (достижение) жетискен-
лик; ценное ~ культуры мэденияттыц
бацалы жетискенлиги.
ПРИОБЩАТЬ несов. см. приобщить.
ПРИОБЩАТЬСЯ несов. см. приобщить-
ся.
ПРИОБЩЕНИЕ с. тартыу, цатнастырыу,
араластырыу, цосыу, ортац етиу; жетке-
риу.
ПРИОБЩЙТЬ сов. 1. кого-что, к чему
тартыу, катнастырыу, араластырыу, цосыу,
ортац етиу; жеткериу; ~ к культуре моде-
ниятца жеткериу; 2. что, к чему (прило-
жить) коса тигиу, коса тиркеу; ~ к делу
необходимые документы керекли доку-
ментлерди делога коса тиркеу.
ПРИОБЩИТЬСЯ сов. к чему тартылыу,
катнасыу, араласыу, цосылыу, ортац бо-
лыу; жетиу.
ПРИОДЕТЬ сов. кого-что, разг, кийин-
дириу, безендириу, жасандырыу.
ПРИОДЕТЬСЯ сов. разг, кийиниу, бе-
зениу, жасаныу.
ПРИОЗЁРНЫЙ прил. келдиц бойындагы,
келдиц жагасындагы, келдиц етегиндеги;
~ край келдиц жагасындагы улке.
ПРИОРИТЕТ м. приоритет, бириншилик
(илимий жацальщты ойлап табыуда).
ПРИОСАНИВАТЬСЯ несов. см. приоса-
ниться.
ПРИОСАНИТЬСЯ сов. разг, бойын тик-
леу, бойын дузеу.
ПРИОСТАНАВЛИВАТЬ несов. см. при-
остановить.
ПРИ ОСТАН А В Л И ВАТ ЬСЯ несов. см.
приостановиться.
ПРИОСТАНОВИТЬ сов. кого-что ток-
татып турыу, бираз тоцтатыу; ~ работу
жумысты тоцтатып турыу; кровотечение
цанды бираз тоцтатыу; ~ наступление
врага душпан ньщ х,ужимин тоцтатыу.
ПРИОСТАНОВИТЬСЯ сов. тоцтатылып
гурылыу, бираз тоцтатылыу, цойдырылып
гурылыу, токтап цалыу; работа <~лась
жумыс бираз тоцтап цалды; кровотечение
~лось цанныц агыуы тоцтатылды.
ПРИОСТАНОВКА ж. тоцтатыу, бираз
тоцтатылыу, тоцталыу.
ПРИОТВОРИТЬ сов. что азырац ашыу,
сэл а шын, цырау.
ПРИОТВОРИТЬСЯ сов. азырац ашы-
лыу, сэл ашыл ын, кырау; дверь ~лась
есик азырац ашылды.
ПРИОТВОРЯТЬ несов. см. приотворить.
ПРИОТВОРЯТЬСЯ несов. см. приотво-
риться.
ПРИОТКРЫВАТЬ несов. см. приоткрыть.
ПРИОТКРЫВАТЬСЯ несов. см. при-
открыться.
ПРИОТКРЫТЬ сов. что азырац ашыу,
сэл ашыццырау, ашыццырап цойыу; ~
дверь есикти ашыццырап цойыу; ~ глаза
кезлерин азырац ашыу.
ПРИОТКРЫТЬСЯ сов. азырац ашылыу,
сэл ашылыццырау, ашылыццырап цойы-
лыу; окно ~лось эйнек азырац ашылды.
ПРИОХбТИТЬ сов. кого, к чему, разг.
цызыцсындырыу, х,эуесл ендириу; ~ кого-л.
к чтению оцыуга цэуеслендириу.
ПРИОХОТИТЬСЯ сов. разг, цызыцсыныу,
цоу еслениу.
ПРИПАДАЦТЬ несов. 1. см. припасть;
2. разг, (прихрамывать) ацсаццырау, сыл-
тыцлап басыу; он <~ет на левую ногу ол
шеп аягынан ацсадцырайды.
ПРИПАДЦОК м. цояншыц, тутпа кесели,
талма; сердечный ~ок журек тал м асы;
<> в ~кс гнева ашыу цысцанда; в ~ке вели-
кодушия жудэ кеули келгенде.
ПРИПАДОЧНЫЙ прил. 1. цояншыцлы,
тутпа кеселли, талмалы; 2. в знач. сущ. м.
припадочный и ж. припадочная цоян-
шыгы бар адам, тутпалы адам, талмалы
адам.
ПРИПАИВАТЬ несов. см. припаять.
ПРИПАИВАТЬСЯ несов. см. припаяться.
ПРИПАЙКА ж. 1. (действие) донекер-
леу, цалайылау; 2. (припаянная часть)
дэнекерленген жер.
ПРИПАРКЦА ж. тартыу; делать ~и
тартыу ислеу.
ПРИПАСАТЬ несов. см. припасти.
ПРИПАСТЙ сов. что, чего, разг, гамлау,
таярлау; ~ дров на зиму цысца отын
таярлау.
ПРИПАСТЬ сов. к кому-чему жабысыу,
бауырлау; ~ к чьим-л. ногам уст. би-
реудиц аягына жыгылыу.
ПРИПАСЫ мн. (ед. припас м.) 1. (про-
визия) азыц-ауцат, ишкилик-жегилик;
съестные ~ азыц-ауцат затлары; 2. разг.
нэрсе-цара, керек-жарац; охотничьи ~
ацшылыц керек-жарацлары; боевые ~
воен, оц-дэрилер.
ПРИПАХИВАТЬ несов. чем, разг, ийис-
лене баслау, сасый баслау; мясо начало
геш ийислене баслады.
ПРИПАЯТЬ сов. что, к чему дэнекерлеу,
цалайылау.
ПРИПАЯТЬСЯ сов. дэнекерлениу, ца-
лайыланыу.
ПРИПЕВ м. цайтарма, нацырат.
ПРИПЕВАТЬ несов. цосыц айтыу.
ПРИПЕВАЮЧИ нареч.'. жить ~ разг.
жацсы турыу, цургын турыу.
ПРИПЁК I м. аптап, кун шууац, ыссы
жер; сидеть на ~е кун шууацта отырыу.
ПРИПЁК II м. (при печении хлеба) цосы-
лыу, артыу (писирилген нанныц кеткен
унга цараганда салмагыныц басым келиуи).
ПРИПЁКА ж.: сбоку ~ разг, артыц,
керексиз.
припекАцть несов. кого-что и без доп.,
разг, куйдириу, цыздырыу, ысытыу, жан-
дырыу; сегодня ~ет бугнн кун ыссы.
ПРИПЕРЕТЬ сов. что тиреу, тиреп
цойыу; ~ дверь доской есикти тахтай
менен тиреп цойыу; ~ к стенке 1) дийуалга
цысыу, дийуалга тацау; 2) перен. ошкэра-
лау, айыбын ашыу.
ПРИ
— 780 —
ПРИПЕРЧИВАТЬ несов. см. приперчить.
ПРИПЕРЧИТЬ сов. что, разг, азырак
бурыш салыу-.
ПРИПЦЕЧЬ сов. что цыздырыу, куйди-
риу; ему сильно ~екло голову оныц басын
кун катты кыздырды.
ПРИПИРАТЬ несов. см. припереть.
ПРИПИСАТЬ сов. I. кого-что и без доп.
(написать дополнительно) косып жазыу,
тиркеп жазыу; ~ть ещё несколько строк
в письме тагы бир неше катар хатка косып
жазыу; 2. кого, к чему (причислить) жазып
койыу, хатлап койыу; ~ть кого-л. к при-
зывному участку шакырыу участкасына
жазып койыу; 3. что, кому-чему ...деп
есаплау, ...деп ойлау; кериу; я ~л это
его рассеянности мен буны оныц умытшак-
лыгынаи кердим; 4. что, кому-чему (ка-
кие-л. качества, мысли и т. п.) аударыу.
ПРИПИСАТЬСЯ сов. жазылып цойылыу»
хатланып цойылыу.
ПРИПЙСКЦА ж. 1. (действие) жазып
койыу, хатлап койыу; 2. косып жазыу,
артык жазыу; сделать ~у косып жазыу.
ПРИПИСНОЙ прил. жазылып цойылган,
хатланып цойылган.
ПРИПИСЫВАТЬ несов. см. приписать.
ПРИПИСЫВАТЬСЯ несов. см. приписать-
ся.
ПРИПЛАТА ж. 1. (действие) косып
телеу, устеме телеу; 2. (деньги) устеме
теленген акта, устеу.
ПРИПЛАТИТЬ сов. что, кому цосып
телеу, устеме телеу.
ПРИПЛАЧИВАТЬ несов. см. приплатить.
ПРИПЛЕСТИ сов. что 1. (вплести) косып
ериу; есиу; 2. перен. прост, косыу, ядынан
шьнарып айтыу, ойдан айтыу.
ПРИПЛ||ЕСТЙСЬ сов. разг, суйретилип
журну, зорга келиу, суйретилип келиу;
он еле ~ёлся ол зорга суйретилип келди.
ПРИПЛЕТАТЬ несов. см. приплести.
ПРИПЛОД м. тел (малдыц).
ПРИПЛЫВАТЬ несов. см. приплыть.
ПРИПЛЫТЬ сов. жузип келиу, жузип
барыу, жузип жетиу; минип келиу (на
лодке, пароходе и т. п.).
ПРИПЛЮСНУТЫЙ 1. прич. от при-
плюснуть; 2. прил. жалиак, былшыйган;
иос жалпак мурын.
ПРИПЛЮСНУТЬ сов. что жалпайтыу,
былшыйтыу, жалпайтыи жибериу, был-
шыйтып жибериу.
ПРИПЛЮСОВАТЬ сов. кого-что, разг.
цосыу, устнне косыу.
ПРИПЛЮСОВЫВАТЬ несов. см. при-
нлюсовать.
ПРИПЛЮЩИВАТЬ несов. см. приплюс-
нуть.
ПРИПЛЯСЫВАТЬ несов. бийлеген сыяк-
лы болыу, бийленкнреп койыу.
ПРИПОДНИМАТЬ несов. см. припод-
нять.
ПРИПОДНИМАТЬСЯ несов. см. при-
водняться.
ПРИПОДНЯТОСТЬ ж. кетерицкилик,
йош л а и ыу ш ы л ы к.
ПРИПОДНЯТЦЫЙ I. прич. от припод-
нять; 2. прил. азырак кетерилип турган;
3. прил. перен. (радостно-возбуждённый)
кетеринки, йошланган; ~ое настроение
кетеринки кеуил; 4. прил. перен. (о языке,
стиле) салтанатлы.
ПРИПЦОДНЯТЬ сов. кого-что азырак
кетериу, кетерицкиреу; поднять шторы
перделерди азырац кетериу; больной
поднял голову науцас басын азырак
кетерди.
ПРИПОДНЯТЬСЯ сов. азырак кетерилиу,
кетерилицкиреу; ~ на локте азырац шы-
ганагында кетерилиу; немного ~ азырак
кетерилицкиреу.
ПРИПОДЫМАТЬ несов. разг. см. при-
поднять.
ПРИПОДЫМАТЬСЯ несов. см. припод-
няться.
ПРИПОЙ м. тех. дэнекер металл, ка-
ланы.
ПРИПОЛЗАТЬ несов. см. приползти.
ПРИПОЛЗТЙ сов. ецбеклеп келиу, жер
бауырлап келиу, суйретилип келиу.
ПРИПОМИНАТЬ несов. см. припом-
нить 1.
ПРИПОМИНАТЬСЯ несов. см. припом-
ниться.
ПРИП0МН||ИТЬ сов. 1. кого-что еске
тусириу, есине тусириу, ядга тусириу;
2. что, кому, разг, кезине керсетиу, екесин
танытыу, еш алыу; я тебе это ~ю! мен
кезице керсетемен!
ПРИПОМНИТЬСЯ сов. кому, что еске
тусиу, ядга тусиу.
ПРИПОРОШИТЬ сов. кого-что, чем,
разг, себелеп устии бастырыу, себелеп
жауыу.
ПРИПРАВА ж. татымлыц, дузлыц.
ПРИПРАВИТЬ сов. что, чем татымлык
цосыу, дузлыц салыу; ~ суп луком сорпага
пыяздан татымлыц цосыу.
ПРИПРАВЛЯТЬ несов. см. приправить.
ПРИПРЫГИВАТЬ несов. секирип-секи-
рип алыу, секирип-секирип цойыу.
ПРИПРЯГАТЬ несов. см. припрячь.
ПРИПРЯЖКА ж. 1. (действие) кос ат
жегиу, касына ат жегиу; 2. (пристяжная
лошадь) коса жегилген ат, касына жегил-
ген ат.
ПРИПРЯТАТЬ сов. кого-что, разг, жа-
сырып цойыу, тыгып цойыу, жасырып
таслау, тыгып таслау.
ПРИПРЯТЫВАТЬ несов. см. припрятать.
ПРИПРЯЧЬ сов. кого цос ат жегиу,
цасына ат жегиу.
ПРИПУГИВАТЬ несов. см. припугнуть.
ПРИПУГНУТЬ сов. кого-что, кем-чем,
разг, коркытып жибериу, шоршытып жи-
бериу, уРкитип жибериу.
ПРИПУДРИВАТЬ несов. см. припудрить.
ПРИПУДРИВАТЬСЯ несов. см. при-
пудриться.
ПРИПУДРИТЬ сов. что пудралау, пудра
жагыу.
ПРИПУДРИТЬСЯ сов. пудраланыу.
ПРИПУСКАТЬ несов. см. припустить.
ПРИПУСКАТЬСЯ несов. см. припустить-
ся.
ПРИПУСТЙЦТЬ сов. разг. 1. кого, к кому
(подпустить) жибериу, коя бериу: ~ть
— 781 —
ПРИ
телёнка к корове бузауды сыйырга жибе-
риу; 2. кого (погнать) цууыу, шабыу; ~ть
коня атты шабыУ; 3. что и без доп. (при
раскрое) жиберицкиреу, узайтыу; ~ть
на швы тигиске жиберицкиреу; <> дождь
жауын цуйып жауды.
ПРИПУСТИТЬСЯ сов. разг, жортып
жури?, тез жууырыу, тез адымлап журиу;
-V бежать тез адымлап журип цашыу.
ПРИПУТАТЬ сов. разг. 1. что цосыу,
ядыиан шыгарып айтыу, ойдан айтыу;
небылицы в рассказ етириклерди
гуррицге цосып айтыу; 2. кого-что, во что
(замешать) араластырыу, цосыу.
ПРИПУТЫВАТЬ несов. см. припутать.
ПРИПУКАТЬ несов. см. припухнуть.
ПРИПУХЛОСТЬ ж. кишкене исик, сэл
исип кеткен л и к.
ПРИПУХЛЫЙ прил. исицкиреген, азы-
рак, искен.
ПРИПУХНУТЬ сов. исицкиреу, азырац
иси^.
ПРИРАБАТЫВАТЬ несов. см. прирабо-
тать.
ПРИРАБОТАТЬ сов. что, чего цосымша
ислеп табыу.
ПРИРАБОТОК м. цосымша табыс, кел-
денен табыс.
ПРИРАВНИВАТЬ I несов. см. прирав-
нять.
ПРИРАВНИВАТЬ II несов. см. приров-
нять.
ПРИРАВНИВАТЬСЯ несов. см. прирав-
няться.
ПРИРАВНЯТЬ сов. кого-что, к кому-чему
гецлеу, тецлестириу, барабарластырыу,
гецгери^.
ПРИРАВНЯТЬСЯ сов. к кому-чему, разг.
гецлениу, тецлесиу, барабарланыу, тец-
герилиУ.
ПРИРАСТАТЬ несов. см. прирасти.
ПРИРАСТИ сов. 1. к чему (срастись,
приживиться) биригип есиу, цоса есиу,
гутыу, питип кетиу; 2. (увеличиться в коли-
честве) есиу, кебейиу, цосылыу, артыУ.
ПРИРАСТИТЬ сов. что бириктирип
есириу, цоса есириу, туттырыу, питип
кетиУ; ~ пересаженную кожу жамап ен-
дирилген терини туттырыу.
ПРИРАЩЁНИЕ с. 1. (действие) бири-
гип есиу, цоса есиу, тутыу, питип кетиу;
2. (увеличение, прибавление) есиу, кебейиу,
цосылыу, артыу.
ПРИРАЩИВАТЬ несов. см. прирастить.
ПРИРЕВНОВАТЬ сов. кого, к кому цыз-
ганыу, кунлеу, иши тарлыц етиу.
ПРИРЕЗАТЬ сов. 1. кого, разг, (умерт-
вить) сойыу, бауызлау; ~ овцу цой сойыу;
2. что, чего (прибавить) белип цосыу, кесип
цосыу, белип бериу; ~ к огороду участок
земли огородца жер участкасын белип
бериу.
ПРИРЕЗАТЬ несов. см. прирезать.
ПРИРЕЗЫВАТЬ несов. см. прирезать.
ПРИРЕЧНЫЙ прил. дэрьяныц жанын-
цагы, дэрьяныц цасындагы.
ПРИРИСОВАТЬ сов. кого-что сууреттиц
питпеген жерин салыу, суУретти питирип
гас лау.
ПРИРИСОВЫВАТЬ несов. см. пририсо-
вать.
ПРИРОВНЯТЬ сов. что тегислеу, бир
тегис етиу; ~ створки двери жарма
цапыныц бир цапталын тегислеу.
ПРИР0Д1|А ж. 1^тэбият, жаратылыс;
южная ~а тусликтиц тэбияты; на лоне ~ы
тэбият цушагында; явление ~ы тэбияттыц
цубылыслары; живая ~а жанлы жараты-
лыс; 2. (натура, характер) туп тамыры,
негизи; он по ~е добрый человек ол негя-
зинен ац кеуил адам; <> в ~е вещей тэбий-
гый нэрсе; от ~ы тууылганнан; глухой от
~ы иштен тууылган герец, иштен болган
герец.
ПРИРОДНЫ ||Й прил. тэбийгый; ~е бо-
гатства тэбийгый байлыцлар; ~й талант
тэбийгый талант; ~й ум тэбийгый ацыл.
ПРИРОЖДЁННЫЙ прил.... болып тууыл-
ган; ~ музыкант музыкант болып тууыл-
ган.
ПРИРОСТ м. саны есиу, кебейиу, артыу,
цосылыу; ~ населения халыцтьщ саныныц
есиуи; ~ поголовья скота малдыц бас
саныныц есиуи.
ПРИРУЧАТЬ несов. см. приручить.
ПРИРУЧЁНИЕ с. цолга уйретиу.
ПРИРУЧЁННЦЫЙ 1. прич. от приру-
чить; 2. прил. цолга уйретилген; ~ая бел-
ка цолга уйретилген тийин.
ПРИРУЧИТЬ сов. кого цолга уйретиу.
ПРИРУЧИТЬСЯ сов. цолга уйрениу.
ПРИСАЖИВАТЬСЯ несов. см. присесть 2.
ПРИСАСЫВАТЬСЯ несов. см. присо-
саться.
ПРИСВАИВАТЬ несов. см. присвоить.
ПРЙСВИСТ м. ысцырык; петь с ~ом
ыскырып нама айтыу.
ПРИСВИСТНУТЬ сов. и однокр. ысцы-
рып жибериу.
ПРИСВИСТЫВАТЬ несов. 1. (посвисты-
вать) ара-тура ысцырыу; 2. (говорить
с присвистом) ысцырыц шыгарып сейлеу.
ПРИСВОЕНИЕ с. 1. (захват) езиникине
айландырыу, меншиклеу; ~ чужого иму-
щества биреудиц мулкин езиникине айлан-
дырыу; 2. бериу; ~ звания Героя Совет-
ского Союза Советлер Союзыныц К,ахар-
маиы атагыи бериу.
ПРИСВОИТЬ сов. 1. кого-что (завла-
деть) езиникине айландырыу, меншиклеу;
2. что, кому-чему бериу; ~ звание Героя
Социалистического Труда Социалистлик
Мийнеттиц Кадарманы атагын бериу.
ПРИСЕДАНИЕ с. дизе бугип отырыу,
журесинен отырыу.
ПРИСЕДАТЬ несов. 1. см. присесть 1;
2. (пои ходьбе) дизени бугип журиу.
ПРИСЕСТ м.: в один ~ разг, бир отыр-
ганда, бир отырыста.
ПРИСЦЁСТЬ сов. 1. дизе бугип отырыу,
журесинен отырыу, отыра цалыу; ~ёсть
от испуга цоркцанынан отыра цалыу;
2. (на короткое время) азырац отырыу, сэл
отырыццырау; ~ядьте иа минутку! бир
минуттай отырыццырац!
ПРИСКАЗКА ж. ертек басы.
ПРИСКАКАТЬ сов. 1. секирнп келиу,
цэккелеп келиу; ~ на одной ноге бир аягы
ПРИ
— 782 —
менен цэккелеп келиу; 2. (на лошади)
шауып келиу, шауып жетиу; 3. разг,
(быстро приехать, прийти) тез жетип
келиу.
ПРИСКАКИВАТЬ несов. 1. см. приска-
кать; 2. разг, (припрыгивать) секирип-
-секирип тусиу, ыртып-ыргып тусиу.
ПРИСКОРБИЦЕ с. цайгы, г;айрырыу,
муц, аза; с ~ем цайгылы турде; к
цайгылы ту pre.
ПРИСКОРБНЫЙ прил. цайгылы, мун-
лы, азалы; ~ случай цайгылы уацыя.
ПРИСКУЧИВАТЬ несов. см. прискучить.
ПРИСКОЧИТЬ сов. жалыцтырыу, ишин
писириу.
ПРИСЛАЦТЬ сов. 1. что жибериу; мне
~ли книги маган кнтап жибериптн; ~ть
письмо по почте почта арцалы хат жибе-
риу; 2. кого-что, за кем-чем жибериу,
жиберип хабар алдырыу; ~ть машину
за кем-л. биреудиц изинен машина жибе-
рип хабар алдырыу; меня ~л к вам отец
экем мени сизге жиберди.
ПРИСЛОВЬЕ с. нацыл сез, тымсал сез.
ПРИСЛОНИТЬ сов. кого-что, к чему
суйеу, суйеп цойыу.
ПРИСЛОНИТЬСЯ сов. к чему суйениу,
суйеннп турыу.
ПРИСЛОНЯТЬ несов. см. прислонить.
ПРИСЛОНЯТЬСЯ несов. см. присло-
ниться.
ПРИСЛУГА ж. 1. уст. (служанка) хыз-
метши цаял; 2. собир. уй хызметшилери;
3. собир. воен, хызметшилер; орудийная ~
топ хызметшилери.
ПРИСЛУЖИВАТЬ несов. кому, уст. хыз-
мет етиу, хызмет цылыу, кутиу; ~ за сто-
лом столда тамац ншкенде хызмет етиу.
ПРИСЛУЖИВАТЬСЯ несов. презр. хыз-
мет етип жагыныу, жарамсацланыу.
ПРИСЛУЖНИК м. 1. уст. (слуга) хыз-
метши адам, малай; 2. презр. жагымпаз,
жарамсац.
ПРИСЛУЖНИЦА женск. от прислужник.
ПРИСЛУЖНИЧЕСКИЙ прил. презр. хыз-
мет етип жагыныушы, жарамсацланыу-
шы.
ПРИСЛУЖНИЧЕСТВО с. презр. хызмет
етип жагыныушылыц, жарамсацланыу-
шылыц.
ПРИСЛУШАТЬСЯ сов. к кому-чему
1. цулац салыу, тыцлау, цулац салып
тыцлау, дыццат пенен тыцлау; ~ к шороху
дыбысца цулац салып тыцлау; 2. перен.
цулац салыу, цулац цойыу, тыцлау,
кеуил белну; ~ к советам друга достыныц
кецесине цулац салыу, достыныц кецесин
тыцлау.
ПРИСЛУШИВАТЬСЯ несов. см. прислу-
шаться.
ПРИСМАТРИВАТЬ несов. см. присмот-
реть.
ПРИСМАТРИВАТЬСЯ несов. см. присмо-
треться.
ПРИСМИРЕТЬ сов. жууасыу, басылыу,
тынышланыу.
ПРИСМОТР м. царау, сер салыу, кез-
-цулац болыу, кез жибериу; оставить без
~а цараусыз цалдырыу; находиться под
чьим-л. ~ом биреудиц царамагында болыу,
биреудиц царауында болыу.
ПРИСМОТРЕТЬ сов. 1. за кем-чем кез
салыу, сер салыу, царау; ~ за детьми
балаларга царап турыу; 2. кого-что, разг,
(подыскать, наметить) царастырыу, ца-
йымластырыу.
ПРИСМОТРЕТЬСЯ сов. к кому-чему и без
доп. 1. (всмотреться) аныцлап царау,
тигилип царау; 2. (освоиться, привыкнуть)
уйренисиу, танысыу; кез уйрениу (к тем-
ноте)-, ~ к работе иске уйренисиу.
ПРИСНИТЬСЯ сов. кому тусине ениу,
тусине кириу.
ПРИСОВОКУПЙТЬ сов. что 1. (при-
соединить) цосыу, тиркеу; ~ протокол
к делу делога протоколды тиркеу; 2. (ска-
зать в добавление) цосып айтыу, цосып
айтып цойыу.
ПРИСОВОКУПЛЯТЬ несов. см. присо-
вокупить.
ПРИСОЕДИНЕНИЕ с. 1. (соединение)
цосыу, бириктирну, цосылыу, биригиу;
2. (причисление) жатцарыу, цатарына кир-
гизиу; есаплау; 3. эл. жалгастырыу, тутас-
тырыу (сымды).
ПРИСОЕДИНИТЬ сов. 1. что (соединить
с чем-л.) цосыу, бириктирну; 2. кого-что
(причислить) жатцарыу, цатарына кир-
гизиу; есаплау; 3. эл. жалгастырыу, тутас-
тырыу; ~ провод к электрической сети
проводты Электр тарауына тутастырыу.
ПРИСОЕДИНИТЬСЯ сов. к кому-чему
1. цосылыу, биригиу; ~ к гуляющим цыды-
рып жургенлерге цосылыу; 2. цосылыу,
цууатлау; ~ к общему мнению кепшилик-
тиц пикирине цосылыу.
ПРИСОЕДИНЯТЬ несов. см. присоеди-
нить.
ПРИСОЕДИНЯТЬСЯ несов. см. присое-
диниться.
ПРИСОСАТЬСЯ сов. к кому-чему 1. со-
рыу, жабысыу, жабысып сорыу; 2. перен.
разг, (втереться в какую-л. среду) хийле-
керлик пенен кирип алыу.
ПРИСОСКА ж., ПРИСОСОК м. сорыушы
(паразит есимликлердиц я гейпара х,айуан-
лардыц денесинде болады).
ПРИСОХНУТЬ сов. к чему жабысып
цатып цалыу, жабысып кеуип цалыу.
ПРИСПЕВАТЬ несов. см. приспеть.
ПРИСПЁНТЬ сов. разг, болыу, жетиу,
келиу; ~ло время ехать кететугын уацыт
болды.
ПРИСПЕШНИК м. жалпылдац, шабарман.
ПРИСПЕШНИЦА женск. от приспеш-
ник.
ПРИСПЕ1ЧИ ЦТЬ сов. кому, безл. прост.
жудэ керек болыу, дыстаулы болыу;
ему ~ло сейчас же ехать оныц тап цэзир
кеткиси келди, оныц цэзир кетиуи жудэ
керек болды.
ПРИСПОСАБЛИВАТЬ несов. см. при-
способить.
ПРИСПОСАБЛИВАТЬСЯ несов. см. при-
способиться.
ПРИСПОСОБИТЬ сов. кого-что ылайыц-
ластырыу, долайластырыу, бейимлести-
риу, ыцгайластырыу, ийкемлестириу.
— 783 —
ПРИ
ПРИСПОСОБИТЬСЯ сов. к кому-чему
ылайыцласыу, цолайласыу, бейнмлесиу,
ыцгайласыу, ийкемлесиу; ~ к новым усло-
виям жаца жагдайларга бейнмлесиу.
ПРИСПОСОБЛЕНЕЦ м. еки жузли адам,
турацсыз адам, еки жацлы адам.
ПРИСПОСОБЛЕНИЕ с. 1. (действие)
ылайыцластырыу, цолайластырыу, бейим-
лестириу, ыцгайластырыу, ийкемлестирну;
ылайыцласыу, цолайласыу, бейнмлесиу,
ыцгайласыу, ийкемлесиу; ~ растения
к новому климату есимликти баска клнмат-
ца ыцгайластырыу; 2. эсбап, цурал, меха-
низм; регулировочное ~ тэртнплейтугын
эсбап.
ПРИСПОСОБЛЕННОСТЬ ж. ылайыц-
ласыушылык, колайласыушылык, бейим-
лесиушилик, ыцгайласыушылык; ~ орга-
низма к окружающей среде органнзмннц
дегеректеги жагдайга бейимлесиушилнги.
ПРИСПОСОБЛЕННЫЙ прил. цолайлас-
кан, ийкемлескен.
ПРИСПОСОБЛ£НЧЕСК1!ИЙ прил. еки
жузлн, турацсыз, еки жаклы; ~ая поли-
тика еки ижузлн снясат, тыянаксыз сня-
сат.
ПРИСПОСОБЛЕНЧЕСТВО с. екн жуз-
лилик, тураксызлык, еки жаклылык.
ПРИСПОСОБЛЯЕМОСТЬ ж. ылайык-
ласкышлык, колайласкышлык, бейнмлес-
кишлик, ьщгайласцышлык.
ПРИСПОСОБЛЯТЬ несов. см. приспо-
собить.
ПРИСПОСОБЛЯТЬСЯ несов. см. при-
способиться.
ПРИСПУСКАТЬ несов. см. приспустить.
ПРИСПУСКАТЬСЯ несов. см. приспу-
ститься.
ПРИСПУСТИТЬ сов. что темен тусирну,
азырац тусирицкиреу; ~ флаг жалауды
темен тусириу.
ПРИСПУСТЙТЬСЯ сов. сэл темен туснц-
кнреу, азырац теменленкнреу.
ПРИСТАВ м. уст. пристав (патша
Россиясында— жергиликли полицияныц
начальниги)', частный ~ участкалыц при-
став.
ПРИСТАВАНИЕ с. 1. (действие) жабы-
сыу, жабысып цалыу; 2. (назойливое обра-
щение) тынышын алыу, мазасын алыу.
ПРИСТАВАТЬ несов. см. пристать 1—4.
ПРИСТАВИТЬ сов. 1. что, к чему тацап
цойыу, жацын цойыу, суйеп цойыу, тнреп
цойыу; ~ стол к окну столды терезеге тацап
цойыу; 2. что, к чему (прислонить)
суйеу, суйеп цойыу; ~ лестницу к окну
зэцгини терезеге суйеп цойыу; 3. что (на-
ставить) цосыу, цосып тигиу, жалгау;
4. кого-что, разг, (для надзора, ухода
и т. п.) сер салып турыуга цойыу, царап
турыуга цойыу.
ПРИ СТАВКА ж. грам. приставка (тубир
алды цосымта).
ПРИСТАВЛЯТЬ несов. см. приставить.
ПРИСТАВЬ ЦОЙ прил. косымша цойыл-
ган, цапталына орналастырган; ~ые сту-
лья цосымша цойылган стуллар; ~ая лест-
ница цапталына орналастырылган зэцги.
ПРИСТАВОЧНЫЦЙ прил. грам. при-
ставкалы; ~е глаголы приставкалы фейил-
лер.
ПРИСТАЛЬНО нареч. тигнлнп; ~ смот-
реть на кого-л. биреуге тигилип царау.
ПРЙСТАЛЬНЦЫЙ прил. тигилип; ~ый
взгляд тнгилип царау; <> ~ое внимание
эбден кеунл белиу, эбден дыццат аударыу.
ПРИСТАНИЩЕ с. пана.
ПРИСТАНЦИОННЫЙ прил. станциянын
цасындагы, станцияныц жанындагы.
ПРИ СТАНЬ ж. жатые; пассажирская ~
пассажнрлер жагысы; <>- тихая ~ оцаша
жер, аулац жер.
ПРИСТАЦТЬ сов. 1. к кому-чему (прилип-
нуть) жабысыу, жабысып цалыу; к одежде
~ла грязь кнйнмге балшыц жабысты;
2. к кому-чему, разг, цоймау, жаздырмау,
тынышын бермеу, мазасын алыу, жабы-
сыу; ~ть с вопросами сораулар берип маза-
сын алыу, сауаллар берип цоймау; 3. к ко-
му-чему (присоединиться) цосылыу, уйир
болыу, бирнгиу; ериу, изннен ерип цал-
мау (о животных)- к нам ~ла собака биз-
лердиц нзимизден бир нйт ерип цалмады;
4. к чему (причалить—о судне) келип
тоцтау, жагага тоцтау; 5. безл. разг, ке-
лиспеу, жарамау, болмау; не ~ло вам
так говорить енз бундай деп айтыуга
болмайды; <> ~ть с ножом к горлу жаныи
алыу, цоймау.
ПРИСТЕГАТЬ сов. что ирилеп тигиу,
сырыу; ~ подкладку астар ды сырыу.
ПРИСТЁГИВАТЬ I несов. см. присте-
гать.
ПРИСТЁГИВАТЬ II несов. см. пристег-
нуть.
ПРИСТЕГНУТЬ сов. что илдириу, кадау.
ПРИСТЕЖНОЙ прил. разг, алмалы-сал-
малы; ~ воротнйк алмалы-салмалы жага.
ПРИСТОЙНЦЫЙ прил. эдепли, тэртип-
ли, жаксы; ~ое поведение эдеплн журис-
-турыс.
ПРИСТРАИВАТЬ несов. см. пристроить.
ПРИСТРАИВАТЬСЯ несов. см. при-
строиться.
ПРИСТРАСТИЕс. 1. (влечение) цумарлыц,
цэуеелнк, цызыгыушылыц; ~ к чтению
китап оцыуга хэуеелнк; 2. (предвзятое
отношение)' эдилсиз, эдилензлнк, наду-
рыслыц; относиться с ~м к кому-л. эдил-
сиз цатнасыц жасау; <> допрос с ~м 1) азап-
лап тергеу; 2) шутл. (придирчивые расспро-
сы) асыцпай copay, езбелеп copay.
ПРИСТРАСТИТЬ сов. кого, к чему цумар-
ландырыу, хэуеслендирну, цызыцтырыу.
ПРИСТРАСТИТЬСЯ сов. к чему цумар-
ланыу, хэуесленну, цызыгыу; ~ к чтению
оцыуга цызыгыу.
ПРИСТРАСТНО нареч. эдилсиз, наду-
рыс; ~ относиться к кому-л. биреуге
эдилсиз царау.
ПРИСТРАСТНОСТЬ ж. см. пристрас-
тие 2.
ПРИСТРАСТНЦЫЙ прил. эдилсиз, наду-
рыс; ~ое мнение надурыс пнкир; ~ое
отношение к кому-л. биреуге эдилсиз
царау.
ПРИСТРАЧИВАТЬ несов. см. пристро-
чить.
ПРИ
— 784 —
ПРИСТРЁЛИВАТЬ I несов. см. пристре-
ЛИТЬ.
ПРИСТРЁЛИВАТЬ II несов. см. пристре-
лять.
ПРИСТРЕЛИВАТЬСЯ несов. см. пристре-
ляться.
ПРИСТРЕЛИТЬ сов. кого атыу, атып
елтириу.
ПРИ СТРЕЛКА ж. воен, сынап атып
кериу, атып кериу.
ПРИСТРЕЛЯТЬ сов. что, воен, сынап
атып керну, атып кериу; ~ орудие топты
атып кериу.
ПРИСТРЕЛЯТЬСЯ сов. воен, атып цара-
уылга туурыланыу, атылып керилиу.
ПРИСТРОИТЬ сов. 1. что (построить
дополнительно) жалтап салыу, цурап салыу;
2. кого-что (устроить) орынластырыу,
киргизиу; ~ кого-л. на работу жумысда
орынластырыу; 3. кого-что, к кому-чему
косы?, тиркеу, дизиу, косып тиркеу,
косып дизиу; ~ второй взвод к третьему
екинши взводты ушинши взводка косып
тиркеу.
ПРИСТРОИЦТЬСЯ сов. разг. 1. (на рабо-
ту и т. п.) орналасыу, кириу; 2. орнала-
сыу, жайласыу; спать он ~лся на сундуке
ол уйыдлау ушын аршанын устине жай-
ласты.
ПРИСТРОЙКА ж. 1. (действие) жалгап
салыу, курап салыу; 2. (постройка) уй
капталынан салынган жай, жалгап салын-
гаи жай.
ПРИСТРОЧИТЬ сов. что, к чему тигиу,
тигип шыгыу, бир жургизип етиу.
ПРИСТРУНИВАТЬ несов. см. приструнить.
ПРИСТРУНИТЬ сов. кого, разг, жен-
ге салыу, женге тусириу, дузеу.
ПРИСТУКНУТЬ сов. 1. чем и без доп.
тык еттириу, урып жибериу; 2. кого-что,
прост, (убить) елтириу.
ПРЙСТУП м. 1. кужим, топылыс; взять
город ~ом калаиы кужим менен алыу;
2. тутыу; сердечный ~ журектен тутыу;
~ кашля жетел тутыу; ~ы смеха кул-
киниц тутыуы; <> ~у нет 1) (к чему-л.)
жудэ кымбат, туттырмайды; 2) (к кому-л.)
жанына жолауга мумкин емес.
ПРИСТУПАТЬ несов. см. приступить.
ПРИСТУПАТЬСЯ несов. см. присту-
пйться. 1
ПРИСТУПИТЬ сов. 1. к чему кирисиу,
баслау, айланысыу; ~ к работе иске
кирисну, жумысда кирисиу; 2. к кому-чему,
уст. (близко подойти) жадынлау, жакын
келиу; ~ к городу далага жакын келиу;
3. к кому, уст. (с просьбами и т. п.) изинен
далмау, мийин жеу.
ПРИСТУПИТЬСЯ сов. разг, жанына
барыу, дасына барыу, жадын келиу; к не-
му не ~ оныц жанына жолай алмай-
сац.
ПРИСТУПКА ж., ПРИСТУПОК м. разг.
басдыш, текше.
ПРИСТЫДИТЬ сов. кого уялтыу, уялтып
таслау.
ПРИСТЯЖКА ж. 1. (вид запряжки)
дапталдаи ат жегиу; 2. (пристяжная
лошадь) капталдан жегилген ат.
ПРИСТЯЖНОЙ прил. 1. (идущий в при-
стяжке) дапталына жегилген; 2. в знач.
сущ. ж. пристяжная капталдан жегилгев
ат.
ПРИСУДИ ЦТ Ь сов. 1. кого, к чему
(приговорить) куким етиу, куким шыга-
рыу; ~ть к штрафу штраф телеуге дуким
етиу; наследство ~лн ему мийрас мулк
оган куким етилди; 2. что, кому-чему бе-
риу, уйгарыу; ~ть первую премию биринши
сыйлыдты бериу, биринши сыйлыд бериуге
карар шыгарыу.
ПРИСУЖДАТЬ несов. см. присудйть.
ПРИСУЖДЕНИЕ с. бериу, уйгарыу;
~ учёной степени илнмий дэреже бериу.
ПРИСУТСТВЕННЦЫЙ прил. уст. хыз-
мет..., ис...; ~ый день хызмет куни, ис ку-
ни; <> ~ое место мэкеме.
ПРИСУТСТВИЦЕ с. 1. болыу, бар болыу;
датнасыу, ишинде болыу; кезинше, кез
алдында; в ~и всех кэммениц кез алдында;
2. уст. (учреждение) мэкеме; <> ~е духа
саспау, албырамау.
ПРИСУТСТВОВАТЬ несов. болыу, кат-
насыу; ~ на собрании жыйналыста бо-
лыу.
ПРИСУТСТВУЮЩИЙ 1. прич. от при-
сутствовать; 2. в знач. сущ. мн. присут-
ствующие датнасыушылар.
ПРИСУЩИЦЙ прил. езине тэн болган;
с ~м ему юмором езине тэн болган кул-
диргилик пенен.
ПРИСЧИТАТЬ сов. кого-что артык есап-
лау, косып есаплау.
ПРИСЧИТЫВАТЬ несов. см. присчитать.
ПРИСЫЛАТЬ несов. см. прислать.
ПРИСЫЛКА ж. жибериу.
ПРИСЫПАТЬ сов. 1. что, чего, разг,
(прибавить) салып досыу, себелеп досыу;
2. что, чем (посьтать) себелеу, себиу;
~ пудрой пудра себелеу.
присылать несов, см. присыпать.
ПРИСЫПКА ж. 1. (действие) себелеу,
себиу; 2. (порошок) унтад; детская ~
балалар ушын унтад.
ПРИСЫХАТЬ несов. см. присохнуть.
ПРИСЯГЦА ж. ант; привестй к ~е аит
бердириу; принять ~у ант етиу, ант бериу.
ПРИСЯГАТЬ несов. см. присягнуть.
ПРИСЯГНУТЬ сов. кому-чему ант бериу,
ант ишиу.
ПРИСЯЖНЫЦЙ прил. 1. разг, (постоян-
ный) мудамгы, бэрдулла; ~й рассказчик
гуррицпаз, гуррицшил; 2. в знач. сущ. м.
присяжный присяжный заседатель; суд
~х присяжный заседательлер датнасдан
суд; <0> ~й поверенный уст. адлаушы, адво-
кат (патша Россиясында).
ПРИТАИТЬСЯ сов. жасырыныу, жасы-
рынып турыу.
ПРИТАПТЫВАТЬ несов. см. притоптать.
ПРИТАСКИВАТЬ несов. см. притащить.
ПРИТАСКИВАТЬСЯ несов. см. прита-
щйться.
ПРИТАЧАТЬ сов. что бугип тигиу,
дайырып тигиу.
ПРИТАЧИВАТЬ несов. см. притачать.
ПРИТАЩЙТЬ сов. кого-что суйреп алып
келиу, суйреп жеткериу, суйреп экелиу.
— 785 —
ПРИ
ПРИТАЩЙТЬСЯ сов. разг, зорга келиу, ।
сунрелип жетну.
ПРИТВОРЙТЬ сов. что азырац жабыу,
сэл жабыу', жабыццырау, сэл цаусырыу;
~ дверь цапыны сэл жабыу.
ПРИТВОРЯТЬСЯ I сов. (неплотно за-
крыться) шала жабылыу.
ПРИТВОРИТЬСЯ II сов. кем и без доп.
(прикинуться) жегилик етиу, етирик етиу,
жалган етиу, жэдирейлик цылыу, жэдигей-
лениу; ~ глухим етирик герец болыу; ~
спящим жорта уныцларан болыу.
ПРИТВОРНЫЙ прил. жеги, етирик,
жалган, жорта; ~ смех етирик кулкн.
ПРИТВОРСТВО с. жегнлик, етнрик-
шилик, жэдигейлик, жалганлыц, жор-
талыц, хийлекерлик.
ПРИТВОРЩИК м, жеги, хийлекер.
ПРИТВОРЩИЦА женск. от притвор-
щик.
ПРИТВОРЯТЬ несов. см. притворить.
ПРИТВОРЯТЬСЯ I несов. см. притворить-
ся I.
ПРИТВОРЯТЬСЯ II несов. см. притво-
риться 11.
ПРИТЕКАТЬ несов. см. притечь.
ПРИТЕРПЕТЬСЯ сов. к чему и без доп.,
разг, шыдау, уйРенисиУ> шыдам бериу;
~ к боли ауырыута шыдам бериу.
ПРИТЁРТЦЫЙ прил. тыгыз баратугын,
тыгыз жабылатугын; ~ая пробка тыгыз
баратугын тырын.
ПРИТЕСНЕНИЕ с. 1. (действие) цысыу,
жэбирлеу, цуудалау, шетлетиу; 2. (угне-
тение) цысым, цысымшылыц, жэбир,
жэбирлик, шетлетиушилик, езиушилик.
ПРИТЕСНЙТЕЛЬ м. цысым керсетиуши,
жэбнрлеуши, шетлетнуши, езиуши.
ПРИТЕСНЙТЬ сов. см. притеснять.
ПРИТЕСНЯТЬ несов. кого-что цысыу,
жэбирлеу, цуудалау, шетлетиу.
ПРИТЦЁЧЬ сов. агыу, агып жетиу,
агып жацынлау; вода ~екла к дому суу
жайга агып жацынлады.
ПРИТЙСКИВАТЬ несов. см. притис-
нуть.
ПРИТИСНУТЬ сов. кого-что, к чему,
разг, цысыу, цысып тастау, тыгыу, тыгып
тастау.
ПРИТИХАТЬ несов. см. притихнуть.
ПРИТЙХЦНУТЬ сов. 1. (умолкнуть)
сес шыгармау, ундемеу, тым-тырыс болыу;
дети ~лн балалар тым-тырыс болды;
2. (утихнуть) пэсейиу, тынышайыу,
басылыу; ветер ~ самал пэсейди.
ПРИТКНУТЬ сов. что 1. разг, (кое-как
положить) цойыу, жайгастырыу; 2. перен.
(пристроить кого-л.) орынластырыу.
ПРИТКНУТЬСЯ сов. 1. разг, (примо-
ститься) еплеп жайгасыу; 2. перен. (уст-
роиться) орынласыу.
ПРИТОК м. 1. (прилив) агыс; келиу,
кириу; цосылыу; ~ воздуха цауаныц агы-
сы; ~ крови цан келиуи; 2. кетер ицкилик;
почувствовать в себе ~ сил езинде гай-
рат кетерицкнлигин сезиу; 3. геогр. тар-
мац, сала; Ока—~ Волги Ока—Волга-
ньщ тармагы.
ПРЙТОЛОКА ж. мацлайша, жацлау.
50 русско-каракалпакский сл.
ПРИТОМ союз присоед. соныц менен
катар, оныц устине.
ПРИТбН м. бузыц ис цордасы, жииаят-
шылар орны.
ПРИТОПНУТЬ сов. и однокр. аягын
косып тапылдатыу.
ПРИТОПТАТЬ сов. что басыу, женишиу,
басып тегислеу; ~ землю жерди басып
тегислеу.
ПРИТОПЫВАТЬ несов. 1. см. притоп-
нуть; 2. (в такт чему-л.) аяц цосыу.
ПРИТОРАЧИВАТЬ несов. см, прнторо-
чйть.
ПРИТОРНОСТЬ ж. 1. журек алдырмау-
шылыц, жацпайтугынлыц (аса ширели
я майлы); 2. перен. (слащавость) аса жа-
гымпазлылыц.
ПРЙТОРН цый прил. 1. (слишком слад-
кий, жирный) журек алмайтугын, жац-
пайтугын; 2. перен. (слащавый) аса жа-
рымпазлы; ~ая улыбка аса жагымпазлы
кули шырай.
ПРИТОРОЧЙТЬ сов. что цанжыга ме-
нен тацыу, бектериу, цапталына бай-
лау.
ПРИТРАГИВАТЬСЯ несов. см. притро-
нуться.
ПРИТРОНУТЬСЯ сов. к кому-чему 1. (до-
тронуться) тийип кетиу, цол тийгизиу;
2. (попробовать, отведать) татып кериу,
дэмин кериу, жеп кериу.
ПРИТУПИТЬ сов. что 1. етпейтугын
етиу, жузин цайтарыу; ~ топор балтаны
етпейтугын етиу; 2. перен. пэсейтиу, кемей-
тиу, нашарлатыу, теменлетиу; ~ зрение
кернуди теменлетиу; ~ память знйрек-
лигин теменлетиу.
ПРИТУПЙЦТЬСЯ сов. 1. (затупиться)
етпейтугын болыу, жузи цайтыу; 2. перен.
пэсейиу, кемиу, нашарланыу, теменле-
ниу; слух у него ~лся оныц еситиуи
нашарланды.
ПРИТУПЛЕНИЕ с. 1. (чего-л. острого)
етпеу, жузи цайтыу; 2. перен. пэсейиу,
кемиу, нашарлау, теменлеу; ~ бдйтель-
ности цырарылыгыныц теменлеуи.
ПРИТУПЛЯТЬ несов. см. притупить.
ПРИТУПЛЯТЬСЯ несов. см. притупиться.
ПРИТУХАТЬ несов. см. притухнуть.
ПРИТУХНУТЬ сов. разг, сене баслау,
пэсейну, еше баслау.
ПРИТУШЙТЬ сов. что, прост, сендириу,
пэсейтиу, еширну.
ПРИТЧА ж. тымсал, астарлы гуррнц;
что за бул цандай тусиниксиз нэр-
ПРИТЯГАТЕЛЬНЦЫЙ прил. езине тар-
тыушы, езине тартатугын, цызыцтыратугын;
~ая сила музыки музыканыц езине тар-
тыу шы куши.
ПРИТЯГИВАТЬ несов. 1. см. притянуть;
2. перен. (располагать к себе) езине тартыу,
цызыцтырыу.
ПРИТЯЖАТЕЛЬНЦЫЙ прил. грам.: ~ое
местоимение тартым алмасыгы; ~ые при-
лагательные тартым келбетлиги.
ПРИТЯЖЁНИЦЕ с. тартыу, тартым,
езине тартыу; закон земного ~я жердин
езине тартыу нызамы.
ПРИ
— 786 —
ПРИТЯЗАНИЦЕ с. 1. тырысыушылыц,
умтылыушылыц, талапланыушылыц; ~е
на первое место биринши орынды алыуга
умтылыушылыц; 2. (претензия) орынсыз
талап етиушнлик, женснз талап етиушилик;
чрезмерные ~я аса орынсыз талап етиуши-
лнклер.
ПРИТЯЗАТЕЛЬНЫЙ прил. тырысату-
сын, умтылатурын, талапланатугын, хэ-
рекетленетугын.
ПРИТЯЗАТЬ несов. на что 1. тырысыу,
умтылыу, талапланыу; ~ на первенство
бириншиликке умтылыу; 2. орынсыз талап
етиу, женсиз умтылыу; ~ на остроумие
шешенликке женсиз умтылыу.
ПРИТЯНУТЬ сов. 1. кого-что, к кому-че-
му (подтащить) тартыу, тартып экелиу,
тартып жацынлатыу; 2. кого-что, к чему,
перен. разг, (привлечь) тартыу; ~ к ответу
жууапца тартыу; ~ за волосы орынсыз
пайдаланыу, тийкарсыз пайдаланыу.
ПРИУКРАСИ||ТЬ сов. что 1. (немного
украсить) азырак безеу, цэсемлеу; 2. перен.
мацтаццырап айтыу, цосыццырап айтыу;
в своём рассказе он кое-что ~л ол ези-
ниц гуррнцинде бир нэрселерди цосыц-
цырап айтты.
приукрашивать несов. см. приукра-
сить.
ПРИУМЕНЬШАТЬ несов. см. приумень-
шить.
ПРИУМЕНЬШЕНИЕ с. бираз кемитиу,
азайтыццырау.
ПРИУМЕНЬШИТЬ, ПРИУМЕНЬШИТЬ
сов. что бнраз кемитиу, азайтыццырау.
ПРИУМНОЖАТЬ несов. см. приумно-
жить.
ПРИУМНОЖАТЬСЯ несов. см. приумнб-
житься.
ПРИУМНОЖЕНИЕ с. кебейтиу, артты-
рыу.
ПРИУМНОЖИТЬ сов. что кебейтиу,
арттырыу; ~ колхозные доходы колхоз-
дын. кирислерин кебейтиу.
ПРИУМНОЖИТЬСЯ сов. кебейтилиу,
арттырылыу.
ПРИУМОЛКАТЬ несов. см. приумолк-
нуть.
ПРИУМОЛКНУТЬ сов. разг, сес шыгар-
мау, ундемей калыу, сейлемеу калыу.
ПРИУНЫТЬ сов. цапаланыу, цайгы ба-
сыу, муцайыу, кеунлсизлениу.
ПРИУРОЧИВАТЬ несов. см. приурочить.
ПРИУРОЧИТЬ сов. что к чему туурылау,
туура келтириу, цабат келтириу; ~ отпуск
к началу осени отпускты гуздиц басына
туурылау.
ПРИУСАДЕБНЫЙ прил. уй капталы,
уй капталындаты, уй касындагы; ~ участок
уй капталы участкасы.
ПРИУТИХАТЬ несов. см. приутихнуть.
ПРИУТЙХЦНУТЬ сов. 1. сес шыгармау,
ундемеу, тым-тырыс болыу; дети ~ли бала-
лар тым-тырыс болды; 2. пэсейиу, тыны-
шайыу, басылыу; ветер ~ самал пэсейди.
ПРИУЧАТЬ несов. см. приучить.
ПРИУЧАТЬСЯ несов. см. приучиться.
ПРИУЧИТЬ сов. кого-что, к чему уйре-
тиу, эдетлендирну, кенликтириу, кенди-
риу; ~ ребёнка к порйдку баланы тэртипке
уйретиу.
ПРИУЧИТЬСЯ сов. к чему и с неопр.
уйрениу, эдетлениу, кенлигиу; ~ райо
вставать ерте турыуга уйрениу.
ПРИФРАНТИТЬСЯ сов. разг, безенип
кийиниу, салланыу, жасаныу.
ПРИФРОНТОВОЙ прил. фронттын. жа-
нындагы, фронттыц цасындагы.
ПРИХВАРЫВАТЬ несов. см. прихворнуть.
ПРИХВАСТНУТЬ сов. разг, мактанып
койыу.
ПРИХВАТЙЦТБ сов. разг. 1. кого-что,
чего (взять с собой) ези менен алып журиу,
ала журиу, ала кетну; 2. что (слегка при-
вязать) илип байлау, шала байлау; 3. что
сууыц алыу, сууыц урыу, сууыц шалыу;
мороз ~л цветы сууыц гуллерди урып
кетти.
ПРИХВАТЫВАТЬ несов. см. прихватить.
ПРИХВОРНУТЬ сов. разг, азырак наукас-
ланыу, ауырьщкырау, сэл сыркаула-
ныу.
ПРИХВОСТЕНЬ м. разг, жарамсак, жа-
гымпаз, дасмалкеш.
ПРИХЛЕБАТЕЛЬ м. разг, жууындыхор,
харам тамад.
ПРИХЛЕБАТЕЛЬНИЦА женск. от при-
хлебатель.
ПРИХЛЁБЫВАТЬ несов. что, разг, урт-
лап ишиу, уртлау;~ молоко сутти уртлап
ишиу.
ПРИХЛОПНУТЬ сов. разг. 1. что (за-
крыть со стуком) сарт еткизип жабыу,
таре еткизип жабыу; 2. кого-что (прище-
мить) цысып цалыу, цатты цысыу; ~
палец дверью бармацты цапыга цыецызып
алыу •
ПРИХЛОПЫВАТЬ несов. 1. см. прихлоп-
нуть; 2. разг, (в такт) шаппатлау, шаппа-
тын урыу; ~ в ладоши алацанын шаппат-
лап турыу.
ПРИХЛЫНУЦТЬ сов. 1. заулап атыу,
лацылдап атыу, цатты атыу, цуйылыу;
кровь ~ла к голове басына цаи цуйылды;
2. перен. бирден келиу, толып цалыу, бир-
ден толтырыу; толпа ~ла к площади ала-
ман майданга толып цалды.
ПРИХОД м. 1. (прибытие) келиу; ~ по-
езда поездыц келиун; 2. бухг, кирис; ~ и
расход кирис цэм шыгыс; 3. келиу; ~ к
власти хукимет басына келиу; 4. церк.
приход (православие ширкеуиниц теменги
шелкеми).
ПРИХОДИТЬ несов. см. прийти.
ПРИХ||ОДЙТЬСЯ несов. 1. см. прий-
тись; 2. кем и без доп. болыу; он мне годится
племянником ол мениц жнйеннм болады;
3. туура келиу; мне ~6дится ждать маган
кутиуге туура келеди.
ПРИХОДНЫЙ прил. бухг, кирис...; ~
ордер khjjhc ордери.
ПРИХОДОВАТЬ несов. что, бухг, кирис-
ке жазыу, кирис етиу.
ПРИХОДО-РАСХОДНЫЙ прил. бухг.
кирис-шыгыс...; ~ая книга кирис-шыгыс
дэптерн.
ПРИХОДСКИЙ прил. церк. приход... г
приходлык.
— 787 —
ПРИ
ПРИХОДЙЩЦИЙ 1. прич. от приходить;
2. прил. цатнап ислейтугын; ~ая домра-
ботница цатнап ислейтугын уй хызметши
хаял.
ПРИХОЖАНИН м. церк. ширкеу шел-
кеминин, агзасы.
ПРИХОЖАНКА женск. от прихожанин.
ПРИХбЖАЯ ж. дэлнз, кирерлик.
ПРИХОРАШИВАТЬ несов. кого-что жак-
сы кийиндириу, безеу, пардозлау, сылап-
-сыйпау.
ПРИХОРАШИВАТЬСЯ несов. жадсы кий-
иниу, безениу, пардозланыу, сылап-сый-
паныу.
ПРИХОТЛИВОСТЬ ж. 1. (капризность)
кербазлыц, тацлагышлыц, тацырцагышлыц;
2. (затейливость) эжайыплыц, цызыцлыц,
тац цаларлыц.
ПРИХОТЛЙВЦЫЙ прил. 1. (капризный,
разборчивый) кербаз, тацлагыш, тацшыл;
~ое растение тацлагыш есимлик; ~ый
характер кербаз минез; 2. (затейливый)
эжайып цызыц, тац цалгандай; ~ый узор
тац цалгандай нагыс.
ПРЙХОТЬ ж. тац цаларлыц, цэсийет,
кербазлыц.
ПРИХРАМЫВАТЬ несов. ацсаццырау,
азырац ацсау.
ПРИЦЁЛ м. 1. гезлеу, нышаналау, ны-
шанага алыу; линия ~а нышаналау сызы-
гы; взять на ~ кого-что-л. 1) гезлеу, ны-
шанага алыу; 2) перен. кеуил белиу, дыц-
цат аударыу; 2. (приспособление) царауыл,
прицел; оптический ~ оптикалыц прицел.
ПРИЦЕЛИВАНИЕ с. гезлеу, нышанага
алыу.
ПРИЦЕЛИВАТЬСЯ несов. см. прице-
литься.
ПРИЦЕЛИТЬСЯ сов. в кого* во что и без
доп. гезлеу, нышаналау, нышанага алыу.
ПРИЦЁЛ ЬНЦЫЙ прил. гезлеу..., ныша-
на..., гезлеуге арналган; ~ая линия гез-
леу сызыгы; ~ый огонь гезлеп атылган ок;
~ое приспособление гезлеуге арналган
асбап.
ПРИЦЕНИВАТЬСЯ несов. см. приценить-
ся.
ПРИЦЕНИТЬСЯ сов. к кому-чему, разг.
бахасын copay, бахасын билну.
ПРИЦЁП м. 1. (действие) тиркеу, цосац-
лау; ~ вагонов вагонларды тнркеу; 2.
прицеп, тиркеунш; автомобйль с ~ом
прицепли автомобиль.
ПРИЦЕПЙ||ТЬ сов. что, к чему 1. тир-
кеу, цосацла^; к поезду ~ли ещё два ваго-
на поездга жэне еки вагон тиркеди; 2.
разг, (приколоть, прикрепить) тагыу,
цадау, илдириу.
ПРИЦЕПИТЬСЯ сов. 1. (прикрепиться)
тиркелну; 2. перен. разг, (придраться)
илиннсиу, сылтау етиу, изинен цалмау;
~ к случаю болган исти сылтау етиу,
болган иске илиннсиу.
ПРИЦЕПЛЯТЬ несов. см. прицепить.
ПРИЦЕПЛЯТЬСЯ несов. см. прицепить-
ся.
ПРИЦЕПНОЙ прил. тнркеу..., тиркеле-
тугын; ~ вагой тиркелетугын вагон.
ПРИЦЕПЩИК м. прицепщик, тиркеуши.
ПРИЦЕПЩИЦА женск. от прицепщик.
ПРИЧАЛ м. 1. (действие) келип тоц-
тау, жагысца тоцтау; 2. (часть пристани)
кеме тоцтау орны, кеме тоцтайтугын орын,
жагыс; 3. (канат) кемени байлау арцаиы.
ПРИЧАЛИВАТЬ несов. см. причалить.
ПРИЧАЛИЦТЬ сов. 1. что (привязать,,
укрепить) келип тоцтау, жагысца тоцтау;
2. к чему жагага тацалыу, жагысца таялыу,
келип тоцтау; пароход ~л к пристани кеме
жагысца келип тоцтады.
ПРИЧАЛЬНЫЙ прил. байлайтугын, та-
цатугын; ~ канат байлайтугын арцан.
ПРИЧАСТИЕ 1с. грам. келбетлик фейил.
ПРИЧАСТИЕ II с. 1. уст. см. причаст-
ность; 2. рел. причастие (причащениенин
дзету р и).
ПРИЧАСТЙТЬ сов. кого, рел. прича-
стиелеу, причастие етну.
ПРИЧАСТИТЬСЯ сов. рел. причастиеле-
ниу.
ПРИЧАСТНОСТЬ ж. цатнасы болыушы-
лыц, цатнасы барлык, байланыслылыц,
араласыу шылыц.
ПРИЧАСТНЫЦЙ I прил. цатнасы болган,
байланыслы, цатиасцан, -араласцан; быть
~м к чему-л. бир нзрееге цатнасыгы болыу.
ПРИЧАСТНЫЙ II прил. грам. келбетлик
фейил...; ~ оборот келбетлик фейил сей-
лемшеси, келбетлик фейил топары.
ПРИЧАЩАТЬ несов. см. причастить.
ПРИЧАЩАТЬСЯ несов. см. причастить-
ся.
ПРИЧАЩЕНИЕ с. причащение (христиан
дининдегилердиц нанды цудайдыц денеси
деп, шарапты цаны деп дам татыуы).
ПРИЧЕМ 1. союз (при этом, к тому же)
онын. устине, соныц меиев бирге, оннан
тысцары, жэнеде, тагыда; он много зани-
мается, ~ успевает читать и художест-
венную литературу ол кеп таярланады,
оныц устине керкем эдебнятты да оцып
улгереди; 2. нареч. (зачем, с какой стати)
не себептен, цандай; ну, ~ тут я? хе, ме-
нян. цандай цатнасым бар?
ПРИЧЕСАТЬ сов. кого-что тарау;
волосы шашты тарау.
ПРИЧЕСАТЬСЯ сов. тараныу.
ПРИЧЁСКА ж. 1. (действие) тарау, та-
раныу; 2. цойылган шаш, шаш цойыу;
модная ~ модалы етип цойылган шаш.
ПРИЧЁСЫВАТЬ несов. см. причесать.
ПРИЧЕСЫВАТЬСЯ несов. см. причесать-
ся.
ПРИЧИН ||А ж. себеп, сылтау; уважи-
тельная ~а себеплн, женли себеби бар;
неуважйтельиая ~а женсиз себеп; по той
или иной ~е сол ямаса басца себеп пенен;
не без ~ы себепсиз емес; без всякой
хеш бир себепсиз; найти ~у сылтау табыу;
по той простой ~е, что... сол себепли
гана..., сол себеп пеиен...
ПРИЧИНИТЬ сов. что келтириу, тнйди-
риу, себепкер болыу, алыу; ~ вред зыян
келтириу; ~ кому-л. беспокойство биреу-
диц тынышын алыу; ~ убытки зыян келти-
риу, зыян тийдириу.
ПРИЧИННОСТЬ ж. филос. себеплик
(бир цубылыстыц екинши цубылысца вз-
50*
ПРИ
— 788 —
рурли себепкер болыуын ацлататугын объ-
ектив дуньяньщ ез-ара презлилиги цам
байланысыу формасы).
ПРИЧЙННЦЫЙ прил. 1. филос. себепли;
~ая связь явлений цубылыстыц себепли
байланысы; 2. грам. себеп; ~ый союз
себеп дэнекер.
ПРИЧИНЯТЬ несов. см. причинйть.
ПРИЧИСЛЕНИЕ с. 1. (прибавление) цо-
сыу, косып есаплау; 2. (отнесение к числу
кого-чего-л.) цатарына киргизиу, цатарына
цосыу, цатарына жатцарыу, есаплау, са-
нау-
ПРИЧИСЛИТЬ сов. 1. что, к чему (при-
бавить) цосыу, косып есаплау; 2. кого-что,
к кому-чему (отнести к числу кого-чего-л.)
цатарына киргизиу, цатарына цосыу, цата-
рына жатцарыу, есаплау, санау.
ПРИЧИСЛЯТЬ несов. см. причислить.
ПРИЧИТАНИЕ с. 1. (действие) жоцлау,
жоцлау айтыу, айтым айтыу; 2. (вид обря-
довых песен) жоцлау, жоцлап жылау, айтым
айтып жылау, сыцсыу.
ПРИЧИТАТЬ несов. жоклау, жоклау ай-
тыу, айтым айтыу.
причитацться несов. кому-чему тнннс-
ли болыу, береси болыу, аласы болыу;
вам ~ется ещё десять рублей сизге тагы
он сом тнйисли.
ПРИЧМОКИВАТЬ несов. см. причмок-
нуть.
ПРИЧМОКНУТЬ сов. еринлерин шор-
пылдатыу, тамсаныу.
ПРИЧУДА ж. тан, цаларлыц цэснйет, бир
турли минез, кербазлыц.
ПРИЧУДИТЬСЯ сов. кому, разг, елес-
леу, керингендей болыу.
ПРИЧУДЛИВОСТЬ ж. тан каларлык,
хайран каларлык-
ПРИЧУДЛИВЫЙ прил. 1. тац цалату-
гын, цайран цалатугын, кербаз; ~ узор
цайран цалатугын нагыс; 2. разг, (с при-
чудами) тацлагыш, кейнпшил.
ПРИШВАРТОВАТЬ сов. что, мор., ав.
байлап цойыу, жагысца тоцтатып байлау.
ПРИШВАРТОВАТЬСЯ сов. мор., ав. бай-
ланып цойылыу, жагысца тоцтап байланыу.
ПРИШВАРТОВЫВАТЬ несов. см. при-
швартовать.
ПРИШВАРТОВЫВАТЬСЯ несов. см. при-
швартоваться.
ПРИШЕЛЕЦ м- келгин, басца.
ПРИШЕПЁТЫВАТЬ несов. разг, сыбыр-
ланыу, губнрлениу.
ПРИШИБАТЬ несов. см. пришнбйть.
ПРИШИБИТЬ сов. 1. кого-что, чем, разг,
(ушибить) урып алыу, ауыртып алыу; 2.
кого, перен. разг, (привести в подавленное
состояние) рукын тусириу, кейпин цашы-
рыу-
ПРИШИБЛЕННОСТЬ ж. рухы тускенлик,
кейпи цашцанлыц.
ПРИШИБЛЕННЫЙ 1. прич. от приши-
бйть; 2. прил. разг, (угнетённый, подавлен-
ный) рухы тускен, кейпи цашцан.
ПРИШИВАТЬ несов. см. пришйть.
ПРИШИВНОЙ прил. цоса тигилген, бир-
ге тигилген; ~ воротник цоса тигилген
жага.
ПРИШЙТЬ сов. что тигиу, тагыу, салыу;
~ карманы калталарын салыу.
ПРИШКОЛЬНЫЙ прил. мектеп капта-
лы, мектеп касындагы; ~ участок мектеп
капталы участкасы.
ПРИШЛЁПНУТЬ сов. кого-что, разг. 1.
(придавить) урып цысып елтириу; ~ кома-
ра пешшени урып цысып елтириу; 2.
(слегка ударить) сэл шырп еткизиу.
ПРИШЛЁПЫВАТЬ несов. см. пришлёп-
нуть.
ПРЙШЛЫЙ прил. келгин, баска.
ПРИШПЙЛИВАТЬ несов. см. пришпи-
лить.
ПРИШПЙЛИТЬ сов. что шаншыу, цадау,
шаншып беркитиу, цадап беркитиу.
ПРИШПОРИВАТЬ несов. см. пришпо-
рить.
ПРИШПОРИТЬ сов. кого тебин гнлеу,
тебингилеп жургизиу.
ПРИЩЁЛКИВАТЬ несов. см. прищёлк-
нуть.
ПРИЩЁЛКНУТЬ сов. чем цагыу, тац
еттириу, шырт еттнрну, шыртылдатыу; ~
языком тацлайын цагыу; ~ пальцами
бармацларын шыртылдатыу.
ПРИЩЕМЙТЬ сов. что шымшып алыу,
цысыу, цысып цалыу, цысып алыу.
ПРИЩЕМЛЯТЬ несов. см. прищемить.
ПРИЩЁП м. сад. 1. (расщеплённая часть
растения) тилннген жер (сабыу ушын); 2.
(привитое растение) сабылган еснмлнк.
ПРИЩЕПИТЬ сов. что, сад. тилинген жер-
ге сабыу.
ПРИЩЕПЛЯТЬ несов. см. прищепить.
ПРИЩЁПКА ж. цысцыш (кир жайсан-
да цолланылады).
ПРИЩЁПОК м. сад. сабылган шаца.
ПРИЩИПКА ж. с.-х. чеканкалау, шыр-
пыу, шырпып таслау.
ПРИЩИПНУТЬ сов. что, с.-х. чеканка-
лау, шырпыу, шырпып таслау; ~ побеги
табака темекиннц ушын шырпып таслау.
ПРИЩИПЫВАТЬ несов. см. прищип-
нуть.
ПРИЩУРИВАТЬ несов. см. прищурить.
ПРИЩУРИВАТЬСЯ несов. см. прищу-
риться.
ПРИЩУРИТЬ сов. что кез кысыу, кезди
сузип кара^.
ПРИЩУРИТЬСЯ сов. кезин кысыу, ке-
зии сузип карау.
ПРИЮТ м. 1. (пристанище) пана, бас-
пана; 2. уст. жетнмлер уйи (революцияса
дейинги Россияда).
ПРИЮТИТЬ сов. кого-что паналатыу,
асырау, асырап алыу, саклау.
ПРИЮТИТЬСЯ сов. паналау, паналаныу,
асыралыу, сакланыу.
ПРИЯТЕЛЬ м. дос, жора, ашна, таныс,
жолдас.
ПРИЯТЕЛЬНИЦА женск. от приятель.
ПРИЯТЕЛЬСКИЙ прил. дослык, жора-
лык, ашналык, таныслык, жолдаслык;
отношения жолдаслык катнасыцлар.
ПРИЯТНО 1. нареч. жагымлы, унамлы,
хошрай; ~ пахнет жагымлы ийиси бар; 2.
в знач. сказ, жагыу, унау, шеп болма^;
мне было ~, что рассказ им понравился
— 789 —
ПРО
гуррицнин оларга унаганлыгы маран жа-
гып калды.
ПРИЯТНЦЫЙ прил. 1. жагымлы, унам-
лы, хошрай; ~ый запах жагымлы ийнс;
~ая новость жаксы хабар; 2. (привлека-
тельный) мулэйим, жагымлы, цызыгар-
лык, келнскен; ~ая внешность келискен
сырт келбет; ~ый человек мулэйнм адам;
3. в знач. сущ. с. приятное жаксылык, жак-
сы нс; мне хотелось сделать ему ~ое
мениц оган жацсылыц етким келди.
ПРО предлог с вин. п. 1. (относительно,
о) хаккында, тууралы, женннде; он рас-
сказывал ~ свою поездку ол езиниц сапа-
ры тууралы айтты; говорить ~ друзей
дослар хаццында айтыу; 2. уст. (для, ради)
ушын; это не ~ вас бул сизнц ушын емес;
<> ~ себя ишинен, иштен; думать ~ себя
ишннен ойланыу; читать ~ себя ишннен
оцыу; ~ запас запас ушын, запасца.
ПРО= I приставка фейил жасаванда
темендеги мэнилерди ацлатады: 1. уэре-
кеттиц бир нэрсениц арасынан ететуоы-
нын, мыс.: просеять електен еткериу; 2.
цэрекеттиц нэтийжесинде тесиктиц, сац-
лацтыц, издиц, ойыцтыц уэл< т. б. пайда
болганын, мыс.: прорубить тесну; 3. цгрекет-
тиц биреудиц ямаса бир нэрсениц цасынан
етип кеткенин, мыс.: пробежать цасынан
жууырып етип кетну; 4. цэрекеттиц питке-
нин, мыс.: пропеть цосыц айтыу; 5. цэрекет-
тиц толыцлыгын, мыс.: просолить толыц
дузлау; 6. цэрекеттиц нэтийжесинде зыян
келетугынын, мыс.: проглядеть абайламай
цалыу.
ПРО’ II атлыц хрм келбетликлер жасау-
да цолланылады цэм бир нэрсениц мэпин
цорпаудаеы царекеттиц тэрепдары екенли-
гин ацлатады, мыс.: профашист фашизм-
ниц тэрепдары; проамериканский америка-
лылыц.
ПРОАНАЛИЗИРОВАТЬ сов. что анализ-
леу, анализ етиу.
ПРОБЦА ж. 1. (проверка, испытание)
сынау, сынап царау, сынап кериу, тексе-
рип керну; ~а механизмов механнзмлердн
сынап кериу; ~а сил кушти сынап царау;
2. улги, нусца; ~а металла из плавильной
печи еритиу печинен алынган металлдыц
нусцасы; 3. белги, сапалыц белгисн; золо-
то пятьдесят шестой ~ы елли алтыншы
сапалыц белгиси бар алтын; <> ~а пера
ец биринши эдебий шыгарма; высшей
~ы жудэ жоцаргы; на ~у тексериуге
(алыу, бериу).
ПРОБАВЛЯТЬСЯ несов. чем, разг, цана-
атланыу, цанаат етиу.
ПРОБАЛТЫВАТЬСЯ несов. см. пробол-
таться II.
ПРОБАСИТЬ сов. что, разг, жууан да-
уыс пенен сейлеу, жууан дауыс пенен айтыу.
ПРОБЕГ м. 1. (действие) жууырып етиу,
жууырып етнп кетну; 2. спорт, жарыс;
конный ~ ат жарысы; 3. (расстояние)
аралыц, журген жол; суточный ~ тепло-
воза тепловоздыц бир суткалыц журген
жолы; 4.’ жолда болыу, жолда журиу;
ремонт машины после ~а машннаныц
жолда жургеннен соцгы ремонтланыуы.
ПРОБЁГАТЬ сов. разг. 1. (некоторое вре-
мя) жууырып журну; ~ весь день бир кун-
дн жууырып журнп еткериу; 2. что (про-
пустить) жууырып журнп цалып цойыу;
~ уроки жууырып журип сабацтан цалып
цойыу.
ПРОБЕГАТЬ несов. см. пробежать.
ПРОБЕЖАЦТЬ сов. 1. (мимо кого-чего-л.,
через что-л.) жууырып етип кетиу, цасы-
нан жууырып етнп кетиу; 2. что и без доп.
жууырып шыгыу, тез етнп кетну, жууырып
етиу; лыжник ~л десять километров лыжа-
шы он кнлометрди жууырып еттн; 3. (ми-
новать) тез етиу, тез етип кетиу; время
~ло быстро уацыт тез етип кетти; 4. что,
перен. (бегло прочесть) кез жууыртыу, кез
жууыртып шыгыу; ~ть глазами объявление
дагазага кез жууыртып шыгыу; 5. что
(мысленно воспроизвести) ойына туснриу,
кез алдына келтириу, елеслетну; <> дрожь
~ла у меня по спине тула бойым цалтырап
кетти, етнм туршигнп кеттн.
ПРОБЕЖАТЬСЯ сов. азырак жууырып
алыу; тез журицкнреу.
ПРОБЕЛ м. 1. толтырылмаган орын, бос
жер; ~ы на бланке бланкдагы толтырыл-
маган жерлер; 2. перен. (недостаток)
кемшилик, жетнспегенлнк; ~ в образова-
нии билимдеги кемшилик.
ПРОБИВАТЬ несов. см. пробить 1, 2.
ПРОБИВАТЬСЯ несов. см. пробйться
1, 2.
ПРОБИВКА ж. разг, тесиу.
ПРОБИРАТЬ несов. см. пробрать.
ПРОБИРАТЬСЯ несов. см. пробраться.
ПРОБИРКА ж. пробирка, тутнкше ший-
ше.
ПРОБИРНЫЙ прил. аныцлайтугын, тек-
серетугын; <> ~ камень тексериуге цол-
ланатугын тас.
ПРОБИРОВАНИЕ с. 1. (определение ка-
чества металла) аныцлау, тексериу; 2.
(нанесение пробы) тамгалау, тамга салыу,
белги салыу.
ПРОБИРОВАТЬ несов. что 1. (опреде-
лять качество металла} аныцлау, тексериу
(рудаларды, еритиндилерди, металлды);
2. (наносить пробу) тамгалау, тамга са-
лыу, белги салыу.
ПРОБИТЬ сов. 1. что (сделать отвер-
стие) урып тесиу; ~ стену дийуалды урып
тесиу; ~ лунку во льду музды ойып тесну;
2. что, разг, (проложить путь) салыу,
ашыу; 3. во что урыу, цагыу; ~ в коло-
кол улкен цоцрауды урыу; 4. (о часах)
согыу, урыу, сес бериу; часы пробили шесть
саат алтыны урды; <> ~ себе дорогу езине
жол ашыу, жетисиу; час пробил! уацыт
жетти!
ПРОБА ||ТЬСЯ сов. 1. (проложить себе
дорогу) жарып етну, куш пенен жол са-
лыу, езине жол салыу, жол ашыу; отряд
~лся к реке отряд жол ашып дэрьяга
шыцты; 2. (выступить наружу) шыгыу,
жарып шыгыу; ~лась молодая травка
жас шеп жердиц устине шыцты; 3. перен.
разг, машацатланыу, эуере болыу, уацыт
еткизиу, эуереленну, урыныу; я целый
день ~лся над этой задачей мен усы мэсе-
ПРО
— 790 —
лениц устинДе KYH УзаК машацатландым;
4. разг, зорга кун кериу, зорга жетиу,
зорга шыгыу; ~ться до весны бэцэрге дей-
ин зорга кун кериу; <> ~ться в люди
адамлардыц цатарына цосылыу.
ПРбБКЦА ж. 1. пробка; поплавок из ~и
пробкадан исленген цалцы; 2. тыгын;
резиновая ~а резнналы тыгын; стеклян-
ная ~а шнйшеден исленген тыгын;
3. перен. тыгылыс; в дверях образовалась
~а еснкте тыгылыс пайда болды; 4. эл.
пробка; в доме перегорели ~и уйдеги
пробкалар куйип кетти; <> глуп как ~а
еси ауан.
ПРОБКОВЦЫЙ прил. пробка..., тыгын ...;
пробкадан исленген; ~ый дуб пробка
емени; ^ая подошва пробкадан исленген
ултан.
ПРОБЛЕМ ЦА ж. проблема; разрешйть
~у проблеманы шешиу.
ПРОБЛЕМАТИКА ж. проблематика, про-
блемалар жыйнагы; ~ научной рабо-
ты илимий жумыслардыц проблематика-
сы.
ПРОБЛЕМАТИЧЕСКИЙ прил. 1. (пред-
положительный) проблематикалыц, шешиу-
ди талап ететугын; ~ вывод проблематика-
лыц жуумац; 2. (маловероятный) тумана,
нагуман.
ПРОБЛЕМАТИЧНОСТЬ ж. 1. (предполо-
жительность) проблематикалыц, шешиуди
талап етиушнлик; 2. (маловероятность)
гуманалыц, нагуманлыц.
ПРОБЛЕМАТИЧНЫЙ прил. см. пробле-
матический.
ПРОБЛЕМНЫЙ прил. проблемалы, ше-
шиу дн талап ететугын.
ПРОБЛЕСК м. 1. сэуле, нур, жылтыл-
ды; ~ света жарыцтыц сэулеси; 2. мн.
проблески перен. ушцын, елее, сезим; ~и
надежды умиттнц ушцыны.
ПРОБЛУЖДАТЬ сов. адасып кетиу, ада-
сып журиу.
ПРбБНЦЫЙ прил. 1. сынацтан етету-
гын, сынап кернлетугын, сыналатугын,
сынауга арналган; ~ая работа сыиап
кернлетугын жумыс; ~ый экземпляр кни-
ги китаптыц сынауга арналган данасы;
~ый спектакль сынацтан ететугын спек-
такль; 2. (имеющий пробу) сапасы сынал-
ган, сапасы белгиленген; ~ое золото сапа-
сы сыналгаи алтын; <> ~ый камень 1)
тексернуге цолланатугын тас; 2) сынау,
сынап кериу.
ПРОБОВАТЬ несов. 1. что (испытывать)
сынау, сынап карау, сынап кериу, тексе-
рип керну; ~ свой силы езиннц кушнн
сынап керну; 2. что (на вкус) татыу,
татып керну, дэмин кериу, жеп кериу; ~
яблоко алманын дэмин кериу; 3. с неопр.
(пытаться что-л. сделать) шамасын кериу,
урынып кериу, хэрекетленип кериу, тэуе-
кел етиу; ~ пройти журиуге урынып ке-
риу.
ПРОБОДЕНИЕ с. мед. хэкислениу, тесн-
лиу, жарылыу; ~ язвы желудка ишек
жарасыныц жарылыуы.
ПРОБОИНА ж. тесик, ойыц.
ПРОБОЙ м. (для вамка) зулп, шынга.
ПРОБОЙНИК м. тех. тескнш.
ПРОБОЛЁЦТЬ I сов. (пробыть больным
какое-л. время) ауырып жатыу, иауцаела-
ныу; ои ~л всю зйму ол цысы менеи ауы-
рып жатты.
ПРОБОЛЁЦТЬ II сов. (о части тела, ор-
гане) ауырып журиу, бираз ауырыу; у меня
целый месяц ~ли глаза мениц кезлерим
бир айга шекем ауырып журди.
ПРОБОЛТАТЬ сов. разг. 1. пэтиуасыз
гэп пенен уацыт еткериу; 2. что и без доп.
(выболтать) сырды ашып цойыу, сырды
айтыу.
ПРОБОЛТАТЬСЯ I сов. разг, (бев дела)
бийкар журиу, бос журиу; ~ весь день
куни менен бийкар журиу, бир куи дауа-
мына бос журиу.
ПРОБОЛТАТЬСЯ п сов. разг, (прогово-
риться) сырды ашып цойыу, сырды айтып
цойыу.
ПРОБОР м. пробор (шаш крйыудын,
тури); косой ~ цыйсыц пробор; прямой
~ тууры пробор.
ПРОБОРМОТАТЬ сов. что губирлениу,
губирлеу.
ПРОБОЧНИК м. разг, тыгыи аш-
цыш.
ПРОБРАЦТЬ сов. 1. кого-что етиу, же-
тиу; мороз ~л меня до костей сууыц мениц
суйеклериме дейин етти; 2. кого, перен.
(выбранить) урысып тастау, кейип тастау;
<> его страх ~л оиы цорцыныш цаплап
алды.
ПРОБРАТЬСЯ сов. 1. (с трудом пройти)
зорга жетиу, зорга барыу, зордан етиу,
цыйынлыц пенен жетиу; 2. (прокрасться)
билдирмей кириу, билинбей кириу, жасы-
рынып етиу, жасырынып келиу.
ПРОБРОДИЦТЬ сов. гезип журиу, цы-
дырып журиу, сандалып журиу; он три
часа ~л по улице ол уш саат дауамына
кешени гезип журди.
ПРОБУДЙТЬ сое. 1. кого (разбудить)
оятыу, тургызыу; 2. кого-что, перен. (воз-
будить) цозгау, оятыу, деретиу, пайда
етиу; ~ к деятельности иске цозгау; ~
любовь к спорту спортца суйиушиликти
оятыу.
ПРОБУДИ ЦТ ЬСЯ сов. 1. (проснуться)
ояныу, турыу, уйцысын ашыу; 2. перен.
цозгау, ояныу, дереу, пайда болыу; в нём
~лась любовь к чтению онда китап оцыуга
цэуескерлик пайда болды; 3. перен. (о при-
роде) жай ениу, ояиыу, тирилиу, жанла-
ныу.
ПРОБУЖДАТЬ несов. см. пробудйть.
ПРОБУЖДАТЬСЯ несов. см. пробудйть-
ся.
ПРОБУЖДЕНИЕ с. 1. (ото сна) ояныу,
уйцысын ашыу; 2. перен. цозгау, ояныу,
дерелиу, пайда болыу; ~ интереса к чему-л.
бир нэрсеге цызыгыушылыцтыц пайда бо-
лыуы; 3. перен. жан ениу, ояныу, тирилиу,
жанланыу; ~ природы тэбияттыц жан-
ланыуы.
ПРОБУРАВИТЬ сов. что бураулау, те-
сиу, бурап тесну, бурап ойыу.
ПРОБУРАВЛИВАТЬ несов. см. пробура-
вить.
— 791 —
ПРО
ПРОБУРЙТЬ сов. что бурап тесиу, бу-
рап ойыу.
ПРОБУРЧАТЬ сов. что, разг, губирлеу,
мыцгырлау.
ПРОБЫТЬ сов. болыу, жасау, турыу;
я пробыл на юге два месяца мен тусликте
еки ай болдым.
ПРОВАЛ м. 1. (действие) опырылып ту-
сиу, цулап тусиу, ойылып тусиу; 2. (яма)
шуцыр, ойылган жер, цулаган жер, цулап
тускен жер; 3. (напр. подпольной органи-
зации) сезилип цалыу, билинип цалыу;
4. перен. (неудача) сэтсизлик; 5. перен.
айырылыу, кетиу; ~ в памяти естиц кети-
уи.
ПРОВАЛИВАТЬ несов. см. провалйть.
ПРОВАЛИВАТЬСЯ несов. см. провалйть-
ся.
ПРОВАЛЙТЬ сов. 1. что (обрушить)
цулатып тастау, цулатып жибериу, жы-
гып тастау, цулатыу, цыйратыу, уныратыу,
аударыу; 2. (напр. подпольную организа-
цию) сездирип цойыу, билдирип цойыу;
3. что, перен. разг, булдириу, алып бара
алмау, бузыу; ~ работу жумысты булди-
риу; 4. кого-что, перен. разг, (на экзамене)
цулатыу, жыгыу.
ПРОВАЛИЦТЬСЯ сов. 1. (упасть) цулау,
жыгылыу; ~ться в яму шуцырга жыгылыу;
2. (обрушиться) опырылып тусиу, цулап
тусиу, ойылып тусиу; крыша ~лась там-
ныц усти ойылып тусти; 3. (напр. о под-
польной организации) сезилип цалыу, би-
линип цалыу; 4. перен. разг, (потерпеть
неудачу) сэтсизликке ушырау; 5. перен.
разг, (на экзамене) цулау, жыгылыу; 6.
перен. прост, (пропасть) жоц болып кетиу,
жоц болыу; куда ты ~лся? сен цай жац-
ца жоц болып кеттиц?; как сквозь землю
~лся жерге кирип кеткендей жоц болды;
я готов сквозь землю ~ться жерге кирип
кетиуге цайылман.
ПРОВАЛЯТЬСЯ сов. 1. (какое-л. время)
аунап жатыу; 2. прост, (проболеть) ауы-
рып жатыу, науцасланыу.
ПРОВАНСКЦИЙ прил.: ~ое масло про-
ванс майы (олив майы).
ПРОВАРИВАТЬ несов. см. проварйть.
ПРОВАРЙТЬ сов. что и без доп. 1. (сва-
рить) эбден цайнатып писириу; 2. (какое-л.
время) бираз цайнатыу, бираз писириу;
~ обед всё утро туски ауцатты азаннан
бери цайнатыу.
ПРОВАРИТЬСЯ сов. эбден писирилиу,
эбден писиу.
ПРОВЕДАТЬ сов. разг. 1. кого-что (посе-
тить) хабар алыу, кериу, кирип шыгыу;
~ знакомого таныс адамнан барып хабар
алыу; 2. что, о ком-чём (узнать) билиу,
хабарын билиу.
ПРОВЕДЁНЙЕ с. 1. (прокладка, сооруже-
ние) цурыу, жургизиу, еткизиу, салыу; ~
новых шоссейных дорог жаца тас жоллар
салыу; 2. (осуществление) иске асырыу, тур-
мысца асырыу, эмелге асырыу, жузеге
асырыу, орынлау; ~ в жизнь чего-л. тур-
мысца асырыу, иске асырыу, жузеге асы-
рыу; ~ в жизнь решений партии партий-
ный. царарларын турмысца асырыу;
3. (выполнение) еткериу, жургизиу; ~ опыта
тэжирийбе жургизиу.
ПРОВЕДЫВАТЬ несов, см. проведать.
ПРОВЕЗТЙ сов. кого-что 1. тасыу, кирей-
леу; алып барыу, алып кетиу; ~ кратчай-
шим путём ен. жацын жол менен алып
барыу; 2. (перевезти с собой) алып журну,
салып журиу; ~ книги в чемодане китап-
ларды чемоданга салып журиу.
ПРОВЕИВАТЬ несов. см. провеять.
ПРОВЕРЕННЫЙ 1. прич. от проверить;
2. прил. тексерилген, сынап керилген; ~
работник сынап керилген хызметкер.
ПРОВЕРИТЬ сов. 1. что тексериу, тексе-
рип кериу, царап шыгыу; цадагалау; ~
выполнение плана планныд орынланыуын
тексерип кериу; ~ документы документлер-
ди тексериу; 2. кого-что тексерип кериу,
сынап кериу; ~ работу жумысты тексериу;
~ знания учащихся оцыу шылар дыц били-
мин тексерип кериу; ~ часы сааттын дурыс
журиуин тексериу.
ПРОВЕРИТЬСЯ сов. 1. тексерилиу, кара-
ныу; ~ у врача врачца тексерилиу;
2. тексерилип керини^; ~ в списке избира-
телей сайлау шылардыд дизиминде тексе
рилип кериниу.
ПРОВЕРКА ж. 1. (действие) тексериу,
тексерип кериу, царап шыгыу; цадагалау;
~ отчётности есап бериушиликти тексерип
кериу, отчётларын тексериу; 2. тексерип
кериу, сынап кериу; ~ знаний билимле-
рин сынап кериу.
ПРОВЕРНУТЬ сов. что 1. (просверлить)
тесиу, бурап тесиу; 2. таулап еткериу,
жегизиу, еткериу; ~ мясо через мясоруб-
ку гешти мясорубкадан еткериу; 3. перен.
прост, (быстро сделать) тез питкериу,
тез орынлау; ~ дело исти тез орынлау.
ПРОВЁРОЧНЦЫЙ прил. тексериу..., тек-
серип кериу..., сынау..., сынап кериу...;
~ый диктант сынап кериу диктанты; ~ая
комйссия тексериу комиссиясы.
ПРОВЕРТЕТЬ сов. см. провернуть 1.
ПРОВЕРТЫВАТЬ несов. см. провер-
нуть.
ПРОВЕРЯТЬ несов. см. проверить.
ПРОВЕРЯТЬСЯ несов. см. провериться.
ПРОВЁС I м. (недостаток в весе) кем
келиу, жецил келиу.
ПРОВЕ . II м. (прогиб) селпилик, бел
берген жери; ~ проводов тартцан сымлар-
дыц селпилиги.
ПРОВЦЕСТЙ сов. 1. кого-что алып барыу,
алдына тусип барыу, еткериу, еткерип
салыу; ~естй ребёнка через улицу жас ба-
ланы кешеден еткериу; 2. чем, по чему
сыйпау, журитиу; ~естй рукой по волосам
цолы менен шашларын сыйпау; 3. что
(обозначить) сызыу, белгилеу, жургизиу;
~естй грапйцу шегараны сызыу, шегара-
ны белгилеу; 4. что (проложить, постро-
ить) жургизиу, цурыу, салыу, еткериу;
~естй канал канал жургизиу; ~естй
железную дорогу темир жол салыу; 5. что
(осуществить, выполнить) асырыу, орын-
лау, еткериу, цабыл алдырыу; ~естй в
жизнь иске асырыу, турмысца асырыу;
~естй идею в жизнь идеяны иске асырыу;
ПРО
— 792 —
~естй закон зацды цабыл алдырыу; 6.
что [записать, оформить) еткериу; ~естй
счета по кассовой кнйге счётларды кас-
салыц китап арцалы еткериу; 7. что
(произвести) еткериу, жургизиу; ~естй
опыт тэжирийбе жургизиу; ~естй уборку
урожая зурээт жыйнауды еткериу; 8. что
еткериу, болыу; ~естй отпуск на юге
отпускти туслик бетте еткериу; весело
~естй праздник байрамды кеуилли етке-
риу; 9. кого-что, разг, (обмануть) алдау,
пэнт бериу; ловко ты меня ~ёл! сен мени
цатырып алдадыц!; ~естй за нос кого-л.
алдап кетиу, пэнт бериу.
ПРОВЕТРИВАТЬ несов. см. проветрить.
ПРОВЕТРИВАТЬСЯ несов. см. провет-
риться.
ПРОВЕТРИТЬ сов. что самаллатыу, хауа-
сын тазартыу.
ПРОВЁТРИНТЬСЯ сов. 1. самалланыу,
дауасы тазарыу; комната уже ~лась бел-
мениц цауасы тазарып питти; 2. разг,
(освежиться) таза дау ада болыу; 3. перен.
разг, (развлечься, рассеяться) кеуил кете-
риу-
ПРОВЕЯТЬ сов. что сууырыу, атып та-
залау.
ПРОВИАНТ м. уст. азык-аукат, азык-
-тулк.
ПРОВИАНТСКИЙ прил. уст. азык-ау-
кат..., азык-тулк...
ПРОВИДЕНИЕ с. алдын ала билиу, бол-
жап билиу.
ПРОВИДЕНИЕ с. рел. кудирет, кера-
мат.
ПРОВИДЕТЬ несов. что алдын ала билиу,
болжап билиу.
ПРОВИДЕЦ м. алдын ала билиуши, бол-
жап билиуши адам, кези ашыц.
ПРОВИЗИЯ ж. азык-аукат енимлери.
ПРОВИЗОР м. провизор (жоцары цани-
гели аптека хызметкери).
ПРОВИЗОРНЦЫЙ прил. 1. (предвари-
тельный) алдын ала, шамаланган; ~ое
решение алдын ала келген шешим;
2. (временный) уацытша, дэзирше; ~ые
меры уацытша керилген шаралар.
ПРОВИНИТЬСЯ сов. перед кем-чем и без
доп. айыпланыу, айыплы болыу, гуналы
болыу, гунакэр болыу, жазыцлы болыу.
ПРОВИННОСТЬ ж. айыплылык, гуналы-
лык, гунакерлыц, жазыклылык.
ПРОВИНЦИАЛ м. жабанда турыу-
шы, жабаннан келген адам.
ПРОВИНЦИАЛИЗМ м. провинциализм
(1. мэденияттан артта цалыу шылыц',
2. лингв, жергиликли жерге тан болган сез
ямаса сейлемше).
ПРОВИНЦИАЛКА женск. от провин-
циал.
ПРОВИНЦИАЛЬНЫЙ прил. жабанда
туратугын, жабанда ислейтугын.
ПРОВЙНЦИЦЯ ж. 1. ист. (администра-
тивно-территориальная единица) провин-
ция, уэлаят; 2. жабан, провинция; жить
в ~и жабанда турыу.
ПРОВИСАТЬ несов. см. провйснуть.
ПРОВИСНУТЬ сов. салбырап турып ка-
лыу.
ПРИВОД м. сым; телеграфные провода
телеграф сымлары.
ПРОВОДИМОСТЬ ж. физ. еткериуши-
лик цэсийети (токты, ыссылыцты, сести)',
~ металла металлдыц еткериушилик цэ-
сийети.
провцодИть I несов. 1. см. провести 1—8; -
2. что, физ. еткериу; металл хорошо ~бдит
электрйчество металл электр тогын жак-
сы еткереди.
ПРОВОДИТЬ II сов. кого-что 1. узатыу,
узатып салыу, шыгарып салыу; ~ до ворот
дэруазага дейин шыгарып салыу; 2. (от-
править куда-л.) женелтиу, шыгарып са-
лыу; ~ брата в деревню агасын ауылга
шыгарып салыу; ~ сына на учёбу бала-
сын оцыуга женелтиу; 3. узатыу, узатып
цалыу; ~ актёра аплодисментами актёрды
цол шаппатлаулар менен узатып цалыу;
~ глазами изинен царап цалыу.
ПРОВОДКЦА ж. 1. (действие) жургизиу,
цурыу, салыу, еткериу; ~а электрйчества
электр тогын еткериу; 2. (провода) сым;
сменйть в доме ~у жайдыц ишиндеги сым-
ларды алмастырыу.
ПРОВОДНИК I м. 1. физ. еткериуши,
еткергиш; вода — ~ звука суу — сес етке-
риуши; 2. перен. таратыушы, таратцыш;
радио — ~ культуры радио — мэдениятты
таратыушы.
ПРОВОДНИК II м. 1. (провожатый) жол
керсеткиш, жол керсетиуши, жол баслау-
шы; 2. ж.-д. проводник.
ПРОВОДНИЦА женск. от проводнйк II.
ПРОВОДЫ только мн. узатыу, узатып
салыу, шыгарып салыу, женелтиу, женел-
тип салыу.
ПРОВОЖАТЫЙ м. узатыушы, шыгарып
салыушы, женелтип салыушы.
ПРОВОЖАТЬ несов. см. проводйть II.
ПРОВОЗ м. тасыу; кирейлеу; алып
барыу, алып келиу; заплатить за ~ тасы-
ганы ушын кирей телеу.
ПРОВОЗГЛАСЙТЬ сов. что, кого кем
салтанатлы жарыялау; тастау; айтыу, ке-
териу; ~ республику республиканы салта-
иатлы жарыялау; ~ лозунг уран тастау;
тост тост айтыу.
ПРОВОЗГЛАШАТЬ несов. см. провозгла-
сить.
ПРОВОЗГЛАШЕНИЕ с. салтанатлы жа-
рыялау; тастау; айтыу.
ПРОВОЗИТЬ несов. см. провезтй.
ПРОВОЗИ ЦТ ЬСЯ сов. с кем-чем и без
доп., разг, цэлек болыу, машацатланыу;
я весь день ~лся в огороде мен куни ме-
нен палызда уацыт еткердим.
ПРОВОЗИ ||ОЙ прил. тасыу...; кирей...;
~ая плата кирей цацысы.
ПРОВОКАТОР м. 1. провокатор (про-
вокация усылы менен царекет ететугын жа-
сырын агент)', 2. (подстрекатель) азгырыу-
шы.
ПРОВОКАТОРСКИЙ прил. провокатор -
ЛЫК.
ПРОВОКАЦИОННЫЙ прил. провока-
ция..., провокациялыц.
ПРОВОКАЦИЯ ж. 1. провокация (жекке
адамларды, шелкемлерди ямаса еллерди
— 793 —
ПРО
кейни ауырга экелип соеатуеын нэрсеге
ийтермелеу); 2. (подстрекательство) гыжад
бериушилик, азгырыу шылык-
ПРОВОЛАКИВАТЬ несов. см. проволо-
чить.
ПРОВОЛОКА ж. сым; колючая ~ тике-
некли сым.
ПРОВОЛОЧЙТЬ сов. кого-что суйреу,
суйреп алып барыу, суйреп алып келиу.
ПРОВОЛОЧКА ж. разг, асыдпаушылыд,
кешигиушилик.
ПРбВОЛОЧНИЫЙ прил. сым..., сым-
лы; ^ое заграждение сым доршауы.
ПРОВОЛбЧЬ сов. см. проволочить.
ПРОВОНЯТЬ сов. прост, мункиу, жа-
гымсыз ийис шыгыу.
ПРОВбРНЫЙ прил. шаккан, епшил,
шэппик, шалт.
ПРОВОРОВАТЬСЯ сов. разг, урлап кой-
ыу, жеп койыу (хызметинен пайдаланып).
ПРОВОРОНИТЬ сов. кого-что, прост,
бос калыу, куры калыу, калып дойыу.
ПРОВОРСТВО с. шадданлыд, епшиллик,
шэппиклик, шалтлыд.
ПРОВОРЧАТЬ сов. что и без доп. тод-
Кылдау, тодкылдап сейлеу.
ПРОВОЦИРОВАТЬ сов. и несов. 1. кого-
-что, на что (подстрекать) азгырыу, гы-
жак бериу; 2. что касаканага ислеу,
дастыянлыкка ислеу, провокациялау; ~
войну кастыянлык урыс ислеу.
ПРОВЯЛИВАТЬ несов. см. провялить.
ПРОВЯЛИВАТЬСЯ несов. см. провя-
литься.
ПРОВЯЛИТЬ сов. что каклау, кунге
кептириу; ~ рыбу балыкты каклау.
ПРОВЯЛИТЬСЯ сов. дадланыу, кунге
кепти р ил иу.
ПРОГАДАЦТЬ сов. разг, зэлелге калыу,
утылыу, дэтелесиу, зыян кериу; вы /^ли,
что не поехали с нами сиз бизлер менен
кетпей дэтелестициз.
ПРОГАДЫВАТЬ несов. см. прогадать.
ПРОГАЛИНА ж. разг. 1. (в лесу) тогай-
дагы ашык жер; 2. (промежуток) аралык.
ПРОГЙБ м. 1. (действие) ийилиу, ийил-
тну, бугиу; бел бериу, кайысыу (балки); 2.
(прогнувшееся место) бел берген жер, ка-
йыскан орын.
ПРОГИБАТЬ несов. см. прогнуть.
прогибаться несов. см. прогнуться.
ПРОГЛАДИТЬ сов. что утюглеу, утик-
леу, утюг басыу; ~ платье кийимди утю-
глеу.
ПРОГЛАЖИВАТЬ несов. см. прогладить.
ПРОГЛАТЫВАТЬ несов. см. проглотить.
ПРОГЛНОТЙТЬ сов. 1. кого-что жутыу,
жутып жибириу, жутып дойыу; ~отйть
лекарство дэри жутыу; 2. что, перен. кейис
еситиу, сез еситиу; ~отйть обйду сез
еситиу, акырет еситиу; 3. что, перен. (бы-
стро прочитать) тез окыу, жууыртып
одыу; ~отйть язык деш нэрсе айтпау,
дым ундемеу, сез коспау; язык ~6тишь
мап-мазалы (соотв. кулагыцды кесип алса-
да билмейсед).
ПРОГЛЯДЕТЬ сов. разг. 1. кого-что
(не заметить) кермей калыу, абайламай
калыу, байкамай калыу; ~ ошйбку цэ-
тени кермей калыу; 2. что (наскоро озна-
комиться) тез керип шыгыу, устиртин
танысыу, кез жууыртып шыгыу, кезден
еткериу; ~ газеты газеталарды тез керип
шыгыу; все глаза ~ еки кези терт болыу,
карай-карай кезлери саргайыу.
ПРОГЛЯДЫВАТЬ несов. 1. см. прогля-
нуть; 2. см. проглядеть 2.
ПРОГЛЯНУТЬ сов. кериниу, шыгыу;
после дождя ~ло солнце жауыннан кейин
кун керинди.
ПРОГНАТЬ сов. 1. кого-что куУьш жи-
бериу, шыгарып жибериу; ~ вон аулакда
жибериу; 2. кого-что айдау, айдап жибе-
риу; ~ коров на луг сыйырларды отлакка
айдап жибериу; 3. что, перен. разг, етке-
риу, шыгарыу; ~ скуку жалыгыуды шыга-
рыу.
ПРОГНЕВИТЬ сов. кого, уст. дэдэрин
келтириу, ашыуын келтириу.
ПРОГНЕВИТЬСЯ сов. на кого-что и без
доп., уст. кэхэри келиу, ашыуы келиу.
ПРОГНИВАТЬ несов. см. прогнйть.
ПРОГНИТЬ сов. путинлей ширип кетиу,
путинлей ,бузылып кетиу.
ПРОГНОЗ м. алдын ала айтыу, алдын
ала билиу; ~ погоды хауа райын алдын
ала айтыу.
ПРОГНАТЬ сов. что ийиу, ийилтиу,
бугиу; бел бериу, кайысыу (балку).
ПРОГНУТЬСЯ сов. ийилиу, бугилиу; бел
бериу, кайысыу (о балке).
ПРОГОВАРИВАТЬ несов. см. прогово-
рить 1.
ПРОГОВАРИВАТЬСЯ несов. см. прого-
ворйться.
ПРОГОВОРЙЦТЬ сов. 1. что и без доп.
(сказать) айтыу, сейлеу; ...~л он мед-
ленно ...ол асыкпай сейледи; 2. (некоторое
время) эцгимелесип еткериу, сейлесип етке-
риу, сейлей бериу, аузы тынбау; ~ть до
полуночи тун жартысына дейин аузы тын-
бау.
ПРОГОВОРИТЬСЯ сов. абайламай айтыу,
байдамай айтып жибериу, билмей айтып
салыу.
ПРОГОЛОДАТЬ сов. бираз уакыт аш
болыу.
ПРОГОЛОДАТЬСЯ сов. аш болып ка-
лыу, ашырканыу.
ПРОГОЛОСОВАТЬ сов. за кого-что, кого-
-что дауыс бериу, дауысда дойыу, дауысда
салыу.
ПРОГОН I м. (действие) айдау, айдап
барыу; ~ скота мал айдау.
ПРОГОН II м. архит. 1. (опорная балка)
тиреу агаш, тиреу; 2. (лестничная клетка)
прогон (ярым басцыш).
ПРОГОНЯТЬ I несов. см. прогнать.
ПРОГОНЯТЬ II сов. кого-что и без доп.,
разг, дууыу, дууып айдау, кеп уадыт
дууыу; целый день машину машинаны
куни менен дууып айдау.
ПРОГОРАТЬ несов. см. прогореть.
ПРОГОРЕ||ТЬ сов. 1. (сгореть) жанып
болыу, жанып питиу, жанып тауысылыу;
дрова в печй ~ли печьтеги отын жанып
болды; 2. жанып турыу; лампа ~ла всю
ночь лампа туни бойы жанып турды;
ПРО
— 794 —
3. (пострадать от огня) ертенип кетиу,
куйип кетиу, ушцын тусип тесилиу; сковоро-
да ~ ла табаныц туби куйип кетти; 4. перен.
разг, (потерпеть неудачу) сэтсизликке
ушырау, зыян кериу; дело ~ло истиц сети
болмады.
ПРОГОРКЛЦЫЙ прил, ашшы, ашып кет-
кен; ~ое масло ашып кеткен май.
ПРОГОРКНУТЬ сов. ашып кетиу.
ПРОГОСТИТЬ сов. разг, бираз цонац
болыу, бир цанша мийман болыу.
ПРОГРАММА ж. в разн. знач, програм-
ма; ~ и устав КПСС КПССтыц программа-
сы дэм уставы; ~ средней школы орта
мектеп программасы; ~ по математике
математика бойынша программа; ~ кон-
церта концерттид программасы; ~ для
вычислительной машины есаплагыш ма-
шинаныц программасы.
ПРОГРАММЫ ЦЫЙ прил, в разн, знач.
программа..., программалыд; ~ая статья
программалык макала; ~ая музыка про-
граммалык музыка.
ПРОГРЕВАНИЕ с. кызыу, ысыу, жылыу;
кыздырылыу, ысытылыу, жылытыу.
ПРОГРЕВАТЬ несов. см. прогреть.
ПРОГРЕВАТЬСЯ несов. см. прогреться.
ПРОГРЕМЁЦТЬ сов. 1. гуркиреу, гулди-
реу; вдали ~л гром алыста кек гуркиреди;
2. перен. (прославиться) дадкы шыгыу,
аты шыгыу, дадкы жайылыу, дадкы жер
жарыу.
ПРОГРЕСС м. прогресс, алга ерлеуши-
лик, алга илгерилеушилик, алга басыу;
идти по пути ~а прогресс жолы менен
журиу.
ПРОГРЕССИВНОСТЬ ж. прогрессивлик,
алга ерлеушилик, алга басыушылыц, алга
илгерлеушилик; ~ взглядов дуньяга кез
царастыц прогрессивлиги.
ПРОГРЕССЙВНЦЫЙ прил. 1. (возра-
стающий) прогрессивли, есип баратугын,
кебейип баратугын; ~ая оплата труда
мийнет цацыныд прогрессивли телени-
уи; 2. (передовой) прогрессивлик, алга
илгерлеп баратырган; ~ое человечество
прогрессивлик адамзат; ~ые убеждения
прогрессивлик кез цараслар.
ПРОГРЕССЙРЦОВАТЬ несов. 1. (усили-
ваться) кушейиу, гужиу; болезнь ~ует
ауырыу^кушейип баратыр; 2. (совершен-
ствоваться) алга илгерилеу, алга басыу,
есиу.
ПРОГРЕССИЯ ж. мат. прогрессия; гео-
метрйческая ~ геометриялыц прогрессия.
ПРОГРЕТЬ сов. что кыздырыу, ысытыу,
жылытыу; ~ помещение жайды ысытыу.
ПРОГРЕТЬСЯ сов. цызыу, ысыу, жы-
лыу; печь ещё не ~лась печь еле цызбады.
ПРОГРОМЫХАТЬ сов. разг, дурсилдеп
етиу, тарсылдап етиу.
ПРОГРОХОТАЦТЬ сов. гурсилдеу, гурки-
реу; вдали ~ли пушки алыста топлар
гурсилдеди.
ПРОГРЫЗАТЬ несов. см. прогрызть.
ПРОГРЫЗТЬ сов. что кемирип тесиу,
гайзап тесиу.
ПРОГУДЕЦТЬ сов. цышцырыу, бацырыу;
~л гудок гудок цышцырды.
ПРОГУЛ м. прогул, жумыстан цалыу,
истен цалыу (себепсиз)', вынужденный
~ илажсыз бос журиу.
ПРОГУЛИВАТЬ несов. 1. см. прогулять
2, 3; 2. кого (водить гулять) цыдыртыу.
ПРОГУЛИВАТЬСЯ несов. см. прогулять-
ся.
ПРОГУЛКА ж. сейил, кыдырыу, сайран,
серуан; загородная ~ каланыд сыртына
кыдырыу.
ПРОГУЛОЧНЫЙ прил. сейил ететугын,
кыдыратугын, кыдырыуга арналган, сай-
ран ететугын, серу ан ететугын.
ПРОГУЛЬЩИК м. прогулшы, жумыстан
цалыушы, истен цалыушы (себепсиз).
ПРОГУЛЬЩИЦА женск. от прогульщик.
ПРОГУЛЯТЬ сов. 1. сейил етиу, кыды-
рыу, сайран етиу, сэруан етиу; ~ всё утро
в лесу азангы уацытты тогайда кыдырыу
менен еткериу; 2. что (пропустить) целый
цойыу, бос цалыу; ~ обед ауцаттан цалып
цойыу, ауцаттан бос цалыу; 3. что (сде-
лать прогул) прогул болыу, жумыстан ца-
лыу, истен цалыу.
ПРОГУЛЯТЬСЯ сов. сейил етиу, кыды-
рыу, кыдырып журиу, сайран етиу, серуан
етиу; ~ по парку паркта кыдырып журиу.
ПР ОД* цоспа сезлердиц ^азыц-ауцат»
деген мэнисин беретугын биринши белеги,
мыс.', продтовары азыц-ауцат товарлары.
ПРОДАВАТЬ несов. см. продать.
ПРОДАВАТЬСЯ несов. см. продаться.
ПРОДАВЕЦ м. сатыу шы.
ПРОДАВИТЬ сов. что басып сындырыу,
басып майыстырыу, басып мыжырайтыу.
ПРОДАВЛИВАТЬ несов. см. продавить.
ПРОДАВЩИЦА женск. от продавец.
ПРОДАЖА ж. 1. (действие) сатыу, саты-
лыу; ~ товаров товарлардыц сатылыуы;
2. (торговля, товарооборот) сауда-сатым,
сатылыу.
ПРОДАЖНОСТЬ ж. 1. сатылыушылыц; 2.
перен. сатылгышлыц, цыянатлыц.
ПРОДАЖИ |ЫЙ прил. 1. сатылатугын;
сатыу...; ~ая вещь сатылатугын зат;
~ая цена сатыу бацасы; 2. перен. са-
тылатугын, сатылгыш, цыянатшы; ~ый
человек ацшага сатылатугын адам.
ПРОДАЛБЛИВАТЬ несов. см. продол-
бить.
ПРОДАТЬ сов. кого-что 1. сатыу, сатып
жибериу; ~ вещь зат сатыу; 2. перен. (со-
вершить предательство) сатыу, цыянат ис-
леу.
ПРОДАТЬСЯ сов. сатылыу, сатылып ке-
тиу, кыянат ислеу, душпанлык етиу; ~
врагам душпанга сатылыу.
ПРОДВИГАТЬ несов. см. продвйнуть.
ПРОДВИГАТЬСЯ несов. см. продвинуть-
ся.
ПРОДВИЖЕНИЕ с. 1. козгау, цозгалыу,
жылысыу, илгери басыу; ~ войск эскерлер-
дид илгери басыуы; 2. жацынлатыу, алга
бастырыу, илгерилеу, жеткериу; ~ това-
ров к потребителю товарларды царыйдар-
ларга жацынластырыу; ~ дела истиц ил-
герлеуи; 3. перен. жоцарылау, ке-
|терилиу; по работе хызмет жагынан ке-
терилиу.
— 795 —
ПРО
ПРОДВИНУТЬ сов. 1. что, к чему жылыс-
тырыу, ысырыу; ~ стол к окну столды
эйнекке таман жылыстырыу; 2. кого-что
цозгалтыу, жылыстырыу, илгери бастырыу;
полк к лйнии фронта полкты фронт
линияларына карай жылыстырыу; 3. что,
перен. разг, жацынлатыу, илгерилетиу,
алга бастырыу, жеткериу; ~ дело исти ал-
га бастырыу; 4. кого, перен. (выдвинуть,
повысить) жоцарылатыу, кетериу; ~ по
службе хызмет орны бойынша кетериу.
ПРОДВИНУЦТЬСЯ сов. 1. (пройти вперёд)
алга жылысыу, алга илгерилеу, илгери ба-
сыу, алга басыу; войска значительно ~лись
вперёд эскерлер эдеуир алга илгериледи;
2. перен. жоцарылау, кетерилиу; ~ться
•по службе хызмети бойынша жоцарылау.
ПРОДЕВАТЬ несов, см. продеть.
ПРОДЕЗИНФИЦИРОВАТЬ сов. что де-
зинфекциялау, дезинфекциялап цойыу.
ПРОДЕКЛАМИРОВАТЬ сов. что и без
доп. тацмацлап оцыу, тацмацлап айтыу.
ПРОДЕЛАТЬ сов. что 1. (пробить) тесиу;
~ отверстие в стене дийуалга тесик тесиу;
2. (выполнить, сделать) ислеу, атцарыу,
питириу, орынлау; ~ большую работу
улкен ис питириу.
ПРОДЕЛКА ж. цылыц, жарамсыз ис.
ПРОДЕЛЫВАТЬ несов. см. проделать.
ПРОДЕМОНСТРИРОВАТЬ сов. кого-что
керсетиу; ~ своё единство езиниц бир-
лигин керсетиу*
ПРОДЕРГИВАТЬ несов. см. продёрнуть.
продержАцть сов. 1. кого-что устап
турыу, кетерип журиу, алып журиу,
кетерип турыу; ~ть всю дорогу ребёнка
на руках баланы барып жеткенше долга
кетерип журиу; 2. что иркип турыу,
сацлап турыу; он ~л книгу две недели
ол китапты еки хэпте сацлап турды;
3. кого-что жибермеу, устап турыу, сац-
лау; его ~ли в больнице три месяца кесел-
ханада оны уш ай сацлады.
ПРОДЕРЖАТЬСЯ сов. турыу, шыдам
бериу; батпай турыу (на воде)', ~ до при-
бытия подкрепления кемекши куш кел-
генше шыдам берип турыу.
ПРОДЁРНУТЬ сое. разг. 1. что (продеть)
еткериу, сабацлау; 2. кого-что, перен.
айтып етиу, жазып етиу, бетине басыу;
~ в стенгазете дийуалы газетада жазып
етиу.
ПРОДЕТЬ сов. что еткериу, сабацлау.
ПРОДЕФИЛИРОВАТЬ сов. салтанатлы
турде етиу.
ПРОДЕШЕВИТЬ сов. кого-что жудэ ар-
зан сатыу.
ПРОДЕШЕВЛЯТЬ несов. см. продеше-
вить.
ПРОДИКТОВАТЬ сов. что 1. (для записи)
айтып жаздырыу; 2. перен. мэжбурлеу,
буйырыу; ~ свой условия езиниц шэртле-
рин орынлауга мэжбурлеу.
ПРОДИРАТЬ несов. см. продрать.
ПРОДИРАТЬСЯ несов. см. продраться.
ПРОДЛЕВАТЬ несов. см. продлить.
ПРОДЛЕНИЕ с. уацтын созыу, муддетин
созыу, меулетин узайтыу; ~ командиров-
ки командировканыц муддетин созыу.
ПРОДЛЙТЬ сов. что уацтын созыу, муд-
детин созыу, меулетин узайтыу; ~ отпуск
отпусктыц уацтын созыу.
ПРОДЛИТЬСЯ сов. уацты созылыу, муд-
дети созылыу, мэулети узайыу.
ПРОДМАГ м. (продовольственный мага-
зин) азыц-ауцат дукэни.
ПРОДОВОЛЬСТВЕННЫЙ прил. азыц-
-ауцат...; ~ магазин азыц-ауцат дукени.
ПРОДОВОЛЬСТВИЕ с. азыц-ауцат,
азыц.
ПРОДОЛБИТЬ сов. что, чем шуцып
тесиу, шоцып тесиу.
ПРОДОЛГОВАТЦЫЙ прил. сопац, суйир,
ат жацлы; ~ое лицо ат жацлы бет.
ПРОДОЛЖАТЕЛЬ м. дауам еттириу ши,
дауам етиуши.
ПРОДОЛЖАТЕЛЬНИЦА женск. от про-
должатель.
ПРОДОЛЖАТЬ несов. см. продолжить.
ПРОДОЛЖАТЬСЯ несов. дауам етилиу,
созылыу; буран ещё ~лея боран еле дауам
етилип жатты; ~ется подписка на газеты
газеталарга жазылыу дауам етилип атыр;
молчание ~лось недолго унсиз отыры^
кепке созылмады.
ПРОДОЛЖЕНИЕ с. дауамы, дауам ети-
лиу, созылыу, изи; ~ начатой работы бас-
ланган жумыстыц дауамы; ~ следует
дауамы бар, изи бар; <> в ~ чего-л. дауа-
мында, ишинде; в ~ нескольких дней бир
неше кунлер дауамында.
ПРОДОЛЖИТЕЛЬНОСТЬ ж. дауам
етиушнлик, узацлылыц, созылыушылыц;
~ переговоров гэплесиулердин. узацлылы-
fei; ~ дня куннин. узацлыгы.
П Р О Д О лжй Т Е Л ЬН II ы й прил. дауам
еткен, узац, узацца созылган; ^ое отсут-
ствие узац уацытлар болмау; ^ый срок
кеп дауам еткен муддет.
ПРОДОЛЖИТЬ сов. что и с неопр. дауам
еттириу, дауамлау, созыу; ~ лечение ем-
лениуди дауам еттириу; ~ шоссейную до-
рогу до посёлка тас жолды посёлка Fa ше-
кем созыу; ~ свой рассказ ез гуррицин
дауам етиу.
ПРОДйЛЖИТ|| ься сов. см. продолжать-
ся; это долго не ~ся бул узац дауам ет-
пейди.
ПРОДОЛ ЬНЦЫЙ прил. узынына, узын
бойына, тик бойына, тик...; ~ый разрез
узын бойына кесилген кесик; ~ая пила
тик жаргы.
ПРОДРАТЬ сов. что, разг, жыртыу,
тоздырыу, жыртылганша кийиу; ~ глаза
ояныу, уйцысын ашыу.
ПРОДРАТЬСЯ сов. разг. 1. (прорваться)
жыртылыу, тозыу; 2. перен. (с трудом
пройти) тыгылысып, етиу, цысылып етиу;
~ сквозь толпу жыгынныц арасынан цысы-
лып етиу.
ПРОДРОГНУТЬ сов. цалтырай тоцыу,
цалтырау.
ПРОДУВАНИЕ с. уплеп тазалау.
ПРОДУВА ЦТ Ь' несов. 1. см. продуть;
2. кого-что и без доп. есиу; ветер приятно
~ет самал жагымлы есип тур.
ПРОДУВКА ж. цысылган хауа менен
тазалау, цысылган газ бенен тазалау;
ПРО
— 796 —
котла цазанды цысылган ха^а менен таза-
лау.
ПРОДУВНЦ0Й I прил. разг, (хитрый,
плутоватый) сум, цийлекер, алдайтугын,
исениуге болмайтугын; ~ая бестия исе-
ниуге болмайтугын гэззап.
ПРОДУВНОЙ II прил. см. продувоч-
ный.
ПРОДУВОЧНЫЙ прил. цысылган дауа
жиберетугын, цысылган газ жиберетугын;
~ клапан цысылган дауа жиберетугын
клапан.
ПРОДУКТ м. 1. натийже; ~ мышления
ойлаудыд нэтийжеси; 2. еним; ~ перегонки
нефти нефтьти айдаудан алынган еним;
~ы сельского хозяйства ауыл хожалыгы-
ныд енимлери; ~ы животноводства мал
шаруашылыц енимлери; 3. мн. продукты
продуктлар, азыц-ауцатлар; молочные
~ы сут продуктлары; ~ы питания азыц-
-ауцатлары.
ПРОДУКТИВНО нареч. енимли, нэтий-
жели; работать ~ енимли ислеу.
ПРОДУКТИВНОСТИ Ь ж. 1. (производи-
тельность) енимлилик, нэтийжелилик; ~ь
сельского хозяйства ауыл хожалыгынын.
енимлилиги; 2. с.-х. енимлилик, енимдар-
лык; увеличение скота маллардын.
енимдарлыгын арттырыу.
ПРОДУКТЙВНЦЫЙ прил. 1. (производи-
тельный) енимли, нэтийжели; ~ый труд
енимли мийнет; 2. с.-х. енимли, еним-
дарлы; ~ое животноводство енимдарлы
мал шаруашылыгы; ~ый скот енимдарлы
мал.
ПРОДУКТОВЫЙ прил. азыц-ауцат...;
~ магазйн азыц-ауцат дукэни.
ПРОДУКЦИЦЯ ж. еним; валовая ~я
жалпы еним; готовая ~я таяр еним;
качество выпускаемой ~и ислеп шыгарыл-
ган енимнид сапасы.
ПРОДУМАННЫЙ 1. прич. от проду-
мать 1; 2. прил. ойлап айтылган, ойлап
исленген; ойлап цайтарылган (ответ).
ПРОДУМАЦТВ сов. 1. что (обдумать)
жацсы ойланыу, эбден ойланыу, цатты
ойланып кериу; серьёзно ~ть вопрос
мэселени эбден ойланыу; 2. о ком-чём, над
кем-чем (некоторое время) бир канша ойла-
ныу, ойланып еткериу; я ~л об этом
всю ночь мен тунди бул даццында ойла-
ныу менен еткердим.
ПРОДУМЫВАТЬ несов. см. продумать 1.
ПРОДЛИТЬ сов. что 1. (прочистить)
уплеп тазалау, самал айдап тазалау;
~ть самовар самоварды уплеп тазалау;
2. безл. кого-что тымау урыу, сууыц урыу;
меня сильно ~ло мени тымау катты урып-
ты.
ПРОДЫРЯВИТЬ сов. что, разг, тесиу,
ойыу.
ПРОДЫРЯВИТЬСЯ сов. разг, тесилиу,
ойылыу.
ПРОДЫРЯВЛИВАТЬ несов. см. продыря-
вить.
ПРОДЫРЯВЛИВАТЬСЯ несов. см. про-
дырявиться.
ПРОЕДАТЬ несов. см. проесть.
ПРОЕДАТЬСЯ несов. см. проесться.
ПРОЕЗД м. 1. (действие) минип барыу,
минип журиу, журиу, етиу; ~ воспрещён
етиу цадаган етилген; заплатить за ~
минип барганы ушын телеу, минип келге-
ни ушын телеу, жол кирейин телеу;
2. (место) ететугын жол, еткел; узкий ~
тар еткел.
ПРОЕЗДИТЬ сов. 1. жол журип етки-
зиу, журип еткериу; ~ два дня еки кунди
жол журип еткизиу; 2. что, разг, жолга
сарп етиу, жолга телеу, жолга шыгын
етиу, жолга жумсау; ~ три рубля уш сом-
ды жолга жумсау.
ПРОЕЗДНОЙ прил. жол..., жол журиу...;
~ билёт жол журиу билети.
ПРОЕЗДОМ нареч. етип баратырып, ке-
тип баратырып, жол-женекей, жол ту-
сип.
ПРОЕЗЖАТЬ несов. см. проехать 1, 2.
ПРОЕЗЖАТЬСЯ несов. см. проехаться.
ПРОЁЗЖЦИЙ прил. 1. журиуге жарам-
лы, журиуге болатугын; ~ая дорога жу-
риуге болатугын жол; 2. в внач. сущ. м.
проезжий и ж. проезжая жолаушы.
ПРОЕКТ м. 1. (план) проект; ~ жило-
го дома турац жайдыц проекта; 2. (предва-
рительный текст) проект; ~ договора
келисимнид проекта; 3. (замысел) пикир
ой, нийет.
ПРОЕКТИРОВАНИЕ I с. проектлеу,
проектин дузиу, проектин ислеп шыгыу;
~ нового завода таза заводтыц проектин
дузиу.
ПРОЕКТИРОВАНИЕ II с. мат. проек-
циясын тусириу, проекциясын еызыу.
ПРОЕКТИРОВАТЬ I несов. 1. что (разра-
батывать проект) проектлеу, проектин
дузиу, проектин ислеп шыгыу; ~овать
станок станоктыд проектин ислеп шыгыу;
2. что и с неопр. (предполагать) шамалау,
жобалау; я ~ую уехать в августе мен
август айында кетиуге шамалап отыр-
маи.
ПРОЕКТИРОВАТЬ II несов. что, мат.
проекциялау, проекциясын тусириу, про-
екциясын еызыу.
ПРОЕКТИРОВОЧНЫЙ прил. проект
дузетугын, проектин ислеп шыгатугын.
ПРОЕКТИРОВЩИК м. проектин Дузиу-
ши, проектлеуши.
ПРОЕКТИРОВЩИЦА женск. от проек-
тировщик.
ПРОЁКТНЦЫЙ прил. проект..., проект-
ли, проектлик; ~ая мощность печи печь-
тиц проектлик цууаты; ~ая группа проект
группасы.
ПРОЕКТОР м. проектор (улкейтип кер-
сетиу ушын техникада крлланылатурын
эсбап).
ПРОЕКЦИОННЫЙ прил. проекция...,
проекциялыц; ~ фонарь проекциялыц фо-
нар.
ПРОЕКЦИЯ ж. проекция (1. мат. кв-
лемли фигураны жазьщ тегисликке салыу',
2. суурет х,гм сызылмаларды экранда ул-
кейтип керсетиу).
ПРОЁМ м. тесик, ауыз, жай, орын;
оконный ~ эйнек жай; дверной ~ цапы
орын.
— 797 —
ПРО
ПРОЁ||СТЬ сов. что 1. жеп тесиу, жеп |
цойыу, жеп тесип цойыу; моль ~ла сукно
куйе мауытыны жеп цойды; ржавчина ~ла
крышу зон. жайдын цацылтыр бастырмасын
жеп кетти; 2. разг, (истратить на еду)
ишип-жеп цойыу, ауцатца жумсап цойыу;
~сть все деньги барлык ацшаны ишип-
-жеп цойыу.
ПРОЕСТЬСЯ сов. разг, пулсыз цалыу,
ацшасыз цалыу, ауцатсыз цалыу.
ПРОЁХАЦТЬ сов, 1. что и без доп. жол
журиу, журип етиу, ©тип кетиу, аралап
шыгыу, гезип шыгыу; ~ть пять километ-
ров бес километр жол журиу; ~ть переул-
ком тар кеше менен етип кетиу; ~ть
площадь майданды етиу; ~ть по улице
кешеден журип етиу; ~ть всю страну
елдиц барлык жерин гезип шыгыу; 2. что
(мимо) етип кетиу; ~ть остандвку тоцтау
орнынан етип кетиу; 3. (пробыть в пути)
жол журиу; мы ~ли до совхоза шесть
часов бизлер совхозга дейин алты саат
жол журдик.
ПРОЕХАТЬСЯ сов. разг, айланып шыгыу;
кыдырып шыгыу (атта, автомобильде
хэм т. б.)', ~ на чей-л. счёт, ~ по чьему-л.
адресу биреуди цагып сейлеу, биреуге
тийгизип айтыу.
ПРОЕЦИРОВАНИЕ с. экранга улкейтип
тусир ну.
ПРОЕЦИРОВАТЬ несов. что экранга
улкейгип тусириу.
прожаривать несов. см. прожа-
рить.
ПРОЖАРИВАТЬСЯ несов. см. прожарить-
ся.
ПРОЖАРИТЬ сов. кого-что эбден цууы-
рыу, жацсы цууырыу.
ПРОЖАРИЦТЬСЯ сов. эбден цууырылыу,
цууырылып болыу; мясо хорошо ~лось
геш ебден цууырылыпты.
ПРОЖДАкТЬ сов. кого-что, чего кутип
турыу, кутиу; я вас целый час мен
сизди бир саат куттим.
ПРОЖЕВАТЬ сов. что эбден шайнау,
шайнап жеу.
ПРОЖЁВЫВАТЬ несов. см. прожевать.
ПРОЖЕКТЁР м. аса кыялшыл, прожек-
тёр (тийкарсыз проектлер дузиу ши
адам).
ПРОЖЕКТЁРСКИЦЙ прил. аса цыялый,
прожектёрлы; планы аса цыялый
планлар.
ПРОЖЕКТЁРСТВО с. аса цыялшыллыц,
прожектёрлыц.
ПРОЖЕКТОР м. прожектор (кеп жарып;
беретугын эсбап).
ПРОЖЁКТОРНЫЦЙ прил. прожектор...,
прожекторлы; ~е лампы прожектор лам-
палары.
ПРОЖ1|ЁЧЬ сов. 1. что куйдирип алыу,
куйдирип цойыу, куйдирип тесиу; ~ёчь
платье углём кийимди кемирге куйдирип
алыу; 2. что ертеп тазалау; ~ёчь дымоход
морыны ертеп тазалау; 3. кого-что, перен.
(пронизать) ашытып жибериу, куйдир-
гендей етиу; острая боль ~гла его цатты
шанышцан ауырыу оны куйдиргендей
етти.
ПРОЖЖЁННЫЙ 1. прич. от прожечь;
2. прил. разг, барып турган; ~ плут барып
турган етирикши.
ПРОЖИВАТЬ несов. 1. см. прожйть 3;
2. (пребывать) турыу, жасау, болыу;
где он ~ет? ол цай жерде турады?, ол
цай жерде болып атыр?; сейчас он ~ет
в Москве цэзир ол Москвада жасайды.
ПРОЖИВАТЬСЯ несов. см. прожйться.
ПРОЖИГАТЕЛЬ м.'. ~ жизни емирди
бийпарыц еткериуши, емирди сейил-мес-
лик пенен еткериуши.
ПРОЖИГАТЕЛЬНИЦА женск. от про-
жигатель.
ПРОЖИГАТЬ несов. см. прожечь; ~
жизнь емирди бийпарыц еткериу.
ПРОЖЙЛКА ж. 1. (полоска) жолац;
белая ~ в сером мраморе сур мрамор -
дагы ац жолац; 2. (жилка) керинип турган
цан тамыр; нос с красными ~ми керинип
турган цан тамырлы мурын.
ПРОЖИТИЕ с.: на ~ кун кериу ушын,
кунелтиу ушын, азыц-ауцат ушын; деньги
на ~ азыц-ауцат ушын ацшалар.
ПРОЖИТОЧНЫЙ прил. кун кериу..., ।
кунелтиу..., жасау...; ~ минимум кун
кериу минимумы.
ПРОЖЙТЬ сов. 1. жасау, емир суриу;
~ до глубокой старости эбден цартай-
ганша жасау; 2. турыу, болыу; ~
в Москве два месяца Москвада еки ай
турыу; сколько вы прожили в Нукусе?
сиз Некисте цанша турдыцыз?; 3. что,
разг, (израсходовать) сауып болыу, сарп
етиу, жоц етиу.
прожйться сов. разг, сауып болыу,
сарп етип болыу, жоц етип болыу, жум-
сап питиу.
ПРОЖОРЛИВОСТЬ ж. мешкейлик, той-
маслыц, герцаулык.
ПРОЖОРЛИВЫЙ прил. мешкей, той-
мас, геркау.
ПРОЖУЖЖАТЬ сов. ызылдап ушып етиу,
ызылдау, дызылдау; <> ~ уши цулацтыц
тынышын алыу, мазасын алыу.
ПРОЗЦА ж. 1. проза; писать ~ой проза
менен жазыу; 2. перен. (повседневность,
обыденность) кунделикли ис, кунделикли
цэдийсе, цэдимгилик; житейская ~а тур-
мыстагы кунделикли ис.
ПРОЗАИК м. прозаик, прозашы.
ПР03АЙЧЕСКЦИЙ прил. 1. прозалыц;
~ое произведение прозалыц шыгарма;
~ий перевод прозалыц аударма; 2. перен.
(обыденный) кунделикли, цэдимги.
ПРОЗАИЧНЫЙ прил. см. прозайческий 2.
ПРОЗВАНИЦЕ с. лацап; Иван IV, по
по ~ю Грозный Иван IV, лацабы бойын-
ша Грозный.
ПРОЗВАТЬ сов. кого-что лацап бериу,
ат тагыу, лацап тагыу.
ПРОЗВЕНЁЦТЬ сов. сыцгырлау, зыц-
гырлау; жацлау; ~л колокольчик кишкене
цоцырау сьщгырлады; ~л весёлый смех
шадлы кулки жацлады.
ПРОЗВИЩЕ с. лацап, тагылган ат; дать
кому-л ~ биреуге лацап тагыу, ат тагыу.
ПРОЗВОНЙ||ТЬ сов. сыцгырлатыу, зыцгыр-
латыу, цагыу; ~л звонок цоцырау цагылды.
ПРО
— 798 —
ПРОЗВУЧАЦТЬ сов. 1. (издать звук)
сес бериу, сес шыгыу, сыцгырлау, зыцгыр-
лау; ~л колокол улкен цоцырау сыцгырла-
ды; 2. (раздаться) еситилиу, сестп шыгыу;
сезилиу (послышаться)-, ~л выстрел мыл-
тыцтыц сести еситилди; в его голосе ~ла
радость оныц дауысында шадлыцтыц ны-
шаны сезилди.
ПРОЗЕВАТЬ сов. кого-что, разг, куры
цалыу, бос цалыу, цалып цойыу; ~ поезд
поездан _ цалып цойыу.
ПРОЗЕКТОР м. прозектор (емлеу мэ-
кемелери.'де патология-анатомиялыц бели-
мин басцаратугын врач).
ПРОЗЕКТОРСКИЙ прил. 1. прозек-
тор..., прозекторлыц; 2. в знач. сущ. ж.
прозекторская прозекторская (еликлерди
жирату сын белме).
ПРОЗИМОВАТЬ сов. цыслап шыгыу,
цысты еткериу.
ПРОЗОДЕЖДА ж. жумыс кийим, ис
кийим.
ПРОЗОРЛИВОСТЬ ж. алдын ала билиу -
шилик, болжап билиушилик.
ПРОЗОРЛИВЫЙ прил. алдын ала биле-
тугыи, болжап билетугын.
ПРОЗРАЧНОСТЬ ж. тазалыц, тыныцлыц,
мелдирлик; ~ воды суудыц мелдирлиги.
ПРОЗРАЧНЦЫЙ прил. 1. таза, тыныц,
мелдир; ~ое стекло тыныц айна, тыныц
эйнек; 2. (очень чистый) тыныц, мелдир;
~ая вода тыныц суу; 3. (тонкий) жуца;
~ая ткаиь жука гезлеме; 4. перен. (про-
стой, ясный) эпиуайы, ацсат тусинетугын;
5. перен. (явный, незамаскированный)
ашыцтан-ашыц, кез кереки, жасырмайту-
гын; ~ый намёк ашыцтан-ашыц тийгизбе.
ПРОЗРЕВАТЬ несов. см. прозреть.
ПРОЗРЕНИЕ с. 1. кези кериу, кези
ашылыу; ~ слепого соцырдыц кезиниц
кериуи; 2. перен. (проницательность)
кези ашылыу, тусиниу, алдын ала бн-
лиу.
ПРОЗРЕТЬ сов. 1. (стать зрячим) кере-
тугын болыу, кези ашылыу; 2. перен. (по-
нять, осознать) кези ашылыу, тусиниу,
алдын ала билиу; 3. перен. (раскрыть,
разгадать что-л.) тусиниу, алдын ала
билиу.
ПРОЗЫВАТЬ несов. см. прозвать.
ПРОЗЯБАНИЕ с. биймацсет жасау,
емирди эйтеуир еткериу.
ПРОЗЯБАТЬ несов. биймацсет жасау,
емирди эйтеуир еткериу.
ПРОЗЯБНУТЬ сов. разг, цатты тоцыу,
эбден тоцыу.
ПРОИГРАЦТЬ сов. 1. что, кому и без доп.
уттырыу, утылып цалыу, жецилип цалыу;
~ть партию в шахматы шахмат ойынында
бир цолды уттырыу; 2. что, на чём (испол-
нить, сыграть) цойыу, ойнау, атцарыу;
~ть пластинку пластинка цойыу; 3. ойнап
уацыт еткериу, ойнау менен еткериу;
мы весь вечер ~ли в домино бизлер кешти
домино ойнау менен еткердик; 4. что жеци-
лиу, утылыу, уттырыу; ~ть войну урыста
жецилиу.
ПРОИГРАТЬСЯ сов. утылып цалыу, ут-
тырып цойыу.
ПРОИГРЫВАТЕЛЬ м. проигрыватель
(граммофон пластинкасын цойыу аппара-
ты).
ПРОИГРЫВАТЬ несов. см. проиграть
1, 2, 4.
ПРОИГРЫВАТЬСЯ несов. см. проиграть-
ся.
ПРбИГРЫШ м. 1. утылыс, уттырыу, ут-
цызыу, жецилип цалыу; остаться в ~е
утцызып цойыу; 2. (проигранная сумма)
уттырган ацша; 3. перен. (утрата, потеря)
зэлел, зыян.
ПРОИГРЫШНЫЙ прил. уттыратугынг
утылатугын, жецилетугын.
ПРОИЗВЕДЕНИЕ с. 1. (действие) атац
бериу, кетериу; ~ в офицеры офицерлик
атац бериу; 2. шыгарма, деретпе; литера-
турное ~ эдебий шыгарма; ~ искусства
искусствоныц деретпеси; музыкальное ~
музыкалыц шыгарма; 3. мат. (результат
умножения) кебейтннди.
ПРОИЗВЕСТИ сов. 1. что (сделать, совер-
шить) жургизиу, жасау, ендирип шыга-
рыу, ислеп шыгарыу, ислеу; ~ анализ
анализ жургизиу; ~ ремонт ремонт жур-
гизиу, ремонт ислеу; ~ подсчёт есаплап
шыгыу, санап шыгыу; ~ опыты тэжирийбе-
лер жургизиу; ~ следствие тергеу жур-
гизиу; 2. что етиу, цылыу, салыу, тууды-
рыу; ~ впечатление тэсир етиу; ~ перепо-
лох топалац салыу; 3. что (выработать,
изготовить) ислеп шыгыу, ислеп шыгарыу,
таярлау, ендириу; ~ тысячу комбайнов
бир мыц комбайн ислеп шыгарыу; 4. кого
(присвоить звание) атац бериу, кетерну;
~ в офицеры офицерлик атак бериу;
~ на свет деретиу, жузеге шыгарыу.
ПРОИЗВОДЙТЕЛЦЬ м. 1. эк. ендириу-
ши, ислеп шыгарыушы, алып барыушы,
басцарыушы; мелкие ~и майда ендириу-
шилер; 2. с.-х. (самец) туцымлатыушы
еркек мал (буга, айгыр, цошцар цэм т. б.);
~ь работ жумысларды басцарыушы
ПРОИЗВОДЙТЕЛЬНОСТЦЬ ж. 1. еннм-
дарлыц, ислеп шыгарыушылыц, ендирип
шыгарыушылыц; увеличение ~и труда
мийнет енимдарлыгын арттырыу; 2. (пло-
дотворность) ениушилик, ендирип алыу-
шылыц; ~ь затрат шыццан шыгыннын
ениушилиги.
ПРОИЗВОДЙТЕЛЬНЦЫЙ прил. енди-
риуши, енимли, ендирип шыгарыушы,
ислеп шыгарыушы; ~ая трата времени
уацытты енимли жумсау; ~ый труд енимли
мийнет; <> ~ые силы эк. ендирис кушле-
ри.
ПРОИЗВЦОДЙТЬ несов. 1. см. произве-
сти; 2. что (устанавливать происхождение)
келип шыгыу, таралыу; слово «мектеп»
~6дят от арабского корня «мектеп» деген
сездиц негизи араб тилинен келип шыццан.
ПРОИЗВОДИ цый прил. 1. деренди,
куралган, дерелген, келип шыцкан; ^ое
слово лингв, деренди сез; 2. в знач. сущ.
ж. производная мат. тууынды.
ПРОИЗВОДСТВЕННИК м. ендиристе
ислеуши.
ПРОИЗВОДСТВЕННИЦА женск. от про-
изводственник.
— 799 —
ПРО
ПРОИЗВйдСТВЕНН ЦЫЙ прил. енди-
рис..., ендирислик; ~ый план ендирис
планы; ~ые отношения эк. ендирис цат-
насыцлары; ~ое совещание ендирис кеде-
си, ендирис меслехаты; ~ая практика
ендирислик практика; ~ая мощность
Ж. ендирислик цуу ат.
ПРОИЗВОДСТВУ О с. 1. (действие) жур-
гизиу, жасау, ендириу, ислеп шыгарыу,
ислеу; ~о стали полат нелеп шыгарыу;
~оопытов тэжирийбелер еткериу; ~о пред-
варительного следствия юр. алдын ала
тексериудид жургизилиуи; 2. ендирис, ен-
дириу, ислеп шыгарыу; средства ~а енди-
рис кушлери; способ ~а ендириу усылы;
орудия ~а ендирис цураллары; товарное
~о товар ендириси; металлургическое ~о
металлургия ендириси; учиться без отры-
ва от ~а ендиристен кол узбей оцыу;
3. (отрасль, вид промышленности) енди-
рис; 4. (присвоение звания) атак бериу,
кетериу.
ПРОИЗВОДЯЩИЙ 1. прич. от произво-
дить; 2. прил. ендириуши, ислеп шыга-
рыушы; ~ район ендириуши район.
ПРОИЗВОЛ м. 1. (своеволие, деспотизм)
зорлыц, зулымлыц, басыныушылыц; ~
реакции реакцияныц басыныушылыгы;
2. (необоснованность) тийкарсызлыц, не-
гизеизлик; ~ в суждениях ойлаудагы
тийкарсызлыц; бросить на ~ судьбы
цараусыз цалдырыу, тастап кетиу.
ПРОИЗВОЛЬНО нареч. цэлеуи бойынша,
ыцтыяры бойынша, еркинше (по желанию);
зорлыцлы турде, зулымлыц пенен, басы-
ныушыцлы турде (по произволу).
ПРОИЗВОЛЬНОСТЬ ж. 1. еркинлик,
ериклилик; ~ движений цэрекетлердиц
еркинлиги; 2. езиншелик, ез билдигин-
шилик, езинше ислеушилик; ~ распоря-
жения буйрыцтын. езинше берилгенлиги;
3. (бездоказательность) ез цалеуинше ислеу-
шилик, тийкарсыз етиушилик.
ПРОИЗВОЛЬНЦЫЙ прил. 1. (свободный)
еркин, ерикли; ~ые движения еркин
цэрекетлер; 2. (производимый самовольно)
езиншелик, ез билдигинше, езинше ислей-
тугын; ~ое распоряжение ез билдигинше
берилген буйрыц; 3. (неосновательный,
лишённый доказательств) тийкарсыз,
негизсиз; ~ый вывод тийкарсыз жуумац.
ПРОИЗНЕСЕНИЕ с. 1. (выговор) айтыу,
айтылыу, айта билиу; правильное ~ звуков
сеслердиц дурыс айтылыуы; 2. сейлеу;
~ речи сез сейлеу; 3. (оглашение) жарыя-
лау, билдириу; ~ приговора цукимди
жарыялау.
ПРОИЗНЕСТИ сов. что 1. (выговорить)
айтыу, айта билиу; правильно ~ слово
сезди дурыс айтыу; 2. сейлеу; ~ речь сез
сейлеу; 3. (огласить) жарыялау, билдириу;
~ приговор цукимди жарыялау.
ПРОИЗНОСИТЬ несов. см. произнести.
ПРОИЗНОШЕНИЕ с. айтылыу (сестиц,
сездиц); чёткое ~ нац айтыу, аныц айтыу.
ПРОИЗОЦЙТЙ сов. 1. (случиться) болыу,
пайда болыу, болып цалыу, келип шыгыу;
между ними ~шёл спор олардыц арасында
тартыс пайда болды; пожар ~шёл от
неосторожного обращения с огнём отца
парыцсыз цараганлыцтан ерт келип шык-
ты; ~шло недоразумение тусинбеслик
болып цалды; 2. (родиться) дереу, келип
шыгыу, тууылыу.
ПРОИЗРАСТАНИЕ с. есиу, есип шыгыу,
кегериу, кегерип шыгыу.
ПРОИЗРАСТАТЬ несов. см. произрасти.
ПРОИЗРАСТИ сов. есиу, есип шыгыу,
кегериу, кегерип шыгыу.
ПРОИЛЛЮСТРИРОВАТЬ сов. что 1.
иллюстрациялау, сууретлер менен бериу;
2. перен. мысаллар менен керсетиу.
ПРОИНСТРУКТИРОВАТЬ сов. кого-что
тусиндириу, керсетпе бериу.
ПРОИНФОРМИРОВАТЬ сов. кого-что
информация бериу, хабарландырыу.
ПРОИСКАТЬ сов. кого-что бираз излеу,
бир цанша излеп журиу.
прОиски только мн. тимирискениу-
шилик; ~ врагов душпанлардыц тими-
рискениушилнклери.
ПРОИСТЕКАТЬ несов. см. проистечь.
ПРОИСТЕЧЬ сов. из чего, от чего келип
шыгыу, пайда болыу.
ПРОИСХОДЙВШИЦЙ 1. прич. от проис-
ходить; 2. в зная. сущ. с. происходившее
болып еткен ис, болган нэрсе; он зорко
следил за всем ~м болып еткен ислерди
ол цырагылыц пенен бацлап барды.
ПРОИСХОДИТЬ несов. 1. см. произойти;
2. от кого-чего, из кого-чего --дан, =ден,
=тан, =тен, =нан, =нен шыгыу; ~ из рабочей
семьи рабочий семьясынан шыгыу.
ПРОИСХОДЯЩИМИ 1. прич. от происхо-
дить; 2. в знач. сущ. с. происходящее
болып атырган ис, болып атырган нэрсе;
всё ~ее его сильно волновало барлыц болып
атцан ислер оны жудэ цысындырды.
ПРОИСХОЖДЁНИЦЕ с. 1. цаелы, тек,
шыгыс; социальное ~е социальлыц шыгы-
сы; по ~ю шыгысы бойынша; 2. (возник-
новение) келип шыгыу, пайда болыу; ~е
жйзни на Земле Жер жузинде тиришилик-
тиц пайда болыуы.
ПРОИСШЁДШЦИЙ 1. прич. от произой-
ти; 2. в знач. сущ. с. происшедшее жацында
болган ис, жацында болып еткен нэрсе;
я сообщил о ~ем своему другу езимниц
достыма мен болган ислер хаццында хабар-
ладым.
ПРОИСШЕСТВИЕ с. уакыя, цэдийсе.
ПРОЙДЕННЦЫЙ 1. прич. от пройти;
2. в знач. сущ. с. пройденное (путь, кото-
рый преодолён) етилген жол, журип етил-
ген жол; 3. в знач. сущ. с. пройденное етил-
ген; повторение ~ого етилгенди тэкрарлау.
ПРОЙДОХА м. и ж. разг, сум, жалатай,
геззап.
ПРОЙМА ж. жен. орын.
ПРОЙТЙ сов. 1. что, чем и без доп. етиу,
журиу, журип етиу, етип кетиу; ~ лесом
тогайдан журип етиу; ~ к выходу шыгар
ауызга карай журну; ~ за час пять кило-
метров бир саатта бес километр журиу;
поезд прошёл станцию поезд станциядан
журип етип кетти; 2. что и без доп. цасы-
нан етип кетиу, абайламай етип кетиу;
заговорившись, ~ поворот дороги сездин
ПРО
— 800 —
кызыгы менен жолдыц айланбасынан етип
кетиу; 3. (распространиться) таралыу,
еситилиу; прошёл слух, что.хаццында
хабар таралды; 4. (о времени, событиях)
етиу, етип кетиу; прошёл целый час толыц
бир саат етти; прошёл целый год толыц
бир жыл етип кетти; 5. (выпасть — об осад-
ках) жауыу, тусиу; ночью прошёл дождь
тунде жауын жауды; 6. етиу; праздник
прошёл весело байрам кеуилли етти; как
прошла защита диплома? дипломды жац-
лау цалай болып етти?; 7. (просочиться)
етиу, жайылып етиу, сицип етиу; чернила
прошли на скатерть сыя дастур цанга
сицип етти; 8. етиу, шыгыу; чтобы ~ в
дверь, ему нужно было нагнуться есиктен
кириу ушын оныц ецкейиун керек болды;
9. разг, (быть принятым) кириу, цабыл
етилиу; ~ в техникум по конкурсу техни-
кума конкурс бойынша кириу; 10. (про-
лечь) етиу, журиу; дорога прошла через
тоннель жол тоннель арцалы етти; 11. что,
через что (испытать, вынести) бастан
кешириу, бастан еткериу; он прошёл через
многие испытания ол кеплеген сынаулар-
дан етти; 12. что питкериу, тамамлау,
етиу; ~ курс лечения емлениу курсын
етиу; ~ военную службу эскерий хызметти
тамамлау; ~ практику практиканы питке-
риу; 13. что, разг, (изучить) етиу; ~ по
литературе новую тему эдебияттан таза
теманы етиу; 14. (прекратиться, пере-
стать) тыныу, цойыу, тоцтау, жазылыу;
нервное напряжение прошло нерв тутыуы
тоцтады; голова прошла бас ауырганын
цойды; горло прошло тамацтыц ауырганы
токтады; <> ~ в жизнь турмысца асыу;
~ мимо кого-чего-л. кеуил белмеу, дыццат
аудар.мау; лёд прошёл сец журиу питти;
это ему даром не пройдёт ол буныц сазайын
тартады.
ПРОЙТИСЬ сов. 1. гезиу, журиу, бираз
журип келиу; ~ по саду бацтыц ишинде
бираз журиу; 2. (в танце) журип жылысыу,
журип орын алмасыу; ~ на чей-л. счёт
биреуди цагып сейлеу, биреуди илип сей-
леу.
ПРОК м. разг, пайда, цайыр; что в этом
проку?, какой в этом ~? буннан не пайда?,
буннан не цайыр?; из этого проку не бу-
дет буннан хеш пайда шыцпайды.
ПРОКАЖЁННАЯ женск. от прокажён-
ный.
ПРОКАЖЁННЫЙ м. жаман кесел адам,
пес, мацау.
ПРОКАЗА I ж. (проделка) тентеклик,
шоцлыц, биймазалыц.
ПРОКАЗА II ж. мед. жаман кесел, пес
кесели, мацау кеселн.
ПРОКАЗИТЬ несов. см. проказничать.
ПРОКАЗЛИВЫЙ прил. разг, тентек...,
биймаза...
ПРОКАЗНИК м. тентек, шоц, бийма-
за.
проказница женск. от проказник.
ПРОКАЗНИЧАТЬ несов. разг, тентеклик
етиу, тентеклик ислеу, биймазалыц етиу.
ПРОКАЛИВАНИЕ с. тапланыу, цызды-
рылыу, кызарыу, цызартыу.
ПРОКАЛИВАТЬ несов. см. прокалить.
ПРОКАЛИВАТЬСЯ несов. см. прокалйть-
ся.
ПРОКАЛИТЬ сов. что таплау, цыздырыу,
цызартыу.
ПРОКАЛИТЬСЯ сов. тапланыу, цызды-
рылыу, кызарыу.
ПРОКАЛЫВАТЬ несоз. см. проколоть I.
ПРОКАЛЫВАТЬСЯ несов. см. проко-
лоться.
ПРОКАНИТЕЛИТЬСЯ сов. с кем-чем,
разг, кеп уакыт еткериу, эуерелениу.
ПРОКАПЫВАТЬ несов. см. прокопать
1, 2.
ПРОКАПЫВАТЬСЯ несов. см. проко-
паться.
ПРОКАРАУЛИТЬ сов. 1. кого-что и без
доп. царауыллау, царауыл турыу; ~ всю
ночь тун бойы царауыл турыу; 2. кого-что,
разг, кермей цалыу, кермей урлатып
алыу.
ПРОКАРКАТЬ сов. гадылдау.
ПРОКАРМЛИВАТЬ несов. см. прокор-
мить.
ПРОКАРМЛИВАТЬСЯ несов. см. про-
кормиться.
ПРОКАТ I м. тех. 1. см. прокатка;
2. (изделия, получаемые прокаткой) про-
кат буйымлары, прокат затлары.
ПРОКАТ II м. прокат; кирей цацы, ки-
рейине алыу, кирейге бериу (транспорта);
майына алыу, майына бериу (сельскохозяй-
ственных животных с инвентарём); плата
за ~ майына алган цацысын телеу.
ПРОКАТАТЬ сов. 1. что (разгладить)
тегислеу, жыйрыгын жазыу; бельё
ишки кийимниц жыйрыгын жазыу; 2. что,
тех. (подвергнуть прокатке) прокатлау,
цысып созыу (металлды); 3. кого-что,
разг, (катать некоторое время) мингизип
цыдыртыу.
ПРОКАТАцТЬСЯ сов. 1. (разгладиться)
тегислениу, жыйрыгы жазылыу; 2. гезиу,
минип гезип журиу; ~ться целый день
на велосипеде куни менен велосипедке
минип гезип журиу.
ПРОКАТИТЬ сов. 1. кого-что (покатать
на чём-л.) келикли цыдыртыу, мингизип
гездириу; 2. что (переместить) домалатыу,
жумалатыу, айдау; ~ тачку тачканы жу-
малатыу; 3. что и без доп., разг, (быстро
проехать) тез етип кетиу, жылдам етип
кетиу, шауып етип кетиу; ~ мймо дома
жайдыц тусынан тез етип кетиу; 4. кого-
-что, перен. разг, (не избрать куда-л.)
сайламау, еткизбеу; ~ на выборах сайлау-
ларда еткизбеу.
ПРОКАТИ ЦТ ЬСЯ сов. 1. келикли цыды-
рыу, минип кыдырып гезиу; ~ться вер-
хом атца минип кыдырыу; ~ться за город
цаланыц сыртына келикли кыдырыу;
2. домалап кетиу, жумалап кетиу; мяч
~лся далеко топ алысца домалап кетти;
3. перен. (раздаться — о звуках) жацгырыу,
гунгирлеу, гуркиреу.
ПРОКАТКА ж. тех. прокатка, цысып
созыу (металлды).
ПРОКАТНЫЙ I прил. тех. 1. прокат-
лауга арналган, цысып созыуга арналган;
— 801 —
ПРО
~ стан прокат станы; 2. прокат нелеп '
шыгаратурын, прокат таярлайтугын; ~
цех прокат ислеп шыгаратугын цех.
ПРОКАТНЫЙ II прил. 1. (сдающийся
напрокат) кирейине берилетугын, майына
берилетугын, уацытша пайдасына бери-
летугын; 2. (дающий напрокат) кирейине
беретугын, майына беретугын, уацытша
пайдасына беретугын; ~ пункт кирейине
беретугын пункт.
ПРОКАТЧИК м. прокатшы.
ПРОКАТЫВАНИЕ с. см. прокатка.
ПРОКАТЫВАТЬ I несов. см. прока-
тать 1, 2.
ПРОКАТЫВАТЬ II несов. см. прокатить.
ПРОКАТЫВАТЬСЯ I несов. см. прока-
таться 1.
ПРОКАТЫВАТЬСЯ II несов. см. прока-
титься 1.
ПРОКАШИВАТЬ несов. см. прокосить.
ПРОКАШЛЯТЬ сое. 1. разг, (прочистить
горло) цацырыу; 2. (некоторое время) жете-
лиу.
ПРОКАШЛЯТЬСЯ сов. жетелип алыу,
жетелип жибериу.
ПРОКИПАТЬ несов. см. прокипеть 1.
ПРОКИПЁЦТЬ сов. 1. цайнап писну; суп
~л сорпа кайнап писти; 2. (какое-л. время)
цайнау, цайнап турыу.
ПРОКИПЯТИТЬ сов. что эбден кайна-
тыу.
ПРОКИСАТЬ несов. см. прокиснуть.
ПРОКИСНУТЬ сов. ашып кетиу; ирип
кетиу (о молоке).
ПРОКЙСШИЙ 1. прич. от прокиснуть;
2. прил. ашып кеткен; ирип кеткен (о мо-
локе).
ПРОКЛАДКА ж. 1. (действие) салыу,
еткериу, жургизиу; ~ железной дороги
темир жол салыу; 2. (промежуточный
слой) прокладка, аралык цатлам, аралыц
цабат; резйновая ~ резина проклад-
касы.
ПРОКЛАДЫВАТЬ несов. см. проложить.
ПРОКЛАМАЦИОННЫЙ прил. прокла-
мациялык-
ПРОКЛАМАЦИЯ ж. прокламация (аги-
тацияльщ бир бет цаеаз).
ПРОКЛАМИРОВАТЬ сов. и несов. что
жарыялау, дагазалау.
ПРОКЛЕВА ЦТ Ь сов. что шоцып тесиу,
шоцып ойыу; птенец ~л яичную скорлупу
шеже мэйектин, цабыршагын шокып тес-
ти.
ПРОКЛЁВЫВАТЬ несов. см. проклевать
и проклюнуть.
ПРОКЛЁВЫВАТЬСЯ несов. см. проклю-
нуться.
ПРОКЛЕИВАТЬ несов. см. проклеить.
ПРОКЛЕИТЬ сов. что желим жагыу,
желимлеп тастау.
ПРОКЛЕЙКА ж. 1. (действие) желим
жагыу, желимлеп тастау; 2. (клейкое ве-
щество) желимли зат, желимдей зат;
3. (то, что проклеено) желимленген зат,
желим жаццан нэрсе.
ПРОКЛИНАТЬ несов. см. проклясть.
ПРОКЛЮНУТЬ сов. что шоцып тесиу,
шокып ойыу.
ПРОКЛЮНУТЬСЯ сов. разг, (о птенцах)
мэйектен шыгыу, мэйекти тесип шыгы^.
ПРОКЛЯСТЬ сов. кого-что нэлет айтыу,
царгау.
ПРОКЛЯТИЦЕ с. 1. нэлет, царгыс; пре-
дать кого-л. — ю биреуди царгау, биреуге
нэлет айтыу; осыпать ~ямн нэлет жауды-
рыу; 2. в знач. межд. разг, иэлет болгыр,
нэлет жаугыр, цапылгыр; ~е! опять
дождь! цапылгыр! тагы жауын баслан-
ды!
ПРОКЛЯТЫ ||Й прич. нэлетий, нэлет
жауган, царгыс тийген, царгыс урган;
да будь они ~! оларга нэлет жаусын!
ПРОКЛЯТЫЙ прил. нэлетли, царрыс-
лы.
ПРОКОВЫЛЯТЬ сов. разг, ацсап басы^,
сылтып басыу, маймацлап журиу.
ПРОКОВЫРИВАТЬ несов. см. проковы-
рять.
ПРОКОВЫРЯТЬ сов. что тырнап тесиу,
шуцып тесиу, шуцып ойыу.
ПРОКОВЫРЯТЬСЯ сов. разг, шуцылау,
шуцыланыу.
ПРОКОЛ м. 1. (действие) тесиу, шан-
шып тесиу, жарыу; 2. (отверстие) те-
сик.
ПРОКОЛОТЬ I сов. 1. что, чем тесиу,
шаншып тесиу, жарыу; ~ шину гвоздём
шинаны шеге менен тесиу; ~ нарыв исик-
ти жарыу; 2. кого-что, чем шаншыу, туй-
реу, сугып алыу, тыгып алыу; ~ штыком
мылтыц найза менен шаншыу.
ПРОКОЛОТЬ II сов. что и без доп.
айырыу, жарыу; майдалау, усацлау, бузыу;
~ дрова весь день кун бойына отын айы-
рыу.
ПРОКОЛОЦТЬСЯ сов. тесилиу, жарылыу;
шйиа ~лась шина жарылды..
ПРОКОММЕНТИРОВАТЬ сов. что тусн-
ник бериу, тусиндириу, комментарий
бериу.
ПРОКОМПОСТИРОВАТЬ сов. что ком-
постирлеу.
ПРОКОНОПАТИТЬ сов. что тыгып питеу,
жарыцларын тыгыу; ~ лодку цайыцтын
жарыцларын тыгып питеу.
ПРОКОНОПАЧИВАТЬ несов. см. проко-
нопатить.
ПРОКОНСПЕКТИРОВАТЬ сов. что кон-
спектлеу, конспект дузиу, конспектлеп
алыу.
ПРОКОНСУЛЬТЙРОВАТЬ сов. кого-что
консультация бериу.
ПРОКОНСУЛЬТИРОВАТЬСЯ сов. с кем
консультация алыу, кецесиу.
ПРОКОНТРОЛИРОВАТЬ сов. кого-что
контроль жургизиу, тексериу.
ПРОКОПАТЬ сов. 1. что цазыу, цазып
шыгыу, цазып питириу; ~ ров ор цазыу;
2. что (насквозь) цазып тесиу; ~ гору
тауды цазып тесиу; 3. что и без доп. (не-
которое время) цазыу менен еткериу.
ПРОКОПАТЬСЯ сов. разг. 1. через что,
до чего цазып жетириу, цазып жеткериу;
~ до воды цазып сууга дейин жетириу;
2. (некоторое время) шуцыланыу.
ПРОКОПТИТЬ сов. что 1. (подвергнуть
копчению) ыслау, ыслап цацлау; 2.
51 Русско-каракалпакский сл.
ПРО
— 802 —
(загрязнить копотью) цурымга бастырыу,
дутке бастырыу.
ПРОКОПТЙТЬСЯ сов. 1. (стать коп-
чёным) ысланыу, ысланып цацланыу; 2. (по-
крыться копотью) цурым басыу, дут ба-
сыу.
ПРОКОРМ м. кун кериу, аудат етиу,
иапака етиу.
ПРОКОРМЙТЬ сов. кого-что ауцат бериу,
напаца бериу, тамад бериу, асырау, сац-
лау, батыу; ~ семью семьяны асырау.
ПРОКОРМИТЬСЯ сов. разг, кун кериу,
ауцат етиу, напаца етиу.
ПРОКОРПЕТЬ сов. над чем, разг, тыры-
сып ислеу, сарылып ислеу.
ПРОКОРРЕКТИРОВАТЬ сов. что 1. (про-
читать корректуру) корректуралау, кор-
ректуралап шытыу; ~ статью мацаланы
корректуралап шыгыу; 2. (внести исправ-
ления во что-л.) дузетип турыу, корректив
киргизиу; ~ огонь батареи батарейный,
атцан отын дузетип турыу.
ПРОКОСЙТЬ сов. что и без доп. орыу,
орып таслау.
ПРОКРАДЫВАТЬСЯ несов. см. про-
красться.
ПРОКРАСИТЬ сов. что бояу, бояу
жагыу.
ПРОКРАСИТЬСЯ сов. бояугланыу, боя-
Лыу.
ПРОКРАСТЬСЯ сов. билдирмей кириу,
бнлдирмей барыу, жасырынып кирип
кетиу, жасырынып барыу, буццышлап ба-
рыу.
ПРОКРАШИВАТЬ несов. см. прокра-
сить.
ПРОКРАШИВАТЬСЯ несов. см. прокра-
ситься.
ПРОКРИЧАТЬ сов. что и без доп. 1. (из-
дать крик) бацырыу, дышцырыу; 2. перен.
(широко разгласить) жайыу, жарыялау,
таратыу; ~ уши кому-л. биреудиц цула-
гыныц, тынышын алыу, биреудиц мазасын
алыу.
ПРОКРУЖИТЬ сов. 1. кого-что (некото-
рое время) айланыу, айланып турыу;
2. разг, (проблуждать) адасып айланып
журиу.
ПРОКУРАТУРА ж. прокуратура.
ПРОКУРИТЬ сов. 1. (некоторое время)
шылым шегиу, бираз шегиу; 2. что, разг,
(пропитать дымом) темекиниц тутинине
толтырыу.
ПРОКУРОР м. прокурор.
ПРОКУР0РСКИЦЙ прил. прокурор...,
прокурорлыц; ~е обязанности прокурор-
лыц уазыйпалар; ~й надзор прокурорлыц
бацлау.
ПРОКУСИТЬ сое. что тислеп алыу, ца-
уып алыу.
ПРОКУСЫВАТЬ несов. см. прокусйть.
ПРОКУТИТЬ сов. 1. что (истратить
на кутежи) мосликке жумсау, ишки-
ликке жумсау; 2. (некоторое время) мос-
лмк пенен уацытты еткериу.
ПРОКУЧИВАТЬ несов. см. прокутить.
ПРОЛА ГАТЬ несов. см. проложить 1.
ПРОЛАЗА м. и ж. разг, сум, тосил-
паз.
ПРОЛАМЫВАТЬ несов. см. проломать
и проломить.
ПРОЛАМЫВАТЬСЯ несов. см. проломать-
ся и проломиться.
ПРОЛАЯТЬ сов. 1. (издать лай) уриу;
2. (некоторое время) урип турыу, урип
шыгыу.
ПРОЛЕГА||ТЬ несов. кесип етиу, етиу;
дорога ~ет через горы жол тау ар калы
етеди.
ПРОЛ ЕЖА ЦТ Ь сов. 1. жатыу, жатып
шыгыу; ~ть месяц в больнице кеселханада
бир ай жатып шыгыу; 2. жатыу; посылка
~ла на почте пять дней посылка почтада
бес кун жатты; 3. что, разг, (отлежать)
жата берип ауыртыу, кеп жатып ауыртыу;
~ть бок кеп жатып жамбасын ауыртыу.
ПРОЛЕЖЕНЬ м. мед. териси елиу (кеп
жатцанлыцтан).
ПРОЛЁЖИВАТЬ несов. см. пролежать.
ПРОЛЕЗАТЬ несов. см. пролезть.
ПРОЛЕЗТЬ сов. 1. (влезть) кириу,
сыйыу; 2. перен. разг, (проникнуть обма-
ном) есабын тауып кириу, ретин тауып
араласыу, алдап кириу.
ПРОЛЕПЕТАТЬ сов. что былдырлау,
былдырлап сейлеу.
ПРОЛЁТ I м. 1. ушыу; ~ самолёта само-
лёттыц ушыуы; 2. (пора перелёта птиц)
ушып келиу, ушып кетиу (цуслардыц).
ПРОЛЁТ II м. 1. еки тиректин аралыгы;
~ моста кепирдин еки тирегинин аралыгы;
2. ж.-д. (перегон) аралыц (еки станция-
ныц)\ 3. (в лестничной клетке) майданша
(басцыш арасындагы).
ПРОЛЕТАРИЗАЦИЯ ж. пролетариат-
ласыу.
ПРОЛЕТАРИЗИРОВАТЬ сов. и несов.
кого-что пролетариатландырыу.
ПРОЛЕТАРИЗИРОВАТЬСЯ сов. и несов.
пролетариатланыу, пролетариатласыу.
ПРОЛЕТАРИЦЙ м. пролетар; ~и всех
стран, соединяйтесь! барлыц еллердин
пролетарлары, бирлесинлер!
ПРОЛЕТАРСКНИЙ прил. пролетар...,
пролетариат...; ~ая революция пролетар
революциясы.
ПРОЛЕТАТЬ несов. см. пролететь.
ПРОЛЕТЁ||ТЬ сов. 1. ушыу,ушып кетиу,
ушып етиу; над лесом ~лн птицы тогайдыц
устинен цуслар ушып етти; 2. что и без
доп. ушып етиу, ушып етип кетиу, ушыу;
~ть на самолёте тысячу километров само-
лётте бир мыц километр ушыу; самолёт
~л Ташкент самолёт Ташкенттен ушып
етти; 3. что и без доп., перен. (быстро
пройти, проехать) тез етип кетиу, зуулап
етиу; поезд ~л мимо полустанка поезд
кишкене станцияныц тусынан зуулап
етти; 4. что, перен. (быстро пройти,
миновать) тез етиу, тез етип кетиу; зима
~ла цыс тез етип кетти; каникулы быстро
~ли каникул тез етип кетти.
ПРОЛЁТКА ж. уст. пролётка (жецил
терт децгелекли арба).
ПРОЛЕЧИВАТЬ несов. см. пролечить
2.
ПРОЛЕЧИТЬ сов. 1. кого-что (некоторое
время) бираз емлеу, бираз царатыу; 2. (ис-
_____________________________— воз -__________________________________ПРО
. на лечение) емлениуге жумсау,
е сарп етиу.
-ЧЙТЬСЯ сов. бираз емлениу,
,раныу.
:4b сов. созылыу, созылып жатыу
щпац тууралы).
1В м. геогр. бугаз; Берингов ~
Зугазы.
4ВАТЬ несов. см. пролить.
РВАТЬСЯ несов. см. пролиться.
4ВНОЙ прил. жудэ катты, куйып
~ дождь куйып жауган жауын,
урган жауын.
ЙТИЦЕ с. тегиу, агызыу; без ~я
ан текпестен.
ЙТЬ сов. что тегиу, тегип койыу,
|лыу, агызыу; ~ молоко сутти
ойыу; <> ~ свою кровь за кого-
жан бериу, жанын курбан етиу;
ча что-л. тусиникли етиу, аныгына
У,-
ЙТЬСЯ сое. тегилиу, тегилип ке-
jri кетиу.
бГ м. пролог (эдебий шыеарманыц
белими).
ЮЖЙТЬ сов. 1. что еткериу, салыу,
иу; ~ дорогу через горы таудыц
жол салыу; 2. что, чем арасына
арасына тыгыу; ~ яблоки соломой
сабанныц арасына салыу; ~ курс
корабльдыц жолын белгилеу;
дорогу турмыста эдеуир жагдайга
~ путь чему-л. бир нэрсениц есиуи,
аныуы ушын жагдай туугы-
1бМ м. 1. {действие) бузып тесиу,
ып тесиу, ойыу, ойылыу; 2. (про-
чее место) бузып тесилген жер,
1ып тескен жер, урып тесилген
омырып тесилген жер.
ЛОМАТЬ сов. что бузып тесиу,
>ып тесиу, ойыу.
ЛОМАТЬСЯ сов. бузылып тесилиу,
)ылып тесилиу, ойылыу.
ЛОМЙТЬ сов. что бузып тесиу, сын-
тесиу, ойыу; ~ лёд музды ойыу;
л стулды урып тесиу.
ЛОМЙ ЦТЬСЯ сов. бузылып теси-
ындырып тесилиу, ойылыу, ойылып
лёд <~лся муз ойылып кетти.
ЛОЙГАЦИЯ ж. пролонгация, муд-
созыу; ~ договора договордыц муд-
созыу.
ЛОНГЙРОВАТЬ сов. и несов. что
гганиялау, муддетин созыу.
М= цоспо сезлердиц темендеги мгни-
ацлататуеын биринши белеги'.
аат, санаатлыц, мыс.: промтовары
• товарлары; 2) енермент, енермент-
ыс.: промартель енерментлнк артель.
(МАЗАТЬ сов. 1. что, чем жагып
?, уйкеп шыгыу; ~ щели замазкой
yiapra замазка жагып шыгыу;
кт. (промахнуться) тийгизе алмау,
жибериу.
(МАЗКА ж. жагып шыгыу, уйкеп
v; ~ окон айнаны уйкеп шыгыу.
(МАЗЫВАТЬ несов. см. промазать.
(МАЛЫВАТЬ несов. см. промолоть.
ПРОМАРИНОВАТЬ сов. 1. что маринад
етип таярлау, сирке салып таярлау, 2. кого-
-что, перен. (намеренно задержать) биле
турып иркиу; ~ дело целый год жти бир
жыл дауамына биле турып иркиу.
ПРОМАРИНОВАЦТЬСЯ сов. маринад ети*
лип таярланыу, сирке салынып таярланыу;
грибы ~лись замаррыклар сирке салынып
таярланылды.
ПРОМАРШИРОВАТЬ сов. 1. (пройтимар-
шем) марш пенен журип етиу; 2. (некоторое
время) марш пенен бираз журиу.
ПРОМАСЛЕННЦЫЙ 1. прич. от промас-
лить; 2. прил. майлы, май сицген, май-
ланган; ~ая бумага майлы каваз.
ПРОМАСЛИВАТЬ несов. см. промаслить,
ПРОМАСЛИВАТЬСЯ несов. см. пром ас*
литься.
ПРОМАСЛИТЬ сов. что майлау, май
жагыу.
ПРОМАСЛИТЬСЯ сов. майланыу, май
жагылыу, май сицирилиу.
ПРОМАТЫВАТЬ несов. см. промотать,
ПРОМАХ м. 1. кэте, мылт; стрелять
без ~а кэтесиз атыу; 2. перен. (оплош-
ность) жацылысыу шылык, алжасыу-
шылык, кэтелесиушилик; сделать -*• жацы-
лысыу, кэтелесиу; дать ~ сэтсизликке
ушырау; он парень не ~ ол бэле жигит.
ПРОМАХИВАТЬСЯ несов. см. промах*
нуться.
ПРОМАХНУТЬСЯ сов. 1. (не попасть
в цель) кэте жибериу, тийгизе алмау,
тиймей кетиу, кэте кетиу; 2. перен. разг,
(допустить оплошность) жацылысыу,
алжасыу, кэтелесиу.
ПРОМАЧИВАТЬ несов. см. промочить.
ПРОМЕДЛЕНИЦЕ с. кешиктириу, кеши-
гиу, созыу; без кешиктирмей, токтау-
сыз.
ПРОМЕДЛИТЬ сов. кешиктириу, созыу.
ПРОМЕЖНОСТЬ ж. анат. аралык
(жыныслыц агза менен улкен дэрет теси-
гиниц).
ПРОМЕЖУТОК м. 1. ара, аралык, орта
ашыклык, бослык; ~ в несколько метров
бир неше метр аралык; 2. аралык, аралыц-
тагы уакыт; ~ в десять лет он жыл аралыц.
ПРОМЕЖУТОЧНЫЙ прил. арада гы,
ортадагы, аралыктагы; ~ое расстояние
еки ортадагы аралык; ~ая станция еки
аралыктагы станция; — ый слой ортадагы
катлам; ~ая стадия еки аралыктагы стадия.
ПРОМЕЛ ЬКнУ ЦТЬ сов. 1. керинип
кетиу, керинип гайып болыу, тез керинип
жок болыу; ~ть перед глазами кез алды-
нан тез керинип жок болыу; 2. (о времени)
тез етиу, тез етип кетиу; ~ло лето жаз тез
етип кетти; 3. перен. пайда болыу, кери-
ниу; в его словах ~ла иргния оныц сезле-
ринде мыскыл пайда болды.
ПРОМЕНИВАТЬ несов. см. променять.
ПРОМЕНЯТЬ сов. кого-что, на кого-что
алмасыу, алмастырыу; ~ кукушку на
ястреба погов. атшектн кыргайга алмасты-
рыу.
ПРОМЕР м. 1. (действие) елшеу; ~ реки
дэрьяны елшеу; ~ глубины озера келдиц
терецлегин елшеу; 2. (ошибка при измвт
51*
— 803 —
ПРО
ратить на лечение) емлениуге жумсау,
млениуге сарп етиу.
ПРОЛЕЧИТЬСЯ сов. бираз емлениу,
ираз караныу.
ПРОЛЕЧЬ сов. созылыу, созылып жатыу
жол, соцпац тууралы).
ПРОЛЙВ м. геогр. бугаз; Берингов ~
еринг бугазы.
ПРОЛИВАТЬ несов. см. пролить.
ПРОЛИВАТЬСЯ несов. см. пролиться.
ПРОЛИВНОЙ прил. жудэ катты, куйып
кауган; ~ дождь куйып жауган жауын,
дуйып турган жауын.
ПРОЛЙТИЦЕ с. тегиу, агызыу; без ~я
крови кан текпестен.
ПРОЛИТЬ сов. что тегиу, тегип койыу,
тегип алыу, агызыу; ~ молоко сутти
тегип койыу; < ~ свою кровь за кого-
-что-л. жан бериу, жанын курбан етиу;
~ свет на что-л. тусиникли етиу, аныгына
жеткериу.
ПРОЛИТЬСЯ сое. тегилиу, тегилип ке-
тиу, агып кетиу.
ПРОЛбГ м. пролог (эдебий шыеарманыц
кирисиу белими).
ПРОЛОЖИТЬ сов. 1. что еткериу, салыу,
жургизиу; ~ дорогу через горы таудыц
устинен жол салыу; 2. что, чем арасына
салыу, арасына тыгыу; — яблоки соломой
алманы сабаннын арасына салыу; < — курс
корабля корабльдын жолын белгилеу;
~ себе дорогу турмыста эдеуир жагдайга
жетиу; ~ путь чему-л. бир нэрсениц есиуи,
рауажланыуы ушын жагдай туугы-
зыу.
ПРОЛОМ м. 1. (действие) бузып тесиу,
сындырып тесиу, ойыу, ойылыу; 2. (про-
йменное место) бузып тесилген жер,
сындырып тескен жер, урып тесилген
тесик, омырып тесилген жер.
ПРОЛОМАТЬ сов. что бузып тесиу,
сындырып тесиу, ойыу.
ПРОЛОМАТЬСЯ сов. бузылып тесилиу,
сындырылып тесилиу, ойылыу.
ПРОЛОМИТЬ сов. что бузып тесиу, сын-
дырып тесиу, ойыу; ~ лёд музды ойыу;
~ стул стулды урып тесиу.
ПРОЛОМИ ЦТ ЬСЯ сов. бузылып теси-
лиг, сындырып тесилиу, ойылыу, ойылып
кетиу; лёд ~лся муз ойылып кетти.
ПРОЛОНГАЦИЯ ж. пролонгация, муд-
детии созыу; — договора договордыц муд-
детин созыу.
ПРОЛОНГИРОВАТЬ сов. и несов. что
пролонгациялау, муддетин созыу.
ПРОМ’ цоспа сезлердиц темендеги мани-
ями ацлататугын биринши белеги:
I 1) санаат, санаатлыц, мыс.: промтовары
I санаат товарлары. 2) енермент, енермент-
| лик, лыс.: промартель енерментлик артель.
ПРОМАЗАТЬ сов. 1. что, чем жагып
I шыгыу, уйкеп шыгыу; ~ щели замазкой
I жарыкларга замазка жагып шыгыу;
I 2. прост, (промахнуться) тийгизе алмау,
I дате жибериу.
I ПРОМАЗКА ж. жагып шыгыу, уйкеп
f шыгыу; ~ окон айнаны уйкеп шыгыу.
ПРОМАЗЫВАТЬ несов. см. промазать.
ПРОМАЛЫВАТЬ несов. см. промолоть.
ПРОМАРИНОВАТЬ сов. 1. что маринад
етип таярлау, сирке салып таярлау; 2. кого-
-что, перен. (намеренно задержать) биле
турып иркиу; ~ дело целый год идти бир
жыл дауамына биле турып иркиу.
ПРОМАРИНОВАцТЬСЯ сов. маринад ети*
лип таярланыу» сирке салынып таярланыу;
грибы ~лись замаррыклар сирке салынып
таярланылды.
ПРОМАРШИРОВАТЬ сов. 1. (пройтимар-
шем) марш пенен журип етиу; 2. (некоторое
время) марш пенен бираз журиу.
ПРОМАСЛЕННЦЫЙ 1. прич. от промас-
лить; 2. прил. майлы, май сикген, май-
ланган; <~ая бумага майлы кагаз.
ПРОМАСЛИВАТЬ несов. см. промаслить.
ПРОМАСЛИВАТЬСЯ несов. см. промас-
литься.
ПРОМАСЛИТЬ сов. что майлау, май
жагыу.
ПРОМАСЛИТЬСЯ сов. майланыу, май
жагылыу, май сицирилиу.
ПРОМАТЫВАТЬ несов. см. промотать.
ПРОМАХ м. 1. кэте, мылт; стрелять
без — а кэтесиз атыу; 2. перен. (оплош-
ность) жацылысыу шылык, алжасыу-
шылык, кэтелесиушилик; сделать ~ жацы-
лысыу, кэтелесиу; дать — сэтсизликке
ушырау; он парень не ~ ол бэле жигит.
ПРОМАХИВАТЬСЯ несов. см. промах-
нуться.
ПРОМАХНУТЬСЯ сов. 1. (не попасть
в цель) кэте жибериу, тийгизе алма^,
тиймей кетиу, кэте кетиу; 2. перен. разг,
(допустить оплошность) жацылысыу,
алжасыу, кэтелесиу.
ПРОМАЧИВАТЬ несов. см. промочить.
ПРОМЕДЛЁНИЦЕ с. кешиктириу, кеши-
гиу, созыу; без ~я кешиктирмей, токтау-
сыз.
ПРОМЕДЛИТЬ сов. кешиктириу, созы^.
ПРОМЕЖНОСТЬ ж. анат. аралык
(жыныслыц асза менен улкен дэрет теси-
гиниц).
ПРОМЕЖУТОК м. 1. ара, аралык, орта
ашыклык, бослык; ~ в несколько метров
бир неше метр аралык; 2. аралык, аралык-
тагы уакыт; — в десять лет он жыл аралык-
ПРОМЕЖУТОЧНЦЫЙ прил. арадагы,
ортадагы, аралыктагы; ~ое расстояние
еки ортадагы аралык; ~ая станция еки
аралыктагы станция; ~ый слой ортадагы
Катлам; ~ая стадия еки аралыктагы стадия.
ПРОМЕЛ ЬКНУЦТЬ сов. I. кер инип
кетиу, керинип гайып болыу, тез керинип
жок болыу; — ть перед глазами кез алды-
нан тез керинип жок болыу; 2. (о времени)
тез етиу, тез етип кетиу; ~ло лето жаз тез
етип кетти; 3. перен. пайда болыу, кери-
ниу; в его словах ~ла ирсния оный, сезле-
ринде мыскыл пайда болды.
ПРОМЕНИВАТЬ несов. см. променять.
ПРОМЕНЯТЬ сов. кого-что, на кого-что
алмасыу, алмастырыу; «£ ~ кукушку на
ястреба погов. атшекти кыргайга алмасты-
рыу.
ПРОМЕР м. 1. (действие) елшеу; ~ рек»
дэрьяны елшеу; ~ глубины озера келдин
терецлегин елшеу; 2. (ошибка при измв-г
51*
ПРО__________- 804 -_________
рении) елшегендеги цэтелнк, цэте елшеу;
~ на два сантиметра еки сантиметр цэте
елшеу.
ПРОМЕРЗАТЬ несов. см. промёрзнуть.
ПРОМЁРЗЛЦЫЙ прил. топтан, музлаган,
тоцлап цалтан, катып цалтан; ~ая земля
тоцлап цалган жер.
ПРОМЁРЗЦНУТЬ сов. 1. (оледенеть)
тоцыу, тоцып цалыу, музлап цалыу, цатып
цалыу; земля глубоко ~ла жер эбден то-
цып цалды; 2. разг, (сильно озябнуть)
эбден тоцыу, цатты тоцып цалыу.
ПРОМЕРИВАТЬ несов. см. промерить.
ПРОМЕРИТЬ сов. что елшеу.
ПРОМЕРЯТЬ несов. см. промерить.
ПРОМЕСИТЬ сов. что эбден нйлеу,
ийлеуин жеткериу.
ПРОМЕТАТЬ I сов. что и без доп. ысы-
рып жыйнау, кеп уацыт дауамында жый-
нау; целый день ~ стога бир кун удайы-
на ысырып жыйнап гудилеу.
ПРОМЕТАТЬ II сов. что торлау; ~ петли
сэдеп жайды торлау.
ПРОМЕТАЦТЬСЯ сов. урынып шытыу;
больной всю ночь ~лся в бреду науцас
тун бойы урынып сандырацлап шыцты.
ПРОМЁТЫВАТЬ несов. см. прометать II.
ПРОМЕШАТЬ сов. что 1. (хорошо разме-
шать) араластырыу, былгау; 2. (некоторое
время) бираз араластырыу, бираз былгау.
ПРОМЕШИВАТЬ I несов. см. проме-
шать 1.
ПРОМЕШИВАТЬ П несов. см. промесить.
ПРОМЕШКАТЬ сов. разг, асыцпау, ке-
шигиу.
ПРОМИНАТЬ несов. см. промять.
ПРОМИНАТЬСЯ несов. см. промяться.
ПРОМКООПЕРАЦИЯ ж. (промысловая
кооперация) енерментлик кооперация.
ПРОМОЗГЛЫЙ прил. 1. (о воздухе,
запахе) бузылган, сасыган; 2. (о погоде)
Хелли, силпили.
ПРОМОИНА ж. суу цазгам шукыр, жа-
уыннан болган казганад.
ПРОМОКАТЕЛ ЬНЦЫЙ прил.: ~ая бу-
мага соргыш, соргыш цагаз, сыя соргыш.
ПРОМОКА||ТЬ I несов. 1. см. промок-
нуть; 2. суу еткезиу, суу еткериу; мой
плащ ~ет мениц плащым суу еткереди.
ПРОМОКАТЬ II несов. см. промокнуть.
ПРОМОКАШКА ж. разг, соргыш, сор-
гыш цагаз, сыя соргыш.
ПРОМОКЦНУТЬ сов. жаурап цалыу,
суу болыу, суу етиу, суу сициу; пальто
~ло пальто суу болып цалды; ~нуть до
костей суу жети жуйресинен етиу; ноги
~ли аяцларга суу етти.
ПРОМОКНУТЬ сов. что кептириу (сор-
гыш цагаз бенен, сийле менен).
ПРОМОЛАЧИВАТЬ несов. см. промоло-
тйть.
ПРОМОЛВИЦТЬ сов. чтоибездоп. айтыу,
уни шыгыу; он слова не ~л ол бирде сез
айтпады.
ПРОМОЛОТИТЬ сов. что майдалау,
унтау, топанга айландырыу, кеп уацытца
шекем майдалау.
ПРОМОЛОТЬ сов. что тартып болыу,
тартып питириу.
ПРОМОЛЧАТЬ сов. 1. ундемеу; 2. (не-
которое время) бираз ундемеу, бираз сес
шьиармау.
ПРОМОРАЖИВАТЬ несов. см. проморо-
зить 1.
ПРОМОРГАТЬ сов. что, прост, жиберип
цойыу, абайламай цалыу, билмей цалыу;
~ удобный случай цолайлы жагдайды жй-
берип цойыу.
ПРОМОРЙТЬ сов. кого кагыу, калдырыу;
голодом аштан кагыу.
ПРОМОРОЗИТЬ сов. кого-что 1. (хорошо
заморозить) тоцдырыу, тоцлатыу, муз-
латыу; 2. перен. (продержать на холоде)
сууыцца цойыу, сууыцца тоцдырыу.
ПРОМОТАТЬ сов. что, разг, аямай сауну,
бийпарыц жумсау.
ПРОМОЧИТЬ сов. что суулау, суу
етип алыу, сууга басып алыу, ыгаллау,
целлеу; ~ ноги аяцларга суу еткериу;
<> ~ горло азырац ишиу (арацты).
ПРОМТОВАРНЫЙ прил. санаат товар-
лары..., санаат товарларынын....; ~ магазин
санаат товарларынын. дукэны.
ПРОМТОВАРЫ только мн. (промышлен-
ные товары) санаат товарлары.
ПРОМУЧИТЬ сов. кого-что кыйнау,
азаплау.
ПРОМУЧИТЬСЯ сов. кыйналыу, азапла-
ныу; ~ над решением задачи мэселени
шыгараман деп кыйланып калыу.
ПРОМФИНПЛАН м. (промышленно-фи-
нансовый план) промфинплан (санаат
финанслыц план).
ПРОМЧАЦТЬСЯ сов. 1. шауып етип ке-
тиу, зуулап етиу, зууылдап етип кетиу,
тез етип кетиу, шаккан етиу; поезд ~лся,
не останавливаясь поезд токтамай тез
етип кетти; ~ться стрелой ок жайдын
огындай зууылдап етип кетиу; 2. перен.
тез етип кетиу; лето ~лось незаметно
жаз билинбей тез етип кетти.
ПРОМЫВАНИЕ с. 1. жууып тазалау,
жууыу; 2. хим., тех. жууып тазалау,
жууып айырып алыу; ~ золота алтынды
жууып тазалау.
ПРОМЫВАТЕЛЬНЫЙ прил. мед. жууып
тазалайтугын; ~ зонд жууып тазалай-
тугын зонд.
ПРОМЫВАТЬ несов. см. промыть.
ПРОМЫВКА ж. жууыу, жууып таза-
лау; ~ полезных ископаемых пайдалы
казындыларды жууыу.
ПРОМЫВНОЙ прил. жу^ыуга арнал-
ган, жууыу хызметин аткаратугын.
ПРОМЫВОЧНЫЙ прил. жууыуга арнал-
ган, жууып тазалауга арналган.
ПРОМЫСЦЕЛ м. 1. кэсип, кэр, енер;
охотничий ~ел ацшылыц кэсиби; кустар-
ные ~лы енерментлик кэсиплер; гончар-
ный ~ел гузешилик енери; 2. мн. про-
мыслы кэн, кэрханалар; соляные ~лы дуз
шыгаратугын кэрханалар; нефтяные ~лы
нефть кэрханалары.
ПРОМЫСЛОВЦЫЙ прил. кэсип, енер,
енермент, енерментлик, кэр; ~ая коопера-
ция енерментлик кооперация.
ПРОМЫЦТЬ сов. что 1. жууып тазалау,
жууыу; ~тьрану жараны жууып тазалау;
— 805 —
ПРО
~ть желудок мед. ас цазанды жууып
тазалау; 2. хим., тех. жууып тазалау,
жууып айырып алыу; ~ть золото алтынды
жууып тазалап алыу; 3. (размыть) жууып
кетиу, ойып кетиу, тесип кетиу; вода
~ла плотину суу плотинаны ойып кетти.
ПРОМЫЧАТЬ сов. мециреу.
ПРОМЫШЛЕННИК м. санаатшы.
ПРОМЫШЛЕННОСТ||Ь ж. санаат; тяжё-
лая ~ь ауыр санаат; лёгкая ~ь женил
санаат; добывающая казып шыгарыу
санааты; основные отрасли санааттыц
тийкаргы тараулары.
ПРОМЫШЛ ЕНЩЫЙ прил. санаат...,
санаатлы, санаатлык; ~ый район санаатлы
район; ~ое предприятие санаат кэрханасы.
ПРОМЫШЛЯТЬ несов. чем, кого-что маш-
цул болыу, шугылланыу; ~ охотой ацшы-
лыц пенен шугылланыу.
ПРОМЯМЛИТЬ сов. что и без доп.,
разг, былдырлау, мыцгырлау.
ПРОМЯТЬ сов. что 1. жапырып койыу,
майыстырып койыу; ~ диван диванды
майыстырып койыу; 2. перен. разг, (раз-
мять) жазыу; ~ ноги аякларын жазыу.
ПРОМЯТЬСЯ сов. разг, гезиу, гезенде-
шилик етиу.
ПРОНАШИВАТЬ несов. см. проносить
ИЗ.
ПРОНЦЕСТЙ сов. 1. кого-что кетерип
кетиу, кетерип алып барыу; ~естй чемо-
дан до вокзала чемоданды вокзалга дейин
алып барыу; 2. кого-что (мимо кого-чего-л.)
кетерип етиу, кетерип барыу, тусынан ке-
терип етиу; ~естй знамёна мимо трибуны
трибунаныц тусынан байракларды кетерип
етиу; 3. что алып барыу, жеткериу; ~естй
мебель через главный вход мебельди бас
цапыдан алып барыу; 4. кого-что, перен.
(промчать) тез алып етиу, зуулап етип
кетиу; машйиа ~есла нас через центр горо-
да машина бизлерди каланыц ортасы менеи
алып етти; 5. что (угнать) кууалап кетиу,
цууып кетиу, айдап кетиу; ветер ~ёс тучу
самал бултты айдап кетти; 6. безл. что,
перен. (миновать— о беде, опасности) етип
кетиу.
ПРОН ЦЕСТЙСЬ сов. 1. (промчаться)
тез етип кетиу, зуулап етип кетиу; автобус
~ёсся по шоссе автобус шоссе менен зуулап
етип кетти; 2. перен. (миновать) тез етиу,
тез етип кетиу; лето ~еслось быстро жаз
тез етип кетти; 3. перен. (распространиться)
жайылыу, таралыу; ~ёсся слух хабар та-
ралды.
ПРОНЗАТЬ несов. см. пронзить.
ПРОНЗЙТЕЛЬНО нареч. ашшы, шыцгыр-
ган, жацгыртып кететугын; ~ визжать
ашшы дауыс пенен кышкырыу.
ПРОНЗЙТЕЛ ЬНЫЙ прил. 1. ашшы, шыц-
гырган, кулакты жацгыртып жиберетугын;
~ крик кулакты жацгыртып жиберетугын
бацырыс; 2. (сильный, резкий) кушли, еткир,
тесип баратырган; ~ ветер тесип баратыр-
ган самал; 3. (острый, испытующий) еткир,
тигилип, жеп баратырган; ~ взгляд еткир
кез царас.
ПРОНЗИТЬ сов. кого-что тесип еткериу,
туйреу, туйреп еткериу, шаншып тесиу,
шаншып еткериу; <> ~ взглядом иэзернн
тигиу, тигилип царау.
ПРОНИЗАТЬ сов. см. пронизывать.
ПРОНЙЗЫВАЦТ Ь несов. кого-что етиу,
етип кетиу, ишке кирип кетиу; холод ~л
всё тело аяз путкил денеден етти.
ПРОНИЗЫВАЮЩИМ 1. прич. от прони-
зывать; 2. прил. етип кететугын, денеден
ететугын; ~ ветер денеден етип бара-
тырган самал; 3. (пронзительный) еткир,
етип баратырган, тесип баратырган; ~
взгляд тесип баратырган нозер.
ПРОНИКАТЬ несов. см. проникнуть.
ПРОНИКАТЬСЯ несов. см. проникнуться.
ПРОНИКНОВЕНИЕ с. 1. (действие) ки-
риу, тусиу, етиу; 2. см. проникновенность.
ПРОНИКНОВЕННО нареч. шын журек-
тен, тэсирлилик пенен, шын кеули менен.
ПРОНИКНОВЕННОСТЬ Ж. шын журек-
тен шыццанлык, катты тэсир етиушилик,
шын кеуиллик.
ПРОН ИКНОВЁННЫЦЙ прил. шын журек-
тен шыккан, цатты тэсир ететугын, шын
кеуилден айтылган; говорить ~м голосом
катты тэсир ететугын дауыс пенен сей-
леу.
ПРОНЙК'НУТЬ сов. 1. кириу, тусиу,
етиу; в комнату ~ свет белмеге сэуле
тусти; ~нуть в помещение жайга кириу,
ежиреге кириу; 2. перен. тарау, таралыу,
жайылыу, сициу; идеи коммунизма ~лн
в массы коммунизм идеялары кепшиликке
жайылды; 3. перен. (понять, вникнуть),
терец тусиниу, билиу; ~нуть в суть дела
истиц мэнисине тусиниу.
ПРОНИКНУТЬСЯ сов. чем терец туси-
ниу, терец сезиу, эбден берилиу; ~ созна-
нием долга миннетли екенин терец тусиниу;
~ уважением к кому-л. биреуди сыйлауга
эбден берилиу.
ПРОНИМАТЬ несов. см. пронять.
ПРОНИЦАЕМОСТЬ ж. еткериушилик,
етиушилик.
ПРОН ИЦАЕМЫЦЙ прил. еткеретугын,
еткизетугын; ~е породы еткеретугын то-
пырацлар.
ПРОНИЦАТЕЛЬНОСТЬ ж. терецнен ой-
лаушылык, терец тусиниушилик, ацыллы-
лык, даналык.
ПРОНИЦАТЕЛЬНЫЙ прил. 1. терец ой-
шыл, терец тусинетугын, акыллы, сезгир;
~ взор сезгир нэзер; 2. байцагыш, сез-
гир, тез тусинетугын; ~ ум сезгир ацыл;
~ человек тез тусинетугын адам.
ПРОНОСЙТЬ I несов. см. пронести.
ПРОНОСЙТЬ II сов. 1. кого-что ке-
терип журиу, алып журиу; ~ весь день
ребёнка на руках баланы куни менен колы-
на алып журиу; 2. что кийип тоздырыу,
кийип генертиу; долго ~ костюм костюмди
кеп уацыт кийип журиу; 3. что (износить)
кийип журиу, желиниу, тозыу; ~ подмёт-
ки ултаны желиниу.
ПРОНОСЙТЬСЯ I несов. см. пронестись.
ПРОНОСЙЦТЬСЯ II сов. 1. (пробыть
в носке) кийилип журиу, кийилиу; туфли
~лись два года туфли еки жыл кийилди;
2. (износиться) кеп кийилип жыртылыу,
тозыу, тозыуы жетиу.
ПРО
— 806 —
ПРОНУМЕРОВАТЬ сов. что номерлеу,
номерлеп шьныу, номер салыу, номер
койыу.
ПРОНУМЕРОВЫВАТЬ несов. см. прону-
меровать.
ПРОНЫРА м. и ж. $азг. Цийлекер, жыл-
мацай, куу.
ПРОНЫРЛИВОСТЬ ж. хийлекершилик,
жылмакайлык, куулыд.
ПРОНЫРЛИВЫЙ прил. разг, цийлекер,
жылмакай, куу.
ПРОНЮХАТЬ сов. что, разг, билип алыу,
билип койыу, сезип койыу.
ПРОНЮХИВАТЬ несов. см. пронюхать.
ПРОЦНЙТЬ сов. кого-что, разг. 1. (о вет-
ре, морозе) етиу, жуйкесине тийиу; 2.
перен. кушли тэсир етиу, катты тэсир
етиу; его ничем не ~ймёшь оган кеш нэр-
се тэсир етпейди.
ПРООБРАЗ м. келешектиц улгиси, бола-
жактын, ернеги.
ПРОПАГАНДА ж. пропаганда, укит-н®“
сийхат.
ПРОПАГАНДИРОВАТЬ несов. что про-
пагандалау, пропаганда етиу, укит"нэсий-
кат жургизиу.
ПРОПАГАНДИСТ м. пропагандист.
ПРОПАГАНДИСТКА женск. от пропа-
гандист.
ПРОПАГАНДИСТСКИЙ прил. пропаган-
дистлик.
ПРОПАДА[|ТЬ несов. см. пропасть; -ф-
где наше не ~ло! жатып калганша атып
цал!, бизики кайда калмаган!
ПРОПАЖА ж. 1. (действие) жогалыу,
жогалып кетиу, жойылыу; ~ книги китап-
тыц жогалыуы; 2. жогалган зат, жок бол-
ган зат; ~ нашлась жогалган зат табыл-
ды.
ПРОПАЛЫВАТЬ несов. см. прополоть.
ПРОПАРИВАТЬ несов. см. пропарить.
ПРОПАРИВАТЬСЯ несов. см. пропарить-
ся.
ПРОПАРИТЬ сов. что пуулау, пууга
тутыу, бираз уакыт пууга услау.
ПРОПАРИТЬСЯ сов. пууланыу, пуулау.
ПРИПАСТИЬ ж. 1. кулама жар, тик жар,
туцгыйыц, тупсиз шуцыр, тупсиз жыра;
на краю ^н туцгыйыцтыц шетинде, туцгы-
йыцтыц аузында; 2. перен. улкен келиспеу-
шилик, аразылыц; между ними легла ~ь
олардыц арасында улкен келиспеушилик
пайда болды; 3. разг, (множество) бастан
асцан, дым кеп, есапсыз кеп; у меня ~ь
дел мениц исим дым кеп.
ПРОПА}|СТЬ сов. 1. (затеряться) жс-
йылыу, жогалыу, жок болыу; 2. (исчезнуть)
жок болып кетиу, керинбей кетиу; ~сть
из виду кезге керинбей жок болып кетиу;
куда ты ~л на целую неделю? бир хэпте-
ге дейин сен цаяцка керинбей кеттиц?;
~сть без вести хабарсыз жок болыу, бий-
дерек жок болып кетиу; 3. (утратиться)
капылыу, жок болыу, айрылыу, питиу;
у меня ~ла охота идтй туда мениц ол
жакка барыуга куштарлыгым жок болып
кетти; у него ~л голос ол дауыстан айры-
лып калды; 4. (погибнуть) набыт болыу;
цветы ~лн от мороза гуллер сууыцтан
набыт болды; ~сть ни за что боска набыт
болыу; 5. (пройти бесполезно) боска етиу,
боска кетиу, пайдасыз етиу, бийкар кетиу;
~ли даром мой труды мениц мийнетлерим
боска кетти; целый час у меня ~л даром
мениц бир саат уацытым боска етти;
пиши ~ло! умит жок Дей бер!; пропади
пропадом! курып кеткир!, жок болгыр!,
курып кетсин!
ПРОПАХАТЬ сов. 1. что и без доп. суриу,
айдау; ~ поле атызды сурип таслау; 2.
бираз суриу, бираз айдау; ~ целый день
кун узагына жер суриу.
ПРОПАХИВАТЬ несов. см. пропахать.
ПРОПАХ||НУТЬ сов. 1. чем ийиси шыгыу,
ийисленип кетиу, ийиси сициу; шуба ~ла
нафталином тоннан нафталинниц ийиси
шыгып кетипти; 2. разг, бузылыу, ийисле-
ниу, сасыу; мясо ~ло ет бузылды, ет са-
сыды.
ПРОПАШКА ж. суриу, айда^.
ПРОПАШНИК м. пропашник, жер сур-
гиш (цатар арасын жумсартатуеын, ота-
сын жок, ететугын цурал).
ПРОПАШНЦОЙ прил. 1. (служащий для
пропашки) катар арасын суретугын, катар
арасын айдайтугын, катар арасын жумсар-
татугын; ~ой трактор катар арасын жум-
сартатугын трактор; 2. (требующий про-
пашки) сурилетугын, катар арасы ислене-
тугын; ~ ые культуры катар арасы ислене-
тугын егинлер.
ПРОПАЩЦИЙ прил. разг. 1. (безнадёж-
ный) иси питкен, умит жок, умитсиз» гудер
узилген; ~ ее дело умитсиз ис; 2. (неисправи-
мый) дузелмейтугын, оцбайтугын, иси пит-
кен; ~нй человек иси питкен адам.
ПРОПЕКАТЬ несов. см. пропечь.
пропекаться несов. см. пропечься.
ПРОПЕЛЛЕР м. пэрик (самолёттыц).
ПРОПЁЦТЬ сов. 1. что и без доп. косык
айтыу; 2. (о птицах) сайрау; шацырау
(о петухе)' где-то ~л соловей бнр жерлер-
де булбил сайрады.
ПРОПЕЧАТАЦТЬ сов. разг. 1. кого-что
басып шыгарыу, жазып шыгарыу; его
~ли в газете оны газетага жазып шыгарып-
ты; 2. что (некоторое время) бираз уацыт
басыу, бираз басып шыгарыу; басып оты-
рыу (на пишущей машинке); ~ть всю
ночь на машйнке ту ниц боны машинкада
басып отырыу.
ПРОПЕЧАТЫВАТЬ несов. см. пропеча-
тать I.
ПРОПЕЧЁННЫЙ 1. прич. от пропечь;
2. прил. писиун жеткен, эбден пискен; ~
хлеб эбден пискен нан.
ПРОПЕЧЬ сов. что писиуин жеткериу,
эбден писириу; ~ пироги береклерди эб-
ден писириу.
ПРОП||ЁЧЬСЯ сов. писиуи жетиу, эбден
писиу; хлеб хорошо ~ёкся нан жаксы бо-
лып пискен.
ПРОПИВАТЬ несов. см. пропить.
ПРОПЙЛИВАТЬ несов. см. пропилить.
ПРОПИЛЙТЬ сов. что 1. кесиу; ~ брев-
но до середины берене агашты ортасына
шекем кесиу; 2. (некоторое время) бираз
пышцылау, азырак пышцылау.
— 807 —
ПРО
ПРОПИСАЦТЬ сов. 1. кого-что жазыу, .
жаздырыу, жаздыртыу, тиркеу, есапца
отыргызыу, есапца тургызыу*, ^ть нового
жильца жаца келген адамды есапца отыр-
гызыу; ^ть паспорт паспортты жазды-
рыу; 2. что, кому (назначить) жазып бе-
риу; ~ть больному лекарство кеселге дэри
жазып бериу; 3. что и без доп. (некоторое
время) жазып шыгыу, жазып отырыу, жа-
зып еткериу; он всю ночь ол тунн менен
жазып отырды.
ПРОПИСАТЬСЯ сов. жазылыу, жазылып
тиркелиу, есапца отырыу, есапка турыу;
~ на новой квартире жаца квартирата есап-
ца турыу.
ПРОПИСКА ж. 1. (действие) жазыу,
жазылыу, тиркелиу, тиркеу, есапца оты-
рыу, есапка турыу; 2. жазылганлык белги-
си, турыу белгиси (паспортта болады);
постоянная ~ тураклы жазылганлык; вре-
менная ~ уацытша жазылганлыц.
ПРОПИСН ||ОЙ прил. 1. жазылатугын,
жазылыу...; ~ой листок жазылыу листо-
ги; 2. перен. (общеизвестный, избитый)
цэммеге белгили, цэммеге молим; ~ая ис-
тина цэммеге белгили хацыйкатлыц; $>
~ые буквы бас цэриплер, улкен цэрип-
лер.
ПРОПИСЫВАТЬ несов. см. прописать 1,
2.
ПРОПИСЫВАТЬСЯ несов. см. прописать-
ся.
ПРбПИСЦЬ ж. 1. мн. прописи (образцы
каллиграфического письма) дурыс жазыу
улгиси, сулыу жазыу; учиться по ~ям
жазыу улгиси бойынша уйрениу; 2. в знач.
нареч. прописью сез бенен жазыу; написать
число ~ью санды сез бенен жазыу.
ПРОПИТАНИЕ с. 1. (действие) аукатла-
ныу, тамак жеу, тамад ишиу; 2. (пища)
тамак, азык-ауцат, ас.
ПРОПИТАТЬ I сов. кого-что, разг,
(прокормить) тамакландырыу, ауцатлан-
дырыу, тамад берну; асырау, багыу,
кутиу.
ПРОПЦИТАТЬ II сов. что чем 1. сици-
риу, сицдириу, ыгаллау, ызгарлау, цел-
леу; ~итать тряпку маслом шуберекке май-
ды сицдириу; 2. цандырыу, тойгызыу;
воздух ~йтан запахом трав хауа шептиц
ийисине цанган.
ПРОПИТАТЬСЯ I сов. разг, (прокормить-
ся) тамацланыу, ауцатланыу; асыралыу,
багылыу, кутилиу.
ПРОПИТАЦТЬСЯ II сов. 1. сициу, ыгал-
ланыу, ызгар алыу, хеллениу; рубашка
~лась потом кейлек терге сицди; 2. (про-
пахнуть чем-л.) ийислениу, ийиси шы-
гыу.
ПРОПЙТКА ж. 1. (действие) сициу,
ыгалланыу, ызгарланыу, хеллениу; 2. (со-
став) сорып алыушы, тартып алыушы.
ПРОПИТЫВАНИЕ с. сициу, ыгалланыу,
ызгарланыу, хеллениу.
ПРОПИТЫВАТЬ несов. см. пропитать II.
ПРОПИТЫВАТЬСЯ несов. см. пропитать-
ся II.
ПРОПИТЬ сов. кого-что арацца жумсау,
арацца бериу.
ПРОПИХИВАТЬ несов. см. пропихнуть.
ПРОПИХНУТЬ сов. кого-что, через что^
разг, ийтерип жибериу, ийтерип киргн-
зиу.
ПРОПИЩАТЬ сов. что и без доп. шы-
рылдау,, шырлау (о человеке)', шуйкилдеу
(о птенцах).
ПРОПЛАВАТЬ сов. жузип журну, жузип
барыу.
ПРОПЛАКАТЬ сов. жылау, ексип жылау,
зарлап жылау; все глаза ~ кеп жылай
бериу, зарлап жылай бериу.
ПРОПЛУТАТЬ сов. разг, адасып журиу,
адасып кетиу, жолдан адасыу.
ПРОПЛЫВАТЬ несов. см. проплыть.
ПРОПЛЫ||ТЬ сов. 1. что, до кого-чего и
без доп. жузип етиу, жузип барыу, жузиу;
~ть до берега жагага шекем жузип барыу;
~ть по Аму-Дарье до Нукуса Эму дэрья
менен Некиске дейин жузип барыу; ~ть
мимо пристани жагыстыц цасынан жузип
етиу; 2. перен. кез алдына келиу, ядца
тусиу?, елеслеу, елеслеп етиу; перед моими
глазами ~лн воспоминания юности мениц
кез алдымнан жаслыц шагымныц еске
тусиулери елеслеп етти.
ПРОПЛЯСАТЬ сов. 1. что аяц ойын ой-
нау, бийлеу; ~ русскую русская аяц ойы-
нын ойнап бериу; 2. что и без доп. (неко-
торое время) аяц ойын ойнап уацыт етке-
риу, бийлеп уацыт еткериу; ~ всю ночь
туни менен аяц ойын ойнау.
ПРОПОВЕДНИК м. 1. рел. диний, уэси-
ят айтыушы, угитлеуши; 2. перен. бир
идеяныц тэрепдары.
ПРОПОВЕДНИЦА женск. от проповед-
ник 2.
ПРОПОВЕДОВАТЬ несов. что 1. рел.
диний нэсийцат бериу, диний уэсият бе-
риу; 2. перен. (какие-л. взгляды, мнения
и т. п.) таратыу, жайыу.
ПРбПОВЕДЬ ж. 1. (действие) диний
нэсийцат бериу, диний уэсият бериу; 2.
рел. диний нэсийцат, диний уэсият; 3.
перен. (нравоучение, наставление) нэсий-
цат, уэсият, ацыл.
ПРОПОЙЦА м. прост, мэскунем, арац-
хор.
ПРОПОЛАСКИВАТЬ несов. см. прополос-
кать.
ПРОПОЛЗАТЬ несов. см. проползти.
ПРОПОЛЗТИ сов. 1. что и без доп. жер
бауырлап жылжыу, жылжып етиу, ец-
беклеу; ~ несколько метров бир неше метр
жерди ецбеклеп етиу; 2. (вползти, заполз-
ти) жер бауырлап кириу, ецбеклеп ки-
риу.
ПРОПбЛКА ж. отау, отац отау.
ПРОПОЛОСКАТЬ сов. что шайыу, шай-
цау; ~ бельё кирди шайыу; ~ рот ауызды
шайыу.
ПРОПОЛОТЬ сов. что отау, отап шыгыу;
~ хлопчатник пахтаны отау.
ПРОПОЛОЧНЫЙ прил. отайтугын, ота-
латугын, отак-
ПРОПОРЦИОНАЛЬНО нареч. 1. (сораз-
мерно) сэйкес, сайма-сай; 2. мат. пропор-
циялы; прямо~ тууры пропорциялы; обрат-
но ~ кери пропорциялы.
ПРО
— 808 —
ПРОПОРЦИОНАЛЬНОСТЬ ж. 1. (сораз-
мерность) сэйкеслик, сайма-сайлык; 2.
мат. пропорциялык; прямая ~ тууры
пропорциялыц; обратная ~ кери пропор-
циялыц.
ПРОПОРЦИОНАЛЬН цый прил. 1. (со-
размерный) сэйкес, сайма-сай...; ~ое тело-
сложение сайма-сай дене курылысы; вес,
~ый росту салмац бойына сэйкес; 2. мат.
пропорциялы; прямо ~ые величины тууры
пропорциялы мугдарлар; обратно ~ые
величины кери пропорциялы мугдарлар.
ПРОПОРЦИЯ ж. 1. (соразмерность)
сэйкеслик, сайма-сайлык; 2. мат. про-
порция; геометрическая ~ геометриялык
пропорция; арифметическая ~ арифмети-
калык пропорция.
ПРОПОТЁЦТЬ сов. 1. кара терге тусиу,
катты терлеу; ~ть в бане моншада катты
терлеу; 2. разг, (пропитаться потом)
тер сициу; одежда ~ла кийимге тер сиц-
ген; 3. прост, (промучиться) цыйланыу,
терлеу, машацатланыу; — ть над задачей
два часа мэселени шыгараман деп еки саат
цыйланыу.
ПРОПУСК м. 1. (действие) киргизиу,
жибериу, еткериу; приостановить ~ в зал
залга киргизиуди токтатыу; 2. (мн. про-
пуска) пропуск, рухсат кагаз; получить
~ рухсат кагаз алыу; предъявить ~ про-
пускты керсетиу; вход по пропускам про-
пуск пенен киргизиледи; 3. мн. пропуски
цалдырыу, калыу, келмей калыу, бармай
цалыу; посещать лекции без ~ов лекция-
ларга цалмай катнасыу; 4. (мн. пропуски)
цалып койган жер, тусип калган жер, оцыл-
май кеткен жер, жазылмай калган жер,
калдырып кетиу, таслап .кетиу; читать с
~ами калдырып кетип оцыу; ~ слов сез-
лерди калдырып кетиу; 5. (мн. пропуска)
воен, (пароль) пропуск.
ПРОПУСКА ||ТЬ несов. 1. см. пропустить;
2. жибериу, еткериу; ~ть чернила сыяны
еткериу; ~ть свет жакты еткериу.
ПРОПУСКИ ||0Й прил. жиберетугын,
еткериу..., еткеретугын; ~бй билёт еткере-
тугын билет, еткериу билети; ф ~ая бума-
га соргыш, соргыш кагаз; ~ая способ-
ность ислеп шыгарыу мумкиншилиги,
ендириу мумкиншилиги.
ПРОПУСТЙЦТЬсов. 1. кого-чтокиргизиу,
жибериу, еткериу; ~ть детей вперёд бала-
ларды алга жибериу; ~ть зрителей в зал
тамашагейлерди залга жибериу; — ть на
выставку без билётов выставкага билетсиз
жибериу; 2. кого-что хызмет етип улгериу,
тэмийин етиу; столовая ~ла тысячу чело-
вёк асхана мыц адамга хызмет етип улгер-
ди; 3. что, через что еткериу, аркалы
еткизиу; — ть воду через фильтр сууды
фильтрден еткериу; ~ть мясо чёрез мясо-
рубку гешти мясорубкадан еткизиу; 4. что
(сделать пропуск) калдырып кетиу, калды-
рып койыу, таслап кетиу; ~ть слово при
чтёнии окыганда сезди калдырып кетиу; 5.
что бармай калыу, келмей калыу; ~ть две
лёкции еки лекцияга бармай калыу; 6. что
(не воспользоваться) пайдаланбау, пайда-
ланбай цалыу; ~ть удобный случай цолай-
лы жагдайдан пайдаланбай калыу; ~ть
мимо ушёй тыцламау, дыккат аудармау,
кулак аспау.
ПРОПУТЕШЕСТВОВАТЬ сов. гезип шы-
гыу, айланып шыгыу.
ПРОПЫЛИТЬ сов. кого-что шац басты-
рыу.
ПРОПЫЛИТЬСЯ сов. шац басыу.
ПРОПЬЯНСТВОВАТЬ сов. мэскунемлик
етиу, арак ишип уакыт еткериу.
ПРОРАБ м. (производитель работ) про-
раб (жумысты басцарыушы).
ПРОРАБАТЫВАТЬ несов. см. прорабо-
тать 2, 3.
ПРОРАБ0ТА ЦТЬ сов. 1. (некоторое вре-
мя) ислеу, ислеп уакыт еткериу; ~ть
на заводе пять лет заводта бес жыл ислеу;
2. что (изучить) окып уйрениу, танысыу,
талкылау; 3. кого-что, перен. разг, (под-
вергнуть критике) кысыу, кемшилигин
айтыу, сазайын бериу; его как слёдует~ли
на собрании оны жыйналыста келистирип
сазайын берди.
ПРОРАБОТКА ж. 1. (изучение) окып уй-
рениу, танысыу, талкылау; 2. перен. разг.
кысыу, кемшилигин айтыу, сазайын бе-
риу.
ПРОРАСТАНИЕ с. кегериу, кегерип шы-
гыу; ~ семян тукымныц кегерип шыгы-
уы.
ПРОРАСТАТЬ несов. см. прорасти.
ПРОРЦАСТЙ сов. 1. (дать росток) кеге-
риу, кегерип шыгыу; зерно ~ослб чёрез
недёлю дэн бир хэптеден кейин кегерип
шыкты; картофель ~бс картофель кегерип
шыкты; 2. (сквозь что-л.) жарып шыгыу,
тесип шыгыу, кегерип шыгыу; сквозь камни
~осла трава шеп таслардыц арасынан ке-
герип шыкты.
ПРОРАСТИТЬ сое. что кегертиу, кегер-
тип шыгарыу.
ПРОРАЩИВАТЬ несов. см. прорастить.
ПРОРВцАТЬ сов. что 1. (разорвать) жыр-
тыу, жыртып тесиу, жыртып кетиу, узиу;
рыба ~ала сеть балык ауды жыртып кет-
ти; 2. тесип кетиу, бузып кетиу, жарып
кетиу, жагып кетиу, жарып етиу; вода
— ала плотйну суу бегетти жыгып кетти;
3. бузып етиу, жарып етиу; — ать линию
обороны противника душпанныц цорганыу
линиясын бузып етиу; 4. безл. разг, шыда-
май исинип айтып жибериу, бирден айтып
жибериу; он долго молчал, но тут и его
— ало ол кеп уацытца дейин ундемеди, бирак
усы жерде ол шыдамай исинип айтып жи-
берди.
ПРОРВЦАТЬСЯ сов. 1. (разорваться) жыр-
тылыу, тесилиу, узилиу, узилип кетиу;
рукава —алйсь жец жыртылып тесилди;
2. жыгылыу, бузылыу; плотйна —алась
бегет жьиылды; 3. (лопнуть) жарылыу;
нарыв — алея жара жарылды; 4. езине
жол ашыу, бузып етиу, бузып шыгыу,
жарып етиу; партизаны — алйсь чёрез
фронт партизанлар фронт аркалы бузьш
етти.
ПРОРЕДИТЬ сов. что, с.-х. бирлеу, сий-
реклетиу, ушлеу; — хлопчатник пахтаны
бирлеу.
— 809 —
ПРО
ПРОРЕЖИВАНИЕ с. бирлеу, сийрекле-
тиу, YmJley-
ПРОРЕЖИВАТЬ несов. см. проредить.
ПРОРЕЗ м. 1. (действие) тесип ашыу,
кесип тесиу, цыйып тесиу; 2. (место) ке-
силген жер, цыйылган жер, ойыц, ке-
сик.
П POPE || ЗАТ Ь сов. что 1. тесип ашыу,
кесип тесиу, кыйып тесиу; ~зать отвер-
стие в чём-л. кесип тесиу; 2. кесип етиу,
жарып етиу; канал ~жет степь жап далайы
кесип етеди.
ПРОРЕЗАТЬ несов. см. прорезать.
ПРОРЕЗАТЬСЯ сов. 1. (о зубах) тис жа-
рыу, тис шыга баслау; 2. (о морщинах)
сызылып турыу, ойылып турыу.
ПРОРЕЗАТЬСЯ несов. см. прорезать-
ся.
ПРОРЕЗИНЕННЫЙ 1. прич. от прорези-
нить; 2. прил. резииаланган, резина цосыл-
ган; ~ плащ резииаланган плащ.
ПРОРЕЗЙНИВАТЬ несов. см. прорези-
нить.
ПРОРЕЗЙНИТЬ сов. что резина косыу,
резиналау; ~ ткань гезлемени резиналау,
гезлемеге резина косып ислеу.
ПРОРЕЗНОЙ прил. кесилген, тилинген,
кыйылган; карман тилип исленген ки-
се.
ПРЙРЕЗЬ ж. кесик, тесик, тилик, ойык,
тертик. _
ПРОРЕКТОР м. проректор (ректордыц
орынбасары).
ПРОРЕПЕТИРОВАТЬ сов. что репети-
ция исле^, репетиция етиу.
ПРОРЕХА ж. 1. (дыра) жыртык, тесик;
2. (разрез у брюк) шешерлик; 3. перен.
разг, (недостаток, упущение) кемшилик,
кемислик.
ПРОРЕЦЕНЗИРОВАТЬ сов. что рецен-
зиялау, рецензия бериу.
ПРОРЖАВЕТЬ сов. тат басыу, зон ба-
сыу, тат басып кетиу, зон басып цалыу.
ПРОРИЦАНИЕ с. 1. (действие) алдан
болжау, алдан айтыу, уэлийлик етиу; 2.
(предсказание, пророчество) уэлийлик, кези
ашыцлыц, болжаулыц.
ПРОРИЦАТЕЛЬ м. алдан болжаушы,
алдаи айтыушы, уэлий.
ПРОРИЦАТЕЛЬНИЦА женск. от прори-
цатель.
ПРОРИЦАТЬ несов. что алдагыны бол-
жау, алдан айтыу, уэлийлик етиу.
ПРОРОК м. 1. рел. пайгамбар; 2. (пред-
сказатель будущего) уэлий, кези ашыц,
болжап айтыушы.
ПРОРОНИТЬ сов. что сез айтыу, ун
шыгарыу, тил цатыу, ауыз ашыу; не ~
ни слова бирде сез айтпау.
ПРОР0ЧЕСКИЦЙ прил. 1. рел. пайгам-
барлыц; 2. уэлийлик, болжап айтылган;
~е слова болжап айтылган сезлер.
ПРОРОЧЕСТВО с. 1. рел. пайгамбар-
лыц; 2. (предсказание, предвидение) уэ-
лийлик, кези ашыклыц, болжаушылыц.
ПРОРОЧЕСТВОВАТЬ несов. о чём 1. рел.
пайгамбарлыц етиу; 2. (делать предска-
зания) уэлийлик етиу, кези ашыцлыц
етиу, болжап айтыу.
ПРОРОЧИТЬ несов. кому-чему, что бол-
жау, алдаи болжау, алдан айтыу; ~ боль-
шое будущее кому-л. биреуге улкен келе-
шек болжа^.
ПРОРУБАТЬ несов. см. прорубить,
ПРОРУБАТЬСЯ несов. см. прорубиться.
ПРОРУБИТЬ сов. что 1. ойыу, тесиу,
шауып тесиу; ~ дверь есик орынды тесиу;
~ лёд музды ойыу; 2. шауып ашыу; ~
дорогу в лесу тогайдыц ишинен шауып
жол ашыу.
ПРОРУБАТЬСЯ сов. шауып жол ашыу,
шауып жол салыу; сквозь чащу деревь-
ев калын, тогайлыцтыц ишинен шауып
жол салып шыгыу.
ПРОРУБЬ ж. уки-
ПРОРУХА ж. разг, кемшилик, айып;
ф и на старуху бывает ~ поел, жацылыс-
пайтугын жац, суринбейтугын туяц бол-
майды.
ПРОРЫВ м. 1. (действие) бузылыу, жы-
гыу, жарып етиу, бузып етиу; ~ плотины
бегеттиц жыгылыуы; ~ фронта фронттыц
бузылыуы; 2. (прорванное место) бузылган
жер, жыццын жер, жыццын кеткен жер;
3. перен. узилис; ~ в работе жумыстыц узи-
лиске тусиуи; ликвидировать ~ узилнсти
жок етиу.
ПРОРЫВАТЬ I несов. см. прорвать.
ПРОРЫВАТЬ II несов. см. прорыть 1.
ПРОРЫВАТЬСЯ несов. см. прорваться.
ПРОРЫСКАТЬ сов. разг, бираз изленип
журиу, бираз тимирскенип журиу.
ПРОРЫТЬ сов. что 1. цазыу, казып шы-
гыу, казып ойыу; ~ канаву жап казыу;
2. (некоторое время) казып еткериу.
ПРОРЫЧАТЬ сов. ырылдау, арсылдау.
ПРОСАДЙТЬ сов. что, прост. I. (про-
бить, проломить) тесиу; атып сындырыу;
2. (израсходовать) жумсап койыу, исрап
етиу, жок етиу, сауып койыу.
ПРОСАЖИВАТЬ несов. см. просадить.
ПРОСАЛИВАТЬ I несов. см. просалить.
ПРОСАЛИВАТЬ II несов. см. просолить.
ПРОСАЛИВАТЬСЯ I несов. см. проса-
литься.
ПРОСАЛИВАТЬСЯ II несов. см. просо-
литься.
ПРОСАЛИТЬ сов. что майлау, май жа-
гыу.
ПРОСАЛИТЬСЯ сов. майланыу, май
жарылыу.
ПРОСАЧИВАНИЕ с. син.ип етиу.
ПРОСАЧИВАТЬСЯ несов. см. просочить-
ся.
ПРОСВАТАТЬ сов. кого, уст. айттырыу,
куда туси^, куда болыу.
ПРОСВАТЫВАТЬ несов. см. просватать.
ПРОСВЕРЛИВАТЬ несов. см. просвер-
лить.
ПРОСВЕРЛИТЬ сов. что бураулап те-
сиу, бурап тесиу.
ПРОСВЕТ м. 1. санлац, сэуле, жацты,
сацлац жацты; ~ между деревьями агашлар-
дыц арасындагы сэуле; 2. перен. (луч
надежды) умит, бахыт, цууаныш; жацты-
лык; без~а жацсылыцтан умитсиз, жацсы-
лыцтан дэмеси жоц; 3. архит. ен; ~ окна
айнаныц ени; 4. (на погонах) жолац, жол.
ПРО______________ - 810 -_______________________
ПРОСВЕТИТЕЛЬ м. билимлендириуши,
агартыу шы, мэдениятты ен жандырыушы,
мэдениятты таратыушы.
ПРОСВЕТЙТЕЛ ЬН ИЦА женск. от про-
светитель.
ПРОСВЕТИТЕЛЬНЫЙ прил. билим бе-
рету ₽ын, мэдениятты ен жайды р ату тын,
билим тарататугын.
ПРОСВЕТИТЕЛЬСКИ ИЙ прил. билим та-
ратыу..., агартыу..., мэдениятты таратыу...;
~ая деятельность агартыу иси.
ПРОСВЕТИТЕЛЬСТВО с. билим тара-
тыу шылыц, агартыу шылыц, мэдениятты
таратыу шылыц.
ПРОСВЕТИТЬ I сов. кого-что 1. жарык
етиу, жарык тусириу; ~ куриное яйцо
тауыктын мэйегин жарыкка тутып кериу;
2. рентгеннен еткериу, рентгенге тусириу;
~ лёгкие екпени рентгенге тусириу.
ПРОСВЕТЙТЬ II сое. кого-что билим-
лендириу, билим бериу; мэдениятты тара-
тыу.
ПРОСВЕТЙТЬСЯ I сов. разг, (подверг-
нуться просвечиванию) рентген менен сэу-
лелениу, рентгенге тусиу.
ПРОСВЕТЙТЬСЯ II сов. (получить зна-
ния) билим алыу; мэдениятлы болыу.
ПРОСВЕТЛЕНИЕ с. ацыл-еси орнына
келиу, еси-ацылы дурысланыу; ~ в созна-
нии больного ауырыуДын еси-ацылын то-
лыц жыйнауы.
ПРОСВЕТЛЁННЫЙ прил. кеуилли,
шадлы, жайнаган, нурланган; ~ взгляд
шадлы нэзер.
ПРОСВЕТЛ Ё||ТЬ сов. 1. жактыланыу,
жакты тусиу; нёбо~ло аспан жактыланды;
2. перен. кеуиллениу, жайнау, нурланыу,
шырайланыу; лицо его ~ло жузи жайнады.
ПРОСВЕЧИВАНИЕ с.' рентгеннен етке-
риу, рентгенге тусириу; ~ лёгких екпени
рентгенге тусириу.
ПРОСВЁЧИВАЦТЬ несов. 1. см. просве-
тить I; 2. (светиться сквозь что-л.) жарык
тусиу, арасынан жарык етиу, нур шашыу;
солнце ~ет сквозь тучи кун булттын
арасынан нурын шашады; 3. (виднеться
сквозь что-л.) арасынан кериниу, иши-
нен кериниу; сквозь кружево ~ет голубая
материя шилтер ишинен кек материя кери-
нип тур.
ПРОСВЕЧИВАТЬСЯ несов. см. просве-
титься I.
ПРОСВЕЩАТЬ несов. см. просветйть II.
ПРОСВЕЩАТЬСЯ несов. см. просветить-
ся 11.
ПРОСВЕЩЁНИЦЕ с. билнмлендириу, би-
лим алыу, билим бериу, агартыу; поли-
тическое ~е сиясий билнмлендириу; Ми-
нистерство ~я Билнмлендириу министр-
лиги.
ПРОСВЕЩЁННОСТЬ ж. билимлилик,
маглыуматлылык-
ПРОСВЕЩЁННЫЙ 1. прич. от про-
светйть II; 2. прил. билимли, маглыумат-
лы; человек билимли адам.
ПРОСВИСТЁ||ТЬ сов. 1. что и без доп.
(исполнить свистом) ыскырыу, наманы ыс-
кырыу; 2. зуулау, зуулап етиу; ~ла пуля
ок зуулап етти.
ПРОСЕВАТЬ несов. см. просеять.
ПРОСЕДЬ ж. шаштын, аш, сацалдыц
агы; волосы с^ю ац енген шашлар.
ПРОСЕИВАНИЕ с. елениу, елгезерден
етиу, еленип тазаланыу.
ПРОСЕИВАТЬ несов. см. просеять.
ПРОСЕИВАТЬСЯ несое. см. просеяться.
ПРОСЕКА ж. тогайдагы жол, агашты
шауып исленген жол.
ПРОСЁЛОК м. ауыл арасындагы жол,
ауыл ара жолы.
ПРОСЁЛОЧН ЦЫЙ прил. ауыл аралыц;
~ая дорога см. просёлок.
ПРОСЕЯТЬ сов. что елеу, електен етке-
риу, елгезерден еткериу, елеп тазалау.
ПРОСЕЯТЬСЯ сов. 1. (сквозь решето и
т. п.) елени^, елгезерден еткерип тазала-
ныу; 2. (просыпаться) тегилиу, шашы-
лыу.
ПРОСИДЁ||ТЬ сов. отырыу, отырып ка-
лыу, отыра бериу, отырып еткери^; я всю
ночь ~л за книгой мен туни менен китап
ОКЫП отырдым.
ПРОСИЖИВАТЬ несое. см. просидеть;
часами ~ над рекой дэрьяныц жагасында
саатлап отыра бериу.
ПРЙСИНЬ ж. разг, кек аралас, кекшил;
белый с ~к> кекшил ак-
ПРОСИТЕЛЬ м. сораушы, тилениуши,
етиниуши.
ПРОСИТЕЛЬНИЦА женск. от проситель.
ПРОСИТЕЛЬНЫЙ прил. сораушы, тиле-
ниуши, етиниуши, жалынышлы; ~ тон
жалынышлы дауыс.
ПРОЦСЙТЬ несов. 1. кого-что, о ком-чём
и с неопр. copay, тилеу, етиииу; ^сйть
пить суу copay; ~сйть разрешения рух-
сат copaj; ~сйть слова сез copay; ~сйть
совета ацыл copay; ~сйть помощи жэр-
дем copay; ~сйть прощения кеширим co-
pay; не беспокоиться тынышсызлан-
бауыцызды етинемен; 2. кого-что, за кого-
-что, о ком-чём (хлопотать) сораныу, ети-
ниш етиу; ~сйть за товарища жолдасы
ушын етиниш етиу; 3. кого-что и без доп.
(приглашать, звать) шацырыу, мирэт етиу;
~сйть гостей к столу цонацларды дастур-
цанга шацырыу, мийманларды столга ша-
цырыу; ~шу вас сизден етинемен; ~сйть
руки уст. айттырыу.
ПРОСИТЬСЯ несов. разг. 1. етиниш етиу,
сораныу, copay; ~ в отпуск отпускиге жи-
бериуди copay; он просится в школу ол
мектепке соранып тур; 2. перен. (быть под-
ходящим) ылайык болыу, колай келиу;
< слово так и просится с языка сез менн
айт деп сорангандай болып тур.
ПРОСИЯТЬ сов. 1. (начать сиять) жар-
цырау, сэулесин шашыу, нурь и шашыу;
2. перен. (широко улыбнуться) жайнау,
ашылыу, цууаныу; ~ от радости цууанган-
нан жузи жайнау.
ПРОСКАБЛИВАТЬ несов. см. проскоблить.
ПРОСКАКА|[ТЬ сов. что и без доп. ша-
уып етиу, шауып кетиу; мимо меня ~ли
конные менин, жанымнан атлылар шауып
етип кетти.
ПРОСКАКИВАТЬ несов. 1. см. проско-
чить; 2. см. проскакать.
— 811 —
ПРО
ПРОСКАЛ ЬЗЫВАТЬ несов. см. проскольз- i
муть.
ПРОСКВОЗИТЬ сов. безл. кого, разг, са-
мал ети^, етпели самал тийиу; его ^ло
оны етпели самал урды, оган етпели самал
тийген.
ПРОСКЛОНЯТЬ сов. что, грам. сеплеу, !
сеплеп шыгыу.
ПРОСКОБЛЙТЬ сов. что кырыу, кырып
тесиу.
ПРОСКОЛЬЗНУЦТЬ сов. 1. (пробраться
незаметно) билдирмей етиу, керинбей ки-
рип кетиу, керинбей етип кетиу; 2. перен.
сезилип калыу, билинип калыу; в его сло-
вах л упрёк оныц сезинен наразлык сези-
лип калды.
ПРОСКОЧЙЦТЬ сов. 1. что и без доп.
(пробежать, проехать) жууырып етип ке-
тиу, тез етип кетиу, шаккан етип кетиу,
секирип атлап етип кетиу; он ~л мимо
меня мениц жанымнан жууырып етип кет-
ти; 2. через что (проникнуть, пробраться)
кириу, етип кетиу; 3. (упасть) тусип кетиу,
тусиу; монета <~ла в щель акша жарык-
ка тусип кетти; 4. перен. разг, кетип калыу,
жиберилиу; в корректуре ~ло несколько
ошибок корректурада бир неше кателер
кетип калыпты.
ПРОСКРЕЖЕТАТЬ сов. шыкырлатыу,
гышырлатыу, кайра}?; ~ зубами тислерин
кайpay.
ПРОСКРИПЕТЬ сов. шыцырлау, шыцыр-
лап цойыу, шыцырлатыу, гышырлау, fei-
шырлап кетиу, гышырлатыу.
ПРОСКУЧАНТЬ сов. кеуилсизлениу, му-
цайыу; он весь вечер ~л ол кешти муцайып
отырыу менен еткерди.
ПРОСЛАБИТЬ сов. безл. кого, разг, иши
етиу, иши бузылыу.
ПРОСЛАВИТЬ сов. кого-что атагын шы-
гарыу, даццын жайыу, данный шыгарыу.
ПРОСЛАВИТЬСЯ сов. чем атагы шыгыу,
аты жайылыу, дзцце! жайылыу, дан цы
шыгыу.
ПРОСЛАВЛЕНИЕ с. атагын шыгарыу,
даццын кетериу, данный жайыу; ~ по-
двигов мэртлик ислердин данный жайыу.
ПРОСЛАВЛЕННЫЙ 1. прич. от про-
славить; 2. прил. атагы шыццан, даццлы;
герой данклы цадарман.
ПРОСЛАВЛЯТЬ несов. см. прославить.
ПРОСЛАВЛЯТЬСЯ несов. см. просла-
виться.
ПРОСЛАИВАТЬ несов. см. прослоить.
ПРОСЛЕДИТЬ сое. 1. кого-что (высле-
дить) ацлып журиу, изине тусип табыу,
Кадагалау; ~ преступника жинаятшыныц
изине тусип табыу; 2. за кем-чем изерт-
леу, кадагалау, кадагалап отырыу, бай-
кау, барлау; за выполнением чего-л.
бир нэрсениц орынланыуын кадагалап оты-
рыу; ~ за ходом игры ойынныц барысын
кадагалау.
ПРОСЛЕДОВАТЬ сов. журип кетиу, са-
парга шыгыу, женелип кетиу, рауан бо-
лыу.
ПРОСЛЕЖИВАТЬ несов. см. проследить.
ПРОСЛЕЗИТЬСЯ сов. кезине жас алыу,
жылау, кезинен жас шыгыу, жыламсырау.
ПРОСЛОИТЬ сов. что, чем цатламлау,
цатлам-цатлам етиу.
ПРОСЛОЙКА ж. 1. (действие) катлам-
лау, катлам-катлам етиУ; 2. (тонкий слой)
жука кабат, жука катлам; 3. перен. топар,
катлам; общественная ~ жэмийет катламы.
ПРОСЛУЖИТЬ сов. 1. хызмет етиу, жу-
мыс ислеу; ~ восемь лет сегиз жыл хызмет
етиу; 2. (пробыть в употреблении) жумса-
лыу, пайдаланылыу, усланыу.
ПРОСЛУШАЦТЬ сов. 1. кого-что тыц-
лау, тыцлап отырыу, аягына шекем тыц-
лау; ~ть доклад доклад тыцлау; ~ть кон-
церт концертти аягына шекем тыцлау; 2.
что, мед. тыцлап кериу; ~ть лёгкие ек-
пени тыцлап кериу; 3. что и без доп., разг,
(не услышать) еситпей калыу, тыцламау;
простйте, я <~л кеширициз, мен еситпей
калдым; 4. (некоторое время) тыцлап оты-
рыу, тыцлап бираз уакыт еткериу.
ПРОСЛУШИВАНИЕ с. тыцлау, тыцлап
отырыу, аягына шекем тыцлау; ~ новой
песни жаца косыкты тыцлау.
ПРОСЛУШИВАТЬ несов. см. прослушать
1, 2.
ПРОСЛЫТЬ сов. кем-чем аты шыгыу,
белгили болыу, танылыу, атагын шыгарыу;
~ чудаком ерси минезлиги менен белгили
болыу.
ПРОСЛЫШАТЬ сов. что, о чём, разг.
еситиу, узын цулацтан еснтиу, ел аузы-
нан еситиу.
ПРОСМАЛИВАТЬ несов. см. просмолить.
ПРОСМАТРИВАТЬ несов. см. просмо-
треть 1.
ПРОСМОЛИТЬ сов. что смолалау, смола
суртиу, смола жагыу; ~ лодку цайыцты
смолалау; ~ канат арцанга смола сур-
тиу.
ПРОСМОТР м. 1. карап шыгыу, кериу,
кезден еткериу, карап кериу; карап окып
шыгыу; ~ нового фильма жаца фильмди
кезден еткериу; ~ газет газеталарды кезден
еткериу; 2. (ошибка, недосмотр) кермей
калыушылык, байкамай калыушылык, бай-
камай кетиушилик.
ПРОСМОТРЁЦТЬ сое. 1. что карап шы-
гыу, кезден еткериу, карап кериу; карап
окып шыгыу; ~ть свой записи езиниц
жазганларын карап шыгыу; ~ть книгу
китапты карап окып шыгыу; 2. кого-что
(пропустить) кермей калыу, байкамай
Калыу, байкамай кетиу; он ~л ошибку
ол кэтени кермей кеткен; -0> все глаза ~ть
Карай-карай кезлери саргайыу, еки кези
терт болыу.
ПРОСНУЦТЬСЯ сов. 1. ояныу, уйкыдан
ояныу; райо ~ться ерте ояныу; 2. перен.
ояныу, жанланыу; город <~лся кала оянды;
3. перен. (о чувствах и т. п.) ояныу, дереу,
пайда, болыу.
ПРОСО с. тары.
ПРОСОБИРАТЬ сов. что, разг, таярла-
ныу, таярлык кериу, жыйналыу, бираз
таярланыу.
ПРОСОБИРАТЬСЯ сов. разг, таярланыу,
таярлыц керилиу, жыйналыу, бираз таяр-
ланыу.
ПРОСОВЫВАТЬ несов. см. просунуть.
ПРО
— 812 —
ПРОСОВЫВАТЬСЯ несов. см. просу-
нуться.
ПРОСОДИЧЕСКИЙ прил. лит. просо-
диялык, просодияга тийисли.
ПРОСОДИЯ ж. лит. просодия (1. есити-
лиу системасы, 2. цосыц бууынларыныц
уйцаслыны цаццында илим).
ПРОСОЛЙТЬ сов. что эбден дузлау, эбден
дуз салы^.
ПРОСОЛйцться сов. дузланыу, дуз
синиу; рыба ~лась балыц дузланды, ба-
лыцка дуз синди.
ПРОСОРУШКА ж. просорушка (1. та-
ры туйгиш машина, тары ацлаушы маши-
на-, 2. тары ацлау дигирманы, тары жарыу
дигирманы).
ПРОСОСАЦТЬ сов. что етиу, тесип етиу;
вода ~ла плотину суу бегетти тесип етти.
ПРОСОСАТЬСЯ сов. етиу, тесип етиу.
ПРОСОХ ||Н УТЬ сов. эбден кебиу, кеуип
калыу; одежда ~ла кийим кеуип калды.
ПРОСОЧЙКТЬСЯ сов. 1. сызгырып етиу,
сызып ишине кириу; в лодку ~лась вода
цайыцца сызгырып суу кирди; 2. перен.
(проникнуть, распространиться) таралып
кетиу, белгили болыу, мэлим болыу,
жайылып кетиу.
ПРОСПАПТЬ сов. 1. уйцылау, уйкылап
жатыу, уйкылап цалыу; ~ть три часа уш
саат уйцылау; 2. (не проснуться вовремя)
уйцылап калыу, уйцылап кешигип цалыу;
он~л и опоздал на поезд ол уйкылап цалып
поездга кеш цалыпты; 3. что, разг, (про-
пустить) уйцылап билмей цалыу, уйкылап
цалып цойыу; я ~л занятия мен уйцылап
сабацтан цалып цойдым.
ПРОСПАТЬСЯ сов. разг, уйкылап айы-
Fbiv, уйкылап масликтен айыгыу.
ПРОСПЕКТ I м. проспект (кец кеше).
ПРОСПЕКТ II м. проспект (1. басылып
шынатугын китап цзм журналдыц цысцаша
мазмуны, 2. бир ня рее ни мацтап жазылган
дагаза).
ПРОСПИРТОВАТЬ сов. кого-что спирт-
леу, спирт синдириу, спиртке салыу?.
ПРОСПИРТОВАТЬСЯ сов. спиртлениу,
спирт сицдирилиу, спиртке салыныу.
ПРОСПИРТОВЫВАТЬ несое. см. проспир-
товать.
ПРОСПИРТОВЫВАТЬСЯ несов. см. про-
спиртоваться.
ПРОСПОРЩТЬ сов. 1. что, кому, разг,
(проиграть в споре) уттырыу, утылыу; 2.
(некоторое время) бираз айтысыу, бираз
тартысыу; мы ~ли всю ночь бнзлер туни
менен айтыстыц.
ПРОСПРЯГАТЬ сов. что, грам. турлеу,
езгертиу?; ~ глагол фейилди турлеу.
ПРОСРОЧЕННЫЙ 1. прич. от просро-
чить; 2. прил. уацыты еткен, мэцэли еткен,
мэулети еткен, сроги еткен; ~ документ
уацыты еткен документ.
ПРОСРОЧИВАТЬ несов. см. просрочить.
ПРОСРОЧИТЬ сов. что уакытын етке-
риу, махалин еткериу, срогин еткериу,
муддетин еткериу; ~ платёж телеу уакы-
тын еткерип жибериу.
ПРОСРОЧКА ж. уакытын еткериу, мэ-
холин еткериу, срогин еткериу, кешикти-
ри^, муддетнн еткериу; ~ платежа телеу
уакытын еткериу.
ПРОСТАВИТЬ сов. что жазыу, жазып
койыу, койып шыгыу; ~ число кунин жа-
зып койыу; ~ ученикам оценки окыушы-
ларга баха койып шыгыу.
ПРОСТАВЛЯТЬ несов. см. проставить.
ПРОСТАИВАТЬ несов. см. простоять.
ПРОСТАК м. сада адам.
ПРОСТЕГАТЬ сов. что сырыу, сырып ти
гиу; ~ одеяло керпени сырып тигиу.
ПРОСТЕГИВАТЬ несов. см. простегать.
ПРОСТЕНОК м. аралыц дийуал.
ПРОСТЕРЕТЬ сов. что созыу, жайыу;
~ руки КОЛЫН созыу.
ПРОСТЕРЕТЬСЯ сов. см. простираться.
ПРОСТЁРТЫЦЙ 1. прич. от простереть;
2. прил. созылган, жайылган; -~е руки
созылган коллар.
ПРОСТИРАТЬ I несов. см. простереть.
ПРОСТИРАТЬ II сов. 1. что, разг, (вы-
стирать) жууыу, жууып болыу; ~ бельё
кирди жуу?ыу, кийимлерди жууып болыу;
2. что и без доп. (некоторое время) кир
жууып еткериу.
ПРОСТИ РАИТ ься несов. 1. созылыу,
жайылыу, жазылыу; леса иа севере ~ются
на тысячи километров арцадагы тогайлар
мыцлаган километрге созылады; 2. (протя-
гиваться, направляться) созылыу?, жайы-
лыу, багдарланыу.
ПРОСТИРНУТЬ сов. что, разг, жууыу,
кир жууып алыу, азгана кир жууып алыу.
ПРОСТИРЫВАТЬ несов. см. простирать
I! 1.
ПРОСТИТЕЛЬНО нареч. кеширерлик,
кешириуге болгандай.
ПРОСТЙТЕЛ ЬНЫЙ прил. кешириу?ге
болатугын, кеширилетугын.
ПРОСТИТУИРОВАТЬ сов. и несов. 1. кого
жэлепшилик етиу, гарлыц етиу, жэлеп
болыу, жэлепшиликке мэжбурлеу; 2. что,
перен. езин-ези сатыу, сатцыншы етиу.
ПРОСТИТУТКА ж. жэлеп, тар.
ПРОСТИТУЦИЯ ж. жалепшилик, гар-
лык.
ПРОСТЙЦТЬ сов. 1. кого-что, кому кеши-
риу, эпиу етиу, ети^; ~ть вину айыбын
кешириу; ть долг карызыи кешириу;
2. повел, накл. прости кешириц; простите
кеширерсиз; я опоздал мениц кешикке-
нимди кешир; <> сказать последнее ~
мэцгиге хошласыу.
ПРОСТИТЬСЯ сов. с кем-чем 1. хошла
сыу, хош айтысыу; ~ перед разлукой айыры-
лар алдынан хошласыу; 2. с чем, перен.
Кол умит УЗИУ» гудэр узиУ» ~ с меч-
той кыялдан умит УЗИУ-
ПРОСТО 1. нареч. (обыкновенно) ансат^
онай; это объясняется ~ бул ансат тусин-
дириледи; 2. в знач. сказ. разг, (легко)
женил, ансат, онай; это совсем ~ бул
путкиллей ансат, бул дым ацсат; 3. в знач.
усил. частицы, разг, хацыйцат, дурысында,
тап; это ~ безобразие! бул хацыйцат
оцбаганлыц!; это ~ загляденье бул дуры-
сында да кез айырып аларлыц емес; 4. взнач.
ограничит, частицы, разг, (лишь, только,
всего-навсего) тек, жай, эпиуайы, турганы,
— 813 —
ПРО
ешейин; это ~ ложь! бул турганы етирик!;
~ так ешейин, жайша, тек; ~-напросто
жай, ешейин.
ПРОСТОВАТЫЙ прил. сада, гедек; ацкау.
ПРОСТОВОЛОСЫЙ прил. разг, жалац
бас, бас кийимсиз.
ПРОСТОДУШИЕ с. ашыц кеуиллилик, ад
кеуиллилик, апиуайылык, садалыд.
ПРОСТОДУШНЫЙ прил. ашык кеуилли,
ад кеуил, эпиуайы, сада; ~ ответ ашык
кеуилли жууап; ~ человек ад кеуил адам.
ПРОСТЦОЙ I прил. 1. (не составной)
жай, эпиуайы; ~бе число мат. жай сан;
~бе предложение грам. жай гэп, эпиуайы
гэп; 2. оцай, ацсат, жецил, эпиуайы, кыйын
емес; ~ая задача ацсат мэселе, эпиуайы
мэселе; 3. (незатейливый) эдеттегише, эпи-
уайы гана; ~бе платье эпиуайы гана кей-
лек; 4. (простодушный) сада, эпиуайы, ак
кеуил; ~6й человек сада адам; <> ~ым
глазом (увидеть) эпиуайы кез бенен, жай
кез бенен; ~бй смертный жай адам; ~бе
письмо эпиуайы хат.
ПРОСТОЙ II м. бийкар турыу, иссиз
турыу, жумыссыз калыу, жумыс болмай
карап турыу, бос турыу; ~ в работе жумыс
Уацтында бийкар турыу; машины маши-
ианыц бийкар турыуы.
ПРОСТОКВАША ж. катыц.
ПРОСТОЛЮДЙН м. уст. карапайым
адам.
ПРОСТОЛЮДЙНКА женск. от просто-
людин.
ПРОСТОНАРОДНЕЙ прил. уст. ха-
лайыктыц, карапайым халык..., карапайым
халыктыц...; ~ая речь карапайым халык-
тыц тили.
ПРОСТОНАРОДЬЕ с. уст. халайык, ка-
рапайым халык-
ПРОСТОНАТЬ сов. ынкылдау, ыццылдап
цойыу, ыцырсыу, ыцраныу.
ПРОСТОР м. 1. (пространство) кец-
лик, кецислик, жазыклык, кец бослыц;
степной ~ дала кецислиги; 2. (свобода,
раздолье) еркинлик, кецислик, азатлык-
ПРОСТОРЕЧИЕ с. 1. лингв, карапайым
сез; 2. (обиходный язык) жай сейлеу тили,
эпиуайы сейлеу тили.
ПРОСТОРЕЧНЫ || Й прил. лингв, цара-
яайым тилдеги; ~е слова карапайым тилде-
ги сезлер,.
ПРОСТОРНО нареч. кец, бос, еркин,
жазык-
ПРОСТЙРН1ЫЙ прил. кец, бос, еркин,
жазык; ~ый зал кец зал; ~ое платье кец
кейлек.
ПРОСТОСЕРДЕЧИЕ с. ак кеуиллик, ак
журеклилик, ак нийетлилик.
ПРОСТОСЕРДЕЧНО нареч. ак кеуилли-
лик пеней, ак журеклилик пенен, ак нийет-
лилик пенен.
ПРОСТОСЕРДЕЧНЫЙ прил. ац кеуилли,
ац журекли, ац нийетли.
- ПРОСТОТА ж. 1. оцайлыц, ацсатлыц,
жециллик, эпиуайылыц; ~ решения зада-
чи мэселени шыгарыудыц ацсатлыгы; 2.
(естественность, непринуждённость)
эпиуайылыц, тэбийгыйлыц, жайдары-
лыц; 3. (простодушие) ац кеуиллилик, ац
ПРОСТРАНСТВЕННЫЙ
кецисликли. *
журеклилик, ац нийетлик; <> святая ~
надан адам.
ПРОСТОФЙЛЯ м. и ж. разг, ацкау,
гедек.
ПРОСТОЦЯТЬ сов. 1. турыу, бир жерде
турып уакыт еткериу; минуту они ~яли
молча бир минут шамасы олар сес шыгар-
май турды; 2. (пробыть на стоянке)
турып цалыу, турган жерде болыу; 3. (про-
быть в бездействии) бийкар турыу, х,эре-
кетсиз турыу, жумыссыз турыу, иссиз
турыу; пароход ~ял у пристани три часа
пароход жагыста уш саат бийкар турды;
4. (сохраниться) сацланыу, сацланып ту-
рыу; этот дом ~йт ещё много лет бул
жай еле кеп жыллар турады.
ПРОСТРАННО нареч. толыц етип, кец-
нен алып, кеп сез бенен, созып; ~ выра-
жаться кенней алып сез сейлеу.
ПРОСТРАННОСТЬ ж. 1. (обширность)
кецлик, ушы-кыйры жоцлыц; 2. (подроб-
ность) толыцлыц, кецнен алынганлык,
кеп сезлилик, созылынкылык; ~ изложе-
ния айтыудыц толыцлыгы, баян етип жа-
зыудыц узынлыгы.
ПРОСТРАНННЫЙ прил. 1. (обширный)
кец, ушы-кыйры жок; ~ые владения кец
жатцан меншик жер; 2. (подробный, много-
словный) толык, кеп сезли; ~ое письмо
кеп сезли хат.
прил. кецлик,
ПРОСТРАНСТВЦО с. 1. филос. кецислик,
кец бослык; время и ~о — основные формы
существования материи уакыт х,эм кецис-
лик — материяныц жасауыныц тийкаргы
формалары; 2. бослык, кецислик; воз-
душное ~о хауа кецислиги; безвоздуш-
ное ~о х,ауасыз бослык; свободное ~о
бос кецислик; 3. (территория) жер; огром-
ные ~а кец жерлер; <> боязнь ~а мед.
кецисликтен коркыу, бослыктан цоркыу
ПРОСТРАЦИЦЯ ж. кеуил хошсызлык,
муцлылык, капалык, хэлсизлик, хэмме
иске немцурайды караушылыц, селкослык;
впасть в ~ю капалыкка берилиу.
ПРОСТРАЧИВАТЬ несов. см. простро-
чить.
ПРОСТРЕЛ м. разг, (боли в пояснице)
шаншыу, шаншып ауырыу, бел ауырыу.
ПРОСТРЕЛИВАТЬ несов. 1. см. про-
стрелить; 2. что, воен, атыу, оцка тутыу;
~ позиции противника жаудыц позииияла-
рын окка тутыУ.
ПРОСТРЕЛИТЬ сов. кого-что атып тесиу;
~ руку колын атып тесиу.
ПРОСТРЕЛЯТЬ сов. что и без доп. атыу,
атып кериу, атып байкау.
ПРОСТРОЧИТЬ сов. 1. что (прошить
в строчку) тигиу, цайырып тигиу; 2. разг,
(из автоматического оружия) узбей атыу.
ПРОСТ^ДЦА ж. сууык тийиу, тымау,
аяз етиу; схватить разг, сууык тийиу.
ПРОСТУДЙТЬ сов. кого-что сууык тий-
гизиу, сууык тийдириу, тымау тийгизиу,
аяз еттириу; ~ горло тамакка сууык тий-
гизиу.
ПРОСТУДЙТЬСЯ сов. аязлау, су^ык
тийиу, сууык тийгизиу, тымау тийиу,
ПРО
— 814 —
аяз етиу; ~ в дороге жолда езине сууыц
тийгизиу, жолда аязлау.
ПРОСТ^ДН||ЫЙ прил. сууыц тийген,
сууыцтан болган; аязлаганнан болган;
болезнь ~ого характера сууыц алганнан
болган кесел, сууыцтан болган кесел.
ПРОСТУЖАТЬ несов, см. простудить.
ПРОСТУЖАТЬСЯ несов. см. простудить-
ся.
ПРОСТУЖЕННЫЙ 1. прич. от просту-
дйть; 2. прил. сууыц тийген, сууыц
урган, аязлаган; царлыццан (о голосе).
ПРОСТУКАТЬ сов. кого-что, разг, та-
цылдатыу, тарсылдатыу, цагыу.
ПРОСТУКИВАТЬ несов. см. простукать.
ПРОСТУПАТЬ несов. см. проступить.
ПРОСТУПЙЦТЬ сов. бетке шыгыу, устин-
де пайда болыу, кериниу; пот ~л у него
на лице онын. бетине тер шыцты.
ПРОСТУПОК м. цылмыс, жазыц, айып.
ПРОСТЫНИ ЦЫЙ прил. простынялыц;
~ое полотно простынялыц полотно.
ПРОСТЫНЯ ж. простыня.
ПРОСТЫ ЦТ ь сов. разг. 1. сууыу; чай
давно ~л чай элле цашан сууыды; 2. прост,
(простудиться) сууыц алдырыу, сууыц
тийгизиу; <> его и след ~л онын. изи де
калган жоц.
ПРОСУНУТЬ сов. что тыгыу» киргизиу,
сугыу.
ПРОСУНУТЬСЯ сов. су тылы у, кириу,
тыгылыу; в дверь ~лась чья-то рука
есиктен биреудиц цолы сугылып керинди.
ПРОСУШИВАТЬ несов. см. просушить.
ПРОСУШИВАТЬСЯ несов. см. просу- I
шиться.
ПРОСУШИТЬ сов. что кептириу, цурга-
тыу; ~ одежду кийимдн кептириу.
ПРОСУШЙ ||ТЬСЯ сов. кебиу, КУргау;
одежда ~лась кийим кепти.
ПРОСУШКА ж. кебиу, кептириу, кур-
га кур г атыу.
ПРОСУЩЕСТВОВАТЬ сов. жасау, кун
кериу, кунелтиу, емир суриу.
ПРОСЧЁТ м. 1. (действие) санау, санап
шыгыу, есаплап шыгыу; 2. (ошибка в под-
счёте) есаптан жанылысыу, есаптан цэте-
лесиу; 3. (промах) цэте, жацылыс, алжа-
сык, кемшилик.
ПРОСЧИТАТЬ сов. 1. что, разг, (про-
извести подсчёт) санау, санап шыгыу,
есаплап шыгыу; ~ до ста жузге шекем
санау; ~ на счётах счётта санау; 2. что
и без доп. (ошибиться при подсчёте) есап-
тан жанылысыу, есаптан цэтелесиу; 3. что
и без доп. (некоторое время) санап уацыт
еткерру, санап отырыу, есаплап отырыу.
ПРОСЧИТАЦТЬСЯ сов. 1. есаптан жа-
нылысыу, есаптан цэтелесиу; кассир ~лся
на десять рублей кассир он сомга жацы-
лысты; 2. (промахнуться) цэтелесиу, жа-
нылысыу, алжасыу; враги <~лись душ-
панлар цэтелести.
ПРОСЧИТЫВАТЬ несов. см. просчитать
1, 2.
ПРОСЧИТЫВАТЬСЯ несов. см. просчи-
таться.
"TlT'Tf'C&Fh лг.. Ajcs ~у трвзг. S
1) ояибастан; 2) (не протрезвляясь) мэслиги I
кетпестен; спать без ~у ояибастан уйыц
лау.
ПРОСЫПАТЬ сов. что тегип алыу, те-
гиу, шашыу, шашып аЛыу.
ПРОСЫПАТЬ I несов. см. проспать.
ПРОСЫПАТЬ II несов. см. просыпать
ПРОСЫПАЦТЬСЯ сов. тегилиу, шашы-
лыу; мука ~лась на пол ун пол га тегилди
ПРОСЫПАЦТЬСЯ I несов. см. проснуть-
ся; я ^юсь рано мен ерте оянаман.
ПРОСЫПАТЬСЯ II несов. см. просы-
паться.
ПРОСЫХАТЬ несов. см. просохнуть.
прОсьбца ж. 1. етиниш, copay, илти-
мас, тилек; ~а не шуметь шауцым кетер-
меуициз соралады; по -~е кого-л. ети-
ниши бойынша; обратиться к кому-л. с ~ой
биреуге етиниш етип барыу; удовлетворить
~у етинишин цанаатландырыу; 2. уст. см.
прошение.
ПРОСЯНЦбЙ прил. тары; тарыдан ис-
ленген, тарыдан таярланган; ~ая солома
тары сабан.
ПРОСЯЩИЙ 1. прич. от просить; 2. прил
соранган, тиленген; ~ взгляд соранган
кез царас.
ПРОТАИВАТЬ несов. см. протаять,
ПРОТАЛИНА ж. цары ериген жер,
цары кеткен жер.
ПРОТАЛКИВАТЬ несов. см. протолкать
и протолкнуть.
ПРОТАЛКИВАТЬСЯ несов. см. про-
толкаться 1 и протолкнуться.
ПРОТАНЦЕВАТЬ сов. что и без доп.
аяц ойын ойнау, танец етиу.
ПРОТАПЛИВАТЬ несов. что и без доп. от
жагып кыздырыу, ысытыу, цэрдайым кыз-
дырыу, аз-аздан цыздырыу.
ПРОТАПЛИВАТЬСЯ несов. от жагып
кыздырылыу, ысытылыу, цэрдайым кызды-
рылыу, аз-аздан кыздырылыу.
ПРОТАПТЫВАТЬ несов. см. протоп-
тать.
ПРОТАРАНИВАТЬ несов. см. протара-
нить.
ПРОТАРАНИТЬ сов. что урыу, соцлы-
гыу, урдырыу, соцлыгыстырыу.
ПРОТАСКИВАТЬ несов. см. протащить.
ПРОТАЧИВАТЬ несов. см. проточить.
ПРОТАЩИТЬ сов. 1. кого-что (пронести
волоком) алып барыу, кетерип алып етиу,
суйреп алып барыу; 2. что, перен. разг,
(провести какую-л. идею) ендириу, еткериу,
киргизиу, цабыл алдырыу; 3. кого-что,
перен. разг, (подвергнуть критике, ос-
меянию) сыйга алыу, сынау, кемисин кер-
сетиу.
ПРОТАЯЦТЬ сов. ериу, жибиу; снег ~л
до земли цар жер керингенше ериди,
цары ерип жер керинди.
ПРОТЕЖЕ м. и ж. нескл. протеже
(биреудиц протекциясынан пайдаланыушы
адам). г
ПРОТЕЖИРОВАТЬ несов. кому протек-
ция етиу.
ПРОТЕЗ м. протез (согылсан цол, аяц,
тис).
сов. и несов. что про-
тезлеу, протез жасау.
— 815 —
ПРО
ПРОТЁЗН цый прил. протез..., протез
жасайтугын; ~ая мастерская протез ма-
стерскойы.
ПРОТЕКАНИЕ с. 1. (просачивание) ки-
риу, сызып атыу, сызып етиу; 2. етиу,
барыс, жагдай; ~ болезни кеселдиц жаг-
дайы.
ПРОТЕКАцть несов. 1. (о реке, ручье)
атыу, атып етиу; Аму-Дарья ~ет по терри-
тории Каракалпакии Эму дэрья Карацал-
пацстанныц жеринен агып етеди; 2. (про-
сачиваться) кириу, сызып агыу, сызып етиу;
вода~ет в лодку суу цайыцца сызып етеди;
3. (пропускать воду) суу етиу, еткериу,
жибериу; крыша в сарае ~ет сарайдыц
тебесинен суу етеди; 4. етиу, етип барыу;
болезнь ~ет без осложнений кесел асцын-
бай етип барады; 5. перен. (о времени)
етиу.
ПРОТЕКТОРАТ м. протекторат (коло- I
ниальлык, басыныушылыцтыц бир фор маем).
ПРОТЕКЦИОНИЗМ м. протекционизм I
(1. эк. капиталистлик еллерде сырт елден
келген товарларга цымбат бажы белгилеу
системасы', 2. разг, езиниц танысларын,
жацынларын хызметке алыу системасы).
ПРОТЕКЦИОНЙСТ м. протекционист
(протекционизтниц тэрепдары).
протекционйстскций прил. эк.
протекционистлик, протекционизмлик; ~ая
политика протекционистлик сиясат.
ПРОТЕКЦИЯ ж. протекция (биреудиц I
жумысларын питириу ушын екинши адам
тэрепинен етилген цэуендерлик).
ПРОТЁКШИЙ 1. прич. от протечь;
2. прил. (минувший) еткен, етип кеткен.
ПРОТЕЛЕГРАФИРОВАТЬ сов. что, кому
и без доп. телеграф арцалы хабарлау, те-
леграф арцалы билдириу.
ПРОТЕЛЕФОНИРОВАТЬ сов. что, кому
и без доп. телефон арцалы хабарлау, теле-
фон аркалы билдириу.
ПРОТЕРЕТЬ сов. что 1. (продырявить)
суйкелеп тесиу, ысцылап тесиу, суйкелеп
жыртыу; ~ бумагу резинкой цагазды ре-
зинка менен ысцылап тесиу; ~ подошвы
аяц кийимниц ултанын суртип тазалау;
2. (прочистить) суртип тазалау, ысцы-
лап тазалау; ~ окно тряпкой айнекти
шуберек пенен суртип тазалау; 3. турпиге
цырыу, турпиден еткериу; ~ морковь
геширди турпиге цырыу; <> ~ глаза
кезин ууцалау.
ПРОТЦЕРЁТЬСЯ сов. суйкелип тесилиу,
ысылып тесилиу, суйкелип жыртылыу;
брюки <~ёрлись шалбар ысылып жыртыл-
ды.
ПРОТЁРТЫ || Й 1. прич. от протереть;
2. прил. турпиге цырылган, турпиден етке-
рилген; ~е яблоки турпиге цырылган
алмалар.
ПРОТЕСТ м. 1. (решительное возраже-
ние) наразылыц, наразышылыц, царсылыц;
демонстрация ~а наразылыц билдириу
демонстрациясы; выступить с ~ом цатты
наразылыц керсетип сейлеу, наразылыц
билдириу; 2. юр. царсы болыу, царсылыц
керсетиу; ~ прокурора прокурордыц кар-
сылык керсетиуи; 3. фин. протест; предъ-
явить вексель к ~у вексельди протест
керсетиуге усыныу.
ПРОТЕСТАНТ м. рел. протестант (про-
тестантлыцтыц тэрепдары).
ПРОТЕСТАНТКА женск. от протес-
тант.
ПРОТЕСТАНТСКИМИ прил. рел. проте-
стант..., протестантлыц; ~ая церковь про-
теста нтлыц ширкеу.
ПРОТЕСТАНТСТВО с. рел. протестант-
лыц (XVI эсирдеги реформациям байла-
ныслы католик дининен айрылып шыццан
христиан диншиллериниц улыума аты).
ПРОТЕСТОВАТЬ несов. против чего
и без доп. наразылык билдириу, царсы
болыу, царсылыц билдириу; ~ против гон-
ки вооружений цуралланыуга царсы нара-
зылыц билдириу.
ПРОТЕЧЬ сов. см. протекать.
ПРОТИВ предлог с род. п. 1. (напротив)
царсында, царсы алдында; ~ дома — сад
жайдыц царсысында—баг; друг ~ друга
бири-бириниц царсысында; 2. (навстречу)
царсы, царсы жагына; идтй ~ ветра самал-
дыц ерине царсы журиу; плыть ~ течения
агысца царсы жузйу, ерге жузйу; 3. (напе-
рекор, вопреки) царамастан, куткени-
нине царсы; ~ ожидания куткенине ца-
рама-царсы; 4. (враждебно по отношению
к кому-чему-л.) царсы; он настроен ~ меня
ол маган царсы бейимлескен; 5. (от) царсы;
лекарство ~ ревматизма ревматизмге царсы
дэри; 6. (по сравнению) цараганда; рост
продукции ~ прошлого года еткен жыл-
гыга Караганда енимниц есиуи; 7. в знач.
сказ, царсы; кто ~? ким царсы?; < он ничего
не имеет ~ ол царсы емес.
ПРОТИВЕНЬ м. противень, нан цэлип,
цацылтыр таба.
ПРОТИВЙТЕЛ ЬНЫЙ прил.: ~ союз
грам. царсылыцлы дэнекер.
ПРОТИВИТЬСЯ несов. кому-чему царсы
болыу, царсы турыу, карсы шыгыу, нара-
зы болыу, кенбеу.
ПРОТИВНИК м. 1. (враг) душпан, жау,
цас; политический ~ сиясий душпан;
2. (соперник) царсы адам, карсы жац, бэс-
лес; победить ~а в состязании жарыста
царсы жацты женип шыгыу; 3. собир. (не-
приятель) душпан, жау, душпан эскери;
разбить ~а жауды кыйратыу.
ПРОТИВНИЦА женск. от противник
1, 2.
ПРОТЙВНО I предлог с дат. п. (против)
царсы; поступить ~ совести цужданга
царсы ис цылыу.
ПРОТЙВНО П 1. нареч. (отвратительно)
жеркениш, жеркенишли, жацпас, жексу-
рын; мне ~ маган жеркенишли; 2. в знач.
сказ. безл. жеркенишли; слушать ~ тыц-
лауга жеркенесец.
ПРОТЙВНЦЫЙ I прил. 1. (противопо-
ложный) царама-царсы, царсы; 2. (вра-
ждебный, противоречащий) царсы, цара-
ма-карсы; ~ые стороны царама-царсы
тэреплер; ~ый закону законга царама-
-царсы келетугын; 3. в знач. сущ. с. против-
ное царама-царсылыц; утверждать ~ое
царама-царсы нэрсени мацуллау; дока-
ПРО
— 816 —
зательство от ~ого царама-царсылыцтан
басланган дэлил; в ~ом случае олай
болмаса, егер усындай болмаса.
ПРОТЙВНЫЙ II прил. (отвратитель-
ный, гадкий) жаман, жагымсыз, жакпас,
жеркениш, туршы; ~ вкус лекарства дэрн-
нин, жагымсыз дэми.
ПРОТИВО5 цоспа сезлердиц, темендеги
мэнилерди ацлататуеын биринши белеги:
1) бир нэрсеге царсы деген мэнини,
мыс.: противотанковый танкка карсы;
2) царсы, цас, мыс.: противообщест-
венный жэмийетшиликке карсы; 3) царсы
келетугын, сэйкес келмейтугын, мыс.:
противозаконный законга карсы.
ПРОТИВОАЛКОГОЛЬНЫЙ прил. алко-
гольга карсы, алкогольга карсы цолла-
нылагугын.
ПРОТИВОАТОМНЦЫЙ прил. атом кУра-
лынын. тасирине карсы; ~ая защита атом
куралыныц тэсирине карсы цорганыу.
ПРОТИВОБОРСТВО с. карсы турыушы-
лык, карсы гуресиушилик.
ПРОТИВОБОРСТВОВАТЬ несов. кому-
-чему карсы турыу, карсы гуресиу.
ПРОТИВОВЕС м. 1. тех. противовес
(тецлеу жуги); 2. перен. (противоположе-
ние) карсысына, карсы; в ~ этому бу ган
карсы.
ПРОТИВОВОЗДУШНЦЫЙ прил. хауа
топылысына карсы; ~ая оборона хауа
топылысына карсы корганыу.
ПРОТИВОГАЗ м. противогаз.
ПРОТИВОГАЗОВЦЫЙ прил. противо-
газ..., противогазлык; ~ая маска противо-
газ маскасы.
ПРОТИВОГЛЙСТНЫЙ прил. мед. ишек
куртына карсы, куртты тусиретугын.
ПРОТИВОГНИЛОСТНЫЙ прил. шириу-
ге карсы, ширитпейтугын, шириуден сац-
лайтугын.
ПРОТИВОДЕЙСТВИЕ с. карсылык, кар-
сы ис, карсы хэрекет; оказывать ~ карсы
хэрекет етиу.
ПРОТИВОДЕЙСТВОВАТЬ несов. кому-че-
му карсы хэрекет етиу, карсы хэрекет
керсетиу.
ПРОТИВОЕСТЕСТВЕННОСТЬ ж. тэбий-
гый емеслик, тэбийгыйлыкка карсылык.
ПРОТИВОЕСТЕСТВЕННЫЙ прил. тэбий-
гый емес, тэбийгыйлыкка карсы.
ПРОТИВОЗАКОННО нареч. зацга мууа-
пык емес, законга карсы, зацга сыймас-
лык турде; действовать~ зацга сыймаслык
турде хэрекет етиу.
ПРОТИВОЗАКОННОСТЬ ж. зацга мууа-
пык емеслик, законга карсылык, зацга
сыймаслык-
ПРОТИВОЗАКОННЫ || Й прил. зацга
мууапыцсыз, законга карсы, зацга сый-
майтугын; ~е действия зацга сыймайтугын
цэрекетлер.
ПРОТИВОЗАЧАТОЧНЫЙ прил. мед.
бала болыуга карсы, жукли болыуга
карсы.
ПРОТИВОЛЕЖАЩИЙ прил. карсылас,
карсыда жатцан, карсы жаткан, царсы
жацтагы, царама-царсы жатцан; ~ угол
мат. царама-царсы жатцан муйеш.
ПРОТИВОПОЖАРНЫЦЙ прил. ертке
карсы; ~е мероприятия ертке карсы
илажлар.
ПРОТИВОПОКАЗАНИЕ с. 1. юр. карсы
керсетиу, керсетиуине карсы, карсы гууа;
2. мед. жацпаушылыц, зыянлылык, ем бол-
майтугынлыц.
ПРОТИВОПОКАЗАННЫЙ прил. мед.
жацпайтугын, зыянлы, ем болмайтугын.
ПРОТИВОПОЛОЖЕНИЕ с. см. противо-
поставление.
ПРОТИВОПОЛОЖЙТЬ сов. см. проти-
вопоставить.
ПРОТИВОПОЛОЖНОСТЬ ж. 1. (не-
сходность, различие) карсылык, царама-
-карсыльщ, уксамаганлыц; ~ь взглядов
кез цараслардыц царама-царсылыгы; ~ь
мнений пикирлердиц карама-карсылыгы;
2. перен. уксамаганлыц; он полная ~ь
своему другу ол езиниц достына хеш
уксамайды; 3. филос. царама-царсылыц;
единство н борьба ~ей царама-царсылыц-
лардыц бирлиги хэм гуреси.
ПРОТИВОПОЛОЖНЫЙ прил. 1. (рас-
положенный напротив) царсысындагы,
царсысында жатцан, царсысында турган;
~ый берег аргы жага; ~ая сторона улицы
кешениц аргы бети; 2. уцсамаган, бнр-
-бирине царсы; ~ое мнение бир-бирине
царсы пикир; ~ые взгляды бир-бирине
царсы болган кез цараслар.
ПРОТИВОПОСТАВИТЬ сов. кого-что,
кому-чему 1. (сравнить, сопоставить)
тецеу, тецестириу, салыстырыу; 2. царсы
койыу, царама-царсы цойыу; он ~л себя
коллективу ол езин коллективке царсы
цойды.
ПРОТИВОПОСТАВЛЕНИЕ с. 1. (сравне-
ние) тецеу, тецесгириу, салыстырыу, салыс-
тырып царау; 2. карсы цойыу, царама-
-царсы цойыу; —- себя коллективу езин
коллективке царсы цойыу.
ПРОТИВОПОСТАВЛЯТЬ несов. см. про-
тивопоставить.
ПРОТИВОПРАВЙТЕЛЬСТВЕННЫЙ прил.
хукиметке царсы цойылган, хукиметке
царсы царатылган.
ПРОТИВОРЕЧИВОСТЬ ж. царама-цар-
сылыц, царсы келиушилик, цайшы келиу-
шилик; ~ показаний керсетиулердиц бир-
-бирине царсы келиушилиги.
ПРОТИВОРЕЧИВЫ||Й прил. царама-цар-
сы келетугын, царсы келетугын, цайшы
келетугын; ~е сведения царама-царсы
келетугын маглыуматлар; ~е показания
свидетелей гууалардыц бир-бирине кар-
сы келетугын керсетиулери.
ПРОТИВОРЁЧ И || Е с. 1. царама-царсы-
лыц, цайшы келиушилик, бир-бирине кар-
сы келиушилик; впасть в ~е царама-цар-
сылыкца ушырау; 2. мн. противоречия
царама-царсылыц, цайшы келиушилик,
бир-бирине сэйкес келмеушилик; внутрен-
ние ~я ишки царама-царсылыцлар; клас-
совые ~я класслыц царама-карсылыклар;
3. (высказывание, поступок против кого-
-чего-л.) царсы болыушылыц, царсы айтыу-
шылыц, царсы шыгыушылыц; ои не терпит
~я ол езине царсы айтцанды жек кереди.
— 817 —
ПРО
ПРОТИВОРЁЧИТЦЬ несов. кому-чему .
1. (возражать, не соглашаться) карсылык.
керсетиу, карсы шыгыу, карсыласыу,
карсылык етиу, карсы сейлеу; он мне всег-
да ~ ол маган борка карсы сейлейди;
2. (не соответствовать) карсы келиу, кай-
шы келиу, туура келмеу; ~ь действйтель-
ности какыйкатлыкка карсы келиу.
ПРОТИВОСТОЛБНЙЧН ||ЫЙ прил. мед.
сиреспе кеселине карсы; ~ая прививка
сиреспе кеселине карсы исленгев шаншыу.
ПРОТИВОСТОЯНИЕ с. астр, противо-
стояние (Кунге царама-царсы турган элем-
деги планеталардыц турцы).
ПРОТИВОСТОЯТЬ несов. кому-чему цар-
сыласыу, тетепки бериу, шыдам бериу.
ПРОТИВОТАНКОВЫМИ прил. танкке
карсы; ~ое ружьё танкке карсы мылтык*,
^ый ров танкке карсы ор.
ПРОТИВОТУБЕРКУЛЕЗНЫЙ прил. ту-
беркулёзге царсы, екпе ауырыута цар-
сы.
ПРОТИВОХИМИЧЕСКИ ИЙ прил. химия-
лык урыска карсы; ~ая оборона химия-
лык урыска карсы корганыу.
ПРОТИВОЦИНГОТНЫЙ прил. мед. цин-
га кеселине царсы.
ПРОТИВОЯДИЕ с. 1. мед. ззцзрге, ууга
царсы (дэри)' 2. перен. шара (унамсыз,
жацпайтугын нэрсеге царсы цолланылату-
гын илаж).
ПРОТИРАНИЕ с. суртиу, сыпырыу, та-
залау, аршыу; ~ окон айнеклерди сур-
тиу.
ПРОТИРАТЬ несов. см. протереть.
ПРОТИРАТЬСЯ несов. см. протереться.
ПРОТИСКАТЬСЯ сов. разг, цысылып етиу,
цагысып кириу; ~ к выходу шытыу ауыз-
та карай цысылып барыу.
ПРОТИСКИВАТЬ несов. см. протиснуть.
ПРОТИСКИВАТЬСЯ несов. см. протис-
нуться и протискаться.
ПРОТИСНУТЬ сов. кого-что, разг, сугыу,
тыгыу, ийтерип еткериу, тыгып апарыу;
~ руку куда-л. колды сугыу, колды тыгыу.
ПРОТИСНУТЬСЯ сов. сугылыу, тыгы-
лыу, ийтерисип етиу, тыгылысып етиу;
~ сквозь толпу кепшиликтин, арасынан
тыгылысып етиу.
ПРОТКНУТЬ сов. кого-что, чем шан-
шыу, шаншып тесиу, туйреу, тесип алыу,
тесип еткизиу.
ПРОТО* цоспа сезлердиц темендеги
мэнилерге сэйкес келетугын биринши беле-
ги: 1) дзслепки, биринши, негизги, мыс.:
прототип дзслепки улги, негизги улги;
2) жоцаргы, бас, ец жоцаргы, мыс.: про-
тодьякон протодьякон.
ПРОТОК м. 1. (ответвление русла реки)
тармац, сала; 2. анат. канал; жёлчный ~
ет каналы.
П РОТ б КА ж. см. проток 1.
ПРОТОКбЛ м. в разн. знач. протокол;
~ партийного собрания партия жыйна-
лысыныц протоколы; составить ~ накого-л.
биреудиц устинен протокол дузиу.
ПРОТОКОЛИРОВАТЬ сов. и несов. что
протокол жазыу, протоколга кирги-
зиу.
52 русско-каракалпакский сл.
ПРОТОКОЛЬНЫЙ прил. протокол...
ПРОТОЛКАТЬ сов. кого-что, разг, жы-
лыстырып апарыу, ийтермелеп киргизиу.
ПРОТОЛКАТЬСЯ сов. 1. разг, (пролезть,
пробраться) цысылып етиу, соцлыгысып
етиу; 2. прост, (проходить без цели) зйте-
уир журиу, царап журиу.
ПРОТОЛКНУТЬ сов. кого-что ийтерип
апарыу, ийтерип киргизип жибериу;
~ дело жумысты алга илгерилетиу, жу-
мысты тезлетиу.
ПРОТОЛКНУТЬСЯ сов. см. протол-
каться.
ПРОТОН м. физ. протон (атом ядросы-
ныц составына киретугын электр заряды).
ПРОТОПАТЬ I сов. что от жагыу, кыз-
дырыу, жылытыу; ~ печь печьке от жагыу,
печьти кыздырыу.
ПРОТОПЙТЬ п сов. что (сало, масло
и т. п.) еритиу, куйдириу.
ПРОТОПЙЦТЬСЯ сов. жанып болыу, жа-
нып питиу; печь ~лась печь жанып бол-
ды.
ПРОТОПЛАЗМА ж. биол. протоплазма
(цай у анат цэм есимлик клеткаларыныц
негизин цураушы зат).
ПРОТОПТАТЬ сов. что 1. (дорожку,
тропинку и т. п.) журип жол салыу, жу-
рип соцпац салыу, журип жол етиу;
2. (протереть) тепкилеу, басцылау;
ковёр галыны басцылау.
ПРОТОРГОВАТЬ сов. 1. что, разг,
(понести убытки) бацасынан арзан сатыу;
2. чем и без доп. (какое-л. время) сатыу,
саудаласыу; ~ целый день кун бойына
саудаласыу.
ПРОТОРГОВАТЬСЯ сов. разг. 1. (потер-
петь убытки) зыян етиу, зыянга цалыу,
ззлел кериу; 2. сауда етисиу, саудаласыу,
саудаласып турыу; ~ целый час бир саат
дауамында саудаласып турыу.
ПРОт0рЁНН||ЫЙ 1. прич. от проторить;
2. прил. кеп журилген, дангыр; ~ая дорога
1) (наезженная, протоптанная) дацгыр
жол, кеп журилип тегисленген жол;
2) перен. (привычный, лёгкий путь)
сыналган жол, цзммеге белгили жол.
ПРОТОРЙТЬ сов. что ашыу, жасау,
салыу; ~ дорогу жол ашыу, жол салыу.
ПРОТОРЧАТЬ сов. разг, соррыйып турыу,
соррыйып шыгып турыу.
ПРОТОРЯТЬ несов. см. проторить.
ПРОТОТЙП м. прототип, дэслепки улги,
негизги улги.
ПРОТОЧИНА ж. 1. разг, (червоточина)
курт жеген ойыц, желинген кемтик;
2. (скважина, промытая водой) тик тесик.
ПРОТОЧЙЦТЬ сов. что 1. тех. (токар-
ным инструментом) тесиу, тесип ашыу;
2. (проесть) желинип тесилиу, кемирип
тесилиу; моль ~ла одежду кийимди куйе
жеп тести; 3. (промыть—о текучей воде)
ойыу, жууып кетиу, ашыу, жырыу, жы-
рып жибериу, тесип кетиу.
ПРОТбЧНЦЫЙ прил. агын, агып тура-
тугын; ~ая вода агын суу; ~ый пруд
устинен суу етип туратугын хауыз.
ПРОТРАВА ж. 1. см. протравливание;
2. хим. протрава (боялатугын материал-
ПРО
— 818 —
лар ушын цолланылатугын зат); 3. (в гра-
вёрном деле) ойып к стету гын нэрсе.
ПРОТРАВИТЕЛЬ м. с.-х. 1. (препарат)
протравитель, уулагыш, уулайтугын дэри
(туцымды дзрилеп тазалау ушын цоллана-
туеын зат); 2. (машина) дэрилеуши маши-
на.
ПРОТРАВЙТЬ сов. что 1. (выжечь кис-
лотой) ойып натыс салыу, кислота менен
куйдирип натыслау; ~ узор на меди мыс-
ца кислота менен ойып натыс салыу;
2. (обработать протравой) бояу, ийлеу,
ойыу (химиялыц зат арцалы); ~ кожу тери-
ни ийлеу; 3. с.-х. (обеззаразить) дэрилеу;
~ зерно туцымды дэрилеу.
ПРОТРАВЛИВАНИЕ с. 1. (кислотой)
ойып нагыс салыу, кислота менен куйди-
рип натыслау; 2. (напр. кожи) бояу, ийлеу,
ойыу (химиялыц зат арцалы); 3. с.-х.
дэрилеу; ~ семян с.-х. туцымды дэрилеу.
ПРОТРАВЛИВАТЬ несов. см. протра-
вить.
ПРОТРАВОЧН'|ЫЙ прил. с.-х. дэри-
леуши; ~ая машина дэрилеуши машина.
ПРОТРЕЗВЕТЬ сов. разг, мэс^чкти тар-
цатыу, мэслигн таркау, езине келиу,
мэслигинен айырыу.
ПРОТРЕЗВЙТЬ сов. кого мэслигин тар-
катыу, езине келтириу, мэслигинен айык-
тырыу.
ПРОТРЕЗВИТЬСЯ сов. мэслик таркау,
езине келиу, мэслигинен айьиыу.
ПРОТРЕЗВЛЕНИЕ с. мэслик таркау,
езине келиу, мэслигинен айыгыу.
ПРОТРЕЗВЛЯТЬ несов. см. протрезвить.
ПРОТРЕЗВЛЯТЬСЯ несов. см. протрез-
виться.
ПРОТРУБИТЬ сов. что и без доп. гернай
шертиу, гернай шертип сигнал бериу;
~ уши цулацтыц тынышын алыу, маза-
сын алыу.
ПРОТРЯСТИСЬ сов. разг, солцылдыга
тусиу, езилип цалыу (арбада хрм машинада
жургенде).
ПРОТУБЕРАНЕЦ м. астр, протубера-
нец (Кунниц бетине цайнап цызып шыццан
нуры).
ПРОТУХАТЬ несов. см. протухнуть.
ПРОТУХНУТЬ сов. порсып кетиу, сасыу,
ирип-ширип зая болыу.
ПРОТУХШПИЙ 1. прич. от протухнуть;
2. прил. порсып кеткен, ашыган, зая бол-
ган, сасыган; ~ее яйцо ашыган мэйек.
ПРОТЫКАТЬ несов. см. проткнуть.
ПРОТЯГИВАТЬ несов. см. протянуть 1, 2.
ПРОТЯГИВАТЬСЯ несов. см. протянуть-
ся 1, 2, 3.
ПРОТЯЖЁН И || Е с. 1. (расстояние) ара,
аралык, узацлыц, цашыцлыц, боны, узын-
лыц; -~е в длину узынлыц; ~е
в ширину кецислик аралыгы; 2. (промежу-
ток времени) дауамы, иши, боны;
на ~и нескольких лет бир неше жыллар
дауам ын да.
ПРОТЯЖЁННОСТЬ ж. см. протяжение 1;
дорога ~ю свыше пятидесяти километров
аралыгы елли километрден аслам жол.
ПРОТЯЖНО нареч. созып, узыннан-узац;
говорить ~ созып сейлеу.
ПРОТЯЖНОСТЬ ж. созылганлыц, со-
зыццылыц.
ПРОТЯЖНЫ || Й прил. созылган, узак;
~й стон узак ыцкылды; говорить ~м голо-
сом созылган дауыс пенен сейлеу.
ПРОТЯНУТЬ сов. 1. что узатыу, созыу;
~ть кому-л. руку биреуге цол узатыу;
~ть ноги 1) аяц узатыу, аяц созыу:
2) перен. разг, (умереть) дуньядан кайтыу,
елиу, цазаланыу; он ~л книгу брату
ол агасына китапты узатты; 2. что (натя-
нуть) кериу, тартыу; ~ть телефонную
линию телефон линиясын тартыу; 3. что
(затянуть, растянуть) узацца созыу;
~ть время уацытты узацца созыу; 4. что
(заставить долго звучать) созыу, соза
бериу, созып шыгара бериу; ~ть ноту
нотаны созыу; 5. что и без доп., разг,
(прожить) жасау; этот больной долго не
протянет бул науцас узац жасамас.
ПРОТЯНУТЬСЯ сов. 1. созылыу:
к нему ~улись чьи-то руки оган царай
биреудиц цолы созылды; 2. созылып кетиу,
узацлап кетиу, узын-шубай жайылып жа-
тыу; дорога ~лась на сотни километров
жол жузлеген километрлерге созылып
кетти; 3. разг, (вытянуться) созылып
жатыу; ~ться на диване диванда созылып
жатыу; 4. разг, (продлиться) уацты узайыу,
узацца суриу, узацца созылыу; сколько
протянется ещё эта работа — неизвестно
бул жумыстыц еле цанша узацца созыла-
тугыны белгисиз.
ПРОУЛОК м. прост, проулок, кишкене
кеше, тар кеше.
ПРОУЧЙНТЬ сов. 1. кого-что (наказать)
тэмбисин бериу, урысыу, кейиу; 2. что
оцып уйрениу, оцытып уйретиу; он ~л
уроки весь день ол куни бойы сабацларын
оцыды.
ПРОУЧЙ цться сов. окып алыу, окып
шыгыу; он ~лся в школе семь лет ол мек-
теп те жети жыл окыды.
ПРОУШИНА ж. уцгы; ~ топора балта-
ныц уцгысы.
ПРОФ’ цоспа сезлердиц темендеги мз-
нилерге сзйкес келетугын биринши белеги:
1) «кзсип, кзсипке байланыслы», мыс.: проф-
болёзни кэсипке байланыслы ауырыулар;
2) «профсоюз», мыс.: профдвижение проф-
союз цэрекети.
ПРОФАКТЙВ м. (профсоюзный актив)
профактив (профсоюз активи).
ПРОФАН м. падай, самсам.
ПРОФАНАЦИЯ ж. кемситиу, кэдирин
кетириу, хорлау; ~ науки илимнин. кэди-
рин кетириу.
ПРОФАНИРОВАТЬ сов. и несов. что
кемситиу, кэдирин кетириу, хорла^.
ПРОФАШЙСТ м. фашизмннц тэрепдары,
фашизмниц мэпин цоргаушы.
ПРОФАШИСТСКИЙ прил. фашизмниц
тэрепин жацлайтугын, фашизмниц мэпин
цоргайтугын.
ПРОФБИЛЕТ м. (профсоюзный билёт)
профбилет (профсоюз билети).
ПРОФБЮРО с. нескл. (бюро профсоюз-
ной организации) профбюро (профсоюз
шелкеминиц бюросы).
— 819 —
ПРО
ПРОФГРУППА ж. (профсоюзная груп-
па) профгруппа (профсоюз группасы).
ПРОФДВИЖЕНИЕ с. (профессиональное
движение) профсоюз хэрекети.
ПРОФЕССИОНАЛ м. профессионал,
кэсипшил; певёц--~ кэсипшнл цосыц-
шы.
ПРОФЕССИОНАЛИЗМ м. 1. кэсипшил-
лик; 2. лингв, профессионализм (белгили
бир профессиядагы адамлареа тэн сейлеу
обороты).
ПРОФЕССИОНАЛКА женск. от профес-
сионал.
ПРОФЕССИОНАЛ ЬН ,|ЫЙ прил. 1. (свя-
занный с профессией) кэсиплик., кэсипке
байланыслы;~ое заболевание кэсиплик ауы-
рыу; 2. профессионал; -~ый революционер
профессионал революционер.
ПРОФЕССИИ Я ж. кэсип, енер, кэр;
по ~и кэсиби бойынша; он по ~и врач
ол кэсиби бойынша врач; выбор ~и кэсип
тацлау; получить ~ю енер ийелеп шыгыу;
переменить ~ю кэсибин езгертиу; овла-
деть новой ~ей жаца кэсип ийелеу.
ПРОФЕССОР м. профессор.
ПРОФЕССОРСКИМИ прил. 1. профессор-
лык; ~ое звание профессорлыц атак;
2. в знач. сущ. ж. профессорская профессор-
лар ежиреси.
ПРОФЕССУРА ж. 1. (звание, должность)
профессура, профессорлыц; 2. собир. про-
фессорлар.
ПРОФИЛАКТИКА ж. 1. мед. профилак-
тика (кеселдиц алдын алыу, ден саулыцты
сацлау илажларын ислеу)', 2. тех. профи-
лактика (алдын алыу шаралары)-, ~ и ре-
монт автомашйн автомашиналардын. про-
филактикасы хэм ремонты.
ПРОФИЛАКТИЧЕСКИ Й прил. 1. мед.
профилактикалыц; ~е средства профилак-
тикалыц шаралар; 2. тех. профилактика-
лык; ~й осмотр машин машиналарды про-
филактикалык кезден еткериу.
ПРОФИЛАКТОРИЙ м. мед. профилакто-
рий (дэр иле у профилактикальщ мэке-
ме).
ПРОФИЛЬ м. 1. (вид сбоку) профиль,
бир кырыннан, каптал кериниси, каптал-
дан керинис; 2. тех. (вертикальное сече-
ние) профиль (бир нэрсениц ортасынан
кесилгендеги кериниси)', ~ пути жолдыц
профили; 3. (совокупность основных черт)
профиль; ~ писателя жазыушыныц про-
фили.
ПРОФИЛЬТРОВАТЬ сов. что сузиу,
елеу, ирилеу, елеп еткериу.
ПРОФИЛЬТРОВЫВАТЬ несов. см. про-
фильтровать.
ПРОФКОМ м. (профсоюзный комитет)
профком (профсоюз комитети).
ПРОФОРГ м. (профсоюзный организа-
тор) профорг (профсоюз шелкемлестириу-
шиси).
ПРОФОРГАНИЗАЦИЯ ж. (профсоюзная
организация) профсоюз шелкеми.
ПРОФ0РМЦА ж. разг, проформа, сыртцы
керинис, кезаба; для ~ы кезаба ушын.
ПРОФСОЮЗ м. (профессиональный
союз) профсоюз (кэсипшилер ауцамы).
ПРОФСОЮЗН ЦЫЙ прил. профсоюз...;
~ая организация -профсоюз шелкеми;
~ый билёт профсоюз билета.
ПРОХАЖИВАТЬСЯ несов. см. пройтись.
ПРОХВАТЙЦТЬ сов. кого-что, разг, етип
кетиу; мороз ~л менй до костей аяз жети
жуйеме дейин етип кетти.
ПРОХВАТЫВАТЬ несов. см. прохватить.
ПРОХВОРАЦТЬ сов. разг, кеселлениу,
ауырып цалыу, науцасланып цалыу, сыр-
цасланыу; он три недели ол уш цэпте
кеселленди.
ПРОХВОСТ м. бран. газзап, харамзада.
ПРОХЛАДНА ж. салдын, салцынлыц,
коцыр салдын; вечерняя ~а кешки сал-
цын; повеяло -~ой хауа салкынланды.
ПРОХЛАД1 ЕЦ м.: с ~цем разг, жай-
-парахат, жан цыйнамай, эсте-ацырын;
работать с ~цем жан цыйнамай ислеу.
ПРОХ ЛАДЙТЕЛ ЬНЫ ||Й прил. журек
сууытатутын; ~е напитки журек сууыта-
тукын ишимликлер.
ПРОХЛАДЙТЬСЯ сов. разг, салцынла-
ныу.
ПРОХЛАДНО 1. нареч. сууыгырац, сал-
цын; 2. безл. в знач. сказ, (о погоде) салдын;
на улице~ дала салдын; 3. безл.взнач. сказ,
(об ощущении холода) сууык, аяз; в этом
пальто мне ~ бул пальто менен аязлай-
ман; 4. перен. (безразлично) салдын царау,
сууыц царау.
ПРОХ ЛАДН ЦЫЙ прил. 1. салцын; ~ое
утро азангы салцын; 2. перен. эхмийетсиз,
салцын царау, сууыц царау; ~ое отношение
к товарищу жолдасына салцын царау.
ПРОХЛАДЦА ж. см. прохладец.
ПРОХЛАЖДАТЬСЯ несов. разг. 1. см.
прохладиться; 2. перен. (медлить) кешик-
тириу, асыцпау, сууытып жибериу; 3. пе-
рен. (бездельничать) босда уацыт еткериу,
бийкар журиу.
ПРОХОД м. 1. (действие) етиу, журип
етиу; 2. (место) еткел, етиу орны, етету-
гын жер; горный ~ тау еткели; узкий ~
тар еткел; <> задний ~ анат. улкен дэрет
тесиги; нет ~а, нет ~у от кого-чего-л.
жол бермейди; не давать ~а, не давать ~у
кому-л. биреуге тынышлыц бермеу, би-
реуди бийзар етиу, биреудиц мазасын алыу.
ПРОХОДИМЕЦ м. разг. жарамас,
саяц. I
ПРОХОДИМОСТЬ ж. 1. етиу мумкинши-
лиги; ~ болота батпацтыц етиу мумкин-
шилиги; 2. тосцынлыцтан етиу уцыплы-
лыгы, жол журиу уцыплылыгы; ~ тракто-
ра трактордыц жол журиу уцыплылыгы;
3. мед. еткериу уцыбы, журитиу уцыбы;
~ кишок ишеклердин. еткериу уцыбы.
ПРОХОДЙМНЫЙ 1. прич. от проходить I;
2. прил. (доступный для прохода) етилету-
гын, етиуге болатугын; ~ое болото етиу-
ге болатугын батпацлыц.
ПРОХЦОДЙТЬ I несов. 1. см. пройти;
2. (пролегать) етиу; дорога ~одит по лесу
жол тогай арцалы етеди.
ПРОХОДЙЦТЬ II сов. разг. 1. (некоторое
время) цыдырыу, гези^, еткери^; он три
часа ~л по улице ол уш саатты кешеде
журип еткерди; 2. (о механизмах) журиу,
52*
ПРО
— 820 —
ислеу, журип турыу; часы ~ли только
месяц саат тек бир ай тана журди.
ПРОХОДКА ж. горн, кен казну.
ПРОХОДНОЙ прил. 1. еткел, етилету-
гын, ететугын; ~ двор еткел есик; 2. в знач.
сущ. ж. проходная етиу будкасы.
ПРОХОДЧИК м. горн, кен казну шы.
ПРОХОДЯЩИЙ 1. прич. от проходить I;
2. в знач. сущ. м. проходящий журип тура-
тугын, ©тип туратугын.
ПРОХОЖДЕНИЕ с. етиу, журип ©тиу.
ПРОХОЖИЙ м. жолаушы.
ПРОХРИПЕТЬ сов. что и без доп. кырыл-
Дау.
ПРОЦВЕТАНИЕ с. гуллениу, гуллеу,
рауажланыу.
ПРОЦВЕТАТЬ несов. гуллениу, гуллеу,
рауажланыу.
ПРОЦЕДИТЬ сов. что сузиу, сузип етке-
риу; молоко сутти сузип еткериу; ~
сквозь зубы тисленип мьадылдап сейлеу.
ПРОЦЕДУРНА ж. 1. (порядок выполнения)
процедура, тэртип; ~а голосования дауыс
бериу тэртиби; 2. мед. процедура, емле-
ниу; ходйть иа ~ы процедурага барыу,
емлениуге цатна^.
ПРОЦЕЖИВАТЬ несов. см. процедить.
ПРОЦЕНТ м. в разн. знач. процент;
простые эпиуайы процентлер; слож-
ные коспа процентлер; четыре ~а
дохода доходтыц терт проценти; выполнить
план на сто два ~а планды бир жуз еки
процент орынлау.
ПРОЦЁНТНЦЫЙ прил. процент..,, про-
центли; ~ые бумаги процентли цагазлар;
~ое исчисление процент есабы; ~ое содер-
жание железа в руде рудадагы темирдиц
процентли мугдары.
ПРОЦЕСС м. 1. процесс; производствен-
ный ~ ендирис процесси; учебно-воспита-
тельный ~ оцыу-тэрбия процесси; в ~е
исследования изертлеудиц барысында;
в ~е работы жумыстыц барысында;
2. мед. процесс (кеселдщ барысы)', ~
в лёгких екпедеги процесс; 3. юр. процесс
(суд ислерин цараудьщ нызам бойынша
белгиленген тгртиби)', уголовный ~ жи-
наят процесси, цылмыс процесси; показа-
тельный ~ керсетиу процесси; выиграть ~
процесс™ утыу.
ПРОЦЕССИЯ ж. процессия (кеп адам
жыйналган салтанатлы журис)', похо-
ронная ~ жерлеу процессияси.
ПРОЦЕССУАЛ ЬНЦЫЙ прил. юр. про-
цессуаль, процессуальлыц; ~ое право
процессуаль цуцуц.
ПРОЦИТИРОВАТЬ сов. кого-что цитат-
лау, цитата келтириу.
ПРОЧЕРК м. 1. (действие) еызыу, сызып
белгилеу; 2. (в графе) сызыц.
ПРОЧЁРКИВАТЬ несов. см. прочеркнуть.
ПРОЧЕРКНУТЬ сов. что еызыу, сызып
белгилеу.
ПРОЧЕРТИ УТЬ сов. 1. что еызыу; ~ть
кривую ийрек сызыц еызыу; 2. что и без
доп. (некоторое время) еызыу менен шу-
гылланыу, еызыу менен уацыт еткериу;
я ~л весь день мен бугинги кунди еызыу
меиен еткерднм.
ПРОЧЕСАТЬ сов. что 1. тарау, тутиу;
~ шерсть жун тутиу; 2. перен. царап шы-
гыу, тинтип шыгыу; ~ лес тогайдыц ишин
царап шыгыу.
ПРОЧЕСТЬ сов. разг. см. прочитать
1, 3, 4.
ПРОЧЁСЫВАНИЕ с. 1. тарау, тутиу;
~ волокна талшыцты тарау, мамыцты
тарау; 2. перен. царап шыгыу, тинтип
ШЫГЫУ.
ПРОЧЁСЫВАТЬ несов. см. прочесать.
ПРОЧИИЙ прил. 1. басца, езге, бетен;
2. в знач. сущ. мн. прочие басцалар, бетен-
лер; <> между ~им айтцандай, деген менен
де, солай болса да; и ~ее х,эм басцалар;
помимо всего ~его булардан басца да,
булардан тысцары.
ПРОЧИСТИТЬ сов. что тазалау, аршыу,
сыпырыу; ~ печную трубу морыны таза-
лау; ~ желудок мед. ишекти тазалау.
ПРОЧИСТКА ж. тазалау, аршыу, сыпы-
рыу.
ПРОЧИТАЦТЬ сов. 1. кого-что оцыу,
оцып шыгыу; ~ть рассказ гурринди оцып
шыгыу; 2. что и без доп. (некоторое время)
оцыу менен еткериу; он ~л всю ночь ол
тунди оцыу менен еткерди; 3. что баянлау,
айтып бериу; ~ть наизусть стихотворение
цосыцты ядтан айтып бериу; 4. что айтыу,
бериу, оцыу; ~ть нотацию нотация оцыу;
5. что оцыу; ~ть курс лекций лекциялар
курсын оцыу.
ПРОЧИТЫВАТЬ несов. см. прочитать 1.
ПРОЧНИТЬ несов. кого-что алдын ала
болжау, ким бурыннан болжау, ким бурын-
нан уйгарыу; его ~ат в председатели
оны ким бурыннан баслыцца уйгарады.
ПРОЧИЩАТЬ несов. см. прочистить.
ПРОЧНО нареч. беккем, берк, ныц,
мыцлы.
ПРОЧНОСТЬ ж. 1. беккемлик, берклик,
ныцлыц, мыцлылыц; ~ ткани гезлемениц
беккемлиги; 2. перен. (устойчивость) бек-
кемлик, турацлылыц, шыдамлылыц.
ПРОЧНЦЫЙ прил. 1. (крепкий) беккем,
берк, ныц, мыцлы; ~ая ткань беккем гез-
леме; 2. перен. (устойчивый) беккем, ту-
рацлы, шыдамлы; ~ый мир беккем пара-
хатшылыц; ~ая дружба беккем дослыц;
~ые знания турацлы билим.
ПРОЧТЁНИЦЕ с. оцыу; ~е курса лекций
лекциялар курсын оцыу; возвратить кнйгу
по '--и оцылган китапты тапсырыу.
ПРОЧУВСТВОВАННЦЫЙ 1. прич. от про-
чувствовать; 2. прил. сезимли, тэсирли;
— ая речь тэсирли сез.
ПРОЧУВСТВОВАТЬ сов. что 1. (воспри-
нять чувствами) тусиниу, сезиу, билиу;
2. (пережить, испытать) бастан еткериу,
бастан кешириу.
ПРОЧ Ь 1. нареч. (в сторону от кого-чего-
-либо) женине, белек, ез алдына; уйти ~
ез алдына кетиу; 2. в знач. сказ, (вон)
жоц бол, кезиме керинбе, жогал, кет,
шыц; ~ отсюда! бул жерден жоц бол!;
~ с дороги! жолдан шыц!; поди ~! бар
кезиме керинбе!; руки~! цолыцды тарт!;
не прочь царсы емеспен; я не прочь пойти
в театр мен театрга барыу га царсы емеспеи.
— 821 —
ПРО
ПРОШЁДШЦИЙ 1. прич. от пройти;
2. прил. (прошлый, минувший) еткен,
бурынгы; ~ий год еткен жыл; ~ей зимой
еткен цыс, еткен цыста; 3. в знач. сущ. с.
прошедшее еткен заман, еткен уацыт,
еткен уацыялар; ~ее время грам. еткен
МЭХ.0Л.
ПРОШЕНИЕ с. уст. сораныу, етиниш,
арза бериу; подать ~ арза бериу.
ПРОШЕПТАТЬ сов. чтосыбырлау, сыбыр-
ланыу, сыбырлап сейлеу, губирлениу.
ПРОШЁСТВИ'|Е с.: по ~и еткеннен соц,
еткеннен кейин; по ~и одного года бир
жыл еткеннен соц; по ~и срока муддети ет-
кеннен кейин.
ПРОШИБАТЬ несов. см. прошибить.
ПРОШЦИБЙТЬ сов. разг. 1. что (про-
бить ударом) урып тесиу, урып сындырыу;
2. кого-что, перен. (пронять) тэсир етиу,
еткериу; словами его не ~ибёшь оган
сез еткере алмайсац; -ф> его пот ~йб ол
тершиди; слеза ~йбла кезинен жас агып
кетти.
ПРОШИВАТЬ несов. см. прошить.
ПРОШИВКА ж. 1. (действие) тигиу,
сырып тигиу, кеклеп тигиу; 2. (кружево)
шнлтер нагыс.
ПРОШИПЕТЬ сов. что и без доп. ысыл-
дау, ысцырыу, пысцырыу,
ПРОШИТЬ сов. что 1. тигиу, сырып
тигиу, кеклеп тигиу; ~ воротник жаганы
сырып тигиу; 2. тех. тесиу, тесик ашыу
(металлдан исленген детальди).
ПРОШЛОГОДНИЙ прил. еткен жылгы,
былтыргы жылгы.
прОшлцый прил. 1. бурынгы, еткен,
илгери, эзелги; в ~ом году еткен жылда,
еткен жылы; на ~ой неделе бурынгы хэп-
теде; 2. взнач. сущ. с. прошлое еткен уацыт,
еткен, бурынгы; в недалёком ~ом жацын-
да еткен; <> дело ~ое в знач. вводи, сл.
еткен ис, етип кеткен нэрсе; отойти в ~ое
генерип кетиу, умытылыу (урп-гдет).
ПРОШЛЯПИТЬ сов. что, прост, абай-
ламай цалыу, билмей цалыу, аузын ашып
цалыу.
ПРОШМЫГИВАТЬ несов. см. прошмыг-
нуть.
ПРОШМЫГНУТЬ сов. разг, жылт етип
шыгып кетиу, жъгдт етип кирип кетиу;
~ в дверь есиктен жылт етип кирип
кетиу.
ПРОШНУРОВАТЬ сов. что шнурлау,
тигиу; ~ конторские книги контор китап-
ларын шнурлау.
ПРОШНУРОВЫВАТЬ несов. см. прошну-
ровать.
ПРОШПАКЛЕВАТЬ сов. что жарыкла-
рын тыгып питеу; ~ стены дийуаллардыц
жарыдларын тыгып питеу.
ПРОШПАКЛЁВЫВАТЬ несов. см. про-
шпаклевать.
ПРОШТРАФИТЬСЯ сов. прост, гуналы
болыу, айыплы болыу, жазыцлы болыу.
ПРОШТУДИРОВАТЬ cos. что пуцта уй-
рениу, жацсы уйрениу, ыцлас пенен оцыу.
ПРОШТУКАТУРИТЬ сов. что сыбау,
сыбап шыгыу; ~ стены дийуалларды сыбап
шыгыу.
ПРОШУМЕТЬ сов. 1. (произвести шум)
шауцым салыу, шуулау, гауга туугызыу;
2. перен. (стать известным) белгили
болыу, атагы шыгыу, даццы шыгыу.
ПРОЩАЛЬНЫЙ прил. хошласыу..., хош-
ласатугын; ~ концерт хошласыу концер-
ти; ~ привет хошласыу сэлеми.
ПРОЩАНИЕ с. хошласыу, хош айтысыу;
на ~ хошласыу алдынан.
ПРОЩАТЬ несов. 1. см. простить; 2. по-
вел. накл. прощай хош бол, сау бол; про-
щайте хош болыц, сау болыц.
ПРОЩАТЬСЯ несов. см. проститься.
ПРОЩЕ 1. сравнит, ст. от прил. про-
стой I эпиуайы, ацсат; новая система
машйны гораздо ~ машинаныц жаца
системасы эдеуир эпиуайы; 2. сравнит, ст.
от нареч. просто эпиуайырац, жецил-
ирек; он смотрит на это дело ~ ол бул
иске жецилирек царайды.
ПРОЩЕЛЫГА м. и ж. бран. жэдигей,
Хийлекер, алдаушы.
ПРОЩЁНИЦ Е с. етиниш, кеширим, ке-
шириу; просить ~я кеширим copay; про-
шу ~я кеширициз.
ПРОЩУПАТЬ сов. 1. что (исследовать
на ощупь) услап кериу, сыйпап кериу;
~ опухоль исикти сыйпап кериу; 2. кого-
-что, перен. разг, байцастырып кериу,
сынап кериу.
ПРОЩУПЫВАТЬ несов. см. прощупать.
ПРОЩУПЫВАТЬСЯ несов. устап кери-
лиу, сыйпап керилиу, барлап керилиу.
ПРОЭКЗАМЕНОВАТЬ сов. кого-что экза-
мен алыу, имтихан алыу; ~ студента
студенттен экзамен алыу.
ПРОЭКЗАМЕНОВАТЬСЯ сов. экзамен-
нен етиу, экзамен тапсырыу, имтихан
тапсырыуч
ПРОЯВИТЕЛЬ м. фото проявитель
(плёнкага, пластинкага тусирилген сур-
ретти шыгаратугын химиялыц еритинди).
ПРОЯВИТЬ сов. что 1. (обнаружить)
керсетиу, билдириу, пайда болыу; ~
героизм цахарманлыц керсети^; ~ инициа-
тиву инициатива керсетиу; ~ нетерпение
сабырсызлыц цылыу; 2. фото шыгарыу;
~ снимок сууретти шыгарыу; <> ~ себя
езин керсетиу, езин танытыу.
ПРОЯВЙЦТЬСЯ сов. 1. (обнаружиться)
кериниу, билиниу, пайда болыу; у него
~лся интерес к работе онда жумысца
цызыгыушылыц пайда болды; 2. фото шы-
гыу; снимок хорошо ~лся суурет жацсы
болып шыцты.
ПРОЯВЛЕНИЕ с. 1. керсетиу, керсети-
лиу, кериниу, пайда болыу; ~ изобрета-
тельности тапцырлыцтыц кериниуи; ~ за-
боты гамхорлыц керсетилиу; 2. фото
шыгыу, шыгарыу.
ПРОЯВЛЯТЬ несов. см. проявить.
ПРОЯВЛЯТЬСЯ несов. см. проявиться.
ПРОЯСНЕНИЕ с. 1. жаудырау, ашы-
лыу; ожидается ~ погоды хауаныц ашыц
болыуы кутиледи; 2. ашылысыу, тусинер-
ликтей болыу, сергеклениу; ~ сознания
естиц сергеклениуи.
ПРОЯСНЕ||ТЬ сов. жаудырау, ашылыу;
иёбо ~ло кун ашылды.
ПРО
- 822 —
ПРОЯСНЁЦТЬ сов. жайнау, ашылыу;
взор ~л цабагы ашылды.
ПРОЯСНИВАТЬ несов. см. прояснеть.
проясниваться несов. см. прояснить-
ся.
ПРОЯСНЯТЬ сов. что 1. (сделать хорошо
видимым) аныц кериндириу, аныц кери-
нетугын етиу, аныц етиу; 2. (разъяснить)
тусиндириу, урындырыу, тусиникли етиу;
3. (сделать чётким) ашылыстырыу, туси-
нерликтей етиу, сергеклендириу; ~ созна-
ние есин сергеклендириу.
ПРОЯСНИТЬСЯ сов. см. прояснеть.
ПРОЯСНЯТЬСЯ сов. 1. (стать хорошо
видимым) аныц кериниу, аныц болып
кериниу; 2. (стать ясным, понятным)
тусиниу, тусиникли болыу, угыныу; 3.
(о сознании) ашылысыу, тусинерликтей бо-
лыу, сергеклениу; 4. см. прояснеть.
ПРОЯСНЯТЬ несов. см. прояснить.
ПРОЯСНЯТЬСЯ несов. см. проясниться,
пру, прёшь и т. д. наст. вр. от переть.
ПРУД м. х,ауыз.
ПРУДЯ ||ТЬ несое. что бегеу, байлау, бе-
гет салыу, иркиу; <> хоть пруд ~ жудэ
кеп, ада болмас, эбден кеп.
ПРУДОВЦОЙ прил. хауыз..., хауыздыц;
~ая вода х,ауь!3 сууы.
ПРУЖЙНЦА ж. 1. пружина, сериппе;
часовая ~а саат пружинасы; 2. перен.
(движущая сила чего-л.) тетик, журги-
зиу ши куш; как на ~ах (двигаться
и т. п.) тез хэрекет етиу, шаццан цозгалыу;
нажать на все ~ы барлыц кушлерди жум-
сау.
ПРУЖИНИСТЫЙ прил. пружината уса-
тая, сериппели.
ПРУЖЙНИТЬ несов. сериппедей етиу,
сериппе тэризли етиу.
ПРУЖЙНИТЬСЯ несов. см. пружинить.
ПРУЖЯННЫЙ прил. пружиналы, се-
риппели; ~ матрас пружиналы матрас.
ПРУСАК м. сэры нан горек.
ПРУТ м. 1. шаца, шыбыц; ивовый ~
тал шыбыц; 2. шыбыцша; железный ~
темир шыбыцша.
ПРЫГ межд. в знач. сказ. х,оп деп атлау,
хоп деп секириу, х,оп деп ыргыу; а он ~
в окно н сбежал ол эйнектен цоп деп ыргып
тусти де жууырып кетти.
ПРЫГАНЬЕ с. атлау, секириу, ыргыу.
ПРЫГАЦТЬ несов. 1. атлау, ыргыу,
секириу; ~ть на одной ноге бир аяцтын.
устинде секириу; 2. разг, дурсилдеу, кушли
согыу; сердце ~ет от радости цууанганнан
журек дурсилдейди.
ПРЫГНУТЬ сов. и однокр. см. прыгать.
ПРЫГУН м. спорт, ыргыушы, секириу-
ши, атлаушы.
ПРЫГУНЬЯ женск. от прыгун.
ПРЫЖОК м. атлау, ыргыу, секириу;
~ в высоту бийикликке секириу", ~ в дли-
ну узынлыцца секириу; ~ с разбега жууы-
рып келип ыргыу; ~ с парашютом пара-
шют пенен секириу.
ПРЫСКАТЬ несов. см. прыснуть.
ПРЫСКАТЬСЯ несов. чем, разг, бурки-
ниу, себиниу; ~ духами этир суу менен
буркиниу.
ПРЫСНУЦТЬ сов. разг. 1. чем (брыз-
нуть) серпиу, буркиу, себиу; ~ть в лицо
одеколоном бетине одеколон себиу; 2. бир-
ден кулип жибериу; ~ть со смеху бирден
кулип жибериу.
ПРЫТКИЙ прил. разг, шаццан, шалт,
епли.
ПРЫТКОСТЬ ж. разг, шакканлык, шалт-
лылыц, еплилик.
ПРЫТЬ ж. разг. 1. (быстрота, стре-
мительность) тезлик, жылдамлыц, жу-
уыргышлыц; во всю ~ аяц-аягына тиймей,
жаныныц барынша; бежать во всю ~ аяц-
-аягына тиймей жууырыу; 2. (проворство,
расторопность) шаццанлыц, шалтлыц;
откуда у него такая ~? ол цаяцтан бунын,-
дай шаццан бола цалды?
ПРЫЩ м. безеу.
ПРЫЩАВЫЙ прил. разг, безеу басцан,
безеу цаплаган.
ПРЯДАТЬ несовл ~ ушами Кулагин
тикирейтиу, кулагын едирейтиу.
ПРЯДЕНИЕ с. ийириу; ручное ~ колдан
ийириу; машинное ~ машинада ийи-
риу.
ПРЯДЕНЦЫЙ прил. ийирилген; ^ая
шерсть ийирилген жун.
ПРЯДЯ Л ЬНЫЙ прил. ийириу..., ийи-
риушилик ийиретурын; ~ станок ийириу
станоги.
ПРЯДЯЛЬНЯ ж. уст. ийириухана.
прядЯлыцик м. ийириуши.
ПРЯДИЛЬЩИЦА женск. от прядиль-
щик.
ПРЯДЬ ж. бурым, ерим, тулым; ~
волос бир тулым шаш.
ПРЯЖА ж. ийирилген жип, ийирилген
сабац; шерстяная ~ жун жип.
ПРЯЖКА ж. тога, илгек.
ПРЯЛКА гж. шарыц, уршыц.
ПРЯМИКОМ нареч. разг, тууырылап,
туурыдан, тууры жол менен; проезжайте
~ туурылап кете бериц.
ПРЯМО нареч. 1. (по прямой линии)
тууры, тиккилей, бурылмай; идите ~
тууры бара бериц; 2. (ровно) дузиу, тегис,
бир жен; держаться ~ езин дузиу тутыу;
3. (непосредственно) тиккелей; приеду ~
к вам тиккелей сизикине келемен; 4. перен.
(откровенно) туура бетине, ашыцтан-
-ашыц, бет жузине царамай, аныц; будем
говорить ~ ашыцтан-ашыц айтамыз;
сказать ~ в глаза туура бетине айтыу;
5. в знач. усилит, частицы шынында да,
цацыйцатында да, барып турган; он ~ ге-
рой ол хацыйцатында да цахарман; я~ пора-
жён мен шынында да хайранман; ~-таки
шын, хацыйцат.
ПРЯМО® цоспа сезлердиц мэниси бойынша
«тууры» дегенди билдире.т.угын биринши
белеги, мыс.-, прямокрылые тууры цанат-
лылар; прямоугольный тууры муйеш-
ли.
ПРЯМОДУШИЕ с. туурылыц, хац кеуил-
лилик, кеуилшеклик.
ПРЯМОДУШНЫЙ прил. тууры, хац
кеуил, кеуилшек.
ПРЯМЦОЙ прил. 1. тууры, туппа-тууры,
дузиу; ~ая линия тууры сызыц; ~ая дорога
— 823 —
пти
тууры жол; 2. бурылмайтугын, тууры
баратугын, тиккелей; ~6е сообщение
тиккелей жол цатнас; говорить по ~6му
проводу тууры баратугын сым бойынша
сейлесиу; 3. мат. тууры; ~ая пропорцио-
нальность тууры пропорциональлылыц;
~6й угол тууры муйеш; 4. [непосредствен-
ный) тиккелей; ~ые выборы тиккелей
сайлаулар; ~ая обязанность тиккелей
уазыйпа; 5. перен. (явный) аныц, ашыцтан-
-ашыц; ~ая агрессия ашыцтан-ашыц аг-
рессия; ~6й вызов ашыцтан-ашыц шацы-
рыу; ~ая польза аныц пайда; ~ой обман
ашыцтан-ашыц алдау; 6. [откровенный,
правдивый) тууры, дузиу; ~6й человек
тууры адам, дузиу адам; ~6й ответ тууры
жууап; 7. в знач. сущ. ж. прямая мат.
(линия) тууры; <> ~ая речь грам. туура
гоп, туура сез; ~6е дополнение грам.
туура толыцлауыш; в ~6м смысле слова
гэптиц тууры мэнисинде; ~ая кишка анат.
кетен ишек; ~ая линия родства тууыс-
цанлыцтын. тууры жадынлыгы; ~ая на-
водка воен, керип тууры гезлеу; ~ые нало-
ги фин. тиккелей салыцлар; ~6е попадание
гууры тийиу.
ПРЯМОЛИНЕЙНОСТЬ ж. 1. (прямизна)
тууры сызыцлыц; 2. перен. (прямота)
туурылыц, тик минезлик, тайсалмайту-
гынлыц.
ПРЯМОЛИНЕЙНЫЙ прил. 1. (распо-
ложенный по прямой линии) тууры сызыц-
лы, туппа-тууры, туп-тууры, дуп-дузиу;
2. перен. тууры, тик минез, тайсалмайту-
гын; ~ человек тууры адам.
ПРЯМОТА ж. туурылыд, тиклик; ~
ответа жууаптын. туурылыгы; ~ характера
минездин тиклиги.
ПРЯМОУГОЛЬНИК м. мат. тууры
муйешли терт муйешлик.
ПРЯМОУГОЛЬНЫЙ прил. мат. тууры
муйешли; ~ треугольник тууры муйешли
уш муйешлик.
ПРЯНИК м. пряник.
ПРЯНОСТЬ ж. жаксы ийисли нэрсе,
дэм л и нэрсе, татымал.
ПРЯНЫЙ прил. жагымлы, хош; ~ запах
жагымлы ийис, хош ийис.
ПРЯСТЬ I несов. что и без доп. ийириу;
~ пряжу жип ийириу.
ПРЯСТЬ II несов.: ~ ушами дулагын
тнкирейтиу, дулагын едирейтиу.
ПРЯТАТЬ несов. кого-что жасырыу,
керсетпей дойыу, тыгыу.
ПРЯТАТЬСЯ несов. жасырыныу, керин-
беу, тыгылыу.
ПРЯТКИ только мн. жасырынбац; играть
в ~ 1) жасырынбац ойнау; 2) перен. х,ий-
лекерлик етиу.
ПРЯХА ж. ийириуши х,аял.
пса, псу и т. д. род., вин., дат. п. ед. от
пёс.
ПСАРНЯ ж. ийтхана.
ПСАРЬ м. ийт багыушы.
ПСЕВДО- цоспа сезлердиц «етириц,
-сымац, жалсан» деген мгнини билдирету-
рын биринши белеги, мыс.: псевдонаучный
илимий сымацлы; псевдоискусство етирик
искусство.
ПСЕВДОНАУКА ж. илимсымадлы, жал-
ган илим.
ПСЕВДОНАУЧНЫЙ прил. илимий сы-
мадлы, жалган илим.
ПСЕВДОНИМ м. ладап.
ПСЙНА ж. разг. 1. (мясо) ийт ети; 2. (за-
пах) ийттин, ийиси.
ПСЙНЫЙ прил. йит..., ийттиц.
ПСИХИАТР м. психиатр (психиатрия
бойынша цэниге врач).
ПСИХнАтРЙЧЕСКНИЙ прил. психиат-
рия..., психиатриялыц; ~ая больница
психиатриялыц кеселхана.
ПСИХИАТРЙЯ ж. психиатрия (психика-
лыц ауырыулар цэм оларды емлеу цаццында-
ры илим)
ПСИХИКА ж. психика (жоцареы нервлик
хэрекетке тийкарланган айрыцша цэ-
сийет); здоровая ~ сау психика.
ПСИХИЧЕСКИ нареч. психикалыд жад-
тан; он ~ болен ол психикалыд жадтан
ауырыу.
ПСИХЙЧЕСКЦИЙ прил. психика..., пси-
хикалыд; ~ое расстройство психикалыд
бузылыу; О ~ая атака психикалыд атака,
психикалыд топылыс.
ПС ИХ 0s цоспа сезлердиц «психика» деген
мднини билдиретугын биринши белеги,
мыс.: психотерапия психотерапия.
ПСИХОЗ м. психоз (бас мийиниц кеселле-
ниу жардайы).
ПСИХОЛОГ м. психолог (1. психология
бойынша цэниге; 2. адамныц психологиясын
терец билетугын киси).
ПСИХОЛОГИЗМ м. психологизм (1. фи-
лос. субъективлик психологияга тийкар-
ланган философиядары идеалистлик басдар;
2. адамлардыц психологиясын шебер анализ-
леу ге эдетлениушилик).
ПСИХОЛОГИЧЕСКИЙ прил. психоло-
гия..., психологиялыц; ~ роман психоло-
гиялыц роман.
ПСИХОЛОГИЯ ж. психология (1. психи-
калыц цгрекеттиц нызомлылыры, рауажла-
ныуы цэм формасы х,аццындары илим;
2. психикалыц процесслердиц жыйындысы;
3. минездин, езине тэн айрыцшалыры).
ПСИХОПАТ м. психопат (психопатия
менен ауырыушы адам).
ПСИХОПАТИЧЕСКИЙ прил. психопа-
тиялыц, психопатиялы.
ПСИХОПАТИЯ ж. психопатия (психи-
каныц нормадан шыццонлыры).
ПСИХОПАТКА женск. от психопат.
ПСИХОТЕРАПИЯ ж. мед. психотера-
пия (аурыуды психикалыц тясир emuij
арцаны емлеу усылы).
ПСОВ"ЫЙ прил. ийит...; ~ая охота
ийт пенен ан. аулау.
ПТЕНЕЦ м. палапан; желторотый ~
аузынын. сарысы кетпеген.
ПТЙЦЦА ж. цус; певчая ~а сайрагыш
цус; хищная ~а жыртцыш цус; перелёт-
ные ~ы ушып келип, ушып цайтатугын
цуслар; <> важная ~а белгили адам; стре-
ляная ~а кепти керген адам, тис цаццан
адам; вольная ~а еркин адам.
ПТИЦЕВОД м. цус асыраушы, цус еси-
риуши.
пти
— 824 —
ПТИЦЕВОДСТВО с. кус асыраушылык,
кус есириушилик.
ПТИЦЕВОДЧЕСКИЙ прил. цус асы-
райтугын, кус есиретугын; ~ая ферма
Кус асырайтугын ферма.
ПТИЦЕЛОВ м. кус аулаушы.
ПТИЦЕЛОВСТВО с. кус аулаушылык-
ПТИЦЕСОВХОЗ м. кус асырайтугын
совхоз, кус есиретугын совхоз.
ПТИЦЕФАБРИКА ж. кус фабрикасы.
ПТИЦЕФЕРМА ж. кус фермасы.
ПТЙЧЦИЙ прил. кус..., кустыц...;
~ье гнездо кустын, у ясы; ~ий двор кустын.
жайы, кустын, кетеги; ~ий базар кус база-
ры; <0> с ~ьего полёта дым бийиктен; жить
на ~ьих правах турадсыз жагдайда кун
кериу,.
ПТЙЧКА ж. 1. уменьш. от птица;
2. (пометка, галочка) белги.
птйчник м. 1. (птичий двор) кустыц
жайы, кустыц кетеги; 2. (работник) цус
багыушы, кус асыраушы.
ПТИЧНИЦА женск. от птйчник 2.
ПУБЛИКА ж. катнасыушылар, тын.-
лаушылар, тамашагейлер, халык-
публикация ж. 1. (действие) бас-
тыртып шыгарыу, басып шыгарыу; ~
архивных материалов архив материалларын
басып шыгарыу; 2. (то, что опубликовано)
басылып шыццан нэрсе, бастырылып шы-
гарылган нэрсе.
ПУБЛИКОВАТЬ несов. что бастырып
шыгарыу, басып шыгарыу; ~ законы закон-
ларды бастырып шыгарыу; ~ научные
статьи в журнале илимий статьяларды
журналда басып шыгарыу.
ПУБЛИЦЙСТ м. публицист (жэмийетлик
хрм сиясий темаларда шыгарма дерете-
тугын жазыушы).
ПУБЛИЦИСТИКА ж. публицистика
(1. эдебий жанр-, 2. собир. усы жанрдагы
шыгарма).
ПУБЛИЦИСТИЧЕСКИЙ прил. публи-
цистлик, публицистикалык; ~ жанр пуб-
лицистикалыц жанр.
ПУБЛИЧНО нареч. халыц алдында,
кепшилик алдында, журт алдында; высту-
пить ~ кепшилик алдында шыгып сейлеу.
ПУБЛЙЧНЦЫЙ прил. 1. (в присутствии
публики) халыц алдында, кепшилик алдын-
да, журт алдында; ~ое выступление журт
алдында сейленген сез; 2. кепшилик, жал-
пы; ~ая библиотека кепшилик китапхана.
ПУГАЛО с. 1. (чучело) царацшы; 2. пе-
рен. цорцытыушы, цорцыныш.
ПУГАН ЦЫЙ прил. цорыццан, шоршыган;
уриккен (о животных, о птицах)', ~ая
ворона куста боится поел, цорыццанга кос
керинеди.
ПУГАТЬ несов. кого-что, чем цорцытыу,
шоршытыу; уркитиу (животных, птиц).
ПУГАТЬСЯ несов. кого-что цоркыу,
шоршыу; уркиу (о животных, о птицах).
ПУГАЧ м. ойыншыц мылтыц.
ПУГЛИВО нареч. цорцып, цорца-цорца.
ПУГЛИВОСТЬ ж. цорцацлыц; уркеклик
(животных, птиц).
ПУГЛИВЫЙ прил. цорцац; уркек (о жи-
вотных, о птицах).
ПУГНУТЬ сов. и однокр. см. пугать.
ПУГОВИЦА ж. сэдеп, илгек.
ПУГОВИЧНЫЙ прил. сэдеп..., илгек...
ПУД м. пуд.
ПУДЕЛЬ м. гуржи.
ПУДЦОВОЙ, ПУДЦОВЫЙ прил. бир
пудлыц; ~овая гиря бир пудлыц тас.
ПУДРА ж. пудра; сахарная ~ канттын
унта Fbi.
ПУДРЕНИЦА ж. пудра кутысы.
ПУДРЕНЫЙ прил. пудраланган, пудра
жагылган.
ПУДРИТЬ несов. кого-что пудралау,
пудра жагыу.
ПУДРИТЬСЯ несов. пудраланыу, езине
пудра жагыу.
ПУЗАТЫЙ прил. прост. 1. (с большим
животом) царынлы, царны улкен; 2. перен.
ишли, иши улкен; ~ самовар иши улкеи
самовар.
ПУЗО с. прост, царын, курсах.
ПУЗЫРЕК м. 1. уменьш. от пузырь;
2. шийше, кишкене шийше; ~ с лекарством
дэри салган кишкене шийше.
ПУЗБ1РИСТЦЫЙ прил. кебикленген,
кепирген; ~ая вода кебикленген суу.
ПУЗЫРИТЦЬСЯ несов. кебиклениу, ке-
пиршиу; тесто ~ся цамыр кепиршийди.
ПУЗЫРЧАТЫЙ прил. разг, кебикке уса-
ган, кепиршип тургандай.
ПУЗЫРЬ м. 1. кебик; мыльный ~
1) сабын кебиги; 2) перен. зордан турган
нэрсе; 2. (волдырь) улбирек, торсыц;
~ от ожога куйгеннен болган улбирек;
3. анат. цалта, кап, торсылдац; жёлчный
~ ет, ет цалтасы; мочевой ~ цууыц;
4. (резиновый мешок) резина цапшыц, рези-
на цалта; ~ со льдом муз салынган
резина цалта; 5. разг, (малыш) томпац
бала.
ПУК м. бир бау, бир дзете.
ПУЛЕВОЦЙ прил. ок, октыц, ок тийген;
~е ранение ок тийген жара.
ПУЛЕМЕТ м. пулемёт; ручной кол
пулемёты.
ПУЛЕМЁТНЫЙ пр ил. пулемёт..., пуле-
мёттин.; ~ огонь пулемёттан атылган ок-
ПУЛЕМЁТЧИК м. пулемётчик, пуле-
мётши.
ПУЛЕМЁТЧИЦА женск. от пулемёт-
чик.
ПУЛОВЕР м. пуловер (жагасы жоц фу-
файка).
ПУЛЬВЕРИЗАТОР м. пульверизатор,
бурккиш.
ПУЛЬВЕРИЗАЦИЯ ж. бурккиш пенен
буркну, бурккиш пенен себиу.
ПУЛЬВЕРИЗИРОВАТЬ сов. и несов.
что бурккиш пенен буркну, бурккиш
пенен себиу.
ПУЛЬС м. 1. тамырдыц согыуы; пощу-
пать ~ тамырдыц согыуын кериу; 2. перен.
(ритм чего-л.) тиришилик, рауажланыу-
шылыц; ~ общественной жйзнн жэмийет-
лик турмыстыц рауажланыушылыгы.
ПУЛЬСАЦИЯ ж. тамырдыц согыуы, жу-
ректиц согыуы.
ПУЛЬСИРОВАТЬ несов. тамыр согыу,
журек согыу.
— 825 —
ПУС
ПУЛЬТ м. 1. (подставка для нот) пульт;
2. тех. пульт (Электр ямаса басца прибор-
лар жайласып туратуеын орын, стол)-, ~
управления баскарыу пульти.
ПУЛ ||Я ж. ок; отливать ~и мактанып
етирик айтыу.
ПУМА ж. пума (цайдан).
ПУНКТ м. 1. пункт; орын; наблюдатель-
ный ~ гузетиуши орын; медицинский ~
медициналык пункт; ссыпной ~ дэн тап-
сырылатугын пункт, гэлле кабыл етиу
пункти; заготовительный ~ таярлау
пункта; 2. (раздел документа) пункт,
белим; ~ договора договордыц пункта;
3. (момент в развитии чего-л.) мэх,эл, шек,
пункт; начальный ~ баслангыш мэх,эл;
кульминационный ~ кульминациялык
шеги; 4. (в речи и т. п.) пункт, белим;
основные пункты доклада докладтагы тий-
каргы белимлер; 5. полигр. пункт (типо-
графиядагы ец кишкене елшеу бирлиги)',
•ф по пунктам накпа-нак, изли-изинен.
ПУНКТЙР м. пунктир (точка хрм цысца
сызыцлар менен белгиленген сызыц).
ПУНКТЙРН11ЫЙ прил. пунктир..., пунк-
тирли; ~ая линия пунктирли сызыц.
ПУНКТУАЛЬНО нареч. пуцта турде.
ПУНКТУАЛЬНОСТЬ ж. пуцталыц.
П УН КТ УА Л ЬНЦЫЙ прил. пуцта; ~ый
человек пуцта адам; ~ое выполнение заказа
заказдыц пуцта орынланыуы.
ПУНКТУАЦИОННЫЦЙ прил. пункту-
ациялыц; ~е правила пунктуациялыц
цагыйдалар.
ПУНКТУАЦИЯ яс. грам. пунктуация
(иркилис белгилериниц цойылыу системасы).
ПУНСОН м. полигр. пунсон (полатца
цуйылган цэлип, цярип цуйеанда ислене-
ди).
ПУНЦОВЫЙ прил. цып-кызыл, ашыц
цызыл.
ПУП м. см. пупок 1.
ПУПОВЙНЦА ж. анат. киндик; обрезать
~у киндик кесиу.
ПУПОК м. 1. киндик; 2. зоол. (часть
желудка у птиц) жемсек.
ПУПОЧНЦЫЙ прил. киндик...; ~ая гры-
жа мед. киндик шыгыуы.
ПУРГА яс. цар боран.
ПУРПУР м. пурпур (1. цойыу цызыл
рец-, 2. цызыл бояу).
ПУРПУРНЫЙ, ПУРПУРНЫЙ прил.
дойыу цызыл рецли.
ПУРПУРОВЫЙ прил. см. пурпурный.
ПУСК м. жибериу, жургизиу, иске цосыу;
~ пара пуу жибериу; ~ турбйны турбинаны
жургизиу.
ПУСКАЙ см. пусть.
ПУСКАТЬ несов. см. пустить.
ПУСКАТЬСЯ несов. см. пуститься.
ПУСТЕТЬ несов. босап цалыу, босау.
ПУСТЙТЬ сов. 1. кого (выпустить)
жибериу, босатыу; ~ птйцу на волю цусты
еркине жибериу; ~ коров на пастбище
сыйырларды отлацца айдап жибериу;
2. кого (разрешить) жибериу, рухсат
етиу; ~ в отпуск отпускца рухсат етиу;
~ детей гулять балаларды кыдырыу га
жнбериу; 3. кого (впустить) жибериу,
киргизиу; ~ ученика в класс оцыушыны
классца киргизиу; ~ пассажиров в вагон
пассажирлердн вагонга жибериу; ~ ноче-
вать коныуга жибериу; 4. что (привести
в действие) жургизиу, ислетиу, жургизип
жибериу, иске цосыу; ~ новый завод
таза заводты иске цосыу; ~ часы саатты
жургизиу; 5. кого-что жибериу, жургизиу;
~ коней шагом атларды адымлатып жур-
гизиу; ~ рысью жортацлатып шабыу;
6. что, чем (бросить) ылацтырыу, ылац-
тырып жибериу; ~ камнем в окно терезеге
тас ылацтырып жибериу; 7. что (разгла-
сить) таратыу; ~ слух есек таратыу;
8. что (о растении) шыгарыу, жайыу;
~ корни тамыр урыу; ~ росткй есиндилер
шыгарыу; <> ~ в продажу сатыуга салыу;
~ поле под хлопок пахта ушын жер айырыу;
~ ко дну тубине батырып жибериу; ~ в об-
ращение таратыуга шыгарыу, цолланыуга
шыгарыу; ~ кровь кому-л. цан жибериу;
~ жильцов жайды кирейге бериу; ~ пыль
в глаза езин керсетиу; ~ в работу жумыс-
ца жибериу, иске цосыу; ~ в эксплуата-
цию пайдаланыуга бериу, иске тусириу;
~ поезд под откос поезды рельстен шыга-
рып жибериу; ~ в ход все средства бар-
лыц илажларды колланыу, барлык мум-
киншиликлерди пайдаланыу; ~ себе пулю
в лоб езин-ези атыу; ~ по миру цацгыртып
жибериу, хацлатып жибериу.
ПУСТЙНТЬСЯ сов. 1. (отправиться)
кетиу, женеп кетиу, шыгыу; ~ться в путь
жолга женеп кетиу; 2. (начать делать
что-л.) баслау; ~ться бежать каша баслау;
~ться вдогонку за кем-л. биреудиц изинен
цууып кетиу; он ~лся в пляс ол ойнай
баслады; <> ~ться на хитрость хийлекер-
лик етиу; ~ться в подробности бастан-аяц
айта баслау, дым цалдырмай айтып бериу.
ПУСТО 1. нареч. бос; 2. безл. в знач.
сказ, бос; в комнате было ~ ежирениц иши
бос еди.
ПУСТЦОВАТЬ несов. бос турыу, бос
жатыу, босап цалыу; помещение ~ует
жай бос турыпты.
ПУСТОГОЛОВЫЙ прил. разг, гэубас,
цум гелле.
ПУСТОЗВОН м. разг, пэтиуасыз, тацыл-
дац, мылжыц.
ПУСТОЗВОНСТВОс. разг, пэтиуасызлыц,
тацылдацлыц, мылжыцлыц.
ПУСТЦОЙ прил. 1. (не заполненный)
бос, цуры; ~6й чемодан бос чемодан;
2. перен. (бессодержательный) пэтиуасыз,
мылжыц, мэниссиз; ~6й разговор мылжыц
сез; ~6й человек пэтиуасыз адам; ~ая кни-
га мэниссиз китап; 3. перен. (напрасный)
цургац, тийкарсыз; ~ая надежда цургац
умит; ~ые слова цургац сезлер; ~ая от-
говорка тийкарсыз себеплер; ~ые слухи
тийкарсыз хабарлар; 4. в знач. сущ. с.
пустое бос, мацызсыз, парыцсыз; с^ыми
руками цуры цол, еки цолын мурнына су-
гып; ~ая порода горн, жарамсыз цазынды,
иске аспайтугын цазынды; ~6е место эйте-
уир тири жан.
ПУСТОМЕЛЯ м. и ж. разг, мылжыц,.
езбе.
ПУС
— 826 -
ПУСТОПОРОЖНИ ЦЙ прил. разг. 1. (не-
застроенный, незаселённый) бос, бос жатыр-
гаи; ~й участок бос участок; 2. перен.
(бессодержательный) бос, куры, мэниссиз;
~е разговоры бос эцгимелер, куры сез-
лер.
ПУСТОСЛОВ м. см. пустомеля.
ПУСТОСЛОВИЕ с. кургак сезлик, езбе-
ЛИК, МЫЛЖЫЦЛЫК-
ПУСТОСЛОВИТЬ несов. разг, мылжыу,
мылжыцлау, езбелеу.
ПУСТЦОТА ж. 1. бослык; ~ота дома
жайдыц бослыгы; 2. перен. (отсутствие
интересов) кызыкпаушылык, интасызлык;
3. мн. пустоты тех. (пустое пространство)
бослык, геуеклик, кууыс, кууыслык; ~оты
в литьё куйганда цалган бослык-
ПУСТОТЕЛЫЙ прил. тех. кууыс, иши
кууыс, иши геуек; ~ кирпич иши геуек
гербиш.
ПУСТОЦВЕТ м. 1. бот. тукымламайту-
гын гул; 2. перен. куры геуде.
ПУСТОШЬ сж. бос жер, партау.
ПУСТЫНИ ЦЫЙ прил. 1. елсиз, журтсыз;
~ый остров елсиз атау; 2. (безлюдный)
адамсыз; ~ая улица адамсыз кеше.
ПУСТЫНЯ ж. 1. шел, шелистан, сацыра;
2. (безлюдное, пустынное место) адамсыз
жер.
ПУСТЫРЬ м. бос жер, бос жатка н
жер.
ПУСТЫШКА ж. разг. 1. (полый пред-
мет) иши бос зат; 2. перен. (пустой чело-
век) пэтиуасыз, мылжыц, мэниссиз; лэйли
(о женщине).
ПУСТЬ 1. частица мейли; ~ едет кой
кетеберсин; ~ посидит мейли отыра тур-
сын; ~ он придёт мейли ол келсин; 2. союз
уступ, (допустим) солай болагойсын, со-
лай болса да, болса да, мейли; задача, ~
трудная, но выполнимая тапсырма кыйын
болса да, бирак орынлауга болатугын;
v- ~ так солай болагойсын, мейли.
ПУСТЦЯК м. 1. (мелочь) эцмийетсиз нэр-
се, эйтеуир нэрсе, ешейин нэрсе; это ~ яки
бул эйтеуир нэрсе; сердиться из-за ~яков
ешейин нэрсеге ашыуланыу; 2. (нелепость)
орынсыз гэп, пэтиуасыз гэп.
ПУСТЦЯКОВЫЙ, ПУСТЦЯЧНЫЙ прил.
разг, эхмийетсиз, эйтеуир, ешейин; ~ я ко-
сое дело эйтеуир нэрсе.
ПУТАНИК м. разг, шатастырыушы, был-
гастырыушы, алжастырыу шы.
ПУТАНИЦА ж. шатаклык, былгасык,
былгасыклык, тусиниксизлик.
ПУТАН ЦЫЙ прил. шатасык, былгаскак,
тусиниксиз; ~ое объяснение шатасык
тусиндириу.
ПУТАЦТЬ несов. 1. что шатастырыу,
шубалтыу, шийеленистириу; ~ть нитки
сабакты шубалтыу; 2. что (вносить беспо-
рядок} алжасыу, алжастырыу, шатасты-
рыу; 3. кого-что, с кем-чем и без доп. (сме-
шивать) шатастырыу, шатасыу, былгасты-
рыу, алжастырыу; ~ть имена атларын
алжастырыу; 4. что и без доп., разг, (сби-
вать с толку) шатастырыу, габырыстырыу,
алжастырыу, жолдан шыгарыу; 5. что
и без доп. (сбивчиво рассказывать) алжа-
сып айтыу, жацылысып айтыу; не ~й,
отвечай яснее габырыспай аныгырак етип
жууап бер; 6. кого, разг, (вовлекать, вме-
шивать) косыу, араластырыу, сугылысты-
рыу; не ~йте меня в это дело мени бул
иске араластырмац; 7. кого (надевать путы)
тусау, тусап байлау; ~ть лошадей атларды
тусау; ~ть следы изин жасырыу, жол
таслау.
ПУТАнТЬСЯ несов. 1. шатасыу, шубалыу,
шийеленисиу; нитки ~ются сабаклар шу-
балып калган; 2. (сбиваться) шатасыу,
алжасыу, габырысыу; ~ться в показаниях
керсетиулеринде алжасыу; ~ться, решая
алгебраическую задачу алгебралык мэсе-
лени шыгарыуда алжасыу; 3. во что, разг,
(вмешиваться) косылыу, араласыу, сугы-
лысыу; ~ться не в своё дело биреудиц
жумысына сугылысыу; <> ~ться под нога-
ми жабыса бериу, айланшыцлай бериу.
ПУТЕВКА ж. 1. путёвка, жоллама; ~
в санаторий санаторияга барыуга путёв-
ка; 2. (у водителей транспорта} путёвка.
ПУТЕВОДИТЕЛЬ м. жол керсеткиш
китапша; железнодорожный ~ темир жол
станцияладэын керсетиуши китапша.
ПУТЕВОДН ЦЫЙ прил. жол керсетиу-
ши, жол керсететугын; -ф- ~ая звезда
анык багдар, жарык жулдыздай керинип
туратугын жол.
ПУТЕВ ОЙ прил. 1. темир жол...;
~6й обхбдчнктемир жол сакшысы; 2. жол...,
жолдыц; ~ые наблюдения жолдагы бацлау-
лар; ~ые записки жол жазбалары.
ПУТЕЕЦ м. 1. (инженер) жол салыу
инженери; 2. (работник службы пути)
темир жолшы, темир жол хызметкери.
ПУТЁЙСКЦИЙ прил. жол...; ~оехозяйст-
во жол хожалыгы.
ПУТЁМ I нареч. разг, (как следует, тол-
ково) жени менен, дурыслап, анык етип;
расскажи ~ жени менеи айт.
ПУТЁМ II предлоге род. п. (посредством)
аркалы, жолы менен, жэрдеми менен;
узнать ~ опроса copay аркалы билиу.
ПУТЕОБХОДЧИК м. темир жол сакшы-
сы, темир жол цараушысы.
ПУТЕУКЛАДЧИК м. путеукладчик
(рельслерди тесеу ямаса алып таслау
ушын ускенеленген темир жол поезды).
ПУТЕШЕСТВЕННИК м. саяхатшы, жо-
лаушы.
ПУТЕШЕСТВЕННИЦА женск. от путе-
шественник.
ПУТЕШЕСТВИЕ с. саяцат, сапар.
ПУТЕШЕСТВОВАТЬ несов. саяцат кы-
лыу, саяцат етиу, сапар етиу.
ПУТЙНА ж. балык аулау мэусими;
весенняя ~ бэцэрги балык аулау мэусими.
ПУТНИК м. жолаушы.
ПУТНИЦА женск. от путник.
ПУТИЦЫЙ прил. разг. 1. женли, жарам-
лы, дурыс, мэнили; 2. в знач. сущ. с. путное
мэни, кэсийет, нэтийже;' из него ничего
~ого не выйдет оннан хеш кандай мэни
шыкпайды.
ПУТЧ м. полит, путч (бир топар адам-
лардыц мэмлекетти цолына алмацшы бо-
лып ислеген уэрекети).
827 —
ПШЕ
ПУТЫ мн. (ед. путо с.) 1. (для лошадей)
тусау; 2. (верёвка, ремни и т. п.) жип,
арцан, цайыс; 3. перен. кисен, бугау.
ПУТ||Ь м. 1. (дорога) жол; зимний ~ь
цысцы жол; санный ~ь шана жол; по ~й
1) (по дороге) жолда, жолы бир; 2) перен.
бир жол менен, жол бойына, женекей;
проложить ~ь жол салыу; сбиться с ~й
1) (заблудиться) жолдан адасыу, жолсыз
кетиу; 2) перен. ацылдан адасыу, жолдан
шыгыу; 2. (сообщение, способ передвиже-
ния) жол; водный ~ь суу жолы; ~й подвоза
тасыу жолы, алып барыу жолы; на железно-
дорожных ~ях темир жолларда; поставить
поезд на запасный ~ь поезди запас жолга
цойыу; служба~й жол хызмети; 3. (направ-
ление, маршрут) багыт, багдар, жол;
окольным ~ём 1) айланыш жол менен;
2) перен. басца жол менен, ацсат жол менен;
избрать ~ь через горы таудан ететугын
жолды тацлау; 4. (путешествие, поездка)
жолга шыгыу, сапар, жол; в трёх днях~й
уш кунлик жол; обратный ~ь цайтарсынгы
жол; на обратном ~й цайтарда, цайтып
киятырганда; пустйться в ~ь сапарга
шыгыу; 5. мн. путй анат. (органы) жоллар;
дыхательные ~й дем алыу жоллары; пище-
варительные ~й ас цазан жоллары; 6. пе-
рен. (направление деятельности) жол,
эдис, усыл; социалистйческий ~ь развйтия
рауажланыудыц социалистлик жолы; 7.
(способ) жол, усыл; ~ём переговоров
сейлесиу жолы менен; мйрным ~ём пара-
хатшылыц жолы менен; какйм~ём? цандай
усыл менен?; -$ жизненный ~ь емир жолы,
гурмыс; счастлйвого ~й! жолыц болсын!;
вступйть на~ь чего-л. бир нэрсениц, жолы-
на тусиу; стоять на чьём-л. ~й биреу-
дин, жолында турыу; биреудин, жо-
лына кесе турыу; проводйть кого-л. в
последний ~ь биреуди цайтпас сапарга же-
нетиу; Млечный ~ь астр. Цус жолы.
ПУХ м. 1. мамыц, тубит, пэр; лебяжий ~
куудыц пари; козий ~ ешкиниц тубити;
утиный ~ уйректиц мамыгы; 2. тук;
тополйный ~ ац теректиц туги; рыльце
в ~у цуры цол емес, цуры алацан емес,
цатнасыгы бар; ни пуха ни пера! он бол-
сын!, сэтли болсын!; в ~ н в прах биро-
тала, туп дэрегинен, дым цалдырмай; разо-
деться в ~ и в прах жудэ жацсы кийиниу,
жудэ жарасыцлы кийиниу.
ПУХЛОСТЬ ж. толыцлыц, торсыйган-
лыц, домалацлыц; семизлик.
ПУХЛЫЦЙ прил. тольщ, торсыйган,
домалац; семиз; ~е руки толыц цоллар.
ПУХНЦУТЬ несов. исиу, исип кетиу,
исип шыгыу; щека ~ет шеке иседи;
голова ~ет басын. гуулейди, мийиц айлана-
ды.
ПУХОВЙК м. см. перина.
ПУХОВЫЙ прил. мамыц, тубит; пэр-
ли; пэрден исленген, тубиттен исленген,
мамыцтан исленген; ~ платок тубит орай-
пек.
ПУЧЕГЛАЗЫЙ прил. кезлери бацырай-
1ан, адырац кез.
ПУЧЙНЦА ж. 1. (морская бездна) туп-
сиз терец ийрим, цурдым; 2. (водоворот)
айланба, ийрим, гирдап; <> ввергнуть в ~у
бедствий пэлекеттиц гирдабына ушыра-
тыу-
ПУЧИТЦЬ несов. разг. 1. безл. исиу,
томпайыу, цампайыу; у него живот ~
оньщ иши исти; 2. что (таращить) алар-
тыу, ацырайтыу, шэкшийтиу; ~ь глаза
кезин алартыу.
ПУЧИТЬСЯ несов. разг, исип шыгыу,
томпайыу, цампайыу.
ПУЧОК м. 1. уменыи. от пук; ~ травы
бир дэсте шеп; 2. шоц, топ; ~ лучей шоц
сеуле.
ПУШЕЧНЦЫЙ прил. топ, топтыц; ~ая
пальба топ атылыу; <> ~ое мясо топ жеми
(басып алыушылык, урысына мэжбурлеп жи-
берилген солдатлар тууралы).
ПУШЙНКЦА ж. 1. (частица пуха) мамыц,
тубит, пэр; 2. епелек, ушцын; ~и снега
кружились в воздухе аспанда цар ушцын-
лары уйытцыды.
ПУШИСТОСТЬ ж. жумсацлыц, елпец-
лик.
ПУШЙСТЫЦЙ прил. 1. (лёгкий, очень
мягкий} жумсац, елпец; ~е волосы елпец
шашлар; 2. жунли, тукли, жунлес; ~й
котёнок жунлес пышыц.
ПУШЦКА ж. топ; противотанковая ~ка
танкке царсы ататугын топ; самоходная
~ка ези журетугын топ; <> взять на ~ку
пантлеу; как из ~ки ез уацтында, жудэ
аныц; стрелять из ~ек по воробьям ийле-
ген териц жаццан айраныца турмайды.
ПУШКАРЬ м. воен. уст. топшы.
ПУШНЙНА ж. собир. тери, ац териси.
ПУШНОЙ прил. 1. териси бацалы; ~
зверь териси бахалы ац; 2. теришилик; ~
промысел теришилик косиби.
ПУЩА ж. цалыц тогай.
ПУЩЕ нареч. прост, кушлирец, бетер,
бес бетер; ещё ~ оннан да бетер; ~ преж-
него бурынгыдан да бетер.
ПУЩЦИЙ прил. разг. уст. жудэ кушли,
Хэдден тыс, артыцмаш; <> для ~ей важности
атын шыгарыу ушын.
пущу, пустишь и т. д. буд. вр. от пус-
тить.
пущусь, пустишься и т. д. буд. вр. от
пустйться.
ПЧЕЛА ж. пал хэрре, пал хэрреси; рабо-
чая ~ пал жыйнаушы хэрре, хызмет етиу-
ши хэрре.
ПЧЕЛИНЫЙ прил. пал хэрре, пал хэр-
ренин., пал цэрресинин.; ~ рой пал хэрре-
нин. топары.
ПЧЕЛОВОД м. пал цэрреши, пал х,эрре-
син багыушы, пал цэрре асыраушы.
ПЧЕЛОВОДНЫЙ прил. пал х,эррешилик,
пал цэррещиликтиц.
ПЧЕЛОВОДСТВО с. 1. (разведение пчёл)
пал х,эррешилик; 2. (пасека) пал цэрре-
шилик хожалыгы.
ПЧЕЛОВОДЧЕСКЦИЙ прил. пал цэрре-
шилик...; ~ое хозяйство пал хэррешилик
хожалыгы.
ПЧЕЛЬНИК м. пал х,эрре цутылары
цойылган жер.
ПШЕНИЦА ж. бийдай; озимая ~ гузлнк
бийдай.
ПШЕ.
— 828 —
ПШЕНЙЧНЦЫЙ прил. бийдай..., бийдай-
дын; бийдайдан исленген; ~ая мука бий-
дай ун.
ПШЁНН ЦЫЙ прил. сек, шийки сек;
кам сектеи исленген; ~ая каша сек
шэуле.
ПШЕНО с. кам сек, шийки сек.
пыж м. писен тыгын, ок тыеын.
ПЫЖИК м. пыжик (сууыннын, баласы
%эм оныц териси).
ПЫЖИ КОВ ЦЫЙ прил. пыжик...; пыжик
терисинен тигилген; ~ая шапка пыжик
терисинен тигилген малакай.
пыжиться несов. разг. 1. (салиться
что-л. сделать) тырысыу, кушеииу, зор
бериу; 2. (важничать, кичиться) гэрдийиу.
ПЫЛ м. 1. уст., обл. от, жалын; пирожки
с пылу, с жару жаца оттан шыккан пирож-
килар; 2. перен. (горячность, страстный
порыв) жедел, йош, цызгын; юношеский
~ жаслыц цызгын; в ~у гнева ашыу
устинде; в ~у сражения цызгын урыста.
ПЫЛАЦТЬ несов. 1. (ярко гореть) лаулап
жаныу; дрова ~ют отын лаулап жанып
атыр; 2. цызарыу; щёки ~ют бетлери цы-
зарды; 3. чем и без доп., перен. куйиу, жа-
ныу; ~ть гневом ашыуы келиу; ~ть лю-
бовью суйиу шили ктен жаныу, цатты суйиу.
ПЫЛЕВЙДНЦЫЙ прил. шан. сыяклы,
унтак; ~ое топливо унтак отын.
ПЫЛЕНЕПРОНИЦАЕМЫЙ прил. шан.
етпейтугын, шан. еткермейтугын.
ПЫЛЕОЧИСТИТЕЛЬ м. 1. пылеочисти-
тель (шац тазалайтугын машина)', 2. см.
пылеуловитель.
ПЫЛЕСОС м. пылесос, шан. тазалагыш.
ПЫЛЕУЛОВИТЕЛЬ м. тех. шац тут-
цыш (хщуаны шацнан тазалайтугын эсбап).
ПЫЛЙНКА ж. 1. (частица пыли) шац,
гирт, тозац, шац туйири; 2. бот. жыныс
тозацшасы.
ПЫЛЙТЬ несов. шацгытыу, шац цылыу.
ПЫЛ йт ься несов. шац болыу, шацла-
ныу, шацгыу, шац басыу.
ПЫЛКЦИЙ прил. кызгынлы, жигерли,
жалынлы, жеделли, йошлы; ^ий юноша
йошлы жигит; ~ая любовь кызгынлы
суйиушилик.
пылкость ж. кызгынлылык, жигер-
лилик, жалынлылык, жеделлилик, йошлы-
лык-
ПЫЛЬ ж. шан., гирт; угольная ~ кемир
гирти; поднимать ~ шацгытыу; косми-
ческая ~ космос шаны; пустйть ~ в глаза
езин керсетиу.
ПЫЛЬНИК I м. бот. шан. калтасы, ата-
лык гул калтасы.
ПЫЛЬНИК II м. (плащ) шацга кийету-
гын плащ.
ПЫЛЬНО нареч. шацлы, шац.
пыльн цый прил. шан...., шацлы, шан-
лак; ^ая дорога шацлак жол; ~ый ковёр
шацлы галы.
ПЫЛЬЦА ж. бот. шац, аталыц.
ПЫРЕЙ м. бот. бийдайыц, селеу, жа-
байы сулы.
ПЫРНУТЬ сов. и однокр. кого-что, чем,
прост, сугып алыу, шаншып жибериу,
тыгып алыу;~ ножом пышацты тыгып алыу.
ПЫТАТЬнесов. кого!, (подвергать пытке)
цыйнау, азаплау, жэбирлеу; 2. перен.
(мучить, томить) азап бериу, цыйнау,
ацырет бериу, азаплау; ~ счастья бахыт-
ты сынап кериу.
ПЫТАЦТЬСЯ несов. тырысыу, урыныу,
умтылыу, урыиып кериу, тырысып кериу;
он ^лся оправдаться ол акланыуга тырыс-
ты.
ПЫТКЦА ж. 1. азап, жэбир; цыйнау,
азаплау, жэбирлеу; подвергнуть ~е азап
керсетиу; 2. перен. азап, цыйынлыц, ацырет;
его жизнь — сплошная ~а оныц емири
турысы азап.
ПЫТЛИВО нареч. цызыгып, цэуесленип,
цунтланып, тигилип; ~ изучать что-л.
бир нэрсени цызыгып изертлеу; ~ смо-
треть тигилип царау.
ПЫТЛЙВОСТЬ ж. кызыгыу ШЫЛЫК,
хэуеслик, кунтлылык-
ПЫТЛЙВЫЙ прил. кызыккыш, кэуесли,
кунтлы; ~ юноша дэуесли жигит.
ПЫХАТЬ несов. чем, разг. 1. цэуир
урыу, ыссы урыу; печь пышет жаром
печьтиц цэуири урып тур; 2. перен. жай-
нау, цайнап турыу; щёкн его пышут здо-
ровьем оныц еки бетиниц алмасы дениниц
саулыгынан жайнап тур; он пышет злобой
оныц ашыуы цайнап тур.
ПЫХТЦЁТЬ несов. 1. (тяжело дышать)
ауыр дем алыу, тыгылыу, цысылыу;
2. пысылдау, пысцырыу, гурсилдеу; паро-
воз ~йт паровоз пысылдайды; 3. над чем,
перен. разг, ыццылдап ислеу, кушениу,
тырысыу; ~ёть над уроками тырысып
сабац таярлау.
ПЫШКА ж. 1. (круглая булка) децгелек
булка; 2. перен. разг, (о ребёнке или жен-
щине) томпак, толыц, семиз.
ПЫШНО нареч. сулыу, эжайып.
ПЫШНОСТЬ ж. 1. (торжественность)
салтанатлылыц; 2. (роскошь, великолепие)
сулыулыц, эжайыплылыц; ~ обстановки
уй доскесиниц эжайыплылыгы.
ПЫШНЫ Ц Й прил. 1. керкем, сэнли,
урпейген; ~е волосы сэнли етип тарал-
ган шаш; 2. (роскошный, великолепный)
сулыу, эжайып; ~й дворец эжайып сарай;
3. перен. (напыщенный) дэбдебели, цопсы-
тып айтылган; ~е фразы цопсытып айтыл-
ган сезлер.
ПЬЕДЕСТАЛ м. 1. (постамент) пьеде-
стал (естеликтиц, сутинниц тырнагы)',
мраморный ~ мрамор пьедестал; 2. перен.
аброй, эмел; низвергнуть кого-л. с ~а би-
реудиц абройын тусириу.
П ЬЕКСЫ только мн. спорт, пьексы (ба-
сы цайцайкан ботинка).
ПЬЕСА ж. 1. театр, пьеса; ~ имела
успех пьеса жетиекенликке ийе болды;
2. муз. пьеса (кишкене музыкалыц шыгарма).
пью, пьёшь и т. д. наст. вр. от пить.
ПЬЮЩИЙ 1. прич. от пить; 2. прил.
ишиуши, ишетугын; 3. в знач. сущ. м.
пьющий арацхор, мэскунем.
ПЬЯНЕТЬ несов. 1. (становиться пья-
ным) мэс болыу, пьян болыу; 2. перен.
мэс болыу, шад болыу; ~ от радости цу-
уаныштан мэс болыу.
— 829 —
пят
пьянйтпь несов. кого 1. мэс цылыу,
пьян етиу; вино его быстро ~ вино оны
тез мэс цылады; 2. перен. (приводить в вос-
торженное состояние) мэс болыу, шад
болыу.
ПЬЯНИЦА м. и ж. арацхор, мэскунем;
горький ~ жудэ арадхор.
ПЬЯНКА ж. разг. 1. ишкилиги кеп
отырыспа; 2. см. пьянство.
ПЬЯНСТВО с. аракхорлыд, мэскунем-
лик, пьяншылык.
ПЬЯНСТВОВАТЬ несов. аракхоршылыд
етиу, мэскунемлик дылыу, пьяншылыд
етиу.
ПЬЯНЧУГА м. и ж. прост, см. пьяница.
пьянцый прил. 1. (нетрезвый) мэс,
пьян; 2. в знач. сущ. м. пьяный и ж. пьяная
мэс, пьян; 3. мэс болган, пьян болган;
~ые крики мэс болган дауыслар; 4. (опья-
няющий) мэс цылыушы, мэс цылатугын,
пьян цылатугын; ~ое внно мэс цыла-
тугын вино; <> с ~ых глаз мэс болып, мэс-
ликте; под ~ую руку мэслик пенен; мерт-
вецки ~ый ели мэс, жудэ пьян.
ПЭР м. пэр (Англияда жокаргы дворян-
лыц атак, цгм усы атацты ийелеуши адам).
ПЮПЙТР м. пюпитр (нота ямаса китап
цойгыш).
ПЮРЁ с. нескл. пюре (мийуе ямаса овощ-
тан майдалап таярланган ауцат).
ПЯДЬ ж. бир суйем; семи пядей во лбу
ацыллы адам, дана адам.
ПЯЛИТЬ несов. что, прост. I. (растя-
гивать) кериу, созыу; ~ шкурки терини
созыу; 2. (надевать с усилием) тартып
кийиу; ~ глаза на кого-л. тигилип царау.
ПЯЛЬЦЫ только мн. керги.
пясть ж. анат. пэнже, алацан.
ПЯТ||А ж. 1. см. пятка 1; 2. (опорная
часть) табан, негиз, тирек; ~а арки
лрк табаны; до пят жудэ узын, ерески
узын; с головы до пят басынан аягына
шекем; ходйть по ~ам изинен цалмау.
ПЯТАК м. см. пятачок 1.
ПЯТАЧОК м. 1. бестыйынлыц, бестыйын;
2. (у свиньи) тумсыц, мурын (шошцаныц).
ПЯТЁРКА ж. 1. (цифра) беслик, бес;
2. (отметка) бес; 3. разг, (деньги) бес-
лик, бес сом, бес сомлыц.
ПЯТЕРНЯ ж. разг, бес бармац, пэнже,
шапалац.
ПЯТЕРО числ. бес, бесеу, бесеуи; их
было ~ олар бесеу еди.
ПЯТЁРОЧНИК м. разг, бес алыушы,
бес бацасы менен оцыушы, айрыцша
оцыу шы.
ПЯТЁРОЧНИЦА женск. от пятёрочник.
ПЯТИ® цоспа сезлердиц темендеги мгни-
лерди ацлататугын биринши белеги:
1) бес биргелкили белгилери бар заттан
туратугын цгм~т. б., мыс.: пятиугольный
бес муйешли; 2) бес белектен ямаса елшеу
бирлигинен цгм т. б. туратугын, мыс.:
пятитомный бес томлы; пятиэтажный бес
этажлы.
ПЯТИБОРЬЕ с. пятиборье (спорттыц
бес тури бойынша шыныгыу).
ПЯТИГРАННИК м. мат. бес цырлылыц.
ПЯТИГРАННЫЙ прил. бес цырлы.
ПЯТИДЕСЯТИ® цоспа сезлердиц темен-
деги мгнилерди ацлататугын биринши
белеги: 1) тец елиу белгиси бар затларды
хам т. б., мыс.: пятидесятиклавишный
елиу клавишлы; 2) елиу белектен, елшеу
бирлигинен цгм т. б. туратугын, мыс.:
пятидесятиградусный елиу градуслы.
ПЯТИДЕСЯТИЛЕТИЕ с. 1. (промежу-
ток времени) елиу жыл; 2. (годовщина)
елиу жыллыц; ~ со дня рождения тууыл-
ганына елиу жыл толыуы.
ПЯТИДЕСЯТИЛЁТНИЙ прил. 1. елиу
жыллыц; ~ срок елиу жыллыц муддет;
2. елиу жасар, елиудеги; ~ юбилей елиу
жыллыгына арналган юбилей.
ПЯТИДЕСЯТИ ||Й числ. елиуинши; ~й
номер елиуинши номер; годы елиуинши
жыллар.
ПЯТИДНЁВКА ж. бес кунлик.
ПЯТИДНЕВНЫЙ прил. бес кунлик;
~ путь бес кунлик жол.
ПЯТИКЛАССНИК м. бесинши класстын,
оцыушысы.
ПЯТИКЛАССНИЦА женск. от пяти-
классник.
ПЯТИКОНЁЧНЦЫЙ прил. бес муйешли;
бес цырлы; ~ая звезда бес жулдыз.
ПЯТИКОПЁЕЧН ||ЫЙ прил. 1. бестыйын-
лыц; ~ая монета бес тыйынлыц тецге;
2. (стоимостью в пять копеек) бес тыйын
туратугын.
ПЯТИКРАТНЦЫЙ прил. бес есе, бес
мэртебе; в ~ом размере бес есе артыц.
ПЯТИКУРСНИК м. бесинши курс сту-
денти.
ПЯТИКУРСНИЦА женск. от пятикурс-
ник.
ПЯТИЛЕТИЕ с. 1. (промежуток вре-
мени) бес жыл, бес жыллыц муддет;
2. (годовщина) бес жыллыц.
ПЯТИЛЕТКА ж. бес жыллыц.
ПЯТИЛЁТНИЙ прил. 1. бес жыллыц;
~ план бес жыллыц план; 2. (о возрасте)
бес жасар, бес жастагы, бестеги.
ПЯТИМЕСЯЧНЫЙ прил. 1. бес айлыц;
в ~ срок бес айлыц муддет ишинде; 2. (о воз-
расте) бес айлыц.
ПЯТИМИНУТНЫЙ прил. бес минут-
лыц; ~ разговор бес минутлыц гурриц.
ПЯТИРУБЛ ЁВЦЫЙ прил. 1. бес сом-
лыц, бес манатлыц; ~ая ассигнация бес
сомлыц ассигнация; 2. (стоимостью в пять
рублей) бес сомлыц, бес сом туратугын.
ПЯТИСОТЕННЦЫЙ прил. разг. 1. бес
жузлик, бес жуз сом; ~ая ассигнация
бес жузлик ассигнация; 2. (стоимостью
в пятьсот рублей) бес жуз сомлыц, бес
жуз сом туратугын.
ПЯТИСОТЛЕТИЕ с. 1. (промежуток
времени) бес жуз жыл; 2. (годовщина) бес
жуз жыллыц.
ПЯТИСОТЛЁТНИЙ прил. бес жуз жыл-
лыц, бес жуз жыл.
ПЯТИСОТЫЙ числ. бес жузинши; ~
номер бес жузинши номер.
ПЯТИСТЙШИЕ с. бес цатарлы цосыц, бес
жолдан дузилген цосыц.
ПЯТИСТОПНЫЙ прил. лит. бес стопа-
лы; ~ стих бес стопалы цосыц.
пят
— 830 —
ПЯТИТОНКА ж. бес тонналык автома-
шина.
пятитонный прил. бес тонналык.
ПЯТИТЫСЯЧНЫЙ 1. числ. бес мыцын-
шы; 2. прил. бес мыцлыц, бес мыв, киси-
лик, бес мыннан цуралган; ~ отряд бес
мыв, кисилик отряд; 3. прил. (стоимостью
в пять тысяч) бес мыв, сомлык, бес мыв,
сом туратутын.
ПЯТИТЬСЯ несов. шегиниу, кейин басыу,
бэсиу.
ПЯТИУГОЛЬНИК м. бес муйешлик.
ПЯТИУГОЛЬНЫЙ прил. бес муйешли.
ПЯТИЭТАЖНЦЫЙ прил. бес этажлы;
~ое здание бес этажлы жай.
ПЯТКЦА ж. 1. (часть стопы) екше;
2. табан, екше; чулок с двойной ~ой таба-
ны еки цабат чулок; 3. см. пята 2; <> пока-
зать ~и тез кашыу; только ~и засверкали
аяц-аягына тиймей цашты; наступать на
~и екшесин басып жетип журиу; душа в
~и ушла катты коркыу, журеги жарылгап-
ша коркыу.
П Я тн А Д ЦАТ И Л ЁТН |] И Й прил. 1.
(о сроке) он бес жыллык; 2. он бес жасар,
он бес жастаты; в ~ем возрасте он бес
жасында.
ПЯТНАДЦАТЫЙ числ. он бесинши;
~ая страница книги китаптыв, он бесин-
ши бети.
ПЯТНАДЦАТЬ числ. он бес.
ПЯТНАТЬ несов. кого-что 1. (пачкать)
былгау, патаслау; 2. перен. (позорить)
жаманатлы цылыу, шермендесин шыгарыу,
абройын тегиу; ~ репутацию абройын
тегиу; 3. (при игре в пятнашки) калац
ойнау, топ пенен тийгизиу, кол тийгизип
калац алыу.
ПЯТНАШКИ только мн. разг, цалак
ойыны.
ПЯТНЙСТЦЫЙ прил. ала, шубар, тар-
гыл; ~ая кошка таргыл пышыц.
ПЯТНИЦА ж. жума; у него семь пятниц
на неделе погов. оныц сезинив, турагы
жок.
ПЯТНО с. 1. дак, тамга, цаска, дагал;
корова с белым ~м на лбу каска сыйыр;
руки в чернильных пятнах сыя дагы бар
цол; 2. перен. жаман атак, жаман ат,
шермендешилик; смыть ~ позора жаман
атацтан цутылыу, шермендешиликтен цуты-
лыу; родимое ~ мец, кал; белые пятна
тексерилмеген жерлер; солнечные пятна
астр, кун сэулесинив, гуцгирт келев,кеси.
ПЯТОК м. разг, бес, бес дана; ~ яйц
бес мэйек.
ПЯТОЧНЫЙ прил. екше..., екшениц.
ПЯТЫЙ 1. числ. бесинши; ~ый год
бесииши жыл; в ~ом часу саат беске Кара-
ганда; ~ая часть бестен бири; 2. в знач. сущ.
ж. пятая бестен бири; одна ~ая населе-
ния халыцтьщ бестен бири; <- рассказы-
вать с ~ого на десятое погов. бас аягын
былгастырып айтыу.
ПЯТЦЬ числ. бес; без ~й три бес мину-
ты кем уш; знать как свой ~ь пальцев
погов. езинив, бес бармагындай билиу.
ПЯТЬДЕСЯТ числ. елли, елиу.
пятьсот числ. бес жуз.
ПЯТЬЦЮ нареч. бес жерде, бес жердеги;
~ ю ~ — двадцать ~ бес жерде бес — жи-
гирма бес.
РАБ м. I. цул; 2. перен. кул, еркин
берген; ~ свойх привычек ез эдетиниц
цулы.
РАБА ж. см. рабыня.
РАБКОР м. (рабочий корреспондент)
рабкор (рабочий хабаршы).
РАБКОРОВСКИЙ прил. рабкорлык-
РАБОВЛАДЕЛЕЦ м. кул ийелеуши,
кул ийеси.
РАБОВЛАДЕЛЬЧЕСКИ ИЙ прил. кул
ийелеу..., кул ийелеушилик; ~ое общество
кул ийелеушилик жэмийети; ~ий строй
кул ийелеушилик дузилис.
РАБОВЛАДЕНИЕ с. кул ийелеу, кул
ийелениу.
РАБОЛЕПИЕ с. жагымпазлык, жарам-
саклык, жагыныу, жарамсакланыу.
РАБОЛЕПНЫЙ прил. жагымпаз, жарам-
сак.
РАБОЛЕПСТВО с. см. раболепие.
РАБОЛЕПСТВОВАТЬ несов. перед кем-
-чем жагымпазлык етиу, жарамсаклык
етиу, жарамсацланыу.
РАБОТ || А ж. 1. жумыс, хызмет, ис,
мийнет; физическая ~а кара жумыс, куш
жумысы, куш мийнети; умственная ^а
акыл жумысы; научная ~а илимий жу-
мыс; общественная ~а жэмийетлик жу-
мыс; ~а двигателя двигательдиц иси; ~а
мысли ой-пикир хызмети; 2. мн. работы
жумыслар, ислер; стройтельные ~ы ку-
рылыс жумыслары; полевые ~ы атыз
жумыслары; ремонтные ~ы ремонт жу-
мыслары; уборочные ~ы жийын-терим
жумыслары; земляные ~ы жер ислери.
жер казыу жумыслары; 3. (служба) жу-
мыс, хызмет; постоянная ~а тураклы
хызмет; место ~ы хызмет орны; посту-
пить на ~у жумысда кириу, хызметке
орналасыу; снять с ~ы жумыстан боса-
тыу, хызметтен алыу; 4. (обрабатываемый
материал) жумыс, ис; у меня срочная ~а
мениц жумысым кыстаулы; раздать всем
~у хэммеге жумыс белистирип бериу;
сдать ~у в срок жумысты муддетинде
тапсырыу; 5. (произведение) жумыс, мийнет;
у него много печатных работ оныц ба-
сылып шыккан мийнетлёри кеп; напеча-
тать ~у в журнале жумысты журналда
басып шыгарыу; выставка работ извест-
ного художника кепке мэлим художниктиц
жумысларыныц кергизбеси; 6. жумыс;
контрольная ~а контроль жумысы: пись-
менная ~а жазба жумыс; домашняя
~а уйдеги жумыс; < грубая ~а олак
исленген зат; ковёр тонкой ~ы шебер
токылган гилем; взять в ~у шынт-
лап долга алыу; у него ~а горит
— 831 —
РАВ
в руках онын колы желли, онын, кол-
Fa алган жумысы гуулеп енеди.
РАБОТА "ТЬ несов. на кого-что, кем,
с кем, над чем, на чём и без доп., в разн.
знач. ислеу, ислесиу, жумыс етиу; ~ть
в колхозе колхозда жумыс етиу; ~ть
в поле атызда ислеу; ~ть сверхурочно жу-
мыс саатынан тыскары ислеу; ~ть сдель-
но кесип алып ислеу; ~ть по-новому
жанаша жумыс етиу; ~ть над диссерта-
цией диссертация устинде ислеу; худож-
ник ~ет над картиной художник сууре-
тиниц устинде ислейди; ~ть со словарём
сезлик пенен ислеу; ^тьс кадрами кадр л ар
менен ислесиу; ^ть токарем токарь болып
ислеу; ~ть лопатой бел менен ислеу; ма-
шина ~ет исправно машина саз ислеп
тур; телеграф ~ет круглые сутки телеграф
кун-тун ислейди; завод ~ет на местном
сырьё завод жергиликли шийки зат пенен
ислейди; магазин ~ет с восьми утра ду-
кэн азангы сегизден баслап ислейди; мысль
~ет ой-пикир ислейди; желудок не ~ет
ас-казан ислемейди; ~ть над собой ез
билимин кетериу ушын ислеу.
РА БОТА ЦТ ЬСЯ несов. безл. ислениу; се-
годня хорошо ~ется бугин жумыс жацсы
исленип атыр.
РАБОТНИК м. хызметкер, исши; он
хороший ~ ол жацсы хызметкер; пар-
тийный ~ партия хызметкери; научный
~ илимий хызметкер; газетный ~ газе-
та хызметкери.
РАБОТНИЦА ж. хызметкер хаял, рабо-
чий хаял; ~ швейной фабрики кийим ти-
гиу фабрикасында ислеуши хызметкер
Хаял; <> домашняя ~ уйдеги хызметши
хаял, уй хызметкери хаял.
РАБОТОДАТЕЛЬ м. жумыс бериуши,
рабочий кушин жаллаушы.
РАБОТОРГОВЕЦ м. кул алып-сатыу-
шы, кул саудагери.
РАБОТОРГОВЛЯ ж. кул саудасы.
РАБОТОСПОСОБНОСТЬ ж. 1. (трудо-
способность) жумыска жарамлылыд, мий-
нетке жарамлылык; 2. (способность много
работать) жумыска укыплылык, мийнет-
ке укыплылык, искерлик; большая ~ жу-
мыска улкен укыплылык-
РАБОТОСПОСОБНЫЙ прил. 1. (трудо-
способный) жумыска жарамлы, мийнетке
жарамлы; 2. (способный много работать)
жумыска укыплы, мийнетке укыплы.
РАБОТЯГА м. и ж. разг, искер, мийнет-
кеш адам.
РАБОТЯЩИЙ прил. разг, искер, мий-
неткеш, жумыска куштар, жумыска ык-
ласлы; парень искер жигит.
РАБОЧЕ-КРЕСТБЯНСКЦИЙ прил. ра-
бочий-дийхан... 7 ~ая власть рабочий-дий-
хан властьн
РАБОЧИЙ I м. рабочий; индустриаль-
ный ~ санаат рабочийсы; сельскохозяй-
ственный ~ ауыл хожалык рабочийсы;
железнодорожный ~ темир жол рабо-
чийсы.
РАБОЧЦИЙ II прил. 1. рабочий..., ра-
бочийлар...; ~ий человек рабочий адам;
~ий класс рабочийлар класы; ~ее дви-
жение рабочийлар хэрекети; 2. (населён-
ный рабочими) рабочийлар...; ~нй посё-
лок рабочийлар посёлкасы; 3. (предназна-
ченный для работы) жумыс...; хызмет...;
~ий день жумыс куни; ~ее время жу-
мыс у акты; ~ ее место жумыс орны; 4. (про-
изводящий полезную работу) жумыска
арналган, жумыс...; жумыс ислетй-
летугын; ~ий скот жумыс малы; ~ая ло-
шадь жумыска арналган ат, жумыс аты;
5. тех. ислейтугын; ~ее колесо ислейту-
гын дигершик; ~ий ход поршня поршень-
нин, ис хэрекети; <> ~ие руки рабочий-
лар; ~ая сила 1) (труд, энергия) жумыс,
мийнет; 2) (рабочие) рабочийлар, рабочий
куши; наём ~ей силы рабочийлар жал-
лау, рабочий кушин жаллау.
РАБСЕЛЬКОР м. рабселькор (рабочий
ауыл хабаршысы).
РАБСЕЛЬКОРОВСКИЙ прил. рабсель-
кор..., рабселькорлыд.
РАБСКИ нареч. кулларша, кулдай, кул
сыяклы; ~ подражать кому-чему-л. кул-
ларша бас ийиу.
РАЬСКЦИЙ прил. 1. дул...; 2. (покор-
ный, угодливый) кулларша, кул сыяклы;
~ое повиновение кулларша бойсыныу;
3. (тяжёлый, непосильный) кул...; ~ий
труд хул мийнети.
РАБСТВ || О с. 1. ист. (общественный
строй) дуллыд, дулшылык, дулшылыд
дузилис; 2. дуллыд, дулшылыд, кулшы-
лык жагдайы; томиться в ~е куллыдта
езилиу; освободиться от ~а кулшылыктан
кутылыу; 3. перен. (подчинение чужой
воле) ериксиз багыныушылык, Дол астын-
да болыу шылыд.
РАБФАК м. (рабочий факультет) раб-
фак (рабочийлар факультети).
рабфаковец м. рабфак одыушысы.
РАБФАКОВКА женск. от рабфаковец.
рабфаковский прил. рабфактыц,
рабфакшылардыц.
РАБЫНЯ ж. кул хаял, шоры.
РАВВЙН м. раввин (еврейлердин, рука-
ныйы).
РАВЕЛЙН м. воен. уст. равелин (цорсан
алдындагы тийкарсы беркинис).
РАВЕНСТВ"О с. 1. тен, хукуклылык,
тецлик; ~о граждан в СССР СССРда граж-
данлардыц тен, хукуклылыгы; ~о прав
хукуклардын, тецлиги; 2. (по величине, ко-
личеству и т. д.) бирдейлик, тецлик, тец-
бе-тецлик, барабарлык; ~о сил кушлердиц
барабарлыгы; ~о голосов дауыслардын,
бирдейлиги; 3. мат. тецлик; знак ~а тец-
лик белгиси, барабарлык белгиси.
РАВНЕНИЕ с. 1. (в строю) тецлениу,
тецелиу; ~ направо оцга тецлениу; ~ на-
лево солга тецлениу; 2. перен. тецлесиу;
~ на передовиков производства ендирис
алды тыла рынд тецлесиу.
РАВНЙНА ж. тегис, тегислик, тегис жер,
жазык.
РАВНЙННЦЫЙ прил. тегислик, жазыд-
лык; ~ая местность тегислик жер.
РАВНО 1. нареч. (одинаково, в равной
мере) тец, барабар, тецгел; 2. в знач. сказ.
тец болады; три плюс семь ~ десяти ушке
РАВ
— 832 —
жетини цосса онга тец болады; 3. в знач.
союза (также) сотан уцсас, сондай-ац, сол
сыяцлы бул да; <- всё ~ 1) (безразлично)
бэри бир; мне всё ~ маган бэрн бир;
2) (несмотря ни на что) бэри бир, хеш нэр-
сеге царамай, хеш нэрсеге царамастан;
он всё ~ придёт ол бэри бир келеди.
РАВНО= крепа сезлердиц чтец, барабар»
деген мэнисин билдиретугын биринши бе-
леги, мыс.: равновесбмый тец салмац-
лы.
РАВНОБЕДРЕННЫЙ прил. мат. тец
тэрепли, тец цапталлы; ~ треугольник
тец тэрепли уш муйешлик.
РАВНОВЕЛЙКИ||Й прил. мат. тец ул-
кенликли, тец келемли; ~е треугольники
тец улкенликли уш муйешликлер.
РАВНОВЕСИИЕ с. 1. физ. (состояние
покоя) теппе-тецлик; устойчивое ту-
раклы теппе-тецлик; неустойчивое ~е ту-
ра ксыз теппе-тецлик; 2. (устойчивость)
салмак, турацлылык; сохранить ~е ту-
раклы болыу, тец салмацты сацлау; 3. пе-
рен. (покой, спокойствие) бир цэлиплилик,
тынышлыц, жай-парахатлыц; душевное ~е
ацыл-естиц бир цэлипте болыуы; вывести
из ^я ашыуын келтириу.
РАВН ОД ЕЙ СТ В УЮЩ 1| Й Й прил. тец тэ-
сир етиушн, тец хэрекет етиуши; ~ая сила
физ. тец хэрекет етиуши куш.
РАВНОДЕНСТВИЕ с. астр, кун менен
тунниц тецлесиуи; весеннее ~ бэхэрги
кун менен тунниц тецлесиуи (21 март)-,
осеннее ~ гузги кун менен тунниц тецле-
сиуи (23 сентябрь).
РАВНОДУШИЕ с. 1. кеуилсизлик, бий-
паруалыц, арцайынлыц, немцурайды-
лыц; проявить полное ~ толыц арцайын-
лыц керсетиу; отнестись с~м к чему-л.
бир нэрсеге кеуилсизлик пенен царау;
2. (отсутствие интереса) цызыцпаушы-
лыц, цызыцсынбаушылыц.
РАВНОДУШЦНЫЙ прил. 1. (безучаст-
ный, безразличный) кеуилсиз, бийпаруа,
арцайын, немцурайды; ~ный человек бий-
паруа адам; ~ный взгляд парцсыз царау;
2. разг, (не испытывающий интереса)
цызыцпайтугын, цызыцсынбайтутын; он
~ен к спорту ол спорт пенен цызыцпай-
ды; 3. разг, (не влюблённый) суймеген.
равнознАчащицй, РАВНОЗНАЧ-
НЫ НЙ прил. мэнилес, мэниси бирдей,
тец; ~е величины тец мугдарлар.
РАВНОМЕРНО нареч. тец, тецбе-тец,
тец барабар, бир цэлипте; ~ ускоренное
движение физ. тец барабар тезлестиретугын
хэрекет; ~ распределить что-л. бир
нэрсени тецбе-тен болистириу.
РАВНОМЕРНОСТЬ ж. тецбе-тецлик,
турацлылык, тец барабарлыц, бир цэлип-
лилик; ~ развития рауажланыудыц тец-
бе-тецлиги.
РАВНОМЁРН ||ЫЙ прил. тецбе-тец, ту-
раклы, барабар. бир цэлиплилик; ~ое
развитие барабар рауажланыу; ~ое уско-
рение физ. тецбе-тец тезлик.
РАВНОПРАВИЕ с. тец праволылык, тец
хухуклылыц; ~ граждан СССР СССР
гражданларыныц тец праволылыгы.
РАВНОПРАВНЫЙ прил. тец праволы,
тец хукуклы; ~ договор тец праволы
договор.
РАВНОСЙЛЬНЦЫЙ прил. 1. (равной
силы) куши тец; ~ые армии куши тец
армиялар; 2. (подобный чему-л.) эхмийети
тец, барабар; событие, ~ое катастрофе
цыяметке барабар уацыя.
РАВНОСТОРОННИЙ прил. мат. тец
тэрепли, тец цапталлы; ~ многоугольник
тец тэрепли кеп муйешлик.
РАВНОУГОЛЬНЫЙ прил. мат. тец му-
йешли; ~ многоугольник тец муйешли кеп
муйешлик.
РАВНОУСКОРЕННЦЫЙ прил. физ. тец
тезлестирилген; ~ое движение тец тез-
лестирилген хэрекет.
РАВНОЦЕННОСТЬ ж. тец бахалылыц,
тец нырцлылыц.
РАВНОЦЕННЫ||Й прил. 1. (одинаковый
по цене) тец бахалы, бахасы тец, бахасы
бирдей; ~е товары бахасы тец товарлар;
2. (одинаковый по ценности) тец, барабар,
бирдей; ~е работники бирдей хызметкерлер.
РАВНЦЫЙ прил. 1. (одинаковый) тец,
бирдей, сондай; ~ые силы тец кушлер;
~ая оплата бирдей ха цы; ~ый объём
тец келем; деревья ~ой толщины жууан-
лыгы тец агашлар; 2. (имеющий одинаковые
права и т. п.) тец; относиться к кому-л. как
к ~ому биреуге езине тец цатарында ца-
рау; на ~ых основаниях тец тийкарлар-
да; 3. (соответствующий по величине)
тец, тецлес, сыбайлас; расстояние, ~ое
пяти метрам бес метрге тец аралыц;
~ым образом барабар, тецбе-тец, тец
турде; быть с кем-л. на ~ой ноге би-
рсу менен тецлес болыу, биреу менен
зэцгилес болыу.
РАВНЯТЬ несов. 1. кого-что (делать рав-
ным, уравнивать) тецлестириу, тецлеу,
бирдей етиу, тец етиу; 2. кого-что, с кем-
-чем, разг, (считать равным) тецлестириу,
тецеу, салыстырыу.
РАВНА цться несов. 1. с кем-чем, по
кому-чему тецлесиу, тец келиу, тецлениу;
я не берусь ~ться с ним в беге жу^ы-
рыуда мен оныц менен тецлесе алмайман;
2. воен., спорт, тецлениу, тецлесип турыу;
~йсь! тецлениниз!; 3. по кому, на кого,
перен. (следовать примеру) тецлесиу;
~ться на передовиков алдынгыларга
тецлесиу; 4. чему (быть разным) тец
болыу, барабар болыу; дважды два ~ется
четырём еки жерде еки тертке тен
болады.
РАД в знач. сказ, кому-чему, с неопр.
и с союзом «что» хош, шад, цууаныш,
цуштар, хэуес, хэуесленип; я вам очень ~
мен сизге кутэ шадбан; мать рада успе-
хам детей балалардыц жетискенликлерине
анасы цууанышлы; зайти к вам, да
некогда сизге барыуга куштарман, бирац
уакыт жок; ~ стараться 1) воен. уст.
жан-тэним менен!; 2) шутл. куллык;
~ видеть вас сизди кериуге шадбан, сизди
кергениме цууанышлыман; и сам не ~
озим де хэуес емеспен, озим де цууанып
отырганым жоц.
— 833 —
РАД
РАДА ж. рада (1. ист. Украинада бурын
болган халыц жыйналысы, кецесш, 2. Украи-
нада х,зм Польшада власть органы болган
совет).
РАДАР м. радар (радиолокатор).
РАДАРНЦЫЙ прил. радар...; ~ая стан-
ция радар станциясы.
РАДЕНИЕ с. уст. 1. (усердие) умтылыу-
шылык, тырысыушылык, куш салыушы-
лыц; 2. рел. зикир.
РАДЕТЬ несов. уст. 1. (проявлять усер-
дие) умтылыу, тырысыу, куш салыу;
~ о деле ис женинде тырысыу; 2. рел.
зикир салыу.
РАДЖА м. ража (Хиндстанда феодал
князьлериниц хрм жергиликли цэкимлери-
ниц атагы).
РАДИ предлог с род. п. 1. (для кого-че-
го-л.) ушын, мэпинде; ~ общего дела
улыума ис мэпи ушын; 2. (во имя кого-
-чего-л.) хурметине, аркасында; бола;
сделать что-л. ~ дружбы дослыд хур-
метине бир нэрсе ислеу; 3. разг, (с це-
лью) максетинде, мацсети менен; шутки ~
дегишпе максети менен; 4. уст. разг,
(по причине) себепли, себептен, ушын;
чего ~ ты пошёл туда? не себепли сен
ол кэрага кеттиц?; О ~ бога кудай
хадына.
РАДИ АЛ ЬНЫ ' Й прил. радиаль..., ра-
диальлы, радиссца батдарлантан; ~е про-
спекты нового города жаца цаланыц ра-
диаль проспектлери.
РАДИАТОР м. радиатор; ~ автомобиля
автомобильдин, радиаторы.
РАДИАЦИОННЫЙ прил. физ. радиа-
ция..., радиациялыд.
РАДИАЦИЯ ж. физ. радиация (цандайда
бир денениц электромагнитли нурды та-
ратыуы)-, солнечная ~ кун радиациясы.
РАДИ ЕВЫ 1|Й прил. хим. радий...; ~е
лучи радий сэулелери.
РАДИЙ м. радий (химиялыц элемент).
РАДИКАЛ I м. радикал (1.’ полит, ра-
дикализмниц тэрепдары-, 2. узил-кесил цэ-
рекеттиц, пикирдиц тэрепдары).
радикал II м. радикал (1. мат. корень
табыу цэрекетиниц белгисш, 2. хим. моле-
куладагы атомлар топары).
РАДИКАЛИЗМ м. радикализм (1. тео-
рия цэм практика мэселелерин шешиуде
тупкиликли цэм узил-кесил илажларды
жацлау цэм цолланыу-, 2. радикаллардыц
сиясий агымы цэм цэрекети).
РАДИКАЛЬНО нареч. шешиуши турде,
узил-кесил; ~ действовать узил-кесил
хэрекет етиу.
РАДИКАЛЬНОСТЬ ж. шешиушилик,
узил-кесиллик.
РАДИ КАЛ ЬНЫ || Й прил. 1. полит, ради-
кал...; ~е партии радикал партиялары;
2. (решительный, коренной) шешиуши,
узил-кесил; ~е меры узил-кесил илажлар.
РАДИКУЛИТ м. мед. радикулит (омырт-
ца жулын нервлери тамырларыныц иси-
ниуи).
РАДИО с. нескл. радио; слушать ~ ра-
дио тыцлау; передавать по ~ радио арца-
лы еситтириу.
53 Русско-каракалпакский сл.
РАДИО* I цоспа сезлердиц радиога ти-
йисли биринши белеги, мыс.: радиослу-
шатели радио тыцлаушылар.
РАДИО» II цоспа сезлердиц радийга, ра-
диоактивликке цэм радиацияга тийисли
сезлерди ацлататугын биринши белеги,
мыс...: радиолечение радийлык емлеу, ра-
дий нуры менен емлеу.
РАДИ ОАКТЙ ВН ОСТ Ь ж. радиоактивли-
лик (гейпара химиялыц элементлердиц
атом ядроларыныц ез-езинен ямаса жасал-
ма турде сэулеленип белеклениуи)-, ~ ура-
на уранныц радиоактивлиги; природная
~ тобийгый радиоактивлилик.
РАДИ ОАКТЙ ВНЫ || Й прил. радиоактив,
радиоактивлик, радиоактивли; ~й распад
радиоактивлик белиниу; ~е элементы ра-
диоактив элементлер.
РАДИОАППАРАТУРА ж. собир. радио-
аппаратура.
РАДИОВЕЩАНИЕ с. радио аркалы бе-
риу, радио аркалы еситтириу.
РАДИОВЕЩАТЕЛНЦЫЙ прил. радио ар-
калы беретугын, радио аркалы еситтире-
тугын; ~ая станция радио аркалы бере-
тугын станция.
РАДИОВОЛНА ж. физ. радио толцыны.
РАДИОГАЗЕТА ж. радиогазета.
РАДИОГРАММА ж. радиограмма (ра-
диотелеграф бойынша берилген хабар, маг-
лыумат).
РАДИОЖУРНАЛ м. радиожурнал.
РАДИОЗОНД м. радиозонд (метеороло-
гиялыц прибор).
РАДИОИНФОРМАЦИЯ ж. радио маг-
лыуматы, радиоинформация.
РАДИОКОМБАЙН м. радиокомбайн (те-
левизор, радиоприёмник хрм магнитофоннан
ибарат аппарат).
РАДИОКОММЕНТАТОР м. радиоком-
ментатор.
РАДИОКОНЦЕРТ м. радиоконцерт.
РАДИОЛА ж. радиола.
РАДИОЛАМПА ж. радиолампа.
РАДИОЛОГИЯ ж. радиология (радий
цэм басца радиоактив элементлердиц тэ-
сири цэм оларды цолланыу цаццындагы
тэлимат).
РАДИОЛОКАТОР м. радиолокатор (алыс-
тагы цэм керинбейтугын объектлерди
таралган радио толцыныныц жэрдеми ар-
цалы аныцлау).
РАДИОЛОКАЦИ0НН ЦЫЙ прил. радио-
локация...; ~ая станция радиолокация
станциясы.
РАДИОЛОКАЦИЯ ж. радиолокация (ра-
дио толцынларыныц жэрдеми менен цэр
цыйлы объектлерди табыу цэм олардыц
цашыц аралыцларын белгилеу усылы).
РАДИОЛЮБИТЕЛЬ м. радио хэуескери.
РАДИОМАЧТА ж. радиомачта.
РАДИОМАЯК м. радиомаяк.
РАДИОМЕТР м. физ. радиометр (кун
энергиясыныц жыллылыц энергиясына езге-
риуин керсететугын цурал).
РАДИОНАВИГАЦИЯ ж. радионавига-
ция (кемелерди хрм самолётларды радио-
техникалыц цураллардыц жэрдеми менен
басцарыу).
РАД.
— 834 —
РАДИОПЕРЕДАТЧИК м. радиопередат-
чик (радио еситтириуин беретугын ап-
парат).
РАДИОПЕРЕДАЧА ж- радиопередача
(1. радио арцалы еситтириу-, 2. радио
арцалы берилген ямаса берилетугын хабар,
музыка цэм т. б.).
РАДИОПЕРЕКЛИЧКА ж. радиопере-
кличка; ~ городов цалалардыц радиопере-
кличкасы.
РАДИОПОСТАНОВКА ж. радио аркалы
ойын койыу.
РАДИОПРИБОР м. радиоприбор.
РАДИОПРИЁМНИК м. радиоприёмник.
РАДИОПРИЁМ!! ЦЫЙ прил. радио тол-
кынын кабыл ететугын; ~ая установка
радио толкынын кабыл ететугын установка.
РАДИОРЕПОРТАЖ м. радиорепор-
таж.
РАДИОРУБКА ж. радиорубка (радист
хрм радиоаппаратура туратугын — ко-
рабльде, самолётта-—хызмет жабы).
РАДИОСВЯЗЬ ж. радио байланысы,
радио аркалы байланыс.
РАДИОСЕТЬ ж. радио тарауы, радио-
сеть.
РАДИОСИГНАЛ м. радиосигнал.
РАДИОСЛУШАТЕЛЬ м. радио тыцлау-
шы.
РАДИОСЛУШАТЕЛЬНИЦА женск. от
радиослушатель.
РАДИОСТАНЦИЯ ж. радиостанция; пе-
редающая ~ еситтиретугын радиостан-
ция.
РАДИОСТУДИЯ, ж. радиостудия.
РАДИОТЕЛЕГРАММА ж. см. радио-
грамма.
РАДИОТЕЛЕГРАФ м. радиотелеграф.
РАДИОТЕЛЕГРАФИЯ ж. радиотелегра-
фия (шэртли сигналларды радио арцалы
еситтириу %эм цабыл етиу).
РАДИ ОТЕЛЕ ГРАФИ ЦЫЙ прил. радио-
телеграф...; ~ая станция радиотелеграф
станциясы.
РАДИОТЕЛЕФОН м. радиотелефон (ра-
дио толцыныныц жэрдеми менен ислейту-
гын сымсыз телефон).
РАДИОТЕЛЕФОНИЯ ж. радиотелефо-
ния (радио арцалы еситтириу цэм цабыл
етиу).
РАДИОТЕЛЕФОННЫЙ прил. радиоте-
лефон..., радиотелефонлы.
РАДИОТЕРАПИЯ ж. мед. радиотерапия
(радий цэм басца радиоактив затлар ме-
нен емлеу).
РАДИОТЕХНИК м. радиотехник.
РАДИОТЕХНИКА ж. радиотехника (элек-
тромагнит пи тербелислер цаццында илим).
РАДИОТОЧКА ж. радиоточка.
РАДИОТРАНСЛЯЦИОННЫЙ прил. ра-
диотрансляцияга байланыслы, радиотранс-
ляцияга жататугып.
РАДИОТРАНСЛЯЦИЯ ж. радиотранс-
ляция (радиопрограмманы байланыс сым-
ларыныц линиясы арцалы еситтириу).
РАДИОУЗЕЛ м. радиоузел.
РАДИОУСТАНОВКА ж. радиоустановка.
РАДИОФИЗИКА ж. радиофизика (фи-
зиканыц тарауы).
РАДИОФИКАЦИЯ ж. радиофикация,
радиофикациялау,радиоластырыу.
РАДИОФИЦИРОВАТЬ сов. и несов. что
радиофикациялау, радиоластырыу.
РАДИОФИЦИРОВАТЬСЯ сов. и несов.
радиофикацияланыу.
РАДИОХИМИЯ ж. радиохимия (химия-
ныц тарауы).
РАДИОЦЕНТР м. радиоцентр.
РАДИОЭЛЕКТРОНИКА ж. радиоэлек-
троника (радиотехника менен электрони-
кадан рауажланып шыццан айырым илим
тарауыныц аты).
РАДИРОВАТЬ сов. и несов. что, о чём
и без доп. радио аркалы хабар етиу, ра-
дио аркалы хабарлау.
РАДИСТ м. радист.
РАДИСТКА женск. от радист.
РАДИУС м. 1. мат. радиус; ~ окруж-
ности шецбердиц радиусы; 2. перен. ра-
диус, хэрекет кецлиги; ~ действий авиа-
ции авиацияныц хэрекет кецлиги.
РАДОВАТЬ несов. кого-что, чем кууан-
тыу, шадландырыу; ~ успехами табыслар
менен кууантыу; О ~ взор карауга жа-
гымлы кериниу.
РАДОВАТЬСЯ несов. кому-чему цууа-
ныу, шадланыу.
РАДОН м. радон (химиялыц эле-
мент).
РАДОНОВЫЙ прил. хим. радон..., ра-
доннан, радонлыц.
РАДОСТНО нареч. кууаныш пенен,
цууаныу менен, шадлыц пенен, шадланыу
менен.
РАДОСТИ ЦЫЙ прил. 1. кууанышлы,
шадлы, шадлыцлы, кеуилли; ~ое лицо
кууанышлы жуз; 2. (доставляющий ра-
дость) кууандыратугын, шадландырату-
гын, кууанарлык, шадланарлык; ~ое из-
вестие кууандыратугын хабар; ~ое собы-
тие шадландыратуган уакыя.
РАДОСТИЬ ж. кууаныш, шадлык; быть
вне себя от ~и кууанышы цойнына сый-
мау; какая ~ь, ты уже здесь! сенин бул
кэрада екенлигиц кандай кууанышлы!;
с ~ью кууаныш пенен; < на ~ях кууан-
ганлыцтан.
РАДУГА ж. радуга; хэзирет Элийдин
кылышы, Хэсен-гсен оц жайы уст.
РАДУЖНЦЫЙ прил. 1. (многоцветный)
радугадай, радуга сыяклы, радуга рецли,
турли рецли; 2. перен. (приятный, ра-
достный) жайнап турган, шадлыклы, жа-
гымлы; ~ые надежды жагымлы умитлер;
< ~ая оболочка анат. кездиц рецли пер-
деси.
РАДУШИЕ с. ашыц шырайлылыц, хак
кеуиллик, жыллы жузлилик; проявить ~
хац кеуиллик керсети^.
РАДУШНЫЙ прил. ашык шырайлы, хак,
кеуилли, жыллы жузли; ~ приём хац
кеуилли кабыл етиу; ~ хозяин жыллы
жузли хожапын.
РАЖ м." разг, цэхэр, ашыу; войти в
~ кахэрли халда болыу, ашыуга ми-
ниу.
ражу, разишь и т. д. наст. вр. от ра-
зить I.
— 835 —
РАЗ
РАЗ I м. 1. мэртебе, рет, жола, сапар,
цайтара, есе; десять ~ он рет; много ~
кеп мэртебе; сколько ~ неше рет; несколь-
ко ~ бир неше рет; не раз талай рет; в пер-
вый ~ биринши мэртебе; с первого раза
биринши реттен-ац; ещё ~ жэне бир рет;
в следующий ~ келеси сапар, келеси рет;
в последний ~ соцгы сапар, соцгы мэр-
тебе; ~ в год жылына бир рет; иной ~
басца сапар; в тот ~ сол сапары, сол рет;
ни разу бир рет те, хеш жола да; до другого
раза басца ретке шекем; семь ~ отмерь,
один ~ отрежь поел, жети мэртебе елшеп,
бир рет кес; 2. (при счёте) бир; ~, два,
три бир, еки, уш; < ~-лва и готово тез-
лик пенен, хэ дегенше; ~ за разом изли-
-изинен, кайта-цайта; ~ навсегда пут-
киллей, бир айтты болды, биротала, узил-
-кесил, бэркулла, мудамы; ~ на ~ не при-
ходится биротала болмайды; в самый ~
1) (вовремя) колайлы уакытта, ез уацтын-
да; 2) (впору) шап-шац, жарасыклы.
РАЗ II нареч. (однажды) рет, бир уа-
кытта, бир мэхэлде, бир гезде, бир сапа-
ры; ~ поздно вечером... бир сапары ицир
тунде...; как-то ~ бир жола; как-то ~
зашёл к нам мой старый товарищ бир
жола бизикине мениц ески жолдасым
келди.
РАЗ III союз у слоен, разг, (если) егер,
егерде, екен, »са, =сс; /— ты болен, лежи
егер ауырыу болсац — жат; — просят,
приходи шакырады екен, келиу керек;
~ так, не о чем говорить! олай болса, айтып
отырыудыц кереги жоц!; солай болган
болса, не айтасац!
РАЗ* (PA3Os, РАЗЪг, PACs) приставка
мына мэнилерди ацлатады: 1) белшеклеу,
майдалау, белеклерге белиу, мыс.', раз-
бить майдалау; разгрызть тислеп ша-
гыу; разломать сындырыу; 2) айырыу,
айырып койыу, мыс.: развести ажырасты-
рыу; раздвинуть араларын ашыу; 3) бе-
листириу, белистирип бериу, мыс.: раз-
дать белистирип бериу; разлить белис-
тирип куйыу; разложить жайлас-
тырыу; 4) турли тэрепке таратыу, тара-
тып цойыу, шашыу, мыс.: разбросать
шашып таслау; 5) «ся» жанапайы менен
х,эр тэрепке, тумлы-тусца деген мэниге
ийе, мыс.: разлететься хэр тэрепке ушып
кетиу; 6) керисине хэрекет етиу, цойыу,
цайтыу, мыс., раздумать айтцанынан шыц-
nav; разлюбить кеуили сууыу.
РАЗБАВИТЬ сов. что суйылтыу, суу
цосыу, араластырыу; ~ спирт водой спирт-
ти суу менен араластырыу.
РАЗБАВИТЬСЯ сов. суйылтылыу, суу
цосылыу, араластырылыу.
РАЗБАВЛЕНИЕ с. суйылтыу, суу цосыу,
араластырыу, суйылтылыу, суу цосылыу,
араластырылыу.
РАЗБАВЛЯТЬ несов. см. разбавить.
РАЗБАВЛЯТЬСЯ несов, см. разба-
виться.
РАЗБАЗАРИВАНИЕ с. разг, исрап етиу,
талан-тараж етиу; ~ государственных
средств мэмлекетлик царжыларды исрап
етиу.
РАЗБАЗАРИВАТЬ несов. см. разбаза-
рить.
РАЗБАЗАРИТЬ сов. что, разг, исрап
етиу, талан-тараж етиу.
РАЗБАЛИВАТЬСЯ I несов. см. разбо-
леться I.
РАЗБАЛИВАТЬСЯ II несов. см. разбо-
леться II.
РАЗБАЛТЫВАТЬ I несов. см. разбол-
тать 1.
РАЗБАЛТЫВАТЬ II несов. см. разбол-
тать II.
РАЗБАЛТЫВАТЬСЯ несов. см. разбол-
таться I.
РАЗБЕГ м. жууырыу, жууырып кели^,
пэт алыу; с ~а, с ~у пэт алып, жууы-
рып келип; прыжок с ~а жууырыу
пэти менен секириу; удариться с жууы-
рып келатырып содльп-ыу; ~ самолёта при
взлёте самолёттыц ушыуга пэт алыуы.
РАЗБЕГАТЬСЯ несов. см. разбежаться.
разбежА цться сов. 1. (в разные сто-
роны) жууырып дагыу, цашыу, таралыу;
дети ^лись по углам балалар муйеш-
-муйешке жууырып цашты; 2. жууырыу,
цатты жууырыу; он ~лся и перескочил
чёрез канаву ол цатты жууырып барды да
салмадан секирип етти; <> у него глаза
~лись оныц кезлери жайиап-жаснап тур-
ды, оныц кезлери жайнап кетти.
РАЗБЕРЕДИТЬ сов. что ауыртыу, тийип
ауыртыу; ~ рану 1) жарага тийип ауыр-
тыу; 2) перен. гене дэртти козгау.
РАЗБИВАТЬ несов. см. разбить.
РАЗБИВАТЬСЯ несов. см. разбиться.
РАЗБЙВКЦ А ж. 1. белиу, белек-белекке
айырыу, белистирпу; <~а учеников на
группы оцыушыларды топарларга белиу;
2. (планировка) планлау, планлап белги-
леу; ~а новой улицы жаца кешени план-
лап белгилеу; 3. полигр. араларын ашыу;
~а строк в наборе терилген хэриплердиц
катар араларын ашыу.
РАЗБИНТОВАТЬ сов. что бинтти ше-
шиу, бинтти жаздырып алыу; ~ руку
колдагы бинтти шешиу.
РАЗБИНТОВАЦТЬСЯ сов. разг, бинтти
шешилиу, тацгысы шешилиу, бинтти жаз-
дырылыу; палец ~лся бармактыц бннтти
шешилди.
РАЗБИНТОВЫВАТЬ несов. см. разбин-
товать.
РАЗБИНТОВЫВАТЬСЯ несов. см. раз-
бинтоваться.
РАЗБИРАТЕЛЬСТВО с. царау, царап
шыгыу, тексериу, тексерип кериу; судеб-
ноесудлпк нети царяг.
разбирА.ть несов. 1. см. разобрать;
2. что и без доп. тацлау, карап шыгыу,
айырыу; брать не ~я тацламай алыу.
РАЗБИРАЦТЬСЯ несов. 1. см. разобрать-
ся; 2. (быть разборным) белеклениу, бе-
лнниу, белеклерге белиниу; этот стол
легко ~ется бул стол ацсат белекленеди.
РАЗБИТНОЙ прил. разг, шаддан, еткир;
~ парень шаддан жигит.
РАЗБЙТ|Ъ1Й 1. прич. от разбйть; 2.
прил. (расколотый) сыныц, сынгап, сын-
дырылган, кыйратылган, кул-талдан етил-
53 *
РАЗ
— 836 —
ген; ~ое стекло сындырылган эйнек; 3.
прил. (испорченный, повреждённый) бу-
зылган, зыянланган; ~ая дорога бузылган
жол; 4. прил. (побеждённый) жецилген,
цыйратылган, кул-талцан етилген; ~ый
враг кыйратылган душпан; 5. прил. (обес-
силенный) димарсызланган, шаршаган,
талдырылган; чувствовать себя ~ым езин
шаршагандай сезиу.
РАЗБЙЦТЬ сов. 1. что сындырыу, май-
далау, кул-талцан етиу, цыйратыу; ~ть
стекло эйнек шийшени сындырыу; ~ть
вдребезги кул-талцан етип сындырыу;
2. что, перен. (разрушить, погубить) айы-
рыу, уздириу; ~ ть надежды умит уздириу;
3. кого-что (поранить, ушибить) зыян
тийгизиу, жаралау; ~ть нос мурнына
зыян тийгизиу; 4. кого-что (нанести пора-
жение) жециу, кыйратыу, кул-талкан
етиу; ~ть врага душпанды кыйратыу;
~ть наголову кул-талцан етип жециу;
~ть в пух и в прах кулин кекке ушырып
жециу; 5. кого-что, на что (разделить)
белиу, белистириу; ~ть учащихся на груп-
пы оцыушыларды топарларга белиу; ~ть
землю на участки жерди участкаларга
белиу; 6. что (устроить, раскинуть)
цурыу, тигиу; ~ть палатку шатыр цурыу;
7. что (произвести посадку) тигиу, отыр-
гызыу, жарыу; ~ть грядки карыц жарыу;
при школе ~ли сад мектеп капталына баг
тигилди; 8. что, полигр. араларыв ашыу,
араларын кецейтиу; ~ть строки цатар ара-
ларын ашыу; 9. кого (сделать нетрудо-
способным.) цатардан шыгарыу, жарамсыз
етиу, майырыу; его ~л паралич оны лэц
майырды, ол лэц болып цалды; <> ~ть
чьё-л. сердце биреудиц журегине даг са-
лыу, журегине дэрт салыу.
РАЗБИЦТЬСЯ сов. 1. (расколоться, раз-
ломаться) сыныу, сындырылыу, цыйрау,
цыйралыу, кул-талцаны шыгыу; пиала
~лась кесе сынды; 2. (повредить себе
что-л.) зыянланыу, майрылыу, бир жери-
не жарахат салыу; ~ться в кровь бир
жерин цанатып жарахат салыу; 3. на что
(разделиться) белиниу, белинисиу; экскур-
сия ~лась на группы экскурсия топарлар-
га белинди.
РАЗБОГАТЕТЬ сов. байыу, байып кетиу.
РАЗБОЙ м. 1. талаушылыц, баспашы-
лыц, тонаушылыц, царацшылыц; 2. перен.
разг, зорлыц, басцыншылыц; это сущий~
бул барып турган зорлыц.
РАЗБОЙНИК м. 1. талаушы, баспашы,
тонаушы, царацшы; ~ с большой дороги
жол кесер каракшы; 2. разг. бран. ба-
сыныушы; ах ты, ~! х,а сени, баспашы!,
да сени, царацшы!; 3. разг. шутл. (сор-
ванец) еркетай, ойсыз (бала).
РАЗБОЙНИЦА женск. от разбойник.
РАЗБОЙНИЧАТЬ несов. 1. талаушылыц
етиу, баспашылыц етиу, тонаушылыц
етиу, царацшылыц етиу; 2. перен. зорлыц-
шылыц етиу, басцыншылыц етиу.
РАЗБОЙНИЧЕСКИ ИЙ прил. 'талаушы-
лыц, баспашылыц, тонаушылыц, царацшы-
лыц; ~ое нападение талаушылыц топы-
лыс.
РАЗБОЙНИЧ||ИЙ прил. талаушылар...,
баспашылар..., тонаушылар..., царацшы-
лар...;~ья шайка царацшылар топары.
РАЗБОЛЕТЬСЯ I сов. разг, (расхво-
раться) цатты ауырыу, цатты науцасла-
ныу, цатты кеселлениу.
РАЗБОЛЁЦТБСЯ II сов. разг, (об орга-
нах, о частях тела) жудэ ауырыу, катты
сырцырау; рука ~лась цол жудэ ауырды.
РАЗБОЛТАННОСТЬ ж. разг, тэртипсиз-
лик, эдепсизлик, кергенсизлик.
РАЗБОЛТАННЫЙ разг. 1. прич. от раз-
болтать I; 2. прил. тэртипсиз, эдепсиз;
~ человек эдепсиз адам.
РАЗБОЛТАТЬ I сов. что, разг. 1. (раз-
мешать) былгау, шайыу, араластырыу, ша-
лыу; ~ муку в воде унды сууга былгау;
2. (ослабить) босатыу, селпитиу, жазды-
рыу; ~ гайку гайканы босатыу.
РАЗБОЛТАТЬ II сов. что и без доп.,
разг, (разгласить) жайып жибериу, айтып
цойыу, сырды ашыу, паш етиу; ~ чужую
тайну биреудиц сырын айтып цойыу.
РАЗБОЛТАЦТЬСЯ I сов. разг. 1. (разме-
шаться) былганыу, былгасыу, араласты-
рылыу, шайылыу; 2. (расшататься) бо-
сасыу,* селпилени^, жаздырылыу; гайка
~лась гайка босасты; 3. перен. тэртипсиз-
лениу, эдепсизлениу; ученик —лея одыушы
эдепсизленди.
РАЗБОЛТАТЬСЯ II сов. разг, (увлечься
болтовнёй) гэп шашыу, сыр шашыу, кеп
сейлеу.!
РАЗБОМБИТЬ сов. что бомбалау, бом-
балап шыгыу.
РАЗБОР м. 1. (анализ) царау, тексериу,
керип шыгыу, царап шыгыу; таллау (грам-
матический)-, ~ содержания книги китап-
тыц мазмунын царап шыгыу; 2. (расследо-
вание) тексериу; ~ дела юр. исти тексериу;
3. (сорт, качество) сапа; мука второго ~а
екинши сорт ун; <$ с ~ом серлеп; без ~у,
без ~а 1) (не выбирая) танламай, сайламай;
2) (не делая различия) айырып царамай,
айырмай; 3) (не разбираясь) парыцламай,
елестирмей; прийти к шапочному ~у ис
тамамланганда келиу.
РАЗБОРКА ж. 1. (сортировка) белшек-
леу, белистириу, ажыратыу, сортлап бе-
лиу; ~ книг китапларды Турине царай
белиу; 2. (на части) ажыратыу, белекше-
лерин ажыратыу, белеклеу; ~ машины ма-
шиианы белеклеу.
РАЗБОРНЫЙ прил. алмалы-салмалы,
белекленетугын, цуралма; ~ дом белекле-
нип алынатугын жай, белекленип цура-
латугын, жай.
РАЗБОРЧИВО нареч. 1. (чётко) аныц
етип, тусиникли етип; писать ~ аныц етип
жазыу; 2. (требовательно) талап етип,
талап койып; ~ относиться к людям адам-
ларга талап цойып катнасык жасау.
РАЗБОРЧИВОСТЬ ж. 1. (чёткость)
аныцлыц, тусиниклилик; ~ почерка жазыу-
дыц аныцлыгы; 2. (требовательность,
взыскательность) цатты талап, тацлаушы-
лыц, сайлагышлыц; ~ в выборе знакомых
танысларды сайлап алыуда тацлаушы-
лык.
— 837 —
РАЗ
РАЗБОРЧИВ ЦЫЙ прил. 1. (чёткий) анык,,
тусиникли; ^ый почерк анык кол жазба;
~ая подпись тусиникли койылтан кол;
2. (требовательный, взыскательный) кат-
ты талап ететугын. тацлайтутын, сайлай-
тутын; он очень ~ в еде ол тамакты кутэ
танлайтутын адам.
РАЗБРАНЙТЬ сов. кого-что, разг, се-
ти v, кейиу, жаман сез айтыу.
РАЗБРАНЙТЬСЯ сов. разг, с кем катты
айтысыу, катты ежетлесиу, сегисиу.
РАЗБРАСЫВАТЬ несов. см. разбросать
и разбросить.
РАЗБРАСЫВАТЬСЯ несов. 1. см. раз-
бросаться; 2. перен. кеп иске кол салыу,
бир жола ислеуге урыныу; он не любит ~
ол барлык нэрсени бир жола ислеуди
жаксы кермейди.
РАЗБРЕДАТЬСЯ несов. см. разбрестись.
РАЗБРЕЦСТЙСЬ сов. 1. тум-туска тара-
лып кетиу, тумлы-туска датып кетиу;
~стйсь по домам уйлерине датып кетиу;
2. перен. таралып кетиу, жайылып кетиу,
хэр жакца белиниу; мысли ~лйсь ой хэр
жацца белинди.
РАЗБРОД м. келиспеушилик, ала ауыз-
лык, талас-тартыс; идейный ~ идеялыц
ала ауызлык.
РАЗБРОСАННОСТЬ ж. 1. пытыраццы-
лык, шашаулыц, сийреклик; ~ населения
елаттыц шашаулыгы; ~ стройтельства ку-
рылыстыц пытыраццылыгы; 2. разг, (бес-
порядочность) шатыслыц, ыдыраклык;
~ мыслей ойдыц ыдыраклыгы.
РАЗБРОСАННЫ'1Й 1. прич. от разбро-
сать; 2. прил. пытыраццы, шашау, сий-
рек; ~е деревни шашау ауыллар; 3. прил.
разг, (беспорядочный, хаотичный) шатыс,
ыдырак; ~е мысли ыдырак пикирлер;
4. прил. разг, бир жола ислеуге умтылату-
гын; ~й человек барлык нэрсени бир жола
ислеуге умтылатугын адам.
РАЗБРОСАТЬ сов. что 1. шашып тас-
лау, шашып жайыу; ~ сено пишенди
шашып таслау; ~ удобрение тегинди ша-
шып жайыу; 2. разг, (привести в беспо-
рядок) шашып таслау, тэртипсиз таслай
бериу; ~ бумаги дагазларды шашып тас-
лау.
РАЗБРОСАТЬСЯ сов. разг, (разметаться)
аунау, урыныу.
РАЗБРОСИТЬ сов. что, разг. цэр жацца
шашып таслау, тэртипсиз таслау.
РАЗБРЫЗГАТЬ сов. что шашыратыу, се-
белеу, буркиу; ~ кругом воду айлана
суу себелеу.
РАЗБРЫЗГАЦТЬСЯ сов. разг, шашырау,
себелениу, буркилиу; вода ~лась суу
шашырады.
РАЗБРБ13ГИВАТБ несов. см. разбрыз-
гать. ,
РАЗБРЫЗГИВАТЬСЯ несов. см. раз-
брызгаться.
РАЗБРЮЗЖАТЬСЯ сов. разг, гуцкилдей
бериу, мыцтырлай бериу, тоцкылдай бе-
риу.
РАЗБУДИТЬ сов. 1. когооятыу; 2. кого-
-что, перен. хэрекетке келтириу, цозды-
рыу.
РАЗБУХАНИЕ с. 1. (от сырости) исиу,
исинип кетиу, кемпейиу, дампайыу; 2. (в
период роста) бертиу; ~ почек буртиклер-
диц бертиуи; 3. перен. разг, артыу, ке-
бейиу, хэдден зыят кебейиу; ~ штатов
штатлардыц хэдден зыят кебейиуи.
РАЗБУХАТЬ несов. см. разбухнуть.
РАЗБУХ ЦНУТЬ сов. 1. (от сырости)
исиу, исинип кетиу, кемпейиу, дампайыу;
дверь ~ла есик исип кетти; 2. (в период
роста) бертиу; 3. перен. разг, артыу, ке-
бейиу, хэдден зыят кебейиу; штаты ~ли
штатлар хэдден зыят кебейди.
РАЗБУШЕВАТЬСЯ сов. 1. дубелейдей
уйтцыу, астан-кестен бола баслау; мере
~лось тециз дубелейдей уйтдый баслады;
2. перен. разг, (прийти в неистовство) то-
палац салыу, жэнжел салы^.
РАЗВАЛ м. 1. кулатыу, кыйратыу, жы-
гыу, жыгылыу, бузыу; 2. перен. булдириу,
ацсатыу; ~ работы жумысты булдириу.
РАЗвАлЦЕЦ мл с~ьцем разг. 1) (враз-
валку) еки цапталына тецселип; 2) (не
спеша, лениво) асыцпай, эсте-ацырын.
РАЗВАЛИВАТЬ несов. см. развалйть.
РАЗВАЛИВАТЬСЯ несов. см. разва-
литься.
РАЗВАЛИН||А ж. 1. мн. развалины цу-
лаган цалдыцлар, царабахана; ~ы горо-
да цала царабаханасы; 2. перен. разг.
биротала шегип калган, отырып калган,
дорманы кашкан; после болезни он стал
~ ой ол кеселинен кейин биротала шегип
калды.
РАЗВАЛИСТЦЫЙ прил. разг.'. ~ая по-
ходка еки капталына тецселип журиу.
РАЗВАЛЙТЬ сов. что 1. цулатыу, кый-
ратыу, жыгыу, уныратыу, бузыу; ~ сте-
ну дийуалды кулатыу; 2. перен. булдириу,
ацсатыу; ~ работу исти булдириу.
РАЗВАЛЙЦТЬСЯ сов. 1. (разрушиться)
цулау, кыйралыу, жыгылыу, унырау, бу-
зылыу; 2. перен. (прийти в упадок) були-
ниу, ацсау; хозяйство ~лось хожалык
булинди; 3. разг, жантайыу, жалпайыу;
~ться в кресле креслода жантайып оты-
рыу.
РАЗВАЛЬЦА ж. см. развалец.
РАЗВАРИВАТЬ несов. см. разварить.
РАЗВАРИВАТЬСЯ несов. см. разва-
риться.
РАЗВАРИТЬ сов. что жете писириу,
эбден писириу, кеп цайнатыу; ~ мясо
гешти жете писириу.
РАЗВАРЙЦТЬСЯ сов. жете писиу, эбден
писиу, жете писирилиу, кеп цайнау; мясо
~лось геш жете писирилди.
РАЗВАРИ ЦОЙ прил. жете пискен, эбден
пискен, кеп цайнатылган; ~ая рыба писи-
рилген балыц.
РАЗВЕ 1. частица вопр. (неужели, воз-
можно ли) хау, еле, ма, цалайына, мум-
кин бе; ~ ты не знаешь? хау, сен билмей-
сен бе?; ~ он уже приехал? ол еле, кашан-
-ад келип цалды ма?; 2. частица разг,
(может быть) мумкин, бэлким, -бекен, -ме-
кен; ~ поехать нам за город отдохнуть?
каланыц сыртына дем алыу га барсак-
-бекен?; 3. частица разг, (только) тек,
РАЗ.
— 838 —
тек тана; придут всё, кроме ~ него тек
оннан басцасыныц барлыты келеди; 4. со-
юз егерде..., =да, =де, =та, =тэ;гдан, =ден, гтан,
=тен, =иан,=нен баска; никто не знает этого,
~ только он буны оннан баска хеш ким де
билмейди.
РАЗВЕВАЦТЬ несов. что желбиретиу,
желпилдетну; ветер ~ет флаги самал бай-
ракты желбиретип тур.
РАЗВЕВАЦТЬСЯ несов. желбиреу, жел-
пилдеу, жайылыу; ~ются знамёна бай-
раклар желбиреп тур; волосы ~ются
на ветру шашы самалдан желбиреп тур.
РАЗВЁДАННЫЦЙ 1. прич. от разведать;
2. прил. барластырылган, барластырып
Керилген, тексерип шыгылган; ~е недра
барластырып шыгылган казылма байлыц-
лар.
РАЗВЕДАТЬ сов. 1. что, о ком-чём, про
кого-что (разузнать) аныклау, билиу, со-
растырыу, излеу, кыдырыу; 2. что, воен.
барлау, барластырыу, тексериу; ~ мест-
ность жер жатдайын барластырыу; ~ рас-
положение сил противника душпаннын, ку-
ши цалай орналасканын барластырыу;
3. что, геол, барластырып кериу, тексе-
риу, тексерип кериу, изертлеу.
РАЗВЕДЁН И Ес. 1. жатыу, тутандырыу; ~
огня от жатыу; 2. айырыу, ажыратыу;
~ моста кепирди екиге ажыратыу; 3. еси-
риу; егиу, кегертиу (растений)-, ершитиу
асырау (животных и птиц).
РАЗВЕДЁННЫЙ 1. прич. от развести;
2. прил. (о супругах) айрылыскан, ажырас-
кан, ашамайрык болган; 3. в знач. сущ. м.
разведённый и ж. разведённая ажырал-
тан, тарцалган.
РАЗВЕДКА ж. 1. воен, (действие) бар-
лау, барластырып билиу, барластырып
кериу, тексерип билиу; ~ боем урыс жур-
гизип барластырып кериу; 2. геол, бар-
лап кериу, тексериу, изертлеп кериу;
~ полезных ископаемых цазылма байлыц-
ларды барластырып керну; 3. (войско-
вая группа) разведка, разведкашылар то-
пары, барлаушылар отряды; 4. (орга-
низация) разведка.
РАЗВЁДОЧНЦЫЙ прил. 1. воен, барлай-
тутын, барластырып билетугын, барласты-
рып керетугын; ~ая работа барлайтугын
жумыс; 2. геол, барлап керилетугын, тек-
серилетугын, изертлеп керилетугын.
РАЗВЕДЧИК м. 1. воен, разведчик, раз-
ведкашы; 2. (агент разведки) разведка
хызметкери, разведка агенти; 3. геол.
барластырып кериуши, тексерип кериу-
ши, изертлеуши; ~ недр жер асты бай-
лыцларыныц изертлеушиси.
РАЗВЕДЧИЦА женск. от разведчик.
РАЗВЕДЫВАНИЕ с. 1. воен, разведка
жургизиу, разведка жасау, барластырып
кериу, барластырып билиу; 2. геол, барлас-
тырып кериу, тексерип кериу, изертлеп
билиу.
РАЗВЕДИ ВАТ ЕЛ ЬН ЦЫЙ прил. 1. воен.
разведка..., барластырып билиушилик;
~ый отряд разведка отряды; 2. геол, барлас-
тырып кериу..., тексерип кериу..., изерт-
леп билиу...; ~ая партия барластырып ке-
риу топары; ~ая экспедиция барластырыу
экспедициясы; 3. разведкашы, развед-
кашылык; ~ое судно разведкашы кеме;
~ый полёт разведкашылык ушыу.
РАЗВЕДЫВАТЬ несов. см. разведать.
РАЗВЕЗЦТЙ сов. 1. кого-что апарып бе-
риу, тасып апарыу, тасып жеткериу; ~тй
газеты по адресам газеталарды адреслери
бойынша апарып бериу; ~тй детей по до-
мам балаларды уйли-уйине тасып жетке-
риу; 2. что, безл. разг, (сделать трудно-
проходимым) бузыу, цыйынласыу; дорогу
от дождей ~ло жауын себеплп жол бузы-
лып кеттп; 3. кого, безл. прост, (рассла-
бить, разморить) димарсызландырыу, диц-
кеси цурыу, эбден шаршатыу; от жары его
~лб ыссылыц оны димарсызландырды.
РАЗВЕИВАТЬ несов. см. развеять.
РАЗВЕИВАТЬСЯ несов. см. развеяться.
РАЗВЕНЧАТЬ сов. кого-что абройын
тегиу, шерменде етиу.
РАЗВЕНЧИВАТЬ несов. см. развенчать.
РАЗВЕРЗАТЬСЯ несов. см. разверзнуть-
ся.
РАЗВЁРЗ"НУТЬСЯ сов. кецнен ашылыу,
ен жайыу, пайда болыу; бездна ~лась под
его ногами 1) оныц аягынын. астында
тупсиз оцпан ойылды; 2) перен. ол цутыла
алмастай аухалга тусти.
РАЗВЁРНУТЦЫЙ 1. прич. от развер-
нуть; 2. прил. жаздырылган, жазыц; ~ое
знамя жазык байрак, кец келемли байрад;
3. прил. (организованный в широких мас-
штабах) ен жайдырылган; ~ое строи-
тельство ен жайдырылган цурылыс; 4. прил.
воен, ен жайган, кец ен жайдырылган;
~ый строй ен жайган строй; ~ое на-
ступление кец ен жайдырылган хужим;
5. прил. (полный, подробный) кец, кен.ей-
тилип, кецейтилген, кецнен; ~ые тезисы
цецейтилип жазылган тезислер; принять
~ую резолюцию кецейтилген резолюция
дабыл етиу-
РАЗВЕРНУТЬ сов. что 1. жайыу, жаз-
дырыу, жазыу, ашыу; ~ть ковёр гилемди
жайыу; ~ть платок орамалды жазыу;
~ть свёрток туйиншикти шешиу; 2. воен.
ен жайдырыу; ~ть строй стройды ен жай-
дырыу; 3. воен, (переформировать) кайта
дузиу, айландырыу, жацадан цурау; ~ть
батальон в полк батальонды полк етип
цайта дузиу; 4. перен. (развить) ен жайды-
рыу, кец келемде алып барыу; ~ть социа-
листическое соревнование социалистлнк
жарысты ен жайдырыу; ~ть большую ра-
боту улкен жумысты ен жайдырыу; ~ть
свой способности ез уцыбын ен жайдырыу;
~ть строительство цурылысты кен, келем-
де алып барыу; 5. (повернуть) изине бурыу,
кейнине царай бурыу; ~ть танк танкты
изине бурыу; ~ть самолёт самолётты
кейиппе царап бурыу; <- ~ть плечи езин
бийлеп алыу, бойын тиклеу.
РАЗВЕРНУТЬСЯ сое. 1. жайылыу,
жаздырылыу; жазылыу, ашылыу; ковёр
~лся гилем жазылды; покупка ~лась са-
тып алынган зат ашылып кетти; 2. ен
жайыу; строй ~лся строй ен жайды; 3.
воен, (переформироваться) цайта дузилиу,
— 839 —
РАЗ
айландырылыу, жацадан цуралыу; 4. перен.
(развиться) кец ен жайыу, кец ершиу,
кец таралыу; ~лось жилищное строи-
тельство турак жай курылысы кец ен жай-
ды; его талант ~лся оныц таланты кец
«ршиди; 5. (сделать разворот) изине бу-
рылыу, кейинге карап бурылыу; самолёт
~лся и пошёл на посадку самолёт кейинге
бурылды да жерге цоныуга мейил берди;
прост, (размахнуться) керилиу, кери-
лип тэн койыу; он ~лся и ударил ол ке-
рилди де салып жиберди.
РАЗВЕРСТАТЬ сов. 1. кого-что (распре-
делить) белиу, белистириу; ~ план заго-
товок по районам области таярлау пла-
нын областыц районларына белистириу;
2. что, полигр. вёрстка етиу, вёрстка жа-
сау.
РАЗВЁРСТКА ж. белиу, белистириу.
РАЗВЁРСТЫВАТЬ несов. см. развер-
стать.
РАЗВЕРТЕТЬ сов. что, разг. 1. (дыру, от-
верстие) кецейтип тесиу, таулап кецейтиу;
2. (привести в движение) айландырыу,
айландырып жибериу; ~ колесо дигершек-
ти айландырып жибериу.
РАЗВЁРТЫВАНИЕ с. f. (действие) ашыу,
жазыу; ~ пакетов пакетлерди ашыу;
2. перен. (развитие) ен жайдырыу, рауаж-
ландырыу, есириу; ~ социалистическо-
го соревнования социалистлик жарысты
ен жайдырыу.
РАЗВЁРТЫВАТЬ несов. см. развернуть.
РАЗВЁРТЫВАТЬСЯ несов. см. развер-
нуться.
РАЗВЕС м. белип елшеу, елшеп белис-
тириу, елшеп белиу; ~ продуктов про-
дуктларды елшеп белистириу.
РАЗВЕСЕЛИТЬ сов. кого шадландырыу,
кетилин кетериу, дууантыу.
РАЗВЕСЕЛЯТЬСЯ сов. шадланыу, кеу-
или кетерилиу, кууаныу.
РАЗВЕСЁЛЫЙ прил. разг, шадыман,
кеуилли (адам).
РАЗВЕСИСТЫЙ прил. шакалы, шаца-
лары салбыратан; ~ карагач шакалы
гужим.
РАЗВЕСИТЬ I сов. что (на весах) белек-
-белек елшеу, елшеп белиу, белеклеп
элшеУ; ~ муку унды елшеп белиу.
РАЗВЁСИЦТЬ II сов. что 1. (повесить)
кагыу, асыу, кыстырыу, илиу, илип ко-
йыу, илдириу, илдирип койыу; ~ть кар-
тины сууретлерди илдирип койыу; ~ть
«бельё кирди илип койыу; 2. (раскинуть)
жайыу, тарбайтыу; дерево ~ло густые
ветви агаш ез шакаларын тарбайтып есип-
ти; <£ ~ть уши угынып тыцлау-
РАЗВЕСКА ж. бедек-белек елшеу, ел-
шеп белиу, белеклеп елшеу; ~ муки унды
•елшеп белиу.
РАЗВЕСНОЙ прил. елшенип берилету-
гын, елшеп берилетугын; ~ хлеб елшеп
•берилетугын нан.
РАЗВЕСТИ сов. 1. кого (отвести) алып
барыу, ертип барыу, жеткериу, апарыу;~
детей по домам балаларды
ертип барыу; 2. кого-чего, воен, (по постам)
-орынларына койыу, орынларына апарыу;
~ часовых сакшыларды орынларына апа-
рыу; 3. кого, с кем (разнять) айырыу, еки-
ге ажыратыу; ~ спорщиков жанжелшилер-
ди ажыратыу; 4. что (разъединить) еки
жакка ашыу; ~ мост кепирдиц араларын
еки жакка ашыу; 5. кого, с кем (растор-
гнуть брак) талац хат бергизиу, айырыу,
ажырастырыу, айырылыстырыу; 6. что,
в чём (растворить) еритиу, суйылтыу,
шайыу; ~краску бояуды еритиу; 7. кого-что
есириу, естириу; егиу, кегертиу; асырау,
ершитиу; ~ фруктовый сад мийуе баг еси-
риу;~куртауыдасырау; 8. кого(расплодить)
кебейиуине жол дойыу; ~ тараканов нан
гореклердиц кебейиуине жол койыу;
9. что (разжечь) жагыу, тутандырыу,
алыстырыу, дыздырыу; ~ огонь от жагыу;
<> ~ пилу жаргыныц шапырасын шыгарыу;
~ руками не кыларын билмей хайран
болыу.
РАЗВЕСТЙСЬ сов. 1. с кем и без доп.
(о супругах) айырылыу, ажырасыу, айыры-
лысыу, некени бузыу; ~ с мужем куйеуи
менен ажырасыу; ~ с женой хаялы менен
айырылысыу; 2. (раствориться) ериу, ерип
кетиу; 3. разг, (расплодиться) кебейип
кетиу, ершиу.
РАЗВЕТВИТЬ сов. что тараулау, тарау-
ларга белиу, тармадлау.
РАЗВЕТВИ ||ТЬСЯ сов- 1. (о растении)
путадланыу, путаклап таралыу, шакалап
кетиу; 2. перен. тарауларга белиниу, тар-
мадланыу; дорога ~лась жол тармадлан-
Ды.
РАЗВЕТВЛЁНИЦЕ с. 1. (действие) тара-
лыу, тарауланыу, тарауларга белиниу,
шадалап кетиу; ~е корней дерева агаш
тамырларыныц таралыуы; 2. (место) тар-
макланган жер, тарауга белинген жер,
айырылган жер; ~е дороги жолдыц тар-
мадланган жери; 3. (ответвление, от-
расль) шакап, белим, тарау; организа-
ция со многими ~ями кеп тараулы шелкем.
РАЗВЕТВЛЁННЫЙ 1. прич. от развет-
вить; 2. прил. кеп шадаплы, кеп тараулы,
кеп белимли.
РАЗВЕТВЛЯТЬ несов. см. разветвить.
РАЗВЕТВЛЯТЬСЯ несов. см. развет-
виться.
РАЗВЕШАТЬ сов. что илдирип койыу,
кыстырып койы^.
РАЗВЕШИВАТЬ I несов. см. развесить I.
РАЗВЕШИВАТЬ II несов. см. развесить
II и развешать.
РАЗВЁЯЦТЬ сов. что 1. (разогнать)
таратыу, тумлы-тусда ушырыу, сууырыу;
ветром ~ло пыль самал менен шац ушып
тарады; 2. перен. (рассеять) таратып жибе-
риу, дагытып жибериу, жодда шыгарыу;
~ть сомнения гуманшылыкты жокка
шыгарыу.
РАЗВЁЯ ЦТЬСЯ сов. 1. (от ветра) тара-
лыу, тумлы-тусда ушып кетиу, сууырылыу;
2. перен. (рассеяться) таралып жок болыу;
все мой опасения ~лись мениц барлык
дауипсипгенлерим жокка шыдты.
РАЗВИВАТЬ несов. см. развить.
РАЗВИВАЦТЬСЯ несов. 1. см. развиться;
2. (протекать, происходить) есиу, баспа-
РАЗ
— 840 —
латыу; болезнь ~ется медленно ауырыу
эстелик пенен баспалатып баратыр.
РАЗВЙЛИНА ж. 1. (раздвоенный ствол
дерева) аша, аша путай,; 2. (место) аша; ~
дороги жол ашасы.
РАЗВЙЛИСТЫЙ прил. ашалы, аша
путадлы.
РАЗВИНТИТЬ сов. что таулап алыу,
таулап босатыу, таулап босастырыу; ~ за-
мок цулыптьщ гейпара белеклерин таулап
босатыу.
РАЗВИНТИЦТЬСЯ сов. 1. таулап алыныу,
тауланып босасыу, тауланып босап кетиу;
гайка ~лась буранда тауланып босап кет-
ти; 2. перен. разг, цаусау, хэлсизлениу,
димары кетиу; у него нервы <~лисьрныцнерв-
лери хэлсизленген.
РАЗВЙНЧЕНН ЦЫЙ 1. прич. от развин-
тить; 2. прил. разг, (потерявший выдерж-
ку, душевное равновесие) цаусаган, хэлсиз-
ленген, димары кеткен; 3. прил. разг,
(нетвёрдый, вертлявый) талма, уян; ~ая
доходка талма журис, уян, журис.
РАЗВИНЧИВАТЬ несов. см. развин-
тить.
РАЗВИНЧИВАТЬСЯ несов. см. развин-
титься.
РАЗВЙТИЦЕс. 1. (действие) есиу, куше-
йиу, рауажланыу, кушейтиу, рауажлан-
дырыу; ~е мускулатуры булшык етлердиц
рауажланыуы;~е промышленности санаат-
тыц рауажланыуы; законы общественного
~я жэмийетлик рауажланыудын. законла-
ры; 2. рауажланыу дорежеси, билим даре-
жеси, маглыумат; умственное ~е акыл
жагынан рауажланыу дарежеси.
РАЗВИТ ||б'Й прил. 1. кушепген, рауаж-
ланган; ~ые мускулы рауажланган бул-
шыц етлер; 2. ескен, рауажланган; ~ая
промышленность рауажланган санаат;
3. рауажланган, билгир, мэдениятлы, би-
лимли, маглыуматлы, жетик; <~6й ребёнок
билгир бала; политически ~6й человек
сиясий жацтан маглыуматлы адам. ,
РАЗВИТЬ сов. 1. что (раскружить,рас-
плести) шийрагын жаздырыу, еримин
жаздырыу; ~ верёвку жиптиц шийрагын
жаздырыу; 2. что кушейтиу, рауажланды-
рыу; ~ мускулы булшыц етлерди рауаж-
ландырыу; ~ голос дауысты рауажланды-
рыу; ~ память есте тутыуды кушейтиу;
3. кого-что (в умственном отношении)
есириу, ерисин кецейтиу, рауажландырыу;
4. что (увеличить, усилить) рауажлан-
дырыу, ен жайдырыу, есириу, кушейтиу,
жоцарылатыу; ~ промышленность санаат-
ты рауажландырыу; ~ активность масс
массаныц активлигин ен жайдырыу; ~ ско-
рость тезликти кушейтиу; 5. что (расши-
рить, углубить содержание) илгерилетиу,
кецейтиу; ~ чью-л. мысль биреудиц пики-
рин илгерилетиу.
РАЗВЙЦТЬСЯ сов. 1. (раскрутиться,
расплестись) шийрагы жаздырылыу, ери-
ми жаздырылыу; волосы <~лйсь шаштыц
ерими жаздырылды; 2. (окрепнуть) есиу,
кушейиу, рауажланыу; 3. (умственно)
есиу, ериси кецейиу, рауажланыу; 4. (ши-
роко развернуться) рауажланыу, ен жайыу,
есиу, алга басыу, илгерилеу, кушейиу,
жоцарылау.
РАЗВЛ ЕКАТЕ Л ЬНЫ || Й прил. кеуил
кетер ету гы н, кеуил ашатугын, зериккенди
жазатугын; фильмы кеуил кетеретугын
фильмлер.
РАЗВЛЕКАТЬ несов. см. развлечь.
РАЗВЛЕКАТЬСЯ несов. см. развлечься.
РАЗВЛ ЕЧ ЁН И || Е с. 1. (действие) кеуил
кетериу, кеуил аштырыу, кеуил ашыу;
2. тамаша, кеуил кетериушилик, кеуил
ашыу шылыц, зериккенди жазыу шылыц;
массовые ~я кепшиликли тамашалар.
РАЗВЛЁЧЬ сов. кого 1. (отвлечь) кеуилди
басца жацца белиу, кеуилди басца нэрсеге
аударыу; ничто не могло его ~ оныц кеулин
хеш нэрсе басца жацца аудара алмады;
2. (позабавить) кеулин кетериу, кеулин
ашыу, зериккенди жазыу, жубантыу; ~
ребёнка играми баланы ойын менен жубан-
тыу.
РАЗВЛЕЧЬСЯ сов. 1. (отвлечься) кеуил-
ди басца жацца белиу, кеуилди басца
нэрсеге аударыу; 2. (повеселиться) кеуил
кетериу, уацты хошлыц етиу, зериккенди
жазыу, кеуил жазыу.
РАЗВОД м. 1. талац хат бериу, ажы-
расыу, ашым-айрыц болыу, айырылы-
сыу; дать ~ талац хат бериу; получить
~ талац хат алыу; 2. воен, орынларына
цойыу, орынларына апарыу; ~ караулов
царауылларды орынларына цойыу; 3. еки
жацца ашыу; ~ моста кепирди еки жацца
ашыу; 4. (разведение) кебейтиу, есириу,
ершитиу; оставить на ~ кебейтиу ушын
цалдырыу, туцымга цалдырыу.
РАЗВОДИТЬ несов. см. развести.
РАЗВОДИТЬСЯ несов. см. развестись.
РАЗВОДКА ж. арасын ашыу, шапы-
рашлау; ~ пилы жаргынын. тислерин ша-
пырашлау.
РАЗВОДНОЙ прил. арасы ашылатугынг
ажырататугын; ~ мост арасы ашылату-
гын кепир.
РАЗВОДИ ЦЫЙ прил. ажырасыу..., айры-
лысыу...; ~ое свидетельство ажырасыу
гууалыгы.
РАЗВОДЦЫ только мн. нагыслар, нагыс
гуллер, гулли нагыслар; тарелка с ~ами
нагыслы^ тарелка.
РАЗВОДЬ||Е с. айдын суу; ледяные поля
с ~ями аралары айдын суулы музлык-
лар.
РАЗВОДЯЩИЙ воен. 1. прич. от
разводить; 2. в знач. сущ. м. разводящий
разводящий.
РАЗВОЕВАТЬСЯ сов. разг, топалац кете-
риу, шауцым шыгарыу, цутырыныу.
РАЗВбЗ м. тасып таратыу, тасып жет-
кериу; ~ грузов жуклерди тасып жет-
кериу.
РАЗВОЗИТЬ несов. см. развезти.
РАЗВОЗИТЬСЯ сов. разг, (поднять
возню) машацатланыу, гулгулага тусиу.
РАЗВОЗКА ж. разг. см. развоз.
РАЗВОЗНОЙ прил. тасып таратылату-
гын, тасып жеткерилетугын; ~ товар
тасып таратылатугын товар.
РАЗВОЛНОВАЦТЬ сов. кого тынышсыз-
— 841 —
РАЗ
ландырыу, хаулыцтырыу, тынышын кети-
риу; эта весть ~ла меня бул хабар мени
тынышсызландырды.
РАЗВОЛНОВАТЬСЯ сов. тынышсызла-
ныу, цаулыгыу, тынышы кетиу.
РАЗВОРАЧИВАТЬ несов. 1. см. разворо-
тить; 2. см. развернуть.
РАЗВОРОВАТЬ сов. кого-что, разг, ур-
лау, урлап алып кетиу.
РАЗВОРОВЫВАТЬ несов. см. разворо-
вать.
РАЗВОРОТ м. 1. (рост, развитие) есиу,
ен жайыу, рауажланыу; ~ строительных ра-
бот цурылыс ислериниц ен жайыуы; 2. бу-
рылыу, айланыу, бурылыс;~ танка танк-
тын. бурылыуы; 3. (изгиб, поворот) айлан-
ба, бурылыс; ~ы пути жолдыц айланбасы;
4. (переплёта, обложки и т. п.) астар,
иши, ишки бети; на ~е книги китаптыц
ишки бетинде.
РАЗВОРОТИТЬ сов. что, разг. 1. (раз-
бросать) тецкериу, аударыу, аударып тас-
лау, шашын таслау, уйип таслау; ~ кучу
камней уйинди тасларды аударып таслау;
2. (разрушить) заялау, зыян келтириу;
~ мостовую тас жолга зыян келтириу.
РАЗВОРОШИТЬ сов. что, разг. ауДаРЬ1П
жайыу, аударыстырыу; ~ сено пишенди
аударыстырыу.
РАЗВОРЧАТЬСЯ сов. разг, товдылдау,
гункилдеу, мынкылдау.
РАЗВРАТ м. 1. бузыцлыц, бузыцшылыц;
2. (испорченность нравов) жолдан шыгыу-
шылыц, бузыцлыц, бузыцшылыц.
РАЗВРАТИТЬ сов. 1. бузыу; 2. (морально)
жолдан шыгарыу, бузыу, бузыцлыцца
уйретиу.
РАЗВРАТИТЬСЯ сов. 1. (стать раз-
вратным) бузыцлыцца тусиу, бузылыу;
2. (морально) жолдан шыгыу, бузылыу,
бузыцлыц етиу.
РАЗВРАТНИК м. бузыц адам.
РАЗВРАТНИЦА женск. от развратник.
РАЗВРАТНИЧАТЬ несов. бузыцшылыц
етиу.
РАЗВРАТНОСТЬ ж. бузыцлыц, бузыц-
шылыц.
РАЗВРАТНЫЙ прил. бузыц, бузылган.
РАЗВРАЩАТЬ несов. см. развратить.
РАЗВРАЩАТЬСЯ несов. см. развратить-
ся.
РАЗВРАЩЕНИЕ с. 1. (действие) бузы-
лыу, бузыцшылыцца берилиу; 2. (мораль-
ное разложение) жолдан шыгыу, бузыц-
лыцца берилиу.
РАЗВРАЩЁННОСТЬ ж. бузыцлыц, бу-
зылыушылыц.
РАЗВРАЩЁННЫЙ 1. прич. от развра-
тить; 2. прил. бузыК, бузылган.
РАЗВЬЮЧИВАТЬ несов. см. развьючить.
РАЗВЬЮЧИТЬ сов. кого жугин тусириу,
устинен жукти алыу; ~ лошадь атка
артылтан жукти алыу.
РАЗВЯЗАТЬ сов. 1. кого-что шешиу,
ашыу, жаздырыу, босатыу; ~ узел туйинди
шешиу; ~ пакет пакетти ашыу; ~ руки
кому-л. I) цолын жаздырыу, цолын
шешиу; 2) перен. цолын ирикпеу, цолын
бос цойыу, ез билдигине цойыу; 2. что,
перен. (дать возможность развиться)
жол бериу, жол ашыу; ~ творческую ини-
циативу творчестволыц басламага кец
жол бериу; войну урыс баслап жибериу;
~ язык 1) кому-л. (заставить рассказать)
сайратыу, сейлетип жибериу; 2) (разгово-
риться) кеп сейлеп жибериу.
РАЗВЯЗА||ТЬСЯ сов. 1. шешилиу, ашы-
лыу, жаздырылыу, босаныу; узел ~лся
туйин шешилди; 2. с кем-чем, перен. разг,
(освободиться) босаныу, сацыт болыу,
тыныу; я ~лся с этим делом мен бул истен
тындым; <> у него язык ~лся оныц тили
шыцты, ол кеп сейлейтугын болды.
РАЗВЯЗКЦА ж. 1. (действие) шешиу,
ашыу, жаздырыу; 2. перен. (конец) аяцла-
ныу, ацыргы нэтийже, ацыбет; трагиче-
ская ~а ауыр цайгылы ацыбет; дело идёт
к ~е ис аяцланыуга жацынласты; ~а
романа ромапныц ацыргы нэтийжеси.
РАЗВЯЗНОСТЬ ж. эдепсизлик, тартын-
баушылыд, ийбе сакламаушылыд; ~ манер
кылыгынын, эдепсизлиги.
РАЗВЯЗН ЦЫЙ прил. эдепсиз, тартын-
бай, ийбесиз, ийбе сацламай; ^ое поведе-
ние эдепсиз минез-дулык; ^ые манеры
эдепсиз кылык л ар.
РАЗВЯЗЫВАНИЕ с. шешиу, ашыу, жаз-
дырыу .
РАЗВЯЗЫВАТЬ несов. см. развязать.
РАЗВЯЗЫВАТЬСЯ несов. см. развязать-
ся.
РАЗГАДА ||ТЬ сов. 1. что табыу, шешиу;
~ть загадку жумбацты шешиу; 2. кого-что
билиу, тусиниу; я ~л его намерения мен
оныц нийетин билдим.
РАЗГАДКА ж. 1. (действие) табыу,
шешиу; 2. (решение загадки) билиу, туси-
ниу.
РАЗГАДЫВАТЬ несов. см. разга-
дать.
РАЗГАР м. ец цызган уацыт, ец цызгын,
гажжа-гаж уацыт, мапаз;~ работы жумыс-
тыц цыз! ан уацты; в самый ~ полевых
работ атыз жумысларыпыц ец цызган
уацты.
РАЗГИБАИТЬ несов. см. разогнуть;
<> работать ие ~я спины белнн жазбай
ислеу, тынбай ислеу.
РАЗГИБАТЬСЯ несов. см. разогнуться.
РАЗГИЛЬДЯЙ м. разг, алагайым, ша-
лагай, ацкау, бийпаруа.
РАЗГИЛЬДЯЙКА женск. от разгильдяй.
РАЗГИЛЬДЯЙНИЧАТЬ несов. разг, ала-
гайымлыц етиу, шалагайлыц етиу, аццау-
лыц етиу, бийпаруалыц етиу.
РАЗГИЛЬДЯЙСТВО с. разг, алагайым-
лыц, шалагайлыц, аццаулыц, бийпаруа-
лыц.
РАЗГЛАГОЛЬСТВОВАНИЕ с. разг, пац-
пацлау, кепирип сейлей бериу, мылжыц-
лаУ.
РАЗГЛАГОЛЬСТВОВАТЬ несов. разг.
пацпацлыц етиу, кепирип сейлеу, мыл-
жыцлау.
РАЗГЛАДИТЬ сов. что 1. утиклеу, тегис-
леу, жыйрыгын жазыу; ~ платье утю-
гом кейлекти утиклсУ! 2- (расправить)
жазыу, жыйрыгын жазыу, тегислеу.
РАЗ.
— 842 —
РАЗГЛАДИ ЦТЬСЯ сов. 1. утиклениу,
тегислениу, жыйрыгы жазылыу; платье
хорошо ~лось кейлек жаксы утикленди;
2. (расправиться) жазылыу, тегислениу,
жаздырылыу.
РАЗГЛАЖИВАТЬ несов. см. разгладить.
РАЗГЛАЖИВАТЬСЯ несов. см. разгла-
диться.
РАЗГЛАСИТЬ сов. что жарыя цылыу,
паш дылыу, айтып койыу; ~ тайну сырды
жарыя кылыу.
РАЗГЛАШАТЬ несов. см. разгласить.
РАЗГЛАШЕНИЕ с. жарыя кылыу, жарыя
етилиу, паш цылыу; ~ военной тайны
эскерий сырдын, жарыя етилиу и.
РАЗГЛЯДЕТЬ сов. кого-что кериу, аяыц-
лап царау, карап билип алыу; ~ в темноте
карацгыда аныцлап кериу.
РАЗГЛЯДЫВАТЬ несов. кого-что ацлап
царап кериу, серлеу; ~ со всех сторон
Хор тэрепинен серлеу.
РАЗГНЕВАННЫЙ 1. прич. от разгне-
вать; 2. прил. ашыулы, цэхэрли.
РАЗГНЕВАТЬ сов. кого ашыу л ан дыр ыу,
цэцэрлендириу, кэцэрин келтириу-
РАЗГНЁВАТЬСЯ сов. на кого-что и без
доп. ашыуланыу, цэхэрлениу, цэхэри ке-
лиу.
РАЗГОВАРИВАТЬ несов. с кем, о ком-
-чём и без доп. сейлесиу, гуррицлесиу; ~
по-русски русша сейлесиу; не ~ с кем-либо
хеш ким менен сейлеспеу.
РАЗГОВОР м. гурриц, гоп, эцгиме, сез,
гуррицлесиу, сейлесиу; вести ~ гуррицле-
сиу; вступить в ~ оцгимеге кирисиу; пере-
менить ~ гэпти езгертиу, сезди басца жац-
ца бурыу; оборвать ~ гуррицди белип
таслау; между ними произошёл крупный
~ олардыц арасында улкен гоп болды;
<> что за~ы! бул не деген гоплер!; никаких
~ов! цеш бир сезсиз!
РАЗГОВОРЕ! ЦТЬСЯ сов. с кем и без доп.
гоплесиу, эцгимелесиу, гуррицлесе бас-
лау, гуррицге кирисиу, сейлесиу; они
~лись олар гуррицлесе баслады; ~ться
по душам шын кеуилден эцгимелесиу.
РАЗГОВОРНИК м. разговорник (шет ел
тилин уйренетугын китап).
РАЗГОВОРИ ЦЫЙ прил. ауызеки, сей-
леуде айтылатугын; ~ая речь сейлеуде
айтылатугын сез.
РАЗГОВОРЧИВОСТЬ ж. сезшиллик,
сейлеуиклик, гэпшиллик, сейлемшеклик.
РАЗГОВОРЧИВЫЙ прил. сезшил, сей-
леуик, гэпшнл, сейлемшек.
РАЗГОН м. 1. (толпы и т. п.) цууып
таратыу, цууып тым-тырацайын шыгарыу;
~ демонстрации демонстрацияпы цууып
таратыу; 2. (разбег) жууырьп, пот алыу;
с~а, с ~у жууырып барыу менен; прыжок
с ~а пот алып секириу; <> в ~е орнында
болмаушылыц.
РАЗГОНЯТЬ несов. см. разогнать.
РАЗГОНЯТЬСЯ несов. см. разогнаться.
РАЗГОРАЖИВАТЬ несов. см. разгоро-
дить.
РАЗГОРАЖИВАТЬСЯ несов. см. разгоро-
диться.
РАЗГОРАТЬСЯ несов. см. разгореться.
РАЗГОРЁЦТЬСЯ сов. 1. жаныу, жана
баслау, алысып жаныу, тутаныу, лаулап
жаныу, парлап жаныу, дарлап жаныу;
дрова ~лись отын алысып жанды; пожар
~лся ерт харлап жанды; 2. перен. тамыл-
жыу, цызарыу, цызыл дениу; щёки ~лись
бетлери цызарды; 3. перен. цызыу, ку-
шейиу; битва ~лась сауаш цызды; спор
~лся дау кушейди; <(; глаза его ~лись
оныц кезлери масаладай жанды; у
него глаза и зубы ~лись оныц лэпси
ашылды, оныц кегпрдеги цызды.
РАЗГОРОДИТЬ сов. что айырып белиу,
паналап белмелеу; ~ комнату ежирени
айырып белиу.
РАЗГОРОДИТЬСЯ сов. айырып белиниу,
паналап белиниу.
РАЗГОРЯЧИТЬ сов. кого цыздырыу;
~ коня атты кыздырыу.
РАЗГОРЯЧАТЬСЯ сов. 1. цызыу, цызып
кетиу; ~ от быстрой ходьбы катты журип
цызыу; 2. перен. (прийти в возбуждение)
цаиы цызыу, цэхэрлениу; ~ в споре ежет-
ленип цаны цызыу.
РАЗГРАБИТЬ сов. что талап алыу, талап
кетиу.
РАЗГРАБЛЕНИЕ с. талау, талаушылыц.
РАЗГРАНИЧЕНИЕ с. 1. (разделение гра-
ницей) шегаралау, шегара белгилеу; шега-
раланыу, шеклениу, белиниу; 2. шеклеу,
бир-биринен ажыратыу, аныцлау, ашыц
етип белгилеу; ~ обязанностей уазыйпа-
ларды бир-биринеи ажыратыу.
РАЗГРАНИЧИВАТЬ несов. см. разграни-
чить.
РАЗГРАНИЧИВАТЬСЯ несов. см. раз-
граничиться.
РАЗГРАНИЧИТЕЛИ! ЦЫЙ прил. шек
лейтугын, шек болатугын, шегара..., шек-
лендириуши; ~ая линия шегара сызы-
гы.
РАЗГРАНИЧИТЬ сов. что 1. (разделить
границей) шегаралау, шегара белгилеу;
~ районы районлардыц шегараларын бел-
гилеу; 2. (точно определить) шеклеу,
бир-биринен ажыратыу, аныцлау, ашыц
етип белгилеу; ~ понятия тусиникти ашыц
етип белгилеу; ~ обязанности атцаратугын
хызметин аныцлау.
РАЗГРАНИЧИТЬСЯ сов. шегараланыу,
шеклениу, белиниу.
РАЗГРАФИТЬ сов. что графалау, сызып
хаиалар жасау, сызыцлар тартыу; ~ бума-
гу цагазга сызыцлар сызыу.
РАЗГРАФЛЕНИЕ с. графа сызыу, сызыц
сызыу, ханаларга белип сызыу.
РАЗГРАФЛЯТЬ несов. см. разграфить.
РАЗГРЕБАТЬ несов. см. разгрести.
РАЗГРЕСТИ сов. что гуреу, гуреп ауда-
рыстырыу, гуреп шашыу, гуреп жайыу.
РАЗГРОМ м. 1. (поражение) цыйратыу,
кул-талцан етиу, цыйралыу, жецилиу;
~ врага душпанды цыйратыу; 2. (разоре-
ние, опустошение) цыйралыу, бузылыу,
булиниу, уайран етилиу; 3. разг, (пол-
ный беспорядок) эйуан-жайу’ан болыу,
астан-кестен болыу, былыгып жатыу.
РАЗГРОМИТЬ сов. 1. кого-что цыйратыу,
жециу, кул-талцанын шыгарыу; ~ неприя-
— 843 —
РАЗ
теля душпанды цыйратыу; 2. что(разорить,
опустошить) цыйратыу, бузыу, уайран
етиу.
разгружать несов. см. разгрузить.
РАЗГРУЖАТЬСЯ несов. см. разгрузить-
ся.
РАЗГРУЗЯТ Ь сов. кого-что 1. жук туси-
риу, жук шыгарыу, жугин алыу, жугин
тусириу; ~ пароход пароходтыц жугин
гусириу; ~ верблюда туйениц жугин туси-
риу; 2. перен. разг, (от части работы)
жугин жециллетиу, жумысын аз-маз ке-
митиу .
РАЗГРУЗИТЬСЯ сов. 1. жуктен босау,
жуги ту сир ил иу, жуги шыгарылыу; паро-
ход ^лся пароходтыц жуги тусирилди;
'2. перен. разг, „(от части работы) жуги
азайыу, жумысы кемейиу.
РАЗГРУЗКА ж. жук тусириу, жук
шыгарыу, жугин алыу, жугин тусириу;
~ судна кемениц жугин тусириу.
РАЗГРУЗОЧНЫЕ Й прил. жук тусириу...,
жук тусиретугын, жук тусириуге арнал-
ган; -й пункт жук тусиретугын пункт;
^е работы жук тусириу жумыслары.
РАЗГРЫЗАТЬ несов. см. разгрызть.
РАЗГРЫЗТЬ сов. что кемирип сынды-
рыу, тислеп сындырыу, тислеп шагыу;
~ орех гозды тислеп шагыу.
РАЗГУЛ м. 1. мэсириушилик, мэскунем-
лик, кейипкерлик; пьяный ~ мосирип
журиушилик; 2. перен. (необузданное про-
явление чего-л.) дозыушылыд, кушейиу-
шилик, азгынлыд; ~ реакции реакцияныц
кушейиу шилиги.
РАЗГУЛИВАТЬ I нёров. разг, дыдырыу,
гезип журиу; ~ по парку паркта кыдырып
журиу.
РАЗГУЛИВАТЬ II несов. см. разгулять.
РАЗГУЛИВАТЬСЯ несов. см. разгулять-
ся.
РАЗГУЛЬНЫЙ прил. мосирип журген,
мэслик кейипкерли; вести ~ образ жизни
мослик турмыс кешириу.
РАЗГУЛЯТЬ сов. что, разг, кеуил
ашыу, кеуил кетериу, хауирди басыу;
~ тоску сагыныушылыцтыц хэуирин басыу.
РАЗГУЛЯ||ТЬСЯ сов. разг. 1. уйцысы
цашыу; ребёнок ~лся баланыц уйцысы
кашты; 2. ашылыу, жарцырап ашылыу;
погода ~лась х,ауа райы ашылды; 3. (раз-
разиться) болыу, бола баслау, турыу;
~лся шторм цатты толцын турыу; 4. (дать
себе волю) еркинсип кетиу, емин-еркин
журиу, тартынбау; негде ему ~ться емин-
-еркин журиуге жер жоц.
РАЗДАВАТЬ несов. см. раздать I.
РАЗДАВАТЬСЯ I несов. см. раздаться I.
РАЗДАВАТЬСЯ II несов. см. раздаться II.
РАЗДАВИТЬ сов. 1. что езиу, женшиу;~
ягоду мийуени женшиу; 2. кого-что басыу,
басып елтириу; ~ червяка цуртты басып
елгириу; 3. кого-что, перен. (нанести пора-
жение) цыйратыу, жециу, кул-талцан етиу.
РАЗДАИВАТЬ несов. см. раздоить.
РАЗДАРИВАТЬ несов. см. раздарить.
РАЗДАРИТЬ сов. кого-что, кому сауга
етиу, сыйлыцца бериу; ~ свой вещи ез зат-
ларын сыйлыцца бериу.,
РАЗДАТОЧНЫЙ прил. белистиретугын,
улестнрип беретугын; ~ пункт белистире-
тугын пункт.
РАЗДАТЧИК м. белистирип бериуши,
белип бериуши, улестирпуши.
РАЗДАТЧИЦА женск. от раздатчик.
РАЗДАТЬ I сов. кого-что, кому белисти-
рип бериу, улестириу, улестнрип бериу,
белип бериу; ~ подарки сыйлыцларды
белистирип бериу.
РАЗДАТЬ II сов. что, разг, (растянуть,
расширить) кецейтиу, созып кецейтиу,
керип кецейтиу.
РАЗДАЦТЬСЯ I сов. (прозвучать) есити-
лиу, жацлап еситилиу, жацгырыу; ~лся
голос дауыс еситилди; ~лся сильный треск
кушли тарсылды еситилди.
РАЗДНАТ ЬСЯ II сов. 1. (расступиться)
екиге айырылыу, екиге белиниу; толпа
~алась аламан екиге айырылып жол бер-
ди; 2. разг, (растянуться) кенейиу, кеце-
йип кетиу; сапоги ~алйсь етиклер кецейип
кетти; 3. разг. толысыу, жууаныу;
аться в плечах ийинлери толысыу.
РАЗДАЧА ж. таратып бериу, белистирип
бериу, тарцатып бериу; ~ подарков сыйлыц-
лардыц белистирилиуи.
РАЗДВАИВАТЬ несов. см. раздвоить.
РАЗДВАИВАТЬСЯ несов. см. раздвоить-
ся.
РАЗДВИГАТЬ несов. см. раздвинуть.
РАЗДВИГА ЦТ ься несов. 1. см. раздви-
нуться; 2. (быть раздвижным) ысырылып
кецейиу, жылыстырып кецейтиу; стол
~ется стол жылыстырылып кецейеди.
РАЗДВИЖНОЙ прил. ысырылып кецей-
тилетугыи, жылыстырып кецейтилетугын.,
кецине жазылатугын; ~ стол жылыстырып
кецейтилетугын стол; ~ занавес кецине
жазылатугын перде.
РАЗДВИНУТЬ сов. 1. кого-что жылысты-
рып араларын ашыу, еки жадда айырыу; ~
занавески пердени еки жадда жылыстырып
ашыу; ~ ветки шадаларды еки жадда
айырыу; 2. что ысырып кецейтиу, жылысты-
рып кецейтиу; ~ стол столды жылыстырып
кецейтиу.
РАЗДВИНУ ЦТЬСЯ сов. 1. жылысып ара-
сы ашылыу, еки жацца жылысып ашылыу;
занавес ~лся пер де еки жацца жылысып
ашылды; 2. (расступиться) екиге айыры-
лыу, екиге белиниу; толпа ~лась аламан
екиге белинип жол берди.
РАЗДВОЕНИЕ с. екиге белиу, екиге
ажыратыу, екиге айырыу; екиге белиниу;
~ личности мед. адамныц екиге белиниуи
(психикалык, ауырыу).
РАЗДВОЕННЦЫЙ, РАЗДВОЁННЦЫЙ
1. прич. от раздвоить; 2. прил. еки, аша,
екиге ажыралгап; ~ое копыто аша туяц.
РАЗДВОИТЬ сов. что екиге белиу, екиге
ажыратыу, екиге айырыу.
РАЗДВОЙ ПТЬСЯ сов. екиге белиниу,
екиге ажыратылыу, екиге айырылыу; ручей
~лся булад екиге ашаланды.
РАЗДЕВАЛКА ж., РАЗДЕВАЛЬНЯ ж.
разг, кийим шешиу орны, шешинетугын
жай.
РАЗ
— 844 —
РАЗДЕВАНИЕ с. шешиниу, шешиндириу.
РАЗДЕВАТЬ несов. см. раздеть.
РАЗДЕВАТЬСЯ несов. см. раздеться.
РАЗДЕЛ м. 1. (действие) белиу; белиниу,
белисиу, пайласыу; ~ имущества муликти
белисиу; ~ земли жерди пайласыу; 2. бап,
белим, шацап; в книге пять ~ов китап
бес белимнен турады.
РАЗДЕЛАТЬ сов. 1. что, подо что (отде-
лать) Турине бояу, тур бериу; ~ шкаф под
дуб шкафты емен агашыныц Турине бояу;
2. что (обработать) ислеу, таярлау, ислеп
таслау; ~ грядки царыцларды таярлау;
кого-л. под орех биреуге елгенше кейиу,
биреуге датты кейиу.
РАЗДЕЛА„ТЬСЯ сов. с кем-чем, разг.
1. (освободиться) тыныу, босау, кутылыу;
~ться с долгами царыздан кутылыу; 2. пе-
рен. (свести счёты) тыныу, есапласыу,
экесин танытыу; я с тобой ~юсь! мен сенин,
экецди танытаман!
РАЗДЕЛЕНИЕ с. (действие) белиу; бе-
листириу; ажыратыу, айырыу; ~ области
на районы областы районларга белиу;
<> ~ труда мийнеттиц белисилиуи.
РАЗДЕЛИТЕЛЬНЫЙ прил. белетугын,
белиу ши; ~ая черта белиу ши сызыд;
ф ~ый союз грам. айырыу дэнекери.
РАЗДЕЛ Й ЦТ Ь сов. 1. кого-что, на что
белиу; ~ть на равные части тен, белек-
лерге белиу; ~ть пополам екиге тен, белиу,
тен, жарты белиу; ~ть отряд на группы
отрядты топарларга белиу; ~ть работу
жумысты белиу; 2. что, на что, мат.
белиу; ~ть двадцать на четыре жигирма-
ны тертке белиу; 3. кого-что, перен. (разъе-
динить) ажыратыу, айырыу, белип ту-
рыу, бир-биринен айырып ту;рыу; река ~ ла
эти ббласти дэрья бул областьларды бир-
-биринен айырып турды; толпа ~ла их
жыгын оларды бири-биринен айырып тур-
ды; ~ть чью-л. участь биреудиц тэгдири-
не ортац болыу; -~ть чью-л. любовь биреу-
диц суйиушилигин ортадласыу; ~ть чужое
горе биреудиц цайгысына ортац болыу.
РАЗДЕЛЙЦТЬСЯ сов. 1. белиниу; отряд
~лся на группы отряд топарларга белин-
ди; ~ться на части белеклерге белиниу;
при голосовании голоса ~лись дауыс бе-
риуде дауыслар белинип кетти; 2. белиниу,
алшацласыу; мнения ~лись пикирлер бе-
линди; 3. (разделить, поделить имущество)
басца шыгыу, белисиу, енши алысыу,
пайласыу.
РАЗДЕЛЫВАТЬ несов. см. разделать.
РАЗДЕЛЫВАТЬСЯ несов. см. разде-
латься.
РАЗДЕЛЬНО нареч. 1. (отдельно) айы-
рым-айырым, белек-белек, ез бетинше,
ез алдына; жить ~ ез алдына жасау;
эти слова нужно писать ~ бул сезлерди
айырым-айырым жазыу керек; 2. (чётко)
айдын, ашыц, белип-белип, сэдде-сэдде;
произносить звуки ~ сеслерди белип-бе-
лип айтыу.
РАЗДЕЛ ЬН ЦЫЙ прил. 1. (отдельный)
белек-белек, айырым-айырым, басца-бас-
ца; ~ое обучение айырым-айырым уйрениу;
~ое написание белек-белек жазыу;
2. (чёткий) айцын, ашыц, белип-белип,
сэдде-сэдде; ~ое произношение белип-
-белип айтыу.
РАЗДЕЛЯТЬ несов. см. разделить; <>
~ чьё-л. мнение биреудиц пикири менен
ортадласыу; ~ чьи-л. взгляды биреудиц
кез царасы менен ортадласыу.
РАЗДЕЛЯЦТЬСЯ несов. 1. см. разделйть-
ся; 2. (распределяться по группам) бели-
ниу; звуки ~ются на гласные и согласные
сеслер дауыслыларга хэм дауыссызларга
белинеди.
РАЗДЕРГИВАТЬ несов. см. раздёрнуть.
РАЗДЕРИ УТЬ сов. что, разг, силкип
жибериу, еки жацца тартып жибериу;
~ занавески перделерди силкип жибериу.
РАЗДЕТЫЙ 1. прич. от раздеть; 2. прил.
жалацаш, кийимсиз.
РАЗДЕТЬ сов. кого 1. шешиндириу, жала-
цашлау, кийимин шешиу; ~ ребёнка бала-
нын, кийимин шешиу; 2. разг, (ограбить)
шешиндирип кетиу, кийимин тонау.
РАЗДЕТЬСЯ сов. шешиниу, кийимин
шешиу.
РАЗДИРАТЬ несов. 1. см. разодрать;
2. кого-что, перен. ежестириу, гыжак
бериу.
РАЗДИРАТЬСЯ несов. см. разодраться.
РАЗДИРАЮЩИ ИЙ 1. прич. от раздирать;
2. прил. журекти ашытатуфн, жанды
шоршытатутын, журекти жаратутын; ~ий
душу крик журекти жаратутын шаудым;
~ая сцена журекти ашытатуеын керинис.
РАЗДОБРЕТЬ сов. разг, толысыу, семи-
риу.
РАЗДОБРИТЬСЯ сов. разг, рейимшилик
керсетиу, рейимшилик етиу, жумартлык
етиу.
РАЗДОБЫВАТЬ несов. см. раздобыть.
РАЗДОБЫТЬ сов. что, разг, табыу, тауып
алыу, излеп табыу; ~ нужную книгу
керек китапты тауып алыу.
РАЗДОЙТЬ сов. кого сутлилигин кебей-
тиу, сутин молайтыу.
РАЗДОЙ м. сутлилиги кебейиу, сути
молайыу; ~ коров сыйырдыц сутлилигиниц
кебейиу и.
РАЗДОЛЬЕ с. 1. (простор) кецлик, кен,-
шилик, кецислик; степное ~ дала кецлиги;
2. перен. (свобода) еркинлик, еркиншилик,
емин-еркинлик, дарцаншылыц; ему здесь ~
оган бул жерде еркинлик.
РАЗДОЛБИЦЫЙ прил. 1. (широко раски-
нувшийся) кен, жазыц, кец пайтац; ~ая
"степь кен, жазыц дала; 2. (свободный)
еркин, емин-еркин, дарцан; ~ая жизнь
еркин турмыс.
РАЗДОР я. жэнжел, талас, керис, араз-
ласлык, ала-ауызлык, келиспеушилик;
семейные уй-иши келиспеушиликлери;
<> сеять ~ы дау-жэнжел туудырыу, ара Fa
or таслау; яблоко ~а дау-жэнжел ордасы.
РАЗДОСАДОВАЦТЬ сов. кого, чем, разг.
дана етиу, ренжитиу, кеуил ин калды-
рыу; этот случай ~л его бул аухал оны
капа етти.
РАЗДРАЖАЦТБ несов. 1. что (вызывать
боль, зуд) коздырыу, кымыршытыу, жуула-
тыу, шимиркендириу, туршиктириу; ~ть
РАЗ
— 846 —
РАЗЕВАТЬ несов. см. разинуть.
разжалобить сов. кого, чем рей им ин
келтириу, бауырын еритиу, мийримии кел-
тириу.
разжалобиться сов. рейими келиу,
бауыры ериу, мийрими келиу.
РАЗЖАЛОВАНИЕ с. дэрежесин те-
менлетиу, орнын теменлетиу, дэрежеси
теменлеу, орны теменлеу.
РАЗЖАЛОВАННЫЙ 1. прич. от разжало-
вать; 2. в знач. сущ. м. разжалованный
дэрежеси теменлетилген адам.
РАЗЖАЛОВАТЬ сов. кого дэрежеси н
теменлетиу, орнын теменлетиу; ~ в сол-
даты солдат дэрежесине теменлетиу.
РАЗЖАТЬ сов. что жазыу, ашыу, жаз-
дырыу; ~ кулак мушты жазыу, жудырыдты
ашыу; ~ пружину пружинаны жаздырыу.
РАЗЖАЦТЬСЯ сов. жазылыу, ашылыу,
жаздырылыу; кулак ~лся жудырыд ашыл-
ды; губы ^лись жабыд еринлер ашылды;
пружина ~лась пружина жазылды.
РАЗЖЕВАТЬ сов. что 1. шайнау, гуй-
сеу; ~ хлеб нан шайнау; 2. перен. разг,
(растолковать) толык тусиндириу, цайта-
лап айтыу, жинтиклеу, мыжып тусинди-
риу; ~ мысль пикирди мыжып тусинди-
риу ;<> ~ и в рот положить шайнап ауызына
салыу, тек жутатугын етип бериу.
РАЗЖЁВЫВАНИЕ с. шайнау, гуйсеу.
РАЗЖЁВЫВАТЬ несов. см. разжевать.
РАЗЖЁЧЬ сов. что 1. жатыу, тутанды-
рыу, жандырыу, алыстырыу; ~ огонь от
жагыу; 2. перен. цоздырыу, кушейтиу,
тутандырыу; ~ ссору керисти цоздырыу;
~ ненависть жек кериушиликти кушейтиу.
РАЗЖЁЧ ЬСЯ сов. 1. жаныу, тутаныу,
алысып жаныу, алысыу; 2. перен. цозыу,
тутаныу, кушейиу.
РАЗЖИВАТЬСЯ несов. см. разжиться.
РАЗЖИГАНИЕ с. 1. (напр. огня) жагыу,
тутандырыу, алыстырыу; 2. перен. (напр.
ненависти) цоздырыу.
РАЗЖИГАТЬ несов. см. разжечь.
РАЗЖИГАТЬСЯ несов. см. разжечься.
РАЗЖЙДИТЬ сов. что, разг, суйыцласты-
рыу, суйылтыу.
РАЗЖИДИТЬСЯ сов. суйыдланыу, суйыд-
ласыу -
РАЗЖИЖАТЬ несов. см. разжидить.
РАЗЖИЖАТЬСЯ несов. см. разжидиться.
РАЗЖИЖЕНИЕ с. суйыдластырыу,
суйыдландырыу; суйыдланыу, суйыдла-
сыу; грунта топрактыц суйыдланыуы.
РАЗЖИМАНТЬ несов. см. разжать; не ~я
рта аузын ашпастан.
РАЗЖИМАТЬСЯ несов. см. разжаться.
РАЗЖИРЕТЬ сов. семириу, май басыу.
РАЗЖИТЬСЯ сов. разг. 1. (разбогатеть)
байыу, байып кетиу; 2. (раздобыть) табыу,
топлау; деньгами пул табыу.
РАЗЗАДОРИВАТЬ несов. см. раззадо-
рить.
РАЗЗАДОРИВАТЬСЯ несов. см. разза-
дориться.
РАЗЗАДОРИТЬ сов. кого, чем, разг.
кэуесленди_риу, желиктириу, цызыцтырыу.
РАЗЗАДОРИТЬСЯ сов. разг, доуеслениу,
желигиу, дызыгыу.
РАЗЗВАНИВАТЬ несов. см. раззвонить.
РАЗЗВОНИТЬ сов. что, кому, о чём, разг.
дэммеге таратыу, дэммеге жарыя етиу.
РАЗЗНАКОМИТЬСЯ сов. с кем, разг-
араны узиу, дослыдты дойыу.
РАЗИНУТЬ сов. что, разг, ашыу, аццан-
тыу; ~ рот 1) ауызды ашыу, ауызды аццай-
тып турыу; 2) (быть невнимательным)-
ацсызлыц етиу, ацсыз болыу; 3) (удивить-
ся) тан. цалыу, хайран калыу, тацырцаныу.
РАЗИНЯ м. и ж. разг, паллауыз, аддау-
РАЗЙТЕЛ ЬНОСТЬ ж. тац даларлыд,
дайран даларлыд, эжайып далдырарлыд.
РАЗ ЙТЕЛ ЬНЦЫЙ прил. тац далдырар-
лыд, тан далгандай, хайран далгандай;
~ый пример тац далдырарлыд бир мысал;
~ое сходство дайран далгандай удсаслыд.
РАЗЙТЬ I несов. кого урыу, шабыу,
соццы бериу; ~ врага душпанра соццы
бериу.
РАЗЙТЬ II несов. безл. чем, прост, (о
сильном, резком запахе) ийислениу, ийис
шыгыу, ийис аццыу.
РАЗЛАГАТЬ несов. см. разложить 3, 4, 6.
РАЗЛАГАТЬСЯ несов. см. разложиться
3—5.
РАЗЛАГАЮЩ||ИЙ 1. прич. от разлагать;
2. прил. аздырыушы, бузыушы, жолдан
шыгарыушы, ыдыратыушы; ~ее влияние
аздырыушы тэсир.
РАЗЛАД м. 1. (несогласованность) келис-
пегенлик, былыцпайшылыц; ~ в работе
жумыстагы келиспегенлик; 2. (раздор,,
нелады) келисе алмаушылыц, ала ауызлыц,
келиспеушилик, шекинислилик, жедел;
семейный ~ уй-иши ала ауызлыц; вно-
сить ~ келиспеушилик туудырыу.
РАЗЛАДИТЬ сов. что, разг. 1. (испор-
тить) заялау, истен шыгарыу; ~ машину
машинаны истен шыгарыу; 2. (расстроить,
разрушить) бузыу, былгастырыу, уайран
етиу; ~ дело исти былгастырыу.
РАЗЛАДИЦТЬСЯ сов. разг. 1. (стать
неисправным) заяланыу, истен шыгыу;
машина ~лась машина истен шыцты;
2. (расстроиться, нарушиться) бузылыу,
былгасыу, уайран болыу; дело ~лось ис
былгасты; отношения ~лись цатнасыцлар
был гасты.
РАЗЛАЖИВАТЬ несов. см. разладить.
РАЗЛАЖИВАТЬСЯ несов. см. разладить-
ся.
РАЗЛАМЫВАТЬ несов. см. разломать
и разломить.
РАЗЛАМЫВАЦТЬСЯ несов. 1. см. разло-
маться и разломиться; 2. разг, (нестерпимо
болеть) жарылып ауырыу, зецип ауырыу;
у меня голова ~ется мениц басым зецип
ауырып тур.
РАЗЛЕЗАТЬСЯ несов. см. разлезться.
РАЗЛЁЗТЬСЯ сов. разг, жыртылып кетиу,
сетилпп кетиу, айрылып кетиу, ыдырап
кетиу.
РАЗЛЕНИТЬСЯ сов. разг, жалцау болыу,
жалцауланыу, ис жацпасланыу.
РАЗЛЕПИТЬ сов. что, разг, желимин
ашыу, арасын ашыу.
РАЗЛЕПИТЬСЯ сов. разг, желими ашы-
лыу, арасы ашылыу.
— 847 —
РАЗ
РАЗЛЕПЛЯТЬ несов. см. разлепить.
РАЗЛЕПЛЯТЬСЯ несов.см. разлепиться.
РАЗЛЁТ м. 1. дэр тэрепке ушып кетиу,
тум-тусца ушып кетиу, ушып таралыу;
~ птиц цуслардын, ушып таралыуы;
2. разг, дызгыу, дызгып жууырыу; пере-
скочить с ~у через что-л. бир нгрсениц
устинен дызгып секирип етиу.
РАЗЛЕТА |1ТЬСЯ несов. 1. см. разле-
теться; 2. желбиреп ашылыу, желбиреу;
полы халата ~ются шапаннын етеклери
желбиреп ашылады; волосы его <~ются
в разные стороны оныц шашлары дэр
тэрепке желбиреди.
РАЗЛЕТЕЦТЬСЯ сов. 1. (улететь в раз-
ные стороны) дэр тэрепке ушып кетиу,
х.эр жацца ушып кетиу, тум-тусца ушып
кетиу, таралыу; стая птиц ~лась цуслар-
дыц топары тум-тусца ушып кетти; 2. (рас-
сеяться) пытырау, шашылып кетиу, жай-
рап цалыу; странйцы рукописи ~лись
цол жазбаныц бетлери шашылып кетти;
3. перен. разг, (разбиться) пыт-шыт болыу,
пашац-пашац болыу, кул-талцан болыу,
цыйрау; тарелка ~лась вдребезги тарелка
пашац-пашац болып цыйрады; 4. перен.
пушца шыгыу, жоцца шыгыу; его надежды
~лись оныц умити пушца шыцты; 5. разг,
(набрать скорость) зымырау, дызгыу;
сани ~лись с горы шаналар таудан темен
дызгыды.
РАЗЛЕЧЬСЯ сов. на чём и без доп., разг.
1. (лечь непринуждённо) созылып жатыу,
кесилип жатыу; ~ на траве кек шептин,
устинде созылып жатыу; 2. (разместиться,
расположиться) жайласыу.
РАЗЛЙВ м. 1. (действие) цуйыу, цуйы-
лыу; ~ вина виноны цуйыу; ~ металла
металл цуйыу; 2. (половодье) тасыу, тас-
цын суу басыу, суу алма, суу тасцыны;
весенний ~ бэхэрги суу тасцыны.
РАЗЛИВАНН ЦЫЙ прил.'. море ~ое разг,
шутл. шарап молшылыгы, ишкилик мол-
шылыгы.
РАЗ Л И ВАТЕ Л ЬН || Ы Й прил. куятурын,
цуйыстыратугын; ^ая ложка шемиш.
РАЗЛИВАТЬ несов. см. разлить.
РАЗЛИВА ЦТЬСЯ несов. 1. см. разлиться;
2. (звонко петь) айтыу, сайрау; в саду ~лся
соловей багда булбил сайрады; ~ться соло-
вьём булбил болып сайрау; 3. разг, (много
говорить) кеп сейлеу.
РАЗЛИВН ЦОЙ прил. цуйып берилетугын,
цуйылып сатылатугын; ~6е вино цуйып
•берилетугын вино; ~6е молоко цуйып
берилетугын сут.
РАЗЛИНОВАТЬ сов. что сызыц сызыу,
сызыц тартыу, сызыц жургизиу; ~ тетрадь
дэптерге сызыц сызыу.
РАЗЛИНОВЫВАТЬ несов. см. разлино-
вать.
РАЗ||ЛЙТЬ сов. что 1. (налить) цуйыу,
белистирип цуйыу; ~лйть чай чай цуйыу;
2. (пролить, расплескать) тегиу, тегип
алыу; 3. перен. (распространить) мун,-
китиу; ~лйть благоухание жупар ийис-
лерди муцкитиу; <> их водой не ~ о льёшь
олардыц арасынан цыл етпейди.
РАЗЦЛЙТЬСЯ сов. 1. (пролиться, рас-
плескаться) тегилиу; вино ~лйлбсь по-
скатерти дастурханга вино тегилди;
2. (выйти из берегов) тасыу, тасып кетиу;
река ~лилась дэрья тасыды; 3. перен.
(распространиться) жайлау, таралыу,
аццыу; по его лицу ~ лилась улыбка
жузин кулки жайлады.
РАЗЛИЧАТЬ несов. см. различить.
РАЗЛИЧАТЬСЯ несов. (иметь различия)'
айырмалыцца ийе болыу, парцы болыу,
айырылыу, айырмасы болыу, езгешеликке
ийе болыу; ~ по длине, ширине и по весу
узынлыгында, енинде х,эм салмагында
парцы болыу.
РАЗЛИЧЕНИЕ с. айырма, парц, езгеше-
лик; ~ сортов товара товардыц сортла-
рындагы айырма.
РАЗЛИЧИ ЦЕ с. 1. (разница, несходство)
айырмашылыц, парц, езгешелик; основное
~е тийкаргы езгешелик; ~е во взглядах
кез царастагы айырмашылыц; 2. (отличи-
тельный признак) айырма, парк, езгешелик;
3. (различение) айырыу, парц етиу, тан-
лау; делать ~е айырыу, парц цойыу; без-
<~я айырмау, парцламау; <; знаки ~я
айырыу белгилери.
РАЗЛИЧИТЕЛЬНЫЙ прил. айырыушы,
айыратугын; ~ признак айырыушы белги.
РАЗЛИЧИТЬ сов. кого-что айырыу,
айыра билиу, ацлау; кого-л. в тем-
ноте царацгыда биреуди айыра
алыу.
РАЗЛИЧНО нареч. турли-турли, дэр
цыйлы, цыйлы-цыйлы, х,эр турли, тур-
лише.
РАЗЛЙЧНЫ'|Й прил. 1. (несходный,
разный) турли-турли, хэр цыйлы, цыйлы-
-цыйлы, дэр турли, турлише; ~е мнения
турлише пикирлер; ~е взгляды дэр турли
кез цараслар; 2. (разнообразный, всевоз-
можный) дэр цыйлы, турлише, турли-тур-
ли; по ~м причинам турлише себеплер.
менен; ~е отрасли хозяйства хожалыцтыц
дэр цыйлы тараулары.
РАЗЛОЖЕНИЕ с. 1. хим. ажыралыу,
айырылыу, белиниу; айырыу, белиу; ~
окиси на ртуть и кислород окистиц сынап
дэм кислородца белиниуи; 2. мат. жиклеу;
3. (распад, гниение) ириу, ширну, ыдырау,
бузылыу; ~ трупа еликтин. ириуи; 4. перен.
ыдырау, бузылыу;~ армии протйвникадуш-
пан армиясынын, ыдырауы; моральное ~
моральлыц жацтан бузылыу.
РАЗЛОЖИМОСТЬ ж. белиниушилпк,
белингишлик; ~ атома атомный, белиниу-
шилиги, атомный, белингишлиги.
РАЗЛОЖИТЬ сов. 1. что (выложить,
разместить) жайластырыу, жайлау, жапып
цойыу; ~ вещи затларды жайластырыу;
~ книги по полкам китапларды текше-
лерге жайластырыу; 2. что (разжечь)
жагыу, тутандырыу, цалап жагыу; ~
огонь от жагыу, отты тутандырыу; 3. что
(на составные части) айырыу, белиу;
~ воду на кислород и водород сууды кисло-
родца дэм водородца айырыу; 4. что, мат.
жиклеу; ~ число на множители санды
кебейтиушилерге жиклеу; 5. что (распре-
РАЗ
— 848 —
делить) белиу, белистириу, таратыу;
налог налогты белистириу; 6. кого-что,
перен. (морально) ыдыратыу, бузыу.
РАЗЛОЖИТЬСЯ сов. разг. 1. (разме-
ститься) жайласыу, жайып цойылыу; все
кнйги ~лись в шкафу китаплардыц цэмме-
си шкафца жайласты; 2. (расположиться)
жайластырылыу, жайгасыу; он ~лся со
своими бумагами на моём столе ол езиниц
цагазлары менен мениц столыма жайгасты;
3. (на составные части) ажыралыу, айыры-
лыу, белиниу; 4. (подвергнуться гниению)
ириу, шириу, бузылыу; труп ~лся елим-
тик ириди; 5. перен. (морально) ыдырау,
бузылыу.
РАЗЛОМ м. 1. (действие) сындырыу,
сыныу, бузыу, цыйратыу; льда муздыц
сыныуы; 2. (место) сыныц, сынган жер; ли-
ния ~а сынган жери.
РАЗЛОМАТЬ сов. что сындырыу, бузы^,
цыйратыу, бузып таслау, уныратып бузыу.
РАЗЛОМАТЬСЯ сов. сындырылыу, бузы-
лыу, цыйралыу.
РАЗЛОМИТЬ сов. что сындырыу, сынды-
рып алыу; ~ кусок хлеба бир белек нанды
сындырып алыу.
РАЗЛОМИТЬСЯ сов. сындырылыу, сынды-
рылып алыныу.
РАЗЛУК IIА ж. айралыд, айрылысыу,
айра тусиу, айырылысып кетиу; жить в
с кем-л. биреу менен айралыцта жасау.
РАЗЛУЧАТЬ несов. см. разлучить.
РАЗЛУЧАТЬСЯ несов. см. разлучиться.
РАЗЛУЧЁНИЕ с. бир-биринен айырыу,
бир-биринен айра тусириу, бир-биринен
белиу.
РАЗЛУЧИТЬ сов. кого, с кем-чем бир-би-
ринен айырыу, бир-биринен айра туси-
риу, бир-биринен белиу; ~ друзей дослар-
ды бир-биринен айра тусириу.
РАЗЛУЧИТЬСЯ сов. с кем-чем и без доп.
бир-биринен айырылыу, бир-биринен айра
тусиу, бир-биринен белиниу; надолго ~
бир-биринен узац уацыт айра тусиу.
РАЗЛУЧНИК м. народно-поэт. айра-
льада салыушы, айральвда тусириу-
ши.
РАЗЛУЧНИЦА женск. от разлучник.
РАЗЛЮБЙТЬ сов. кого-что кеуили сууыу,
кеуили кайтыу, суймеу, жацтырмау.
РАЗМАГНИТИТЬ сов. 1. что магнитсиз-
лендириу; ~ сталь полатты магнитсизлен-
дириу; 2. кого, перен. разг, (лишить со-
бранности) ыцласын кетириу, дыццатлы-
гынан айырыу.
РАЗМАГНИТИТЬСЯ сов. 1. (утратить
магнитные свойства) магнитсизлениу;
2. перен. разг, (утратить собранность)
ыцласы цайтыу, дыццатлыгын цайтарыу.
РАЗМАГНИЧИВАТЬ несов. см. размаг-
нитить.
РАЗМАГНИЧИВАТЬСЯ несов. см. размаг-
нититься.
РАЗМАЗАТЬ сов. 1. что, по чему жайыл-
тып суйкеу, жайылтып жагыу; ~ краску
бояуды жайылтып жагыу; 2. что и без доп.,
перен. разг, (растянуто рассказать) жайып
суйкеу, жайып жагыу, созып сейлеу,
мыжыу.
РАЗМАЗАТЬСЯ сов. жайылып суйкелиу,
жайылып жагылыу.
РАЗМАЗНЯ разг. 1. ж. (каша) суйыц
шэуле, жарма быламыц; 2. м. и ж. пре-
небр. (о нерешительном человеке) бос, ыды-
рац-
РАЗМАЗЫВАТЬ несов. см. размазать.
РАЗМАЗЫВАТЬСЯ несов. см. размазать-
ся.
РАЗМАЛЕВАТЬ сов. кого-что, разг, жа-
ман етип бояу, керкемсиз етип бояу, тур-
пайы етип бояу; ~ стены дийуалды жаман
бояу.
РАЗМАЛЁВЫВАТЬ несов. см. размале-
вать.
РАЗМАЛЫВАНИЕ с. ун етиу, ун етип
тартыу, унтацлау, унталау.
РАЗМАЛЫВАТЬ несов. см. размолоть.
РАЗМАТЫВАТЬ несов. см. размотать.
РАЗМАТЫВАТЬСЯ несов. см. размотать-
ся.
РАЗМАХ м. 1. (взмах) пэт, пэт алыу;
2. тех. (величина колебания) тербениу
шеги; ~ маятника маятниктиц тербениу
шеги; 3. (расстояние между крайними
точками чего-л.) цулаш;~ крыльев самолё-
та самолёт цанатларыныц аралыгы; 4. пе-
рен. кец ен жайыу, кец цулаш жайыу;
ширэкий ~ строительства цурылыстыц
кец ен жайыуы; ~ революционного движе-
ния революциялыц цэрекеттиц кец ен
жайыуы; <> с ~у керилип; ударить с ~у
пэт пенен урыу, керилип шабыу, керилип
урыу; удариться со всего ~у путкил пэти
менен келип урылыу; перескочить с ~у че-
рез что-л. пэт пенен секирип етиу.
РАЗМАХИВАТЬ несов. чем силтеу, был-
гау; ~ руками цолын былгау.
РАЗМАХИВАТЬСЯ несов. см. размахнуть-
ся.
РАЗМАХНУТЬСЯ сов. чем пэт алыу,
керилиу; ~ и ударить керилип турып урыу,
керилип турып шабыу.
РАЗМАЧИВАТЬ несов. см. размочить.
РАЗМАШИСТО нареч. 1. (свободно, ши-
роко) кец цулашлы, аннан-саннан; ~ ша-
гать аннан-саннан басыу; 2. ашыц-ашыц,
сийрек-сийрек; ~ писать араларын
ашыц-ашыц етип жазыу.
РАЗМАШИСТОСТЬ ж. 1. кец цулашлы -
лыц, аннан-саннанлыц; ~ движений цэре-
кеттиц кец келемлилиги; 2. (почерка)
ашыц-ашыцлыц, сийрек-сийреклик.
РАЗМАШИСТЫ||И прил. 1. (свободный,
широкий) кец цулашлы, аннан-саннан;
~е движения кец келемли хэрекетлер;
2. ашыц-ашыц, сийрек-сийрек; ~й почерк
сийрек-сийрек жазыу.
РАЗМЕЖЕВАНИЕ с. 1. шегараланыу,
шегаралау, шегараны айырыу; 2. перен.
(разграничение) белгилениу, белинисиу.
РАЗМЕЖЕВАТЬ сов. что 1. (разделить
межами)шегаралау, шегаралап белиу;~ зем-
ли жерди шегаралап белиу; 2. перен. белги-
леу, шеклеу, белисиу; ~ сферы деятель-
ности ис цэрекеттиц шегин белгилеу.
РАЗМЕЖЕВАТЬСЯ сов. 1. (разделиться
межами) шегараланыу, шегараланып бе-
линиу; 2. перен. (определить границы
— 849 —
РАЗ
деятельности) шеклениу, шек белгилениу,
белцсиу; 3. перен. (идеологически) араны
ашыу.
РАЗМЕЖЁВЫВАТЬ несов. см. размеже-
вать.
РАЗМЕЖЁВЫВАТЬСЯ несов. см. разме-
жеваться.
РАЗМЕН м. 1. усацлау, майдалау; ~
денег ацшаны усацлау; 2. разг, алысыу,
алмасыу; ~ фигур шахм. фигураларды
алмасыу_.
РАЗМЕНИВАТЬ несов. см. разменять.
РАЗМЕНИВАТЬСЯ несов. см. разменять-
ся.
РАЗМЁННЦЫЙ прил. майда, усац, ал-
масатугын; ~ые деньги майда ацшалар;
~ая монета майда пул.
РАЗМЕНЯТЬ сов. что майдалау, усац-
лау, усатыу; ~ десять рублей он сомды
майдалау.
РАЗМЕНЯТЬСЯ сов. разг. 1. чем алма-
сыу; ~ пешками шахм. пиядаларды алма-
сыу; 2. перен. усац-тусекке берилиу;
~ на мелочи усац-тусекке берилиу, усац-
-тусекке кушин жумсау.
РАЗМЕР м. 1. (величина) елшем, колем;
~ комнаты ежирениц келеми; 2. (величина
денежной суммы) мугдар, шама, сан;
~ зарплаты мийнет цацыныц мугдары;
3. (мерка) размер, елшем; 4. (относитель-
ная величина, масштаб) мугдар, елшеу,
есе; в полном ~е толыгы менен; в десяти-
кратном ~е он есе; принять широкие ~ы
кец турде болыу; 5. лит. елшем (цосыц
ритминиц тийкары болып есапланатугын
айрым элементлердиц комбинациясы)', 6.
муз. елшем (музыкалыц такттеги ритмлик
бирликлердиц мугдары).
РАЗМЕРЕННЫЙ 1. прич. от размерить;
2. прил. (плавный, ритмичный) елшемлик,
бир саз, салдамлы.
РАЗМЕРИТЬ сов. что 1. елшеу, шенеу,
елшеп шыгыу, шенеп шыгыу; ~ участок
участокты елшеу; 2. перен. елшеу; ~ свой
сйлы езиниц кушин елшеу.
РАЗМЕРЯТЬ несов. см. размерить.
РАЗМЕСТИ сов. что сыпырыу, артыу,
тазалау; ~ снег царды артыу.
РАЗМЕСТИТЬ сов. 1. что жайластырыу,
жайгастырыу, орналастырыу; ~ товары
по полкам товарларды текшелерге жайлас-
тырыу; 2. кого-что орналастырыу, жай-
ластырыу; ~ приезжих келиушилерди орна-
ластырыу; 3. что (распределить) белисти-
риу, белистирип таратыу; ~ заказы заказ-
ларды белистипип таратыу.
РАЗМЕСТИТЬСЯ сов. жайласыу, орын-
ласыу.
РАЗМЕТАТЬ I несов. см. размести.
РАЗМЕТАТЬ II сов. (раскидать) шашып
таслау, жайып таслау; ~ сено для про-
сушки кептириу ушын пишенди жайып
таслау.
РАЗМЕТАТЬСЯ сов. созылып жатыу,
керилип жатыу; ~ во сне тусинде керилип
жатыу; ~ иа постели тесектиц устинДе
созылып жатыу.
РАЗМЕТИТЬ сов. что белгилеу, белги
салыу, тамгалау.
54 русско-каракалпакский сл.
РАЗМЕЧАТЬ несов. см. разметить.
РАЗМЕЧТАТЬСЯ сов. разг, эрман ети^»
дыял етиу, цыялланыу.
РАЗМЕШАТЬ сое. что былгау, царысты-
рыу, араластырыу, салып еритиу; ~ сахар
в чае чайга цант салып еритиу.
РАЗМЕШИВАТЬ несов. см. размешать.
РАЗМЕЩАТЬ несов. см. разместйть.
РАЗМЕЩАТЬСЯ несов. см. разместйть-
ся.
РАЗМИНАТЬ несов. см. размять.
РАЗМИНАТЬСЯ несов. см. размяться.
РАЗМИНИРОВАТЬ сов. и несов. что
минасызландырыу, миналарды алып таслау.
РАЗМЙНКА ж. спорт, дол аягын жазыу,
дыздырыу.
РАЗМИНАТЬСЯ сов. с кем-чем 1. (не
встретиться) жолыгыса алмау, ушыраса
алмау; мы с ним ~лись бизлер оныц менен
ушыраса алмадыц; 2. (при встрече) жол
бериу; дорожка узенькая, ~ться трудно
жол тар екен, жол бериу цыйын.
РАЗМНОЖАТЬ несов. см. размножить.
РАЗМНОЖАТЬСЯ несов. 1. см. размно-
житься; 2. биол. кебейиу; ~ делением
белиниу арцалы кебейиу.
РАЗМНОЖЕНИЕ с. биол. кебейиу, кебей-
тилиу, ербиу, ершиу; бесполое ~ жыныс-
сыз кебейиу.
РАЗМНОЖИТЬ сов. 1. кебейтиу; ~ ру-
копись цол жазбаны кебейтиу; 2. (распло-
дить) кебейтиу, ербитиу, ершитиу.
РАЗМНОЖИТЬСЯ сов. 1. (увеличиться
в числе) кебейиу; 2. (расплодиться) кебейиу,
ербиу, ершиу.
РАЗМОЗЖЙТЬ сов. что мылжалау, май-
далап шабыу; кость суйекти майдалап
шабыу.
РАЗМОИНА ж. шуцыр жер, шуцанац.
РАЗМОКАТЬ несов. см. размокнуть.
РАЗМОК ||НУТЬ сов. жибисиу, жибиу,
жибип кетиу; сухарй ~ли в воде сухари
сууда жибисипти.
РАЗМОЛ м. 1. ун ети^, ун етип тартыу;
~ зерна дэнди ун етиу; 2. ун; мука круп-
ного ~а ири тартылган ун; мука мелкого
<~а майда тартылган ун.
РАЗМОЛВКА ж. кишкене кериспе, ке-
йисиушилик, кишкене урыс-кейис; семей-
ная ~ уй-и_шиндеги кишкене урыс-кейис.
РАЗМОЛОТЬ сов. что ун етиу, ун етип
тартыу; унталау, унтацлау; ~ пшеницу
бийдайды ун етиу.
РАЗМОРИ ||Т Ь сов. кого, разг, бийцал
етиу, цалтыратыу, хэлсиретиу; жара его
~ла, от жары его ~ло ыссы оны х,элси-
ретти.
РАЗМОТАТЬ сов. что, разг, шешиу,
жаздырыу; ~ шелк жипекти жазды-
рыу.
РАЗМ0тА||ТЬСЯ сов. шешилиу, жазды-
рылыу; клубок <~лся шуумац жаздырыл-
ды.
РАЗМОЧИТЬ сов. что жибитиу; ~ су-
харй сухариди жибитиу.
РАЗМЫВ м. 1. (действие) дегиш, суу
жууып кетиу, жар таслау; — плотины
плотинаны суудыц жууып кетиуи; 2. (ме-
сто) дегиш алган жер, таслаган жер.
РАЗ
— 850 —
РАЗМЫВАТЬ несов. см. размыть.
РАЗМЫКАТЬ несов. см. разомкнуть.
РАЗМЫЦТЬ сов. что дегиш алыу, суу
жууып кетиу, жар таслау; река ~ла берег
жаганы дэрьяныц дегиши алды.
РАЗМЫШЛ ЁНИ ||Е с. 1. ой, ойлау, ой-
ланыу, ой жууыртыу; дать время на ~е
ойланыуга уацыт бериу; 2. мн. размышле-
ния (думы, мысли) ой, пикир, ойланыу;
после долгих ~й узац ойланыулардан
кейин; наводить на -~я ойланыуга мэж-
бур етиу.
РАЗМЫШЛЯТЬ несов. о ком-чём, над
чем ойланыу, ойланып кериу, ойланып
царау.
РАЗМЯГЧАТЬ несов. см. размягчить.
РАЗМЯГЧЕНИЕ с. 1. (действие) жумса-
тыу, жумсартыу; жумсау, жумсарыу;~ ко-
жи териниц жумсарыуы; 2. жумсасыу,
босасыу; ~ мозга мед. мнйдиц босасыуы.
РАЗМЯГЧАТЬ сов. 1. что жумсатыу,
жумсартыу; ~ кожу терини жумсартыу,
телетинди жумсартыу; 2. что, перен. бо-
санлатыу, босатыу, жумсатыу; ~ сердце
журекти жумсатыу.
РАЗМЯКАТЬ несав. см. размякнуть.
РАЗМЯКЧНУТЬ сов. 1. (стать мягким)
жибиу, жибисиу; сухари в воде ~ли су-
хари сууда жибипти; 2. перен. разг, (о че-
ловеке) жалбырау, жалбырацлау.
РАЗМЯТЬ сов. 1. что (сделать мягким)
жумсатыу, жумсартыу; ~ кожу терини
жумсартыу; 2. (размесить) ийлеу, ца-
рыстырыу; ~ глину ылайды ийлеу; 3. ко-
го-что, перен. разг, цурысын жазыу, бойын
жаздырыу, цыздыры^, гездириу; ~ ноги
аяктыц цурысын жазыу.
РАЗМЯЦТЬСЯ сов. I. (стать мягким)
жумсау, жумсасыу, босасыу; 2. ийлениу,
царыстырылыу; глина ~лась ылай ийленди;
3. перен. разг, цурысы жазылыу, бойын
жазыу, цыздырылыу, гездирилиу.
РАЗНАРЯДКА ж. разнарядка (белисти-
риу хаты, белип жибериу хаты).
РАЗНАШИВАТЬ несов. см. разносить I.
РАЗНАШИВАТЬСЯ несов. см. разно-
ситься I.
РАЗНЕРВНИЧАТЬСЯ сов. разг, куйге-
леклениу, цызбаланыу.
РАЗН||ЕСТЙ сов. 1. что (доставить)
таратыу, тарцатыу, апарып бериу; ~естй
газеты по домам газеталарды уйлерине
апарып бериу; 2. что (разместить) орын-
лы-орнына жазыу, жазыстырып цойыу,
еткерип цойыу; ~естй счета по книгам
счётларды дэптерлерге еткерип цойыу;
3. что, перен. (распространить) таратыу,
тарцатыу, жайып жибериу; ~естй заразу
оба кеселин таратыу; 4. что, перен. (раз-
бить, разрушить) цыйратыу, тас-талца-
нын шыгарыу; буря ~есла лодку в щепки
дауыл кемени цыйратты; 5. что, перен.
(развеять) тарцатыу, пытыратыу, дагы-
тыу; ветер ~ёс тучи самал бултты да-
гытты; 6. кого-что, перен. разг, (разбра-
нить) жерден алып жерге салыу, сегиу,
кейиу, урсыу; 7. безл. кого-что, разг,
(раздуть) исириу; щёку ~есло шекеси
исти.
РАЗНЕСТИСЬ сов. 1. (быстро распро-
страниться) тез таралыу, тез жайылып
кетиу; 2. (о звуках) еситилиу, таралыу.
РАЗНИМАТЬ несов. см. разнять.
РАЗНИЦА ж. 1. (несходство) айырмашы-
лыц, езгешелик; ~ во взглядах кез ца-
раслардагы айырмашылыклар; 2. (раз-
личие) парк, айырма, айырмашылыц, ез-
гешилик; ~ в цене бахада<ы парк; ~
в расстоянии аралыцтын айырмасы; <> это
большая ~ бул путкиллей басца нэрсе;
какая ~? цандай айырмасы бар?
РАЗНОБОЙ м. хор турлилнк, хор цый-
лылык; в правописании дурыс жазыу-
даты хэр цыйлылык-
РАЗНОВИДНОСТЬ ж. тур, цыйлы;
~ пшенйцы бийдайдыц тури.
РАЗНОВРЕМЕННЫЙ прил. турли уа-
кытта бол гаи, хор кыйлы уакытта бола-
тугын.
РАЗН О ГЛ А СИ !|Е с. 1. (отсутствие со-
гласия) талас-тартыс, ала ауызлык, ке-
лиспеушилик; во мнениях пикирлерде-
ги келиспеушилик; между ними ~я олар-
дыц арасында талас-тартыс бар; 2. (про-
тиворечие) карама-дарсылык; ~я в по-
казаниях свидетелей гууалардын. керсе-
тиуиндеги кар^ама-карсылыклар.
РАЗНОГОЛОСНЫЙ прил. 1. турли да
умелы, унлеспентугын, алыспайтугын; ^ое
пение турли дауыслы косык; 2. турлише
сесли, турлише дауыслы; ~ ые птицы тур-
лише сесли куслар.
РАЗНОИМЁННЫ IIЙ прил. турли ата-
латугын, атлары баска, хэр кыйлы атала-
тугын; ~е заряды физ. турли аталатугын
зарядлар.
РАЗНОКАЛЙБЕРН ЦЫЙ прил- 1. турли
калибрли, цэр цыйлы калибрли,хэр кыйлы
калибрдеги; ~ое оружие хэр кыйлы ка-
либрдеги цурал-жарац; 2. перен. разг,
(разнородный) хэр турли, хэр цыйлы; ~ая
мебель хэр турли мебель.
РАЗНООБРАЗИ || Е с. турли-турлилик,
хэр турлилик, хэр цыйлылыц, турлншелик;
—е впечатлений тэсирлердиц турлишелиги;
для —я бир т^рп ушын.
РАЗНООБРАЗИТЬ несов. что хэр турли
етиу, хэр кыйлы етиу, турли-турли етиу.
РАЗНООБРАЗНЫ" И прил. хэр турли,
хэр кыйлы, турли-турли; ~е книги хэр
турли китаплар.
РАЗНОПОЛЫЙ прил. биол. хэр турли
жыныслы, хэр кыйлы жыныстагы.
РАЗНОРАБОЧИЙ м. кара мийнет жу-
мысшысы (кгнигелиги жоц рабочий).
РАЗНОРЕЧЙВЫЙ прил. бир-бирине сэй-
кес келмейтугын, бир-бирине кайшы ке-
летугын.
РАЗНОРОДНЫ 1|Й прил. хэр турли, хэр
цыйлы; ~е вещества хэр турли зат-
лар.
РАЗНОС м. 1. (доставка) таратыу,
тарцатыу; ~ пакетов пакетлерди таратыу;
2. (запись) орынлы-орнына жазыу, етке-
риу, еткерип жазыё; ~ счетов по бухгал-
терским книгам бухгалтериялык китап-
ларга счётларды еткерип жазыу; 3. разг,
(выговор) кейис, кейиснама.
— 851
РАЗ
РАЗНОСИТЬ I сов. что кийип кецейтиу,
кийип улкейтиу; ~ туфли туфлилерди
кийип кецейтиу.
РАЗНОСЙТЬ II несов. см. разнести.
РАЗНОСИ ЦТЬСЯ I сов. кийилип кеце-
йиу, кийилип улкейиу; сапоги <~лись етик
кийилип кецейди.
РАЗНОСИТЬСЯ П несов. см. разнестись.
РАЗНОСКА ж. см. разнос 1, 2.
РАЗНОСНцЫЙ прил. 1. таратылган
хатлардыц..., жиберилген хатлар тиркеле-
тугын, жиберилген документлер тиркеле-
тугын; ~ая книга жиберилген хатлар тир-
келетугын китап; 2. разг, кейисли, сегислн;
~ая статья в газете газетадагы кейисли
макала.
РАЗНОСТОРОННИМИ прил. 1. хэр тэреп-
ли, хэр тореплемели; >~ее образование
хэр тэрепли билим; <~ий человек хэр тэреп-
леме билимли адам; 2. мат. турли каптал-
лы, хэр кыйлы капталлы; ~ий треуголь-
ник турли капталлы уш муйешлик.
РАЗНОСТЬ ж. 1. (различие) турлише-
лик, хэр турлилик, хэр кыйлылык, айыр-
малык, баскалык; 2. мат. айырма,
айырмашылык-
РАЗНОСЧИК м. 1. таратыушы, апарып
бериуши; ~ газет газеталарды апарып
бериуши; 2. (продавец) кетерип журип
сатыушы, колда алып журип сатыушы.
РАЗНОСЧИЦА женск. от разносчик.
РАЗНОХАРАКТЕРНЫЙ прил. турлише
характерли, турлише минезли.
РАЗНОЦВЁТНЫЦЙ прил. турли рецли,
турлише рецли, хэр кыйлы рецли, турли
тустеги; ~е ткани турлише рецли гезле-
мелер.
РАЗНОЧИНЕЦ м. ист. разночинец
(XVIII — XIX эсирде Россияда дворян-
лардан басца цатламнан шыццан интел-
лигент).
РАЗНОЧТЕНИЕ с. турлише окылыу (эде-
бий шыюрманыц тийкаргы текстиниц
цандай да бир белиминиц варианты).
РАЗНОШЁРСТНЦЫЙ, РАЗНОШЁР-
СТНЫЙ I. (разномастный) ала, турли рец-
деги, турли тустеги; ~ые лошади турли
рецдеги атлар; 2. перен. разг, (разнооб-
разный по составу) хэр турли, хэр кый-
лы; ~ая публика хэр кыйлы калайык.
РАЗНУЗДАННЫЙ 1. прич. от раз-
нуздать; 2. прил. (без удил) суулыгы
шыгарылган, суулыгы алынган; ~ конь
суулыгы алынган ат; 3. прил. перен. (рас-
пущенный) жууенсиз, тэртипсиз, бийбас-
так, ез билдигин ислейтугын.
РАЗНУЗДАТЬ сов. 1. кого суулыгын
алыу, суулыгын шыгарыу; ~ лошадь
аттыц суулыгын алыу; 2. кого-что, перен.
жууенсиз жибериу, тэртипсизликке жол
койыу, бийбастаклыкка жол койыу, ез
билдигии ислетиу.
РАЗНУЗДАТЬСЯ сов. 1. суулыгы алыныу,
суулыгы шыгарылыу; 2. перен. жууенсиз
кетиу, тэртипсизлик етиу, бийбастаклык
кылыу, ез билдигин ислеу.
РАЗНУЗДЫВАТЬ несов. см. разнуздать.
РАЗНУЗДЫВАТЬСЯ несов. см. разнуз-
даться.
РАЗНЦЫЙ прил. 1. (неодинаковый, иной,
другой) хэр кыйлы, хэр турли, айырым-
-айырым, еки баска, турлише; ~ые мнения
турлише пикирлер; в ~ое время хэр кый-
лы уакытта; они живут в ~ых домах олар
еки баска жайда турады; 2. (разнооб-
разный) турли, турлише, турли-турли, хэр
кыйлы; 3. разг, (всякий, всевозможный) хэр
турли, хэр кандай, кыйлы-кыйлы; букет
из ~ых цветов хэр турли гуллерден ислен-
ген шэмен; 4. в знач. сущ. с. разное хэр
кыйлы, нэубеттегн, хэр турли.
РАЗНЙЭХАТЬ сов. разг, что 1. (распо-
знать по запаху) ийисин алыу, ийискеп
билиу, ийисинен билиу; 2. что и без доп.,
перен. (разузнать тайком) астыртын би-
лиу, жасырын билиу.
РАЗНЙЭХИВАТЬ несов. см. разнюхать.
РАЗНЙТЬ сов. 1. что (разъединить)
айырыу, белиу, белеклеу; на части
белеклерге белиу, белеклерге айырыу;
2. кого, разг. (напр. дерущихся) айырыу,
арашалау, арага турыу.
РАЗО= приставка «раз» орнына цолланы-
лады: 1) «й» алдында, мыс.: разойтись
таралыу; 2) дауыссыз сеслердиц алдында,
мыс.: разогнуть нймегин жазыу; разорвать
жыртыу; 3) изинен «ь» келетугын дауыс-
сыздыц алдында, мыс.: разобью сындыра-
ман; разолью тегемен.
РАЗОБИДЕТЬСЯ сов. на кого-что и без
доп., разг, катты кеуилине келиу, кеуили
калыу, зейни кайтыу, екпелеу.
РАЗОБЛАЧАТЬ несов. см. разоблачить.
РАЗОБЛАЧАТЬСЯ несов. см. разобла-
читься.
РАЗОБЛАЧИТЬ сов. 1. кого, разг. шутл.
(раздеть) кийимин шешиндириу; 2. кого-
-что (раскрыть, обнаружить) эшкара-
лау, айыбын ашыу, сырын ашыу; пре-
дателя саткыннын сырын ашыу.
РАЗОБЛАЧИТЬСЯ сов. 1. разг. шутл.
кийими шешнлиу; 2. (раскрыться, обна-
ружиться) эшкэра болыу, айыбы ашылыу,
сыры ашылыу.
РАЗОБРА цть сов. 1. кого-что (раску-
пить) алыу, сатып алысып кетиу, улесип
алысып кетиу; покупатели быстро <~ли то-
вар карыйдарлар товарды тез сатып алы-
сып кетти; 2. что (привести в порядок)
тэртиплеу, тэртипке салыу, ретке салыу:
~ть вёщи затларды тэртиплеу; мы <~ли
все кнйги бизлер барлык китапларды
тэртипледик; 3. что (разнять на части)
белекшелерге айырыу, белеклерине белиу,
белеклеп ажыратыу; <~ть стаиск станокты
белеклерине белип ажыратыу; ~ть печь
печьти бузыу; 4. что. полигр. таркатыу,
териули нэрсени таратыу; ~ть набор на-
борды таркатыу; 5. что (рассмотреть,
обсудить) карау, додалау, таллау; ~ть
вопрос мэселени додалау; ~ть дело в суде
исти судта карау; 6. что, грам. айырыу.
таллау; ~ть предложение по частям речи
гэпти сез шакаплары бойынша таллау;
7. что (понять) таныу, аныклау, тусиниу,
ажырата алыу; я не <~л, о чём шла речь сез
не хаккында екенин мен тусинбедим;
8. кого-что, разг, (охватить) кеуилине
54*
РАЗ
— 852 —
келиу; его ~ло сомнение оныц кеуилине
гудиклениу келди; 9. кого, разг, (опья-
нить) тез тэсир етиу, мэс етиу.
РАЗОБРАТЬСЯ сов. 1. (привести в поря-
док) тэртипке салыу, тэртиплеу, ретлеу;
2. в ком-чём (понять) тусиниу, тусини-
сиу; ~ в сложном вопросе цыйын мэселеге
тусинисиу.
РАЗОБЩАТЬ несов. см. разобщить.
РАЗОБЩЁННОСТЬ ж. ара узиклиги,
цатнасык жоцлыгы.
РАЗОБЩЁННЫЙ 1. прич. от разоб-
щить; 2. прил. арасы узилген, катнасык
узилген.
РАЗОБЩИТЬ сов. 1. кого-что, с кем-чем
(лишить связи, общения) араларын узиу,
бир-биринен айырыу, белип жибериу, да-
гытыу; 2. кого, перен. (сделать чуждым друг
другу) араны уздириу, цатнасыцты болдыр-
мау.
РАЗОВЫЙ прил. бир ретки, бир сапар-
гы, бир ретлик; ~ билёт бир ретлик
билет.
РАЗОГНАЦТЬ сов. 1. кого-что тум-тусца
цууыу, дагытып жибериу, таркатып жибе-
риу, кууып жибериу; ветер ~л облака
самал бултларды таратып жиберди; 2. что,
перен. тарцатыу, жазыу, таслау; ~ть скуку
зеригиуди тарцатыу; 3. что, разг, (увели-
чить скорость) цатты айдау, тез айдау;
~ть машину машинаны цатты айдау.
РАЗОГНАТЬСЯ сов. разг, тезлигин арыт-
тырыу, жоцары тезликке жеткериу.
РАЗОГНУТЬ сов. кого-что дузиулеу,
иймегин дузиулеу, иймегин жазыу; ~
гвоздь мыйыцты дузиулеу; ~ спину 1) бе-
лин жазыу, бой жазыу; 2) перен. цысыу-
меттеи азат болыу.
РАЗОГНУТЬСЯ сов. дузиулениу, жа-
зылыу, тиклениу.
РАЗОГРЕВАТЬ несов. см. разогреть.
РАЗОГРЕВАТЬСЯ несов. см. разогреть-
ся.
РАЗОГРЕТЬ сов. кого-что жылытыу,
цыздырыу, ысытыу; ~ обед аукатты жы-
лытыу; ~ мотор моторды кыздырыу.
РАЗОГРЕТЬСЯ сов. жылыу, жылыныу,
цызыу, цыздырылыу, ысытылыу.
РАЗОДЕТЬСЯ сов. жацсы кийиниу, бе-
зен иу.
РАЗОДРАТЬ сов. что, разг, жыртыу,
жыртып таслау.
РАЗОДРАТЬСЯ сов. разг, (разорвать-
ся) жыртылыу, жыртылып кетиу.
РАЗОЗЛИТЬ сов. кого, чем цэцэрленди-
риу, цэхэрин келтириу, ешиктириу, ашы-
уын келтириу, жннин келтириу.
РАЗОЗЛИТЬСЯ сов. на кого-что и без
доп. цэцэрлениу, ешигиу, ашыуы келиу,
жини келиу.
РАЗОЦЙТЙСЬ сов. 1. таралыу, тарап ке-
тиу, таркау, дагыу; ~йтйсь в разные сто-
роны хэр жацца таралыу; разойдись!
таркац!; 2. (рассеяться) таралыу, тарцау,
тарцасыу; тучи ~шлйсь по нёбу бултлар
аспанга таралып кетти; 3. перен. (исчез-
нуть) жогалыу, жоц болып кетиу; мор-
щйны иа лбу ~шлйсь мацлайдагы жый-
рыцлар жогалды; 4. с кем-чем, перен.
(не сойтись) дусласпау, жолыгыспау, ушы-
распау, келиспеу, сэйкес келмеу; их путй
<-~шлйсь олардыц жоллары бир-бирине
дусласпады; ~йтйсь во взглядах кез царас-
ларыныц сэйкес келмеуи; 5. (о супругах)
айрылыу, айрылысыу, айра тусий; ~йтйсь
с жеиой хаялы менен айрылысыу; 6.
перен. (распространиться) тарцалыу,
жайылыу; слухи ~шлйсь по городу
мыш-мыш хабарлар цалага жайылды;
7. (разминуться) алжас тусиу, гезлеспеу,
ушыраспау; мы с ним случайно ~шлйсь
биз оныц менен тосаттан алжас тустик;
8. (израсходоваться) жумсалыу, сауылыу;
деньги ~шлйсь пул сауылды; 9. (оказаться
распроданным) сатылыу, сатылып болыу;
весь тираж кнйги быстро ~шёлся китап-
тыц путкил тиражы тез сатылды; 10.
(разъединиться) айырылыу, ашылып ту-
рыу; полы пальто ~шлйсь пальтоныц пеш-
лерн ашылып турды; половйцы ~шлйсь
тахта жуйлери айырылып турды; И. (рас-
твориться) ерну, ерип кетиу; сахар ~шёл-
ся в стакане кант стаканда ерип кетти;
12. разг, (опасть) кетиу, кайтыу; опухоль
~шлась исик цайтты; 13. перен. (разбуше-
ваться) кушейиу, хэуижлениу, цутырыу;
дождь ~шёлся жамгыр кушейди.
РАЗОК м. разг, бир рет, бир мэртебе,
бир сапар; ещё ~ тагы бир мэртебе; ~-дру-
гой бир-еки сапар.
РАЗОМ нареч. разг. 1. (вместе, одновре-
менно) бир жола, бирден, цосылып, бир
уацытта, бирге; 2. (в один приём) бир
жола, бирден, бир ретте; прочёсть всё ~
бэрин бирден оцып шыгыу; 3. (сразу,
мгновенно) бирден, кез ашып жумганша,
биротала, хэ дегенше.
РАЗОМКНУТЬ сов. что 1. айырыу,
ажыратыу, жаздырыу; ~ ток эл. токты
жаздырыу; 2. воен, ашыу; ~ ряды цатар
араларын ашыу; 3. (раскрыть) ашыу.
РАЗОНРАВИТЬСЯ сов. кому, чем, разг.
жадпау, унамау.
РАЗОРАТЬСЯ сов. прост, катты бакы-
рыу, катты кышкырыу, дадлау, дад-
ланыу.
РАЗОРВАЦТЬ сов. 1. что жыртыу, жыр-
тып алыу, жыртып таслау, айырып алыу,
айырыу; ~ть письмо хатты жыртып таслау;
2. что, безл. (взорвать изнутри) жарыу,
жарып алыу; 3. что, перен. (прекратить)
узиу', цойыу, тоцтатыу; ~ть связи бай-
ланысты узиу; 4. кого (растерзать) заялап
кетиу; волк ~л овцу цасцыр цойды зая-
лап кетти.
РАЗОРВЦАТЬСЯ сов. 1. жыртылыу, жыр-
тылып цалыу, айырылыу; шуба ~алась
постын жыртылды; 2. (взорваться) жары-
лыу; бомба ~алась бомба жарылды; 3. пе-
рен. (прерваться, нарушиться) узилиу,
узилиске тусну, бузылыу, тоцтау, тоцта-
лыу; <> хоть ~йсь отка туссец де; ему не
~аться ол екиге белине алмайды гой.
РАЗОРИТЬ сов. 1. кого (довести до ни-
щеты) цутын кетириу, халдан тайдырыу,
гедейлендириу, дийуанашылыцца алып
келиу; 2. что (опустошить, разрушить)
булгиншиликке салыу, булдириу, цый-
— 853 —
РАЗ
ратыу, уайран етиу, бузыу; ~ гнездо
уяны бузыу.
РАЗОРИТЬСЯ сов. куты кетиу, ха л дан
тайну, гедейлениу, дийуанашылыцка ушы-
рау.
РАЗОРУЖАТЬ несов. см. разоружить.
РАЗОРУЖАТЬСЯ несов. см. разоружить-
ся.
РАЗОРУЖЕНИЕ с. куралсызландырыу;
куралсызланыу; всеобщее ~ ралаба ку-
ралсызланыу.
РАЗОРУЖИТЬ сов. кого-что 1. курал-
сызландырыу; 2. перен. (подорвать волю
к борьбе) гуресиу тилегин сендириу, хуж~
данын ерлетпеу.
РАЗОРУЖИТЬСЯ сов. 1. (стать безо-
ружным) цуралсызланыу; 2. перен. карсы
гуресиу тилеги сениу, хужданы ерле-
меу.
РАЗОРЯТЬ несов. см. разорить.
РАЗОРЯТЬСЯ несов. см. разориться.
РАЗОСЛАТЬ сов. кого-что xsp тэрепке
жибериу, тум-туска жибериу, таратып
жибериу; ~ письма хатларды тум-туска
жибериу.
РАЗОСТЛАТЬ сов. что жайыу, тесеу,
салыу; ~ ковёр гилемди тесеу.
разотру, разотрёшь и т. д. буд. вр. от
растереть.
РАЗОЧАРОВАНИЕ с. кеуил кайтыу,
кеуил калыу, кеуил цалыушылыц, пу-
шайманшылык, туцилиушилик; глубокое ~
терец кеуил калыушылык; его постигло ~
ол туцилиушиликке ушырады.
РАЗОЧАРОВАННЫЙ 1. прич. от разо-
чаровать; 2. прил. пушайман болган, пу-
шайман жеген, кеуили калган, кеуили
сууыган, туцилген; ~ тон туцилген дауыс.
РАЗОЧАРОВАТЬ сов. кого, в ком-чём кеу-
ил калдырыу, пушайман етиу,тунилдириу-
РАЗОЧАРОВАТЬСЯ сов. в ком-чём кеуил
калыу, пушайман болыу, туцилиу.
РАЗОЧАРОВЫВАТЬ несов. см. разоча-
ровать.
РАЗОЧАРОВЫВАТЬСЯ несов. см. разо-
чароваться.
РАЗРАБАТЫВАТЬ несов. см. разрабо-
тать.
РАЗРАБОТАТЬ сов. что 1. ислеу, таяр-
лау; ~ землю жерди таярлау; 2. (иссле-
довать, подготовить) ислеп шыгыу, иске
таярлау, дузип шыгыу, жасап шыгыу;
~ проект проект ислеп шыгыу; 3. пе-
рен. жетилистириу, кэмбиллестириу,
жацсылау; ~ голос дауысты жацсылау;
4. горн, казып алыу, цазып шыгарыу;
~ рудник рудниктеги цазылма бай-
лыцларды цазып шыгарыу.
РАЗРАБ0ТКЦА ж. 1. ислеу, таярлау;
~а земли жерди таярлау; 2. (плана, вопро-
са и т. п.) ислеп шыгыу, иске таярлау,
дузип шыгыу, жасап шыгыу; 3. горн, ка-
зып шыгарыу, казып алыу, алып болыу;
~а рудника рудниктеги кенди казып шыга-
рыу; <~а угля кемирди цазып шыгарыу;
4. мн. разработки (место добычи чего-л.)
шыгарылатугын жер, цазып шыгарылату-
гын жер; торфяные ~и торф цазылып
шыгарылатугын жерлер.
РАЗРАВНИВАТЬ несов. см. разровнять.
РАЗРАЖАТЬСЯ несов. см. разразиться.
РАЗРАЗЙЦТЬСЯ сов. 1. басланыу, бас-
ланып кетиу, бурц ете цалыу; ~лась буря
дауыл бурц ете цалды; 2. чем, перен.
жибериу, цоя бериу; он ~лся хохотом ол
царцылдап кулип цоя берди.
РАЗРАСТАТЬСЯ несов. см. разрастись.
РАЗРЦАСТЙСЬ сов. 1. есип улкейиу,
есип кебейиу, есип жетилиу; деревья ~ос-
лйсь агашлар есип улкейди; 2. улкейиу;
город ~осся цала улкейди.
РАЗРЕВЕТЬСЯ сов. разг, шыцгырып жы-
лай баслау, бадырып жылай баслау, еци-
реп цоя бериу, екирип цоя бериу.
РАЗРЕДЙТЬ сов. что 1. (сделать реже)
сийреклеу, сийрекситиу, алагатлау; ~ лес
тогайды сийрекситиу; 2. (сделать менее
насыщенным) суйылтыу, жецилтиу, сыл-
дыр етиу; ~ воздух хауаны жецил-
тиу.
РАЗРЕДЙЦТЬСЯ сов. 1. (стать реже)
сийреклениу, сийрексиу, алагатланыу;
2. (стать менее насыщенным) суйылыу,
сийрексиу, жециллесиу, сылдырланыу;
туман '-лея думай сийрексиди.
РАЗРЕЖАТЬ несов. см. разредить.
РАЗРЕЖАТЬСЯ несов. см. разредить-
ся.
РАЗРЕЖЕННОСТЬ ж. сийреклик, суйыц-
лык; — воздуха на больших высотах улкен
бийикликте хауаныц сийреклиги.
РАЗРЕЖЕННЫЦЙ 1. прич. от разре-
дить; 2. прил. (менее густой) сийрек, сий-
рекленген, алагат; ~е посевы сийреклен-
ген егинлер; 3. прил. (менее насыщенный)
сийрек, суйыц, сылдыр; ~й воздух жецил-
ленген хауа.
РАЗРЕЗ м. 1. (действие) кесиу, дыйыу,
цырцыу, тилиу; 2. (порез) кесик, кесик жер,
тилинген жер; на руке цолдагы ке-
сик; 3. цыйыц, тилик, жырма, тилин-
геи жер; ~ платья кейлектиц цыйыгы;
4. (сечение) кесик, цыйыц; поперечный ~
келденен кесик; продольный ~ узынша
кесик; вертикальный ~ тик кесик; <>
глаз кез цыйыгы.
РАЗРЕЗАТЬ сов. что и без доп. кесиу,
цыйыу, цырцыу, тилиу.
РАЗРЕЗАТЬ несов. см. разрезать.
РАЗРЕЗАТЬСЯ сов. кесилиу, кыйылыу,
кыркылыу, тилиниу.
РАЗРЕЗАТЬСЯ несов. см. разрезаться.
РАЗРЕЗНЦ0Й прил. 1. кесету(ын, цыя-
тугын; ~’ой нож цагаз кесетугын пышац;
2. цыйыцлы, тиликли, жырмасы бар; ~ая
спинка пальто жырмасы бар пальто.
РАЗРЕШАТЬ несов. см. разрешить.
РАЗРЕШАТЬСЯ несов. 1. см. разре-
шиться; 2. безл. с неопр. рухсат берилиу,
рухсат болыу, рухсат етилиу; курить не
~ется темеки шегиуге рухсат етилмей-
ди.
РАЗРЕШЁНИЦЕ с. 1. (действие) шешиу,
шешилиу, хал етиу; ~е вопроса моселе-
ниц шешилиуи; ~е спсра тартыстыц
шешилиуи; 2. (позволение) рухсат, ерк,
ыцтыяр; с вашего ~я сизиц рухсатыцыз
бенеи; получить ~е рухсат алыу; дать ~е
РАЗ
— 854 —
рухсат бериу; 3. (документ) рухсат хаты;
он предъявил ~е на проезд ол кетиуге бе-
рилген рухсат хатын керсетти.
РАЗРЕШИМЫЙ прил. шешилетугын,
шешилерлик, шешиуге болатугын.
РАЗРЕШЙТЕЛ ЬНЫЙ прил. рухсат бе-
рилетугын, рухсат етилетугын, рухсат
етилген, рухсат бериу..., рухсат етиу...;
~ документ рухсат бериу документа.
РАЗРЕШИ ЦТЬ сов. 1. что и с неопр. (дать
разрешение) рухсат бериу, рухсат етиу;
~ть гулять кыдырыуга рухсат бериу;
ему ~ли уехать оныц кетиуине рухсат
етилди; ~ть книгу к печати китапты басып
шыгарыуга рухсат етиу; 2. что (решить)
шешиу, хал етиу; ~ть противоречия кара-
ма-карсылыкларды шешиу; ~ть проблему
проблеманы шешиу; 3. что (устранить)
сапластырыу, жок етиу; ~ть сомнения
шубелерди жок етиу, гудиклерди саплас-
тырыу; 4. повел, разрешите (форма веж-
ливости) мумкин бе?, бола ма?, рухсат па?;
~те курить? темеки шегиуге мумкин бе?
РАЗРЕШАТЬСЯ сов. 1. (получить реше-
ние) шешилиу, хал етилиу; загадка ~лась
жумбак шешилди; вопрос ~лся положи-
тельно мэселе унамлы хал етилди; 2. (закон-
читься) шешилип болыу, тамам болыу,
питиу; всё могло ~ться очень просто бар-
лыгы да ацсат шешилиуи мумкин еди.
РАЗРИСОВАТЬ сов. кого-что 1. (укра-
сить рисунком) сууретлеу, эшекейлеу,
сууретлеп таслау; ~ обложку тетради
дэптердиц кабын сууретлеп таслау; 2. пе-
рен. разг, (расписать) мацтауын жетириу,
тэриплеу.
РАЗРЙ СОВЫ ВАТ Ь несов. см. разрисовать.
РАЗРОВНЯТЬ сов. что, чем тегислеу,
теп-тегис етиу; ~ площадь майданды те-
гислеу.
РАЗРОЗНЕННЫЙ 1. прич. от разроз-
нить; 2. прил. пытырацкы, белек-белек,
айрым-айрым; 3. прил. (несогласованный,
разобщённый) пытырацкы, бирлесиксиз.
РАЗРОЗНИТЬ сов. что белеклеу, айырыу.
РАЗРУБАТЬ несов. см. разрубить.
РАЗРУБИТЬ сов. что, чем кесиу, ша-
быу, айырыу, майдалау; ~ дерево агаш-
ты кесиу.
РАЗРУГАТЬ сов. кого-что, разг, ур-
сыу, кейиу, сегиу.
РАЗРУГАТЬСЯ сов. с кем и без доп.,
разг, урсып калыу, кейисиу, сегисиу.
РАЗРУМЯНИЦТЬ сов, кого-что цызар-
тыу, кып-кызыл етиу; мороз ~л его щеки
сууык онын, шекесин кызартты.
РАЗРУМЯНИТЬСЯ сов. кызарыу, кып-
-КЫЗЫЛ болыу.
РАЗРУХА ж. уайраншылык, булгин-
шилик, кыйраушылык, опатшылык.
РАЗРУШАТЬ несов. см. разрушить.
РАЗРУШАТЬСЯ несов. см. разрушиться.
РАЗРУШЕНИЕ с. 1. (действие) уайран
етиу, булдириу, кыйратыу, бузыу, опат
етиу; 2. (результат) уайраншылык,
КЫЙраушылык, булгиншилик, опатшылык-
РАЗРУШЙТЕЛ ЬНЦЫЙ прил. уайран
ететугын, булдиретугын, кыйрататугын;
~ая война уайран ететугын урыс.
РАЗРУШИТЬ сов. что 1. (превратить
в развалины) уайран етиу, булдириу, кый-
ратыу, бузыу, опат етиу; ~ дом жайды
бузыу; 2. перен. (расстроить, напр. планы)
иске асырмау, бузыу.
РАЗРУШИЦТЬСЯ сов. 1. (превратиться
в развалины) уайран болыу, булиниу, кый-
ралыу, кыйрау, бузылыу; 2. перен.
бузылыу, эззилениу; его здоровье ~лось
оныц саламатлыгы эззиленди; 3. перен.
(не осуществиться) бузылыу, иске
аспау; планы его ~лись оныц план-
лары бузылды, оныц планлары иске эспа-
ды.
РАЗРЫВ м. 1. жарылыу; ~ снаряда
снарядтыц жарылыуы; 2. узилиу, токта-
лыу; ~ дипломатических отношений дппло-
матиялык катнастыц узилиуи; 3. (место,
где разорвано) узик, узилген жер; <> ~
сердца журек жарылыуы.
РАЗРЫВАТЬ I несов. см. разорвать.
РАЗРЫВАТЬ И несов. см. разрыть.
РАЗРЫВАЦТЬСЯ несов. см. разорвать-
ся; О сердце ~ется жаныц ашыйды.
РАЗРЫВНЦОЙ прил. жарылма, жарыл-
гыш, жарылатугын; ~ая пуля жарылма
ок; ~6й снаряд жарылатугын снаряд.
РАЗРЫДАТЬСЯ сов. екирип жылап жи-
бериу, екирип жылай баслау, ацырап коя
бериу.
РАЗРЫТЬ сов. что 1. казыу, казып шы-
гыу, геулеу; ~ холм тебешикти казыу;
2. разг, (раскидать, привести в беспоря-
док) актарыу, актарып шашы}?, аударып-
-тецкериу.
РАЗРЫХЛИТЕЛЬ м. жумсатыушы ма-
шина; ~ грунта жер жумсататугын ма-
шина.
РАЗРЫХЛИТЬ сов. что босатыу, жум-
сатыу; ~ землю жерди жумсатыу.
РАЗРЫХЛЯТЬ несов. см. разрыхлить.
РАЗРЯД I м. 1. (класс, группа, катего-
рия) топар, категория; ~ растений еснм-
ликлердиц топары; 2. разряд, дэреже;
тур; иметь второй ~ по плаванию
жузиу бойынша екинши разряды болыу;
3. мат. разряд, катар, орын; цифра
первого ~а биринши разряд цифры.
РАЗРЯД II м. 1. (разрядка) огын алыу,
огын шыгарып алыу; ~ ружья мылтык
огын шыгарып алыу; 2. физ. разряд; элек-
трический ~ электр разряды.
РАЗРЯДИТЬ I сов. кого, во что, разг,
(нарядить) безеу, жасандырып кийинди-
риу, безендириу.
РАЗРЯДИТЬ II сов. что 1. огын алыу,
огын шыгарып алыу; ~ ружьё мылтыктыц
огын шыгарып алыу; 2. физ. разрядлау;
~ электрическую батарею электр батаре-
ясын разрядлау; 3. перен. (уменьшить
напряжённость) босацластырыу, пэсей-
тиу, пэсецлестириу.
РАЗРЯДИТЬСЯ I сов. разг, (нарядиться)
безениу, кийинип безениу, жасанып ки-
йиниу.
РАЗРЯДИТЬСЯ II сов. 1. (об оружии)
огы шыгарылыу, огы шыгарылып алы-
ныу; 2. физ. разряд етилиу; 3. перен.
босацласыу, пэсецлесиу.
— 855 —
РАЗ
РАЗРЯДКА ж. 1. (оружия) орын алыу,
огын шыгарып алыу; 2. физ. разрядлау;
3. перен. (ослабление) босацластырыу,
пэсецлестириу; ~ международной напря-
жённости халыц аралык кескинликти бо-
сацластырыу; 4. полигр. разрядка (jfopun-
лердин, араларын ашык, етип териу).
РАЗРЯДНЫЦЙ прил. спорт, разрядлыц,
разрядка жататугын; ~е нормы разрядлык
нормалар.
РАЗРЯЖАТЬ I несов. см. разрядить I.
РАЗРЯЖАТЬ II несов. см. разрядить II.
РАЗРЯЖАТЬСЯ 1 несов. см. разрядить-
ся 1.
РАЗРЯЖАТЬСЯ II несов. см. разрядйть-
ся 11.
РАЗУБЕДЯТ Ь сов. кого, в чём пикнринен
айнытыу, онлаган ойынан цайтарыу.
РАЗУБЕДИТЬСЯ сов. в чём пикирден
айныу, ойлаган ойдан кайтыу.
РАЗУБЕЖДАТЬ несов. см. разубедить.
РАЗУБЕЖДАТЬСЯ несов. см. разубе-
диться.
РАЗУВАТЬ несов. см. разуть.
РАЗУВАТЬСЯ несов. см. разуться.
РАЗУВЕРИТЬ сов. кого, в чём исени-
минен тандырыу, исеннминен айнытыу,
исениуди койдырыу; ~ кого-л. в неоснова-
тельных подозрениях биреуди тийкарсыз
гуманланыудан тандырыу.
РАЗУВЕРИТЬСЯ сов. в ком-чём исеними-
нен таныу, исениминен айныу, исениуди
койыу; ~ в друге достына исениуди койыу.
РАЗУВЕРЯТЬ несов. см. разуверить.
РАЗУВЕРЯТЬСЯ несов. см. разуверить-
ся.
РАЗУДАЛЫЙ прил. народно-поэт. гай-
ратлы, дэу; ~ добрый молодец гайратлы
гошшац жигит.
РАЗУЗНАВАТЬ несов. см. разузнать.
РАЗУЗНАТЬ сов. что, о ком-чём билиу,
билип алыу, сорастырып билиу.
РАЗУКРУПНЯТЬ сов. что майда белек-
лерге белиу, киширейтиу; ~ трест трести
киширейтиу.
РАЗУКРУПНЯТЬ несов. см. разукруп-
нить.
РАЗУМ м. акыл, ес, ац, пэм; <> у него
~ помутился—оныц—ацгЛПЯ ёЗ* жайында
емес; у него ум за ~ заходит ол акылынан
адасып жур.
РАЗУМЕНИЦЕ с._ 1. уст. (понимание)
тусиниу, билиу, угыу; 2. (точка зрения)
тусиниу, ацлау, ацгарыу, пэмлеу; по
моему ~ю мениц тусиниу им бойынша.
РАЗУМЕТЬ несов. что, под чем (подразу-
мевать) айтпакшы болыу, демекши болыу.
РА ЗУМЕ ЦТЬСЯ несов. 1. (подразуме-
ваться) тусинилиу, мэниси ацлатылыу, ац-
гарылыу; под этим словом ~ется следую-
щее бул сезден темендегише мэни ацла-
тылады; 2. в знач. вводи, сл. разумеется
элбетте, белгили, мэлим, ез езинен туси-
никли; ~ется, он придёт элбетге, ол ке-
леди.
РАЗУМНО нареч. ойлап, ойланып, ацыл-
га салып, акылга мууапык, акылга сыяр-
лыктай; ~ поступить ойлап ис етиу,
$илип ис етиу.
РАЗУМНЦЫЙ прил. 1. (обладающий ра-
зумом) адыллы, если, пэмли; ~ое существо
ацыллы мацлуц; 2. (толковый, рассуди-
тельный) гусинпаз, акыллы, ацлы, ойшыл;
~ый ребёнок акыллы бала; 3. (логичный)
ацылга мууапыц, акылга сыярлыц, ацыл-
га сэйкес; ~ый ответ ацылга мууапыц
жууап.
РАЗУТЬ сов. кого-что аяц кийимин ше-
шиу, аяц кийимин шешиндириу, аягын
шешиу; ~ ребёнка баланыц аяц кийимин
шешиу; ~ правую ногу оц аяц кийимин
шешиу.
РАЗУТЬСЯ сов. аяк кийимди шешиу,
аяк кийимди шешиниу, жалац аяцланыу.
РАЗУЧИВАТЬ несов. см. разучить.
РАЗУЧИВАТЬСЯ несов. см. разучиться.
РАЗУЧИТЬ сов. что уйренип алыу, жак-
сы уйрениу, ядлап алыу, кэмбил болы}?;
~ новую песню жаца цосыц уйрениу.
РАЗУЧИТЬСЯ сов. с неопр. билгенин
умыгыу, ядынан шыгарыу, умытый кетиу,
шыгысып кетиу; ~ играть на рояле рояль
шертиуден шыгысып кетиу.
РАЗЪ’ приставка (см. раз:) «е», «ю», «я»
дауыслыларыныц алдында «раз» приставка-
сыныц орнына крлланылады, мыс.', разъ-
единить бир-биринен айырыу.
РАЗЪЕДАТЬ несов. см. разъесть.
РАЗЪЕДАТЬСЯ несов. см. разъесться.
РАЗЪЕДИНИ ЦТЬ сов. кого-что бир-бири-
нен айырыу, бир-биринен ажыратыу,
айырылыстырыу, узиу, узилистнриу, кесиу;
~ть провода сымларды бир-биринен ажы-
ратыу; нас ~ли (по телефону) бизди сей-
лесип атырган жеримизден узилистирди.
РАЗЪЕДИНИТЬСЯ сов. бир-биринен
айырылыу, бир-бирннен ажыратылыу, узи-
лиу, кесилиу.
РАЗЪЕДИНЯТЬ несов. см. разъединить.
РАЗЪЕДИНЯТЬСЯ несов. см. разъеди-
ниться.
РАЗЪЕЗД м. 1. тарцасыу, кайтыу, цай-
тып кетиу, дагысыу, таркасАп кетиу, дагы-
сып кетиу; ~ гостей цонацлардыц цайтыуы;
2. ж.-д. разъезд; 3. мн. разъезды жол жу-
риу, хэр жацта журиу; он всё время в
~ах ол бэрцулла жолда журеди, ол бэрха
хэр жацта журеди; 4. воен, разъезд, атлы-
лар топары; кавалерийский ~ атлы эскер-
лер топары.
РАЗЪЕЗДИ ЦОЙ прил. 1. цатнап турату-
гын, цатнайтугын, аралап журетугын;
2. (предназначенный для разъездов) жол
журилетугын, жол ушын, жол..., жолга
арналган; ~ ые деньги жол пулы; 3. ж.-д.
разъезд..., разъездлик; ~6й путь разъезд-
лик жол.
РАЗЪЕЗЖАТЬ несов. аралау, аралап
журиу; хэр жацца цатнап турыу; ~
по делам службы хызмет пенен аралап
журиу,
РАЗЪЕЗЖАТЬСЯ несов. см. разъехаться.
РАЗЪЁЦСТЬ сов. что жеу, жеп цойыу,
куйдириу; ржавчина ~ла железо тот темир-
ди жеди; кислота ~ла ткань кислота гез-
лемени куйдирди.
РАЗЪЕСТЬСЯ сов. разг, еселеп жеу, цар-
ны жарылганша жеу, ишип-жеп тойыу.
РАЗ
— 856 —
РАЗЪЁХА ЦТЬСЯ сов. 1. (уехать) тар-
дасыу, кайтыу, кайтып кетиу, дагысыу,
тарап кетиу, таркасып кетиу; гости ~лись
мийманлар дагысты; 2. разг, (уехать друг
от друга) ажырасып кетиу, айырылып кети}';
супруги ~лись ерли-зайыплылар ажыра-
сып кетти; 3. с кем-чем и без доп. (разми-
нуться) белек кетиу, ез алдына кетиу,
таркасып кетиу, дусласпау; 4. с кем-чём
и без доп. тайсаллау, бурылып жол бериу;
дорога такая узкая, что трудно ~ться
жол соншелли тар болганлыктан бурылып
жол бериу де кыйын; 5. разг, (при сколь-
жении) тайып кетиу, тайып алшайыу; лыжи
~лись лыжалар тайып алшайып кетти.
РАЗЪЯРЕННЫЙ 1. прич. от разъярить;
2. прил. кэхэрли, кохэрленген, ашыулан-
ган, жыгырданы кайнаган; ~ зверь кахэр-
ленген жырткыш хайуан; 3. перен. (неисто-
вый, неукротимый) кутырынган, бурдасын-
лаган.
РАЗЪЯРЙТЬ сов. кого кэхэрлендириу,
ашыуландырыу, жыгырданын кайнатыу.
РАЗЪЯРИТЬСЯ сов. кэхэрлениу, ашыу-
ланыу, жыгырданы кайнау.
РАЗЪЯРЯТЬ несов. см. разъярить.
РАЗЪЯРЯТЬСЯ несов. см. разъяриться.
РАЗЪЯСНЕНИЕ с. 1. (действие) тусин-
дириу, угындырыу, тусиник бериу; 2. ту-
синдириу; тусиндирме, ацлатпа; официаль-
ное ~ арнаулы тусиник бериу, рэсмий
тусиндириу.
РАЗЪЯСНЙТЕЛ ЬНЦЫЙ прил. тусин-
дириу..., тусиник...; ~ая работа тусинди-
риу жумысы, тусиник жумысы.
РАЗЪЯСНИТЬ сов. что, кому тусинди-
риу, угындырыу, тусиник бериу; ~ правило
кэдени тусиндириу.
РАЗЪЯСНЯТЬ несов. см. разъяснить.
РАЗЫГРАцТЬ сов. 1. что (пьесу, роль
и т. п.) ойнау, атдарыу, шертиу; 2. что
ойнау, таслау; ~ть в лотерею лотереяга
ойнау; 3. кого-что (изобразить) керсетиу;
ои ~л бедняка ол езин гедей етип керсет-
ти; 4. что ойнау; ~ть партию в шахматы
бир кол шахмат ойнау; 5. кого-что, разг,
(поднять на смех) хэзиллеу, дегишпе етиу,
дегисип тийиу; они его ~лн олар оны
хэзилледи; О ~ть дурака акмаклык етиу.
РАЗЫ ГРА ЦТ ЬСЯ сов. 1. (увлечься игрой)
ойынга кызыгыу, ойынга цызыгып кетиу,
ойынныц кызыгына тусиу; дети ~лись ба-
лалар ойын кызыгына тусти; 2. (начать хо-
рошо играть) уйренисе келип тэуир атка-
ры^, тэуир ойнай баслау; 3. перен. (достичь
сильной степени) гыжау, кетерилиу, ту-
ры^, гужиу, кушейиу; буря ~лась самал
кушейди.
РАЗЫГРЫВАТЬ несов. см. разыграть.
РАЗЫГРЫВАТЬСЯ несов. см. разыграть-
ся 2, 3.
РАЗЫСКАНИЕ с. 1. (поиски) излеп та-
быу, кыдырып табыу; 2. мн. разыскания
(исследования) изертлеу, изертлестириу.
РАЗЫСКАТЬ сов. кого-что излеу, излеп
табыу, кыдырыу, кыдырып табыу, тауып
алыу; ~ пропавших жогалганларды излеп
табыу; ~ нужную книгу керек китапты
тауып алыу.
РАЗЫСКИВАТЬ несов. см. разыскать.
РАЙ м. 1. рел. бейиш, жэннет; 2. перен.
хэзли жер, пайызлы орын, рэхэтли турмыс,
рэхотли жер.
РАЙ» крепа кысцартылеан сезлердиц
«район» мэнисин беретугын биринши
белеги, мыс.: райздравотдел райздравот-
дел.
РАЙИСПОЛКОМ м. (районный испол-
нительный комитет) райисполком, райат-
ком (районлык атдарыу комитети).
РАЙКОМ м. (районный комитет) райком
(районлык комитет); ~ партии районлык
партия комитети; ~ комсомола районлык
комсомол комитети.
РАЙОН м. 1. район, жер; пригородный ~
кала капталындагы район; угольный ~
кемир шыгатугын район; промышленный ~
санаатлы район, санаат районы; завод-
ской ~ заводлар орналаскан район;
2. (административно-территориальная
единица) район; Чимбайский ~ Чимбай
районы; 3. район, орын, жер; ~ военных
действий урыс хэрекетлери районы.
РАЙОНИРОВАНИЕ с. районластырыу,
районларга белиу, районларга белиниу;
~ областей областьларды районларга
белиу.
РАЙОНИРОВАТЬ сов. и несов. что район-
ластырыу, районларга белиу.
РАЙОННЫЙ прил. районлык, район...;
~ совет районлык совет.
РАЙОН0 м. нескл. (районный отдел
народного образования) районе (районлык
халык билнмлендириу белими).
РАЙСКЦИЙ прил. 1. рел. бейиш...,
жэннет...; 2. перен. (прекрасный, очаро-
вательный) геззэл, эжайып, хэзлик, рэхэт;
здесь ~ий уголок бул хэзлик жер, бул
рэхэт жер; 3. (счастливый, безмятежный)
бахытлы, кызыклы, бостанлык; ~ая жизнь
бахытлы турмыс.
РАЙСОВЕТ м. (районный совет) райсо-
вет (районлык совет).
РАК I м. шаян; <> показать, где раки
зимуют экесин танытыу.
рАк 11 м. мед. рак кесели; ~ желудка ка-
рын рак кесели.
РАКЁТЦА I ж. ракета; пустить ~у раке-
та атыу; сигнальная ~а сигнал ракета-
сы; космическая ~а космослык ракета;
<> ~а-носйтель ракета алып ушыушы.
РАКЕТА II ж. см. ракетка.
РАКЁТКА ж. спорт, ракетка.
РАКЁТНЦЫЙ I прил. ракета...; ~ая
техника ракета техникасы; ~ое оружие
ракета куралы.
РАКЁТНЦЫЙ II прил. спорт, ракета...;
~ая сетка ракета сеткасы.
РАКЕТОДРОМ м. ракетодром (ракета-
ларды сынап кериу х,эм ушырыу ушын
ускенеленген арнаулы орын).
РАКЕТЧИК м. ракеташы.
РАКИТА ж. ад секит, ак тал.
РАКИТНИК м. 1. (кустарник) ац секит
путалыгы; 2. (заросли из ракит) ак секит
орманы.
РАКОВИНА ж. 1. баканшад; ~ мол-
люска моллюск баданшагы; ~ улитки
— 857 —
РАС
суу егиздиц бацаншагы; 2. (водопровод-
ная) раковина, науаша; 3. раковина (ме-
таллдыц ойын, жериндеги бос цууыслыц)',
ф. ушная ~ анат. кулак калканы.
РАКОВЫЙ 1 прил. шаян, шаянныц;
~ суп шаян сорпа.
РАКОВЦЫЙ II прил. мед. рак кесели,
рак кеселиниц...; ~ая опухоль рак кесе-
линиц исиги.
РАКУРС м. ракурс (1. фигураныц ямаса
бир нэрсениц узацтан керинген суурети',
2. фотографияда, кинода бир нэрсениц узац-
тан аныц болмай сэулеленип кериниуи).
РАКУШКА ж. см. раковина 1.
РАМ||А ж. 1. рама; картина в золочёной
~е зерленген рамадагы суурет; 2. рама;
оконная ~а терезе рамасы, эйнек рамасы;
3. тех. рама; лесопильная ~а агаш кесету-
гын рама, агаш жаратугын рама.
РАМАЗАН м. рел. рамазан.
РАМК||А ж. 1. рамка; фотокарточка
в ~е дегереги рамкалы фогосуурет; тра-
урная ~а кайрырыу белгилери менен
жийекленген рамка; 2. мн. рамки (пределы,
границы чего-л.) шек, шама, шегара;
действовать в ~ах закона зацныц шега-
расынан шыгып кетпей хэрекет етиу.
РАМПА ж. театр, рампа (сацнаныц
мацлай алдына жасалпан, жацтылаушы
эсбаплар цойылган цыр жийек).
РАНЦА ж. 1. жара, жарахат; огне-
стрельная ~а ок тийген жара, перевязать
~у жараны тацыу; 2. перен. дэрт, от
куйик; душевная ~а журектиц дэрти.
РАНГ м. 1. (степень, разряд) ранг,
дэреже; дипломатические ранги диплома-
тиялык ранглар; капитан первого ранга
биринши ранга капитаны; 2. мор. ранг;
крейсер первого ранга биринши рангтагы
крейсер.
РАНЕЕ нареч. см. раньше; он придёт
не ~, чем через неделю ол бир хэптеден
бериде келмейди.
РАНЕНИЕ с. 1. (действие) жарадар
етиу, жарадар болыу, жаралау, жара-
ланыу; 2. (рана) жара, жарахат; тяжёлое
~ ауыр жарахат.
РАНЕНЫЙ прил. 1. жарадар, жара-
хатлы, жарадар болган, жараланган;
~ боец жарадар жауынгер; 2. взнач. сущ. м.
раненый и ж. раненая жаралы, жарадар.
РАНЕТ м. ранет (алманыц бир сорты).
РАНЕЦ м. ранец, аспа капшык.
РАНЖЙР м.: по~у 1) (по росту, по вели-
чине) бойына карай катарда турыу; 2) пе-
рен. (по значимости) эхмийетлилигине
карай, зэрурлигине карай, кереклигине
карай.
РАНЙМЦЫЙ прил. элжууаз, гийнешил;
~ая психика гийнешил психика.
РАНИТЬ сов. и несов. кого-что 1. (на-
нести рану) жарадар етиу, жаралы етиу;
2. перен. (причинить страдание) журе-
гине куйик салыу, журегине дэрт салыу,
журегине от салыу.
PAHHII ИЙ прил. 1. ерте, ерте келетугын,
ерте тусетугын, ерте басланатугын; ~ий
вечер ерте геугим; ~ий сев ерте басланату-
гын егис; ~яя весна ерте бэхэр; ~яя зим-
няя ночь кыстагы ерте тусетугын кысцы
тун; 2, (утренний) азангы, ерте, ертелепки;
~яя пора азангы мезгил; ~яя птичка
1) ерте сайрайтугын кус, ерте бацырату-
гын кус; 2) перен. ерте оянатугын адам,
ерте туратугын адам; 3. (преждевременный)
уакытсыз, мезгилсиз, уактынан бурын;
~яя смерть уакытсыз елим, уакытсыз
газа; ~ее развитие уактынан бурын рауаж-
ланыу, мезгилсиз жетисиу; 4. (рано созрева-
ющий) ерте шыгатугын, ерте жетисетугын,
ерте писетугын; ~ий виноград ерте писе-
тугын жузим; 5. (о начальном периоде чего-л).
дэслепки, ертелепки; ~ее детство дэслепки
балалык шак; 6. алгашкы, дэслепки дэуир;
~ий романтизм дэслепки дэуир романтизми;
~ие рассказы Горького Горькийдиц дэслеп-
ки гуррицлери.
РАНО нареч. 1. ерте, ерте менен, ерте-
леп; ~ утром ерте азанда; ~ вечером кеш-
курын, ертелеп; ~ весной ерте бэхэрде;
2. (преждевременно) бурын, уактынан бу-
рын, уактынан илгери; он пришёл слишком
~ ол уактынан кеп бурын келди; 3. (забла-
говременно) алдын ала, ертелеп; мы выеха-
ли чтобы не опоздать кешикпеу ушын
бизлер ертелеп кеттик; 4. безл. в знач. сказ.
ерте, уадыт ерте; ещё ~ еле ерте; ещё ~
обедать туслик аукатда еле уакыт ерте,
<> ~ йли поздно акыр-аягында, дашанда
болса, тубинде.
РАНТ м. рант, ултанныц жийеги; сапоги
с рантом рантлы етик.
РАНЬШЕ нареч. 1. сравнит, ст. от нареч.
рано ерте, ертерек, бурынырак, алдын,
илгери; 2. (до какого-л. времени) бурын,
ерте, илгери, алдын; сдать работу срока
жумысты муддетинен бурын ислеп бериу;
3. (сначала) эуели, эдеп, баста, доеден,
алды бурын; ~ выслушайте, а потом гово-
рите дэслеп тыцлап алып соцынан сейлец;
~ узнай, а потом говори эдеп билип ал,
оннан кейин айт; 4. (прежде) бурын,
бурынырадта, ертеректе; ~ здесь жили
мой друзья бурын бул кэрада мениц досла-
рым турган еди; <> ~ времени уадтынан
бурын.
РАПЙРА ж. рапира (ушы топыр терт
цырлы найза).
РАПОРТ м. рапорт; отдавать ~ рапорт
бериу; принимать рапорт кабыл етиу.
РАПОРТИЧКА ж. разг, рапортичка (бел-
гили жумыстыц орынланганы женинде цыс-
цаша есап-табель).
РАПОРТОВАТЬ сов. и несов. что, кому,
о чём рапорт бериу.
РАПСОДИЯ ж. муз. рапсодия (халыц
цосыц-танецлары темасында инструмен-
тальлыц ямаса оркестрлик шыеарма-
сы).
РАС» приставка (см. раз») ызыцсыз да-
уыссызлардыц алдында «разхдыц орнына
цолланылады, мыс.: расколоть айырыу,
жарыу.
РАСА ж. раса.
РАСИЗМ м. расизм («темен» цэм «жоца-
ры» расалар бар деп тастыйыцлайтуеын
реакциялыц сиясат х,эм илимге царсы тео-
рия).
РАС___________________- 858 -____________________
РАСИСТ м. расашыл, расашы.
РАСИСТСКИЙ прил. расашыл, расалыц.
РАСКАИВАТЬСЯ несов. см. раскаять-
ся.
РАСКАЛЁННЦЫЙ 1. прич. от раскалить;
2. прил. шок цылып цызартылган, цызды-
рылган, шоцтай цызган, цоздай етип тап-
ланган; ^ое железо шок кылып цызартыл-
ган темир; ~ый песок кыздырылган цум.
РАСКАЛИТЬ сов. что цыздырыу, шоц
етип цызартыу, таплау, цоздай етип тап-
лау; ~ докрасна цоздай етип цызартыу.
РАСКАЛИТЬСЯ сов. кыздырылыу, кы-
зыу, шоктай цызарыу, цоздай болып тап-
лаиылыу.
РАСКАЛЫВАТЬ несов. см. расколоть.
РАСКАЛЫВАТЬСЯ несов. см. раско-
лоться.
РАСКАЛЯТЬ несов. см. раскалить.
РАСКАЛЯТЬСЯ несов. см. раскалиться.
РАСКАПРИЗНИЧАТЬСЯ сов. разг, наз-
ланыу, шытайылыц етиу, тырысцацлыц
етиу, кырсыкланыу.
РАСКАПЫВАТЬ несов. см. раскопать.
РАСКАРМЛИВАТЬ несов. см. раскор-
мить.
РАСКАССИРОВАТЬ сов. кого-что тар-
цатыу, дагытыу.
РАСКАТ м. 1. мн. раскаты гурилдеу,
гуркиреу, гурилди, шаукым, гурсилди;
~ы грома кектин. гуркиреуи; ~ы смеха
кулкиниц шауцымы; 2. (разбег) катты пэт
алыу; сани получили большой ~ шана
катты пэт алып кетти.
РАСКАТАТЬ сов. что 1. (развернуть)
жаздырыу, жайыу, жазыу, ашыу; 2. (раз-
гладить катком) жыйрыгын жазыу, бук-
лемин жазыу; 3. (сделать тонким, пло-
ским) жазыу, жайыу; ~ тесто цамыр
жайыу, зууаланы жайыу.
РАСКАТА ЦТ ЬСЯ сов. 1. (развернуться)
жаздырылыу, жайылыу, жазылыу, ашы-
лыу; ковёр ~лся гилем жайылды;2. (стать
тонким, плоским) жазылыу, жайылыу,
теп-тегис болыу, жалпайыу.
РАСКАТИСТЫЙ прил. гурилдеген, гу-
рилдили, гуркиреген, шауцымлы, уарла-
ган.
РАСКАТИТЬ сов. что 1. (катя, придать
скорость) домалатып пот бериу; 2. (в раз-
ные, стороны) дэр жацца домалатыу.
РАСКАТИТЬСЯ сов. 1. (приобрести
скорость) домаланып пэт алыу; 2. (в раз-
ные стороны) хэр жацца домаланып кетиу.
РАСКАТЫВАТЬ несов. 1. см. раскатать;
2. см. раскатить.
РАСКАТЫВАТЬСЯ несов. 1. см. раска-
таться; 2. см. раскатиться.
РАСКАЧАТЬ сов. 1. что шайцау, тер-
бетиу; ~ качели аткеншекти тербетиу;
2. что (расшатать) шайкау, босатыу;
~ кол казыкты шайкау; 3. кого, перен.
разг, козгау, хэрекетке келтириу, иске
жегиу.
РАСКАЧАЦТЬСЯ сов. 1. тербелиу, тец-
селиу, шайцалыу; качели ~лись аткеншек
шайкалды; маятник ~лся маятник тербел-
ди; 2. (расшататься) шайкалыу, босасыу;
3. перен. разг, (выйти из состояния апатии)
цозгалыу, хэрекетке келиу, иске кири-
сиу.
РАСКАЧИВАТЬ несов. 1. см. раскачать;
2. чем былгау, шайкау; ~ на ходу сумкой
журип баратырып сумкаиы былгау.
РАСКАЧИВАЦТЬСЯ несов. 1. см. раска-
чаться; 2. разг, (при ходьбе) шайцалыу;
он ходит ~ясь ол шайцалып журеди.
РАСКАШЛЯТЬСЯ сов. цатты жетеле бас-
лау, шацалып жетелиу.
РАСКАЯНИЕ с. ениниш, екиниу, тэУбе
етиу, тэубеге келиу, райдан кайтыу; его
мучило ~ оны екиниш кыйнады.
РАСКАЯТЬСЯ сов. в чём екиниу, таубе
етиу, тэубеге келиу, райдан кайтыу.
РАСКВАРТИРОВАТЬ сов. кого-что квар-
тираларга жайластырыу, квартираларга
орналастырыу; ~ полк полкты квартира-
ларга орналастырыу.
РАСКВАРТИРОВАТЬСЯ сов. квартира-
ларга орналасыу.
РАСКВАРТИРОВЫВАТЬ несов. см. рас-
квартировать.
РАСКВАРТИРОВЫВАТЬСЯ несов. см.
расквартироваться.
РАСКВАСИТЬ сов. что, прост, урып
канатыу; ~ иос мурнын урып канатыу.
РАСКВАШИВАТЬ несов. см. расквасить.
РАСКВИТАТЬСЯ сов. с кем, разг. I. (рас-
платиться) есапласыу; ~ с должниками
карыздарлар менен есапласыу; 2. перен.
(отомстить) еш алыу, кек алыу; ~ с вра-
гами душпанлардан еш алыу.
РАСКИДАТЬ сов. кого-что, разг, шашып
таслау, жайратып таслау.
РАСКИДИСТЫЙ прил. тарбак шакалы,
шакалары жайылып ескен; ~ дуб шака-
лары жайылып ескен емен.
РАСКИДНОЙ прил. жаздырылатугын,
кецейтилетугын; ~ стол жаздырылатугын
стол.
РАСКИДЫВАТЬ несов. 1. см. раскидать;
2. см. раскинуть.
РАСКИДЫВАТЬСЯ несов. см. раскинуть-
ся 1.
РАСКИНУТЬ сов. что 1. (широко расста-
вить) созыу, жайыу, керип жайыу, жазыу;
~ ноги аякты жазыу; ~ руки колларын
жайыу; 2. (расставить) керип орнатыу,
курыу; ~ шатёр шатыр курыу.
РАСКЙН У||Т ЬСЯ сов. 1. разг, (лечь)
созылып жатыу, керилип жатыу; ~ться
иа постели тесектин устинде созылып жа-
тыу; 2. (расположиться) жайласыу, орна-
ласыу; у реки ~лся лагерь дэрьяныц жага-
сында лагерь орналасты.
РАСКИПЯТИТЬСЯ сов. разг, кызыу,
ашыуланыу, ашыуы келиу, ашыуга ми-
ииу.
РАСКИСАТЬ несов. см. раскиснуть.
РАСКЙСцНУТЬ сов. 1. (о тесте) ашыу;
2. разг, (стать вязким, топким) батпацла-
ныу, журиуге болмай калыу; от дождей
дороги ~ли жауыннан жоллар батпацла-
нып калды; 3. перен. разг, (стать вялым)
мылжырау, мылбырау; ~нуть от духоты
капырыклыктан мылбырау.
РАСКЛАДНЦОЙ прил. жыйиалма, жый-
налмалы; ~ая кровать жыйналма кэт.
— 859 —
РАС
РАСКЛАДУШКА ж. раскладушка, жый-
налмалы кэт.
РАСКЛАДЫВАТЬ несов. см. разложить
I, 2, 5.
РАСКЛАДЫВАТЬСЯ несов. см. разло-
житься 1, 2.
РАСКЛАНИВАТЬСЯ несов. см. раскла-
няться; перестать ~ с кем-л. ашым-
-айрык болыу, ала жипти узисиу.
РАСКЛАНЯТЬСЯ сов. с кем и без доп.
ийилип солем бериу, бас ийип сэлемлесиу,
тэжим бериу.
РАСКЛЕИВАТЬ несов. см. расклеить,
РАСКЛЕИВАТЬСЯ несов. см. расклеить-
ся.
РАСКЛЕИТЬ сов. что 1. (разъединить
склеенное) желимин копарып алыу; 2. хэр
жерге жабыстырыу, дар жерге желимлеп
дыстырыу, желимлеп жабыстырып шыгыу;
~ афиши афишаларды желимлеп кыстырыу.
РАСКЛЁИНТЬСЯ сов. 1. (о склеенном)
желими ашылыу, желими айырылыу, жели-
ми копарылыу; 2. перен. разг, (разладить-
ся) бузылыу, былгасыу, уайран болыу;
дело ~лось ис былгасты; 3. перен. разг,
(расхвораться) мазасы дашыу, бойы ауыр
тартыу, бийжагдайланыу; он совсем ~лся
ол кутэ бийжагдайланды.
РАСКЛЕПАТЬ сов. что мыйыгын ашыу,
шегесин алыу; ~ котел казанный, мыйы-
гын ашып алыу.
РАСКЛЁПЫВАТЬ несов. см. раскле-
пать.
РАСКОВАТЬ сов. кого-что 1. тагасын
алыу, тагасын алып таслау, нэлин алыу,
нэл ин алып таслау; ~ лошадь аттын,
нэлин алыу; 2. (освободить от оков) шын-
жырдан босатыу, кисенин алыу, кисеннен
босатыу, бу1аудан босатыу.
РАСКОВАТЬСЯ сов. (о лошади) та Расы
алыныу, нэли алыныу.
РАСКОВЫВАТЬ несов. см. расковать.
РАСКОВЫВАТЬСЯ несов. см. расковаться.
РАСКОВЫРИВАТЬ несов. см. расковы-
рять.
РАСКОВЫРЯТЬ сов. что, чем, разг.
1. шукылау, шукып тесиу, геулеп деией-
тиу; 2. (расцарапать, содрать) тырнау,
аузын алыу.
РАСКОЛ м. 1. полит, жикшиллик,
келиспеу шиллик, белиниу, белинип шыгыу,
белиниушилик; 2. рел. ист. раскол (Рос-
сияда XVII эсирдиц орталарында бир неше
мгзхрблердиц жузеге шысыуы менен пайда
болган диний хэрекет).
РАСКОЛАЧИВАТЬ несов. см. расколо-
тить.
РАСКОЛОТИТЬ сов. что, разг. 1. (что-л.
заколоченное) жарыу, айырыу, бузыу, уса-
тыу, унтадлау, белшеклеу; 2. (разбить)
сындырыу.
РАСКОЛОТЬ сов. 1. что, чего белиу,
майдалау, усатыу, сындырыу; жарыу,
айырыу; шагыу (орех)', ~ сахар дант майда-
лау; 2. кого-что, перен. (внести разногласие)
белиу. алалыд салыу, айырыу, жик шыга-
рыу, ала ауызлыд туудырыу.
РАСКОЛОнТЬСЯ сов. 1. (на части)
белнниу, майдаланыу, усатылыу, сынды-
рылыу; жарылыу, айырылыу; шагылыу;
орех ~лся гоз шагылды; 2. перен. (рас-
пасться) белинип кетиу, таралыу.
РАСКОЛ ЬНИК м. 1. рел. ист. (участник
раскола) раскольник (расколлыц хэрекетке
цатнасыушы)', 2. перен. бузакы, ала ауыз-
лык туудырыгшы, арага от салыушы.
РАСКОЛЬНИЦА женск. от раскольник.
РАСКОЛЬНИЧЕСК || ИЙ прил. 1. рел.
ист. раскольниклик; 2. перен. бузадышы-
лыд, бузадышыл, ала ауызлыд туудырату-
гын, арага отсалатугын; ~ая деятельность
ала ауызлыд туудырыушы хэрекет.
РАСКОПАТЬ сов. 1. что дазыу, казып
алыу, казып шыгарыу; ~ землю жерди
казыу; 2. что (произвести раскопки) казып
табыу, ашып алыу; 3. кого-что, перен.
разг, (отыскать) тинтип табыу, адтарып
табыу, аударыстырып табыу.
РАСКОПКА ж. 1. казыу, казып алыу,
казып шыгарыу, казып табыу; ~ кургана
корганды дазыу; 2. мн. раскопки дазып
излеу, казып дарастырыу, дазып тексериу,
казып ашыу.
РАСКОРМИТЬ сов. кого, разг, багыу,
багып семиртиу.
РАСКОРЯКЦА м. и ж. прост, талтад
аяд; ходить ~ой талтаклап журиу.
РАСКОРЯЧИВАТЬ несов. см. раскоря-
чить.
РАСКОРЯЧИТЬ сов. что, прост, тал-
тайыу; у ногн аякларын талтайтыу.
РАСКОСЫ||Й прил. цыйсык, шакан, кый-
тар; глаза кыйсык кезлер.
РА СК ОШ ЁЛ И ВАТ ЬСЯ несов. см. раско-
шелиться.
РАСКОШЕЛИТЬСЯ сов. разг, жомартла-
ныу, сакыйлык етиу.
РАСКРАИВАТЬ несов. см. раскроить.
РАСКРАСИТЬ сов. что ренлеу, турли
ренте бояу.
РАСКРАСИТЬСЯ сов. рецлениу, турли
ренте боялыу.
РАСКРАСКА ж. 1. (действие) ренлеу,
турли ренте бояу; 2. (расцветка) рен, тур,
нагыс; яркая ~ ткани гезлеменин ашык
рен и.
РАСКРАСНЕТЬСЯ сов. кызарыу, кыза-
рып кетиу, кып-кызыл болыу, бурыштай
кызарыу; ~ на морозе сууыцта дызарып
кетиу.
РАСКРАШИВАТЬ I несов. см. раскрасить.
РАСКРАШИВАТЬ II несов. см. раскро-
шить.
РАСКРАШИВАТЬСЯ I несов. см. раскра-
ситься.
РАСКРАШИВАТЬСЯ II несов. см. раскро-
шиться.
РАСКРЕПОСТИТЬ сов. кого-что 1. ист.
крепостнойлыдтан азат етиу, крепостной-
лыдтан дутылдырыу; 2. перен. азат етиу,
азатлыдка шыгарыу, тенликке жеткериу.
РАСКРЕПОСТИТЬСЯ сов. 1. ист. кре-
постнойлыктан азат болыу; 2. перен. азат
етилиу, азатлыкка шыгыу, тенликке жетиу.
раскрепощАт Ь несов. см. раскрепо-
стить.
РАСКРЕПОЩАТЬСЯ несов. см. раскрепо-
ститься.
РАС
— 860 —
РАСКРЕПОЩЕНИЕ с. 1. ист. крепост-
нойлыктан азат етиу, крепостнойлыктан
кутылыу; ~ крестьян дийханларды кре-
постнойлыктан азат етиу; 2. перен. азат
етилиу, азатлыкка шыгарылыу, тецликке
жеткерилиу.
РАСКРИТИКОВАТЬ сов. кого-что катты
критикалау, катты сынга алыу.
РАСКРИЧАТЬСЯ сов. разг. 1. (начать
кричать) бацыра баслау, шаукын шыга-
рыу, бажылдай баслау; 2. на кого-что
(наброситься с криком) ашыуланып тэпи-
ниу, бакырып тэпиниу.
РАСКРОИТЬ сов. что 1. пишиу, кийим
пишиу; ~ материал материалды пишиу;
2. разг, (рассечь) жарыу, жарып кериу,
жарып кесиу, кескилеу, тилкимлеу.
РАСКРОШИТЬ сов. что майдалау, унта-
лау, ууатыу, туурау; ~ хлеб нан туу-
рау.
РАСКРОШИ ЦТЬСЯ сов. майдаланыу, ун-
талыу, ууатылыу, тууралыу; хлеб ~лся
нан тууралды; зуб ~лся тис ууатыл-
ды.
РАСКРУТИТЬ сов. что жаздырыу, шый-
рагын жазыу, таркатыу.
РАСКРУТИТЬСЯ сов. жаздырылыу, шый-
рагы жазылыу, таркатылыу.
РАСКРУЧИВАТЬ несов. см. раскрутить.
РАСКРУЧИВАТЬСЯ несов. см. раскру-
титься.
РАСКРЫВАТЬ несов. см. раскрыть.
РАСКРЫВАТЬСЯ несов. см. раскрыть-
ся.
РАСКРЫТЬ сов. 1. что ашыу, ашып жи-
бериу, ашып койыу; ~ сундук аршаны
ашыу; ~ глаза 1) кезин ашыу; 2) кому,
на что, перен. аныгын айтыу, шынын
айтыу, расын айтыу; 2. что (распахнуть)
ашыу, ашып койыу; ~ окно эйнекти
ашыу, терезени ашыу; 3. кого-что
жалацашлау, шешиндириу; ~ ребён-
ка баланы шешиндириу; 4. что (развер-
нуть) ашыу, жаздырыу; ~ книгу китапты
ашыу; ~ зонтик зонтикти жаздырыу;
5. что, кому (сообщить) ашыу, айтыу,
билдириу; ~ тайну сырын ашыу, сырын
айтыу; 6. что, перен. (разоблачить) эшкэ-
ралау, эшкэра етиу, бетин ашыу;~ заговор
тил бириктириуди эшкэралау; 7. что (уста-
новить путём исследования) ашыу, табыу;
ф. ~ свой карты ойындагысын айтыу, кеу-
линдегисин айтыу; ~ объятия кому-л.
кушагын ашыу, карсы алыу.
РАСКРЫЦТЬСЯ сов. 1. ашылыу, ашып
жиберилиу, ашып койылыу; чемодан ~лся
чемодан ашылды; глаза ~лись 1) кезлери
ашылды; 2) перен. аныгына тусиниу, шы-
нына жетиу; 2. (распахнуться) ашылыу,
ашылып кетиу, ашып койылыу; айрылыу;
ворота ~лись дэруаза ашылды: 3. (обна-
житься) жалацашландырылыу, жаланаш
болыу, шешиндирилиу; 4. (развернуться)
ашылыу, жаздырылыу; книга ~лась китап
ашылды; зонтик ~лся зонтик жаздырылды;
5. перен. эшкэраланыу, эшкэра болыу,
усти ашылыу; преступление ~лось жинаят-
тыц усти ашылды; 6. ашылыу; цветы
~лись гуллер ашылды.
РАСКУДАХТАТЬСЯ сов. разг, какалау,
какалай баслау.
РАСКУЛАЧИВАТЬ несов. см. раскула-
чить.
РАСКУЛАЧИТЬ сов. кого кулаклардын
жер-мулкин алыу, кулаклардын, жер-мул-
кин орталык етиу.
РАСКУПАТЬ несов. см. раскупить.
РАСКУПИТЬ сов. кого-что сатып алы-
сып кетиу, барлыгын сатып алып питке-
риу.
РАСКУПОРИВАТЬ несов. см. раскупо-
рить.
РАСКУПОРИВАТЬСЯ несов. см. раску-
пориться.
РАСКУПОРИТЬ сов. что ауызын ашыу,
тыгынын ашыу; ~ бутылку шийшенин
ауызын ашыу.
РАСКУПОРИТЬСЯ сов. ауызы ашылыу,
ашылып кетиу, тыгыны ашылыу.
РАСКУРИВАТЬ несов. 1. см. раскурить;
2. что и без доп., разг, (проводить время
за курением) шегип отырыу.
РАСКУРИТЬ сов. что тутандырыу, алыс-
тырыу; ~ папиросу папиросты тутан-
дырыу.
РАСКУСИТЬ сов. 1. что тислеп майда-
лау, шайнап майдалау, тислеп сындырыу,
тислеп белиу; ~ орех гозды тис пенен
сындырыу; 2. кого-что, перен. разг, (понять)
сырын билиу, тусинип калыу.
РАСКУСЫВАТЬ несов. см. раскусить 1.
РАСОВЦЫЙ прил. раса..., расалык;
~ая дискриминация расалык дискримина-
ция.
РАСПАД м. 1. ыдырау, белиниу; ~ лёг-
кого мед. екпенигГыдырауы; 2. (на состав-
ные части) белиниу, белеклерге бе-
линиу; радиоактивный ~ радиоактив
белеклерге белиниу, радиоактивлик бели-
ниу; биологический ~ биологиялык белек-
лерге белиниу, биологиялык белиниу;
3. перен. кулау, бузылыу; ~ колониальной
системы империализма империализмнин
колониальлык системасынын кулауы.
РАСПАДАТЬСЯ несов. см. распасться.
РАСПАИВАТЬ несов. см. распаять.
РАСПАИВАТЬСЯ несов. см. распаяться.
РАСПАКОВАТЬ сов. что тацгысын ашыу,.
тацыуын шешиу, шешип алыу; вёщи
затлардыц тацгысын ашыу, затлардын
таныуын шешиу.
РАСПАКОВАТЬСЯ сов. разг. 1. (распа-
ковать свои вещи) ез затларыныц тацгы-
сын ашыу, ез затларыныц тацыуын ше-
шиу; 2. (развязаться—о пакетах) шеши-
лип кетиу, ашылып кетиу.
РАСПАКОВЫВАТЬ несов. см. распако-
вать.
РАСПАКОВЫВАТЬСЯ несов. см. распа-
коваться.
РАСПАЛЙТЬ сов. разг. 1. что (раска-
лить) кыздырыу, каксатыу, куйдириу,
жагыу; 2. кого-что, перен. (привести
в сильное возбуждение) кыздырыу, канын
кыздырыу, ашыуын келтириу, ашыулан-
дырыу, кэхэрге миндириу.
РАСПАЛЯТЬСЯ сов. разг. 1. (раскалить-
ся) кызыу, каксау, куйиу, жагылыу; 2. чем
— 861 —
РАС
и без доп., перен. разг, (прийти в сильное
возбуждение) цызыуланыу, ашыуы келиу,
цапы цызыу, цэхэри келиу.
РАСПАЛЯТЬ несов. см. распалить.
РАСПАЛЯТЬСЯ несов. см. распалиться.
РАСПАРИВАТЬ несов. см. распарить.
РАСПАРИТЬ сов. 1. что (размягчить
действием пара) пууга тутып жумсартыу,
пуулап жумсартыу; ~ кожу терини пууга
тутып жумсартыу; 2. кого-что, разг, (до
пота) терге батырыу, кара тер етиу.
РАСПАРЫВАТЬ несов. см. распороть.
РАСПАРЫВАТЬСЯ несов. см. распороть-
ся.
РАСПАЦСТЬСЯ сов. 1. (рассыпаться,
развалиться) цыйрау, цыйралыу, майда-
ланыу, белиниу, унырап жыгылыу;
2. (на составные части) белиниу; молекула
~лась на атомы молекула атомларта
белинди; 3. перен. дагысыу, тарап кетиу,
таркау, таркасып кетиу; кружок ~лся
кружок да1ысты.
РАСПАХАТЬ сов. что айдау, суриу, шу-
дигарлау; ~ целину тын жерди суриу.
РАСПАХИВАТЬ I несов. см. распахать.
РАСПАХИВАТЬ II несов. см. распахнуть.
РАСПАХИВАТЬСЯ несов. см. распах-
нуться.
РАСПАХНУТЬ сов. что 1. ашып койыу,
ашып жибериу, кецейтип ашыу; ~ дверь
дапыны кецейтип ашыу; 2. пешин ашыу;
~ пальто пальтовый пешин ашыу.
РАСПАХНУТЬСЯ сов. 1. (широко рас-
крыться) ашылыу, ашылып кетиу, ке-
цейтип ашып цойылыу; окно ~лось терезе
кецейтип ашылды; 2. (об одежде) пеши
ашылыу.
РАСПАШКА ж. айдау, суриу, шудигэр-
лау; ~ земли жерди суриу.
РАСПАШОНКА ж. ийт кейлек.
РАСПАЯТЬ сов. что дэнекерин еритип
ашыу, кепсерин еритип ашыу.
РАСПАЯТЬСЯ сов. дэнекери ерип кетиу,
кепсери ерип кетиу.
РАСПЕВАТЬ несов. что и без доп. цосыц
айтыу, жырлау; ~ пёсии цосыц айтыу.
распекать несов. см. распечь.
РАСПЕЛЕНАТЬ сов. кого цундагын ше-
шиу, бесиктен шешип алыу, жергегинен
босатып алыу; ~ ребёнка баланыц цунда-
гын шешиу.
РАСПЕЛЕНАЦТЬСЯ сов. кундагы шеши-
лиу, бесиктен шешип алыныу, жергегинен
босатып алыныу; ребёнок ~лся бала бе-
сиктен шешип алынды.
РАСПЁнТЬСЯ сов. 1. (увлечься пением)
изин узбей косык айтыу; 2. (о птицах)
шакырыу, сайрау; 3. (начать петь хорошо)
ацсат айтыу, дауысы сазланыу, хауазы
сазланыу; он ещё не ~лся ол еле дауазыи
сазламады.
РАСПЕЧАТАТЬ сов. что 1. (снять печать)
мерин бузыу, мерин сыйырыу, мерин
бузып ашыу; 2. (вскрыть) ашыу, ашып
кериу; ~ письмо хатты ашыу.
РАСПЕЧАТАТЬСЯ сов. ашылыу, ашып
керилиу (хат, пакетти).
РАСПЕЧАТЫВАТЬ несов. см. распеча-
тать.
РАСПЕЧАТЫВАТЬСЯ несов. см. распе-
чататься.
РАСПЕЧЬ сов. кого, разг, жекириниу,
цысцьиа алыу, кейиу, урсыу.
РАСПИВАТЬ несов. 1. см. распить;
2. что, разг, ише бериу, асыкнай ишиу;
~ чай асыкпай чай ишиу.
РАСПЙЛ м. 1. (действие) пышцылау,
жаргылау, пышны менен кесиу, жаргы
менен кесиу; продольный ~ узынына ке-
сиу, тигине жаргылау; поперечный ~ кесе-
сине кесиу, кесесине жаргылау; 2. (рас-
пиленное место) кесилетугын жер, кесиле
баслаган жер, кесилген жер.
РАСПИЛИВАТЬ несов. см. распилить.
РАСПИЛИТЬ сов. что пышцылау, жарыу,
жаргылау, кесиу, тилиу; бревно агашты
жаргы менен кесиу.
РАСПИЛКА ж. пышцылау, жарыу, жар-
гылау, кесиу, тилиу; ~ леса агашты жар-
гы менен кесиу.
РАСПИНАТЬ несов. см. распять.
РАСПИНАТЬСЯ несов. переднем исенди-
риу, инандырыу.
РАСПИСАНИЕ с. расписание; ~ уроков
сабаклардыц расписаниеси; ~ поездов
поездлар расписаниеси.
РАСПИСАТЬ сов. 1. что жазыу, жазып
койыу; ~ слова иа карточки сезлерди кар-
точкаларга жазып койыу; 2. что (записать)
жазыу, жазып шыгыу, жазып койыу;
~ счета по книгам счётларды китапка
жазып койыу; 3. что (разрисовать) ренлеп
суурет салыу, ренлеп нагыс салыу; 4. кого-
-что, перен. разг, (обрисовать, описать)
асыра баян етиу, асыра сууретлеу; ~
происшествие уацыяны асыра суурет-
леу.
РАСПИСАТЬСЯ сов. 1. (подписаться)
цол койыу; 2. в чём, перен. ирон, мойын-
лау; ~ в собственной глупости ез ацыл-
сызлыгын мойынлау; 3. с кем и без доп.,
разг, (зарегистрировать брак) некеден
етиу.
РАСПЙСКЦА ж. 1. (подпись) цойылган
цол; 2. (документ) тил хат; долговая ~а
царыз алганы ушын берилген тил хат;
выдать ~у тил хат бериу; 3. (запись)
жазыу, жазып цойыу; ~а счетов по кни-
гам счётларды айрым китапларга жазып
цойыу; 4. (разрисовка) ренлеп суурет
салыу, нагыслап суурет салыу.
РАСПИСНОЙ прил. суурет пенен нагыс-
ланган; ~ потолок суурет пенен иагыс-
ланган тебе.
РАСПЙСЫВАТЬ несов. см. расписать.
РАСПЙСЫВАТЬСЯ несов. см. расписать-
ся.
РАСПЙТЬ сов. что, разг, ишип цойыу,
ишип тамамлау, ишип тууесиу.
РАСПЛАВИТЬ сов. что еритиу, балцы-
тыу; ~ металл металлды еритиу.
РАСПЛАВИТЬСЯ сов. ериу, балцыу;
сталь ~лась полат ериди.
РАСПЛАВЛЯТЬ несов. см. расплавить.
РАСПЛАВЛЯТЬСЯ несов. см. распла-
виться.
РАСПЛАКАТЬСЯ сов. цатты жылай бас-
лау, жылап жибериу, ециреп жылау.
РАС
— 862 —
РАСПЛАНИРОВАТЬ сов. что 1. (наме-
тить план) планлау, планластырыу; ~ ра-
боту жумысты планластырыу; ~ своё
время ез уакытын планластырыу; 2. пла-
нын дузиу; ~ сад багдыц планын дузиу.
РАСПЛАНИРОВКА ж. планын дузиу,
планын жасау.
РАСПЛАСТАТЬ сов. кого-что I. (разре-
вать пластами) тилмелеп кесиу, тилип
кеспелеу, катламлап кесиу; ~ рыбу ба-
лыкты тилип кеспелеу; 2. жайыу, жазыу;
~ крылья канагларды жайы9.
РАСПЛАСТАТЬСЯ сов. жайылыу, жазы-
лыу, жазылып жатыу; ~ на земле жер
бетинде жазылып жатыу.
РАСПЛАСТЫВАТЬ несов. см. расплас-
тать.
РАСПЛАСТЫВАТЬСЯ несов. см. распла-
статься.
РАСПЛАТ||А ж. 1. телеу, дадыны телеу,
хакысын телеу; ~а по счетам счётлар бойын-
ша телеу; 2. перен. (возмездие, кара) еш
алыу, кек алыу; наступил час ~ы еш
алыу уакты жетти.
РАСПЛАТИТЬСЯ сов. 1. с кем и без доп.
(уплатить) есапласыу, телеп цутылыу,
телеп кутылысыу; ~ с долгами карыз-
ларды телеп кутылысыу; 2. с кем, за что,
перен. (отомстить) еш алыу, кек алыу;
~ с врагами душпаннаи еш алыу; 3. за что,
перен. (понести наказание) жаза алыу,
жазасын тартыу, сазайын тартыу.
РАСПЛАЧИВАТЬСЯ несов. см. распла-
титься.
РАСПЛЕСКАТЬ сов. что шайыу, шай-
цап тегиу, шайып тегиу- ~
РАСПЛЕСКАТЬСЯ сов. шайылыу, шайып
тегилиу, шайцап тегилиу.
РАС ПЛ ЁСКИВАТЬ«есов. см. расплескать.
РАСПЛЁСКИВАТЬСЯ несов. см. распле-
скаться.
РАСПЛЕСНУТЬ сов. и однокр. что шай-
кап т«гиу, шайып тегиу.
РАСПЛЕСТИ сов. что тарцатыу, ер имин
тарцатыу, еримди жаздырыу, цамытыу;
~ косу бурымды тарцатыу.
РАСПЛЕСТИСЬ сов. тарцатылыу, ери-
ми тарцалыу, еримди жаздырылыу, ца-
мытылы^.
РАСПЛЕТАНИЕ с. ерими тарцалыу,тар-
катылыу, жаздырылыу.
РАСПЛЕТАТЬ несов. см. расплести.
РАСППЕТАТЬСЯ несов. см. расплестись.
РАСПЛОДИТЬ сов. 1. кого кебейтиу,
есириу, туудырып есириу, тукымын
жайы-v; 2. перен. кебейиу, кебейип ке-
тиу.
РАСПЛОДИТЬСЯ сов. 1. кебейиу, есий,
тууып есиу, тукымы жайылыу; 2. перен.
кебейиу, кебейип кетиу.
РАСПЛЫВАТЬСЯ несов. см. расплыться.
РАСПЛЫВЧАТОСТЬ ж. 1. (неотчётли-
вость) анык емеслик, гунгиртлик; ~ линий
сызыктын анык емеслиги; 2. перен. (неопре-
делённость) гумилжилик, айкын емеслик.
РАСПЛЫВЧАТЫМИ прил. I. анык емес,
гуцгирт; ~е линии аиык емес сызыклар;
2. перен. (неопределённый) гумилжи, айцын
емес; — й ответ гумилжи жууап.
РАСПЛ||Б1ТЬСЯ сов. 1. (растечься)
жайылыу, жайылып кетиу, таралыу;
черийла ~ылйсь по бумаге сыя ка»азга
жайылды; 2. перен. разг, (растолстеть)
семириу, семирип кетиу; <> его лицо
~ ылбсь в улыбке оныц бети кули шырай-
даи жайылынкырады.
РАСПЛЮЩИВАТЬ несов. см. расплю-
щить.
РАСПЛЮЩИТЬ сов. 1. что (сделать пло-
ским) жалпайтыу, жалпак етиу, урып жал-
пайгыу; ~ шляпку гвоздя мыйыктын
басын урып жалпайтыу; 2. кого-что (разда-
вить) женшиу, езиу, шагыу.
РАСПОЗНАВАЕМЫМИ I. прич. от распо-
знавать; 2. прил. аныцлауга болатугын,
билиуге болатугын, таныу<а болату,ын;
~е признаки билиуге болатугын белгилер.
РАСПОЗНАВАТЬ несов. см. распознать.
РАСПОЗНАТЬ сов. 1. кого-что (опре-
делить, узнать) аныцлау, билиу, таныу;
2. что, прост, (разгадать, выведать) билип
алыу, тусинип алыу; ~ чьи-л. намерения
биреудиц нийетин билип алыу.
РАСПОЛАГАТЬ I несов. см. располо-
жить.
РАСПОЛАГАТЬ н несое. 1. кем-чем
(иметь в своём распоряжении) бар болыу
ийе болыу, карауында болыу, ыктыярында
болыу; он ~ет большими деньгами ол
акшага бай; ~ть свободным временем
бос уакты бар болыу; ~йте мной мен сизин
ыцтыярыцыздаболаман; 2. к чему (настраи-
вать) езине тартыу, хоуеслендириу, хэуе-
син келтириу; обстановка ~ет к работе
жагдай иске хэуеслендиреди.
РАСПОЛАГАТЬСЯ несов. см. располо-
житься.
РАСПОЛАГАЮЩИМИ 1. прич. от распо-
лагать 11; 2. прил. (внушающий симпатию)
езине тартыушы, хэуесин келтириуши;
~ая внешность езине тартыушы сыртцы
керииис.
РАСПОЛЗАТЬСЯ несов. см. расползтись.
РАСПОЛ31|ТЙСЬ сов. 1. (о насекомых,
пресмыкающихся) ерип тарау, ерип тара-
лып кетиу; 2. разг, (разорваться) жыр-
тылыу, ыдырап жыртылыу, ыдырап тозыу,
сузилиу, айырылыу, тозыу; рубашка ~лась
кейлек ыдырап тозды; 3. перен. разг, (рас-
течься) жайылып кетиу; пятно ~ лось по ска-
терти дац дастурцанныц бетине жайылып
кетти.
РАСПОЛНЕТЬ сов. семириу, толысыу,
жууаныу.
РАСПОЛОЖЁННОЕ с. 1. (размещение)
орналастырыу, жайгастырыу, жайласты-
рыу, жайластырып цойыу; орналасыу,
жайласыу; ~е войск по квартирам эскер-
лердиц квартираларга орпаласыуы; 2. жай-
ласыу, орналасыу, орналасатугын жери,
турган орыны, турган жери; ~е ме-
бели в комнате белмеде мебельлердин
орналасыуы; ~е сада бактыи, орны; в ме-
стах ~я войск эскерлердиц турган жерин
де; ~е на местности орынларга жайласты-
рыу; 3. (симпатия) цэуеслеииу, хэуес бо-
лыу, кеуил кетиу, ысыц кериу, жацын
кериниу; чувствовать к кому-л. би-
— 863 —
РАС
реуге кеули кетиу; искать чьего-л. -~я
биреудиц хэуес болыуын излеу; 4. (на-
строение) мейил, кейип, кеуил; быть в хо-
рошем ~и духа жаксы кейипте болыу;
5. (склонность, наклонность) мейиллилик,
мейилленгенлик.
РАСПОЛОЖЕННЫЙ 1. прич. от распо-
ложить; 2. прил. (питающий симпатию)
Хэуесли, хэуес болтан, кеули кеткен,
ысык керетугын; он всегда был ~ ко мне
ол мени мудамы ысык керетугын еди;
3. прил. (склонный к чему-л.) мейилли,
нийетли, ыкласлы; я ие ~ сегодня ехать
мен бугин кетиудиц нийетинде емес-
пен.
РАСПОЛОЖИТЬ сов. 1. что (разместить)
орналастырыу, жайгастырыу, жайласты-
рыу; белистириу; ~ слова по алфавиту
сезлерди алфавит бойынша орналастырыу;
~ рисунки в тексте сууретлерди тексте
орынлы-орнына койыу; 2. кого, к кому-чему
(построить) кеулин аударыу, нэзерин
аударыу, тартыу; ~ кого-л. в свою пользу
биреуди ез пайдасына тартыу; к себе
ез тэрепине тартыу.
РАСПОЛОЖИ ЦТЬСЯ сов. орналасыу,
жайласыу, жайгасыу; мы ~лись у ручья
бизлер булак бойына орналастык; ~ться
на ночлег коныуга орналасыу; ~ться
лагерем лагерь болып жайласыу.
РАСПОРКА ж. тирек, тирепберди.
РАСПОРОТЬ сов. что тигисин сетиу,
тигисин сегиу; ~ платье кейлектин. тигисин
сетиу.
РАСПОРОТЬСЯ сое. тигиси сетилиу,
тигиси сегилиг, тигиси кетиу.
РАСПОРЯДИТЕЛЬ м. баскарыушы,
менгериуши.
РАСПОРЯДИТЕЛЬНИЦА женск. от рас-
порядитель.
РАСПОРЯДИТЕЛЬНОСТЬ ж. баскарыу-
шылык, менгериушилик.
РАСПОРЯДЙТЕЛ ЬНЫ|| И прил. баскара
билету! ын; быть ~м баскара билиу.
РАСПОРЯДЙ ЦТЬСЯ сов. 1. о чём и с не-
опр. (приказать) буйырыу, буйрык етиу;
-~тесь, чтобы приготовили комнату ежире-
ни таярлау!а буйырыцыз; 2. чем (организо-
вать) баскарыу, менгериу; 3. чем (найти
применение) жумсау; ~ться отпущенными
суммами берилген каржыныц суммасын
жумсау.
РАСПОРЯДЦОК м. тэртип, коде, реже;
правила внутреннего ~ка ишки тэртип
режелерн; ~ок дня кун тэртиби.
РАСПОРЯЖАТЬСЯ несов. 1. см. рас-
порядиться; 2. чем и с неопр. (управлять,
хозяйничать) баскарыу, менгериу, хо-
жайыилык етиу, буйырыу; ~, как у себя
дома ез уйиндегидей хожайынлык етиу.
РАСПОРЯЖЁНИЦЕ с. 1. (действие)
буйырыу, буйрык бериу; 2. (постановле-
ние, приказ) буйрык; официальное ~е
расмий буйрык; до особого ~я айрыкша
буйрык болганга шекем; отдать ~е буй-
рык бериу; получить ~е буйрык алыу;
<> в ~е кого-л. биреудиц карау ына, биреудиц
ыктыярына; предоставить в -~е кого-л.
биреудиц карамагына бериу; быть в ~и
кого-л. биреудиц карауында болыу; иметь
в своём ~и ез карауында ийе болыу.
РАСПОЯСАТЬСЯ сов. 1. (снять с себя
пояс) белбеуин шешиу, белбеуи шешилиу;
2. перен. разг, жууенсиз кетиу, аса кетиу.
РАСПОЯСЫВАТЬСЯ несов. см. распоя-
саться.
РАСПРАВЦА ж. жаза, катты жаза, катты
жазалау; кровавая ~а кан тегиспели жаза;
учинить ~у жаза бериу; творить суд и ~у
1) уст. судлау хэм жазалау; 2) перен.
исти зорлык пенен алып барыу; ко-
роткая ~а бирден керилген шара, басы-
-кезине карамай бирден шара кериу.
РАСПРАВИТЬ соа. что 1. дузетиу, жазыу,
дузиулеу, тегислеу; складки жыирыгын
жазыу; ~ морщины иа лбу мацлайдын
жыйрыгын жазыу; 2. жазыу, кериу, тегис-
леу, жаздырыу; ~ спину арканы жазыу,
бой жазыу; ~ крылья 1) канат кериу;
2) перен. жигерли хэрекет етиу, укыплы-
лыгын керсетиу.
РАСПРАВИТЬСЯ 1 сов. (разгладиться)
дузиулениу, жазылыу, тегислениу.
РАСПРАВЦИТЬСЯ п сов. с кем (нака-
зать) жазасын бериу, жаза бериу, азаплау,
сазайын бериу; я с ним ~люсь! мен оныц
сазайын беремен!
РАСПРАВЛЯТЬ несов. см. расправить.
РАСПРАВЛЯТЬСЯ I несов. см. распра-
виться I.
РАСПРАВЛЯТЬСЯ II несов. см. распра-
виться II.
РАСПРЕДЕЛЕНИЕ с. белиу, белис-
тириу, улестириу; белистирилиу, улес-
тирилиу, белиниу; — доходов в колхозах
колхозларда доход белистириу.
РАСПРЕДЕЛИТЕЛЬ м. 1. (тот, кто
распределяет) белистириу ши, улести-
риуши; 2. (прибор) белистирип турыушы
эсбап, ретлеп турыушы эсбап.
РАСПРЕДЕЛИТЕЛЬНЫЙ прил. белис-
тиретугын, белистирип туратугын, улес-
тиретугыи; пункт белистиретугын
пункт; ~ щит белистиретугын щит.
РАСПРЕДЕЛИТЬ сов. кого-что белиу,
белистирип бериу, белистириу, улести-
риу; часы занятий окыу саатларыи
белистириу; время уакытты белип
койыу; рабочих по участкам рабочий-
ларды участкаларга белиу.
РАСПРЕДЕЛИТЬСЯ сов. белистирилиу,
белиниу, улестирилиу; по группам
группаларга белиниу.
РАСПРЕДЕЛЯТЬ несов. см. распреде-
лить.
РАСПРЕДЕЛЯТЬСЯ несов. см. распре-
делиться.
РАСПРОБОВАТЬ сов. что, разг, жеп
кериу, дэмин татыу, мазасын бнлиу.
РАСПРОДАВАТЬ несов. см. распродать.
РАСПРОДАЖА ж. сатыу, белип сатыу,
сатып тамамлау, сатып болыу; дешёвая ~
товаров товарларды арзан сатыу.
РАСПРОДАТЬ сов. кого-что сатыу, белив
сатыу, сатып тамамлау, сатып болыу.
РАСПРОСТЕРЕТЬ сов. 1. что (раски-
нуть) жайыу, жазыу, ашыу; ~ крылья
канат жайыу; 2. что, на кого-что, перен.
РАС
— 864 —
(распространить) таратыу, жайыу; ~ своё
влияние езинин тэсирин таратыу.
РАСПРОСТЦЕРЁТЬСЯ сов. 1. (раски-
нуться) жайылып жатыу; широко пёр-
лись поля и леса атызлар хэм тогайлар
кец жайылып жатыр; 2. перен. (распро-
страниться) таралыу, жайылыу.
РАСПРОСТЁРТЫ||Й 1. прич. от распро-
стереть; 2. прил. ашылган, жайылган,
жазылган; <> встретить с ~ми объятиями
кушак ашып кутип алыу.
РАСПРОСТИРАТЬ несов. см. распро-
стереть.
РАСПРОСТИРАТЬСЯ несов. см. рас-
простереться.
РАСПРОСТИТЬСЯ сов. 1. с кем-чем и без
доп. (попрощаться) хошласыу, хош айты-
сыу; 2. с чем, перен. (лишиться чего-л.)
айрылыу, айра тусиу.
РАСПРОСТРАНЕНИЕ с. 1. таратыу,
жайыу, ен жайдырыу; ~ опыта передови-
ков алдыцгылардыц тэжирийбесин ен жай-
дырыу; 2. кецейтилиу, кецейиу, ен жайыу,
ей жайдырылыу; ~ просвещения билим-
лендириудиц ен жайыуы; 3. толыу, тара-
лыу, жайылыу; ~ холода сууыктыц тара-
лыуы; получить большое ~ кецнен ен
жайыу, кецнен таралыу.
РАСПРОСТРАНЕННОСТЬ ж. таралган-
лык, жайылгаилыц.
РАСПРОСТРАНЁННЫЙ 1. прич. от
распространить; 2. прил. таралган, жайыл-
гаи; широко ~ое мнение кец таралган
пикир; ~ое предложение грам. кецей-
тилген гоп.
РАСПРОСТРАНИТЕЛЬ м. таратыушы.
РАСПРОСТРАНИТЕЛЬНИЦА женск. от
распространитель.
РАСПРОСТРАНИЦТЬ сов. что 1. (сде-
лать обширнее) кецейтиу, улкейтиу;
2. (расширить) кецейтиу, таратыу, жайыу;
~ть своё влияние езиниц тэскрин кецнен
таратыу; 3. таратыу, жайыу, жа-
рыялау, ен жайдырыу; ~ть известие хабар
таратыу; ~ть опыт передовиков произ-
водства ендиристиц алдыцгыларыныц та-
жирийбесии ен жайдырыу; ~ть слух мыс-
-мыс хабар таратыу; 4. ацкытыу, муцки-
тиу; цветы ~ли аромат гуллер хош ийисин
ацкытты; 5. (продать, раздать) таратыу,
таратыл болыу, сатып болыу; ~ть бро-
шюру брошюраларды таратып болыу.
РАСПРОСТРАНИ ЦТЬСЯ сов. 1. (сде-
латься обширнее) кецейиу, улкейиу;
2. (стать доступным, известным) тара-
лыу, жайылыу, жарыя болыу; известие
быстро ~лось хабар тез таралды; 3. ац-
кыу, мункиу; запах цветов -~лся по саду
багда гуллердиц ийиси муцкиди.
РАСПРОСТРАНЯТЬ несов. см. распро-
странить.
РАСПРОСТРАНИЦТЬСЯ несов. см. рас-
пространиться; это ~ется на всех бул
хэммеге тийисли, буны хэмме мойынлауы
тийис.
РАСПРОЩАТЬСЯ несов. см. распро-
ститься.
РАСПРЫСКИВАТЕЛЬ м. себиуши, бур-
киуши, бурккиш.
РАСПРЯ ж. жэнжел, талас, керис.
РАСПРЯГАТЬ несов. см. распрячь.
РАСПРЯЖКА ж. разг, тууарыу, боса-
тыу.
РАСПРЯМИТЬ сов. что 1. (выровнять)
дузиулеу, дузетиу, туурылау; 2. жа-
зыу, кайкайтыу; ~ спину жауырынды
жазыу.
РАСПРЯМИ ЦТЬСЯ сов. 1. дузиулениу,
дузетилиу, туурыланыу; проволока ~лась
сым дузиуленди; 2. (выпрямиться) жазы-
лыу, кайкайыу.
РАСПРЯМЛЯТЬ несов. см. распрямить.
РАСПРЯМЛЯТЬСЯ несов. см. распря-
миться.
РАСПРЯЧЬ сов. кого-что тууарыу, бо-
сатыу; ~ лошадей атларды тууарыу.
РАСПУГАТЬ сов. кого-что коркытыу,
коркытып цашырыу, уРкитиУ-
РАСПУГИВАТЬ несов. см. распугать.
РАСПУСКАНИЕ с. 1. ашылыу, гуллеу;
буртиклеу; ~ цветов гуллердиц ашылыуы;
2. ериу, еритилиу; ~ краски в воде бояу-
дыц сууда ериуи; 3. (вязаных вещей) сети-
лиу, тарцау; 4. (распространение слухов
и т. п.) таратыу, жайыу, таркатыу.
РАСПУСКАТЬ несов. см. распустить.
РАСПУСКАТЬСЯ несов. см. распу-
ститься.
РАСПУСТИТЬ сое. 1. кого-что (отпус-
тить) таратыу, таркатыу, дагытыу, жибе-
риу; ~ учеников на каникулы окыушы-
ларды каникулга жибериу; ~ собравших-
ся жыйналганларды таркатып жибериу;
2. что (расформировать, ликвидировать)
дагытыу, таратыу; комиссию комиссия-
ны дагытыу; 3. что (ослабить) босастырыу,
босацлатыу, босатыу, жаздырыу; ~ вож-
жи дизгинди босатыу; ~ пояс белбеуди
босатыу; 4. что (развернуть) жазыу, ашыу,
жайыу, жаздырыу; ~ знамёна байраклар-
ды жазыу; ~ паруса желцомды жаздырыу;
5. что таркатыу; ~ чулок чулокты тарка-
тыу; 6. что (волосы и т. п.) таратыу, жазды-
рыу, жаздырып жибериу; 7. что (распра-
вить) ашыу, жазыу, жайыу, кериу;
крылья канат жайыу; 8. что, в чём (раство-
рить) еритиу; 9. кого-что (ослабить дис-
циплину) ез басына жибериу, ез билдн-
гине жибериу, тэртипсизликке жол койыу,
тэртипти босацлатыу; 10. что, разг, (рас-
пространить) таратыу, жайыу, тарцатыу;
~ слух сез таратыу, мыс-мыс таратыу.
РАСПУСТИ ЦТЬСЯ сов. 1. (о почках,
цветах) ашылыу, гуллеу; буртиклеу;
2. разг, (развязаться, ослабнуть) босасыу,
жаздырылыу; пояс ~лся белбеу босасты;
3. (о волосах) таратылыу, жаздырылыу;
4. (стать недисциплинированным) ез
басына кетиу, ез билдигине кетиу, тэр-
типсизлениу; ученики ~лись окыушылар
ез билдигине кетти; 5. (раствориться)
ериу, еритилиу.
РАСПУТАТЬ сов. I. что шатысын жаз-
дырыу, жазыу, туйинин шешиу; ~ ве-
рёвку жиптиц туйинин шешиу; 2. кого-что
(освободить от пут) тусауын шешиу,
курсауын шешиу; 3. что, перен. шатагын
ашыу, тексерип билиу, аныклау, аныгына
— 865 —
РАС
жетиу; ~ сложный вопрос кыйын мэселени
аныцлау.
РАСПУТАТЬСЯ сое. 1. шатысы жаз-
дырылыу, жазылыу, таркатылыу, шеши-
лиу; узел ~лся туйин шешилди, туйиншик
шешилди; 2. (освободиться от пут) ту-
сауы шешилиу, цурсауы шешилиу; 3. пе-
рен. разг, шатагы ашылыу, тексерилип
билиниу, аныцланыу, аиыгына жетилиу;
дело ~лось мэселе аиыгына жетилди;
4. с кем-чем и без доп., перен. разг, тыныш
болыу, тыныу, кутылыу, калас болыу;
~ться с долгами карызлардан кутылыу.
РАСПУТИЦА ж. жолсызлыд, батиак
жол; весенняя ~ бэхэрги батиак жол;
осенняя ~ гузги жолсызлык.
РАСПУТНИК м. бузык, харамы адам.
РАСПУТНИЦА женск. от распутник.
РАСПУТНИЧАТЬ несов. бузыкшылык
етиу, харамылык жолга тусиу.
РАСПУтНЦЫЙ прил. бузык, харамы;
~ое поведение бузык цылуа.
РАСПУТСТВО с. бузыдлык, бузыкшы-
лык, харамылык, дарамышылык-
РАСПУТЫВАТЬ несов. см. распутать. I
РАСПУТЫВАТЬСЯ несов. см. распу-
таться.
РАСПУТЬЕ с. дэрбент, жол дэрбенти,
жоллардыц кесискен жери; быть на ~
не ислерин билмеу, ал-сал болыу.
РАСПУХАНИЕ с. исик, исинну; ~ желёз
мед. безлердиц исиги.
РАСПУХАТЬ несов. см. распухнуть.
РАСПУХ"НУТЬ сов. 1. (вздуться) исиу,
исип кетиу, гумпийип шыгыу; рука ~ла
кол исип кетти; 2. перен. разг, (чрезмер-
но увеличиться) дампайыу, кемпейиу,
жууаныу.
РАСПУЩЕННОСТЬ ж. 1. (недисципли-
нированность) тэртипсизлик, бийбастак-
лыц; 2. (безнравственность) бузыдлык, бу-
зыкшылык, харамылык-
РАСПУЩЕННЫ|| Й 1. прич. от распус-
тить; 2. прил. (развёрнутый) жазылган,
ашылган, жаздырылган; 3. прил. (недисцип-
линированный) тэртипсиз, бийбастак; ~е
дети тэртипсиз балалар; 4. прил. (безнрав-
ственный) бузылган, бузыклыкка берил-
ген, бузык, харамы.
РАСПЫЛЕНИЕ с. 1. тозацгытыу, бур-
кип шашыратыу, буркиу, шацлатыу; то-
зацгыу, шацгытыу, шашырау, буркилип
шашырау; ~ удобрений тегинниц шац-
гытыуы; 2. перен. пытыратыу, дагытыу;
пытыратылыу, дагыу, белшекленип ке-
тиу; ~ сил кушлердиц пытыралып кетиуи.
РАСПЫЛЕННОСТЬ ж. пытыранкылык,
шашылыцкылык; ~ сил кушлердиц пыты-
рацдылыгы. .
РАСПЫЛЁННЫЙ 1. прич. от распы-
лить; 2. прил. пытырацды, шашылыцкы.
РАСПЫЛЙТЕЛЬ м. бурккиш, шацлат-
дыш (эсбап).
РАСПЫЛИТЬ сов. что 1. тозацгытыу,
буркип шашыратыу, буркиу, шацлатыу;
2. перен. пытыратыу, дагытыу; ~ силы
кушлерди пытыратыу.
РАСПЫЛИТЬСЯ сов. 1. (обратиться
в пыль) тозацгыу; шац болып кетерилиу;
55 русско-каракалпакский сл.
2. перен. (рассеяться, рассредоточиться)
пытырау, дагыу, пытыратылыу, тарау.
РАСПЫЛЯТЬ несов. см. распылить.
РАСПЫЛЯТЬСЯ несов. см. распылить-
ся.
РАСПЯЛИВАТЬ несов. см. распялить.
РАСПЯЛИТЬ сов. что керип созыу, ке-
рип жазыу; ~ кожу терини керип жазыу.
РАСПЯТИЕ с. 1. (действие) цол-аягын
керип шегелеу; 2. (изображение) распятие
(Исаныц цол-аяеын керип шегеленген сыяц-
лы крест).
РАСПЯТЬ сое. кого кол-аягын керип
шегелеу.
РАССАДЦА ж. нэл, нэлше; капустная
~а капуста нэлшеси.
РАССАДИТЬ сов. 1. кого отыргызыу; ~ по
местам орынлы-орнына отыргызыу; 2. ко-
го (посадить отдельно) белек-белек отыр-
гызыу, дара-дара отыргызыу; озорни-
ков тентеклерди дара-дара отыргызыу;
3. что (растения) кеширип тигиу, кеши-
рип сийрекситип тигиу, кеширип егиу.
РАССАДКА ж. сийрек отыргызыу, сий-
реклеп тигиу, кеширип егиу; ~ деревьев
агашларды кеширип егиу.
РАССАДНИК м. 1. (питомник) иэлхана,
нэлшехана; ~ цветов гуллердиц нэлше-
ханасы; 2. перен. (источник, средоточие)
булац, дерек, шыккан жери, таралган же-
ри; ~ заразы жуцпалы кеселдиц таралган
жери.
РАССАЖИВАТЬ несов. см. рассадить.
РАССАЖИВАТЬСЯ несов. см. рассесть-
ся •
РАССАСЫВАНИЕ с. кайтыу; ~ опухоли
исиктиц цайтыуы.
РАССАСЫВАТЬСЯ несое. см. рассосать-
ся.
РАССВЕРЛИВАТЬ несов. см. рассвер-
лить.
РАССВЕРЛИТЬ сов. что, в чём кецей-
тиу, тесиу; ~ дыру тесик тесиу, тесиктн
кецейтиу.
РАССВЕЦСТЙ сов. тац атыу, тац afa-
рыу; уже ~лб тац атыпты.
РАССВЕТ м. сэхэр, тац, тацныц атыуы,
тац азан; на ~е тац азанда; с ~ом тац
атыу менен; до ~а тац атцанша, тац ат-
цаиеа шекем.
РАССВЕТАТЬ несов. см. расснестй.
РАССВИРЕПЕТЬ сое. цэхэрленну, ашыу-
ланыу.
РАССЕДЛАТЬ сое. кого ерин алыу; ~
лошадь аттыц ерин алыу.
РАССЁДЛЫВАТЬ несов. см. расседлать.
РАССЕИВАНИЕ с. 1. себиу, егиу, ша-
шып таслау; ~ семян туцым себиу; 2. та-
ралыу, жайылыу; ~ звуков сеслердиц та-
ралыуы.
РАССЕИВАТЬ несов. см. рассеять.
РАССЕИВАТЬСЯ несов. см. рассеяться.
РАССЕКАТЬ несов. см. рассечь.
РАССЕКРЕТИТЬ сов. кого-что жасыр-
мау, жасырмайтуеын етиу.
РАССЕКРЕЧИВАТЬ несов. см. рассек-
ретить.
РАССЕЛЕНИЕ с. 1. кеширип цоныслан-
дырыу, кеширип орналастырыу; кеширип
РАС
— 866 —
цонысландырылыу, кеширип орналасты-
рылыу; ~ по берегам рек дэрья бойлары-
на кеширип цонысландырыу; 2. (порознь)
айырым-айырым жерлестириу, айырым-
-айырым конысландырыу; айырым-айырым
конысланыу, айырым-айырым отырыу.
РАССЕЛИНА ж. жер жарыгы, жарыл-
ган жер, улкен жарыц; ~ горы таудыц
улкен жарыгы.
РАССЕЛЙТЬ сов. кого-что 1. (разме-
стить) кеширип конысландырыу, кеши-
рип орналастырыу; 2. (поселить порознь)
айырым-айырым конысландырыу, айы-
рым-айырым жерлестириу.
РАСС ЕЛ ЙТ ЬСЯ сов. 1. (разместиться)
кеширип конысландырылыу, кеширип ор-
наластырылыу; 2. (поселиться порознь)
айырым-айырым конысланыу, айырым-айы-
рым отырыу.
РАССЕЛЯТЬ несов. см. расселить.
РАССЕЛЯТЬСЯ несов. см. расселиться.
РАССЕРДЙТЬ сов. кого ашыуландырыу,
цэцэрин келтириу, ашыуын келтириу, ги-
жиндириу.
РАССЕРДИТЬСЯ сов. на кого-что и без
доп. ашыуланыу, цэхэри келиу, ашыуы
келиу, гижиниу; ~ не иа шутку растай
ашыуы келиу.
РАССЕ ||СТЬСЯ сов. 1. отырыу, жайласып
отырыу, жай тасып отырыу; ~сться по ме-
стам орны-орнына жай'асып отырыу;
2. прост, (сесть развалясь) талтайып оты-
рыу, жайласып отырып алыу.
РАССЕЧЁНИЕ с. жарыу, кесиу, кеси-
сиу.
РАССЁЧЬ сов. 1. кого-что (разрубить)
шабыу, шауып таслау, кыйып таслау,
жарыу, айырыу; 2. что (поранить) жарыу,
жарып алыу; ~ губу еринди жаралау.
РАССЁЯНИЕ с. физ. жайылыу, таралыу;
~ звука сестиц таралыуы; ~ света нурдыц
таралыуы, жацтыныц таралыуы.
РАССЕЯННО нареч. алацлык пенен, шала-
райлыц пенен; умытшацлыц пенен, албы-
раран турде.
РАССЕЯННОСТЬ ж. 1. (невниматель-
ность) алацлык, шалагайлыц; умытшац-
лык; 2. (разбросанность) пытыраццылыц.
РАССЁЯН|гНЫЙ 1. прич. от рассеять;
2. прил. (невнимательный) алац, шалагай,
алагадалыц; умытшак, умытшацлыц, ал-
бырак; он очень ~ ол кутэ шала1ай; ~ный
челонёк алагада адам; 3. прил. (редкий)
шашау..., пытырацкы, пытырап кеткен, сий-
рек отырган; ~ное население шашау отыр-
ран елат, пытыраццы жайласцан халыц;
4. прил. физ. жайылыццы, таралган, жайы-
лып уяц тускен; ~ный свет жайылып
уяц тускен нур.
РАССЁЯТЬ сов. 1. что (посеять) себиу,
егиу, шашып таслау; ~ семена туцымды
себиу; 2. кого-что (разогнать) таратыу,
пытыратыу, цууып таратыу, дагытыу; ~
неприятельскую кавалерию душпанныц ат-
лы эскерлерин цууып таратыу; 3. что,
перен. (устранить) болдырмау, таслау;
~ подозрения гуманланыуды таслау;
4. что, физ. жайыу, таратып пэсецлетиу; ~
энергию цууатты таратып пэсецлетиу.
РАССЁЯ ЦТЬСЯ сов. 1. (разойтись) тар-
цау, тарцасыу, жайылыу; туман -~лся
думай тарцады; 2. (разбежаться) тарцау,
тарцалыу, пытырау, дагыу; колонна не-
приятеля ~лась душпанныц колоннасы
дагыды; 3. перен. (исчезнуть) кетерилиу,
жоц болыу, жок болып кетиу; неприятное
впечатление ~лось жагымсыз тэсир жоц
болды; 4. перен. (развлечься) кеуил ашыу,
кеуил кетериу, шер тарцатыу, кумар
тарцатыу; ему нужно ~ться оган кеуил
кетериу керек.
РАССКАЗ м. 1. гурриц, гурриц етиу, ай-
тып бериу, сейлеп бериу; ~ очевидца ез
кези менен керген кисиниц гурриц етиун;
прервать чей-л. ~ биреудиц гуррицин бе-
лип таслау; 2. (произведение) гурриц, эц-
гиме.
РАССКАЗАТЬ сов. что, о чём гуррин
етиу, айтып бериу, сейлеп бериу.
РАССКАЗЧИК м. гурриц етиуши, айтып
бериуши, сейлеп бериуши, эцгимеши, гур-
рицши.
РАССКАЗЧИЦА женск. от рассказчик.
РАССКАЗЫ ВАТЬ несов. см. рассказать:
он не мастер ~ть ол гурриц етиуге шебер
емес; <> ~й сказки! ертек айтцандай бол-
дыц э!
РАССЛАБИЦТЬ сов. 1. кого-что цэлсиз-
летиу, хэлсиретиу, эззилеу; саусатыу; бо-
лезнь его совсем ~ла кесел оны кутэ цэл-
сиретги; 2. что жумсартыу, жаздырыу,
босатыу; ~ть мышцы булшыц етлерин
жумсартыу.
РАССЛАБЛЕННОСТЬ ж. цэлсиреуши-
лик, эззилеушилик, димары цурыушылыц,
дицкеси цурыушылыц.
РАССЛАБЛЕННЫЙ 1. прич. от рас-
слабить; 2. прил. хэлсирегеи, эззилеген,
димары цурыран, дицкеси цурыган.
РАССЛАБЛЯТЬ несов. см. расслабить.
РАССЛАИВАТЬ несов. см. расслойть.
РАССЛАИВАТЬСЯ несов. см. расслойть-
ся.
РАССЛЕДОВАНИЕ с. 1. (рассмотрение,
изучение) тексериу, тексеристириу, изерт-
лестириу, барластырыу, тергеу; ~ вопро-
са мэселени тексеристириу; 2. юр. (след-
ствие) тергеу, тергеу жургизиу; тексериу,
тексериспе; ~ дела ис тергеуи; провести
~ тергеу алып барыу, тергеу жургизиу.
РАССЛЕДОВАТЬ сов. и несов. что 1. (ис-
следовать, изучить) тексериу, тергеу, тер-
геу жургизиу, тексерип кериу; 2. юр. (про-
извести следствие) тергеу, тергеу журги-
зиу, тергеу алып барыу, тексериу.
РАССЛОЕНИЕ с. 1. (действие) цатлам-
ларга айырыу, цатламларра белиу; цат-
ламларга айырылыу, цатламларра бели-
ниу; ~ пбчвы геол, жердиц цатламларра
белиниуи; 2. перен. цатламларра белиниу.
РАССЛОЙТЬ сов. что 1. (разделить на
слои) цатламларра айырыу, цатламларра
белиу; 2. перен. цатламларра белиу.
РАССЛОЙТЬСЯ сов. 1. (разделиться на
слои) цатламларра айырылыу, катламлар-
га белиниу; 2. перен. цатламларра белиниу.
РАССЛЫШАТЬ сов. кого-что жацсы еси-
тиу, аныц еситиу.
— 867 —
РАС
РАССМАТРИВАНИЕ с. кезден еткериу,
царау, карап шытыу, керип шытыу, тек-
сериу.
РАССМАТРИВАТЬ несов. 1. см. рас-
смотреть; 2. кого-что (считать, расцени-
шь) санау, есаплау, карау, бадалау.
РАССМЕШИТЬ сое. кого-что кулдириу,
кулкини келтириу.
РАССМЕЯТЬСЯ сов. кулисиу, кулисип
жибериу; громко ~ катты кулисиу.
РАССМОТРЕН ИЦЕ с. кезден еткериу,
царау, карап шытыу, керип шытыу, тек-
серип шытыу, тексериу; представить что-л.
на ~е бир нгрсени керип шытыуга бериу;
Ф при ближайшем ~и мэнисине тусинип
царатанда.
РАССМОТРЕТЬ сов. 1. кого-что (уви-
Ит, различить) серлеу, кериу, ацгарыу,
байцау; в темноте было трудно ~ его ли-
цо царацгыда оныц жузин ацгарыу кы-
йын болды; 2. кого-что (разглядеть) кериу,
керип шыгыу, карау, карап шыгыу, кез-
ден еткериу; ~ предмет в микроскоп затты
викроскоп аркалы керип шыгыу; 3. что
(обсудить, изучить) барластырып керну,
додалау, карау, карап шыгыу, керип шы-
tbiv, тексериу; ~ заявление арзаиы карап
шытыу, арзаны тексериу; ~ дело юр. исти
дарау.
РАССОВАТЬ сов. что тыккышлау, ты-
тьш цойыу, тыгыстырыу; ~ бумаги по ящи-
кам цатазларды дэр ящикке тыгыстырыу.
РАССОВЫВАТЬ несов. см. рассовать.
РАССОЛ м. дузлык, шеребе, дузлы суу;
огуречный ~ дузланган кыярдыц сууы.
РАССОЛЬНИК м. рассольник (ишине
Адаштсн цыяр тууралсан геш ямаса
балык, сорпасы).
РАССОРИТЬ сов. кого, с кем урыстырыу,
кейпстириу.
РАССОРИТЬСЯ сов. с кем и без доп.
урысыу, кейисиу, урысып калыу, кейисии
далыу.
РАССОРТИРОВАТЬ сов. кого-что сорт-
jav, сортка белиу, сортларга айырыу.
РАССОРТИРОВЫВАТЬ несов. см. рас-
сортировать.
РАССОСА ЦТЬСЯ сов. тартылыу, кай-
тыу; бпухоль ~лась исик кайтты.
РАССОХЦНУТЬСЯ сов. куурау, куурап
айырылыу, кеуип калыу, кеуип саусау;
бочка ~лась бочка кеуип саусады.
РАССПРАШИВАТЬ несов. см. расспро-
сить.
РАССПРОСИТЬ сов. кого-что, о чём со-
растырыу, сорап билиу, сорастырып билиу,
тексерип copay, тергестирип copay.
РАССПРОСЦЫ только мн. сорасыу,
сорастырыу, сорастырып билиу, тексерип
copay, тергестирип copay; отвечать на
~ы тергестирип берилген сорауларга
жу\ап бериу; надоедать с ~амн кар
юрсени сорастырып бийзар етиу.
РАССРЕДОТОЧИВАТЬ несов. см. рас-
средоточить.
РАССРЕДОТОЧИВАТЬСЯ несов. см. рас-
средоточиться.
РАССРЕДОТОЧИТЬ сов. что, воен, орна-
ластырыу, орынлы-орнына жайластырыу;
~ войска эскерлерди орынлы-орнына жай-
ластырыу.
РАССРЕДОТОЧИТЬСЯ сов. воен, орна-
ласыу, орынлы-орнында турыу, орынлы-
-орнына койылыу?.
РАССРОЧКЦА ж. муддетти созыу, муд-
детти узайтыу; платить в ~у муддетлерге
белип телеу; купить что-л, в ~у бир нэр-
сени ацшасын муддетлерге белип теле^
шэрти менен сатып алыу.
РАССТАВАНИЦЕ с. айырылысыу, ажы-
расыу, белинисиу; при ~и айырылысцан
уацытта.
РАССТАВАТЬСЯ несов. см. расстаться.
РАССТАВИТЬ сое. 1. кого-что (поста-
вить, разместить) жайластырып цойыу,
жайгастырып цойыу, цойып шыгыу, цойыс-
тырып шыгыу; ~ книги иа полке китап-
ларды полкага жайластырып цойыу; ~ ча-
совых часовойларды цойып шыгыу; ~ кап-
каны цацпанларды цурып шыгыу; 2. что
(раздвинуть) арасын ашыу, араларын ашып
цойыу; ~ ноги аяцтыц араларын ашыу;
~ ножки циркуля циркульдиц аяцшаларыи
ашып цойыу; 3- что, разг, (расширить)
кецейтиу, кецитиу; улкейтиу; ~ воротник
рубахи кейлектиц жагасын кецейтиу.
РАССТАВЛЯТЬ несов. см. расставить.
РАССТАН ОВКЦА ж. 1. (действие) жай-
ластырып цойыу, орынлы-орнына цойыу,
цойып шыгыу, цойыстырып шыгыу; ~а
книг китапларды цойыстырып шыгыу;
~а сил кушлерди жайластырып цойыу;
2. (порядок размещения) орынлы-орнына
цойыу, жайластырыу, орналастырыу,
тэртипке келтириу; ~а знаков препина-
ния иркилис белгилерин орынлы-орны-
на цойыу; 3. (пауза) иркилиу, иркилис
жасау; тыныс; читать с ~ой тынып-
-тынып оцыу; говорить с ~он сез арасын
узип сейлеу.
РАССТАТЬСЯ сов. 1. с кем-чем айыры-
лыу, кетиу, белек кетиу, айра тусиу,
айырылысыу, ажырасыу, белинисиу; ~
с друзьями дослар меиен айырылысыу,
дослардан белек кетиу; 2. с чем, перен.
(отказаться от чего-л.) цайтыу, таслау,
цойып кетиу, цол узиу; ~ с мыслью
о чём-л. пикиринен цайтыу.
РАССТЁГИВАТЬ несов. см. расстегнуть.
РАССТЁГИВАТЬСЯ несов. см. расстег-
нуться.
РАССТЕГНУТЬ сов. что ашыу, шешиу,
жаздырыу; ~ пальто пальтоныц сэдебин
жаздырыу; ~ воротник жаганы ашыу.
РАССТЕГНУТЬСЯ сов. ашылыу, ше-
шилиу, жаздырылыу.
РАССТЕЛЙТЬ сов. прост, см. разостлать.
РАССТИЛАТЬ несов. см. разостлать.
РАССТИЛАЦТЬСЯ несов. 1. см. разо-
стлаться; 2. (простираться) жазылып ке-
тиу, созылып кетиу, жайылып керинип ту-
рыу; 3. жазылыу, каплап кетиу, теселип
турыу; дым ~ется по земле тутин жер
бетин каплап турды.
РАССТОЯНИЦЕ с. 1. аралык, ара; ~е
между двумя городами еки каланыц ара-
лыгы; дальность ~я араныц кашыклыгы;
иа ~и пятй километров бес километр
55*
РАС
— 868 —
аралыцта; на ~и выстрела жетерлик ара-
лыцта; на некотором ~и азгана аралыцта;
2. перен. (различие, несходство) айырма,
парк, усаспаушылыц, езгешелик, езге-
рис; держать кого-л. на ~и биреу менен
жакын цатнасыцта болмау.
РАССТРАИВАТЬ несов. см. расстроить.
РАССТРАИВАТЬСЯ несов. см. расстро-
иться.
РАССТРЕЛ м. 1. (действие) атыу; 2.
(казнь) атып елтириу, атыу жазасы; при-
говорить к ~у атыута х,уким етиу.
РАССТРЕЛИВАТЬ несов. см. расстре-
лять.
РАССТРЕЛЯТЬ сов. 1. кого атыу га
цуким етиу, атыу жазасын бериу; 2. что
(израсходовать при стрельбе) атып болыу,
атып тамамлау, атып тууесиу; ~ все пат-
роны оцлардыц хэммесин атып тамамлау.
РАССТРОЕННЫ || Й 1. прич. от рас-
строить; 2. прил. ыдыраган, ыдыратылгаи,
бузылган, былгастырылган; ~е войска
протйвника душпанныц ыдыраган эскерле-
ри; 3. прил. булдирилген, зыян келген,
булинген; ~е дела булдирилген ис;
4. прил. бузылган, бийтацатланган, на-
шарланган; ~е нервы бузылган нервлер;
5. прил. (о музыкальном инструменте)
бузылган, сазланбаган, бузык; 6. прил.
(огорчённый, опечаленный) ренжиген, ка-
па, цапаланган, кейпи бузылган; у него
<~й вид онын. тури ренжиген; ои ходит
~й ол капа болып жур.
РАССТРОЙЦТь сое. 1. что (привести
в беспорядок) ыдыратыу, былгастырыу,
бузыу; ~ть ряды протйвника душпанныц
цатарын бузыу; 2. что булдириу, зыян
келтириу, зэлел бериу; ~ть чьи-л. дела
биреудиц исине зыян келтириу; 3. что
(нарушить) бузыу, иске астырмау, узи-
лиске тусириу; болдырмау; келистирмеу;
~ть планы планларды бузыу; ~ть свадь-
бу келин тусириу тойын бузыу; 4. что бу-
зыу, кесент болыу; ~ть здоровье ден саулы-
гына кесент келтириу; 5. что (музыкальный
инструмент) бузыу, саздан айырыу; ~ть
дутар дутарды саздан айырыу; 6. кого-что
(огорчить) ренжитиу, капа етиу, цапалаи-
дырыу, кейпин бузыу; эта весть ~ла его
бул хабар оны капаландырды.
РАССТРОИЦТЬСЯ сов. 1. (стать бес-
порядочным) ыдырау, былгасыу, бузылыу;
колонна ~лась колонна былгасты; 2. (по-
нести ущерб) зыян келтирилиу, зэлелге
ушырау, сэтсиз болыу; его дела ~лись
онын. иси сэтсиз болды; 3. зыян тийгизилиу,
бузылыу, теменлеу; его здоровье ~лось
онын. ден саулыгы бузылды; 4. (нарушить-
ся) бузылыу, келиспей калыу, иске аспай
калыу, узилиске тусиу; его планы ~лись
оныц планлары иске аспай калды; поезд-
ка ~лась женеп кетиу келиспей калды;
5. (о музыкальном инструменте) бузылыу,
саздан шыгыу; 6. (огорчиться) ренжиу,
цапаланыу, кейпи кашыу.
РАССТРОЙСТВО с. 1. (беспорядочность)
ыдыраушылыц, былгасыушылыц, албырау-
шылык; 2. (неблагополучие) зыян келиуши-
лик, зэлелге ушыраушылыц, сэтсизлик,
их дела пришлй н полное ~ олардыц иси
толык сотсизликке ушырады; 3. (заболе-
вание) кеселлениушилик, теменлеушилик,
бузылыушылык", нервное ~ нерв бузылыу-
шылыгы; 4. разг, (огорчение) ренжиуши-
лик, кейпи болма^шылыц, капалык; цэзи
цашыушылыц; прийти в ~ цэзи ка-
шыу.
РАССТУПАТЬСЯ несов. см. рассту-
пйться.
РАССТУПЙЦТЬСЯ сов. белиниу, бели-
нип жол бериу; толпа ~лась кепшилик
белинип жол берди; скалы ~лись тас-
лар жарылып кетти.
РАССУДИТЕЛЬНОСТЬ ж. ацыллылыц,
ойлап ислеушилик, пемлилик.
РАССУДИТЕ^ ЬНЫЙ прил. ацыллы, ой-
лап ислейтугын, пэмли.
РАССУДЙ ||ТЬ сов. 1. кого-что арата
тусиу, терелик етиу, шешиу, талцылау;
~ть спор таласты талкылау, тартысты
талцылау; 2. (обдумать, решить) ойланып
кериу, ацыл жууыртыу, ацылга салыу,
жуумацца келиу.
РАССУД^ОК м. ацыл, пэм, ес, ой; быть
в полном ~ке толыц пэмли болыу; поте-
рять ~ок ацылын жойытыу, есинен айы-
рылыу.
РАССУДОЧНЫЙ прил. пэмли, есн бар.
РАССУЖДАТЬ несов. 1. (мыслить) ой-
лау, ойлап кериу, пикир айтыу, пикир
керсетиу; 2. о чём айтыу, сейлеу, сейлесиу,
гэп етиу, гуррицлесиу.
РАССУЖДЁНИ ||Е с. 1. ойлау, ойлап
кериу, пикир керсетиу, пикир айтыу;
правильное ~е дурыс пикир; 2. мн. рас-
суждения (высказывания, разговоры) эцги-
ме, гурриц, айтыу, билдириу; пускаться
в ~я эцгимеге кирисиу; без ~й цар-
сыласпастан.
РАССЧЙТАННЦЫЙ 1. прич. от рассчи-
тать; 2. прил. (умышленный) биле тура
исленген, билцастан исленген; ~ая гру-
бость билцастан исленген турпайылыц;
3. прил. (предназначенный) арналган,
нэзерде тутылган; ~ый на массового
читателя кепшилик оцыушыга арнал-
ган.
рассчитАцть сов. 1. что (произвести
подсчёт) есаплау, есапца алыу, есаплап
шыгарыу; ~ть стоимость чего-л. бир нэр-
сениц бахасын есаплап шыгарыу; 2. что,
перен. (учесть) нэзерде тутыу; 3. что,
разг, (решить) шешиу, нэтийже шыгарыу,
царарга келиу; ~й сам, что лучше цай-
сысыныц жацсы екенин езиц ойлап кер;
4. кого (уволить) орнынан алыу, азат етиу,
шыгарыу, жумыстан босатыу, истен боса-
тыу; 5. кого-что, воен., спорт, санау,
есапца алыу.
РАССЧИТАЦТЬСЯ сов. 1. с кем-чем и
без доп. (уплатить) есапласыу, телеу, цу-
тылысыу; 2. с кем, разг, (поквитаться)
есапласыу, кек алыу, еш алыу; я ещё
с тобой ~юсь! мен еле сениц менен есап-
ласаман!; 3. воен., спорт, санап шыгылыу,
есаплап шыгылыу; ~ться по порядку но-
меров номерлер тэртиби бойынша есаплап
шыгылыу.
— 869 —
РАС
РАССЧЙТЫВАЦТЬ несов. 1. см. рассчи-
тать; 2. на что и с неопр. (надеяться,
предполагать) исениу, ннйетлениу, умит
етиу, шамалау; ~ть иа чью-л. помощь
биреудиц жэрдеминен умит етиу; ~ть
на своих друзей ез досларына исениу; он
~л сделать это на следующий день ол
буны келеси куни ислеп цойыуга шама-
лады; 3. на кого (полагаться) исениу, исе-
нип арцайын болыу; не ~йте на него
оган исенип аркайын болмацыз.
РАССЧЙТЫВАТЬСЯ несов. 1. см. рас-
считаться; 2. за кого-что (нести ответст-
венность) жууап бериу, жазасын тартыу.
РАССЫЛАТЬ несов. см. разослать.
РАССЫЛКА ж. таратыу, таратып жибе-
риу.
РАССЫЛ ЬНЦЫЙ прил. 1. жиберилету-
гын кагазлар жазылатугын; ~ая книга
жиберилетугын кагазлар жазылатугын ки-
тап; 2. в знач. сущ. м. рассыльный и ж.
рассыльная хат тасыушы.
РАССЫПАТЬ сов. 1. что (просыпать)
тегиу, шашыу; ~ крупу жармаиы тегиу;
2. что салыу, толтырыу; ~ муку ио мешкам
унды цапшыцларга салыу; 3. кого-что, воен.
таратыу, таратып жибериу, пытыратып
жибериу.
РАССЫПАТЬ несов. см. рассыпать.
РАССЫ ПАЦТЬСЯ сов. 1. (просыпаться)
тегилиу, шашылыу; ыдырау; мука ~лась
ун тегилди; 2. (развалиться) белеклении
кетиу, белек-белек болыу; 3. (разойтись,
разбрестись) тумлы-тусда таралыу, пыты-
рап кетиу; охотники ~лись по лесу ацшы-
лар тогайда тумлы-тусда таралып кетти;
4. перен. разг, (распасться, разрушиться)
жарылыу, цыйрау, бузылып цулау; 5.
(о волосах) тусиу, сийрексиу, тегилиу;
~ться в похналах дошаметлеи мадтап
сейлеу.
РАССЫПАТЬСЯ несов. см. рассыпаться.
РАССЫ ПН || б Й прил. тегилме, дара, да-
на; даналап сатылатугын; ~ые папиросы
даналап сатылатугын папирослар; ~6й
строй воен, жайылган строй.
РАССЫП ЧАТ ЦЫЙ прил. езилгиш, унта-
лып кететугын, унталгыш; ~ая картошка
езилгиш картошка.
РАССЫХАТЬСЯ несов. см. рассохнуться.
РАСТАЛКИВАТЬ несов. см. растол-
кать.
РАСТАПЛИВАНИЕ I с. (печи) жагыу,
кыздырыу.
РАСТАПЛИВАНИЕ II с. еретиу, кайна-
тыу; ~ воска мумды еритиу.
РАСТАПЛИВАТЬ I несов. см. расто-
пить I.
РАСТАПЛИВАТЬ II несов. см. расто-
пить II.
РАСТАПЛИВАТЬСЯ I несов. см. расто-
питься I.
РАСТАПЛИВАТЬСЯ II несов. см. расто-
питься II.
РАСТАПТЫВАТЬ несов. см. растоптать.
РАСТАСКАТЬ сов. что, разг. 1. (унести,
утащить) алып кетиу, белии-белип алып
кетиу; 2. (разобрать) бузып алып кетиу,
белеклеп алып кетиу.
РАСТАСКИВАТЬ несов. см. растаскать
и растащйть.
РАСТАЧИВАТЬ несов. см. расточить I.
РАСТАЩЙТЬ сов. 1. что (растаскать)
алып кетиу, белип-белип алып кети^,
бир-бирлеп алып кетиу; 2. кого (разнять)
арашалау, бирин-биринен айырыу.
растАяцть сов. 1. ериу, ерип болыу;
снег ~л дар ериди; 2. перен. (исчезнуть)
жод болып кетиу, керинбей кетиу, билин-
бей кетиу; еситилмей далыу; звуки ~ли
сеслер еситилмей калды; 3. от чего и без
доп., перен. (прийти в умиление) жумса-
рыу, рейимли болыу, кеули ериу.
РАСТВОР I м. 1. ара, аралыц; ~ цирку-
ля циркуль аяцшаларыныц аралыгы;
2. (отверстие) ашылган ара, еки жацца
ашылган аралыц; широкий ~ окна тере-
зениц еки жацца ашылган кец аралы-
гы.
РАСТВОР II м. еритинди, еритпе; ~ мар-
ганца марганец еритпеси; насыщенный ~
цойыу еритинди; слабый ~ суйыд еритпе;
водный ~ суулы еритпе.
РАСТВОРЕНИЕ с. еритиу, ериу; ~ со-
ли н воде дуздыц сууда ериуи.
РАСТВОРИМОСТЬ ж. ерийтугынлыц,
ериушнлик.
РАСТВОРЙМЫЦЙ прил. ерийтугын,
еритиуге болатугын; ~е нещества ерий-
тугын затлар.
РАСТВОРИТЕЛЬ м. еритиуши, еритиу-
ши суйыцлыц.
РАСТВОРЙТЬ I сов. что (раскрыть)
ашыу; ~ окно эйнекти ашыу.
РАСТВОРЙТЬ II сов. что 1. еритиу;
~ сахар в нодё цантты сууда еритиу; 2.
(замесить) дарыу, царыстырыу, ийлеу;
~ тесто дамыр нйлеу.
РАСТВОРИ ЦТЬСЯ I сое. (раскрыться)
ашылыу, ашылып кетиу; дверь ~лась есик
ашылып кетти.
РАСТВОРЙЦТЬСЯ II сов. 1. ериу, ерити-
лиу; щёлок ~лся в воде силти сууда ери-
ди, силти сууда ерип кетти; 2. перен. (поте-
ряться, исчезнуть) керинбей кетиу, жод
болып кетиу; еситилмей кетиу (о звуках).
РАСТВОРЯЕМОСТЬ ж. см. раствори-
мость.
РАСТВОРЯТЬ I несов. см. растворить I.
РАСТВОРЯТЬ II несов. см. растнорйть II.
РАСТВОРЯТЬСЯ I несов. см. раство-
риться I.
РАСТВОРЯТЬСЯ II несов. см. раство-
риться II.
РАСТЕКАТЬСЯ несов. см. растечься.
РАСТЕНИЕ с. есимлик; однолетнее~ бир
жыллык есимлик; многолетнее ~ кеп
жыллык есимлик.
РАСТЕНИЕВОДСТВО с. 1. (отрасль
сельского хозяйства) егиншилик, есимлик
есириушилик; 2. (наука) растениеводство
(есимлик есириу ^акцындасы илим).
РАСТЕНИЕВОДЧЕСКИЙ прил. есимлик
есириу..., есимлик..., есимлик есирету-
гын.
РАСТЦЕРЁТЬ сов. 1. что (размельчить)
унтау, ууалап майдалау; ууалау, ысыу;
~ерёть краску бояуды майдалау; 2. что
РАС
— 870 —
(размазать) майлау, жагыу, сыбау, ысыу;
он ~ёр грязь по лицу ол бетине ылай жак-
ты; 3. кого-что, чем ысыу, ыскылау, ууа-
лау, уукалау; ~ерёть больное место ауыр-
ган жерин ууалау; ~ерёть кого-л. спир-
том 6upeijdu спирт пенен ысыу; <ф- ~ерёть
в порошок кого-л. биреуди дегенине кенди-
риу.
РАСТЕРЕТЬСЯ сов. 1. (обратиться в по-
рошок) унталыу, у^аланыл майдаланыу,
ууаланыу; 2. чем (натереть себя) сур-
тиниу, ыскыланыу.
РАСТЕРЗАНИЕ с. жулцылау, жулкылап
жеу, тарткылау, туткилеп таслау; от-
дать кого-что-л. иа ~ еш алыуга бериу.
РАСТЕРЗАННЫЙ 1. прич. от растер-
зать; 2. прил. жулцыланып калган, ерим-
-ерим болган; 3. прил. перен. жасынан
таланган, кекиреги кайтып калган.
РАСТЕРЗАЦТЬ сов. кого-что 1. (разо-
рвать) жулкылау, жулкылап жеу, тартыу,
туткилеу, туткилеп таслау; волки ~ли
ягнёнка каскырлар козыны туткилеп тас-
лады; 2. разг, (привести в беспорядок,
растрепать) былгастырыу, былыцтырыу;
3. перен. (измучить) кыйнау, азап шек-
тириу, капаландырыу.
РАСТЕРЯННОСТЬ ж. албыраганлык,
саскалаклаганлыц, албыраушылык, сас-
калаклаушылык, хэулигиушилик.
РАСТЕРЯННЫЙ 1. прич. от растерять;
2. прил. (беспомощный, смущённый) албы-
раган, саскан, саскалаклаган, хэуликкен;
~ вид албыраган тур.
РАСТЕРЯ ЦТЬ сое. кого-что 1. (поте-
рять) жогалтыу, жойытыу, жойытып алыу;
2. перен. (лишиться) айрылыу, айрылып
Калыу; он ~л всех товарищей ол барлык
жолдасларынан айырылып калды.
РАСТЕРЯ ||Т ЬСЯ сов. 1. (потеряться)
жогалыу, жойытылыу; все нёщи ~лись
барлык затлар жойытылды; 2. перен.
албырау, сасып калыу, саскалаклау, хэу-
лигип калыу; ~ться от неожйданности
тосаттан болган жагдайга албырап ка-
лыу.
РАСТЁМ ЬСЯ сов. 1. (о жидкости) агыу,
агып кетиу; 2. (образовать кляксы, подтё-
ки) жайылыу, жайылып кетиу.
РАСТЦЙ несов. 1, есиу; улкейиу; дети
~ут балалар улкейип атыр; дуб ~ёт
медленно емен эстен еседи; 2. (проводить
детство, ранние годы) есиу, жасау; он рос
в деревне ол ауылда ести; 3. перен. (уве-
личиваться, развиваться) есиу, рауажла-
ныу; ~ёт лагерь мйра парахатшылы к лагери
еспекте; 4. (совершенствоваться) жетилиу,
есиу; 5. (произрастать) кегериу, шыгыу,
есиу.
РАСТИРАНИЕ с. 1. (измельчение) ууа-
лап майдалау уудалап майдалау; 2. (мас-
саж) ууалау, уукалау, ысыу, ыскылау’.
РАСТИРАТЬ несов. см. растереть.
РАСТИРАТЬСЯ несов. см. растереться.
РАСТИТЕЛЬНОСТЬ ж. 1. есимлик,
есимликлер; 2. (волосы) шаш (на голове);
тук (на лице, на теле).
РАСТЙТЕЛ ЬНЦЫЙ прил. 1. есимлик...,
есимликтен болган; есимликтен исленген;
~ая пища есимликтен исленген аукат,
кектен исленген аукат; ~ое масло есим-
лик майы; 2. есиу...; ~ый процесс есиу
процесси.
РАСТЙТЬ несов. 1. кого (воспитывать)
есириу, тэрбиялау; ~ детей балаларды
тэрбиялау; 2. что (разводить, выращи-
вать) есириу, ершитиу; ~ цветы гуллер-
ди есириу; 3. кого-что, перен. жетилдн-
риу, есириу.
РАСТЛЕВАТЬ несов. см. растлить.
РАСТЛЕНИЕ с. 1. (изнасилование) зор-
лау, жас кызга баскыншылык етиу; 2.
перен. (упадок нравов) бузыдлык, хара-
мылык, хуждансызлык етиу.
РАСТЛЕННЫЙ 1. прич. от растлить;
2. прил. бузык, бузылган, харамы.
РАСТЛИТЕЛЬ м. 1. зорлаушы, жас
кызга зорлык етиуши; 2. перен. бузыц,
харамы.
РАСТЛЙТЬ сов. кого 1. (изнасиловать)
зорлау, жас кызга зорлыц етиу; 2. кого-
-что, перен. бузыу, бузык жолга са-
лыу.
РАСТОЛКАТЬ сов. кого, разг. 1. (напр.
толпу) хэр жакка ийтериу, хэр жакка
ийтермелеу; 2. (разбудить) жулкылап тур-
гызыУ, жулкылап оятыу, туртип оятыу.
РАСТОЛКОВАТЬ сов. что, кому тусин-
дириу, ацлатыу, уьындырыу.
РАСТОЛКОВЫВАТЬ несов. см. растол-
ковать.
РАСТОЛОЧЬ сов. что туйиу, унтау,
женшиу, майдалау; ~ перец бурышты
унтау.
РАСТОЛСТЕТЬ сов. семириу, жууаныу,
ТОЛ bIF ысыу.
РАСТОПЙТЬ I сов. что жагыу, тутан-
дырыу, алыстырыу, цыздырыу, ысытыу,
жандырыу; ~ печь печьти цыздырыу.
РАСТОПЙТЬ II сов. что куйдириу,
еритиу; ~ масло майды еритиу.
РАСТОПИТЬСЯ I сов. жагылыу, тута-
ныу, алысы^, цызыу, ысыу, жаныу; печь
— лась печь цызды.
РАСТОПИТЬСЯ П сов. куйдирилиу,
ериу; сало ~лось тоцмай ериди.
РАСТОПКА ж. 1. (действие) жагыу,
тутандырыу, алыстырыу, жандырыу; 2.
собир. разг, (щепки и т. п.) тамызык-
РАСТОПЛЯТЬ несов. см. растопить I.
РАСТОПТАТЬ сов. кого-что баскылау,
тепкилеу, басдылап таслау.
РАСТОПЫРИВАТЬ несов. см. растопы-
рить.
РАСТОПЫРИТЬ сов. что, разг, кериу,
тарбайтыу, керип жайыу; ~ пальцы бар-
мадларын тарбайтыу.
РАСТОРГАТЬ несов. см. расторгнуть.
РАСТОРГНУТЬ сов. что бузыу, кушин
жойытгырыу, бийкар етиу; ~ дбгонбр
договорды бузыу; ~ брак некени бузыу.
РАСТОРЖЕНИЕ с. бузыу, кушин жойыт-
тырыу, бийкар етиу; ~ договора договорды
бузыу; ~ брака некениц бузылыуы.
РАСТОРМОШЙТЬ сов. кого-что, разг.
1. (разбудить) жулдылап оятыу, тартцы-
лап оятыу; 2. перен. (расшевелить) коз-
гау, хэрекетке келтириу.
— 871 —
РАС
РАСТОРОПНОСТЬ ж. шакканлык, тез-
лик, шалтлык, зийреклик.
РАСТОРОПНЫЙ прил. шаццан, тез,
шалт, зийрек; ~ парень шаккан жигит.
РАСТОЧАТЬ несов. что 1. (безрассудно
тратить) женсиз сарп етиу, женсиз
жумсау, исрап етиу; ~ деньги пулды жен-
сиз сарп етип койыу; 2. перен. артыкмаш
кетиу, асырып жибериу, керегинен артыд
етиу; ~ похвалы артыкмаш мацтап жибе-
риу; ~ время уакытгы боска еткериу.
РАСТОЧИТЕЛЬ м. женсиз сарп етиуши,
текпе, исрапшы.
РАСТОЧИТЕЛЬНИЦА женск. от расто-
читель.
РАСТОЧИТЕЛЬНОСТЬ ж. текпелик,
исрапшылык, женсиз сарп етиушилик.
РАСТОЧИТЕЛЬНЫЙ прил. текпе, ис-
рапшыл, исрап етиуши, женсиз сарп ете-
тугын; ~ человек исрапшыл адам.
РАСТОЧИТЕЛЬСТВО с. см. расточи-
тельность.
РАСТОЧЙТЬ I сов. что, тех. жонып
кецейтиу, жонып ойыу; ~ отнёрстне тесик-
тн жонып кецейтиу.
РАСТОЧЙТЬ II сов. см. расточать 1.
РАСТОЧКА ж. тех, жоныу, жонып ке-
цейтиу, жонып ойыу; ~ подшипников под-
шипниклерди жоныу.
РАСТР м. полигр. растр (цандай бир
тегисликтиц устине белгили бир тэртип-
те сызылган сызыцлар системасы).
РАСТРАВЙТЬ сов. 1. что (вызвать раз-
дражение) азыктырыу, азыдтырып жибе-
риу; ~ раиу жараны азыктырып жибе-
риу; 2. кого-что, перен. дэртти козгау, дэрт
салыу; ~ сердце журекке дэрт салыу;
3. что, полигр. кетериу, ойыу (кислота
менен).
РАСТРАВЛЯТЬ несов. см. растранйть.
РАСТРАНЖИРИТЬ сов. что, разг, жен-
сиз исрап етиу, женсиз сарп етиу, орынсыз
жумсау; у деньги пулды женсиз исрап етиу.
РАСТРАТ||А ж. 1. (действие) сарп етиу,
орынсыз жумсау, орынсыз каржы етиу,
исрап етиу; ~а сил кушлердн сарп етиу;
~а времени уакытты орынсыз сарп етиу;
2. ацша жеп койыу, орынсыз жок етиу,
растрат; совершить ~у растрат ислеу,
растрат етиу.
РАСТРАТИТЬ сов. что 1. (истратить)
сарп етиу, орынсыз жумсау, исрап етиу;
~ в-се деньги барлык акшаларды сарп
етиу; 2. (совершить растрату) акша жеп
койыу, орынсыз жок етиу, растрат етиу;
3. перен. (утратить) орынсыз жумсау,
саклай алмау, жойылтыу; ~ здоровье ден
саулыгын жойылтыу.
РАСТРАТЧИК м. акша жеп цойыушы,
растрат етиуши.
РАСТРАТЧИЦА женск. от растратчик.
РАСТРАЧИВАТЬ несов. см. растратить.
РАСТРЕВОЖИ ||ТЬ сов. 1. кого-что ти-
йиу, тынышсызландырыу, тынышын алыу,
биймаза етиу, эуере-сарсан. етиу; ~ть
муранёйник кумырыска уясын козгау; это
известие меня ~ло бул хабар мени эуере-
-сарсац етти; 2. что коздырыу, ойнатыу,
асцындырыу; ~ть рану жараны коздырыу.
РАСТРЕВОЖИТЬСЯ сов. разг, козгалыу,
тынышсызланыу, мазасы кетиу, эуере-
-сарсац болыныу.
РАСТРЕЗВОНИТЬ сов. что и без доп.,
разг, жарыялау, дэммеге билдириу, дэм-
меге мэлим егиу.
РАСТРЁПА м. и ж. прост, салак, элбе-
-дэлбе, паспанда.
РАСТРЁПАННЦЫЙ 1. прич. от растре-
пать; 2. прил. уйпа-жуйпалаган, уйпа-
ланган, ерим-ерим болган; ~ые волосы
уйпа-жуйпа болган шаш; 3. прил. тозган,
генерген, шашылып жаткан; ~ая тетрадь
тозган дэптер.
РАСТРЕПАТЬ сов. 1. кого-что уйпа-
-жуйпа етиу, уйпалау, ерим-ерим етиу;
2. что тоздырыу, тоздырып таслау, ге-
нертип таслау, шашыу; ~ кнйгу китапты
тоздырып таслау; 3. что тутиу, сабау, та-
ран тазалау; ~ шерсть жунди тутиу.
РАСТРЕПАТЬСЯ сов. 1. (напр. о воло-
сах) уйпа-жуйпа болыу, уйпаланыу, ерим-
-ерим болыу; 2. (о книге, тетради и т. п.)
тозыу, генерну, жыртылыу, шашылып жа-
тыу.
РАСТРЁСКАЦТЬСЯ сов. жарылыу, жа-
рылып кетиу; кожа на руках ~лась кол-
дьщ териси жарылып кетти.
РАСТРЕСКИВАТЬСЯ несов. см. рас-
трескаться.
РАСТРОГАННО нареч. кеуили босап,
рейими келип, аяган турде.
РАСТРОГАТЬ сов. кого, чем рейимин
келтириу, аяныш туудырыу; ~ до слёз
кезден жас шыккан дай етип рейн мин кел-
тириу.
РАСТРОГАТЬСЯ сов. тэсирлениу, кеуили
босасыу, рейими келиу, аяныш пайда бо-
лыу; до слёз кезден жас шыккаидай
етип рейими кел ну.
РАСТРУБ м. ауыз, кец ауыз; сапоги
с ~ами конышы кец етик; ~ фагота фаго-
та ныц аузы.
РАСТРУБИТЬ сов. что, о чём и без доп.,
разг, жарыялау, хэммеге айтыу, хэммеге
мэлим етиу, хэммеге айтып шыгыу.
РАСТ РЯС || ТЙ сов. 1. что (раскидать)
шашыу, жайып таслау; ~тй сено для про-
сушки пишенди кептириу ушын жайып
таслау; 2. безл. кого-что силкип шаршатыу,
силикпесин шыгарыу; в дороге его ~ло
жол онын силикпесин шыгарды; 3. кого,
прост, (разбудить) силкип оятыу, жул-
кылап оятыу.
РАСТЯГИВАНИЕ с. созыу, тартыу, ке-
риу; созылыу, тартылыу.
РАСТЯГИВАТЬ несов. см. растянуть.
РАСТЯГИВАТЬСЯ несов. см. растя-
нуться.
РАСТЯЖЕНИЕ с. 1. (действие) созылыу,
тартылыу; созыу, тартыу; 2. мед. созылып
зыянланыу, снцири тартылыу; ~ снязок
бууынлардыц созылып зыянланыуы.
РАСТЯЖИМОСТЬ ж. 1. созылыушы-
лыц, тартылыушылыд; 2. перен. дэр цыйлы
мэнилилик, турлише тусинилетугынлыц;
понятия тусиниктиц дор турли мэнилиги.
РАСТЯЖИМ ЦЫЙ прил. 1. (такой, ко-
торый можно растянуть) тартыуга бола-
РАС
— 872 —
тугын, созыуFa болатугын; 2. перен. х,эр
цыйлы мэнилн, х,эр цыйлы тусиниу-
ге болатугын, турлише тусинилетугын;
~ое понятие хэр цыйлы мэнили тусиник.
РАСТЯНУТОСТЬ ж. шубалаццылыц,
узацца созылыушылыц, созыльщцылыц;
~ рассказа гуррицниц узацца созылыушы-
лыгы.
РАСТЯНУТЫЙ 1. прич. от растянуть;
2. прил. (длинный, вытянутый) тартылган,
созылган; 3. прил. перен. шубалаццы, ул-
кен, созылыццы.
РАСТЯНУТЬ сое. что 1. (увеличить
в объёме) созыу, тартыу, тартып созыу;
кийип кецейтиу; ~ сырую кожу цам тери-
ни тартып созыу; 2. созып узайтыу,
созылдырыу; ~ резину резинаны созып
узайтыу; 3. (повредить) созылыу, созып
алыу, созып ауыртыу; ~ связки бууынлар-
ды созып ауыртыу; 4. (разостлать) узынына
жайыу; ~ ковёр на полу гилемди полдын.
устине узынына жайыу; 5. перен. созыу,
узайтыу, узацца созыу; ~ доклад докладты
узацца созыу; ~ удовольствие рэхэтшилик-
ти узацца созыу.
РАСТЯНУ ЦТЬСЯ сое. 1. (раздаться
в длину или в ширину) созылыу, тартылыу,
керили^; кожа ~лась тери созылды;
2. (стать менее упругим) созылып узайыу,
созылыу; 3. созылыу, созылып ауырыу;
связки ~лись бууынлар созылып ауырып
кетти; 4. перен. созылыу, узацца созылыу;
рассказ слишком ~лся гурриц артыцмаш
узацца созылды; 5. разг, созылып жатыу,
созылыу; ~ться на диване диванда созы-
лып жатыу; 6. узынына созылыу, узыннан
шубай болыу; лыжники ~лись цепочкой
лыжашылар узынына шубай болып дизи-
листи; 7. разг, (упасть) жалп етип цулау,
жыгылыу; ~ться во весь рост узын бойына
созылып жыгылыу.
РАСТЯПА м. и ж. разг, адкау, сада,
ацсыз.
РАСФАСОВАННЫЙ 1. прич. от расфа-
совать; 2. прил. елшенип белинген, елше-
нип оралган, елшенип таярланган, белип
оралган; ~ое масло елшенип таярланган
май.
РАСФАСОВАТЬ сов. что елшеп орау,
елшеп таярлау, белип орау; ~ чай чайды
елшеп орау.
РАСФАСОВКА ж. елшеп орау, елшеп
таярлау.
РАСФАСОВЩИК м. елшеп ораушы, ел-
шеп таярлаушы, белип орап таярлаушы.
РАСФАСОВЩИЦА женск. от расфасов-
щик.
РАСФАСОВЫВАТЬ несов. см. расфасо-
вать.
РАСФОРМИРОВАНИЕ с. таратыу, тара-
тып жибериу; ~ воинской части эскери
белимниц таратылыуы.
РАСФОРМИРОВАТЬ сов. кого-что тара-
тыу, таратып жибериу; ~ полк полкты
таратып жибериу.
РАСФОРМИРОВЫВАТЬ несов. см. рас-
формировать.
РАСФРАНТИТЬСЯ сов. разг, жасаныу,
салланыу, сыпайы кийиниу.
РАСФРАНЧЁННЫЙ прил. разг, жаса-
нып кийинген, салланып кийинген, сыпайы
кийинген.
РАСХАЖИВАТЬ несов. эстен журиу,
арман-берман журиу; ~ взад и вперёд
арман-берман журиу; ~ по комнате бел-
мениц ишинде арман-берман журиу.
РАСХВАЛИВАТЬ несов. см. расхвалить.
РАСХВАЛЙТЬ сов. кого-что мацтау,
тэриплеу; ~ до небес мацтап аспанга
шыгарыу.
РАСХВАСТАТЬСЯ сов. мацтаны^, езин-
-ези мацтау.
РАСХВАТАТЬ сов. кого-что, разг. 1. (ра-
зобрать) тез алып питкериу, алысып кетиу;
2. (раскупить) сатып алып кетиу, сатып
алысып кетиу.
РАСХВАТЫВАТЬ несов. см. расхва-
тать.
РАСХВОРАТЬСЯ сов. разг, цатты кесел
болыу, ауырып цалыу, бийтап болыу;
~ не на шутку анау-мынау емес цатты
ауырып цалыу.
РАСХИТИТЕЛЬ м, талан-тараж етиуши,
урлаушы, урлап жоц етиуши.
РАСХИТИТЕЛЬНИЦА женск. от расхи-
титель.
РАСХИТИТЬ сов. что талан-тараж
етиу, урлау, урлап жоц етиу.
РАСХИЩАТЬ несов. см. расхитить.
РАСХИЩЕНИЕ с. талан-тараж етиу^
урлау, урлап жоц етиу.
РАСХЛЕБАТЬ сов. что, прост, был-
гасыц исти дузетиу, туйинин шешиу,
аныгына жетиу.
РАСХЛЁБЫВАЦТЬ несов. см. расхлебать;
заварил кашу, теперь сам и ~й исти был-
гастырдыц, енди езиц жазасын тарт.
РАСХЛЯБАННОСТЬ ж. разг. 1. (не-
твёрдость, шаткость) сылбырлыц; 2. (не-
дисциплинированность) салацлыц, босац-
лыц, бийпаруалыц, тэртипсизлик.
РАСХЛЯ БАНН ЦЫЙ 1. прил. (расшатан-
ный) босаган, цаусаган, сылцылдаган; ~ые
вагоны цаусаган вагонлар; 2. прил. (нетвёр-
дый, шатающийся) сылбыр; ~ая походка
сылбыр журис; 3. прил. перен. (недисципли-
нированный) салац, босац, бийпаруа, бий-
тэртип; ~ый человек бийтэртип адам,
салац адам.
РАСХНЫКАТЬСЯ сов. разг, цыдцылдау,
жыламсырау.
РАСХОД м. 1. (действие) цэрежет етиу,
сарп етиу, жумсау, шыгын етиу; ~ денег
ацша жумсау; 2. (затрата, издержки)
расход, шыцтасын, шыгын, цэрежет; ~ы
производства ендирис шыгынлары; до-
рожные ~ы жол цэрежетлери; карманные
~ы майда шыгынлар; покрыть ~ы шыгын-
ларды етеу; 3. (потребление) сарп болыу,
жумсалыу; ~ топлива жумсалган отын;
4. бухг, расход, шыгыс, шыцтасын; приход
и ~ кирис хэм шыгыс; списать что-л.
в ~ бир нэрсени шыцтасынга жазыу;
ввести кого-л. в ~ биреуди шыгынга
ушыратыу.
’ РАСХОДИТЬСЯ I сов. разг. 1. (взад
и вперёд) ары-бери журе бериу; 2. (втя-
нуться в ходьбу) журиуге уйренип кетиу,
— 873 —
РАС
журиуге шыньиып кетиу; 3. перен. (раз-
бушеваться) кызып кетиу, ашыуы кайнау,
есирип кетиу.
РАСХЦОДЙТЬСЯ II несов. см. разой-
тись; у него слова не годятся с делом
ол сезинен шыгады, ол айтцан сезин
орынлайды.
РА СХОДНЫ || Й прил. ШЫГЫС, шыгын,
расход; ~й ордер шыгыс ордери; ~е деньги
шыгын ацшалары.
РАСХОДОВАНИЕ с. дэрежет етиу, сарп
етиу, жумсау, даржы етиу, шыгын
етиу.
РАСХОДОВАТЬ несов. что дэрежет етиу,
сарп етиу, жумсау, даржы етиу, шыгын
етиу; ~ деньги адшаны жумсау.
РАСХОДОВАТЬСЯ несов. дорежет ети-
лиу, сарп болыу, жумсалыу, дарыж ети-
лиу, шыгын болыу.
РАСХОЖДЕНИЕ с. 1. (действие) айыры-
лыу, таралыу; ~ дорог жолдыц айырылыуы;
~ солнечных лучей кун нурларыньщ
таралыуы; 2. (несовпадение, противоречие)
парц, айырмашылыц, царама-царсылыц,
келиспеушилик; ~ во взглядах кез дарас-
лардагы айырмашылыц.
РАСХОЛАЖИВАТЬ несов. см. расхоло-
дить.
РАСХОЛОДИТЬ сов. кого сууытыу, кеу-
лин цайтарыу, ыцласын цайтарыу, райын
цайтарыу.
РАСХОТЕТЬ сов. что, чего и с неопр.,
разг, жацпай цалыу, дэлемей цалыу, кел-
мей цалыу.
РАСХОТЕТЬСЯ сов. безл. разг, жацтыр-
май цалыу, цэлемей цалыу, келмей цалыу;
мне ~лось спать мениц уйцылагым келмей
цалды.
РАСХОХОТАТЬСЯ сов. уахахалап кулиу,
ишек силеси цатып кулиу.
РАСХРАБРИТЬСЯ сов. разг, батыныу,
батырланыу, гайратланыу.
РАСЦАРАПАТЬ сов. кого-что тырмалап
таслау, тырнап таслау, тилкимлеп таслау.
РАСЦАРАПЫВАТЬ несов. см. расцара-
пать.
РАСЦВ ЦЕСТЙ сов. 1. гуллеу, гул ашыу,
гул шыгарыу; ~ёл урюк ерик гулледи;
2. перен. (похорошеть) жайнау, гулдей
ашылыу, жасарып кетиу; 3. перен. (прийти
в состояние подъёма) гуллениу, гуллеп
жайнау, рауажланыу, цэуижлениу; на
его лице ~ела улыбка оныц бетинде кулки
жайнады.
РАСЦВЕТ м. 1. гуллеу, гуллениу; гуллеу
мэусими; ~ яблонь алманыц гуллеуи;
2. перен. гуллениу, гуллеп жайнаганлыц,
рауажланыу, цэуижлениу, цэуиж урыу;
в ~е сил и здоровья ден саулыгыныц хэм
кушиниц гуллеп жайнаган уадытында.
РАСЦВЕТАТЬ несов. см. расцвести.
РАСЦВЕТИТЬ сов. что, разг. 1. (рас-
красить) бояу, гул салыу; ~ красками
бояулар менен гул салыу; 2. (украсить)
безеу; ~ дома флагами жайды байрацлар
менен безеу.
расцветка ж. 1. (действие) гул салыу,
бояу; 2. (сочетание цветов) гул, тур,
рец; яркая ~ ашыц гулли.
РАСЦВЕЧИВАТЬ несов. см. расцветить.
РАСЦЕЛОВАТЬ сов. кого-что суйиу, бир
неше рет суйиу, поса алыу; ~ в обе щеки
еки бетинен бир неше рет суйиу.
РАСЦЕЛОВАТЬСЯ сов. с кем суйисиу,
бир неше рет суйисиу, поса алысыу.
РАСЦЁНИВАЦТЬ несов. 1. см. расценить;
2. кого-что, перен. (квалифицировать,
считать) бадалау, санау, есаплау; как вы
~ете его предложение? сиз оныц усыны-
сын цалай бадалайсыз?
РАСЦЕНИТЬ сов. 1. кого-что бада койыу,
бадалау, нырк кесиу; ~ товар товарга
бада койыу; 2. что, перен. бада бериу,
бадалау, санау, есаплау; как ~ такое
поведение? бундай кылыдты калай бада-
лау керек?
РАСЦЕНКА ж. 1. (действие) бада койыу,
бадалау, нырк кесиу; 2. (цена) бада,
нырк.
РАСЦЁНОЧНЦЫЙ прил. бада коятугын,
бадалайтугын, нырк кесетугын; ~ая ко-
мйссия нырк кесетугын комиссия.
РАСЦЕПИТЬ сов. что жаздырыу, ажы-
ратыу; ~ вагоны вагонларды жаздырыу.
РАСЦЕПИТЬСЯ сов. жаздырылыу, ажы-
ралыу.
РАСЦЕПЛЯТЬ несов. см. расцепить.
РАСЦЕПЛЯТЬСЯ несов. см. расцепиться.
РАСЧЕРТИТЬ сов. что сызыу, сызык
салыу; ~ бумагу цагазды сызыу.
РАСЧЕРЧИВАТЬ несов. см. расчертить.
РАСЧЕСАТЬ сов. 1. кого-что тарау, тарап
цойыу; ~ волосы шашын тарау; 2. что
тутиу, тутип шыгарыу; ~ лён зыгырды
тутиу; 3. что (расцарапать) цасыу, цасып
ауыртыу, тырнап таслау; ~ руку цолын
цасып ауыртыу.
РАСЧЕСАТЬСЯ сов. 1. (гребнем) тара-
ныу; 2. (расцарапаться) цасыныу.
РАСЧЕСКА ж. тарад.
РАСЧЕСТЬ сов. см. рассчитать 1, 4.
РАСЧЕСТЬСЯ сов. разг. см. рассчи-
таться 1, 2.
РАСЧЁСЫВАНИЕ с. 1. тарау, тараныу;
~ волос шашын тарау; 2. тутиу, тутип
шыгарыу; ~ льна зыгырды тутип шыгарыу.
РАСЧЁСЫВАТЬ несов. см. расчесать.
РАСЧЁСЫВАТЬСЯ несов. см. расчесаться.
РАСЧЁТ м. 1. есап, есаплау; правильный
~ тууры есап; ошибка в ~е есаплаудагы
дэтелик; 2. (уплата) телеу, ацша бериу,
есапласыу; ~ по счетам счётлар бойынша
есапласыу; приобрести что-л. за наличный
~ нац ацшага алыу; по безналичному ~у
нац ацшасыз есапласыу бойынша; 3. (уволь-
нение) есапласып шыгарып жибериу;
дать ~ есапласып шыгарып жибериу;
взять ~ есапласып шыгып кетиу; 4. пе-
рен. (наказание, возмездие) есапласыу,
каст, еш; у меня с ним будет особый ~
мен оныц менен айрыкша есапласаман;
5. (предположение) ой, болжау, шама,
есап; по мойм ~ам мениц болжауымша;
мой ~ы не оправдались мениц болжаула-
рым дурыс болып шыдпады; 6. перен. (на-
мерение) нийет, пикир, мадсет; он сделал
это без всякого ~а ол буны хеш бир пикир-
сиз иследи; он сказал это с ~ом ол буны
РАС
— 874 —
бир нийет пеней айытты; 7. разг, (выгода)
пайда; мне нет ~а ехать туда ол жацца
барыудан маган пайда жоц; 8. (бережли-
вость) есап, пуцталыц; жить с ~ом есап
пенен жасау; 9. воен, расчёт; орудийный ~
топ расчёты; 10. тех. есап; ~ парового
котла пуу цазаныныц есабы; <- быть в ~е
с кем-л. есапласып болыу, кутылысыу;
принимать в ~ есапца алыу, кезде тутыу;
не принимать в ~ есапца алмау, кезде
тутпау.
РАСЧЁТЛИВОСТЬ ж. 1. (экономность)
унемлеушилик, есаплап жумсаушылыц;
2. (осмотрительность) сацлыц, пуцталыц.
РАСЧЁТЛИВЫЙ прил. 1. (экономный)
унемшил, есапшыл; ~ хозяин есапшыл
хожайын; 2. (осмотрительный) сац, пуцта.
РАСЧЁТНЦЫЙ прил. есап..., есапласыу...,
телеу...; ~ая таблица есап кестеси; ~ая
книжка есапласыу дэптершеси; ~ая ведо-
мость телеу ведомость!; ~ая касса есап-
ласыу кассасы.
РАСЧИСЛИТЬ сов. что, разг, есаплап
шыгыу, есаплау, есаплап белиу.
РАСЧИСЛЯТЬ несов. см. расчислить.
РАСЧЙСТИТЬ сов. что 1. тазалау!, таза-
лап таслау; ~ сад багды тазалау; 2. пе-
рен. ашыу; ~ себе путь езине жол ашыу.
РАСЧИСТКА ж. тазалау, тазартыу;
~ дороги жолларды тазалау.
РАСЧИЩАТЬ несов. см. расчистить.
РАСЧЛЕНЕНИЕ с. белиу, белиниу,
айырыу, белеклеу.
РАСЧЛЕНИТЬ сов. что белиу, белик-
лерге белну, айырыу, белеклеу; ~ произ-
водственный процесс ендирис процессле-
рин айырыу.
РАСЧЛЕНЯТЬ несов. см. расчленить.
РАСЧУВСТВОВАТЬСЯ сов. разг, кеули
босау, кеули ериу, катты тэсирлениу;
~ от похвал мактаганта кеули ериу.
РА СШАЛЙТЬСЯ сов. тыпымсызланыу,
биймазалыц цылыу, тентеклик етиу.
РАСШАРКАТЬСЯ сов. 1. уст. (раскла-
няться) аягын тарсылдатып сэлем бериу;
2. см. расшаркиваться 2.
РАСШАРКИВАТЬСЯ несов. 1. см. рас-
шаркаться 1; 2. перен. жагымпазланыу,
жарамсацланыу, жузегейлениу; ~ перед
начальством басшыньщ алдында жарам-
•сацланыу.
РАСШАТАННЫМИ 1. прич. от расша-
тать; 2. прил. шайцалып турган, сылцыл-
даган, босасып турган, саусап турган;
~й стул саусап турган стул; 3. прил. перен.
теменлеген, бузылган, пэсецлеген, ~е
•нервы бузылган нервлер.
РАСШАТАТЬ сов. что 1. шайцау сыл-
цылдатыу, шайцап босатыу, саусатыу;
~ столб столбаны шайцап босатыу; ~ зуб
тисти шайцап босатыу; 2. перен. бос тутыу,
босацлатыу; ~ дисциплину тэртипти босац-
латыу; 3. перен. теменлетиу, бузыу, пэсец-
летиу; ~ здоровье ден саулыгын темен-
летиу .
РАСШАТАТЬСЯ сов. 1. шайцалыу, сыл-
цылдау, босау, босап цалыу; столб ~лся
столб босап тур; 2. перен. бос тутылыу, бо-
•сацлатылыу; дисциплйиа ~лась тэртип
босанлатылды; 3. перен. (расстроиться)
теменлеу, бузылыу, пэсецлеу; его здо-
ровье ~лось оныц ден саулыгы пэсецледи.
РАСШАТЫВАТЬ несов. см. расшатать.
РАСШАТЫВАТЬСЯ несов. см. расшатать-
ся.
РАСШВЫРИВАТЬ несов. см. расшвы-
рять.
РАСШВЫРЯТЬ сов. кого-что, разг, зыц-
гытып таслау, ылацтырып жибериу, таслап
жибериу.
РАСШЕВЕЛИВАТЬ несов. см. расшеве-
лить.
РАСШЕВЕЛЙТЬ сов. 1. что цозгау,
цозгастырыу, туртиу; ~ угли в печке
печьтеги кемирлерди цозгастырыу; 2. ко-
го-что, перен. разг, (пробудить к деятель-
ности) гайратландырыу, жанландырыу,
цыбырлатыу; этого человека трудно ~
бул адамды цыбырлатыу цыйын.
РАСШИБАТЬ несов. см. расшибить.
РАСШИБАТЬСЯ несов. см. расшибиться.
РАСШИБИТЬ сов. что, разг. 1. (повре-
дить) урып алыу, урып мажыцтырып
алыу, урып исирип алыу; ~ руку цолды
мажыцтырып алыу; 2. (разбить) сындырыу,
сындырып цойыу, сындырып алыу.
РАСШИБИТЬСЯ сов. 1. разг, урып алыу,
урып мажыцтырылыу, урып исирип алыу;
2. прост, (разбиться) сыныу, сындырылыу,
сындырып алыу, сынып цалыу; ~ в ле-
пёшку аса тырысыу.
РАСШИВАТЬ несов. см. расшить.
РАСШИРЕНИЕ с. 1. кецейиу, кецейтиу,
кецитиу, келемин кецейтиу, кебейтиу,
кебейиу, артыу; ~ посевных площадей
егис майданыныц кебейиуи; ~ произ-
водства ендиристиц кецейиуи; ~ торгов-
ли сауданыц артыуы; 2. физ. кебейиу,
кецейиу; ~ газов газлардыц кецейиуи;
3. мед. улгайыу, исиу, кецейиу; ~ сердца
журектиц кецейиуи; ~ вен цан тамырла-
рыныц кецейиуи; 4. (раструб) кец ауыз, ул-
кейип барган ауыз.
РАСШЙРЕННЦЫЙ 1. прич. от расширить;
2. прил. кецейтилген; ~ое воспроизвод-
ство кецейтилген цайта ендириу; ~ое засе-
дание кецейтилген жыйналыс; ~ая про-
грамма кецейтилген программа.
РАСШИРИТЕЛЬ м. кецейтиуши цурал.
РАСШИРИТЬ сов. что 1. (сделать шире)
кецейтиу, кецитиу; ~ дорогу жолды ке-
цейтиу; ~ пиджак пиджакты кецейтиу;
2. (увеличить) улкейтиу, кецейтиу, кебей-
тиу; ~ завод заводты улкейтиу; ~ ассор-
тимент товаров товарлардыц ассортимен-
тин кебейтиу; ~ торговлю сауданы кецей-
тиу; 3. перен. жетилдириу, кецейтиу; еси-
риу; ~ кругозор билим ерисин кецейтиу;
~ сферу влияния тэсир етиу сферасын
кецейтиу.
РАСШЙРИЦТБСЯ сов. 1. кецейиу, кециу;
отверстие ~лось тесик кецейди; улица
~лась кеше кецейди; 2. улкейтиу, кебейиу;
сеть магазинов ~лась магазинлердиц саны
кебейди; электростанция ~лась электро-
станция улкейтилди; 3. перен. (стать более
обширным) жетилиу, кецейиу; есиу; его
кругозор ~лся оныц билим дэрежеси ести.
— 875 —
РВА
РАСШИРЯЕМОСТЬ ж. кецейиушилик,
кецейиу цэсийети; ~ газов газлардыц
-кецейиу цэсийети.
РАСШИРЯТЬ несов. см. расширить.
РАСШИРЯТЬСЯ несов. см. расшириться.
РАСШИТЫЙ 1. прич. от расшить;
2. прил. (вышитый) нагыслы, кестеленген.
РАСШИТЬ сов. что 1. разг, (распороть)
сетиу, сегиу, тигисин сетиу; ~ книгу
китапты сетиу; 2. (вышить) нагыс салыу,
•кестелеу; ~ платье х,аял кейлекти кестелеу.
РАСШИФРОВАТЬ сое. что 1. расшифров-
калау, расшифровкалап оцыу, шифр менен
жазылганды оцыу; ~ секретную телеграм-
му жасырын телеграмманы расшифровка-
лау; 2. перен. (понять, разгадать) туси-
ниу, тусиндириу, мэнисин ашыу, сырын
ашыу.
РАСШИФРОВЫВАТЬ несов. см. расшиф-
ровать.
РАСШНУРОВАТЬ сое. что бауын шешиу,
бауын жаздырыу, бауын босатыу.
РАСШНУРОВЫВАТЬ несов. см. расшну-
ровать.
РАСШУМЁЦТЬСЯ сов. разг. 1. цатты
шуулай баслау; дети ~лись балалар кат-
ты шуулай баслады; 2. (начать кричать,
браниться) шауцым шыгарыу, ерегисиу,
жэнжел шыгарыу, басына кетериу.
РАСЩЕДРИТЬСЯ сов. разг, сацыйлыгы
тутыу, сацыйланыу.
РАСЩЕЛИНА ж. 1. (ущелье) жыра, сай;
2. (трещина) жарыц.
РАСЩЕПИТЬ сов. что 1. (расколоть)
жарып таслау, белеклеп таслау, пыт-шыт
етип жибериу; 2. физ., хим. белиу, ажы-
ратыу.
РАСЩЕПЛЕНИЕ с. 1. жарылыу,белиниу;
2. физ., хим. белиниу, ажыралыу; ~ атом-
ного ядра атом ядросынын. белеклерге
белиниуи. tr *
РАСЩЕПЛЯТЬ несов. см. расщепить.
РАТИФИКАЦИОННЫЙ прил. ратифика-
цияланган, тастыйыцланган, бекитилген;
~ая грамота ратификацияланган грамота.
ратификация ж. ратификация, рати-
фикациялау, тастыйыцлау, бекитиу (мэмле-
кет арасындагы дузилген келисимди жоцары
хуукимет орныныц бекитиуи)', ~ договора
питимниц тастыйыцланыуы.
РАТИФИЦИРОВАТЬ сов. и несов. что
ратификациялау, тастыйыцлау, бекитиу.
РАТНЫЙ прил. уст. жауынгерлик,
эскерий; ~ подвиг жауынгерлик ерлик.
РАТОВАТЬ несов. за кого-что, против
кого-чего царсы шыгыу, царсы гуресиу;
жацлау; ~ за правду цацыйцатлыцты
жацлау.
РАТУША ж. ратуша (Европаньщ айрым
мэмлекетлериндеги цалалыц басцарыу ор-
ганыньщ жайы).
РАТЬ ж. 1. уст. (войско) эскер, лэш-
кер; могучая русская ~ цудиретли рус
эскери; 2. (битва, война) сауаш, урыс.
РАУНД м. спорт, раунд (бокс ойыныныц
аралыгындаг-ы уацыт).
РАФИНАД м. рафинад, машин цант.
РАФИНИРОВАНИЕ с. 1. (очищение)
тазартыу, тазалау; ~ спйрта спиртти
тазартыу; 2. шацмацлау, кесип белеклеу;
~ сахара цантты кесип белеклеу.
РАФИНИРОВАННЫЙ 1. прич. от рафи-
нировать; 2. прил. (очищенный) тазартыл-
ган тазаланган.
РАФИНИРОВАТЬ сов. и несов. что 1. (очи-
щать) тазартыу; ~ нефть нефтьти тазар-
тыу; 2. (превращать в рафинад) шацмацлау,
кесип белеклеу.
РАХИТ м. мед. рахит кесели.
РАХИТИК м. рахит кеселли бала.
РАХИТИЧЕСКИЙ, РАХИТИЧНЫЙ прил.
рахит кеселли.
РАЦИОН м. рацион (мвлшерлеп бери-
летугын от жемниц, азыц-ауцаттыц нор-
масы).
РАЦИОНАЛИЗАТОР м. рационализатор.
РАЦИОНАЛИЗАТОРСКИМИ прил. рацио-
нал изаторлыц; ~ое предложение рациона-
лизаторлыц усыныс.
РАЦИОНАЛИЗАЦИЯ ж. рационализа-
ция, рационализациялау; — процессов про-
изводства ендирис процесслерин рациона-
лизациялау-
РАЦИОНАЛИЗИРОВАТЬ сов. и несое.
что рационализациялау.
РАЦИОНАЛИЗМ м. 1. филос. рациона-
лизм (ацыл цацыйцатлыцтыц негизи деп
есаплайтусын философиялыц багдар)', 2.
(рассудочность) ацылга салыушылыц, ацыл
жорытыу шылыц.
РАЦИОНАЛЬНО нареч. рациональ турде,
ацылга мууапыц, мацсетке ылайыц; ~
использовать что-л. бир нзрсени ацылга
мууапыц пайдаланыу.
РАЦИОНАЛЬНОСТЬ ж. рациональлыц,
ацылга мууапыцлыц, мацсетке ылайыц.
РАЦИОНАЛЬНЕЙ прил. 1. (разумный)
рациональ, ацылга мууапыц, мацсетке
ылайыц; 2. мат. рациональ; ~ое число ра-
циональ сан.
РАЦИЯ :ж. рация (кишкене кешпели
радиостанц ия).
РАЧЦИЙ прил. шаян..., шаян сыяцлы;
~ьи глаза бадырац кез.
РАЧИТЕЛЬНЫЙ прил. жигерли, ыцлас-
лы; ~ хозяин жигерли хожайын.
РАШПИЛЬ м. улкен егеу, рашпиль.
рва, рву и т. д. род., дат. п. ед. от
ров.
РВАН^ЦТЬ сов. 1. кого-что и без
доп. (дёрнуть) тартыу, жулцыу; ~ть за
ворот жагасынан тартыу; 2. разг, бир-
ден шауып кетиу, бирден журип кетиу,
бирден тартып кетиу; лошади ~ли атлар
бирден шауып кетти.
РВАНУТЬСЯ сов. разг, бирден шауып
кетиу, бирден журип кетиу, бирден тар-
тып кетиу.
РВАН ЦЫЙ прил. 1. (изорванный) жыр-
тыц, жыртылган; 2. бажырайган, ырым-
-жырым; ~ая рана бажырайган жара.
РВАНЬ ж., РВАНЬЕ с. собир. разг.
гене-кекси, лэтте.
РВАЦТЬ I несов. 1. что (выдёргивать)
сууырыу, сууырып алыу, тартып алыу,
цопарыу; ~ть гвозди шегелерди тартып
алыу; ~ть зубы тисти сууырып алыу;
ветер деревья с корнями самал агаш-
РВА
— 876 —
ларды тамыры менен цопарды; 2. что
сууырыу, жулыу, жулып алыу, узиу;
~ть цветы гуллерди жулып алыу;
3. что жыртыу, айырыу; ~ть бумагу
цагазды жыртыу; машина рвёт нитку
машина сабацты узеди; ветер рвёт паруса
самал жеп ц ом Ды жыртады; 4. кого-что
(зубами) тислеп тартыу, тислеп жыртыу;
5. (взрывать) жарыу, бузыу; ~ть динамитом
что-л. динамит пенен бир нэрсени бузыу;
6. что, перен. (прекращать) узиу, жойыу,
тоцтатыу; ~ть отношения с кем-л. цатна-
сыцты узиу; 7. что, безл. солцылдау; раиу
рвёт жараны солцылдатады; ~ть на
части кого-л. пыт-шытын шыгарыу; ~ть
и метать ашыуга миниу.
РВАТЬ II несов. безл. цусыу, цайт етиу,
журеги айныу; его рвало ол цайт етти.
РВАТЬСЯ несов. 1. (разрываться) жырты-
лыу; 2. перен. (прекращаться— о связях)
узилиу, тоцтатыу; 3. (взрываться) жары-
лыу; 4. (стремиться) талпыныу, умтылыу;
ребёнок рвётся к матери бала анасына
царай талпынады; <> где тонко, там
и рвётся поел, жип эззи жерден узиледи.
РВАЧ м. разг, лэпсидау, дуньяпараз,
жырып жеуши.
РВАЧЕСТВО с. лэпсикаулык, дуньяпа-
разлык, жырып жеушилик.
РВЕНИЕ с. инта, ыцлас, умтылыушылыц,
талпыныушылыц, жедел; работать с ~м
жедел менен ислеу.
рвёт I наст. вр. от рвать I.
рвёт II наст. вр. от рвать II.
РВОТА ж. 1. (действие) цусыу, цайт
етиу; 2. цусыц.
РВОТНЦЫЙ прил. 1. цустыратугын, цайт
еттиретугын; ~ое средство цустыратугын
дэри; 2. в знач. сущ. с. рвотное цустырыу-
шы дэри.
рву, рвёшь и т. д. наст. вр. от рвать I.
РДЕТЬ, РДЕТЬСЯ несов. поэт, цыза-
рыу.
РЕ с. нескл. ре (музыкалыц гамманьщ екин-
ши сеси $эм нотисы).
РЕ* приставка, темендеги мэнилерди
ацлатады: 1) цгрекеттиц жацаланыуын
ямаса цайталаныуын, мыс.’, ремилитари-
зация ремилитаризацияластырыу, цайта
цуралланыу; 2) царама-царсы ямаса царсы
хррекетти, мыс.-, реэвакуация реэвакуа-
циялау, цалыцты цайтып экелиу.
РЕАБИЛИТАЦИЯ ж. 1. (восстановление
репутации) абройын цайта тиклеу; 2. юр.
реабилитациялау (бурынгы цуцуцын цайта
тиклеу).
РЕАБИЛИТИРОВАТЬ сов. и несов. кого-
-что 1. (восстановить репутацию) абройын
цайта тиклеу; 2. юр. реабилитациялау,
реабилитация етиу (бурынгы цуцуцын
цайта тиклеу).
РЕАБИЛИТИРОВАТЬСЯ сов. и несов.
реабилитацияланыу (бу рыты цуцуцын
цайтарып алыу).
РЕАГЕНТ м. хим. реагент (химиялыц
реакцияга цатнасыу уцыбы бар зат).
РЕАГЙРЦОВАТЬ несов. 1. на что тэсир
етиу, тэсирлениу; глаз нормально ~ует кез
жеткиликли турде тэсирленип тур; 2. на
кого-что итибар бериу, жууап цайтарыу;
3. хим. реакцияга тусиу.
РЕАКТИВ м. хим. реактив (басца бир
затца цосцанда белгили бир химиялыц
реакция пайда ететугын зат).
РЕАКТИВНОСТЬ ж. хим. реактивлик,
реактивлик цэсийетлилиги.
РЕАКТЙВНЫЦЙ прил. 1. хим. реактив;
~е вещества реактив затлар; 2. тех. реак-
тив (цысылып шыццан газдыц ямаса пуудыц
куши менен цэрекетке келетугын)-, ~й
самолёт реактив самолёт.
РЕАКТОР м. реактор (1. токларды шек-
леуши электр аппараты, 2. химиялыц
реакцияларды иске асырыушы аппарат)’,
атомный ~ атом реакторы.
РЕАКЦИОНЕР м. реакционер (сиясий
реакцияныц тэрепдары).
РЕАКЦИОНЕРКА женск. от реакционер.
РЕАКЦИОННОСТЬ ж. реакционлык;
~ взглядов кез караслардын, реакцион-
лыгы.
РЕАКЦИОННЫЙ прил. реакцияшыл.
РЕАКЦИЯ I ж. 1. реакция (сыртцы яма-
са ишки тэсирге организмниц царсылыгы,
жууабы)’, ~ организма на холод организм-
ниц сууыцца реакниясы; 2. реакция; — по-
сле сильного возбуждения кушли цозыушы-
лыцтан кейинги реакция; 3. хим. реакция.
РЕАКЦИЯ П ж. полит, реакция (рево-
люциялыц цэрецетти х,эм жэмийетлик
прогрессти аямай женшиу сиясаты).
РЕАЛ м. реал (ески испан тецгеси).
РЕАЛИЗАЦИЯ ж. 1. (осуществление)
иске асырыу, иске асыу, иске асырылыу;
~ плана планныц иске асырылыуы; 2. (об-
ращение в деньги) сатыу, сатылыу, тара-
тыу; ~ товаров товарларды сатыу; ~
займа заёмларды таратыу.
РЕАЛИЗМ м. в разн. знач. реализм;
социалистический~ социалистлик реализм.
РЕАЛИЗОВАТЬ сов. и несов. что 1. (осу-
ществить) иске асырыу, иске асыу, ис
жузине асырыу; 2. (обратить в деньги)
сатыу, таратыу; ~ товар товарды сатыу.
РЕАЛИЗОВАТЬСЯ сов. и несов. 1. (осу-
ществиться) иске асырылыу, ис жузине
асырылыу; 2. (обратиться в деньги) саты-
лыу, таратылыу.
РЕАЛИСТ м. в разн. знач. реалист;
писатель-*^ реалист жазыушы.
РЕАЛИСТИЧЕСКИЙ прил. 1. реалист-
лик, шынлыц, х,ацыйцатлыц; ~ое отноше-
ние к жизни турмысца реалистлик цат-
насыц жасау; 2. реалистлик; ~ое направ-
ление в искусстве искусстводагы реалист-
лик багыт.
РЕАЛИСТИЧНОСТЬ ж. реалистлик,
шынлыц, цацыйцатлыц.
РЕАЛИСТИЧНЫЙ прил. см. реалисти-
ческий.
РЕАЛЬНО нареч. реаль, реаль турде,
шын турде, какыйкый.
РЕАЛЬНОСТИЬ ж. 1. реальлыд, иске
асыушылык,; ~ь предложения усыныстын
иске асыушылыгы; 2. (действительность)
реальлыц, шынлык, хацыйкатлыкка жа-
татугынлыц; потерять чувство ~и шынлык
сезиминен айрылыу.
— 877 —
РЕВ
РЕАЛ ЬНЦЫЙ прил. 1. (действительный)
реаль, шын, хацыйцат; ~ая действитель-
ность реаль цацыйцатлыц; ~ая сила цацый-
цат куш; 2, (осуществимый) реаль, иске
асатугын; ~ый план иске асатугын план;
3. (практический) реаль, шынлык, хацый-
цатлыц; ~ый взгляд на жизнь турмысца
реаль кез царас; <> ~ая заработная плата
реаль хызмет цацы.
РЕБЁНОК м. 1. (мн. ребята и дети)
бала, жас бала; грудной ~ емизиули
бала; 2. перен. (мн. дети) бала минезли,
баладай; он ещё совсем ~ ол еле бала-
дай.
РЕБРО с. 1. анат. цабырга; 2. (край,
•бок) цыр; поставить ящик на ~ ящикти
цырына цойыу; 3. мат. цыр, цаптал, жац;
~ многогранника кеп цырлылыцтыц
цапталы; <> поставить вопрос ~м мэселени
кескин турде цойыу; пересчитать рёбра
кому-л. биреуди урыу, биреуди сабау.
РЕБУС м. 1. (загадка) ребус (jfpp цыйлы
белгилер арцалы берилетугын жумбацлар);
2. перен. (что-л. непонятное) тусиниксиз,
гумилжи.
РЕБЯТА мн. 1. см. ребёнок; 2. разг,
(молодые люди) жас жигитлер, жигитлер;
хорошие ~ жацсы жигитлер.
РАБЯЧЕСКИЙ прил. 1. (свойственный
ребёнку) балалыц; 2. перен. (неразумный,
легкомысленный) жецил, ушцалац, бала-
дай; ~ поступок баланыц цылыгы, баланыц
иси.
РЕБЯЧЕСТВО с. балалыц.
РЕБЯЧИТЬСЯ несов. разг, балалыц ислеу,
жециллик етиу, ушцалац болыу.
РЁВ м. 1. бацырыу, ацырыу, улыу;
~ зверей жыртцыш хайуанлардыц бацы-
рыуы; 2. разг, (громкий плач) бацырып жы-
лау; ребёнок поднял ~ бала бацырып жы-
лады; 3. перен. (завывание) ызгырыц, шу-
уылды, гууилди; ~ бури дауылдыц гууил-
диси; ~ ветра самалдыц шууылдысы.
РЁВА м. и ж, разг, жылауыц.
РЕВАНШ ж реванш, еш, кек алыу-
шылыц; взять ~ еш алыу; дать ~ еш
алыу ушын гуресиу.
РЕВАНШИЗМ м. реваншизм (реван-
шистлердиц кейпи цэм сиясаты).
РЕВАНШИСТ м. реваншист, еш алыу-
шы, кек алыушы, ешпенли (реванш сияса-
тын алып баратусын адам).
РЕВАНШИСТСКИЙ прил. реваншист-
лик, кек алыушылыд, вшпенлилик.
РЕВВОЕНСОВЕТ м. (революционный
военный совет) реввоенсовет (революция -
лыц эскерий кецес).
РЕВЕНЬ м. бот. ревень (путалы есим-
лик).
РЕВЕРАНС м. реверанс (тэжим бериу).
РЕВЕРС м. 1. (оборотная сторона мо-
неты) тецгениц сыртцы жагы; 2. эк. (обя-
зательство) реверс, шэртнама; 3. тех.
реверс (машинаныц хэрекет етиуине
кем.еклесепгугын механизм).
РЕВЕРСИВНЫЙ прил. тех. реверсивлик
(айланыу багытын ямаса цэрекетти езгер-
те алатугын)-, ~ двигатель реверсивлик
.двигатель.
РЕВЕРСИЯ ж. 1. биол. тупки туцымы-
на тартыу, тегине тартыу, усау; 2. тех.
реверсия (машиналардыц ислеп турган
белекшелериниц багытын керсине айланды-
рыу)-, 3. юр. реверсия (мулкти цайтарыу).
РЕВЦЁТЬ несов. 1. (о животных) бацы-
рыу, ацырыу, улыу; 2. (громко кричать)
гауырлау, бацырысыу, шауцым шыгарыу;
3. перен. (завывать) ызгырыу, шууылдау,
гууилдеу; вьюга ~ёт боран гууилдейди;
4. разг, (громко плакать) бацырып жылау,
цатты жылау; ~ёть в три ручья кезиниц
жасы кел болып жылау; ~мя реветь
бацырып жылау.
РЕВИЗИОНИЗМ м. полит, ревизионизм
(марксизмниц сиясий, философиялыц х,эм
экономиялыц тийкарларын цайта царай-
тугын ямаса бурмалайтугын идеялыц
сиясий багдар).
РЕВИЗИОНИСТ м. полит, ревизионист
(ревизионизмниц тэрепдары).
РЕВИЗИОНИСТСКИЙ прил. полит, ре-
визионистлик.
РЕВИЗИОНН ||ЫЙ прил. ревизиялык,
тексериу...; ~ая комиссия тексериу ко-
миссиясы.
РЕВЙЗИЯ ж. 1. (обследование) ревизия,
тексериу; ~ учреждения мэкемени тексе-
риу; 2. полит, (пересмотр) ревизия етиу,
цайта царау; 3. разг, (осмотр) ацтарып
царау.
РЕВИЗОВАТЬ сов. и несов. что 1. (про-
извести ревизию) ревизиялау, ревизия
етиу, тексериу; ~ кассу кассаны тексериу;
2. полит, (пересмотреть) ревизиялау, цай-
та царау.
РЕВИЗОР м. 1. ревизор, тексериуши;
2. ж.-д. бацлаушы, ревизор.
РЕВКОМ м. ист. (военно-революционный
комитет) ревком (эскерий революциялыц
комитет).
РЕВМАТЙЗМ м. мед. ревматизм; острый
~ ревматизмниц цатты тури; хронический
~ етлесип кеткен ревматизм, сицискен
ревматизм.
РЕВМАТИК м. ревматик (ревматизма
бар адам).
РЕВМАТИЧЕСКИ||Й прил. мед. ревма-
тизм...; ~е боли ревматизм ауырыуы.
РЕВНИВЕЦ м. разг, цызганшац, иши тар.
РЕВНИВИЦА женск. от ревнйвец.
РЕВНИВО нареч. 1. (с ревностью) иши
тарлыц пенен; 2. (опасливо) сацланып,
цэуипсинип; ~ оберегать свою работу
езиниц жумысын сацланып цоргау.
РЕВНИВЫЙ прил. цызганшац, иши тар;
~ взгляд цызганшац кез царас.
РЕВНОВАТЬ несов. кого, к кому-чему
и без доп. цызганыу, иши тарлыц етиу.
РЕВНОСТНО нареч. инта менен, бери-
лип, тырысып, ыцлас пенен, гайрат салып.
РЕВНОСТНЫЙ прил. инталы, ыцласлы;
— работник инталы хызметкер.
РЕВНОСТЬ ж. цызганшацлыц, иши
тарлыц.
РЕВОЛЬВЕР м. револьвер.
РЕВОЛЬВЕРНЫЙ прил. револьвер...;
<ф> ~ станок револьвер станоги (токарлыц
станок).
РЕВ
— 878 —
РЕВОЛЬВЕРЩИК м. револьвершн (ре-
вольвер станогинде ислейтугын токарь).
РЕВОЛЮЦИОНЕР м. 1. революционер;
2. перен. рауажландырыушы, бурылыс
жасаушы.
РЕВОЛЮЦИОНЕРКА женск. от рево-
люционер.
РЕВОЛЮЦИОНИЗИРОВАТЬ сов. и несов.
1. кого-что, полит, революцияластырыу,
революция идеясын таратыу; ~ массы
кепшилик ортасында революциянын идея-
сыи таратыу; 2. что, перен. (в корне изме-
нить) революция жасау.
РЕВОЛЮЦИОННО нареч. революция-
льщ жол менен; ~ настроенные массы
революциялыц кейиптеги кепшилик.
РЕВОЛЮЦИОННО-Д ЕМОКРАТЙЧЕ-
СКНЙ прил. революцияшыл демократия-
лыц.
РЕВОЛЮЦИОННОСТЬ ж. революция-
лылыц.
РЕВОЛЮЦИОННЫМИ прил. революция-
шыл, революциялыц; ~ое рабочее движе-
ние революциялыц рабочий х,эрекети; ~ая
борьба революциялыц гурес.
РЕВОЛЮЦИЯ ок. 1. революция; Великая
Октябрьская социалистйческая ~ Уллы
Октябрь социалистлик революциясы; про-
летарская ~ пролетар революциясы; бур-
жуазно-демократическая ~ буржуазия-
шыл демократиялыц революция; 2. перен.
езгерис, революция; ~ в производстве ен-
диристеги революция.
РЕВТРИБУНАЛ м. (революционный три-
бунал) ревтрибунал (революциялык три-
бунал).
РЕГАЛИЯ ж. 1. ист. регалия (орта
эсирлердеги корольлердиц, ири феодал-
лардыц бир нарсени ендириуден белгили
бир пайда тусириуге толык, правосы);
2. мн. регалии уст. регалия (монархиялыц
хрукимет белгиси); 3. мн. регалии разг,
уст. (орден, знак отличия) регалия, белги,
нышан.
РЕГБИ с. нескл. спорт, регби (футбол
ойыныныц бир тури).
РЕГЕНЕРАТЙВНЦЫЙ прил. регенера-
циялыц; ~ая печь регенерациялыц печь.
РЕГЕНЕРАТОР м. тех. регенератор (ре-
генерациялыц печь тип, тийкарлы белими).
РЕГЕНЕРАЦИЯ ж. регенерация (1. тех.
пайдаланылеан ендирис продуктларыныц
белгили процесслерден еткеннен кейин дэс-
лепки турине айланыуы; 2. тех. печьтиц
ишине жиберилген газдыц х,эм цауаныц пай-
даланылган жаныу продуктлары менен цыз-
дырылыуы; 3. биол. организмнин, жосалсан
ямаса зыян тийгизилген белшеклерин, клет-
каларын бурынгы цэлпине келтириуи).
РЕГЕНТ м. регент (1. полит, монарх ор-
нында мэмлекетти уакытша басцарып
турыушы; 2. кебинесе ширкеулерде хор
басцарыушы дирижёр).
РЕГЕНТСТВО с. полит. регентлик
(1. регенттин, уацытша цуким суриуи;
2. регенттин, атасы цэм. атцаратугын
хызмети).
РЕГИОНАЛЕН ЦЫЙ прил. региональлык
(белгили бир елге, областьца яки бир неше
мамлекетке тийисли); ~ое соглашение-
региональлыц келисим.
РЕГЙСТР м. 1. (список, указатель)
регистр; 2. муз. регистр (музыкалыц эсбап-
тыц ямаса адам дауысынын, сес диапазоны);
верхний ~ жокаргы регистр; 3. муз. регистр
(саз трубаларынын, биргелкили о;ауаг
шысаратусын группасы); 4. тех. регистр
(машиналарда цэм приборларда женлеп
турыушы эсбап); 5. (в пишуш,ей машинке)
регистр (жазыу машинкасыныц цариплери
менен кловишаларынын, цатары).
РЕГИСТРАТОР м. регистратор, дизим
алыушы.
РЕГИСТРАТОРША женск. разг, от ре-
гистратор.
РЕГИСТРАТУРА ж. регистратура, дизим
алатугын жер.
РЕГИСТРАЦИОННЫЙ прил. регистра-
циялыц, дизим алатугын; ~ лист дизим
алатугын дагаз.
РЕГИСТРАЦИЯ ж. 1. регистрациялау,
дизимге алыу, есапка алыу; ~ почты'
почта менен келген кагазларды есапка
алыу; 2. регистрациядан еткериу, дизимнен-
еткериу; ~ брака некени дизимнен еткериу;
3. (запись фактов, явлений) жазып койыу,
тиркеп жазыу.
РЕГИСТРИРОВАТЬ несов. 1. кого-что
(вносить в список) регистрациядан етке-
риу, есабын алыу, дизимге алыу; ~ деле-
гатов съезда съезд делегатларыныц есабын
алыу; 2. кого-что жазыу, дизимге алыу,
дизимиен еткериу; ~ акты гражданского-
состояния гражданлык жагдайы х,аккында'
актты дизимнен еткериу; 3. что (записы-
вать явления, факты) жазыу, жазып койыу,
тиркеп койыу.
РЕГИСТРИРОВАТЬСЯ несов. 1. (запи-
сываться, отмечаться) регистрацияга алы-
ныу, есапца алыныу, дизимге алыныу;
2. (оформлять брак) загстен етиу.
РЕГЛАМЕНТ м. регламент; установить.
~ регламент белгилеу; придерживаться
~а регламентти саклау.
РЕГЛАМЕНТАЦИЯ Ж. регламентация
(белгили бир тэртипти сацлау).
РЕГЛАМЕНТИРОВАТЬ сов. и несов. что
регламентациялау.
РЕГЛАМЕНТНОЙ прил. регламентли;
~ порйдок регламентли тэртип.
РЕГЛАН прил. неизм. реглан (жеци>
менен ийни тутас тигилген кийим).
РЕГРЕСС м. регресс, кейин шегиниу^
артца кетиушилик; ~ в развитии рауаж-
ланыуда артца кетиушилик.
РЕГРЕССЙВНЦЫЙ прил. 1. регрессивли,
рауажланыудан артта цалган, артца кет-
кен; ~ые процессы рауажланыудан артта
цалган процесслер; 2. (реакционный) ре-
грессивлик, реакционлыц; зыянлы; ~ое яв-
ление регрессивлик цубылыс.
РЕГРЕССИРОВАТЬ несов. кейин ше-
гиниу, артца кетиу, кейин кетиу;
~ в развитии рауажланыудан кейин
кетиу.
РЕГУЛИРОВАНИЕ с. 1. ретлеу, тэртипке
салыу, женге салыу; ~ уличного движение
кеше дэрекетин тэртипке салыу; 2. женлеу„
— 879 —
РЕЖ
женге салыу, дузеу; ~ хода машины маши-
наныц журисин тэртипке салыу.
РЕГУЛИРОВАТЬ несов. что 1. (упоря-
дочивать) ретлеу, тэртиплеу, женге салыу;
~ рыночные цены базардагы бахаларды
тэртипке салыу; 2. женлеу, женге салыу,
дузетиу; ~ мотор моторды женлеу.
РЕГУЛИРОВКА ж. разг. см. регулирова-
ние.
РЕГУЛИРОВОЧНЫЙ прил. ретлейту-
гын, тэртипке салатугын, женлейтугын;
~ виит ретлейтугын винт.
РЕГУЛИРОВЩИК м. регулировщик,
тэртипке салыушы, басцарыушы.
РЕГУЛИРОВЩИЦА женск. от регу-
лировщик.
РЕГУЛЫ мн. етеги келиу, усти келиу.
РЕГУЛЯРНО нареч. регулярлы турде,
ез уацтында, бир цэлипте.
РЕГУЛЯРНОСТЬ ж. регулярлылыц, ез
уацтында болатугынлыц, бир цэлиплик;
~ движения поездов поездлардын. жури-
уиниц ез уацтында болатугынлыгы.
РЕГУЛЯРНЦЫЙ прил. 1. (правильный,
равномерный) регулярлы, ез уацтындагы,
бир цэлиплн; ~ое лечение бир цэлипли
емлениу; 2. воен, регулярлы, турацлы; ~ая
армия турацлы армия.
РЕГУЛЯТОР м. тех. регулятор, р ет-
леуши тетик; ~ тока токты ретлеуши те-
тик.
РЕД* цоспа сезлердиц «редакциялыц» де-
ген мэнисин ацлататугын биринши белеги,
мыс.-, редотдёл редакция лык белим.
=РЁД цысцартылган цоспа сезлердиц мэ-
ниси бойынша «редактор» сезине сэйкес
келетугын екинши белеги, мыс.-, техред
техникалыц редактор.
РЕДАКТИРОВАНИЕ с. редакторлау;
~ книги китапты редакторлау.
РЕДАКТИРОВАТЬ 1. несов. что редак-
торлау; ~ статью мацаланы редакторлау;
2. несов. что (руководить изданием) ре-
дакторлыц етиу, басцарыу; ~ газету
газетага редакторлыц етиу; 3. сов. и несов.
(выразить, сформулировать) тусииди-
риу.
РЕДАКТОР м. редактор; главный ~
бас редактор; ответственный ~ жууаплы
редактор; технический ~ техникалыц
редактор.
РЕДАКТОРСКИ || Й прил. редакторлыц;
~е обязанности редакторлыц миннетлер,
редакторлыц уазыйпалар.
РЕДАКТОРСТВО с. редакторлыц.
РЕДАКЦИОННЦЫЙ прил. редакциялыц;
~ая работа редакциялыц жумыс; ~ый
совет редакциялыц совет.
РЕДАКЦИЦЯ ж. 1. (редактирование)
редакторланыу; подвергнуться ~и ре-
дакторланыу; 2. (руководство изданием)
редакторлыц етиу; под ~ей редакторлыгы
астында; учебник под ~ей профессора
Иванова профессор Ивановтыц редактор-
лыгы астындагы сабацлыц; 3. редакция;
новая ~я повести повестиц жаца редак-
циясы; 4. (коллектив редакторов) редак-
ция (редакторлар коллектива); 5. (поме-
щение) редакция, редакция жайы.
Р ЕД6 ЦТЬ несов. 1. (становиться редким)
сийреклеу, сийрексиу; лес ~ет тогай
сийрекленип баратыр; 2. (уменьшаться
в числе) кемиу, азайыу.
РЕДИС м„ РЕДИСКА ж. редиска.
РЕДКИ ИЙ прил. 1. (не густой) сийрек;
~ие волосы сийрек шаш; ~ий лес сийрек
тогай; ~ие зубы сийрек тислер; 2. (не
плотный) селдир; ~ая ткань селдир гез-
леме; 3. сийрек келетугын; ~ий гость
сийрек келетугын цонац; 4. (мало встре-
чающийся) сийрек гезлесетугын; ~ий ме-
талл сийрек гезлесетугын металл; 5. (исклю-
чительный, выдающийся) сийрек ушыра-
сатугын, сийрек гезлесетугын; ~ая красо-
та сийрек ушырасатугын сулыу лылыц;
~ое явление сийрек гезлесетугын цубылыс.
РЕДКО нареч. 1. (не густо) сийрек; де-
ревья посажены ~ агашлар сийрек егил-
ген; 2. (не часто) сийрек, селдир, анда-
-санда; ~ встречаться анда-санда ушыра-
сыу; <> ~, да метко погов. аз болса_ да,
саз болсын.
РЕДКОЛЕСЬЕ с. селдир тогайлыд.
РЕДКОЛЛЕГИЯ ж. (редакционная кол-
легия) редколлегия (редакциялыц кол-
легия).
РЕДКОСТНЫЙ прил. см. редкий 4, 5.
РЕДКО СТ ||Ь ж. 1. (редкое явление) сий-
реклик, сийрек ушыраушылыц; 2. (ред-
костная вещь) сийрек ушырайтугын зат,
сийрек гезлесетугын зат; коллекция ~ей
сийрек ушырайтугын затлардыц жыйнагы;
библиографическая ~ь сийрек ушыраса-
тугын китап; -<> на ~ь сийрек гезлесету-
гын, долга туспейтугын; погода стояла на
~ь хорошая бундай жацсы хауа райы
сийрек болатугын еди.
РЕДУКТОР м. тех. редуктор (бир вал-
дан екинши волга ететугын цэрекетти рет-
леп туратугын механизм).
РЕДУКЦИОННЫЙ прил. редукция-
лыд.
РЕДУКЦИЯ ж. редукция (1. хим. то-
тыгыудан тазаланыу; 2. биол. мушелердиц
биреуиниц жогалыуы; 3. лингв, сеслердиц
аныц еситилмеуи).
РЕДУТ м. воен. уст. редут, дорган.
РЕДУЦИРОВАННЫЙ 1. прич. от реду-
цировать; 2. прил. лингв, редукциялы.
РЕДУЦИРОВАТЬ сов. и несов. что редук-
циялау.
РЁДЬКЦА ж. турпи; <> надоел хуже
горькой -~и погов. жудэ бийзар етти.
РЕЁСТР м. реестр, дизим.
реже сравн. ст. от прил. редкий и нареч.
редко.
РЕЖИМ .и. 1. (государственный строй)
цурылыс, дузилис; ~ народной демократии
халыц демократиялыц дузилиси; 2. режим,
цэде, цагыйда, тэртип; правильный ~ пи-
тания ауцатланыудыц дурыс цэдеси; ~
дня кун режими; больничный ~ больница
тэртиби; -<> ~ экономии унемлеу тэртиби,
унемлеу цэдеси.
РЕЖИССЁР м. режиссёр.
РЕЖИССЁРСКИЙ прил. режиссёрлыд.
РЕЖИССУРА ж. 1. (деятельность ре-
жиссёра) режиссёрлыц кэсип; 2. (руковод-
РЕЖ
— 880 —
ство постановкой) режиссёрлыц, басшы-
лыц; 3. собир. режиссёрлар.
режу, режешь и т. д. наст. вр. от резать.
РЁЖУЩ11ИЙ 1. прич. от резать; 2. прил.
кесетугын, кескиш, тилгиш; ~ие инстру-
менты кескиш инструментлер; 3. прил.
(резкий, острый) еткир, ашып ауыратугын,
шаншып ауыратугын; ~ая боль еткир
ауырыу.
РЕЗАК м. 1. (большой нож) пышац;
2. (рабочий на бойне) цассап, саллац.
РЕЗАН ||ЫЙ прил. кесилген; ~ая бумага
кесилген цагаз; -ф ~ая рана кесилген жара.
РЕЗАТЬ несов. 1. что кесиу, туурау;
~ хлеб нан кесиу; ~ металл металл кесиу;
2. кого (убивать) сойыу, бауызлау; елти-
риу; ~ барана цойды сойыу; ~ кур тауыц-
ларды сойыу; 3. что, по чему (вырезать)
ойыу, нагыс салыу; ~ по дереву агашты
ойыу, агашца ойып жазыу; 4. кого-что,
разг, (оперировать) кесиу; ~ нарыв ыслым
жараны кесиу; 5. что (причинять боль)
ауыртыу, цамастырыу, шаншып ауыртыу,
шаншыу; етиу (о ветре)', яркий свет режет
глаза кушли жацты кезди цамастырып
баратыр; у меня режет в боку мениц буйи-
рим шаншып баратыр; 6. что, перен. жац-
пау, унамау; её голос режет слух оныц
сести цулацца жацпай баратыр; 7. кого-
-что, перен. разг, батыу, етиу; твой отказ
просто режет меня сениц бас тартыуыц
маган жудэ етип тур; ~ правду в глаза
цацыйцатлыцты ашыц айтыу, цацыйцатлыц-
ты кезине айтыу.
РЕЗАТЬСЯ несов. 1. кесилиу, белиниу,
ойылыу; металл хорошо режется металл
жацсы кесиледи; 2. (о зубах) шыгыу;
у ребёнка режутся зубы баланыц тиси
шыгып киятыр; -ф- ~ в карты цызыгып
соцта ойнау.
РЕЗВИТЬСЯ несов. кулип ойнау, шадла-
ныу, кеуил кетериу; ойнацлау (о живот-
ных).
РЕЗВОСТЬ ж. 1. (живость) шаццанлыц,
тиришелик; ~ ребёнка баланыц шаццанлы-
гы; 2. перен. зийреклик, еткирлик, алгыр-
лыц; ~ ума ацылдыц зийреклиги; 3. спорт,
(быстрота в беге) жуйриклик, шапцырлыц.
РЕЗВЫЙ прил. 1. (живой, шаловливый)
шоц, шаццан, тирише; ~ ребёнок шаццан
бала, шоц бала; 2. перен. зийрек, еткир,
алгыр; ~ ум зийрек ацыл; 3. спорт, (быст-
рый в беге) жуйрик, шапцыр, шапцыш;
~ конь жуйрик ат.
РЕЗЕДА ж. резеда (гул есимлиги).
РЕЗЕКЦИЯ ж. мед. резекция (денениц
бир агзасын операция жолы менен кесип
таслау).
РЕЗЕРВ м. 1. (источник) дерек; 2.
(запас) резерв, запас, цор; ~ы произ-
водства ендиристиц запаслары; иметь в ~е
запаста сацлау; 3. воен, резерв; ~ главного
командования бас командованиениц резер-
ви; 4. воен, резерв (армия цатарында эске-
рий миннетин еткен, бирац керек уацтын-
да шацырылыут тийисли эскерлер составы)',
трудовые ~ы мийнет резервлери (кэсип
училищелеринде квалификациялы рабочий-
лардыц цэнигелигин уйрениуши жаслар).
РЕЗЕРВАЦИЯ ж. 1. цор дузиу, ауысты-
рып алып цойыу, запасца цалдырыу;
2. резервация (Арца Америкада, Туслик
Африкада цэм Австралияда елдиц тупки-
ликли халцын зорлап цонысландыратуеын
жер лер).
РЕЗЕРВИРОВАТЬ сов. и несов. что ре-
зервлеу, сацлау (запасти).
РЕЗЕРВИСТ м. воен, резервист (резерв-
теги эскерий хызметкер).
РЕЗЕРВНЫ || Й прил. 1. (находящийся
в запасе) резервтеги, резервли, сацлаулы,
сацлау даты; ~й капитал эк. сацлаулы
капитал; ~й фонд эк. сацлаулы фонд;
2. воен, (находящийся в резерве) резерв...,
резервтеги; ~е войска резервтеги эскерлер.
РЕЗЕРВУАР м. резервуар (суйыц затлар,
газлар сацланатугын ыдыс).
РЕЗЕЦ м. 1. (инструмент) кескиш;
токарный ~ токарлыц кескиш; ~ скульп-
тора скульптордыц кескиши; 2. (перед-
ний зуб) гурек тис.
РЕЗИДЕНТ м. резидент (1. дипломатия-
лыц уэкил', 2. бир мэмлекетте турацлы
жасайтусын екинши бир елдиц адамы;
3. шет ел разведкасыныц бир мэмлекеттеги
жасырын уэкили).
РЕЗИДЕНЦИЯ ж. резиденция (цуки-
меттиц яки мэмлекет басшыларыныц ту-
ратусым орны).
РЕЗЙНЦА ж. резина; изделия из ~ы
резинадан исленген затлар.
РЕЗЙНКА ж. 1. резинка, еширгиш; чер-
нильная ~ сыя еширгиш; 2. (тесьма)
резинкалы таспа, резинкалы бау.
РЕЗИНОВЫЙ прил. резина, резиналы,
резинадан исленген; ~ мяч резина топ.
РЁЗКЦИЙ прил. 1. еткир, цатты; ~ий
ветер еткир самал; ~ий холод цатты сууыц;
~ая боль катты ауырыу; 2. жагымсыз,
еткир, ашшы, кушли; ~ий свет кушли
жацты; ~ий запах жагымсыз ийис; ~ие
звуки жагымсыз сеслер; 3. (резко очерчен-
ный) аныц; ~ие черты лица аныц бет кел-
бети; 4. (внезапный) тезден, бирден, тосат-
тан; ~ое повышение цен баханыц бирден
артып кетиуи; ~ое изменение темпера-
туры температураньщ бирден езгериуи;
5. (грубый, дерзкий) турпайы; ~ий тон
турпайы дауыс; ~ое письмо турпайы хат;
6. (суровый) тик, цатты, бет жузине цара-
май, еткир; подвергнуть ~ой критике
цатты критикага алыу, цатты критика-
лау; <> ~ие движения шаццан хэрекетлер.
РЕЗКО нареч. 1. (внезапно) тезден, бир-
ден, тосаттан; погода ~ изменилась хауа
бирден езгерди; 2. цатты, жагымсыз,
келисиксиз; его голос прозвучал ~ оныц
сести цатты шыцты; 3. (грубо, дерзко) тур-
пайы; он ~ ответил ол турпайы жууап бердн.
РЕЗКОСТИ ь Ж. 1. (чёткость) аныцлыц,
ашыцлыц; 2. турпайылыц; ~ь ответа
жууаптыц турпайылыгы; 3. (грубое сло-
во, выражение) турпайы сез, цопал сез,
жагымсыз сез; наговорить ~ей жагымсыз
сезлер айтыу, турпайы сезлер айтыу.
РЕЗНОЙ прил. ойып жасалган, ойып
салынган; ~ узор ойып жасалган нагыс,
ойып салынган нагыс.
— 881 —
РЕК
РЕЗНЯ ж. цыргыи цан тегиспе. ,
РЕЗОЛЮЦИИ Я ж. 1. (решение) резо-
люция, царар; принять ~ю резолюция
цабыл етиу, царар цабыл етиу; вынести
~ю царар шыгарыу; 2. (распоряжение) ре-
золюция; наложить ~ю резолюция цойыу,
РЕЗОН м. разг, долил, тийкар, мэни; в
этом есть свой ~ буныц ез мэниси бар.
РЕЗОНАНС м. 1. (хорошая слышимость)
жацсы еситилиу, аныц еситилиу; в этом
зале хороший ~ бул залда дауыс жацсы
еситиледи; 2. перен. жацгырыц, жацгырып
таралыу; эта история получила неожидан-
ный ~ бул уацыяныц тарийхы кутпеген
жерден жацгырып таралды.
РЕЗОНЁР м. нэсий^атшы.
РЕЗОНЁРСТВО с. нэсийхат бериушилик,
нэсийхатлылыц.
РЕЗОННЦЫЙ прил. разг, орынлы, женли,
парасатлы, дэлилли, тийкарлы; ~ый ответ
тийкарлы жууап; ~ое замечание орынлы
ескертиу.
РЕЗУЛЬТАТ м. 1. (итог) жуумац,
нэтийже; он был доволен ~ами перегово-
ров сейлесиулердиц жуумацларына оныц
кеули толды; ~ы конкурса конкурстыц
нэтийжелери; опыт дал положительный
~ тэжирийбе пайдалы нэтийже берди;
2. спорт, нэтийже; ~ матча матч нэтийже-
си; <;• в ~е 1) (в итоге) нэтийжеде, ацы-
рында; 2) (вследствие) нэтийжесииде, себе-
бинен, салдарынан.
РЕЗЧИК м. 1. (мастер по резьбе) ойып
нагыс салыушы; 2. (рабочий) кесиуши.
РЕЗЧИЦА женск. от резчик 2.
РЕЗЬ ж. шаншыу, иле, шаншып ауырыу,
туйиншиклеп ауырыу; ~ в животе иштин.
шаншып ауырыуы; ~ в глазах кездиц
туйиншиклеп ауырыуы.
РЕЗЬБА ж. 1. ойыу, нагыс салыу; худо-
жественная ~ ойып салынган керкемли
иагыс; 2. (вырезанный узор) ойыу, ойма
нагыс; красивая ~ сулыу ойма нагыс;
3. тех. (винтовая, нарезка) бурандалы ойма.
РЕЗЮМЕ с. нескл. резюме, кыскаша
жуумац, тийкаргы мэниси.
РЕЙД I .и. мор. рейд (портца жацын
жердеги кеме тоцтайтугын жер)', внешний
~ сыртцы рейд.
РЕЙД II .и. 1. воен, рейд (душпанныц
тылына атлы аскерлердин ямаса парти-
занлардыц кирип барыуы); 2. рейд, тексериу
жургизиу; комсомольский ~ комсомол
рейди.
* РЕЙДОВЦЫЙ I прил. рейдлик, рейдте;
~ая стоянка рейдте турыу орны.
РЕЙДОВЦЫЙ II прил. рейд, тексериу
жургизетугын; ~ая комсомольская брига-
да тексериу жургизетугын комсомоллыц
бригада.
РЕЙКА ж. рейка (1. цырланып жонылган
узын тахта; 2. геод. жердиц пэсли-бэлен-
тин аныцлау ушын цолланылатугын
эсбап).
РЕЙС м. рейс, цатнау, еки аралыцтагы
жол; обратный ~ цайтыу рейси.
РЁЙСОВЫЦЙ прил. рейсли, турацлы
цатнап турган; ~й самолёт турацлы цат-
найтугын самолёт.
56 русско-каракалпакский сл.
РЕЙСФЕДЕР м. рейсфедер (1. тушь пе-
нен сызыу ушын цолланылатугын цэлем;
2. цэлемниц ушына кийдиретугын темир).
РЕЙСШЙНА ж. рейсшина (улкен сыз-
гыш).
РЕЙТУЗЫ только мн. рейтуза.
РЕЙХСТАГ .и. рейхстаг (Германия пар-
ламенты $эм оныц мэжилис жайы).
РЕК||А ж. 1. дэрья, езек; вверх по ~ё
дэрьяныц ерине царай; вниз по дэрья-
ныц ыгына царай; 2. перен. (огромное
количество) сел, кел; реки слёз кез жастыц
кел болыуы; реки крови сел-сел кан;
3. в знач. нареч. рекой дэрьядай, дэрья
болып; слёзы льются ~6й кез жасы дэрья
болып акты.
реквием м. реквием (1. католик динин-
де жаназа оцыу; 2. цайгылы музыкалыц
шыгарма).
реквизировать сов. и несов. кого-что
реквизиция етиу, мэжбурий алыу.
реквизит м. реквизит (1. театр ойын-
ларында пайдаланылатугын белгили бир
дэуирдиц нэрсе царалары; 2. юристлик ис
жургизиуди талап ететугын тийкаргы
фактлар).
РЕКВИЗИЦИЯ ж. реквизиция, мэжбу-
рий алыушылыц (мэмлекет пайдасына).
РЕКЛАМА ж. реклама, дагаза; теат-
ральная ~ театр рекламасы; световая ~
свет жагып исленген реклама.
РЕКЛАМАЦИЦЯ ж. ком. рекламация
(сапасы темен товардан керген зыянды
етеуди талап етиу); заявйть ~ю рекла-
мация дагазалау.
РЕКЛАМИРОВАТЬ сов. и несов. кого-
-что 1. рекламалау, дагазалау, жарыялау;
2. (чрезмерно расхвалить) аса мацтау,
огада мацтау,
РЕКЛАМНЫЙ прил. реклама..., дага-
за..., дагазалайтугын, жарыялайтугын;
~ отдел дагаза белими; ~ плакат реклама
плакаты.
РЕКОГНОСЦИРОВАТЬ сов. и несов. что
1. воен, (произвести разведку) барлау,
бацлау, байцау; ~ расположение протйв-
ника душпанныц эскери орналасцан жер-
ди бацлау; 2. геод. (предварительно обсле-
довать) алдын ала тексерип кериу, тексе-
рип билиу.
РЕКОГНОСЦИРОВКА ж. 1. воен, (развед-
ка) барлап кериу, бацлау, байцау; 2. геод.
(предварительное обследование) алдын ала
тексерип кериу, тексерип билиу,
РЕКОГНОСЦИРОВОЧНЫЙ прил. 1. воен.
барлап керилген, бацланган, байцастырыл-
ган; 2. геод. алдын ала тексерилип керил-
ген, тексерилип билинген.
РЕКОМЕНДАТЕЛЬНЫЙ прил. реко-
мендациялыц, усынылатугын, минезлеме
берилген, бах,а берилген; ~ое письмо
минезлеме берилген хат.
РЕКОМЕНДАЦИИЯ ис. 1. (действие)
рекомендация етиу, рекомендация бериу,
усыныу, минезлеме бериу; 2. (отзыв)
рекомендация, баца, минезлеме; дать ~ю
рекомендация бериу; он получил хорошую
~ю ол жацсы минезлеме алды; 3. (совет,
пожелание) кецес, мэслэх,эт, тилек.
РЕК
— 882 —
РЕКОМЕНДОВАТЬ сов. и несов. 1. кого-
-что рекомендация бериу, усыныу, баха
бериу; ~овать опытного работника тэжи-
рийбели хызметкерди усыныу; 2. что (сове-
товать) мэслэхэт бериу, кецес бериу,
кецесиу; ~ую вам прочесть эту книгу сизге
усы китапты оцып шыгыуга кецес беремен.
РЕКОМЕНДОВАТЬСЯ сов. и несов. (при
знакомстве) езин таныстырыу, таиысыуга
езин усыныу.
РЕКОНСТРУИРОВАТЬ сое. и несов. что
реконструкциялау, реконструкция етиу,
кайта Kvpwv.
РЕКОНСТРУЙРОВАТЬСЯ сов. и несов.
реконструкцияланыу, реконструкция етн-
лиу, кайта цурылыу.
РЕКОНСТРУКТЙВНЫЙ прил. рекон-
струкция..., кайтадан дузиу..., кайта
курыу...; ~ период кайтадан дузиу дэуи-
ри.
РЕКОНСТРУКЦИЯ ж. реконструкция,
кайта курыу, кайтадан дузиу; ~ завода
заводты кайтадан курыу.
РЕКОРД м. 1. спорт, рекорд; мировой ~
дунья жузлик рекорд; установить ~
рекорд койыу; побить ~ рекордты ийелеу;
2. (высший показатель) ец жокаргы кер-
сеткиш; ~ добычи угля кемир казып
шыгарыуда ец жокаргы керсеткиш.
РЕКОРДИСТ м. (о домашнем животном)
рекордист, артык сапалы мал.
РЕКОРДИСТКА женск. от рекордист;
корова-~ сутти ец кеп беретугын сыйыр.
РЕКЙРДНЦЫЙ прил. 1. спорт, рекорд...,
рекордлы, рекордлыц; ~ые достижения
рекордлы жетискенликлер; 2. (наиболь-
ший, наивысший) рекордлыц, ец жоцаргы
керсеткиш; ~ые цифры рекордлык цифр-
лар; ~ая скорость полёта тез ушыудыц
ец жокаргы керсеткиши.
РЕКОРДСМЕН м. спорт, рекордсмен.
РЕКОРДСМЕНКА женск. от рекордсмен.
РЕКРУТ м. уст. рекрут (патшалыц
Россияда — армия цатарына жацадан
алынган солдат).
РЕКРУТЙРОВАТЬ сое. и несов. кого,
уст. рекрутлыцца алыу.
РЕКРУТСКИЙ прил. уст. рекрут..., рек-
рутлык; ~ набор рекрутлыкка адам алыу.
РЕКРУТСТВО с., РЕКРУТЧИНА ж.
уст. рекрутлыц хызмет, рекрутлыкка
бериушилик.
РЕКТИФИКАТ м. ректификат (тазалан-
ган спирт).
РЕКТИФИКАЦИЯ ж. ректификацияла}?,
араласпалардаи тазартыу; ~ спирта
спиртти араласпалардаи тазартыу.
РЕКТИФИЦЙРОВАТЬ сов. и несов. что
ректпфикациялау, араласпалардаи тазар-
тыу; ~ спирт спиртти араласпалардаи
тазартыу.
РЕКТОР jw. ректор; ~ университета
уииверситеттиц ректоры.
РЕКТОРАТ м. ректорат (ректордыц
басшылыеындат уииверситеттиц адми-
нистративлик оцыу иси басцармасы цэм
усы баскарманыц жайы).
РЕКТОРСКИЙ прил. ректор..., ректор-
ЛЫЦ.
РЕКТОРСТВО с. ректорлыц, ректорлык
уазыйпа.
РЕЛЕ с. нескл. реле (электр тогин мвл-
шерленген мугдарда жиберип турыу уцыбы
бар автомат эсбап).
РЕЛЕЙНЫЙ прил. релели, релелик.
РЕЛИГИОЗНОСТЬ ж. диншиллик.
РЕЛИГИ03НЫЦЙ прил. 1. (верующий
в бога) диншил, динге берилген, динге
исенетугын; 2. диний; ~е предрассудки
диний кэте тусиниклер.
РЕЛЙГИЯ ж. дин.
РЕЛИКВИЯ ж. 1. (предмет религиозного
поклонения) диний кэсийетли зат, диний
кэсийети бар зат; 2. (предмет почитания)
кэдирли, айрыкша хурметлейтугын; семей-
ная ~ уй-ишиниц айрыцша хурметлейту-
гын нэрсеси.
РЕЛЬЕФ м. 1. геогр. рельеф (жер бети-
ниц цурылысы)-, горный ~ местности таулы
жерлердиц рельефи; 2. (выпуклое изобра-
жение) рельеф, децли керинис.
РЕЛЬЕФНО нареч. 1. (выпукло) децли,
ойлы-бэлентли; 2. перен. (чётко, вырази-
тельно) аныц, ашыц.
РЕЛЬЕФНОСТЬ ж. 1. (выпуклость)
децлик, ойлы-болентлилик; 2. перен.
(чёткость, выразительность) аиыцлыц,
ашыцлыц.
РЕЛЬЁФНЫЦЙ прил. 1. (выпуклый)
рельефли, децли, ойлы-цырлы; ~е буквы
бадырайып тургаи хэриплер; 2. перен.
(чёткий, выразительный) аныц, ашыц.
РЕЛЬС м. рельс; железнодорожные
рельсы темир жол рельслери; <> поста-
вить на рельсы чего-л. женге салыу, иске
цосыу.
РЕЛЬСОВЫЙ прил. рельсли; ~ путь
рельсли жол.
РЕЛЬСОПРОКАТНЫЙ прил. рельс нелеп
шыгаратугын; ~ стан рельс ислеп шыга
ратугын стаи.
РЕЛЯТИВЙЗМ м. филос. релятивизм
(объективлик дуньяны билиу теориясын
дасы идеалистлик багдар).
РЕЛЯТИВЙСТ л. филос. релятивист
(релятивизмниц тэрепдары).
РЕЛЯТИВИСТСКИЙ прил. филос. реля-
тивистлик, релятивизмлик.
РЕМАРКА ж. 1. (пометка, замечание)
белги, ескертиу; 2. (пояснение) ремарка
(автордыц пьеса текстине берген тусинди-
риу и) .
РЕМЁННЫЙ прил. цайыс; цайыстан
исленген; ~ кнут цайыс цамшы.
РЕМЁНЬ м. в разн. знач. цайыс; поясной
~ белбеу цайысы; передаточный ~ тех
айландырыушы цайыс.
РЕМЁСЛЁННИК м. 1. енермент, цол
енерши; мелкий ~ майда енермент; 2. пе-
рен хужлансыз ислейтугын адам, берил-
мей ислейтугын адам; 3. разг, (ученик ремес-
ленного училища) ремесленник (внер-кэсип
училищесиниц оцыйшысы).
РЕМЕСЛЕННИЦА женск. от ремеслен-
ник.
РЕМЁСЛЕННЦЫЙ прил. 1. (связанный
с ремеслам) енермент, енерментлик, енер-
ментшилик; 2. перен. (без творческой
— 883 —
РЕП
инициативы) хуждансыз нслеиген, берил-
мей исленген; <> ~ое училище енер-касип
училищеси.
РЕМЕСЛО с. енер, кол енери, кар, кэсип;
сапожное ~ етикшилик касиби; слесарное
~ темиршилик енер.
РЕМИЛИТАРИЗАЦИЯ ж. ремилитари-
занияластырыё, кайта куралланыу.
РЕМИЛИТАРИЗИРОВАТЬ сое. и несов.
что ремилитаризациялау, кайта кураллан-
дырыу.
РЕМИЛИТАРИЗОВАТЬ сов. и несов. см.
ремилитаризировать.
РЕМОНТ I м. (починка, исправление)
ремонт, ремонтлау, жамау, оцлау; ~ домов
жайды ремонтлау; ~ обуви аяк кийимлер-
ди жамау; ~ железнодорожных путей
темир жолларды ремонтлау; капитальный
~ капиталлык ремонты; текущий ~ жецил
ремонт.
РЕМОНТ II м. 1. воен, ремонт, ремонтлау,
майырылган атлардыц орнын толтырыу;
2. с.-х. (пополнение стада} кебейтиу, тол-
тырыу (жас тнллерди узликсиз жетисти-
риу менен паданы толыцтырыу).
РЕМОНТИРОВАНИЕ I с. см. ремонт I.
РЕМОНТИРОВАНИЕ II с см. ремонт II 1.
РЕМОНТИРОВАТЬ I сов. и несов. что
ремонтлау, ремонт етиу, жамау, оцлау;~
квартиру квартираны ремонтлау.
РЕМОНТЙРОВАТ Ь II сов. и несов. кого-
-что воен, (пополнить лошадьми) ремонтлау,
майырылган атлардыц орнын толтырыу.
РЕМОНТНИК м. ремонтшы, ремонт-
лау шы.
РЕМОНТНЫМИ I прил. ремонт..., ре-
монтлайтугын; ~е мастерские ремонтлай-
тугын мастерскойлар; работы ремонт
ислери.
РЕМбНТН||ЫЙ II прил. 1, воен, ремонт...,
майырылган атлардыц орнын толтырату-
Еын, ат сатып алатугын; ~ая комиссия
ат сатып алатугын комиссия; 2. с.-х. (даю-
щий приплод) цозылайтугыи, бузаулайту-
FWH.
РЕНЕГАТ м. ренегат, азгыи, сатылгаи.
РЕНЕГАТКА женск. от ренегат.
РЕНЕГАТСКИЙ прил. ренегатлык, аз-
гын, сатылгаи.
РЕНЕГАТСТВО с. ренегатлылык, азгын-
лык, сатыл!айлыц.
РЕНЕССАНС м. ист. Ренессанс, Ояныу
дауири (XV — XVI эсирлерде Батыс
Европада илим цэм искусствоныц цайта
рауажланыу дэуири).
РЕНТА ж. эк. рейта (капиталдан,
мулктен, жерден тусетугын кирис, всим);
земельная ~ жер рентасы.
РЕНТАБЕЛЬНОСТЬ ж. эк. рентабель-
лилик, пайдалылык, пайда келтириушилик;
~ производства ендиристин пайда келти-
риушилиги.
РЕНТАБЕЛЬНЦЫЙ прил. эк. реитабельли,
пайда келтириуши; ~ое предприятие рен-
табельли кэрхана.
РЕНТГЕН м. 1. см. рентгенов; 2. (про-
свечивание) рентген нурларынан еткериу;
сделать ~ рентген нурларын тусириу;
3. (аппарат) рентген аппараты.
РЕНТГЕНОВ прил.: ~ы лучи рентген
нурлары.
РЕНТГЕНОВСКИЙ прил. рентген...,
рентгенде тусирилген; ~ снимок рентгенде
тусирилген суурет; ~ кабинет рентген
кабинете.
РЕНТГЕНОГРАММА ж. мед. рентгено-
грамма (рентген нурлары арцалы тусирил-
ген суурет).
РЕНТГЕНОГРАФИЯ ж. мед рентгено-
графия (ишки цурылысты рентген нур-
лары арцалы сууретке тусириу).
РЕНТГЕНОЛОГ м. рентгенолог (рентге-
нология бойынша цэниге врач).
РЕНТГЕНОЛОГИЯ ж. мед. рентгеноло-
гия (рентген нурлары цэм оны цолланыу
тууралы илим).
РЕНТГЕНОСКОПИЯ ж. мед. рентгено-
скопиялау (рентген нурына тусирип керип
билиу)-, ~ грудной клетки кекирек клет-
касын рентгеноскопиялау.
РЕНТГЕНОТЕРАПИЯ ж. мед. рентгено-
терапия (рентген нуры менен емлеу).
РЕНТНЫЙ прил. эк. рейта..., ренталы.
РЕОРГАНИЗАТОР м. реорганизатор,
кайта шелкемлестириуши, кайта дузиуши.
РЕОРГАНИЗАЦИОННЫЙ прил. реорга-
низациялау..., кайта шелкемлестириу...,
кайта дузиу..,; ~ период кайта шелкем-
лестириу дэуири.
РЕОРГАНИЗАЦИЯ ж. реорганизация,
кайта шелкемлестириу, кайта дузиу; ~
производства ендиристи кайта шелкемлес-
тириу.
РЕОРГАНИЗОВАТЬ сов. и несов. что
реорганизациялау, цайта шелкемлестириу,
цайта дузиу.
РЕОРГАНИЗОВАТЬСЯ сое. и несов.
реорганизацияланыу, кайта шелкемлести-
рилиу, к.айта дузилиу.
РЕОСТАТ м. физ. реостат (токтыц ку-
шин х,эм оныц етип турыуын ретлеуши
эсбап).
РЁПЦА ж. шалгам; <> дешевле пареной
~ы погов. арзан, ийт муты; проще паре-
ной -~ы погов. ацсат, оцай.
РЕПАРАЦИЙ мн. (ед. репарация ж.)
полит, репарациялар (жецилген елдиц жец-
ген елге урыс зыянын тууел ямаса белип-
-бвлип телеу келисими).
РЕПАРАЦИОННЫIIЙ прил. полит, репа^
рация..., репарацияльщ; ~е платежй
репарациялыц телеулер.
РЕПАТРИАНТ м. полит, репатриант
(репатриациялыц шэрт бойынша елине
цайтыушы адам).
РЕПАТРИАНТКА женск. от репатриант,.
РЕПАТРИАЦИЯ ж. полит, репатриа-
ция (эмигрантлардыц, эскерий тутцын-
дагылардыц ез уатанына цайтыуы).
РЕПАТРИИРОВАТЬ сов. и несов. когд-
-что репатриациялау, репатриация етиу.
РЕПАТРИИРОВАТЬСЯ сов. и несов. репа-
трианияланыу, репатриация етилиу.
РЕПЕЙ, РЕПЕЙНИК м. бот. ошаган.
РЕПЁЙНЦЫЙ прил. ошаган, ошаганлы;
~ое масло ошаган майы.
РЕПЕРТУАР м. репертуар (1. театрда
цойылатугын пьесалар', 2. артистлердиц
56*
РЕП
— 884 —
ойнайтуеын рольлери, атцаратугын музы-
калыц шыеармалар).
РЕПЕТИРОВАТЬ несов. 1. что и без доп.
репетиция жасау, репетиция етиу; ~ пьесу
пьесаны репетиция етиу; 2. кого кемек
бериу, шыныцтырыу; ~ ученика оцыушы-
ны шыныктырыу.
РЕПЕТИТОР м. репетитор (улгере алмай-
турын оцыушыга сабац уйрететусын муеал-
лим).
РЕПЕТИТОРСКИЙ прил. репетитор льщ;
репетиторлайтугын.
РЕПЕТЙТОРСТВО с. репетиторшыльщ.
РЕПЕТИЦИЯ ж. репетиция (пьеса
цойыуеа таярланыу); генеральная ~ бас
репетиция.
РЕПИЦА ж. анат. зигирик.
РЁПЛИКЦА ж. 1. цагытпа сез, сез цо-
сыу; ~и с мест отырган жерлеринен цагыт-
па сезлер айтылыу; 2. театр, реплика.
РЕПОРТАЖ м. репортаж (1. кунделик-
ли турмыс уацыяларынан маелыуматлар
дузиу; 2. радио ямаса газета хабарла-
Ры).
РЕПОРТЁР м. репортёр.
РЕПОРТЁРСКИЙ прил. репортёр...,
репортёрлык-
РЕПРЕССЙВНЫ||Й прил. жазалайтугын,
жазалау...; меры жазалау шаралары.
РЕПРЕССИРОВАТЬ сов. и несов. кого-что
жазалау, жазага тартыу.
РЕПРЕССИЯ ж. жаза, жазалау шара-
лары.
РЕПРОДУКТОР м. репродуктор.
РЕПРОДУКЦИЯ ж. 1. репродукция
(сууретлерди полиграфиялыц ямаса фото-
графия усылы менен тусирип кебейтиу);
2. иск. (картина, рисунок) репродукция,
кеширме суурет.
РЕПС м. репс (гезлеме).
РЕПСОВЫЙ прил. репс...; репстен ис-
ленген; репс пецен цапланган.
РЕПТИЛИЯ ж. зоол. рептилия (жер ба-
фырлаушы жэнлик).
РЕПУТАЦИЦЯ ж. атац, аброй; неза-
пятнанная ~я дац туспеген аброй; поль-
зоваться хорошей ~ей жацсы абройга
ийе болыу, абройлы болыу; пользоваться
дурной ~ей жаман атлы болыу.
РЕПЧАТЫЙ прил. шалгам тэризли;
~ лук шалгам тэризли пияз.
РЕСКРИПТ м. уст. рескрипт (патша-
ныц ез цол астындарыларра алгыс айтып,
сыйлыц беретурынын билдирип жиберген
хаты).
РЕСНЙЦЫ мн. (ед. ресница ж.) кир-
пиклер; длинные ~ узын кирпиклер.
РЕСНЙЧКИ мн. (ед. ресничка ж.)
1. уменьш. от ресницы; 2. биол. кирпикше
(^айуанлардыц цгм всимликлердиц клетка-
Лйрындаеы жин, ишке сабац сыяцлы туклер).
РЕСНИЧНЫЙ прил. 1. кирпик..., кир-
цикли; ~ мускул анат. кирпик мускулы;
2. биол. кирпикше.
РЕСПЕКТАБЕЛЬНЫЙ прил. салдамлы;
~ вид салдамлы тур.
РЕСПИРАТОР м. респиратор (дем алыу
органларын, кезди уулы газдан х,эм шац-
нан цоррайтурын цурал).
РЕСПУБЛИКА ж. республика; союзная
~ союзлыц республика; автономная ~
автономиялыц республика.
РЕСПУБЛИКАНЕЦ м. полит, республн-
кашы (1. республика дузиудиц тэрепдары;
2. буржуазиялыц республикалыц партиясы-
ныц аезасы).
РЕСПУБЛИКАНКА женск. от респуб-
ликанец.
РЕСПУБЛИКАНСКИЙ прил. республи-
калыц.
РЕССОРА ж. рессора, серппе (арба-
ныц, машинаныц, вагонныц).
РЕССОРНЫЙ прил. рессора..., рессора-
лы, серппели; ~ экипаж рессоралы экипаж.
РЕСТАВРАТОР м. 1. иск. реставратор
(эййемги естеликлерди цэм керкем енер
шыгармаларын бурынгы цэлпине келтириу-
ши цэниге); художник-~ реставратор суу-
ретши; 2. полит, реставратор (цулатыл-
ран ески сиясий цурылысты цайта тиклеуге
нийетленицшилердиц тэрепдары).
РЕСТАВРАТОРСКИЙ прил. полит, рес-
тавратор..., реставраторлык.
РЕСТАВРАЦИОННЫМИ прил. иск. рес-
таврациялайтугын; ~е мастерские рестав-
рациялайтугын мастерскойлар.
РЕСТАВРАЦИЯ ж. 1. иск. реставрация,
бурынгы цэлпине келтириушилик; 2. полит.
реставрация (цулатылпан бурынеы сиясий
цурылысты цайта тиклеу).
РЕСТАВРИРОВАТЬ сов. и несов. что
1. иск. реставрациялау, бурынгы цэлпине
келтириу; ~ картину сууретти бурынгы
кэлпине келтириу; 2. (починить) цурау,
жамау, оцлау; 3. полит, реставрациялау.
РЕСТОРАН м. ресторан.
РЕСУРС м. 1. мн. ресурсы ресурслар,
хор, байлыц; неистощимые ~ы нашей
страны бизиц елимиздиц таусылмас ресурс-
лары; 2. (средство) мумкиншилик; послед-
ний ~ соцгы мумкиншилик.
РЕТЙВО нареч. инта менен, жигер менеи,
иждадат пенен.
РЕТЙВЫЙ прил. 1. (усердный, стара-
тельный) инталы, жигерли, иждацатлы;
~ работник жигерли хызметкер; 2. (резвый,
горячий) шаццан, ойнацшыган; ~ конь
ойнацшыган ат.
РЕТЙНА ж. анат. ретина (кездиц ишки
кезгенек цабыгы).
РЕТИРОВАТЬСЯ сое. и несов. разг.
билинбей кетип цалыу.
РЕТОРТА ж. тех., хим. реторта (суйыц
затларды цайнатып ажырататуеын ыдыс).
РЕТРАНСЛИРОВАТЬ сов. и несов. что,
радио ретрансляция етиу.
РЕТРАНСЛЯЦИОННЦЫЙ прил. радио
ретрансляциялайтугын, ретрансляция ете-
тугын; ~ая радиостанция ретрансляция-
лайтугын радиостанция.
РЕТРАНСЛЯЦИЯ ж. радио ретрансля-
ция.
РЕТРОСПЕКТИВНЫЙ прил. ретроспек-
тивли, еткенди козгайтугыи, еткенге кез
жиберетугын, еткенди гэп ететугын; ~
взгляд еткенди гэп ететугын кез карас.
РЕТУШЁР м. ретушёр (ретушлау бойын-
ша цэниге).
— 885 —
РЕШ
РЕТУШЙРОВАНИЕ с. ретушлау, ец
бериу, ец берип дузетиу.
РЕТУШИРОВАТЬ сов. и несов. что ре-
тушлау, ец бериу, ец берип дузетиу.
РЕТУШЬ ж. ретушь (сууретлерди, фото-
графияларды тушь пенен ец берип дузе-
тиу}.
РЕФЕРАТ м. реферат (1. мазмуны цысца-
ша баянлама-, 2. бир тема бойынша до-
клад).
РЕФЕРАТИВНЫЙ прил. рефератлыц;
~ журнал рефератлык журнал.
РЕФЕРЕНДУМ м. полит, референдум
(путкил халыцлыц copay).
РЕФЕРЕНТ м. референт (1. реферат
сцыйтуеын адам', 2. белгили маселелер
женинде консультант).
РЕФЕРИРОВАТЬ сов. и несов. что и без
доп. реферат ислеу.
РЕФЛЕКС м. физиол. рефлекс (цайуан
организминиц сыртцы тэсирге реакциями);
безусловный — шэртсиз рефлекс; услов-
ный — шэртли рефлекс.
РЕФЛЕКСИВНЫЙ прил. см. рефлектив-
ный.
РЕФЛЕКСИЯ ж- рефлексия (ез ойларын,
бастан кеширгенлерин елеслетиу).
РЕФЛЕКТЙВНЦЫЙ прил. рефлективлик,
ацсыз, санасыз; ~ое движение рефлектив-
лик хэрекет, ацсыз хэрекет.
РЕФЛЕКТОРм. 1. (отражатель) рефлек-
тор; лампа с ~ом рефлекторлы айна;
2. (обогревательный прибор) рефлектор;
3. астр, (телескоп) рефлектор.
РЕФЛЕКТОРНЫЙ прил. рефлектор...,
рефлексли.
РЕФЛЕКТОРНЫЙ прил. физиол. ре-
флекторлы.
РЕФОРМЦА ж. реформа; денежная ~а
акша реформасы; произвести ~у реформа
еткериу.
РЕФОРМАТОР м. реформатор (езгертип
цайта цурыушы).
РЕФОРМАТОРСКИЙ прил. реформа-
торлы.
РЕФОРМАТСКЦИЙ прил. 1. ист. рефор-
мациялык; ~ие войны реформациялык
урыслар; 2. рел. (протестантский) рефор-
мациялык, протестаитлык; ~ая церковь
реформациялык ширкеу, протестаитлык
ширкеу.
РЕФОРМАЦИЯ ж. ист. реформация
(XVI гсирде Батыс Европада феодализмге
царсы, соцынан католик ширкеуине царсы
диний гуреске айланган цозпалыс).
РЕФОРМИЗМ м. полит, реформизм
(рабочийлар цэрекетиндеги марксизмге
царсы апым).
РЕФОРМИРОВАТЬ сое. и несов. что
реформалау, реформа жургизиу, езгертиу.
РЕФОРМИРОВАТЬСЯ сов. и несов. ре-
формаланыу, реформа жургизилну, езге-
рилиу.
РЕФОРМИСТ м. полит, реформист (ре-
формизмниц тэрепдары).
РЕФРИЖЕРАТОР м. рефрижератор
(1. тоцлатыушы машинаныц белеги; 2. тез
бузылатупын азыц-ауцатларды тасыу па
арналган кеме, вагон цэм т. б.).
РЕФРИЖЕРАТОРН цый прил. рефриже-
раторлы, рефрижераторлайтугын; ~ая ус-
тановка рефрижераторлайтугын ускеие.
РЕХНУТЬСЯ сов. прост, акылдан ада-
сыу, естен айырылыу.
РЕЦЕНЗЕНТ м. рецензент, рецензия жа-
зыушы, рецензия бериуши.
РЕЦЕНЗИРОВАНИЕ с. рецензиялау, ре-
цензия жазыу, рецензия бериу.
РЕЦЕНЗИРОВАТЬ несов. что рецензия-
лау, рецензия жазыу, рецензия бери^;
~ книгу китапты рецензиялау.
РЕЦЕНЗИЯ ж. рецензия (жазылган
мийнетке берилген баца).
РЕЦЕПТ м. 1. рецепт (дэри алыу ушын
жазылган цагаз); получить лекарство по ~у
рецепт бойынша дэри алыу; 2. (способ
приготовления чего-л.) рецепт (бир нэрсени
таярлау ушын керсетпе); <> действовать
по готовому ~у биреудиц жолы менен
хэрекет етиу.
РЕЦЕПТУРА ж. рецептура (дэри-дэрмац
таяр ла у дыц цапыйдаларыныц жыйынтыгы).
РЕЦИДИВ м. 1. (повторное проявление
чего-л.) рецидив (белгили бир цэрекеттиц
тэкрарланыуы); 2. мед. цайталау; ~ бо-
лезни кеселдиц кайтала^ы; 3. юр. жинаят-
тыц кайталаныуы.
РЕЦИДИВИСТ м. рецидивист (жинаятлы
цэрекетти цайталаушы адам); вор-~ ре-
цидивист-уры.
РЕЦИДИВИСТКА женск. от рециди-
вист.
РЕЧЕВОЙ прил. сейлеу..., сейлейтугын;
~ аппарат сейлеу аппараты.
РЕЧИТАТИВ м. муз. речитатив (цосыцты
аныц сез бенен намага уцсатып айтыу
формасы, бул операда цолланылады).
РЕЧКА ж. кишкене дэрья, дэрьяша;
езек, езекше.
РЕЧИ И К м. дэрьяшы (дэрья транспор-
тыныц хызметкери).
РЕЧИ || ОЙ прил. дэрья..., дэрьяныц;
~ая вода дэрья сууы; ~бе судоходство
дэрьядагы кеме катнасы.
РЕЧ Ь ж. 1. (способность говорить)
сейлеу; органы речи сейлеу органлары;
дар речи 1) сейлеуге укыплылык, сезге
шеберлик; 2) (красноречие) дилуарлыц,
шешенлик; развитие речи сейлеу тилин
есириу; 2. (язык) тил, сез; ~ ребёнка бала-
ныц тили; устная ~ сейлеу тили; владеть
речью тил билиу; 3. (публичное выступле-
ние) сез; — адвоката адвокаттыц сези;
произнести ~ сез сейлеу; 4. (слова, раз-
говор, беседа) гурриц, гэп, сез; завестй
~ о чём-л. бир нэрсе цаццында гурриц
баслау; об этом не может быть и речи
бул хаккында гэп болыуы да мумкин емес;
об этом не было и речи бул хаккында сез
де болмады; <> части речи грам. сез ша-
каплары; косвенная ~ грам. езлестирил-
ген гэп; прямая ~ грам. туура гэп.
РЕШАТЬ несов. см. решить.
РЕШАТЬСЯ несов. см. решиться.
РЕШАЮЩИ ИЙ 1* прич. от решать;
2. прил. (главный, основной) баслы, эхмийет-
ли, шешиуши, тийкаргы; ~ий голос ше-
шиуши дауыс; ^ее условие шешиуши шсръ.
РЕШ_
— 886 —
РЕШЁНИЦЕ с. 1. (действие) шешиу,
шыгарыу; ~е задачи мэселени шешиу;
2. (ответ к задаче) мэселениц жууабы;
3. (постановление) царар; ~е суда суд-
тыц царары; по ~ю общего собрания
улыума жыйналыстыц царары бойынша;
вынести ~е карар шыгарыу; 4. (заключе-
ние, вывод) нэтийже, жуумац; прийти к~ю
жуумацца келиу.
РЕШЁННЦЫЙ 1. прич. от решить;
2. прил. шешилген, жуумацланган, нэтий-
же шыгарылган; это вопрос ~ый бул ше-
шилген мэселе.
РЕШЁТКЦА ж. 1. тор; железная ~а
темир тор; 2. (часть топки) темир шил-
тер; за ~ой (сидеть, оказаться) тюрь-
меге тусиу.
РЕШЕТО с. (мн. решёта) гэлбир; <> но-
сить воду ~м погов. мийнети босца кетиу;
голова как ~ умытшац.
РЕШЁТЧАТЫЙ, РЕШЁТЧАТЫЙ прил.
тор, торлы; ~ забор тор дийуал.
РЕШЙМОСТЦЬ ж. батырлыц, гайратлы-
лык, тэуекеллилик, бел байлаушылыц;
полный ~и толыц бел байлаушылыц.
РЕШИТЕЛЬНО нареч. 1. (смело) батыл
турде, журеклилик етип, бел байлап;
2. (непреклонно) кайтпастан, тураклы тур-
де, тайсалмастан, шешиуши турде; 3. (со-
всем, совершенно) биротала, путкиллей,
кескин турде; ему верить ~ ни в чём
нельзя оган исениуге путкиллей болмайды;
4. (без исключения) калдырмай, бэрин; ~
каждый биреуинде калдырмай, бирин кал-
дырмай; 5. в знач. вводи, слова решительно
(без сомнения) сезсиз; ~, я начинаю те-
ряться мен сезсиз албырап баратырман.
РЕШЙТЕЛ ЬНОСТЬ ж. 1. (смелость)
батыллык, тэуекеллик, журеклилик, бел
байлаганлык; 2. (непреклонность) кайт-
пайтугынлык, кесип айтылганлыц, турац-
лылык, тайсалмайтугынлыц, шешиушилик.
РЕШЙТЕЛ ЬНЦЫЙ прил. 1. (смелый)
батыл, журекли, тэуекелшил; ~ый харак-
тер батыл минез; ~ый человек журекли
адам; 2. (непреклонный) кайтпайтугын, ту-
раклы; тайсалмайтугын, шешиуши, катты;
заявить ~ый протест шешиуши наразы-
лык билдириу; 3. (окончательный) соцгы,
узил-кесил, шешиуши, катты; ~ый ответ
шешиуши жууап; принять ~ые меры
катты шаралар цолланыу; 4. (решающий)
шешиуши; ~ая борьба шешиуши гурес;
~ый момент шешиуши момент.
РЕШЙЦТЬ сов. 1. что шешиу, шыгарыу;
~ть задачу есап шыгарыу; 2. что и с неопр.
(принять решение) уйгарыу, тэуекел етиу,
макул табыу, бел байлау; я ~л остаться
здесь мен усы жерде цалыуга уйгардым;
3. что и с неопр. (вынести постановление)
шешиу, уйгарыу; суд~л дело в его пользу
суд исти оныц пайдасына шешти; 4. что
шешиу, орынлау, иске асырыу; ~ть вопрос
мэселени шешиу; ~ть проблему проблема-
ны иске асырыу; ~ть участь боя урыс-
тыц тагдирин шешиу; ~ть чью-л. судьбу
биреудиц тагдирин шешиу.
РЕШИ ||Т ЬСЯ сов. 1. на что и с неопр.
(принять решение) тэуекел етиу, бел
байлау, кайыл болыу, макул табыу;
он не знает, на что ~ться ол неии макул
табыуды билмейди; он ~лся поехать ол
кетиуге бел байлады; 2. (разрешиться}
шешилиу, уйгарылыу; дело ~лось в егб
пользу ис оныц пайдасына шешилди.
РЁЯ ж. мор. рея (желцомды керип
байлайтугын жэрдемши агаш).
РЁЯТЬ несов. 1. (парить) пэлпеллеп
ушыу, шарклап ушыу; ~ в вышине хауада
пэлпеллеп ушып журиу; 2. (развеваться)
желбиреу; реют знамёна байраклар жел-
бирейди.
РЖАВЕТЬ несов. тотланыу, тотыгыу, тот
басыу, зэцлеу, зэц басыу.
РЖАВЛЕНИЕ с. тотланыу, зэцлениу.
РЖАВЧИНА Ж. ТОТ, ТОТЫ К, ЗЭЦ.
РЖАВЫЙ прил. 1. тот басцан, тотыккан;
~ гвоздь тот басцан шеге; 2. разг, (цвета
ржавчины) тотыккан рец.
РЖАНИЕ с. киснеу.
РЖАНКА ж. ржанка (цус).
РЖАН||0Й прил. кара бийдай, цара
бийдайдан; ~6й хлеб цара нан, цара
бийдайдыц ианы.
РЖАТЬ несов. киснеу.
ржёшь, ржёт и т. д. наст. вр. от ржать.
ржи род. п. ед. от рожь.
РЙГА ж. рига (орылган дэнди кептирету-
гын сарай, жай).
РЙЗА ж. церк. риза (священниктиц
ширкецде кийетугын кийими).
РИКОШЁТ м. 1. рикошет (оцтыц, сна-
рядтыц тийген жерин сырганап кетиуи)-,
2. в знач. нареч. рикошетом кагып кетип;
пуля попала ~ом оц цагып кетип тий-
ди.
РЙКША м. рикша (Шыгыс х,эм Туслик
Азияныц айрым еллеринде хуэм де Туслик
Африкада еки децгелекли арбага цосылып
жук ямаса жолаушы тасыйтугын адам).
РЙМСКЦИЙ прил. Рим..., римлилердиц;
<> ~ое право юр. эййемги Рим законы; ~ие
цифры римлилердиц цифрлары; ~ий папа
Рим папасы (Рим католик ширкеуиниц
жоцаргы басшысы).
РИНГ м. спорт, ринг (бокс ойыны май-
дан шасы).
РЙНУТЬСЯ сов. на кого-что ала топы-
лыу, жулцына умтылыу; ~ в бой урысца
жулцыиа умтылыу.
РИС м. салы; гуриш.
РИСК м. тэуекел, цэуип, тэуекелшилик;
с риском для жизни емир цэупине тэуекел
етип; действовать на свой страх н ~ цэуип-
ти биле тура кез жумып хэрекет етиу.
РИСКНУЦТЬ сов. 1. однокр. см. риско-
вать; 2. с неопр. (попытаться) тэуекел
етиу; я ~л спросить его об этом бул туура-
лы оннан сорауга тэуекел еттим.
РИСКОВАННОСТЬ ж. тэуекеллик, цэ-
уиплилик.
РИСКОВАННЫЙ прил. (опасный) тэ-
уекелли, цэуипли; ~ поступок тэуе-
келли ис.
РИСКЦОВАТЬ несов. 1. (подвергаться
риску) тэуекел етиу; 2. кем-чем цэуип асты-
на цойыу, тэуекелге бел байлау; ~овать
жизнью емирди цэуип астына цойыУ;
— 887 —
РОГ
3. с неопр. кэуип астында болыу; вы ~уете
опоздать сиз кешигип калыудыц цэупинин.
астындасыз.
РИСОВАЛЬНЦЫЙ прил. суурет салату-
гын; ~ый карандаш суурет салатугыи
кэлем; ~ая бумага суурет салатугын кагаз.
РИСОВАЛЬЩИК м. суурет салыушы.
РИСОВАЛЬЩИЦА женск. от рисоваль-
щик.
РИСОВАН И ||Е с. суурет салыу, суу-
рет...; учиться ~ю суурет салыуга уйрениу;
учитель ~я суурет мугаллими.
РИСОВАТЬ несов. кого-что и без доп.
1. суурет салыу; ~ карандашом суу-
ретти колем менен салыу; красками
сууретти бояу менен салыу; ~ с натуры
заттыц езине карап сууретин салыу;
2. перен. (изображать, описывать) суурет-
леп керсетиу; ~ что-л. в ярких красках
бир нэрсени сез бенен сууретлеп керсетиу;
3. перен. (мысленно представлять) кез
алдына келтириу.
РИСОВАЦТЬСЯ несов. 1. (виднеться,
выделяться) кериииУ; вдали ~лись очерта-
ния гор алыстан таулардыц сулдери ке-
ринди; 2. перен. (представляться в вообра-
жении) кезге елеслеу; 3. чем и без доп.
езин керсетиуге тырысыу.
РИСОВбД м. салыкеш.
РИСОВОДСТВО с. салыгершилик.
РИСОВОДЧЕСКИЙ прил. салышылыд.
РЙСОВЦЫЙ прил. салы..., гуриш..., гу-
ришли; ~ая каша гуришли шоуле.
РИСУНОК м. суурет; акварельный ~
акварель бояуы менен салынган суурет.
РИТМ м. ритм; ~ тайца аяк ойынныц
ритми; ~ стиха косыктыц ритми;
~ работы жумыстыц ритми; чувство ритма
ритмди сезиу.
РЙТМИКЦА ж. 1. ритмика, ритмлесиу;
~а стиха косыктыц ритмлесиуи; 2. (уче-
ние о ритме) ритмика (ритм жениндеги
илим); 3. ритмика (ритмге негизленген
гимнастика); преподаватель ~ и ритмика
окытыу шысы.
РИТМЙЧЕСКИЦЙ прил. ритмли;
~е движения ритмли х.эрекет-
лер.
РИТМЙЧНО нареч. ритм менен, ритмли.
РИТМЙЧНОСТЬ ж. ритмлилик; ~ дви-
жений хэрекетлердиц ритмлилиги; соблю-
дать ~ в работе жумыстыц ритмлилигин
саклау.
РИТМЙЧНЦЫЙ прил. ритмли; ~ые дви-
жения ритмли дорекетлер; ~ая работа
ритмли ЖУМЫС.
РИТОРИКА ж. 1. (наука) риторика
(шешен сейлеу тууралы илим); 2. перен.
(напыщенность изложения) кургак сез,
кепирме сез, мылжыц сез.
РИТОРИЧЕСКИЙ прил. 1. (основанный
на правилах риторики) риторикалык;
2. (ораторский) шешенлик, дилуарлык;
~ приём шешенлик усыл; 3. (напыщенный)
кургак сезли, кепирме, мылжыц сезли; <>
~ вопрос шешенлик усыл, шебер сейлеу
усылы.
РИТОРИЧНЫЙ прил. кургак, кепирме,
мылжыцлы.
РИТУАЛ м. 1. рел. (совокупность обря-
дов) ескилик достурлери, салт достурлери;
~ погребения еликти жерлеу жениндеги
ескилик достурлери; 2. (церемониал)
дзетур, эдет-урп.
РИТУАЛЬНЫЙ прил. рел. ескилик дас-
турлеринин, салт дэстурлериниц.
РИФ м. риф (суу астындагы таслар);
коралловые рифы маржан рифлери.
РИФЛЕНЦЫЙ прил. тех. гедир-будыр-
ланган; ~ое железо бети гедир-будырлан-
ган темир.
РЙФМА ж. рифма, уйкаслык-
РИФМОВАТЬ несов. 1. см. рифмоваться;
2. что (подбирать слова для рифмы)
уйкасыцлы сезлерди тацлап алыу, уйдас-
тырыу.
РИФМОВАТЬСЯ несов. уйдасыу.
РИФМОВКА ж. уйцасыклау, уйдастыры^.
РОБА ж. жумыс кийими.
РОБЕТЬ несов. перед кем-чем и без доп.
доркыу, журексиибеу, жасданыу, тай-
салыу.
РОБКЦИЙ прил. цоркак, журексиз,
жасканшак, тайсалак; ~ий взгляд жас-
цаншаклык кез карас; <> он человек неко-
го десятка ол доркадлардан емес.
РЙБКО нареч. коркып, журексинбей, жас
канып, тайсалаклыд етип.
РЙБОСТЬ ж. коркаклык, журексизлик,
жасканшаклык, тайсалаклык-
РЙБОТ м. робот (цыйын операцияларды
орынлайтуеын автомат).
РОВ м. ор, карым, акым, ой; крепост-
ной ~ корган ор; противотанковый ~
танкиге карсы казылгаи карым.
РОВЕСНИК м. курдас, жаслас, катар,
даскал; мы с ним ~и биз оныц менеи дур-
даспыз.
РОВЕСНИЦА женск. от ровесник.
РЙВНО 1. нареч. (гладко) тегис, теп-те-
гис; дорога шла ~ жол теп-тегис болып
тур; 2. нареч. (равномерно) тец, бир дэ-
липте; сердце билось ~ журек бир дэ-
липте сокты; 3. в знач. частицы (точно)
саррас, нак, аныц; ~ в три часа анык саат
уште; 4. в знач. частицы, разг, (совсем)
бордо, мудамы, хеш, дым, биротала; я ~
ничего не понял мен дым тусинбедим.
РЙВНОСТЬ ж. 1. тегислилик; 2. перен.
(уравновешенность) сабырлылык-
РОВННЫЙ прил. 1. (гладкий) тегис; ~ая
дорога тегис жол; 2. (прямой) тууры; ~ая
линия тууры сызык; 3. (равный по раз-
меру) бир тегис, бирдей; ~ые зубы бир
тегис тислер; 4. (равномерный) бир кэлип-
ли, бир тегис, бирдей; ~ый шаг бир дэ-
липли адым; 5. перен. (уравновешенный)
сабырлы, жагдайлы; ~ый характер жаг-
дайлы минез; ~ый счёт теппе-тец; для
~ого счёта теппе-тец болыу ушын; ~ый
вес тец салмак; ~ым счётом ничего норсе
де жод.
РЙВНЯ, РОВНЯ м. и ж. разг, бирдей,
тец, катар адам.
РОВНЯТЬ несов. что тецеу, тегислеу;
~ дорогу жолды тегислеу.
РОГ м. 1. муйиз, шак; оленьи ~а су-
уынныц муйизи; 2. (музыкальный инстру-
РОГ___________________- 888 -______________________
мент) сырнай; охотничий ~ ацшыныц
сырнайы; <> как из рога изобилия жудэ
кеп, есап-саны жоц; брать быка за ~а
уацытты етирмей хэрекет етиу; согнуть
в бараний ~ цысым берип жууасытыу.
РОГАТИНА ж. 1. найза (бурынгы урыс
жарагы); 2. рогатина (еки жузли узын
таяцца саплангЬн пышац).
РОГАТКА ж. 1. (перекладина) ирнккиш,
жолга кесе цойылган агаш; 2. перен.
(препятствие, помеха) тосцынлыц, бегет,
иркиниш; 3. (для метания чего-л.) тога-
нац, сацпан.
РОГАТЫЙ прил. шацлы, муйизли; круп-
ный ~ скот кара мал.
РОГОВИДНЫЙ прил. муйиздей, муйиз
сыяклы, шанца уцсаган.
РОГОВЙЦА ж. анат. роговица (кездиц
сыр тык oj. гы тыныц оболочка).
РОГОВЦОЙ прил. шак---> муйиз...; муйиз-
ден исленген, шацтан исленген; ~6й гре-
бень муйиз тарах; ~ая оболочка см.
роговица.
РОГОЖА ж. жеке, жекен.
РОГОЖКА ж. 1. уменьш. от рогожа; 2.
(ткань) ири гезлеме (пахтадан, зыгырдан).
РОГОНбСЕЦ м. разг. х,аялы жора тут-
цан ер, цаялы ойнас туткан еркек.
РОД м. 1. (в первобытном обществе)
урыу, тийре; 2. (ряд поколений) иэсил,
эулад, урпак, туцым; из рода в ~ нэсилден
нэсилге, туцым кууып; 3. (группа, раз-
ряд) тур, тек, топар; ~ растений есим-
ликлердиц тури; 4. (сорт, вид) цыйлы,
тур; есть всякого рода товары цэр цыйлы
товарлар бар; 5. тур, жен; ~ войск эскер-
лердиц тури; ~ деятельности ис тури;
6. грам. род; женский ~ женский род;
мужской ~ мужской род; средний ~ сред-
ний род; 7. в знач. нареч. родом хаслы,
тукымы, шыццан жери; он родом из Ке-
гейлй оныц шыккан жери Кегейлиден; он
родом каракалпак оныц хаслы царацалпак;
•ф. ~ людской ’адам тукымы, хаслы адам;
без роду, без племени тууысцаи-тууган-
сыз, хаслы заты белгисиз; десяти лет от
~у он жасында; в этом роде соган уксас,
солайырак; в нёкоторм роде бир цанша;
в своём роде ез алдына айрыцша; своего
рода белгили дэрежеде.
РОДИЙ м. родий (химиялыц элемент).
РОДИЛЬНИЦА ж. жас босанган хаял.
РОДЙЛЬНЦЫЙ прил. 1. тууыу...; жас
босанатугын; ~ый дом тууыу уйи; 2. тол-
гак; ~ая горячка тууыу толгагы.
РОДЙМЦЫЙ прил. народно-поэт., обл.
1. каналас, тууганым, тууыскан, царагым,
жаным, тууган; ~ая сторонушка тууган
елим; 2. в знач. сущ. м. родимый атам
и ж. родимая а нам; 3. в знач. сущ. мн.
родимые (родители, родные) тууысцан-
-тууганлар; ~ое пятно 1) (родинка) кал,
мец; 2) (пережиток) ескиниц калдыгы,
ески дэстур.
РбДИНЦА ж. 1. (отечество) уатан; лю-
бовь к ~е уатанды суйиу; 2. (место рож-
дения) туугаи ел, тууылган жер; вернуть-
ся на ~у тууылган елине цайтып келиу;
3. (место возникновения) уатан, мэкан.
РОДИНКА ж. кал, мец.
РОДИТЕЛИ мн. ата-ана, эке-шеше.
РОДИТЕЛЬ м. уст., обл. ата, эке.
РОДИТЕЛЬНИЦА ак. уст., обл. ене, ана.
апа.
РОДИТЕЛЬНЫЙ прил.*. ~ падёж грам.
ийелик сеплеуи.
РОДЙТЕЛ ЬСК||ИЙ прил. ата-ана..., эке-
-шеше...; ~ий дом ата-ана уйи; ~ое со-
брание ата-аналар жыйналысы.
РОДЦЙТЬ сов. и несов. 1. кого тууыу,
бала тууыу; ~йть сына ул тууыу; 2. что,
перен. (создать) деретиу; 3. что и без
доп. (о почве, растении) еним бериу, зу-
рээт бериу; удобренная земля хорошо ~йт
тегилген жер жацсы зурээт береди; <>
в чём мать ~ила тыр жалацаш.
РОДИЦТься сов. и несов. 1. тууылыу,
дуньяга келиу, дуньяга шыгыу; у него ~лся
сын ол уллы болды; он ~лся в деревне ол
ауылда тууылды; 2. перен. (появиться,
возникнуть) дереу, пайда болыу; у меня
~лась мысль менде бир пикир пайда бол-
ды; 3. (произрастать) ениу, еним бериу,
есиу, питиу, зурээт бериу, дацыл бериу;
здесь хорошо ~тся хлопок бул жерде
пахта жацсы еним береди; <> ~ться в ру-
башке жолы болыу, бахыты болыу.
РбДИЧ м. (родственник) тууысцан, ага-
йин, цаналас, дайы, аталас, эмеки.
РОДНИК м. булац.
РОДНИКОВЦЫЙ прил. булац..., булац-
тыц; ~ая вода булацтыц сууы.
РОДНИТЬ несов. кого-что, с кем-чем
1. (создавать отношения родства) агайин-
лестири^, тамырластырыу; 2. (сближать)
жацынластырыу, усас етиу, уцсастырыу.
РОДНИТЬСЯ" несов. 1. (вступать в от-
ношения родства) агайинлесиу, тамырла-
сыу, тамыр болы^; 2. (сближаться) жа-
цынласыу, усасыу, уцсас болыу.
РОДНЦОЙ прил. 1. тууган, тууыскан;
~6й отец тууган ата; ~ая мать туугаи
аиа; ~6й брат тууыскан ага (старший)-,
тууыскан ини (младший); ~ая сестра цыз
апа (старшая); сицли, царындас (младшая);
2. в знач. сущ. мн. родные тууысцанлар,
агайинлер, эмекилер; 3. тууган, тууыл-
ган; ~ая страна туугаи ел, тууган уатаи;
~6й город тууылган кала; ~6й дом тууыл-
ган уй; 4. (в обращении) царагым, жаным;
<> ~6й язык ана тили.
РОДНЯ ж. 1. собир. тууысцанлар, ага-
йинлер, эмекилер; близкая ~ жацын тууыс-
цанлар; 2. разг, тууысцан, эмеки. агайин
(родственник); цыз апа, сицли, царындас
(родственница).
РОДОВИТОСТЬ ж. атацлы туцымга жа-
тыу шылыц.
РОДОВЙТЫЙ прил. атацлы туцым.
РОДОВЦбЙ I прил. 1. урыу..., тийре...,
урыулыц, тийрелик; ~6е общество урыу-
лыц жэмийет; 2. уст. (наследственный)
ата-баба..., уриМ'Путац...; <~6е имущество
ата-баба мулки; 3. (в научных классифи-
кациях) теклик, турлик; ~ые и видовые
названия растений всимликлердиц теклик
хэм турлик атлары; <> ~ые окончания
грам. родлыц жалгаулар.
— 889 —
РОЙ
РРОДОВЦОЙ II прил. толгац, жас боса-
нардагы, тууардагы, бала тууардагы; ~ые
боли толгак ауырыуы.
РОДОВСПОМОГАТЕЛЬНЫЙ прил. мед.
тууыуга кемеклесетурын, жас босаныуга
кемеклесетугын.
РОДОНАЧАЛЬНИК м. 1. (предок) урыу
баслыгы, ата-баба; 2. перен. (основополож-
ник) баслаушы, тийкар салыушы.
РОДОНАЧАЛЬНИЦА женск. от родо-
начальник.
РОДОСЛбВНЦЫЙ прил. 1. (генеалоги-
ческий) шежире..., шежирелик; ~ая книга
шежире китабы; 2. в знач. сущ. ж. родо-
словная тукым шежиреси.
РОДСТВЕННИК м. тууысдан, агайин,
эмеки; ~ по отцу аталас тууысдан; ~ по
матери даны.
РОДСТВЕННИЦА женск. от родствен-
ник.
РОДСТВЕННОСТЬ ж. 1. (сходство) уд-
саслыд, мегзеслик; 2. перен. (сердечность)
мийримлилик, жыллы жузлилик, шын жу-
реклилик.
РОД СТ ВЕНН ЦЫЙ прил. 1. (основанный
на отношениях родства) арайинлик, тууыс-
цанлыц, эмекилик, дайылыд; ~ая связь
тууысданлыд цатнасыц; 2. (тёплый, сер-
дечный) мийримли, жыллы жузли, шын
журектен; ~ый приём шын журектен
цабыл алыу, тууысцанларша цабыл алыу;
3. жацын, уцсас, мегзес; ~ые языки жа-
кын тиллер.
РОДСТВЦб с. 1. арайинлик, тууысдан-
лыц, эмекилик, дайылыц; быть в ~ё ага-
йин болыу; кровное ~6 цаналас тууысцан-
лыц; 2. (близость, общность) жацынлыц,
уцсаслыц, мегзеслик; ~о языков тиллер-
диц жацынлыРы.
РОДЫ только мн. толгатыу, тууыу, бала
тууыу; жас босаныу; первые ~ биринши
рет бала тууыу; преждевременные ~ айы
жетпей бала тууыу.
РОЕНИЕ с. уялау, уялап белинип шы-
гыу; ~ пчёл пал дэррелериниц уялауы.
РбЖЦА I ж. 1. прост, (лицо) бет-ауыз,
жуз; 2. разг, (безобразное лицо) тыржыц
бет, шырайсыз бет ажар, сыцылсыз бет
ажар; <> корчить ~и бет-аузын жыйырыу,
бетин тыржыйтыу.
РОЖА II ж. мед. рожа (жуцпалы кесел).
РОЖАТЬ несов. см. родить 1, 3.
РОЖДАЕМОСТЬ ж. тууыушылыц.
РОЖДАТЬ несов. см. родить 1, 2.
РОЖДАТЬСЯ несов. см. родиться.
РОЖДЁН ИЦЕ с. 1. тууыу, тууылыу,
пайда болыу; день ~я тууылган кун;
год н место ~я тууылган жылы дом жери;
слепой от ~я соцыр болып тууылган,
тууылганнан кезли; 2. (день, когда кто-л.
родился) тууылган кун; <> по ~ю шыгысы,
тууылган жери.
РОЖДЕСТВЕНСКИЙ прил. рел. рож-
дество..., рождестволыд.
РОЖДЕСТВО с. рел. рождество (Ийса-
ныц тууылган кунине арналган христиан-
лардыц цысцы байрамы).
РОЖЁНИЦА, РОЖЕНЙЦА ж. жаца
тууган даял, жас босанган даял.
РбЖИСТЦЫЙ прил. мед. рожа..., ро-
жалы; ~ое воспаление рожалы исик.
РОЖ б К м. 1. (мн. рожки) уменьш. от
рог; 2. (мн. рожки) муз. кишкене най,
сыбызгы, гернайша; пастуший ~ пада-
шыныц сыбызгысы; 3. (мн. рожки) (для
кормления) емизик муйиз; 4. (мн. рожки)
(для надевания обуви) цалацша; 5. (мн.
рожки) (стручок) дэнли собыц; 6. (мн.
рожки) (род макарон) рожки (кесилген
макаронлар)-, <> остались рожки да ножки
азгана цалды, цалмады дерлик.
РОЖбН м.г лезть иа ~ кэуипли иске
умтылыу.
рожу, родишь и .т. д. буд. вр. от ро-
дить.
рожь ж. кара бийдай, сулы; озимая ~
гузлик кара бийдай.
РОЗ’ приставка, егерде приставкана пгт
туссе «разъдыц орнына журеди.
РОЗА ж. 1. (цветок) гул; чййная ~ са-
ры гул; 2. (розовый куст) гул путалыгы.
РОЗАРИЙ, РОЗАРИУМ м. гулзарлык.
РОЗВАЛЬНИ только мн. розвальни
(жайдац жук шана).
РбЗГА ж. 1. (ветка, прут) шыбыд, нарт
шыбыц; 2. мн. розги (наказание) шыбыд
жазасы.
РОЗЁТКА ж. 1. (для варенья) розетка;
2. эл. розетка.
РОЗМАРИН м. розмарин (1. путалыц;
2. алманыц цысцы сорты).
РбЗНИЦЦА ж. усацлап сатыу, белшек-
леп сатыу; продавать в ~у усацлап сатыу.
РОЗНИЧНЦЫЙ прил. усацлап сатыу...,
усацлап сатылатугын; ~ая торговля усац-
лап сатыу саудасы; ~ые товары усацлап
сатылатугын товарлар; ~ая цена усацлап
сатыу бадасы.
РОЗН Ь ж. 1. (несогласие, вражда) ша-
тан, жэнжел, ала ауызлыц; сеять ~ ала
ауызлыц туудырыу; 2. в знач. сказ, айыр-
машылыц, басцалыц, белеклик; человек
человеку ~ разг, адамныц адамы болады.
РОЗОВЁТЬ несов. 1. (становиться ро-
зовым) цызгылтланыу, цызгылт рецге де-
ниу; 2. (виднеться — о розовом) цызгылт-
ланып турыу, цызарыу, цызарып кериниу.
РбЗОВЦЫЙ прил. 1. (о цвете) цызгылт,
цызгылт рец; ~ое платье цызгылт рец кей-
лек; ~ые щёки бетлери цып-цызыл; 2.
гул...; ~ый куст гул путалыгы; видеть
всё в ~ом цвете барлыгы жацсы болып
кериниу.
РОЗЫГРЫШ м. 1. (займа, лотереи)
утыс, ойын; 2. спорт, жарыс; ~ первен-
ства СССР СССРда бириншилик ушын
жарыс.
РбЗЫСК м. 1. (поиски) излеу, излести-
риу; 2. юр. жинаятшыны излеу; уго-
ловный ~ жинаятшыларды тутатугын ми-
лициялыц аппарат.
РОЙЦТЬСЯ несов. 1. (о пчёлах) уялау,
уялап белинип шыгыу; 2. (о комарах, му-
хах) топары менен ушыу, гуулеп ушыу;
3. перен. топланыу, жыйналыу; мысли
~лись в голове басыма ойлар топланды.
РОЙ м. 1. (семья пчёл) уя, пал дэрреле-
риниц топары; 2. топар, уйир, суриу; ~ ко-
РОК___________________-890-_______________________
мэров шыбынлардыц топары; 3. перен.
(множество) толган кеп, быцыган.
РОК м. тагдир, талай, пешене; злой ~
рейимсиз тагдир.
РОКИРОВАТЬСЯ сов. и несов. шахм.
рокировка етиу.
РОКИРбВКА" ж. шахм. рокировка (ла-
дьяны королева тацау, ал корольди ладья-
ныц басца жагына шыгарып тацап
цойыу).
РОКОВЦОЙ прил. 1. уст. (неотврати-
мый, неизбежный) тагдирге жазылган, пе-
шенесине жазылган; цэуипли; ~ая весть
цэуипли хабар; 2. (несущий гибель) кейни
цайырсыз, акыры жаман, изи жаксы бол-
майтугын; ~ая ошибка изи жаксы бол-
майтугын цэтелик.
РОКОКО с. нескл. рококо (XVIII эсир-
де Францияда пайда бола баслаган
архитектуралыц стиль).
РОКОТ м. гууилди, гурсилди, гурилди;
~ моря тециздиц гууилдиси.
РОКОТАТЬ несов. гууилдеу, гурсилдеу,
гурилдеу.
РОЛИК м. 1. (металлическое колёсико)
кишкене темир дегершик; 2. эл. ролик;
3. мн. ролики спорт, (коньки на колёси-
ках) роликли коньки.
РОЛИКОВЫЦЙ прил. роликли, ролик-
лери бар; ~е коньки роликли коньки.
РОЛЬ ж. 1. театр, роль; главная ~
бас роль; выучить ~ ролин билип алыу;
играть ~ 1) роль ойнау; 2) (иметь зна-
чение) эцмийетке ийе болыу, эхмийети бо-
лыу; войти в ~ 1) уйренисиу, аткара
алыу; 2) (освоиться) цэнигелигин ийелеп
алыу; 2. (значение) адмийет, туткан орын,
тасир етиу дэрежеси; всемирно-историче-
ская ~ путкил дуньялык тарийхий эдми-
йети; это не играет никакой роли буныц деш
цандай эдмийети жок; в роли кого-л.
(быть, выступать и т. п.) биреудиц мии-
нетин орынлау.
РОМ м. ром (кушли ишкилик).
РОМАН м. 1. роман; исторический ~
тарийхий роман; 2. разг, мудаббатлык
цатнасык, суйиушилик.
РОМАНЙСТ м. ромаишы, роман жа-
зыушы.
РОМАНС м. романс 1. (кишкене вокал-
лыц шыкарма; 2. лирикалыц цэсийети
бар цосыц).
РОМАНСКИЦЙ прил. романский; ~е
языки романский тиллер.
РОМАНТЙЗМ м. романтизм (1. XIX
эсирдиц басларында эдебият х,эм искус-
ствода орын алкан бакыт; 2. эдебият %эм
искусстводакы керкемлик усыл).
РОМАНТИК м. 1. (последователь ро-
мантизма) романтик (романтизмниц
тэрепдары); 2. (проникнутый романтикой)
арзыу-эрманшыл, кыялшыл.
РОМАНТИКА ж. романтика (1. эдебият-
та х,эм искусствода керкемлик усыл; 2.
цыялка берилиушилик).
РОМАНТИЧЕСКИЙ прил. романтика-
лык, арзыу-эрманлы, цыялый.
РОМАНТИЧНОСТЬ ж. романтикалыц,
арзыу-эрманлылыц, кыялыйшылыц.
РОМАНТЙЧНЦЫЙ прил. романтика-
лыц, арзыу-арманлы, цыялый; ~ая история
романтикалыц уацыя.
РОМАШКА ж. ромашка (гул).
РОМБ м. мат. ромб (барлыц тэреплери
бир-бирине тец болван параллелограмм).
РОМОВЫЙ прил. ром, ромныц, ром цо-
сылран; ~ запах ромнын, ийиси.
РОНДО с. нескл. рондо (музыкалыц шы-
карманыц формасы).
РОНДО с. нескл. роидо (1. баспа х;эрип-
тиц бир тури; 2. ушы кесик перо).
РОНЯЦТЬ несов. 1. кого-что тусирип
алыу, тусирип жибериу, тусириу;~тьчто-л.
из рук бир нэрсени цолынан тусирип жибе-
риу; 2. что тегиу, тусириу; деревья ~ют
листву агашлар жапырацларын тегеди;
птицы ~ют перья цуслар пэрлерин теге-
ди; 3. кого-что, перен. (унижать, ума-
лять) пэсейтиу, тусириу, кемитиу; ~ть
своё достоинство езиниц цэдирин кеми-
тиу; ~ть себя езин темен тусириу; ~ть
слёзы кез жасын тегиу.
РОПОТ м. (недовольство) наразылык.
РОПТАНИЕ с. иаразылыц билдириу.
РОПТАТЬ несов. на кого-что и без доп.
наразылык керсетиу, наразылык билди-
риу.
рос прош. вр. от расти.
РОС* приставка, унсиз дауыссызлардыц
алдында чрозъдын орнына коллацылады.
РОС||А ж. шыц; утренняя ~а *азангы
шыц; до ~ы шыц тускенше, тац азанда,
ерте азанда.
РОСЙНКЦА ж. шыц тамшысы, тамшы;
<> маковой ~и во рту не было дэм татпа-
ды, аузына иэрсе салмады.
РОСЙСТЦЫЙ прил. шыцлы, шыц тус-
кеи; ~ая трава шыцлы шеп.
РОСКОШЕСТВО с. (пристрастие к рос-
коши) сыртцы сэнге берилиушилик, безениу-
шилик, молшылыкца берилиушилик.
РОСКОШНО нареч. сэнли, нагыслы, бе-
зеули.
РОСКОШИ ЦЫЙ прил. 1. (отличающий-
ся роскошью) сэнли, салтанатлы, безелгеи,
нагыслы, керкем; ~ый наряд огада сэнли
кийим; ~ое издание керкем баспа; 2. разг,
(замечательный) эжайып, геззал, кутэ
пайызлы; ~ые волосы эжайып шашлар.
РОСКОШЦ Ь ж. 1. (великолепие) сэн,
салтанат, сулыулыц, безелгенлик, кер-
кемлик; 2. (излишество) артык жумы-
саушылыц, артыцмаш текпелилик, мол
жумысау; жить в ~и артыцмаш текпели-
лик етип жасау; 3. (восхитительный)
эжайып, так калдыратугын; ~ь южной
природы тусликтиц тэбиятыныц эжайыплы-
гы; позволить себе ~ь (что-л. сделать)
ези макул табыу (бир нэрсени ислеуди).
РОСЛЫЙ прил. бойшац, узын, узын
бойлы: ири; ~ мальчик бойшац бала.
РОСОМАХА ж. росомаха (\айуан ххэм
териси).
РОСПИСЬ ж. 1. (действие) рецлеп суу-
рет салыу, рецлеп нагыс салыу; 2. (стен-
ная живопись) дийуалга салынган нагыс.
РОСПУСК м. таратыу, тарцатыу, тара-
тып жибериу, тарцатып жибериу; ~ уча-
— 891 —
РУБ
щихся на каникулы оцыушыларды канн- .
кул<а тарцатып жибериу.
РОССИЙСКИЙ прил. Россия..., россия-
нин.
РОССКАЗНИ только мн. разг, етирик,
сандырак.
РОССЫ ПII ь ж. 1. (действие) белип са-
лыу, тегиу, цуйыу; ~ь муки по мешкам
унды калталарга белип салыу; 2. (всё,
что рассыпано) цапсыз уйилген, бос жат-
кан, ыдыссыз жайылып жатцан; 3. мн.
россыпи горн, шашыранды, жайылма, ара-
лас; золотые ~и алтын шашырандылары;
алмазные ~и алмас араласпалары; 4.
в знач. нареч. россыпью цапсыз, ыдыссыз;
грузить зерно ~ыо дэнди цапсыз
тийеу.
РОСТ м. 1. (действие) есиу; ~ волос
шаштыц есиуи; ~ поголовья скота малдыц
бас саныныц есиуи; 2. (увеличение, разви-
тие, прогресс) есиу, кебейиу, артыу, ра-
уажланыу; ~ населения страны елдиц ха-
лык саныныц кебейиуи; ~ благосостояния
трудящихся мийнеткешлердиц абаданлы-
гыныц есиуи; творческий ~ артиста
артистиц творчестволыц есиуи; 3. бой,
бийиклик; низкий ~ келте бой; мужчина
высокого роста узын бойлы киси; в чело-
веческий ~ адам бойлы; по росту бойына
шац; растянуться во весь ~ узын бойына
созылыу; давать деньги в ~ есимине
ацша бериу; пойти в ~ есе баслау; порт-
рет во весь ~ бойы менен тускен портрет;
ростом не выйти еспей цалыу, шарга
болыу; на ~ улкенирек етип тигиу (шить);
улкенирегин сатып алыу (покупать).
РОСТОВЩЙК м. ростовщик (есимге пул
бериуши, есесине пул бериуши).
РОСТОВЩЙЦА женск. от ростовщик.
РОСТОВЩЙЧЕСКИ Й прил. ростовщик-
лик.
РОСТОВЩИЧЕСТВО с. ростовщикшилик.
РОСТ||0К м. 1. есинди, ац тамыр, сабац;
семена пустили ~кй туцымлар есинди
шыгарды; 2. (черенок) буртик, пуган,
мурт; 3. перен. ушлыц, керинис; ~кй
нового жацаныц ушлыцлары.
РОСЧЕРК м. колдыц соцгы хэрибиииц
I ийреги; подпись с ~ом ийрекли етип цойыл-
ган кол; <> однйм ~ом пера иске толыц
тусинбей кол коя салыу.
РОТ м. 1. ауыз; 2. перен. прост, (едок)
жан, адам; разинуть ~ хайран калыу,
тацланыу; зажать кому-л. ~ аузын аш-
тырмау, сейлетпеу; не сметь рта открыть
жумган аузын аша алмау; смотреть в ~
кому-л. 1) (как кто-то ест) аш кезлик
пенен карау, телмирип аузына карау;
2) (заискивать) биреуге жараныу, жагым-
пазлыц етиу: раскрыть ~ 1) (заговорить)
аузын ашыу, аузын аша алыу, сейлеу;
2) (удивиться) тацланыу, тан калыу; на-
брать воды в ~ жумган аузын ашпау,
ундемеу; в ~ ие брать аузына алмау,
ишпеу; ему пальца в ~ ие кладй оныц ме-
нен абайлы бол.
РбТЦА ж. рота; пулемётная ~а пуле-
мёт ротасы; -^а автоматчиков автоматшы-
лар ротасы; командир ~ы рота командири.
РОТАТОР м. ротатор (цол жазбаны кв-
бейтий) ушын цолланылатуеын машина).
РОТАЦИЙННЦЫЙ прил.-. ~ая машйиа
полигр. ротация машинасы (баспа маши-
на).
РОТАЦИЯ ж. полигр. ротация маши-
насы.
РОТНЫЙ прил. 1. рота...; ~ командир
рота командири; 2. в знач. сущ. м. ротный
рота командири.
РОТОЗЕЙ м. разг, анкау, паллауыз,
сада, avwa.
РОТОЗЕЙНИЧАТЬ несов. разг, аццау-
лыц етиу, паллауызлык етиу, садалык
етиу, аумалыц етиу.
РОТОЗЕЙСТВО с. разг, аццаулык, пал-
лаёызлыц, садалык, аумалык.
РЙТОР м. тех. ротор (машинаныц ай-
налып туратугын белеги).
рбхля м. и ж. разг, сылбыр, аццау.
РОЩА ж. тогайшыц, тогайша; берёзо-
вая ~ цайыц тогайшасы; дубовая ~ емеи
тогайшасы.
рою, роешь и т. д. наст. вр. от рыть.
роюсь, роешься и т. д. наст. вр. от
рыться.
роя, рою и т. д. род., дат. п. ед. от
рой.
РОЯЛЙЗМ м. полит, роялизм (корольлик
власты жацлаушылиц).
РОЯ Л Й СТ м. полит, роялист (роялизм-
ниц тэрепдары).
РОЯ Л Й СТСК ИЙ прил. полит, роя-
лизм..., роялистлик.
РОЯ Л || Ь м. рояль; играть на ~е рояль-
да ойнау.
РСДРП (Россййская социал-демократиче-
ская рабочая партия) ист. РСДРП (Рос-
сия социал-демократиялыц рабочий пар-
тиясы).
рта, рту и т. д. род., дат. п. ед. от рот.
РТС (ремонтно-техническая станция)
тех. РТС (ремонт техникалыц станция).
РТ^ТНЦЫЙ прил. сынап..., сынаплы;
~ая руда сынап рудасы; ~ый термометр
сынаплы термометр.
РТУТЬ ж. сынап (химиялыц элемент)-,
гремучая ~ партлаушы сынап.
РУБАНОК м. мушренде.
РУБАХА ж. см. рубашка; <> ~-парень
ашык жузли, хош кеуилли жигит.
РУБАШКЦА ж. 1. кейлек; верхняя ~а
сырт кейлек; нйжняя ~а ишки кейлек;
шёлковая ~а жипек кейлек; ночная ~а
кийип жататугын кейлек; 2. карт, соцта-
ныц сырт бети; <> остаться в одной ~е
жарлы тусиу.
РУБ11ЁЖ м. 1. (граница) шегара; есте-
ственный ~ёж тэбийгый шегара; водный
~ёж суу шегарасы; за -^ежом шегарадаи
ары, шегарадан тыс; охранять -^ежй шега-
раны коргау; 2. воен, шек, шегара, сызыц;
оборонительный ~ёж цорганыу шеги;
3. перен. ара, шегара; на ~ежё двух эпох
еки дэуирдиц арасында.
РУБЁЦ м. 1. (шов) тигис жуйи, тигислик;
2. (след от раны) "тыртыц, дац; 3. анат.
царын (малдв1ц)\ 4. (кушанье) царыинан
таярланган тамац.
РУБ.
— 892 —
РУБЙДИЙ м. рубидий (химиялыц эле-
мент).
РУБЙЛЬНИК м. рубильник (электр
тогин тоцтататугын эсбап).
РУБЙН м. яцыт.
РУБЙНОВЫЙ прил. 1. яцыт...; яцыт-
тан исленген; 2. (о цвете) цырмызы рец.
РУБЙТЬ несов. 1. кого-что туурау, май-
далау; кесиу, шабыу; 2. кого-что шабыу;
~ саблей цылыш пенен шабыу; 3. что
(строить) цурыу, салыу; избу жай
салыу; <> правду в глаза цацыйцат-
лыцты жузине айтыу.
РУБЙТЬСЯ несов. шабысыу, цылышла-
сыу.
РУБИЩЕ с. гене кийим, жыртыц кийим;
в ~ жыртык кийим кийген.
Р^БКА I ж. туурау, майдалау; шабыу,
кесиу.
РУБКА II ж. мор., ав. рубка; штур-
манская ~ штурман рубкасы.
РУБЛЁВЫЙ прил. бир манатлыц, бир
сомлыц; ~ билёт бир сомлыц билет.
РУБЛЕННЫЙ прил. 1. шабылган, ке-
силген, тууралган, майдаланган; ~ое мя-
со майдаланган ет; 2. (бревенчатый) ба-
дардан; бадар агаштан исленген; ~ая изба
бадар агаштан исленген жай.
РУБЛЦБ м. манат, сом; десять ~ёй он
манат; <> гоняться за длинным ~ём кеп
ацшаныц изинен цууыу.
РУБРИКА ж. 1. (заголовок) белим, бе-
лек; 2. (раздел, графа) тарау, рубрика.
РУБЦЕВАТЬСЯ несов, питиу, жазылыу.
РУБЧАТЦЫЙ прил. жолац, жол-жол;
~ая ткань жолац гезлеме.
РЯБЧИК м. 1. уменьш. от рубец 1, 2;
2. (на ткани) жолац, жол-жол.
РУГАНЬ ж. боц ауыз сезлер, уят сез-
лер, сегис, кейис.
РУГАТЕЛЬНЫ||Й прил. боц ауыз, уят;
слова уят сезлер.
РУГАТЕЛЬСТВО бок ауыз сез айтыу-
шылык, уят сез айтыушылыц, сегиушилик,
кейиушилик.
РУГАТЬ несов. кого-что 1. (бранить)
боц ауыз сез айтыу, уят сез айтыу, ур-
сыу, сегиу; 2. (порицать) кейиу.
РУГАТЬСЯ несов. 1. (сквернословить)
боц ауыз сезлер айтыу, уят сезлер айтыу,
сегиниу; 2. с кем и без доп. урсыу,
сегисиу, жэнжеллесиу, кейисиу.
РУГНУТЬ сов. и однокр. кого-что, разг.
сегип жибериу, боцлап жибериу.
РУГН 17т ься сов. и однокр. разг, сеги-
нип жибериу, боцлап салыу.
РУД||А ж. руда, кен; железная ~а темир
кени; мёдиая ~а мыс рудасы; добывать~у
руданы цазып шыгарыу.
РУДИМЕНТ м. 1. биол. рудимент (орга-
низмниц есип толыспаган х,эм езиниц эц-
мийетин жойылтцан арзасы); 2. перен.
(остаток исчезнувшего явления) генениц
цалдыгы, бурынгыныц калдыгы.
РУДИМЕНТАРНЫЙ прил. 1. рудимент-
ли, рудиментлик; есип жетиспеген; ор-
ган биол. организмниц есип жетиспеген
органы; 2. перен. (остаточный) бурыигы-
дан цалгаи.
РУДН IIЙ к м. рудник (кен шыгарыу жер
асты цурылысы, кен шыгарыу кэрханасы)',
мёдиые ~икй мыс рудниклери.
РУДНИКОВЫЙ прил. рудник..., руд-
никтиц, оудникте ислейтугын.
РУДНИЧНЫЙ прил. рудник..., рудник-
тин; воздух рудниктин хауасы.
РУДН ЦЫЙ прил. рудалы, кенли, кен
шыгатугын; ^ое месторождение кен шьна-
тугын жер, кенли жер.
РУДОКОП м. уст. руда цазыушы, кен
цазыушы.
РУДОНОСНЫЙ прил. рудалы, кенли;
~ пласт рудалы цатлам.
РУЖЕЙНЫЙ прил. мылтыц; ~ мастер
мылтыц устасы; выстрел мылтыц аты-
лыу.
РУЖЬЁ с. мылтыц; противотанковое
~ танкца царсы мылтыц; двуствольное ~
цос ауыз мылтыц, цоша; -ф призвать
под ~ эскерликке шацырыу; в ~! воен,
(команда) мылтыц алып цатарга дизилиц!
РУЙНЫ мн. (ед. руина ж.) цуланды,
цулаган цалдыцлар.
РУК1|А ж. 1. цол; правая ~а оц цол;
лёвая ~а сол цол, шеп цол; мозолистые
руки цабарган цоллар; пожать кому-л. ру-
ку биреудиц цолын цысыу, цолын цысып
сэлемлесиу; держать кого-л. в ~ах цолда
тутыу, цатты тутыу; держать за ~у цолы-
нан услау; держать ребёнка иа ~ах бала-
ны цолына алыу; переписывать от ~й
цолдан кеширип жазыу; взять кого-л. под
~у биреуди цолтыгынан услау; идтй с
кем-л. под ~у биреу менен цолтыцласып
журиу; играть в четыре ~й рояльда еки
адам болып шертиу; с ружьём в ~ах цолы-
на цурал алып; руки вверх! кетер цолды!;
руки по швам! воен, цолыцды цапталыца
тут!; поднять руки 1) цол кетериу; 2) перен.
(сдаться) цол кетерип багыныу; опустйть
руки 1) цолын тусириу; 2) перен. иске
цолы бармау, цолы сууыу; передать из
~ в руки цолдан цолга еткериу; ломать
руки 1) ууайым жеу; 2) перен. цапаланыу;
греть руки 1) цолын ысытыу; 2) перен.
разг, хызмет орнынан пайдаланыу; раз-
вязать руки кому-л. 1) еркине жибериу,
цолын бос цойыу; 2) перен. биреуди цут-
царыу; связать руки кому-л. 1) цолын
иркиу; 2) перен. цолын байлау, ерк бер-
меу; ухватйться обёими ~ами за что-л.
1) еки цоллап услау, жаздырмау; 2) перен.
исти жигерленип ислеу; выпустить из рук
что-л. 1) цолдан берип цойыу; 2) перен.
бир нэрседен айрылып цалыу; узнать из
пёрвых ~ что-л. бир нэрсени аныгынан
билиу; прибрать к~ам что-л. бир нэрсени
меншиклеп алыу; иосйть кого-л. иа ~ах
1) биреуди цолга кетериу; 2) перен. биреу-
диц ауырманлыгын алыу; протянуть ко-
му-л. руку 1) биреуге цолын созыу; 2) пе-
рен. биреуге жэрдем етиу; протянуть руку
помощи жэрдем бериу, цолгабысын тий-
гизиу; 2. цол; золотые руки цолы алтын,
алтын цоллар; у него умёлые руки онын
цолы шебер; дёло в опытных ^ах жумыс
тэжирийбели адамныц цолында; мастер
на все руки онын цолынан келмегени
— 893 —
РУК
жок; 3. (почерк) хат, жазыу, кол; не-
разборчивая — а тусиниксиз жазыу; это
не моя —а бул мениц колым емес;
подделать чью-л. руку биреудиц цолын
койыу; 4. мн. руки (работники) кол, адам,
куш; 5. (сторона) тэреп, жац, багыт; по
правую руку он. жатыца царай; 6. разг,
(протекция) цол, тэрепдар, цоллаушы,
жацлаушы; у него — а в министерстве
оныц министрликте цолы бар; 7. уст. неке-
лесиу, ырзашылыд copay, айттырыу; про-
сйтьчбей-л, —й биреуди айттырыу; <> — а об
—у цолга кол усласып; — а руку моет погов.
шошца шошкаиы жармайды; своя — а вла-
дыка погов. он колым сол колым хэммеси де
ез колым; — а не поднимается у кого-л.
на что-л. цолы бармайды, ислегиси кел-
мейди; руки не доходят до чего-л. цол тий-
мейди; руки опускаются иске цолы бар-
майды; руки чешутся бир иске колым цы-
шып тур; руки коротки цолыцнан келмей-
ди; руки прочь! тарт колыцды!; сидеть
сложа руки хеш нэрсе ислемеу, карап
отырыу; не покладая рук тынбай; это дело
его рук бул оныц еткен иси; — бй подать
кутэ жацын, жап-жацын; держать чью-л.
руку цолын иркиу, истен цалдырыу; на-
бйть руку на чём-л. цолын уйретиу; при-
ложить руку к чему-л. бир нэрсени ислеу,
бир иске араласыу; наложйть руку на что-л.
бир нэрсеге цолын салыу, езине царатып
алыу; наложйть на себя руки езине-ези
цол салыу; умыть руки жууапкерликти
ез мойнынан тусириу; давать волю — ам
цолын жаман уйретиу; чужйми — ами жар
загребать погов. киси цолы менен от кесеу;
быть как без рук цолсыздай болыу; сон
в руку тусин цабыл келсин; взять себя
в руки езин цолга алыу; отдать в хорошие
руки исенили цолга бериу; быть в хороших
— ах жаксыныц цолында болыу; попасть
в плохйе руки жаманга дуушар болыу;
всё в наших — ах хэммеси ез цолымызда;
с фактами в — ах цолдагы фактлар менен;
быть в чьих-л. — ах биреудиц царауында
болыу; побывать во многих — ах кеп цол-
лардан етиу; из рук вон плохо аса жаман;
всё из рук валится жумыс ислегиси кел-
меу, интасы болмау; на скорую руку тез-тез
ислей салыу; это ему на —у бул оган цайым;
он на —у нечйст оныц цолыныц сугы бар;
выдать на — и кому-л. биреудиц ез цолына
бериу; иметь на —ах кого-л. биреуди цолын-
да сацлау; у меня на —ах семья уй-ишим
мениц цолыма цараган; отбйться от рук
колдан шыгып кетиу, тыцламау, дать по
— ам кому-л. биреуге дэкки бериу; ударить
по — ам 1) сэлемлесиу, цол алысыу; 2) цол
урысыу, саудасын келисиу'; быть связан-
ным по —ам и по ногам цол-аягы байлаулы
болыу; ходйть по —ам колдан колга етип
журиу; под пьяную руку мэслик пенен;
говорйть под —у кому-л. сейлеп биреудиц
исине кесент бериу; попасть под горячую
руку ашыуы келгенде тап болыу; быть не
с кому-л. биреуге цолайсыз келиу;
сойтй с рук кому-л. жазасыз цалыу; сбыть
с рук еплеп кутылыу; вернуться с пусты-
ми — ами цуры цол кайтып келиу.
РУКЦАВ м. 1. жен; —ав платья кей-
лектиц жеци; 2. геогр. тармац, сала; — ав
рекй дэрьяныц саласы; 3. тех. (насос)
тутик; пожарный — ав ертке суу цуятугын
тутик; <> работать спустя — ава немцурай-
ды ислеу; приняться за дело, засучив —ава
жецди сыбанып иске кирисиу.
РУКАВЙЦЦА ж. цолгап; меховые —ы
тери цолгап; <> держать кого-л. в ежовых
— ах биреуди искенжедей цысыу.
РУКОВОДИТЕЛИЬ м. басшы, жетекши,
баслыц; —и партии и правйтельства партия
цэм цукиметтиц басшылары; — ь учрежде-
ния мэкеменин баслыгы; классный — ь
класс басшысы.
РУКОВОДИТЕЛЬНИЦА женск. от руко-
водитель.
РУКОВОДИТЬ несов. кем-чем 1. (на-
правлять, быть во главе) басшылыц етиу,
жетекшилик етиу; — рабочим движением
рабочийлар хэрекетине басшылыц етиу;
2. (управлять, заведовать) баскарыу, бас-
шылыц етиу; — учреждением мэкемеге
басшылыц етиу.
РУКОВОДСТВ || О с. 1. басшылыц, жетек-
шилик; оперативное —о оперативлик бас-
шылыц; принять к —у басшылыцца алыу;
2. собир. басшылар, жетекшилер;
3. (пособие) сабацлыц, цолланба, оцыу
цуралы; —о по математике математика
бойынша цолланба.
РУКОВОДСТВОВАТЬСЯ несов. чем бас-
шылыцца алыу.
РУКОВОДЯЩИМИ 1. прич. от руково-
дить; 2. прил. басшы, жолбасшы, жетекши;
— ая роль партии партияныц жолбасшылыц
роли; 3. прил. басшылыц; — ие указания
басшылыц керсетпелер.
РУКОДЕЛИЕ с. цол енери, кесте тигиу,
нагыс салыу; заниматься —м цол енери
менен шугылланыу.
РУКОДЁЛЬНИЦА ж. цол енери бар
хаял.
РУКОДЕЛЬНИЧАТЬ несов. кол енери
ислери менен шугылланыу, кесте тигиу,
нагыс салыу.
РУКОМбЙНИК м. умывальник, кол
жуугыш.
РУКОПАШНЫЙ прил. I. цылышласа-
тугын, найзаласатугын; — бой цылышла-
сатугын сауаш; 2. в знач. сущ. м. рукопаш-
ный и ж. рукопашная найзаласпа, цылыш-
ласатугын сауаш.
РУКОПИСНЫЙ прил. 1. цол жазба...;
— отдел библиотеки китапхананыц
цол жазбалар белими; 2. (написанный
от руки) цолдан жазылган, кол жаз-
ба.
РУКОПИСЬ ж. кол жазба.
РУКОПЛЕСКАНИЯ мн. кол шаппатлау-
лар.
РУКОПЛЕСКАТЬ несов. кому-чему и без
доп. цол шаппатлау.
РУКОПОЖАТИЕ с. кол алысыу, кол
алысып керисиу; обменяться кол
алысып керисиу; крепкое ~ катты кол
кысысыу.
РУКОПРИКЛАДСТВО с. разг, кол жумы-
caj\ кол силтеу.
РУК
— 894 —
РУКОЯТКА, РУКОЯТЬ ж. тутка, сап,
кулак-
РУЛЕВ0||Й прил. 1. руль...; ~е коле-
со руль денгелеги; 2. в знач. сущ. м. руле-
вой рульши, руль услаушы, руль тутыу-
шы.
РУЛЁТ м. 1. (кушанье) рулет (майда
еттен писирилген ауцат); 2. (пирог) рулет;
3. (окорок) сан, сан ет (суйеги сылынып
алынган).
РУЛЕТКА ж. рулетка (1. тех. узынлыц
елшеуши; 2. цумарлы ойын ускенеси).
РУЛОН м. рулон (дум алац оралган
цагаз цэм т. б.).
РУЛЦЬ м. 1. руль; ~ велосипеда вело-
сипедтиц рули; править ~ём руль менен
баскарыу; сидеть за ~ём рульде отырыу;
быть на ~ё рульде болыу; 2. перен. руль;
~ь государственного управления мэмле-
кет басцарыудыц рули; <> без ~я и без
ветрил багдарсыз, максетсиз.
РУМБ м. мор. румб (компас децгелегинде
горизонттыц */з2 улесине сэйкес етип бел-
гиленген белимлер).
РУМБА ж. румба (танец цэм оныц музы-
касы).
РУМЫНСКИЙ прил. румын..., румынлы;
~ язык румын тили.
РУМЫНЫ мн. (ед. румын м., румынка
ж.) румынлар (Румынияныц тийкаргы
халцы).
РУМЯНА только мн. бет бояу.
РУМЯНЦЕЦ м. беттин кызылы, кызыл
шырайлылык, кызгыш; здоровый ~ец
беттин алмадай кызыл шырайлылыгы;
залиться ~цем бети кызгылт тартыу.
РУМЯНИТЦЬ несов. кого-что 1. (делать
румяным) кызгылт етиу, кызартып жибе-
риу; мороз ~ щёки аяз бетлерин кызартып
жиберди; 2. (покрывать румянами) бетке
бояу жагыу.
РУМЯНИТЬСЯ несов. 1. (становиться
румяным) кызгылт болыу, цызарыу;
2. (покрывать лицо румянами) бетине
бояу жагыу, бетин бояулау.
РУМЯНЦЫЙ прил. 1. кызгылт, кызгылт
рецли, кызыл шырайлы; ~ые щёки кызгылт
тарткан бетлер; 2. кызгыш, кызарган, цы-
зарып пискен; ~ая булочка цызарып пискен
булка.
РУНО с. кой жуни; <> золотое ~ цошцар-
дын алтын териси (грек мифологиясын-
да).
РУПИЯ ж. рупия (Индия цэм Пакистан-
да ацша бирлиги).
РУПОР м. I. рупор (сести кушейтету-
еын труба); говорить в ~ рупор аркалы
сейлеу; 2. перен. (выразитель чьих-л. идей)
таратыушы, ен жайдырыушы.
РУСАк м. сур цоян.
РУСАЛКА ж. суу пери, суу периси.
РУСИЗМ м. лингв, русизм (рус сези тий-
карында цэлиплескен ямаса рус тилинен
кирген сез).
РУСИФИКАЦИЯ ж. русластыры^.
РУСИФИЦИРОВАТЬ сов. и несов. кого-
-что русластырыу.
РУСИФИЦИРОВАТЬСЯ сов. и несов.
русласыу.
РУСЛО с. 1. ангар, ариа; ~ реки дэрья-
иыц ацгары; 2. перен. жол, багыт; жизнь
вошла в нормальное ~ турмыс езинин
нормаль жолына тусти.
РУССКЦАЯ ж. русская (рус халыц аяц
ойыны, усы ойынныц музыкасы); плясать
~ую русскаяиы бийлеу.
РУССКИЕ мн. (ед. русский м., русская
ж.) ' руслар.
РУССК1|ИЙ прил. рус..., русстыц; ~ий
народ рус халкы; ~ий язык рус тили;
~ая литература рус эдебияты; <> ~ое масло
куйдирилген май; ~ая печь рус печи.
РУСЫЦЙ прил. ак саргылт, саргыш;
~е волосы саргыш шаш.
РУТЕНИЙ м. рутений (химиялыц эле-
мент).
РУТИНА ж. кери тартыушылыд, жаца-
лыдтан кор дыу шылыд.
РУТИНЁР м. кери тартыушы, кери
тартпа, жацалыдтан дордыушы адам.
РУТИНЁРСКИЙ прил. кери тартату-
FMH, жакалыдтан дордатугын.
РУТИНЁРСТВО с. кери тартыушылыд,
кери тартпалыд, жаналыдтан коркыу-
шылык-
РУТЙННЫЙ прил. кери тартпа..., жа
цалыдтан коркатугын.
рухлядь ж. собир. разг, геие-кекси.
ески-туски.
РУХНУЦТЬ сов. 1. (обвалиться) жалп
етиу, кулап тусиу, жыгылыу; стена ~ла
дийуал жыгылды; 2. перен. (исчезнуть)
иске аспау, эмелге аспау, жокка шыгыу;
узилиу; надежды ^ли еткен умитлери иске
аспады; планы ^ли планлар иске аспай
калды.
ручАтел ьство с. кепиллик.
РУЧАТЬСЯ несов. за кого-что и без доп.
кепил болыу, кепилликке алыу; ~ головой
ез басы менен кепил болыу.
РУЧ ||ЕЙ м. 1. жылга, езек. езекше, киш-
кене дэрья; 2. взнач. нареч. ручьём и ручья-
ми сел болып, суу болып; кровь лилась
~ьём кан суу болып акты.
РУЧКА ж. 1. уменьш. от рука 1; 2. тутца,
сап, дэсте; ~ двери есиктиц туткасы;
~ ножа пышактыц сабы; ~ чемодана чемо-
данный туткасы; 3. (для письма) ручка,
перо сап.
РУЧН||0Й прил. 1. кол..., колдыц; ~ые
часы кол саат; ~6й багаж кол жуги; ~ая
тележка кол арба; 2. (производимый вруч-
ную) кол...; кол менен ислейтугын; ~бй
труд кол мийнети; ~ая работа кол жумы-
сы; 3. (приручённый) колга уйренген, асы-
ранды, колга уйретилген; ~ой сокол долга
уйретилген суцкар; <> ~ая продажа колга
кетерип журип сатыу, цолдан сауда
ислеу.
РУШИТЬ несов. что 1. (валить) жыгыу,
кулатыу, цыйратыу; ~ стены дийуалдьг
кулатыу; 2. (очищать) тазалау, аршыу,
айырыу; ~ просо тарыны кепегинен айы-
рыу.
РУШИ ЦТЬСЯ несов. 1. (разваливаться,
падать) жыгылыу, цулау, цыйралыу, бу-
зылыу, гул-опат болыу; 2. перен. (не осу-
ществляться) иске аспау, эмелге аспау.
— 895 —
РЫС
жойылыу; его надежды ~лись оныц умит-
лери иске аспады.
РЫБЦА ж. балык; свежая ~а таза балык;
солёная ~а дузланган балык; мороженая
~а тоцлатылган балык; копчёная ~а
ысланган балык; вяленая ~а каклаиган
балык; богатый ~ой (о водоёме) балыкка
бай, балыклы; удить ~у балык аулау;
ф ни ~а ни мясо погов. еки дуньяиын
эуереси; чувствовать себя как ~а в воде
езин суудагы балыктай сезиу, езин ер-
кин бийлеу; ловить ~у в мутной воде
погов. биреудин кыйыншылыкларынан
пайдаланыу; биться как ~а об лёд погов.
не кыларын билмей куры урыныу.
РЫБ1|АК м. балыкшы; <> ~ак ~ака ви-
дит издалека поел, еки сыргыя бир тогайда
жолыгысады.
РЫБАЛКА ж. разг, балык аулау.
РЫБА ЦК II ИЙ прил. балыкшы..., балык-
шынын, балык аулайтугын; ~ая лодка
балыкшыныц кайыгы.
РЫБАЧЦИЙ прил. балыкшы..., балык-
шыныц; ~ьи сети балыкшыныц аула-
ры.
РЫБАЧИТЬ несов. балык аула^, балык-
шылык етиу.
РЫБАЧКА ж. 1. женск. от рыбак; 2. (же-
на рыбака) балыкшыныц хаялы.
РЫБЕЦ м. рыбец (балыц).
РЫБЁШКА ж. разг, курт шабак, майда
балыц.
РБ1БЦИЙ прил. балык..., балыктыц;
~ий жир балык майы; ~ья чешуя балык
кабыршагы.
РЫБНЦЫЙ прил. 1. балык...; ~ая ловля
балык аулау; ~ая промышленность
балык санааты; ~ая торговля балык сауда-
сы; 2. (приготовленный из рыбы) балык...,
балыктай таярланган; ~ый суп балык сор-
пасы; ~ые консервы балык консерви;
3. в знач. сущ. с. рыбное балыклы аукат,
балыктай исленген аукат; 4. (обильный
рыбой) балыклы, балыгы кеп.
РЫБО’ крепа сезлердиц «балыц, балыц-
тан» деген мэнилерди билдиретусын белеги,
мыс.; рыбозавод балык заводы; рыболо-
вецкий балыкшылыд.
РЫБОВОДСТВО с. балык ершитиушн-
лик.
РЫБОВОДЧЕСКИЙ прил. балык ерши-
тетугын.
РЫБОЗАВОД м. балык заводы.
РЫБОКОМБИНАТ м. балык комбина-
ты.
РЫБОКОНСЕРВНЫЙ прил. балык кон-
сервлер; ~ комбинат балык консервлер
комбинаты.
РЫБОКОПТИЛЬНЯ ж. балык ыслау
кэрханасы.
РЫБОЛОВ м. балыкшы.
РЫБОЛОВЕЦКИЙ прил. балыкшылык,
балык аулау; ~ колхоз балыкшылык кол-
хозы.
РЫБОЛОВНЫЦЙ прил. балык аулау...,
балык аулайтугын; ~е принадлежности
балык аулау кураллары.
РЫБОЛОВСТВО с. балыкшылык, балык
аула^шылык.
РЫБОРАЗВЕДЕНИЕ с. балык есириу-
шилик, балык ершитиушилик.
РЫБОТОРГОВЕЦ м. балык сатыушы.
РЫБОТОРГОВЛЯ ж. балык саудасы.
РЫВцОК м. 1. жулкыиыу, жулкынып
хэрекет етиу; ~6к вперёд алга жулкынып
хэрекет етиу; ~ками бирден жулкынып
хэрекет етип; 2. спорт, бирден кетериу.
рыгАть несов. кекириу.
РЫГНУТЬ сов. и однокр. кекирип жибе-
риу.
РЫДАНИ]|Е с. зарлап жылау, ециреп
жылау, ецкилдеп жылау, солкылдап жы-
лау, екирип жылау; разразиться ~ями
катты ециреп жылау.
РЫДАТЬ несов. зарлап жылау, ециреп
жылау, ецкилдеп жылау, солкылдап жы-
лау, екирип жылау.
РЫЖЕБОРОДЫЙ прил. сары сакал.
РЫЖЕВОЛОСЫЙ прил. сары шашлы,
саргылт шашлы, саргыш шашлы.
РЫЖЕТЬ несов. 1. (становиться рыжим)
саргайыу; 2. (виднеться—о рыжем) сар-
гайып кериниу.
РЫЖИ ИЙ прил. 1. сары кызгылт, сар-
гыш; ~ие волосы саргыш шаш; 2. (о масти
лошади) жийрен.
РЫЖИК м. рыжик (замаррыц).
РЫК м. акырыу, бакырыу; львиный ~
арыслаиныц акырыуы.
РЫКАТЬ несов. акырыу, бакырыу.
РЫЛО с. тумсык, мурын.
РЫЛЬЦЕ с. 1. уменьш. от рыло; 2. бот.
аналык аузы; ~ пестика аиалык аузынын
гул орайы; ~ в пуху иши биледи, куры
емес.
РЫНОК м. 1. базар; колхозный ~ кол-
хоз базары; крытый ~ жабык базар;
2. эк. сауда, сауда базары, сатыу базары;
внешний ~ сырткы сауда базары; внут-
ренний ~ ишки сауда базары; ~ сбыта
сатыу базары; мировой ~ жер жузилик
сауда базары. г-.
РЫНОЧНЦЫЙ прил. базар...; ~ая пло-
щадь базар майданы; ~ая цена базар
бахасы; ^ая торговля базар саудасы.
РЫСАК м. журмел ат, жортак ат.
РЫСЦИЙ прил. 1. рысьтыц...; ~ий мех
рысьтын териси; 2. перен. еткир, сезгиш;
~ьи глаза еткир кез.
РЫСЙСТЦЫЙ прил. журмел, жортак,
енерли: ~ая лошадь журмел ат, енерли ат;
~ые испытания журмеллердиц жарысы.
РЫСКАТЬ несов. жууырыу, ж орты у,
излеу, кыдырыу, гезиу; по свету дуньяны
кыдырып журиу.
РЫСЦА ж. жортац, жорта к*лау, майда
жортак.
рысцОй нареч. разг, жортаклап, майда
жортак пенен; бежать ~ майда жортак
пенен журиу.
РЫСЦЬ I ж. (быстрый аллюр) жортыу,
журиу, желну; крупная ~ь катты желиу;
$> на ~ях жортаклап, жортып журип.
РЫСЬ II ж. зоол. кара кулак, рысь.
РЫСЬЮ нареч. 1. жортып, жортаклап,
жортаклатып; ехать ~ жортагына журиу;
пустить лошадь ~ атты жортаклатып
айдау; 2. разг, (быстро, бегом) шаккан
РЫТ
— 896 —
тез жууырып; он пустился бежать ~
ол катты жууырып кетти.
РЫТВИНА ж. казылма, шуццыр; дегер-
шиктин. цазындысы.
РЫТЬ несов. что казыу, шуцкыр етиу,
ойыу, геулеу; <> ~ яму кому-л. биреуге ор
казыу, биреуге жаманлык етиу.
РЫТЬЁ с. казыу, ойып алыу; ~ колодца
кудык казыу.
РЫТЬСЯ несов. в чём цазыныу, ацтары-
ныу, тинтип излениу, карау, излеу; ~ в
кармане калтасын ацтарыныу; ~ в бумагах
дагазларды тинтип излениу.
РЫХЛИТЕЛЬ м. жумсартыушы, жум-
сартатугын цурал.
РЫХЛЙТЬ несов. что жумсартыу, боса-
тыу; ~ землю жерди босатыу, жерди жум-
сартыу.
РЫХЛОСТЬ ж. 1. жумсадлык, орпацлык,
бослык; ~ почвы топырактыц босльиы; 2.
перен. (дряблость) цаусаганлыц, тозган-
лык.
РЫХЛ ЦЫЙ прил. 1. жумсак, орпац, бос;
~ая земля жумсак жер, бос жер; 2. перен.
(дряблый) даусаган, тозган; ~ое тело дау-
саган дене.
РЫЦАРСКИ ИЙ прил. 1. рыцарь..., ры-
царьлар..., рыцарьлардыц; — ое вооруже-
ние рыцарьдыц дурал-жарагы; 2. перен.
(самоотверженный, великодушный) март-
лик; — ий поступок рыцарьлардыц мэртлик
хэрекети.
РЫЦАРЬ м. 1. ист. рыцарь (Батыс
Европада орта эсирлерде эскерий ислер
$эм жер байлысы цолында болсан цатлам)',
странствующий ~ бир жерден екинши
жерге барып журиуши рыцарь; 2. перен.
мэрт адам.
РЫЧЦАГ м. 1. рычаг; плечо ~ага рычаг-
тыц ийини; система ~агов рычаглар систе-
масы; поднять что-л. — агом бир нэрсени
рычаг пенен кетериу; 2. перен. цууат бе-
риуши, жигерлендириуши, пэт ендириу-
ши.
РЫЧАНИЕ с. ацырыу, аркырау, ырыл-
дау, айбат шегиу.
РЫЧАТЬ несов. ацырыу, арцырау, ырыл-
дау, айбат шегиу.
рыщу, рыщешь и т. д. наст. вр. от рыс-
кать.
РЬЯНО нареч. жигерленип, цэуесленип,
цуштарлыц пенен, тырысып, инталылыц
пенен.
РЬЯНЫЙ прил. жигерли, хэуес, цуш-
тарлы, инталы.
РЮКЗАК м. рюкзак, ийин цалта.
РЮМКА ж. рюмка.
РЯБЙНА I ж. рябина (агаш %эм мийуе).
РЯБЙНА II ж. (на лице, теле) цотыр,
бужыр.
РЯБЙНОВЦЫЙ прил. рябина..., ряби-
надан исленген; — ая настойка рябина на-
стойкасы.
РЯБЙТЦЬ несов. 1. что жыбырлатыу,
толцынлатыу, будырлатыу; ветерок ~ реку
самал дэрьяныц бетин толцынлатады; 2.
безл. булдырлау, жыбырлау, тыныу; у меня
в глазах ~ мениц кез алдым булдырлап
-гур.
РЯБЦбЙ прил. 1. (с рябинами) цотыр,
бужыр; ~6е лицо бужыр бет; 2. (пёстрый)
ала, шубар, таргыл; ~ая курица шубар
тауыц.
РЯБЧИК м. булдырыц, карабауыр.
РЯБЬ ж. 1. (на воде) майда толцын,
жайлым толцын; 2. булдырлы, жыбырлы;
~ в глазах кезлердиц булдырлысы.
РЯВКАТЬ несов. прост. бацырыу,
жекириниу.
РЯВКНУТЬ сов. и однокр. прост, бацы-
рып жибериу, жекиринип жибериу.
РЯД м. 1. цатар; два ряда домов жайлар-
дыц еки цатары; сидеть в третьем ~у
ушинши катарда отырыу; 2. (шеренга)
цатар, сап; построиться в~ы сапка турыу;
— ы вздвой! (команда) еки катар турыц!;
3. (совокупность явлений, событий) бир
неше, бир канша; — веков бир канша
эсирлер; 4. (значительное количество) ка-
тар, бир топар, бир талай, бир канша;
целый ~ причин бир канша себеплер;
~ видных учёных бир топар белгили илим-
пазлар; 5. мн. ряды цатар, сап; служить
в ~ах Советской Армии Совет Армиясы
цатарында хызмет етиу; 6. мн. ряды цатар
дукэнлар; торговые ~ы сауда магазин-
лери; -ф- в ~у кого-чего-л. катарда; из
ряда вон выходящий путинлей басцаша,
сийрек ушырайтугын; быть в первых ~ах
биринши катарларда болыу; в ряде бир
катар, гейпара; в ряде случаев гейпара
жагдайларда.
РЯДЙТЬ I несов. кого-что, кем-чем, разг,
(наряжать) кийиндириу, жасандырыу.
РЯДЙТЬ II несов. кого-что, уст. (нани-
мать) жалдау, тутыу; <> судить да — кеп
айтысыу, кеп айтысып келисиу.
РЯДЙТЬСЯ I несов. кем-чем, во что,
разг, (наряжаться) кийиниу, безениу,
жасаныу.
РЯДЙТЬСЯ II несов. уст. прост, (тор-
говаться) саудаласыу, келисиу.
РЯДКОМ нареч. разг. см. рядом 1.
РЯДОВОЙ прил. 1. (обычный) цатардагы,
жай, эпиуайы; ~ работник жай хызмет-
кер; ~ случай эпиуайы уацыя; 2. воен.
рядовой, цатардагы; — состав цатардагы
состав; — боец цатардагы жауынгер;
3. в знач. сущ. м. рядовой (солдат) рядо-
вой; 4. с.-х. цатарлап, цатарлап егетугын;
~ посев цатарлап егиу.
РЯДОМ нареч. 1. жанында, цасында;
сесть — с кем-л. биреудиц цасында отырыу;
2. (по соседству, около) цоцсы, цасында,
цатар; он живёт — ол цоцсы турады;
— с театром театрдыц цасында; <> сплошь
да — кебинше.
РЯДЫШКОМ нареч. разг. см. рядом.
РЯЖЕНЫЙ прил. 1. кийинген, жасанган;
2. в знач. сущ. м. ряженый и ж. ряже-
ная масцарапаз кийимин кийген адам.
ряжу, рядишь и т. д. наст. вр. от ря-
дить I.
ряжусь, рядишься и т. д. наст. вр. от
рядйться I.
РЯСА ж. ряса (православие дининиц
уламаларыныц кийетугын сыртцы узын
кийимй).
— 897 —
САД
С (СО) предлог 1. с твор. п. (при указа-
нии на совместность, сопровождение дей-
ствия, связь, обладание чем-л.) менен,
пенен, бенен; =лы, =ли; ^ып, =ип; =га, -ге,
=ца, =ке; мы с братом агамыз бенен; я иду
с тобой мен сениц менен бараман; это
человек с талантом бул талантлы адам;
найтй с трудом дыйыншылыц пенен табыу;
делать что-л. с любовью бир нэрсени суй-
синип ислеу; читать с удовольствием
зейинленип одыу; поспешить с отъездом
кетиуге асыгыу; 2. с род. п. (при обозначе-
нии предмета или места, от которого от-
ходит, отделяется кто-что-л.) =дан, =ден,
=тан, =тен, =нан, =нен; убрать посуду со сто-
ла ыдысты столдыц устинен жыйнап алыу;
упасть с лестницы басцыштан жыгылып
кетиу; спуститься с горы таудан тусиу;
3. с род. п. (при обозначении лица, предме-
та, явления, с которого начинается, возни-
кает что-л.) =дан, =ден, =тан, гтен, =нан,
г нен; с улицы слышен шум кешеден шау-
цым еситиледи; напасть на врага с тыла
душпанныц арт бетинен дужим етиу;
4. с род. п. (при обозначении местонахо-
ждения предмета или лица, производящего
действие) =дан, =ден, =тан, =тен, =нан, =нен;
произносить речь с трибуны трибунадан
сез айтыу; с правой стороны оц жагынан;
5. с род. п. (при обозначении предмета или
лица, от которого требуется или отни-
мается что-л.) =дан, =дек, =тан, =тен, =нан,
гнен; получить деньги с кого-либо биреуден
ацша алыу; урожай с гектара гектардан
алынган зурээт; 6. с род. п. (при обозначе-
нии предмета, являющегося оригиналом, об-
разцом) =дан, =ден, =тан, =тен, -нан, =нен;
брать пример с кого-либо биреуден улги
алыу; перевести с каракалпакского языка
царадалпац тилинен аударыу; 7. с род. п.
(на основании чего-л., следуя чему-л.) ме-
нен, пенен, бенен; бойынша, тийкарында;
с разрешения начальника баслыдтыц рух-
саты менен; с вашего согласия сизиц кели-
симнциз бойынша; 8. с род. п. (по причине
чего-л., по случаю чего-л.) =дан, ^ден, =тан,
гтен, =нан, =нен; =ып, =ип; сгорать со стыда
уялганынан цызарып кетиу; сказать со
злости жини келип айтыу; с горя цапалыд-
тан; с перепугу кордцанынан; 9. с род.
и твор. п. (о времени) =дан, =ден, =тан,
=тен, =нан, =нен бери; =лы, =ли бери; шекем,
дейин, сайын; менен, пенен, бенен; с детст-
ва балалыц шагынан бери; с прошлого года
былтырдан бери; с утра до вечера азаннан
кешке дейин; с приходом зимы цыстыц
келиуи менен; с возрастом жас улкейген
сайын; 10. с вин. п. (приблизительно, почти)
=дай, =дей, =тай, =тей; шацлы; тец; ростом
с меня бойы мендей; величиной с кулак
улкенлиги муштай; прожить в деревне
с месяц ауылда бир айдай турыу; с деся-
ток книг он шацлы китап; с птичьего
полёта жоцарыдан; довольно с меня меннен
усы жеткиликли; ии с того ни с сего ези-
нен-ези; с чего ты взял? цайдан еситтиц?;
57 Русско-каракалпакский сл.
со дня на день бугин-ертец; с минуты на
минуту мине-мине.
С= (СОг, СЪг) приставка, мына мэнилерди
билдиреди: 1) уэр жацтан келип бир орын-
на жыйналыу, жыйнау, цосыу, цосылыу,
мыс.: связать цосып байлау; созвать
шацырыу, жыйнау; 2) жоцарыдан теменге
царай цэрекет етиу, мыс.: сбросить
жоцарыдан таслау; спрыгнуть секирип
тусиу; 3) бир нэрсени бир орыннан ямаса
бир нэрсениц бетинен белиу, алыу,
мыс.: скосить шауып алыу; срезать
кесип алыу.
САБЕЛЬНЫЙ прил. цылыш; удар
цылыш урыу, цылыш пенен шабыу.
САБЦЛЯ ж. цылыш; <> отряд в сто ~ель
жуз атлы отряд.
САБОТАЖ м. саботаж (исти ислеп
жургендей болып, хацыйцатында исти бил-
цастан узилисте цалдырыу).
САБОТАЖНИК м. саботажшы, саботаж
жасаушы.
САБОТИРОВАТЬ сов. и несов. 1. что
(устраивать саботаж) саботаж жасау;
2. (заниматься саботажем) саботаж бенен
шугылланыу.
САВАН м. 1. кепин; 2. перен. поэт,
(покров) керпе; снежный ~ цар керпе-
си.
САВАННЫ мн. (ед. саванна ж.) саванна
(сийрек анашлар ескен тропиклыц далалар
зонасы).
САВРАСЫЙ прил. кула.
САГИТИРОВАТЬ сов. кого угитлеп кен-
дириу, айтып цайыл етиу, агитациялап
кендириу.
САД м. баг; фруктовый ~ мийуе багы;
развести баг есириу; <ф> ботанический ~
ботаника багы; зоологический дайуа-
натлар багы; детский балалар бацшасы.
САДЙЗМ м. 1. (половое извращение)
садизм (жыныслыц цатнастаны бузацылыц):
2. перен. (страсть к жестокостям) биреу-
ди азаплауга, хорлауга цумарлыд.
САДИСТ м. садист (садизмге берилген
адам).
САДИСТКА женск. от садист.
САДИСТСКИЙ прил. садист..., садист-
лик.
САДЙТЦЬСЯ несов. см. сесть; ~есь,
пожалуйста! мэрдэмат болыц, отырыцыз!
САДНИТЦЬ несов. безл. ашып ауырыу,
кышып ауырыу, сызлау; в горле ~ тама-
гым цышып ауырып тур.
САДОВНИК м. багман.
САДОВНИЦА женск. от садовник.
САДОВОД м. багман, багманлыц цэниге-
си.
САДОВОДСТВО с. 1. (разведение садов)
багманшылыц; 2. (хозяйство) багманшылыц
хожалыгы.
САДОВОДЧЕСКИЙ прил. багманшылыц.
САДОВ ЦЫЙ прил. 1. баг..., багдыц;
~ый нож баг шадцысы; ~ая вишня баг
шийеси; 2. (садоводческий) баг..., баглыц,
| баг есириу...; ~ая опытная станция баг
САД.
— 898 —
есириу тэжирийбе станциясы; <> голова
— ая пэмсиз, цабац бас.
САДОК м. 1. (для разведения рыб} цауыз;
живорыбный — тири балыцларды сацлай-
тугын орын; 2. (для разведения животных,
птиц) цора, кетек, цэпес; кроличий —
уй цоян цорасы, цоянхана; 3. (ловушка для
зверей) дузац, тор; волчий ~ цасцыр
кацпан.
САЖА ж. цурым, цара куйе, ыс.
сажать несов. 1. кого-что отыргызыу,
отырыуга усыныу; цондырыу (самолёт,
ловчих птиц); — гостей за стол цонацларды
стол га отыргызыу; 2. за что, на что и с не-
опр. (заставить что-л. делать) мэжбурлеу;
— кого-л. за работу биреуди жумыс ислеуге
мэжбурлеу; — за книгу китап оцыуга
мэжбурлеу; 3. кого-что (помещать) ца-
мау, отыргызыу, салыу; ~ в тюрьму тур-
меге салыу; — под арест цамауга алыу,
тутцынга алыу; ~ на цепь шынжыр менен
байлау, шынжырлау; 4. что отыргызыу,
шаишыу, егиу, тигиу; — цветы гуллерди
егиу; — огурцы цыярды егиу; 5. что (в печь
и т. п.) жабыу, куйдириу; ~ хлебы в печь
тандырга нан жабыу; 6. что, разг, тусириу;
— пятна на что-л. дац тусириу; ~ ку-
рицу на ййца тауыцты цурыц бастырыу;
— наживку на крючок жемди цармацтыц
ушына илдириу.
САЖЕН || ЕЦ’ м. с.-х. 1. (растение для
посадки) нэл, нэлше; — цы плодовых де-
ревьев мийуе агашларыныц нэлшелери;
2. (не сеянец) тамырынаи кегерген нэл;
лук-—ец екпе-пыяз.
САЖЁННЫЦЙ, САЖЁННЫЦЙ прил.
1. уст. (мерой в сажень) бир сажынлыц;
2. (очень большой) улкен, узын; — е шаги
улкен адымлар.
САЖЕН ЦЕВЫ || Й прил. нэл, нэлше, =
нэлшели; ~е грядки нэлше дарыцлар;
деревья нэлшеден ескен агашлар.
САЖЕНЬ, САЖЕНЬ ж. уст. сажын
(русслардыц узынлыц елшеуи); — дров бир
сажын агаш; <> косая — в плечах жаурыны
цацпацтай.
сажусь, садишься и т. д. наст. вр. от
садиться.
САЗАН м. сазан (балыц).
САЙРА ж. сайра • (балыц).
САКВОЯЖ м. саквояж (илинетугын
жол цоржын).
САКЛЯ ж. сакля (Кавказда таулы ха-
лыцлардыц жайы).
САКСАУЛ м. сексеуил.
САКСАУЛОВЫЙ прил. сексеуил..., сексе-
уилли, сексеуиллик.
САКСОФОН м. саксофон (уплеп шертиле-
тугын музыка эсбабы).
САЛАЗКИ И только мн. кол шана, киш-
кене шана; кататься на ^ах кишкене
шанага минип сырганау.
САЛАКА ж. салака (балыц).
САЛАТ м. 1. салат (палыз, всимлиги);
2. кул. салат.
САЛАТНИК м., САЛАТНИЦА ж. салат
ыдыс.
САЛАТНЫЙ прил. 1. салат...; 2. (о цвете)
адшыл жасыл, салат рецли.
САЛКИ мн. салки (балалар ойыны).
САЛО с. 1. май, мал майы, тоц май;
говяжье — сыйырдыц тоц майы; 2. (лёд на
поверхности воды) цаймац муз, цаймацла-
сып цатцан муз.
САЛОН м. 1. уст. (гостиная) мийманхана;
2. в разн. знач. салон; художественный —
керкем салон.
САЛОННЫЙ прил. 1. салон...; 2. (по-
верхностный, пустой) устиртин, жецил,
эйтеуир; — разговор эйтеуир гурриц.
САЛФЕТКА ж. 1. салфетка, майлыц;
бумажная — цагаз салфетка; 2. (небольшая
скатерть) кишкене дастурцан.
САЛЬДО с. нескл. сальдо (1. бухг, есаптыц
аяеында кирис пенен шыеыстыц арасын-
даеы цалдыц айырма; 2. эк. бир мэмлекет
пенен екинши мэмлекет арасындаеы есап-
ласцанда ацшалай кирис пенен те>лениу-
диц айырмасы).
САЛЬНИК м. анат. шарбы май.
САЛЬНОСТЬ ж. 1. (наличие жира)
майлылыц; 2. (непристойное выражение)
эдепсиз сез, турпайы сез.
САЛЬН ЦЫЙ прил. 1. май; майдан бол-
ган; майдан исленген; — ая свеча май шам;
2. майлы, май беретугын; — ые породы
свиней шошцаныц семиз, май беретугын
туцымлары; 3. (запачканный салом) май-
ланган, майга батырылган; 4. (непристой-
ный) эдепсиз, уятсыз, турпайы; <> ~ые
железы анат. май безлери.
САЛЬТО с. нескл. сальто (зщуада бастан
айланып секириу); двойное — цос саль-
то.
САЛЬТО-МОРТАЛЕ с. нескл. сальто-
-мортале (акробатикалыц секириу).
САЛЮТ м. в разн. знач. салют; артил-
лерийский — артиллерия салюты; про-
извести — салют бериу.
САЛЮТОВАТЬ сов. и несов. кому-чему
салют бериу.
САМ мест. м. опред. (сама, самб, сами)
1. (лично) ез; он — это сделал буны оныц
ези иследи; вы сами знаете сиз езициз
билесиз; скажите ему —ому оныц езине
айтыцыз; он — — а доброта ол— ези ийги-
лик; он——6 здоровье ол—-ден саулыц-
тыц улгиси; он — справился с работой
ол жумысты ези орынлады; он и — не
знает ол ези де билмейди; — председа-
тель сделал это распоряжение бул буйрыц-
ты баслыцтыц ези берди; 2. в знач. сущ. м.
сам (хозяин, глава, начальник) и ж. сама
(хозяйка, начальница) ези, хожайын,
баслыц; — приказал ези буйырды; £> — б
собой ези-ези менен; — о собой разумеется
езинен-ези белгили; он — не свой ол жу-
дэ ашыулы; — (~а, —б) по себе 1) (само-
стоятельно) езинше, ез басынша, ез
еркинше; я рос — по себе мен езим менен
езим болып естим; 2) (взятый в отдельно-
сти) айырым алганда, езин алганда;
3) в знач. сказ, басца нэрсе; — (—а, —б)
за себя говорит езинен-ези белгили, ту-
синдирнп отырыудыц кереги жоц; он — со-
бой доволен ол езине-ези цанаатлы; быть
— им собой ези менен ези болыу; он — се-
бе голова ол езине ези басшы.
к
— 899 —
CAM
САМА мест. ж. см. сам.
САМАН м. 1. (мелконарезанная солома)
топан, сабан; 2. (необожжённый кирпич)
кам гербиш, топаилы гербиш.
САМАННЫ || Й прил. 1. топай..., сабан...;
2. куйдирмеген гербиштен, дам гербиш-
тен салынган; ~едома куйдирмеген гербиш-
тен салынган жайлар.
САМАЯ мест. ж. см. самый.
САМБО с. нескл. самбо (спорт гуреси).
САМЕЦ м. еркек, айгыр; верблюд-~
буура.
САМИ мест. мн. см. сам.
самим мест. 1. дат. п. от сами;
2. опред. твор. п. от сам, само.
самими мест. твор. п. от сами.
самих мест, род., вин. и предл. п. от
сами.
САМКА ж. ургашы, мэкийен, байтал,
даншыд.
САМО мест. с. см. сам.
САМО’ цоспа сезлердиц биринши белиги
болып цосылып, мынаны билдиреди: 1) лэ-
рекеттиц ез-езине басдарланганын, мыс.:
самовосхваление езин-ези мацтау; 2) уэре-
кеттиц езинен-ези ислениуин билдиреди,
мыс.: самовозгорание езинен-ези тутаныу;
самопишущий ези жазатугын.
САМОАНАЛИЗ м. ези-езин анализлеу,
езин-ези тексериу.
САМОБИЧЕВАНИЕ с. 1. рел. езин-ези
жазалау, езин-ези урыу; 2. перен. ез
айыбына екиниу, пушайман жеу, ез исиие
дапаланыу.
САМОБРАНКА ж.: скатерть-^ народно-
-поэт. кэраматлы дастуркан (ертеклерде
айтылыуынша бул дастурцан устинде
цандай ауцат жеуди тилесец, дгрцал сол
ауцат таяр болады).
САМОББ1ТНЦЫЙ прил. езине тэн, тэбий-
гый; басцалардан езгеше; ~ая культу-
ра езине тэн мэденият; ~ый талант езине
тэн тэбийгый талант.
САМОВАР м. самауыр, самовар; поста-
вить самауыр дойыу.
САМОВАРН цый прил. самауыр..., са-
мауырлыд, самовар..., самовардын..., са-
моварлык; ~ая труба самауыр моры.
САМОВЛАСТИЕ с. бийликке умтылыу,
бийликти суйиу; нызамсызлыд.
САМОВЛАСТНЫЙ прил. (властный,
властолюбивый) бийликти жадсы кериуши,
дэкимшиликти суйиуши, бийлик думар,
мэтибийлик етиуши.
САМОВЛЮБЛЁННОСТЬ ж. езин-ези
суйиушилик, езимшилик.
САМОВЛЮБЛЁННЫЙ прил. езин-ези
суйиуши, езимшил.
САМОВНУШЕНИЕ с. езин исендириу,
езин инандырыу.
САМОВОЗГОРАЕМОСТЬ ж. езинен-ези
жаныушылык, езинен-езн от алысыушы-
лык; ~ торфа торфтын езинен-ези жаныу-
шылыгы.
САМОВОЛИЕ с. ез басына кетиушилик,
ез билдиги менен журиушилик.
САМОВОЛЬНИЧАТЬ несов. разг, ез ерки
менен ислеу, ез билдиги менен ис етиу,
бийбастадлыд етиу.
САМОВОЛЬНО нареч. ез билдиги менен,
ез ерки менен, рухсатсыз; ~ отлучиться
рухсатсыз кетиу, ез ерки менен кетип
калыу.
САМОВОЛЬНЫЙ прил. 1. (своевольный)
ез билдигинше, ез билгенин еткен, ез
басынша; ~ ребёнок ез басына кеткен
бала; 2. (совершаемый без разрешения) ез
билдиги менен, дэлеуи менен исленген,
рухсатсыз исленгеи; уход рухсатсыз
кетиу.
САМОВОСПИТАНИЕ с. езин-ези тэрбия-
лау.
САМОВОСПЛАМЕНЁНИЕ с. езинен-ези»
жаныу, езинен-ези алысыу.
САМОВОСХВАЛЕНИЕ с. езин-ези мад-
тау.
самого мест. 1. род. и вин. п.
от самый; 2. род. п. от самое.
самого мест. род. и вин. п. от сам,,
само.
САМОГОН м. самогон.
САМОГОНКА ж. разг. см. самогон".
САМОГОННЫЙ прил. самогои..., само-
гонлык.
САМОГОНЩИК м. разг, самогон ислеу-
ши.
САМОГОНЩИЦА женск. от самогон-
щик.
САМОДЕЛКА ж. разг, долдан жасалган,
жасалма.
САМОДЕЛЬНЫЙ прил. колдан жасал-
ган; ~ радиоприёмник колдан жасалган?
радиоприёмник.
САМОДЕРЖАВНОЕ с. самодержавие
(патшаныц шекленбеген жеке бийлиги);
свержение царского ^я патша самодер-
жавиесин кулатыу.
самодержАвнцый прил. само-
державие..., самодержавиелик; ^ая власть
самодержавиелик власть.
САМОДЕРЖЕЦ м. самодержец (шеклен-
беген властьлы патша).
САМОДЁЯТЕЛ ЬНОСТЬ ж. 1. х^уескер,
х,эуескерлик; художественная ~ керкем
енер х,эуескерлиги; 2. (проявление лично-
го почина) ез жедели, езинин ис баслау-
шылыгы, ез ынтасы, ез искерлиги; ~
народных масс халык массасынын, жеде-
ли.
САМОДЕЯТЕЛЬНЫЙ прил. 1. хэуес -
керлер..., дэуескерлерден дуралган; ~ спек-
такль хэуескерлер спектакли; 2. (дейст-
вующий по собственному почину) ез жедели
менен ислеуши, ези баслап ислеген, еэ
интасынша ислеуши.
САМОДИСЦИПЛЙНА ж. езин тута би-
лиушилик, езин тэртипке бойсындырыу-
шылыд.
САМОДОВЛЕЮЩИЙ прил. езине тийис-
ли, ези ушын эхмийетли.
САМОДОВОЛЬНО нареч. езимсинип, ези
не-ези мэс болып, езине-ези кеуили толып .
езине-ези ырза болып; улыбаться езине-
-ези мэс болып мыйыц тартып кулиу.
САМОДОВОЛЬНЫЙ прил. езимшил, ези-
не-ези мэс, езине-ези ырза болган, езине-
-ези кеуили толган; ~ человек езине мэс
болган адам.
57*
CAM.
— 900 —
САМОДОВОЛЬСТВО с. езимшилик, ези-
не-ези мэс болганлыц, езине-езиниц кеули
толганлыц, езине-ези ырза болган-
лыц.
САМОДУР м. есерсоц, алацгасар, сау-
дайы.
САМОДУРКА женск. от самодур.
САМОДУ РСТВОВАТ Ь несов. есерсоцлыц
етиу, алацгасарлыц етиу, саудайылыц
•етиу.
САМОЕ мест. с. см. самый.
САМОЗАБВЕНИЕ с. 1. цызып кетиу,
йошыу; работать с ~м йошып жумыс ис-
леу; 2. (успокоенность, отрешённость)
берилиу, аянбау.
САМОЗАБВЁННОСТЬ ж. см. самозабве-
ние I.
САМОЗАБВЁННЦЫЙ прил. цызгынлы,
йошлы, йошца толы; ^ая любовь йошлы
суйиушилик.
САМОЗАПЙСЫВАЮЩИЦЙ прил. ези
жазатугын; ~е приборы ези жазатугын
©сбаплар.
САМОЗАРОЖДЕНИЕ с. биол. езинен-
-ези дереу, жаралыу (органикалыц емес
материядан жанлы нэрсениц ези пайда
болыуы).
САМОЗАРЯДНЦЫЙ прил. ези оцланату-
гын, автоматлы оцланатугын; ^ая винтовка
ези оцланатугын мылтыц.
САМОЗАЩЙТ[|А ж. езин-ези цоргау,
цорганыу; инстинкт езин-ези цоргау
инстинкти.
САМОЗВАНЕЦ м. езине-ези ат берген
адам; езин биреудиц аты менен атаган
адам.
САМОЗВАНКА женск. от самозванец.
САМОИНДУКЦИЯ ж. физ. самоиндук-
ция (еткергиштеги индукцияныц электр
цозьатыушы кушиниц пайда болыуы).
САМОИСТРЕБЛЕНИЕ с. езин-ези жок
етиу, езин-ези цырып таслау.
САМОИСТЯЗАНИЕ с. езине-ези азап
бериу, езин-ези цыйнау.
самой мест, род., дат., твор. и предл.
п. от самая.
самой мест, род., дат., твор. и предл. п.
от сама.
самокат м. самокат (балалардыц дегер-
шикли ойыншыеы).
САМОКОНТРОЛЬ м. езин-ези контроль
жасау, езин-ези тексериу.
САМОКРИТИКА ж. езин-езн критика-
лау, ез ара критика.
САМОКРИТИЧНО нареч. езин-ези кри-
тикалап, езин-ези критикалау менен.
САМОКРИТЙЧН ||ЫЙ прил. езин-ези кри-
тикалаган, езин-ези критикалаушы; ~ое
выступление езин-ези критикалаган шы-
гып сейлеу.
САМОЛЁТ м. самолёт; пассажирский
~ пассажир самолёты; транспортный ~
транспорт самолёты; реактивный ~ реак-
тив самолёты; <> ковёр-~ народно-поэт.
ушцыш гилем (ертеклерде айтылатусын).
САМОЛЁТОСТРОЕНИЕ с. самолётострое-
ние (санааттыц тарауы).
САМОЛЁТОСТРОИТЕЛЬНЫЙ прил. са-
молёт жасайтугын, самолёт согатугын.
САМОЛЙЧНО нареч. прост, ез; я ~
видел его мен оны езим кердим.
САМОЛЮБИВЫЙ прил. менменшил,
езимшил, езин суйетугын, езин-ези мара-
патлайтугын, езин-ези марапатлаушы.
САМОЛЮБИЕ с. менменшилик, езим-
шиллик, кеуил; ложное ~ етирик езим-
шиллик; задеть чьё-л. ~ биреудиц кеули-
не тийиу; щадить чьё-л. ~ биреудиц
кеулине царау.
самом мест, предл. п. от самый, самое.
самом мест, предл. п. от сам, са-
мб.
САМОМНЕНИЕ с. менменсиу, ези билер-
менлик, езин-ези жоцары санау; стра-
дать ~м ези билерменлик цыла бериу.
самому мест. дат. п. от самый, са-
мое.
самому мест. дат. п. от сам, са-
мб.
САМОНАДЕЯННОСТЬ ж. езине-ези исе-
ниушилик, езим билеменлик, менменлик;
отличаться большой езине-ези исе-
ниушилик пенен айрыцша кериниу.
САМОНАДЕЯННЫЙ прил. езине-ези исен-
ген, езим билеменсинген, менменсинген;
~ человек менменсинген адам.
САМООБЛАдАНИЦЕ с. езин-ези тута
билиу, езине-ези ийе болыу, сабырлы
болыу; ие терять ~я сабырлы болыудан
айырылмау; сохранять ~е езине-ези ийе
болыуды сацлау, сабырлы болыуды сацлау.
САМООБЛОЖЕНИЕ с. ез-ара салыц.
САМООБМАН м. езин-ези алдау.
САМООБОГАЩЕНИЕ с. езин-ези байы-
тыу.
САМООБОРОНА ж. 1. см. самозащита;
2. (оборона силами населения) халыцтыц
ез куши менен ел цоргау.
САМООБРАЗОВАНИЕ с. езинше оцып
билим алыу; политическое ~ езинше оцып
сиясий билим алыу.
САМООБСЛ^ЖИВАНИЦЕ с. езине-ези
хызмет етиу; система ~я в магазинах
магазинлерде езине-ези хызмет етиу си-
стемасы.
САМООБУЧЕНИЕ с. ези уйрениу, ези
оцыу.
САМООГРАНИЧЕНИЕ с. езин-ези шек-
леу, езине-ези шек цойыу.
САМООКУПАЕМОСТЬ ж. эк. ез шы-
гынын ези етеу, шыгынын тиклеу.
САМООПЛОДОТВОРЕНИЕ с. биол. ези-
нен-ези туцымланыу, езин-ези туцымлан-
дырыу, езинен-ези шагылысыу.
САМООПРЕДЕЛЕНИЕ с. 1. ез орнын
табыу; 2. полит, езин-ези бийлеу, ез
тагдирин ези шешиу, ез мэмлекетин ези
дузиу; право наций на ~ миллетлердиц ез
тагдирин ези шешиу правосы.
САМООПРЕДЕЛИТЬСЯ сов. 1. (найти
своё место в жизни) ез орнын табыу; 2. по-
лит. езин-ези бийлеу, ез тагдирин ези
шешиу, ез мэмлекетин ези дузиу.
САМООПРЕДЕЛЯТЬСЯ несов. см. са-
моопределиться.
САМООПЫЛЕНИЕ с. бот. ез-езинен
тозацланыу, ез-езинен шацланыу, езлиги-
нен жынысый кебейиу.
— 901 —
CAM
САМООТВЕРЖЕННО нареч. пидакерлик
пенен, аянбай, жанын аямаушылык; ~ бо-
роться аянбай гуресиу; ~ работать пида-
керлик пенен ислеу.
САМООТВЕРЖЕННОСТЬ ж. пидакерлик,
аянбаушылык, жанын аямаушылык; ~ в
борьбе гурестеги пидакершилик.
САМООТВЁРЖЕННЦЫЙ прил. пидакер,
пидакерлик, аянбайтугын, жанын аямай-
тугын; ~ый человек жанын аямайтугын
адам; ~ая работа пидакерлик жумыс.
САМООТВОД м. наразылык, езине-ези
карсы сез айтыу, езине-ези отвод бериу,
сайлауда ез кандидатурасына наразылык
билдириу.
САМООТРАВЛЕНИЕ с. мед. езин-ези
зэхэрлеу, езин-ези уулау.
САМООТРЕЧЕНИЕ с. уаз кешиу, ез мэ-
пинен бас тартыу, ез пайдасынан кешиу,
бир нэрсе ушын ез пайдасынан бас
тартыу.
САМООХРАНА ж. езин-ези коргау, езин
саклау, цорганыу.
САМООЦЕНКА ж. езин-ези бахалау,
ези-езине баха бериу.
САМОПЙСКА ж. разг, авторучка.
САМОПЙШУЩЦИЙ прил. ези жазату-
гын, езинен-ези жазатугын, ези жазыушы;
~ая ручка см. самописка.
САМО ПОДГОТОВКА ж. езинше таярла-
иыу (эскерий оцыу системасында ез бетин-
ше оцып билим алыу).
САМОПОЖЕРТВОВАНИЕ с. жанын пида
етиу, езин курбан кылыу.
САМОПОЗНАНИЕ с. филос. езин-ези
таныу, ези-езин билиу, ез халын билиу,
ез кэсийетин сезиу.
САМОПРОВЕРКА ж. езин-ези тексериу,
ез исин ези тексерип карау, ез-ара тек-
сериу.
САМОПРОИЗВОЛЬНО нареч. ез-езинен,
езинен-ези.
САМОПРОИЗВОЛЬНОСТЬ ж. ез-ези-
нен болыушылык, езинен-ези дереушилик.
САМОПРОИЗВбЛЬН ЦЫЙ прил ез-ези-
нен болатугын, езинен-ези болган; —ос
движение езинен-ези болатугын хэрекет.
САМОПРЯЛКА ж. аяк шарьщ.
САМОРАЗВИТИЕ с. езин-ези рауаж-
ландырыу; езиниц денесин х.эм ацылын
есириу.
САМОРАЗГРУЗЧИК м. жукти ези ту-
сиргиш эсбап.
САМ О РЕ Г И СТ РЙ РУЮЩИ || Й прил. ези-
нен-ези жазатугын, езинен-ези есапца ала-
тугын, ези регистраниялайтугын; ~е при-
боры езинен-ези жазатугын эсбаплар.
САМОРЕГУЛИРУЮЩИЙ прил. езинен-
-ези тэртиплеуши, ези туурылаушы, ези
тэртипке салыушы.
САМОРЕКЛАМА ж. езин-ези кепке кер-
сетиу, езин-ези мактау, езин-ези кетериу.
самороднцый прил. 1. тэбийгый, сап,
таза; ~ое золото сап алтын; 2. тэбияттан
дереген, иштен тууган; ~ый талант тэбий-
гый талант.
САМОРОДОК м. 1. сап; золота сап
алтын; 2. перен. талантлы тууылган адам,
укыплы адам, цатарынан артык тууган
*
адам; писатель-^ тэбийгый талантлы
жазыушы.
САМОСАД м. разг, темеки (ези егип
есирген цэм цолдан туйген).
САМОСАДКА I ж. см. самосад.
САМОСАДКА II ж. шегинди дуз.
САМОСАДОЧН ЦЫЙ прил. ези шеккеи»
шегинди; ^ая соль ези шеккен дуз, шегин-
ди дуз.
САМОСВАЛ м. самосвал; грузовйк-~
самосвал жук машина.
САМОСЕВ м. бот., с.-х. тэбийгый ке-
бейиу (туцимынан, дэнинен, нэлинен ези
кегерип шыгыу).
САМОСНАБЖЕНИЕ с. езин-ези тэмийн
етиу, ез керегин ези табыу.
САМОСОГРЕВАНИЕ с. ез-езинен кызыу,
езинен-ези ысыу; ~ зерна дэнниц ез-ези-
нен кызыу ы.
САМОСОЖЖЕНИЕ с. рел. езин-ези отца
таслау, езин-ези ертеу.
САМОСОЗНАНИЕ с. ац-сезим; классовое
~ класслык ац-сезим.
САМОСОХРАНЁНИ ЦЕ с. езин-ези сак-
лау; иистйикт ^я езин-ези сацлау инстинк-
ти.
САМОСПЛАВ м. сая ыгызыу.
САМОСТОЯТЕЛЬНО нареч. 1. (незави-
симо) ез алдына, ез бетинше, езинше, гэрез-
сиз; жить ез алдына турыу; 2. (своими
силами) ез куши менен, ез-ези, езинше;
он сделал большую работу ол ез алдына
улкен жумыс иследи.
САМОСТОЯТЕЛ ЬНОСТЦЬ ж. 1. гэрез-
сизлик, ериклилик, езинше турыушылыд;
политическая ~ь государства сиясий мэм-
лекеттиц гэрезсизлиги; 2. ез бетиншелик,
езиншелик; ~ь суждений пикирлердиц
езиншелиги; приучать ребёнка к ~и бала-
ны ез бетиншеликке уйретиу.
САМОСТОЯТЕЛ ЬН ЦЫЙ прил. 1. гэрез-
сиз, ерикли, езинше туратугын; ~ое госу-
дарство гэрезсиз мэмлекет; ~ая жизнь ез
алдына жасайтугын турмыс; ~ый человек
гэрезсиз адам; 2. (совершаемый собствен-
ными силами) ез куши менен, ези етету-
гын; ~ая работа ези ететугын жумыс; <>
~ое предложение грам. жекке гэп.
САМОСТРЕЛ I м. ист. (лук) сары жай,
сада к, окжап.
САМОСТРЕЛ II м. самострел (1. воен,
езин жортадан атып жаралау-, 2. езин-
-ези жортага атып жаралаушы, езин-
-ези жортага атып жаралган адам).
САМОСТРЕЛЬНЫЙ прил. езинен-ези
атылатугын, автоматлы атылатугын.
САМОСУД м. жазгырыу, ези суд бо-
лыу.
САМОТЕК м. 1. (жидкости или сыпу-
чих веществ) ези агыу; 2. перен. ези бола-
дылык, ез бетине жибериушилик; пустить
дело иа ~ исти ези боладыльпда салыу.
САМОТЁКОМ нареч. 1. ези агып; вода
идёт суу ези агып келип атыр; 2.
перен. (стихийно, неорганизованно) ези
боладылык пенен, ез бетине жиберип.
САМОТЁЧНЫЙ прил. ези ататугын, ез-
-езинен агатугын, ези агыушы; ~ канал
ези агатугын канал.
CAM.
— 902 —
САМОТКАНЦЫЙ прил. колдан тодылган,
колдан ерилген; ^ое сукно колдан тоцыл-
ган сукно.
САМОУБИЙСТВО с. езин-ези елтириу,
езин-ези елтириушилик, езин-ези жок
етиушилик; покончить жизнь ^м езин-
-ези елтириу.
САМОУБИЙЦА м. и ж. езин-ези елти-
риуши адам, езин-ези елтирген адам.
САМОУВАЖЕНИЕ с. езин-ези сыйлау,
езин-ези хурметлеу.
САМОУВЕРЕННО нареч. менменсинип,
езине-аса исенип, тэкаббирлик пенен.
САМОУВЕРЕННОСТЬ ж. менменсиниу-
щилик, езине аса исениушилик, тэкаб-
бирлик.
САМОУВЕРЕННЫЙ прил. менменсинген,
аса исенген, тэкаббирленген; ~ человек
менменсинген адам; ~ тон тэкаббирли
дауыс.
САМОУНИЖЕНИЕ с. езин-ези кемситиу,
езин-ези хорлау.
САМОУНИЧИЖЕНИЕ с. езин-ези жудэ
пэс таслау, езин-ези огада пэс тутыу.
САМОУПРАВЛЕНИЕ с. ез исин ези
баскарыу правосы, езин-ези баскарыу;
борьба колоний за ~ колониялардын езин-
-ези баскарыу ушын гуреси.
САМОУПРАВНЫЙ прил. ез билдигин
ететугын, ез билдигинше исленген, ез
алдына ис жургизетугын; ~ поступок
ез билдигинше исленген кылык.
САМОУПРАВСТВО с. ез билгенин ислеу-
шилик, бийбастаклык, жууенсизлик.
САМОУПРАВСТВОВАТЬ несов. ез бил-
дигин ислеу, бийбастаклык етиу, жууен-
сизлик етиу.
САМОУСПОКАИВАТЬСЯ несов. см. само-
успокоиться.
САМОУСПОКОЕНИЕ с. аркайынланыу,
бийпаруалыкка берилиу, езин-ези тыныш-
ландырыу, езин-ези жубатыу.
САМОУСПОКОЕННОСТЬ ж. аркайын-
лык, бийпаруалык, езин-ези тынышланды-
рыушылык, езин-ези жубатыушылык-
САМОУСПОКОИТЬСЯ сов. аркайынлык-
ка берилиу, бийпаруалыкка берилиу, езин-
-ези тынышландырыу, езин-ези жуба-
тыу.
САМОУТВЕРЖДЕНИЕ с. езиникин бол-
дырыу, езин-ези тастыйыклау.
САМОУЧИТЕЛЬ м. езинше уйрениу са-
баклыгы, езинше окыу ушын колланба.
САМОУЧКА м. и ж. разг. 1. езинше
уйренип билген адам, ези уйренген адам;
механик-~ езинше окып билген механик;
2. в знач. нареч. самоучкой ези окып, езин-
ше окыу менен.
САМОХВАЛЬСТВО с. разг, мактаушы-
лык, езин-ези мактаншаклык.
САМОХОДНЫЙ прил. тех. ези журету-
гыи, ези хэрекет ететугын; ~ комбайн езн
журетугын комбайн.
САМОЦВЕТ м. жылтырауык тас, жылтыр
хасыл тас.
САМОЦВЕТНЫЙ прил. жылтырауык,
жылтылдап турган (х;асыл тас хаццында).
САМОЦЕЛЬ ж. бирден бир мадсет,
тийкаргы максет.
САМОЧИННО нареч. езинше, ез билдиги
менен, ез кэлеуинше, женсиз; действо-
вать ~ ез билдиги менен ис кылыу.
САМОЧЙННЫЦЙ прил. езинше етилген,
ез билдиги менен болган, ез кэлеуинше
исленген, женсиз исленген; ~е действия
ез билдиги меиен болган хэрекетлер.
САМОЧИНСТВОВАТЬ несов. ©зинше хэ-
рекет етиу, ез билдиги менен ислеу, ез
кэлеуинше етиу.
САМОЧУВСТВИЕ с. кейип, аухал, хал,
жагдай; как ваше ~? кейпициз калай?,
жагдайыцыз калай?
саму мест. вин. п. от сама.
САМУМ м. кум дубелей.
САМУРАЙ м. самурай (^понияда артыц-
ша праволы феодал эскерий топардыц
агзасы, ер журек эскер).
самую мест. вин. п. от самая.
САМШИТ м. бот. самшит (бэр % а рецге
денип ту рангу сын агаш ямаса пута-
лыц).
САМШИТОВЫЙ прил. бот. самшит...
САМЫЕ мест. указ. мн. см. самый.
САМ ЦЫЙ мест. м. опред. (самое, самая,
самые) 1. (именно) ези, нак ези, тап ези;
эта ~ая книга бул сол китаптыц ези; тот
же ~ый соныц ези; это он ~ый и есть
бул оныц тап ези; в этом ~ом месте тап
усы жерде; 2. (прямо, как раз) нак, тап,
дэл, туура; у ~ого моря тап тециздиц
жагасында; с ~ого утра азаннан бери;
в ~ый разгар работы жумыстыц дэл кыз-
ган мэхелинде; 3. (сам по себе) ези, ези-ак;
много значит уже ~ый факт появления
книги китаптыц шыкканыныц ези улкен
факт; 4. для образования превосх. ст.
ец, нагыз, кутэ, барып турган; ~ый хоро-
ший ец жаксы; ~ый близкий друг кутэ
жакын дос; <> в ~ом деле, на ~ом деле
хакыйкатында, расында; в ~ый раз тап
дегеидей.
самым мест. 1. твор. п. от самый,
самое; 2. дат. п. от самые.
самыми мест. твор. п. от са-
мые.
самых мест, род., вин. и предл. п. от
самые.
САН м. дэреже, атак, мэртебе; носить
высокий ~ жокары атакка ийе бо-
лыу.
САН» цоспа сезлердиц «санитарлыц» деген
мэнини билдиретугын биринши белеги,
мыс.', саносмбтр санитарлык кезден етке-
риу; санобработка санитарлык ислеу.
САНАТОРИЙ м. санаторий; ~ общего
типа улыума турдеги санаторий.
САН АТ б PH О-К УРО РТН || Ы Й прил. са-
наторий-курорт...; ~ая комиссия санато-
рий-курорт комиссиясы.
САНАТОРНЫЙ прил. санаторий..., сана-
торийлыц; ~ режим санаторий режими,
санаторий тэртиби.
САНБАТ м. (санитарный батальон) сан-
бат (санитар батальоны).
САНВРАЧ м. (санитарный врач) сан-
врач (санитарлык врач).
САНГВЙНИК м. сангвиник, тирише
(йошлы шаццан адам).
— 903 —
CAT
САНГВИНИЧЕСКИЙ прил. сангвиник...,
тирише; ~ характер тирише минезли.
САНДАЛ м. сандал (1. бот. мудамы
квк-кецбек болатугын тропикалыц агаш;
2. агашлардан кебинесе сандал алынатугын
бояу).
САНДАЛЕТЫ мн. (ед. сандалета ж.) сан-
далет.
САНДАЛИИ мн. (ед. сандалия ж.) сан-
дали.
САНДРУЖИНА ж. (санитарная дружи-
на) санитар дружинасы.
САНИ только мн. шана; ехать на санях
шана менен журиу; не в свой ~ не са-
дись погов. цолыцнан келмейтугын иске
сугылыспа.
САНИНСТРУКТОР м. (санитарный ин-
структор) санитар инструкторы.
САНИТАР м. санитар.
САНИТАРИЯ ж. санитария.
САНИТАРКА женск. от санитар.
САНИТАРНЦЫЙ прил. санитария...,
санитариялы, санитар иялыц; ~ый врач са-
нитарлыд врач; ~ая инспекция санитарлыц
инспекция; ~ый осмотр санитарлыц кез-
ден еткериу; ~ое состояние города цала-
ныц санитарлыц аухалы.
САНКИ И только мн. 1. см. сани; 2.
цол шана, кишкене шана, балалар шанасы;
кататься на ~ах кол шанада сырганау.
САНКЦИОНЙРОВАТЬ сов. и несов. что
1. юр. (утвердить) санкциялау; 2. (одоб-
рить) мацуллау.
САНКЦИЦЯ ж. 1. юр. (утверждение)
санкциялау, тастыцлау; ~я прокурора на
арест цамауга алыу хаццында прокурор-
дыц санкциясы; 2. юр. (мера воздействия)
санкция, жаза (халыц аралык, цатнасыц-
ларды бузганларга цолланылады); ~н за по-
ставку недоброкачественной продукции те-
мен сапалы продукция бергени ушын санк-
ция; 3. (одобрение, разрешение) мацуллау,
дурыслау.
САННЫЙ прил. шана..., шананыц; ~
путь шана жолы.
САНОВЙТЫЙ прил. саулатлы, пешаналы,
мэртебели; ~ человек мертебели адам.
САНОВНИК м. сановник, жоцары дэре-
жели адам.
САНОВНЫЙ прил. 1. (являющийся санов-
ником) атацлы адам, жоцары дережели
адам; 2. (величественный, важный) саулат-
лы, пешеналы, мертебели.
САНОЧКИ только мн. уменьш. от санки;
любишь кататься, люби и ~ возить
поел, рэхэтти суйсец, мийнеттен цашпа.
САНПРОПУСКНИК м. санпропускник
(дезинфекциялаушы, дезинфекциядан ет-
кериуши мэкеме).
САНСКРЙТ м. санскрит (гййемги индия-
лылардыц эдебий тили).
САНСКРЙТСКИЦЙ прил. санскрит...,
санскритлик; ~е тексты санскрит текст-
лери.
САНТЕХНИКА ж. (санитарная техника)
санитарлыц техника.
САНТИГРАММ м. сантиграмм (грамм-
ныц жузден бирине тец ai/ырлыц ел-
шем).
САНТЙМ м. сантим (Францияда, Бель-
гияда, Люксембургда цэм Швейцарияда жу-
ретугын майда пул, франктыц жузден
бирине тец).
САНТИМЕНТЫ только мн. разг, кеуил-
шеклик, бауырманлыц; разводить ~ бауыр-
манлыц етиу.
САНТИМЕТР м. сантиметр (1. метрдиц
жузден бири; 2. жазылган линейка, лен-
та).
САНТИМЕТРОВЫЙ прил. сантнметрлик.
САНУЗЕЛ м. (санитарный узел) сани-
тарлыц узел.
САНЧАСТЬ ж. (санитарная часть) сан-
часть (санитарлыц белим).
САП I м. вет., мед. мацца, кетеу.
САП II м. разг, (сопение) пысылды, пы-
сылдау.
САПЦА ж. воен, сапа, царым; <> ти-
хой ~ой билдирместен, елимсиреп журип.
САПЁР м. воен, сапёр.
САПЁРНЫЙ прил. воен, сапёр..., сапёр-
лыц; ~ батальон сапёр батальоны.
САПОГЦЙ мн. (ед. сапог м.) етик; ко-
жаные ~й телетин етик; вАляные ~й
байпац; <> два ~а пара погов. кудай цос-
цандай.
САПОЖНИК м. етикши.
САПОЖНИЧАТЬ несов. етик тигиу, етик-
шилик_етиу.
САПОЖНЦЫЙ прил. етик..., етиклик;~ая
мастерская етик тигиу устаханасы.
САПСАН м. лашын.
САПФЙР м. сапфир (цасыл тас).
САПФЙРОВЫЦЙ прил. 1. сапфир таслы;
~е серьги сапфир таслы сыргалар; 2. (цве-
та сапфира) кек рецли.
САРАЙ м. сарай.
САРАНЧА ж. шегиртке.
САРАФАН м. 1. (русская национальная
женская одежда) сарафан; 2. (летнее жен-
ское платье) жазга жецил кийим, женсиз
кейлек.
САРДЕЛЬКА ж. сарделька.
САРДЙНА, САРДЙНКА ж. сардинка
(балыц).
САРДОНИЧЕСКИЙ прил. зэцэрли, аш-
шы; ~ смех зэцэрли кулки, ашшы кулки.
САРЖА ж. саржа (гезлеме).
САРКАЗМ М. ызасын келтириу, кекесии,
мысцыл, кек етиу; говорить с ~ом мысцыл-
лап сейлеу.
САРКАСТИЧЕСКИЙ прил. ызасын кел-
тиретугын, мысцыллы, кек еткен, кекесин-
ли.
САРКбМА ж. мед. саркома, суйек таспа.
САРКОФАГ м. ист. саркофаг, цэбир
тас.
САРЫЧ м. зоол. царшыга.
САТАНА м. шайтан, жин.
САТАНЙНСКИЙ прил. 1. шайтан, шай-
танлыц; 2. (злобный, коварный) артыцмаш
жауыз, цаетыян, цехэрли, ашыулы.
САТЕЛЛИТ м. 1. сателлит, гэрезли,
багынган (вэ хожайынын сацлап, цоргап
журетугын жалланба); государства-^ ы
гэрезли мэмлекетлер; 2. астр, (спутник
планеты) планеталардыц жолдасы.
САТЙН м. сатии.
CAT,
— 904 -
САТЙНОВЦЫЙ прил. сатин; сатиннен
тигилген; ~ое платье сатин кейлек.
САТЙРА ок. лит. сатира (турмыстакы
унамсыз цубылысларды мысцыл кулки ме-
нен эшкэралап керсететувын эдебий шы-
гарма).
САТЙРИКл/. сатирик (сатира жазыушы).
САТИРЙЧЕСКИЙ прил. сатиралы, сати-
ралыц.
САТРАП м. залым, кэмелдар, басцарыу-
шы; царские ~ы патшаныц залым бас-
царыушылары.
САФЬЯН м. сактыян.
САФЬЯНОВЫЙ прил. сацтыян..., сац-
тыяннан; сацтыяннан исленген; ~ переплет
кнйги сацтыян менен цапланган китап.
САХАР м. кант, шекер; ~-рафинад
шацмац цант; колотый ~ ири цант; пилё-
ный ~ шацмац цант, машын цант.
САХАРЙН м. сахарин (к,ант суррогаты).
САХАРЙСТЦЫЙ прил. цантлы, шекерли,
мазалы; ~ое вещество цантлы зат.
САХАРИТЬ несов. что, разг, цантлау,
цант косыу, шекер салыу, мазалы етиу.
САХАРНИЦА ж. кант салгыш.
САХАРНЦЫЙ прил. 1. цант..., шекер,
цантлы, шекерли; цанттан исленген, ше-
керден исленген; ~ый завод цант заводы;
~ая свёкла цант леблебиси; ~ый песок
цум шекер; 2. перен. (льстивый) мазалы,
татлы, жагымлы;~ ые речи жагымлы сезлер;
-ф- ~ая болезнь мед. цант кесели.
САХАРОВАРЕНИЕ с. кант ислеп шыга-
рыу санааты.
САХАРОВАРЕННЫЙ прил. кант шыга-
рыу...; ~ завод кант шыгарыу заводы.
САЧбК м. сачок.
СБАВИТЬ сов. 1. что кемитиу, азайтыу,
теменлетиу; ~ цену баханы теменлетиу,
бацаны тусириу; 2. в чём кемитиу, тусириу;
~ в весе салмагын кемитиу.
СБАВЛЯТЬ несов. см. сбавить.
СБАЛАНСИРОВАТЬ сов. 1. (восстано-
вить равновесие) орнына келтириу; 2. что,
бухг, баланс жасау, баланс дузиу.
СБЕГАТЬ сов. разг, жууырып барып
келиу; ~ за хлебом нанга жууырып барып
келиу.
СБЕГАТЬ несов. см. сбежать.
СБЕГАТЬСЯ несов. см. сбежаться.
СБЕЖАЦТЬ сов. 1. с чего (спуститься)
жууырып тусиу; ~ть с горы таудан жууы-
рып тусиу; 2. (убежать) цашыу, цашып
кетиу, жасырын кетип цалыу; 3. с чего,
перен. (исчезнуть) кетиу, жоц болыу;
улыбка ~ла с его лица оныц бетинен цулки
жоц болып кетти; 4. разг, (при кипении)
тасыу, тасып тегилиу.
СБЕЖАТЬСЯ сов. жууырысып келиу,
жууырып топланыу; ~ на зов шацырыцца
жууырысып келиу.
СБЕРЕГАТЕЛ ЬНЦЫЙ прил. аманат...,
аманатлыц; ~ая касса аманат кассасы;
~ая книжка аманат китапшасы.
СБЕРЕГАТЬ несов. см. сберечь.
СБЕРЕЖЕНИЕ с. 1. (действие) сацлау,
сацлап цалыу, кутиу; ~ средств цар-
жыларды сацлау; 2. мн. сбережения жый-
ган-терген пул, дунья, сацлап цойган
ацша, жыйнап цойган ацша, гизнеп цой-
ган ацша.
СБЕРЕЧЬ сов. 1. кого-что (сохранить)
сацлау, сацлап цалыу, кутиу; ~ колхоз-
ное имущество колхоз мулкин сацлау; 2,
что, от чего (уберечь) сацлау, цорыу,
зыянландырмау, цоргау; ~ шубу от моли
постынды куйе жеуден сацлау; 3. что
(сэкономить) жыйнау, топлау, унемлеу;
~ небольшую сумму денег бираз пул жый-
нау, бираз пул унемлеу.
СБЕРКАССА ок. (сберегательная касса)
аманат кассасы.
СБЕРКНИЖКА ок. (сберегательная
книжка) аманат китапшасы.
СБЕСЙТЬСЯ сов. разг. 1. (заболеть
бешенством) цутырыу, жинлениу; 2. (оша-
леть, одуреть) кутэ цатты ашыуланыу.
СБИВАТЬ несов. см. сбить.
СБИВАТЬСЯ несов. см. сбиться.
СБИВЧИВЫЙ прил. шатас, жанылыс,
былгасцан, байланыссыз, тусиниксиз; ~
рассказ байланыссыз эцгиме; ~ ответ
жацылыс жууап.
СБИТ ЦЫЙ 1. прич. от сбить; 2. прил.
жымпыйган, желинген, соцлыццан, кетил-
ген, цыйсайган; ~ая подкова желинген
тага; ~ые каблуки цыйсайган екшелер;
3. прил. разг, (о дороге, земле) кеп журил-
ген; 4. прил. кепирген, цойыуланган;
~ые сливки цойыуланган цаймац.
СБИТЬ сов. 1. кого-что (сшибить) урып
жыгыу, урып шыгарыу, урып тусириу,
цагып тусириу, атып тусириу; ~ с ног
урып жыгыу; ~ яблоко с дерева алманы
шацасынан цагып тусириу; ~ обруч с бочки
боЧканын, цурсауын урып шыгарыу; 2.
кого-что (подстрелить) атып цулатыу,
атып тусириу; ~ самолёт самолётти атып
тусириу; 3. кого-что (оттеснить) цууыу,
цууып шыгарыу; ~ протйвника с позиции
душпанды позициясынан цууып шыгарыу;
4. что желиндириу, сындырыу, бузыу, жы-
мырыу, майырыу, цыйсайтыу; ~ подковы
таганы желиндириу; ~ каблуки екшени
цыйсайтыу; 5. кого-что (запутать) адасты-
рыу, алжастырыу, шатастырыу, жацылыс-
тырыу; ~ с пути 1) жолдан адастырыу;
2) перен. жолдан шыгарыу; ~ с толку
пикирден алжастырыу; 6. что (уменьшить)
азайтыу, кемитиу; ~ цену баханы кеми-
тиу; 7. что (сколотить) жасау, цурасты-
рыу; ~ ящик цуты жасау; 8. что атлау,
писиу; ~ масло май атлау.
СБЙЦТЬСЯ сов. 1. орнынан цозгалыу,
жылжыу, жылысыу, ысырылыу; фуражка
~лась набок фуражка бир шекесине жы-
лысып кетти; бинт ~лся бинт орнынан цоз-
галып кеткен; 2. желиниу, женшилиу,
сындырыу, жымырылыу, жымырыу, майы-
рыу, цыйсайтыу; подковы ~лись тагалар
желинип кетти; 3. адасыу, адасып кетиу,
шатасыу, жацылысыу; ~ться с пути
1) (заблудиться) жолдан адасыу; 2) перен.
жолдан шыгыу; 4. перен. жацылысыу, ша-
тасыу; ~ться в показаниях керсетпеде
жацылысыу; 5. (сгуститься) атланыу,
писилиу; масло ~лось май атланды; -ф-
'~ться с ног шаршау, харыу.
— 905 —
СВА
СБЛИЖАТЬ несов. см. сблизить.
СБЛИЖАТЬСЯ несов. см. сблизиться.
СБЛИЖЕНИЕ с. 1. (приближение) жа-
цынлау, жацынлатыу; 2. жацынласыу,
жацын болыу; 3. (о дружеских отноше-
ниях) досластырыу, жацын етиу.
СБЛЙЗИЦТЬ сов. 1. что жацынлатыу,
жацынластырыу; ~ть концы проволоки
сымнын, ушларын жацынластырыу; 2. что,
с чем жацынластырыу; ~ть теорию с прак-
тикой теорияны практика менен жацын-
ластырыу; ~ть науку и производство
илимди ендирис пенен жацынластырыу;
3. кого-что досластырыу, жацын етиу;
общие интересы ^ли их улыума маплери
оларды жацын етти.
СБЛЙЗИ||ТЬСЯ сов. 1. жацынласыу,
жацын келиу; противники ~лись душпан-
лар жацынласты; 2. (сдружиться) досла-
сыу, жацынласыу; студенты быстро ~лись
студентлер тез ара досласты.
СБОКУ нареч. 1. (рядом) шеттен, цатар,
цапталдан, жанынан; стать ~ цапталлап
турыу; 2. (со стороны) цапталдан; вид ~
цаптал керинис.
СБОЛТНУТЬ сов. что и без доп., разг.
айтып цойыу, аузынан шыгарыу, айтып
салыу; ~ глупость орынсыз сезди айтып
салыу.
СБОР м. 1. жыйнау, териу; ~ урожая
зуреетти жыйнау; 2. топланыу, жыйна-
лыу; ~ на демонстрацию демонстрацияга
жыйналыу; 3. (собранные деньги) тусим; '
сегодня в театре хороший ~ бугин театрда
ацшаныц тусими жацсы; 4. жыйналыс,
сбор; пионерский ~ пионерлер сборы;
лагерный ~ воен, лагерь сборы; 5. (сигнал)
шацырыу, жыйналыуга шацырыу; 6. мн.
сборы (приготовления к отъезду) жый-
налыу, таярланыу; <- в сборе барлыгы
таяр, барлыгы бар.
СБОРИЩЕ с. разг, аламан, жыйын.
сборка I ж. цурастырыу, жыйнау,
дузиу; ~ машины машинаны цурастырыу.
СБОРКЦА II ж. (на одежде) бурме, бур-
мелеу, цатламлау; юбка в ~у бурмели
юбка._
СБОРНИК м. жыйнац, топлам; ~ сти-
хов цосыцлар жыйнагы.
СБбРН||ЫЙ прил. 1. (являющийся местом
сбора) жыйналатугын, жыйналыу..., топла-
натугын; ~ый пункт жыйналатугын пункт,
жыйналыу пункты; 2. цурама, цуралган,
цурастырылган; ~ый дом цурама жай;
3. (разный по составу) тацланба, сайланды;
~ая футбольная команда сайланды футбол
командасы; 4. в знач. сущ. ж. сборная
(спортивная команда) сайланды; ~ая Со-
ветского Союза Советлер Союзыныц сай-
ланды сы.
СБОРОЧНЫЙ прил цурастыратугын,
цурастырыу..., дузетурын, жыйнайтурын;
~ цех цурастыратурын цех.
СБОРЧАТЦЫЙ прил. бурилген, бурме-
ли, цатламланган; ~ая юбка цатламлан-
ган юбка, бурмели юбка.
СБОРЩИК м. 1. (производящий сбор)
жыйнаушы, териуши, топлаушы; ~ хлопка
пахта териуши; 2. (производящий сборку)
цу р астур ату гы н, цураушы, жыйнап дузиу-
ши; ~ двигателей двигательлерди жыйнап
цураушы.
СБОРЩИЦА женск. от сборщик.
СБРАСЫВАТЬ несов. см. сбросить.
СБРАСЫВАТЬСЯ несов. см. сброситься.
СБРИВАТЬ несов. см. сбрить.
СБРИТЬ сов. что цырыу, алыу; ~ бороду
сацалды цырыу.
СБРОД м. собир. разг, саяц-сандырак.
СБРОС м. 1. (действие) таслау, ылац-
тырыу, тусириу; ~ щебня шагыл тасларды
тусириу; 2. (водосброс) агызып жибериу,
сууды цашырыу.
СБРОСИЦТЬ сов. 1. кого-что теменге
алып таслау, жоцарыдан таслау, тусириу;
~ть снег с крыши жайдыц басынан царды
артып таслау; ~ть ношу с плеч жукти
ийининен тусириу; 2. кого-что, перен.
(свергнуть) цулатыу, тусириу; ~ть иго-
самодержавия самодержавиениц зулымын
цулатыу; 3. что, разг, (снять) шешип
таслау, ашып таслау; ~ть с себя халат
устинен шапанын шешип таслау; 4. что
(потерять, лишиться) таслау, жогалтыу,
тегиу, тулеу; деревья ~ли листву терек-
лер жапырацларын текти; <> ~ть лень
жалцаулыцтан цутылыу; ~ть вес салма-
гын кемитиу.
СБРОСИТЬСЯ сов. с чего езин таслау,
жоцарыдан тасланыу.
СБРОШЮРОВАТЬ сов. что, полигр. бук-
леп тигиу, брошюралау.
СБРУЯ ж. ер-абзал, ер-жууен; конская
~ аттыц ер-абзалы.
СБРЫЗГИВАТЬ несов. см. сбрызнуть.
СБРЫЗНУТЬ сов. что себиу, буркну,
шашыратыу; ~ бельё перед глаженьем
утик басар алдынан кийимге суу себиу.
СБЫВАТЬ несов. см. сбыть.
СБЫВАТЬСЯ несов. см. сбыться.
СБЫТ м. сатыу, еткизиу; ~ товаров
товарларды сатыу; рынки сбыта сатыу
базарлары; иметь ~ царыйдарлы болыу.
СБЫТОВЦОЙ прил. ©ткеретутын, ©тке-
риуши; ^ые организации ©ткеретугын шел-
кемлер.
СБЫЦТЬ сов. 1. кого-что (продать) са-
тыу, еткизиу; ~ть партию товара бир
топар товарларды сатыу; 2. кого-что (изба-
виться) цутылыу, арылыу; ~ть с рук что-л.
ненужное кереги жоц заттан цутылыу;
3. (пойти на убыль) кемиу, цайтыу; вода
в арыке ~ла жаптыц сууы цайтты.
СБЫТЬСЯ сов. орынланыу, жузеге асыу,
емелге асыу, ойдагы болыу; надежды мой
сбылись мениц ерманым орынланды.
СВАДЕБНЫЙ прил. той..., уйлениу тойы;
~ обряд уйлениу тойыныц дестури.
СВАдЬБЦА ж. той, уйлениу тойы; справ-
лять ~у той жасау, уйлениу тойын жасау;
-б- золотая ~а ерли-зайыплылыгыныц елли
жыллыц тойы; серебряная ~а ерли-зайып-
лылыгыныц жигирма бес жыллыц тойы.
СВАЙНЫЦЙ прил. 1. сутинли, ерели,
баганалы, тиреули; ~е опоры моста ке-
пирдиц тиреули таянышлары; 2. (соору-
жённый на сваях) сутинлерге орнатылган.
СВАЛИВАТЬ несов. см. свалить.
СВА
— 906 —
СВАЛИВАТЬСЯ несов. см. свалиться.
СВАЛ Й ЦТЬ сов. 1. кого-что (повалить)
аударыу, тегиу, цулатыу, жыгыу; ветер
~л дерево самал агашты цулатты; ~ть
с ног 1) (заставить упасть) жыгыу, цула-
тыу; 2) перен. (лишить сознания) есинен
тандырыу; 2. кого-что, перен. разг, (сверг-
нуть) цулатыу, аударыу; ~ть царизм
патшашылыцты цулатыу; 3. что (сбро-
сить) таслау, тусириу; ~ть ношу с плеч
жунти ийининен тусириу; 4. что, на кого-
-что, перен. разг, аударыу, жабыу; ~ть
вину на другого айыпты басцага аударыу,
айыпты басцага жабыу; 5. что (в одно
место) тегиу, таслау; ~ть мусор в яму
шеп-шарды бир шуцырга тегиу; <> ~ть
с больной головы на здоровую погов.
гунасызды гунанар етиу (соотв. айран
ишкен цутылды, гузе жалагаи тутылды).
СВАЛ Й цться сов. 1. (упасть) кулау,
цулап тусиу, жыгылыу; ~ться с крыши
там басынан цулап тусиу, ушектен жыгы-
лып кетиу; забор ~лся дийуал цулады;
2. разг, (заболеть) ауырыу, жатып цалыу;
3. разг, (наклониться) цыйсайыу, ийилиу;
голова у него ~лась набок оныц басы
<бир цапталга цыйсайды; < ~ться с плеч
путкиллей генериу, леттеси шыгыу; гора
с плеч '~лась устинен зил тускеидей болыу.
СВАЛКА яс. 1. (действие) аударыу, тегиу,
таслау, цулатыу, жыгыу; 2. (место для
мусора) патаслыц тегилетугын орын; 3. разг,
(драка) мушласыу, салысыу, тебелесиу,
баса-бас, ур-жыц.
СВАЛЯТЬ сов. что басыу; ~ валенки
байпац басыу; ~ дурака гешшеликке
салыныу.
СВАЛЯЦТЬСЯ сов. уйысыу, ерилиу; во-
лосы ~лись шашы уйысып цалыпты.
СВАРА ж. разг, жэнжел, кейисиу, сеги-
сиу<
СВАРИВАТЬ несов. см. сварить 2.
СВАРИВАТЬСЯ несов. см. свариться 2.
СВАРИТЬ сов. 1. кого-что писириу,
писирип алыу, цайнатып писириу; ~ суп
сорпа писириу; 2. тех. кепсерлеу, еритип
кепсерлеу, еритип жабыстырыу, еритип
жалгау.
СВАРЙТЬСЯ сов. 1. писиу; 2. тех. кеп-
серлеииу, еритилип кепсерлениу, еритилип
жабыстырылыу, еритилип жалганыу.
СВАРКА яс. тех. кепсерлеу, еритип кеп-
серлеу, еритип жабыстырыу, еритип жал-
гау.
СВАРЛЙВЫЙ прил. урысцац, жэижел-
паз, тоццылдац; ~ характер у рысца к ми-
нез.
СВАРНЦОЙ прил. тех. еритип кепсер-
ленген; ~ые конструкции еритип кепсер-
ленген конструкциялар.
СВАРОЧНЫЙ прил. тех. кепсерлеу,
еритип кепсерлейтугын, кепсерлеуши.
СВАРЩИК м. сварщик, кепсерлеуши.
СВАРЩИЦА ясенск. от сварщик.
СВАСТИКА яс. свастика (фашизмниц
эмблемам).
СВАТ м. 1. (при сватовстве) жаушы,
цыз айттырыушы; 2. (отец зятя или не-
вестки) куда.
СВАТАТЬ несов. 1. кого, кому, за кого
(предлагать в муясья или ясёны) куда тусиу;
2. кого, у кого (просить согласия на брак)
жаушы жибериу, айттырыу.
СВАТАТЬСЯ несов. к кому, за кого айт-
тырыу.
СВАТОВСТВО с. 1. куда тусиушилик; 2.
айттырыушы лыц.
СВАТЬЯ яс. (мать зятя или невестки)
цудагай.
СВАХА ясенск. от сват 1.
СВА IIЯ яс. цада, багана, ере, сутин; мост
на ~ях сутинге салынган кепир; забить
~ю багана цагыу, цада орнатыу.
СВЕДЕНИИЕ с. 1. мн. сведения (данные)
маглыумат; статистические ~я статисти-
калыц маглыуматлар; получить~ я маглыу-
мат алыу; 2. мн. сведения (известия, сооб-
щения) хабар, маглыумат; иметь ~я о кож-
либо биреу хаццында хабар билиу; полу-
чить ~я маглыумат алыу; 3. мн. сведения
(знания, познания) билимлер, маглыумат-
лар; элементарные ~я по физике физика-
дан деслепки билимлер; 4. (осведомлён-
ность) билдириу, хабардар болыу, хабар-
дар етиу, танысыу; довести до ~я учителей
оцытыушыларга билдириу; принять к ~ю
хабардар болыу; к вашему ~ю в знач.
вводи, сл. сизге маглыумат ушын, сизге
билдириу ушын.
СВЕДЕНИЕ с. 1. тазартыу, кетириу,
жоц етиу;~ пятен тускен дацты кетириу;
2. (судорожное сясатие) тартылыу, цуры-
сыу, уйыу.
СВЕДУЩИЙ прил. маглыуматлы, хабар-
дар, билетугын, тусинетугын, билгиш.
СВЕЖЕ= цоспа сезлердиц «таза, жаца»
деген мэнини билдиретурын биринши бе-
леги, мыс.-, свежевспаханный жаца сурил-
ген.
СВЕЖЕВАТЬ несов. кого-что сойылган
хайуанныц терисин сыйырып путарлау,
ишек-царнын тазалау.
СВЕЖЕЗАМОРОЖЕННЫЙ прил. жаца
тоцлатылган.
СВЕЖЕИСПЕЧЁННЫЙ прил. 1. таза
писирилген, жаца писирилген; ~ хлеб
таза писирилген нан; 2. перен. разг., шутл.
жаца шыццан, жаца болган, жаца жетис-
кен; ~ инженер жаца болган инженер.
СВЁЖЕСТ||Ь яс. 1. жацалыц, тазалыц,
жаслыц; ~ь овощей овощьлардыц тазалы-
гы; ~ь лица беттиц тазалыгы; 2. (прохла-
да) таза хауа. салцын хауа; из окна пах-
нуло ~ью терезеден салцын хауа кирди;
-ф. не первой ~и 1) (леясалый) гене, кеп
жатцан; мясо не первой ~и генерицкире-
ген геш, жаца емес геш; 2) (не очень чис-
тый) кирлецкиреген; рубашка не первой
~и кирлецкиреген кейлек.
СВЕЖЕТЬ несов. 1. (становиться про-
хладнее) салцынланыу, салцын тусиу;
2. мор. турыу, кушейиу; ветер стал ~ са-
мал кушейе берди; 3. (становиться здо-
ровее) ден саулыгы жацсарыу, шырайла-
ныу.
СВЁЖЦИЙ прил. 1. жаца, таза, жас;
~ие фрукты таза мийуелер; ~ее молоко
жаца сауган сут; ~ее мясо таза геш; ~ая
— 907 —
СВЕ
рыба таза балык; ~ая капуста жаца капус-
та; ~ая вода таза суу; заварить ~ий чай
тазадан чай демлеу; 2. перен. жаца, таза;
пустить в ход '~ие силы жаца кушлерди
иске салыу; взяться за дело со ~ими сила-
ми жаца гайрат пенен иске кирисиу; 3.
(чистый и прохладный) таза, салкын; ~ий
воздух таза хауа, салкын хауа; ~ий ве-
тер салкын самал; сегодня на улице свежо
безл. бугин далада хауа салкын; 4. (не
потерявший яркости) ашык, жылтырагаи,
солмаган; ~ие краски ашык бояулар; ~ее
лицо бетинен нур тамган; 5. (здоровый,
цветущий — о человеке) ден саулыгы жад-
сарган, шырайлы; 6. (чистый, вымытый)
жууылган, таза; ~ее бельё жаца иш кийим;
7. (недавний, новый) жаца; ~ая рана жаца
жара, жадын арада болган жара; ~ий
след жаца из; ~ие новости жаца жацалыд-
лар; ~ая газета жаца газета; <> ~б в па-
мяти естен шыккан жок, есте бар; на ~ую
голову мий таза уадытында, мий шарша-
май турганда.
СВЕЗТЙ сов. 1. кого-что (отвезти) алып
барыу, апарыу; ~ бумагу на склад кагазды
складка алып барыу; 2. кого-что (спус-
тить вниз) алып тусиу; ~ с горы таудан
алып тусиу; 3. что (увезти) алып кетиу,
тасып алыу; ~ хлеб с поля геллени атыздан
тасып алыу.
СВЁКЛА ж. леблеби; сахарная ~ кант
лэблебиси.
СВЕКЛОВЙЦА ж. кант леблебиси.
СВЕКЛОВИЧНЫЙ прил. кант лэблеби-
си; кант лэблебисинен исленген.
СВЕКЛОВОДЧЕСКИЙ прил. лэблебиши-
лик; ~ совхоз лэблебишилик совхозы.
СВЕКЛОКОМБАЙН м. лэблеби ком-
байны.
СВЕКЛОСАХАРНЫЙ прил. кант лэбле-
биси; ~ завод кант лэблеби заводы.
СВЕКЛОСОВХОЗ м. (свекловодческий
совхоз) лэблеби совхозы.
СВЕКЛ ОТБОРОЧНЫЙ прил. лэблеби
терим, лэблеби жыйнайтугын.
СВЕКОЛЬНИК м. 1. (ботва) лэблеби
жапырагы; 2. (суп) лэблеби сорпа.
СВЕКОЛЬНЫЙ прил. 1. лэблеби, лэбле-
биден; ~ борщ лэблеби сорпа; 2. (о цвете)
кара кызгылт рец.
СВЁКОР м. кайын ата (куйеуиниц же-
си).
СВЕКРОВЬ ж. цайын ене (куйеуиниц
анасы).
СВЕРГАТЬ несов. см. свергнуть.
СВЕРГНУТЬ сов. кого-что 1. уст. (сбро-
сить вниз) тусириу; 2. перен. кулатыу,
алып таслау, жыгыу, аударыу; ~ колони-
альный режим колониялыц тэртипти кула-
тыу.
СВЕРЖЕНИЕ с. кулатыу, жыгыу, ауда-
рыу; ~ самодержавия самодержавиени
кулатыу.
СВЕРИТЬ сов. что, с чем салыстырыу,
салыстырып карау; ~ копию с подлинни-
ком копиясын туп нускасы менен салысты-
рып карау; ~ часы саатты туурылау.
СВЕРИТЬСЯ сов. с чем салыстырып
тексериу; ~ с записями в блокноте блок-
ноттадагы жазыулар менен салыстырып
тексериу.
сверка ж. салыстырыу, салыстырып
карау, салыстырып тексериу.
СВЕРКАПТЬ несов. 1. жалтылдау, жал-
тырау, жылт етиу; в ночном нёбе ~ли
звёзды тунги аспанда жулдызлар жалты-
рап турды; 2. (ослепительно вспыхивать)
жалтылдау, жарк етиу, жалт етиу, жылт
етиу; молнии ~ют шадмадлар жарк етеди;
3. (блестеть, отражая свет) шагылысып
жылтылдау; соргалау (о слезах); роса
~ет шыц кунге шагылысып жылтылдайды;
4. перен. жайнау, бажырайыу; его глаза
~ли гневом оныц кезлери бажырайып
ашыуды билдирди; -ф- только пятки ~ют
алды-артына царамай кашыу, аяд-
-аягына тиймей кашыу.
СВЕРКАЮЩИЙ 1. прич. от сверкать;
2. прил. (сияющий переливчатым светом)
жаркыраушы, жалтыраушы; 3. прил. пе-
рен. кез тартарлык, кумартарлыц.
СВЕРКИ У ЦТЬ сов. 1. однокр. жалт ете
калыу, жалт етиу, жарк етиу, жылт етип
кетиу; ~ла молния шакмак жалт ете кал-
ды; 2. перен. бирден пайда болыу, бирден
ойга тусиу; у меня ~ла мысль меиде бир-
ден ой пайда болды.
СВЕРЛЕНИЕ с. бурау, бураулау, бу-
раулап тесиу.
СВЕРЛЙЛЬНЫЙ прил. бурап тесетугын;
~ станок бурап тесетугын станок.
СВЕРЛЙЛЬЩИК м. бурап тесиуши.
СВЕРЛЙТЦЬ несов. 1. что бурау, бурау-
лап тесиу; ~ь отверстие в доске тахта-
ны бураулап тесиу; 2. безл. перен. (при-
чинять непрерывную боль) сырдырау, сыр-
кырап ауырыу, курышын жеу; у меня в
ухе ~ кулагымныц курышын жейди; 3.
кого-что, перен. (не давать покоя) тыны-
шын алыу, жеу, тесиу; бта мысль ~ мой
мозг бул ой мениц мийимди тести; <-
~ь кого-л. взглядом нэзери менен тесип
жибериу._
СВЕРЛО с. бурау, бургы.
СВЕРЛЯЩИЙ 1. прич. от сверлить; 2.
прил. сыркырап ауыратугын, сырдырайту-
гын; ~ взгляд еткир нэзер.
СВЕРНУЦТЬ сов. 1. что орау, орап
койыу; ~ть ковёр гилемди орау; 2. что (о
растениях) куусырылыу, куусырып алыу,
бурилиу, бурисиу; цветы ~ли свой лепестки
гуллер езлериниц гул жапыракларын куу-
сырып алды; 3. что, разг, орау, орап жа-
сау; ~ть папиросу шылым орау; 4. что,
перен. (уменьшить, сократить) кемитиу,
тодтатыу, кысдартыу, азайтыу; ~ть про-
изводство ендиристи тодтатыу, ендиристи
дыскартыу; 5. (в сторону) бурыу, буры-
лыу; ~ть с дороги в лес жолдан тогайга
бурылыу; 6. на кого-что, перен. (перевести)
бурыу, бурып жибериу, езгертиу,’ айланды-
рыу; ~ть разговор на любимую тему гур-
рицди жадсы керетугын темасына бурып
жибериу; 7. что (ударом сдвинуть) урып
дыйсайтыу, урып жылжытыу, урып тайды-
рыу;<ф- ~ть голову (шею) кому-л. 1) мойынын
таулап таслау, елтириу, сойыу (цусты,
хщйуанды); 2) (убить кого-л.) елти-
СВЕ
— 908 —
риу, басын жулып алыу; ~ть себе голову
(шею) бир белеге ушырау, бир мушесинен
айрылыу.
СВЕРНУ ЦТ ЬСЯ сов. 1. (напр. о листе
бумаги) оралыу, оралып калыу; 2. куу-
сырылыу, цуусырылып калыу, бурилиу,
бурисиу; лепестки ~лись гул жапыраклар
жыйырылды; 3. бурисип жатыу, букленип
жатыу; кошка ~лась клубком пышык топ
болып букленип жатты; 3. ириу (о молоке)',
уйысыу, уйыу (о крови)', 4. перен. кемиу,
цысцарыу; фронт ~лся фронт кыскарды;
5. (сдвинуться—от удара, толчка) орны-
нан жылжыу, цыйсайыу, тайыу.
СВЕРСТАТЬ сов. что, полигр. вёрстка-
лап таслау, вёрстка етиу.
СВЕРСТНИК м. жаслас, курдас, катар,
КУрбы.
СВЕРСТНИЦА женск. от сверстник.
СВЁРСТЫВАТЬ несов. см. сверстать.
СВЁРТОК м. 1. (пакет) туйин, туйин-
шик; 2. оралган зат, туйиншик, орам;
~ чертежей чертёжлардыц орамы.
СВЁРТЫВАТЬ несов. см. свернуть.
СВЁРТЫВАТЬСЯ несов. см. свернуться.
СВЕРХ предлог с род. п. 1. (поверх чего-л.)
устинен; надеть что-л. ~ рубашки кей-
лектиц устинен кийиу; 2. перен. (помимо,
кроме) устине, косымша, зыят, баска;
~ плана план устине; расходы ~ сметы
сметадан зыят шыгынлар; 3. перен. (с пре-
вышением) артык, тыскары; ~ штата
штаттан артык; 4. (вопреки чему-л.) кери-
синше; ~ ожидания куткенимиздиц ке-
рисинше.
СВЕРХ» цоспа сезлердиц-. 1) «.устине,
тысцары, артыц, аса, зыят, сырт» деген
мэнини ацлататуеын биринши белеги,
мыс.: сверхкомплектный комплекттен тыс-
кары, комплекттен зыят; 2) бир сапаныц аса
жоцарылыгын керсетеди, мыс.: сверхпроч-
ный аса ‘беккем.
СВЕРХЗВУКОВЦОЙ прил. сес тезлигинен
артыц; ~ая скорость сес тезлигинен артыц
тезлик.
СВЕРХМОЩНЫЙ прил. артыц кушли,
аса цууатлы; ~ экскаватор аса кушли
экскаватор.
СВЕРХПЛАНОВЫЙ прил. планнан ар-
тыц, планнан зыят; ~е накопления план-
нан зыят топланран царжы.
СВЕРХПРИБЫЛЬ ж. эк. артыц пайда,
зыят пайда, артыц тусим.
СВЕРХРАННИЙ прил. с.-х. жуда ерте;
~ сев хлопчатника жуде ерте пахта егис.
СВЕРХСВЕТОВ||бЙ прил. жарыцтан
артыц; ~ая скорость жарыцтан артыц
тезлик.
СВЕРХСКОРОСТНОЙ прил. артыц тез-
ликли; аса шаццан; ~ самолёт артыц тез-
ликли самолёт.
СВЕРХСРОЧНИК м. воен, сверхсрочник
(мэулетинен артыц эскерий жумыста ца-
лыушы).
СВЕРХ СРОЧН|1ЫЙ прил. 1. (длящийся
дольше положенного срока) мэулеттен тыс-
кары, сроктан артык; -~ая служба воен.
мэулеттен тыскары хызмет; 2. разг, (не-
отложный) кыстаулы, огада асыгыс; ~ое
задание аса кыстаулы тапсырма, огада
асыгыс тапсырма.
СВЕРХУ нареч. 1. (на поверхности че-
го-л.) устинде, устинен, бетинде, бетинен;
жир плавает ~ май бетинде цалцып турады;
сыр заплесневел только ~ иримшик
тек устинен гана кегерди; 2. (по
направлению книзу) устинен, жокарыдан,
жокарысынан; вторая строка ~ жоцары-
сынан екинши жол; смотреть ~ вниз 1)
жокарыдан темен карау; 2) перен.
менменсип карау; 3. (с высоты) жокарыдан;
~ течёт вода жокарыдан тамшы тамады; вид
~ жокарыдан керинис; 4. (с верховья реки)
сага, жокарыдан; пароход пришёл ~ па-
роход жокарыдан келди; 5. перен. жока-
рыдан; директива ~ жокарыдан директива;
6. в знач. предлога с род. п. разг, (выше
чего-л., над чем-л.) устинде, бетинде, жо-
карысында; ~ дома уйдиц устинде; <> ~
донизу 1) (от верха до низа) басынан аягы-
на шекем; 2) (от высших чинов до рядовых)
жокарысынан теменине шекем; 3) (от
верховья реки до устья) дэрьяныц сагасы-
нан куяр жерине шекем.
СВЕРХУРОЧНЦЫЙ прил. 1. жумыс уа-
кытынан тыс исленген, жумыс уацытынан
соц болган; ~ая работа жумыс уацыты-
нан соц исленген жумыс; ~ые часы жумыс
уацытынан тыс саатлар; 2. в знач. сущ.
мн. сверхурочные устеме (жумыс уацыты-
нан тыс исленген жумыс цацысы).
СВЕРХЧЕЛОВЕЧЕСКИ ||Й прил. адам
куши жетпейтугын; ~е усилия куштен
артыц.
СВЕРХЪЕСТЁСТВЕНН ЦЫЙ прил. 1.
миф. (не подчинённый законам природы)
кэраматлы; ~ые силы кэраматлы кушлер;
2. перен. (поразительный, необычайный)
эжайып, тац цаларлыц, цайран цаларлыц,
керилмеген; ~ая скорость цайран цалар-
лыц тезлик.
СВЕРЧОК м. цара шекшек, цара ше-
гиртке.
СВЕРШАТЬ несов. см. свершить.
СВЕРШАТЬСЯ несов. см. свершиться.
СВЕРШАТЬ сов. что, уст. орынлау, атца-
рыу, аяцлау, аягына жеткериу, питке-
риу.
СВЕРШИТЬСЯ сов. уст. орынланыу, ат-
карылыу, аяцланыу, аягына жеткерилиу?
питкертиу.
СВЕРЩИК м. салыстырып цараушы,
салыстырып барлаушы.
СВЁРЩИЦА женск. от сверщик.
СВЕРЯТЬ несов. см. сверить.
СВЕРЯТЬСЯ несов. см. свериться.
СВЁСИТЬ I сов. что салбыратыу,
салбыратып цойыу, темен салбыратыу;
~ ноги аяцларын салбыратыу.
СВЁСИТЬ II сов. кого-что елшеу, елшеп
бериу; ~ килограмм хлеба бир килограмм
нан елшеп бери^.
СВЁСИЦТЬСЯ I сов. салбырау, салбырап
тусиу, темен салбырау; ветви дерева ~лись
чёрез забор агаштыц шацалары дийуалдыц
устинен салбырап тур.
СВЕСИТЬСЯ п сов. разг, [взвеситься)
олшениу.
— 909 —
СВЕ
СВЕСТИ сов. 1. кого (вниз) жетелеп туси-
риу, темен тусириу, темен алып тусиу;
~ кого-л. с лестницы биреуди басцыштан
темен алып тусиу; 2. кого (отвести) алып
барыу, ертип апарыу; ~ ребёнка в школу
баланы мектепке алып барыу; 3. кого разг,
(привести в одно место) жыйнап экелиу,
алып келип топлау; 4. кого (увести отку-
да-л.) шетке бурыу, басца жацка алып кетиу;
~ лошадь с дороги атты жолдан шетке бу-
рыу; 5. что, с чего (уничтожить) тазартыу,
кетириу, жоц етиу; ~ пятно дацты кети-
риу; 6. кого-что, с кем-чем, разг, (помочь
встретиться) жолыцтырыу, ушырасты-
рыу; 7. что, с кем-чем, разг, (установить,
завязать) байланыс дузиу; ~ дружбу
с кем-л. биреу менен жацын дос болыу; 8.
что, чаще безл. тартып цалыу, цурысып
цалыу, уйыу, уйысыу; судорогой свело
йогу аяцтыц тамыры тартылып цалды;
9. кого-что, во что (соединить) жыйнау,
топлау, жэмлеу, цосыу; ~ отряды в полк
отрядларды полкца цосыу; 10. что (огра-
ничить, сократить) барынша шеклеу,
барынша кемитиу, мумкин болганшелли
азайтыу; ~ расходы к минимуму расход-
ларды ен. темен дережеге шекем азайтыу;
11. что, на что, разг, (перенести изобра-
жение) кешириу, кеширип салыу, туси-
риу; ~ рисунок на папиросную бумагу суу-
ретти папирос цагазга кеширип салыу; <>
~ счёты с кем_-л. 1) биреу менен есапласыу;
2) (отомстить) еш алыу, кек алыу; ~ на
нет бийкарлау, жоцца шыгарыу; ~ с ума
1) ацылынан айырыу, мэжгун етиу; 2)
(увлечь, очаровать) езине тартыу, тан.
цалдырыу.,
СВЕЦСТЙСЬ сов. 1. к чему, на что (умень-
шиться) шегине жетиу, кемиу; 2. разг,
(о переводной картинке и т. п.) кешири-
лиу, тусирилиу; <> к чему ~лйсь все ва-
ши рассуждения? сизин, ойыныздыц жуу-
магы не болып шыцты?; ~стйсь на нет
жоцца шыгарыу.
СВЕТ I м. 1. жацты, жацтылыц, жарыц,
нур; свет; солнечный ~ цуяс жацтысы, кун-
нин, нуры; ~ луны ай жацтысы; дневной
~ кунниц нуры; электрйческий ~ электр
свети; погасить ~ в комнате ©жиредеги
светти ешириу; зажечь ~ свет жагыу;
встать спиной к свету жацтыга арцасын
царатып турыу; выйти на ~ жацтыга
шыгыу; 2. перен, сэуле, нур, жацтылыц;
~ истины цацыйцаттьщ нуры; ~ разума
ацыл шын.ы, даналыц шыны; ученье —
неученье — тьма поел, оцыган жацтылыц,
оцымаган царацгылыц; <> в свете
науки илимге негизленгенде; до све-
ту тан, атцанга шекем; чуть ~, чем ~ тац
билинер билинбестен, тац атар-атпастан;
ни свет ни заря тац царацгысынан; про-
лить ~ на что-л. бир нэрсени тусиникли
етиу; представить в выгодном свете пай-
далы жагынан керсетиу, жацсы етип кер-
сетиу.
СВЕТ II м. 1. (мир, вселенная) дунья,
жер жузи, жахан; частя света жер жузи-
ниц белеги; путешествие вокруг света
дунья жузин саяхат етип айланып шыгыу;
обойтй весь ~ путкил жер жузин айланып
шыгыу; 2. (окружающие люди) жемийет,
журт; всему свету это известно бул путкил
журтца мэлим; 3. уст. цасылзадалар, бег-
лер, ац суйеклер; высший ~ ац суйеклер,
аристократлар цатламы; <> белый ~ жак-
ты дунья; на этом свете бул дуньяда;
ни за что на свете! хеш уацытта да!; отпра-
виться на край света жер шетине сапар
етиу; выпустить в ~ басып шыгарыу; по-
явйться на ~ 1) (родиться) дуньяга шы-
гыу; 2) (возникнуть, появиться) дереу, пай-
да болыу; отправить на тот ~ елтириу;
сжить со света кен. дуньяга сыйгызбау;
ругать на чём ~ стойт цатты урсыу, аузы-
на келгенин айтып урсыу.
СВЕТАТЬ несов. безл. тац атыу, тац
агара баслау; начинает ~ тац агара басла-
ды, жацты тусе баслады.
СВЕТЙЛО с. 1. шырац, жацтыртцыш
(кун, ай, жулдызлар)’, движение небесных
светйл аспандагы жацтыртцыш денелер-
диц хэрекети; 2. (знаменитость) дана,
гайраткер, шырац; восходящее ~ даццы
шыгып киятырган гайраткер.
СВЕТЙЛ ЬНИК м. шыра, шам.
СВЕТЙЛ ЬНЫЙ прил. жацтылайтугын,
жакты беретугын; ~ газ жацты беретугын
газ.
светйтць несов. 1. (излучать свет) жац-
ты бериу, нур шашыу; солнце ~ ярко кун
нурын шашады; 2. кому-чему (освещать)
жацты етиу, жацтылау, жацты тусириу;
~ь фонарём паныс пенен жацты туси-
риу.
СВЕТИЦТЬСЯ несов. 1. (излучать свет)
жарцырау, нур шашылыу; на нёбе <~лись
звёзды аспанда жулдызлар жацты туси-
реди; 2. перен. жайнау; в её глазах ~лась
радость оныц кезинде цууаныш жайнап тур.
СВЕТЛЕЙШИЙ прил. уст. жоцары мэр-
тебели (патша Россиясында ец жоцары
дэрежелн кисилер титулы).
СВЕТЛЁЦТЬ несов. 1. (становиться свет-
лым) ашылыу, жацтыланыу, жацтылана
баслау; нёбо ~ет аспан ашылды, аспан
жацты бола баслады; 2. (виднеться —
о светлом) жылтырап кериниу; в траве
что-то ~ло шепте бирнеме жылтырап
керингендей болды.
СВЕТЛЕТЬСЯ несов. разг. см. светлеть.
СВЕТЛЙЦА ж. уст. жацты ежире.
СВЕТЛО 1. нареч. жацты; лампа горйт
достаточно ~ шыра жетерликтей жацты
жанып тур; 2. безл. в знач. сказ, жацты,
жарыц; на дворе ~ дала жацты; 3. безл.
в знач. сказ, перен. кеули ашылып, кеули
кетерилип; на душе стало ~ кеули ашылып
кетти, кеули шад болды.
СВЕТЛО» цоспа сезлердиц кала, ац» де-
ген мэнилерди билдиретурын белими, мыс.-.
светлоглазый ала кез.
СВЕТЛО- цоспа сезлердиц «.ашыц» деген
мэнисин билдиретурын биринши белеги,
мыс.-, светло-зелёный ашыц жасыл.
СВЕТЛОВОЛОСЫЙ прил. жалтырауьщ
шашлы.
СВЕТЛОСТЬ ж. уст. жоцары мэртебели
(патша Россиясында князълардыц мэр-
C,BE __________________________~ 910 -______________________________
тебесин билдиретугын атац); ваша ~
сизин, жокары мэртебециз.
СВЕТ Л ЦЫЙ прил, 1. жакты, жарык,
жактылаиган, жактыртылган; ~ая ком-
ната жакты ежире; ~ая ночь жарык
тун; 2. (о цвете) ашык рец; ~ое пальто
ашык рен. пальто; 3. (чистый, прозрач-
ный) тынык, таза, реушан; ~ое стекло
тынык ейнек; 4. перен. (радостный, при-
ятный) кеуилли, ашык шырайлы, бахытлы,
кууанышлы; ~ые воспоминания жацсы-
лыклы естеликлер; ~ое будущее бахытлы
келешек; 5. перен. (проницательный, ясный)
ашык, еткир, жаксы; ~ый ум еткир акыл;
~ая голова акыллы адам.
СВЕТЛЯК, СВЕТЛЯЧОК м. жалтырау-
ык, КОЦЫЗ.
СВЕТО» цоспа сезлердиц «нур, нурлы,
свет» деген мэнисин беретугын биринши
белеги, мыс.: светосигнал свет сигна-
лы.
СВЕТОБОЯЗНЬ ок. мед. кез камасыу
(окацтыга царай алмау кесели).
СВЕТОВЦОИ прил. 1. физ. жакты, жак-
тылык; ~ая энергия жакты энергиясы;
2_ (производимый с помощью света) жакты...,
жактылык.
СВЕТОЛЕЧЕБНЫЙ прил. иур менен
емлейтутын, свет пенен емлейтугын.
СВЕТОЛЕЧЕНИЕ с. нур менен емлеу,
свет пенен емлеу.
СВЕТОЛЮБИВЫ || Й прил. жацты суйе-
тугын, жацтыны жарататугын; ~е расте-
ния жацты суйетутын ©симликлер.
СВЕТОНЕПРОНИЦАЕМЫЙ прил. жак-
ты етпейтугын, жактыны еткермейтугын.
СВЕТОПРЕСТАВЛЕНИЕ с. 1. рел. (ко-
нец, гибель мира) акыр заман, кыямет; 2.
разг, (суматоха, неразбериха) тертипсиз-
лик, ала-пасыр, топалац.
СВЕТОПРОНИЦАЕМЫЙ прил. жакты
еткеретугын.
СВЕТОСИЛА ок. жактылык куши (опти-
калыц эсбаптыц объективиниц характе-
ристикасы).
СВЕТОСТОЙКИ || Й прил. реци оцбайту-
гын, туси айнымайтугын, туси солмайту-
гын; ~е краски туси оцбайтугын бояулар.
СВЕТОСТОЙКОСТЬ ок. реци оцбай-
тугынлык. туси айнымайтугынлык, туси
солмайтугынлык-
СВЕТОТЁНЬ ок. светотень (окацтылыц
келецкеси).
СВЕТОТЕХНИКА ок. жактылык техни-
касы (окацтылыцты алыу Урм оны иске
асырыу околын уйренетугын техниканыц
бир тар мары).
СВЕТОФИЛЬТР м. фото, физ. свето-
фильтр (бир нурды еткерип, екинши нурды
еткермейтугын дене).
СВЕТОФОР м. светофор (уррекетти
тэртиплеу ушын цолланылатугын турли
рецли электр фонары).
СВЁТОЧ м. шам-шырац.
СВЕТОЧУВСТВЙТЕЛЬНОСТЬ ж. жац~
ты сезгишлик.
СВЕТОЧУВСТВЙТЕЛ ЬНЦЫЙ прил. жац-
ты сезгиш; ~ ая бумага жацты сезгиш ца-
газ.
СВЁТСКЦИЙ прил. уст. 1. хасылзада,
бег, ак суйек; ~ий человек ак суйек адам;
~ое общество ак суйеклер жемийети; 2.
(не церковный) дуньялык, гражданлык.
СВЕЧ ||А ок. 1. шам, шыра; стеарйновая
~а стеарин шам; зажечь ~у шам жагыу;
2. тех. свеча; запальная ~а запал свеча;
3. эл. свеча; лампочка в пятьдесят ~ёй
елли свечалы лампочка.
СВЁЧКА ж. см. свеча; -ф> ни богу
ни чёрту кочерга погов. еки дуньяныц эуе-
реси.
СВЕЧНОЙ прил. шам..., шыра болатугын,
шам исленетугын.
СВЁШАТЬ сов. см. свесить II.
СВЕШИВАТЬ несов. см. свесить I.
СВЕШИВАТЬСЯ несов. см. свеситься I.
СВИВАЛЬНИК м. кундак бау, бесик бау.
СВИВАТЬ несов. 1. см. свить; 2. кого
(обвивать свивальником) кундаклау, бе-
леу, кундак бау меиен тацыу; ~ младен-
ца баланы кундак бау менен тацыу, бала-
ны белеу.
СВИВАТЬСЯ несов. см. свиться.
СВИДАНИЦЕ с. дийдарласыу, ке-
рисиу, ушырасыу, жолыгысыу; деловое
~е ис ж©нинде жолыгысыу; ^е с родными
тууысцанлар менен дийдарласыу; назна-
чить ~е ушырасыуга уэделесиу; до ~я
к©ргенше сау болыцыз, керискенше хош;
до скорого ~я жацын арада керис-
кенше хош бол.
СВИДЕТЕЛИЬ м. 1. ишинде болыушы,
ишинде болган; ~ь происшествия уацы-
яныц ишинде болган адам; 2. гууа; взять
кого-л. в ~и биреуди гууа кылыу; высту-
пать ~ем на суде судта гууа болып сей-
леу; 3. катнасыушы, гууа; вскрыть заве-
щание при '~ях уесийят кагазды гууалар-
дыц алдында ашыу.
СВИДЕТЕЛЬНИЦА окенск. от свидетель.
СВИДЕТЕЛЬСКИ || Й прил. гууа..., гууа-
лыц; ~е показания гууалардыц керсе-
тиу л ер и.
СВИДЕТЕЛЬСТВО с. 1. юр. (показания
свидетеля) гууа болыушылыц, гууа болып
керсетиушилик; 2. (подтверждение) дэ-
лил, тастыйыцлау; 3. (документ) гууалыц,
гууанама; ~ о рождении тууылганлыгы
жениндеги гууалыц; ~ об окончании шко-
лы мектепти тамамлаганы хакцындагы
гууалыц; авторское ~ автор лыц гууанама.
СВИДЁТЕЛЬСТВЦОВАТЬ несов. 1. что,
о чём, юр. гууа болыу, гууа болып кер-
сетиу; ~овать в суде по делу о краже
урлык хаккындагы ис бойынша судта гууа
болыу; 2. о чём (подтверокдать) дэлиллеу,
тастыйыцлау; это~ует о вашей бесхозяйст-
венности бул сизиц дожалыцка салацлы-
гыцызды дэлиллейди.
СВЙДЦЕТЬСЯ сов. разг, керисиу, ушы-
расыу; когда мы снова ~имся? биз енд»
кашан керисемиз?
СВИНАРКА ок. шошка багыушы хаял,
доцыз багыушы хаял.
СВИНАРНИК м., СВИНАРНЯ ж. шош-
кахана, доцыз кора.
СВИНАРЬ м. шошка багыушы, доцыз>
багыушы.
— 911 —
сво
СВИН ЦЁЦ м. 1. (металл) цоргасын; 2.
перен. (пуля) ок; < лечь ~цом на сердце
журекте туйин болып цалыу; голова слов-
но '~цом налита басым цара цазандай бол-
ды.
СВИНИНА ж. шошца ети, доцыз гоши.
СВЙНКА I ж. уменыи. от свинья 1; <ф>
морская ~ тышданга усаган хайуан.
СВЙНКА II ж. мед. тамац без кесели.
СВИНОВОДЧЕСКЦИЙ прил. шошца еси-
риу..., шошца есиретугын; ~ая ферма
шошца есириу фермасы.
СВИНЦОИ прил. шошца..., шошца ети-
нен, доцыз..., доцыздыц, доцыз етинен; ~6е
сало шошца майы; ~6й хлев шошца цора.
СВИНОМАТКА ж. ана шошца, ургашы
шошца, мегежин.
СВИНООТКОРМ м. с.-х. шошца семир-
тиу, шошцаны баццыга цойыу.
СВИНОПАС м. уст. шошца шопаны.
СВИНОФЕРМА ж. (свиноводческая фер-
ма) шошцашылыц фермасы.
СВИНСКИЙ прил. разг, (низкий, под-
лый) шошцашылыц, царамылыц; ~ посту-
пок ийтлик цылыц.
СВИНСТВО с. разг. 1. (низкий поступок)
шошцашылыц, царамылыц; 2. (неопрят-
ность, невежество) патаслыц, паспанда-
лыц, ипласлыц; турпайылыц.
СВИНТИТЬ сов. что 1. (скрепить вин-
том) таулап беккемлеу; 2. разг, (снять)
таулап шыгарыу; ~ гайку гайканы таулап
шыгарыу.
свинцбвцый прил. 1. цоргасын, цор-
гасыннан, цоргасынлы; ~ая пуля цорга-
сын оц; 2. (тёмно-серый) боз цара; ~ая
туча боз цара булт.
СВИНЧАТКА ж. разг. 1. (игральная
бабка) цоргасынлы асыц, саца; 2. (грузило)
батыр гы.
СВИНЧИВАТЬ несов. см. свинтить.
свиньцЯ ж. 1. шошца, доцыз; 2. разг.
(о невежественном человеке) патас, паспанда,
иплас; доцыз; 3. разг, (о подлом или
неблагодарном человеке) харамы, доцыз,
иши цара; <> подложить ~ю кому-л. би-
реуге ийтлик етиу, биреуге пент бериу.
СВИНЯЧИТЬ несов. разг, патаслау, ип-
ласлау.
СВИРЕЛЬ ж. сыбызгы.
СВИРЕПЕТЬ несов. ашыуланыу, дэхэр-
лениу.
СВЙРЁПСТВЦОВАТЬ несов. 1. (проявлять
свирепость) ашыуланыу, цэхерлени^ 2.
перен. (проявляться с большой силой) ку-
шейиу, жайылыу; мороз ~ует аяз ку-
шейди; буря ~ о вала всю ночь тун бойына
дауыл кушей ди; на юге ~ овала чума
цублада тырыспай ен жайган еди.
СВИРЕП ЦЫЙ прил. 1. жыртцыш (о
диких животных)-,сузеуик (о быке)-, тислеуик
(о коне, осле)', 2. (злой, жестокий, беспо-
щадный) рейимсиз, ашыулы, зулым, жа-
уыз; '~ый нрав цецэрли цылыц, зулымлыц
едет; ~ый взгляд ашыулы тус; 3. перен.
(о явлениях природы, стихиях) нуте кушли,
цецэрли, цатты; ~ая зима цэцэрли цыс.
СВИСАТЬ несов. салбырау, салбырап
турыу, асылып турыу.
СВИСНУТЬ сов. см. свисать.
СВИСТ м. ысцырыц; гууилди, ызылды
(ветра); шырылды (птиц); сайрау (соловья);
шуйкилди (пули).
СВИСТАТЬ несов. см. свистеть; ~ всех,
наверх! мор. (команда) ысцырып хэммеии-
жоцарыга шацырыу! (флоттаны команда).
СВИСТЕТЬ несов. ысцырыу; гууилдеу,
ызылдау (о ветре); шырылдау (о птицах);.
сайрау (о соловье); шуйкилдеу (о пуле).
СВЙСТНУТЬ сов. и однокр. ысцырып жи-
бериу.
СВИСТОК м. 1. ушпелек, свисток; 2.
(свист) ысцырыц.
СВИСТОПЛЯСКА ж. разг, тертипсиз-
лик, топалац, гул-гула, гауыр-гууыр.
СВИСТУН м. (любитель свистеть) ыс-
цыргыш.
СВИСТЯЩИЦЙ 1. прич. от свистеть;
2. прил. ысдырыцды; <> ~е согласные
лингв, ызыцлы дауыссыз л ар.
СВЙТА ж. уст. свита (некер, жылау-
дарлар, ат цосшылар).
СВИТЕР м. свитер.
СВИТОК м. оралран дараз.
СВИТЬ сов. что 1. есиу, ериу, шыйра-
тыу; ~ плеть цамшы ериу; 2. салыу; ~ гнез-
до 1) уя салыу; 2) перен. уйли-жайлы болыу.
СВИТЬСЯ сов. жыйырылыу, оралыу.
СВИХНУТЬ сов. что шыгарыу, шыгарып-.
алыу; ~ себе шею 1) мойынын сындырып
алыу; 2) перен. талабы нелиспеу, ешеги-
жоргаламау.
СВИХНУТЬСЯ сов. разг. 1. (сойти с ума).
ацылдан адасыу, ацылдаи айырылыу; 2.
(сбиться с правильного пути) жолдан шы-
гыу, бузылыу.
СВИЩ м. 1. (изъян в виде отверстия) жа-
рыц, тесин, жараныц аузы; ~ в древесйне-
агаштыц жарыгы; 2. тех. (раковина влитье)
геуен, цууыс (еритилип цуйылнан метал-
ларда); 3. мед. денедеги тесин, ацпа жара.
СВОБОДНА ж. 1. азатлыц, ернинлин;
~а слова сез еркинлиги; ~а печати бас-
па сез ернинлиги; ~а собраний жыйналыс-
лар ернинлиги; ~а совести хуждан ернин-
лиги; демократические ~ы демократиялыц
еркинликлер; добиться ~ы азатлыцца же-
тисиу, азатлыц алыу; завоевать ~у азат-
лыцты жецип алыу; 2. (отсутствие каких-
-либо ограничений) еркинлин, азатлыц; пре-
доставить кому-л. полную ~у действий
биреуге ойлаганын етиу ушып толыц ер-
нинлин бериу; 3. (воля) ерк, еркинлик;
лишить '~ы еркинен айырыу; выпустить
птицу на ~у цусты ез ернине жибериу;
4. (независимость) герезсизлин.
СВОБОДНО нареч. 1. (независимо, без
стеснения) ернин; 2.
' ~. (без затруднений)
еркин, арцайын; они ~ говорят по-русски
олар русша еркин сейлей алады; 3. безл.
в знач. сказ, бос; в комнате ~ ежирениц
иши бос; 4. кец, мол; платье сидит ~ кей-
лек кец болган; 5. арцайын, тиреусиз;.
~ держаться на воде сууда арцайын ту-
рыу.
СВОБОДНЦЫЙ прил. 1. азат, еркли, ер-
кин; ~ая страна азат ел; ~ый народ азат-
халыц; ~ый выбор еркин сайлап алыу;
сво
— 912 —
~ый труд еркин мийнет; 2. (ни с чем не
связанный) гэрезсиз; он человек ~ый ол
гэрезсиз киси; 3. (беспрепятственный)
иркинишсиз, тосцынсыз, ашыц; ~ые вы-
боры еркин сайлаулар; ~ая торговля
еркин сауда; ~ый проезд иркинишсиз
еткел; 4. (непринуждённый) еркин; 5.
(не занятый делом) бос, жумыссыз; ~ый
день жумыссыз кун; ~ое время бос уадыт;
6. бос; ~ое место бос орын; 7. (не находя-
щийся в употреблении) зыят, артык; ~ые
деньги артык ацша; 8. (просторный) кец-
-мол; большая и ~ая квартира кец-мол
квартира; ~ое платье кец кейлек; <> ~ый
доступ к чему-л. бир нэрсени еркин барып
кериушилик; вздохнуть ~ее еркинирек
дем алыу, еркин жасау; разрешите быть
~ым? еркин болыуга рухсат етициз?
СВОБОДОЛЮБИВЫЙ прил. азатлыцты
суйиуши; ~ народ азатльщты суйиуши
халыц.
СВОБОДОМЫСЛИЕ с. еркин ойлылыц,
еркин пикирлилик.
СВОД м. 1. (собрание летописей, законов)
жыйнак, топлам; 2. архит. гумбез, свод;
своды мостов кепир гумбезлери; небес-
ный аспан гумбези.
СВОДИТЬ I сов. кого-что алып барыу,
алып барып келиу; ~ детей в кино балалар-
ды кинога алып барып келиу.
СВОДИТЬ II несов. см. свести; <> не
глаз с кого-л. биреуден кезин айырмай
царау; еле ~ концы с концами бирин бири-
не зорга жеткериу, еплеп зорга кун ке-
риу.
сводиться несов. 1. см. свестйсь; 2.
к чему (выражаться, заключаться) ибарат
болыу; сущность этого вопроса сводится
к тому, что... бул мэселениц негизи мына-
дан ибарат...
СВОДКЦА ж. маглыумат; <~а о ходе сева
егистиц барысы хаккында маглыумат; ~а
погоды хауа райыныц маглыуматы;
составить —у маглыумат дузиу.
сводник м. арада журиуши, жецге-
лнк етиуши.
СВОДНИЦА женск. от свбдник.
СВОДНИЧАТЬ несов. арада журиу,
жецге болыу.
свОднцый прил. 1. (составленный из
частей) жыйналган, топланган, цурама,
бирлестирилген; ~ая таблица жыйналган
таблица; <~ый оркестр курама оркестр;
2. егей; ~ый брат егей ага (старший);
«гей инн (младший); ~ай сестра егей цыз
апа (старшая); егей царыпдас (младшая).
свбдня ж. разг. см. сводница.
СВОДЧАТЫЙ прил. гумбез тэризли.
СВОЁ мест. с. см. свой.
СВОЕВОЛЬНЫЙ прил. ез билдигин ис-
леуши, ез кэлегенин ислеуши.
СВОЕВРЕМЕННО нареч. ез уадытында,
ез мэхэлинде; сделать что-л. ~ бир нэрсени
ез уадытында ислеу.
СВОЕВРЁМЕННЦЫЙ прил. ез уацытын-
да, тийисли уадытында, ез мэхэлинде; ~ая
уборка урожая зурээтти ез уадытында
жыйнау; ~ый приход ез уадытында келиу;
•~ая поездка ез уадытында болган сапар.
СВОЕНРАВИЕ с. ез билдигин ислеуши-
лик, ежетлик, дайсарлыд.
СВОЕНРАВНЫЙ прил. ез билдигин ис-
леуши, ежет, дайсар; ~ ребёнок ежет
бала.
СВОЕОБРАЗИЕ с. езине тэнлик, айрык-
шалык, езгешелик, езине ылайыцлык.
СВОЕОБРАЗНЫЦЙ прил. 1. (необычный,
оригинальный) езине тан, айрыцша, езгеше,
езине ылайыц; ~й характер айрыцша ми-
нез; ~й подход к делу иске езине ылайыц
цатнас; 2. (своего рода) айрыцша бир;
эта комната стала ~м клубом белме ай-
рыцша бир клубца айланды.
СВОЗИТЬ I сов. кого, разг, алып барып
келиу, апарып келиу, апарып цайтыу;
~ школьников на экскурсию в Москву
мектеп окыушыларын Москвага экскур-
санта апарып цайтыу.
СВОЗИТЬ II несов. см. свезти.
СВОЙ мест. мн. см. свой.
СВОЦЙ мест, притяж. (своя, своё, свой)
1. ез; у него ~й велосипед оныц езиниц
велосипеди бар; жить ~йм трудом ез
мийнети менен тиришилик етиу; у всякого
~й вкус хэр кимниц езине тан цэлеуи бар;
я не поверил ~йм ушам езимниц дулагыма
исенбедим; 2. в знач. сущ. с. своё ези-
ники, ез дегени; добйться ~его ез деге-
нине жетиу; ои ~ег6 не упустит ол ези-
никин жибермейди; 3. в знач. сущ. мн.
свой (родственники) езимиз, езимиздики,
езимиздиц адамлар, бизики; <> продавать
товар по ~ёй цене товарды ез бахасы менен
сатыу; в ~ё время 1) (когда-то раньше)
бир уацытларда; 2) (своевременно) ез уацы-
тында; ~ег6 рода езине ылайыцлы, езине
тан; он сам не свой ол езинен-ези албы-
рады; быть не в ~ём уме ацылдан адасыу;
кричать не ~йм голосом цатты царлыгып
бацырыу; поставить на ~ём ез дегенин
цылдырыу.
СВОЙСТВЕННИК м. дуда, дуда бала,
цайын.
СВОЙСТВЕННИЦА ж. цудаша, цайын-
бийке.
СВОЙСТВЕННЫЙ прил. езине тан, ези-
не ылайыц, цэсийетли, эдет болган; ~
ему юмор оныц езине тан юмор, оган
эдет болган кулкили сез.
СВОЙСТВО с. езине тэнлик, езине
ылайыклыц, цэсийет, езгешилик.
СВОЙСТВО с. цуда-царындаслыц, Тер-
кин жагынан жацынлыц.
СВОЛАКИВАТЬ несов. см. сволочь.
СВОЛОЧЬ сов. кого-что, разг. 1. (снять
с чего-л.) суйреп тусириу, тусириу; 2. (пе-
ретащить куда-л.) суйреп алып барыу,
суйреп жеткериу; 3. (в одно место) суйреп
жыйнау, топлау.
СВОРА ж. 1. (ремень для собак) царгы
бау; 2. собир. бир топар ийт (собак); бир
топар цасцыр (волков); 3. перен. (банда,
шайка) баспашы, царацшы.
СВОРАЧИВАТЬ несов. 1. см. свернуть;
2. см. своротйть.
СВОРАЧИВАТЬСЯ несов. см. свернуться.
СВОРОТЙТЬ сов. 1. что, разг, жыл-
жытыу, цозгау, цозгалтыу; ~ большой
— 913 —
сгл
камень улкен тасты орнынан цозгау;
2. прост, бурылыу, бурыу; ~ с дороги
жолдан бурылыу.
своя мест. ж. см. свой.
СВОЯК м. бажа (муж жениной сестры)-, I
цайын ага (старший брат жены); цайын
(младший брат жены).
СВОЯЧЕНИЦА ж. цайын бийке (старшая
сестра жены); балдыз (младшая сестра
жены).
СВЫКАТЬСЯ несов. см. свыкнуться.
СВЫКНУТЬСЯ сов. с кем-чем кенлигиу, 1
кенлигисиу, кениу; уйренисиу, уйрениу.
СВЫСОКА нареч. тэкаббирленип, мен-
менсип, улкенсип, писент етпей; смотреть
на кого-л. ~ биреуге менменсип царау;
относиться к кому-л. ~ биреуди писент
етпеу.
СВЫШЕ 1. нареч. жоцарыдан, жоцаргы
орынлардан; по распоряжению ~ жоца-
рыдан келген буйрыц бойынша; 2. предлог
с род. п. артыц, аслам, зыят; ~ ста человек
жузден аслам адам.
СВЯЗАНЦНЫЙ 1. прич. от связать;
2. прил. (стеснённый) цысылган, еркин
емес; 3. прил. (обусловленный чем-л.)
байланыслы; отъезд ~ с некоторыми за-
труднениями женеп кетиу гейпара цы-
йынлыцлар менен байланыслы.
СВЯЗА||ТЬ сов. 1. кого-что байлау, цо-
сып байлау, байлап жалгау, байлап тас-
лау; ~ть разорванную верёвку узилген
арцанды байлап жалгау; ~ть тетради
дэптерлерди байлау; 2. кого-что, с кем-
-чем, перен. (объединить) бириктириу, цо-
сыу; судьба -~ла их тагдир оларды бир-
-бирине цосцан; 3. кого-что, перен. байлау,
тацыу, бэнтлеу; ~ть чью-л. инициативу
биреудиц, жеделине иркиниш жасау; ~ть
кого-л. обещанием биреуди уэде менен
бэнт етип цойыу; 4. что (установить за-
висимость) байланыстырыу, багындырыу;
~ть один вопрос с другим бир мэселени
екинши мэселе меиен байланыстырыу;
5. что тоцыу, ериу; ~ть чулок шулыц
тоцыу; <> ~ть язык кому-л. сейлетпеу;
он двух слов -~ть не умеет ол еки сездиц
басын цурастыра алмайды.
СВЯЗАТЬСЯ сов. 1. чем, с кем-чем (ве-
рёвкой и т. п.) байланыу, биригип бай-
ланыу; 2. с кем-чем (установить связь)
цатнасыу, байланысыу; ~ с кем-л. по
телефону биреу менен телефон арцалы
байланысыу.
связйст м. связист (байланыс сис-
темасыныц хызметкери).
СВЯЗЙСТКА женск. от связист.
СВЯЗКЦА ж. 1. байлам, бау, бууат,
дзете; ~а книг бир бууат китап; ~а клю-
чей бир байлам гилтлер; ~а дров бир дзете
отын; 2. анат. туйин, перде, сицир; голо-
совые ~и сес перделери; 3. грам. кемекши
фейил.
СВЯЗНО нареч. байланыслы етип, уй-
цаетырып.
связной прил. 1. байланысшы, шабар-
ман; ~ офицер шабарман офицер; 2. в
знач. сущ. м. связной воен, (посыльный)
связной, байланысшы, шабарман.
58 Русско-каракалпакский сл.
СВЯЗНЫЙ прил. байланыслы, уйцасым-
лы; ~ рассказ уйцасымлы гурриц.
СВЯЗУЮЩИ ИЙ 1. прич. от связывать;
2. прил. бириктириуши, байланыстырыу-
шы; ~ее звено байланыстырыушы звено.
СВЯЗЫВАТЬ несов. см. связать.
СВЯЗЫВАНТЬСЯ несов. см. связаться;
<> не ~йся с ним! оныц менен сейлеспе!,
оныц менен цатнаспа!
СВЯЗИ ь ж. 1. байланыс, цатнас, бир-
-бирине ез-ара байланыс; багынышлылыц;
-~ь города с деревней цала менен ауылдыц
байланысы; ~ь теории и практики теория
менен практиканыц ез-ара байланысы;
причинная -~ь филос. себеп байланыслы-
лыгы; 2. (близость, внутреннее единство)
байланыс, жацын цатнас; ~ь коммунисти-
ческой партии с массами коммунистлик
партияныц кепшилик пенен байланысы;
3. (общение) байланыс, цатнас; дружеская
~ь дослыц байланыс; 4. (любовная) ойнас-
лыц, байланыс, жацынлыц; 5. мн. связи
(знакомства) таныслыц, тамыр-таныслыц,
байланыс; иметь связи байланыслы болыу;
6. байланыс, цатнас; телефонная -~ь теле-
фон цатнасы; в ~й с чем-л. бир нэрсеге
байланыслы.
СВЯТО нареч. хурметли турде, хурмет
пенен; ~ хранить память о ком-л. би-
реуди хурмет пенен ядта сацлау.
СВЯТЦОЙ прил. 1. рел. уэлий. эулийе.
кэраматлы; 2. в знач. сущ. м. святой и
ж. святая рел. уэлий, эулийе; 3. перен.
эдиули, хурметли, цэдирли, эзиз; ~ая
обязанность хурметли уазыйпа; ~6е дело
эдиули ис; <> ~ая святых 1) (о чём-л.
тайном) эулийелердиц эулийеси; 2) (о са-
мом заветном) ец цэдирли.
СВЯТОТАТСТВОВАТЬ несов. ширкеу кэ-
раматын сегиу, уэлийликти хорлау.
СВЯТбША м. и ж. презр. супысымац,
молласымац.
СВЯТЫНЯ ж. 1. сыйыныу орны; 2. пе-
рен. ец цымбатлы, ец эдиули.
СВЯЩЕННИК м. священник (руханий).
СВЯЩЕННОДЕЙСТВИЕ с. 1. рел. иба-
дат етиу, дин эдетлерин орынлау; 2. перен.
ирон, салтанатлылыц, сэн-сэубетлик.
СВЯЩЕННОДЕЙСТВОВАТЬ несов. 1.
рел. ибадат етиу, дин эдетлерин орынлау;
2. перен. ирон, салтанатлы ислеу, сэн-
-сэубетли еткериу.
СВЯЩЕННЫ "Й прил. 1. рел. кэраматлы;
~е книги кэраматлы китаплар; 2. перен.
(высокий, почётный) эдиули; ~й долг
эдиули миннет; 3. (неприкосновенный, не-
зыблемый) тийиуге болмайтугын, эдиули,
кутэ эхмийетли.
СВЯЩЕНСТВО с. имам моллалыц атак,
руханийлик атак.
СГИБ м. 1. (действие) ийиу, иймейтиу,
майыстырыу, бугиу} 2. (место) ийилген
жер, майысцан жер, бугилген жер.
СГИБАТЬ несов. см. согнуть.
СГИБАТЬСЯ несов. см. согнуться.
СГЙНУТЬ сов. разг, жоц болыу, жоц
болып кетиу, кезден гайып болыу.
СГЛАДИТЬ сов. что 1. (выровнять)
тегислеу, жазыу; ~ неровности гедир-
сгл
— 914 —
-будырды тегислеу; 2. перен. пэсецлетиу,
жумсартыу, билдирмеу, басылдырыу; ~
противоречия царама-царсылыцты жум-
сартыу.
сгл Адм цться сов. 1. (о неровностях)
тегислениу, жазылыу; 2. перен. пэсецлеу,
билинбеу, басылыу; неприятное впечатле-
ние ~лось жагымсыз жаман тасир басылды.
СГЛАЖИВАТЬ несов. см. сгладить.
СГЛАЖИВАТЬСЯ несов. см. сгладиться.
СГЛАЗИТЬ сов. кого-что и без доп.,
разг, кез тийгизиу, сугы етиу.
СГЛУПИТЬ сов. разг, ацмацшылык
етиу, ацылсызлык етиу, самсамлык цылыу.
СГНИТЬ сов. шириу, ширин кетиу,
ширин зая болыу; ~ на корню 1) (о рас-
тениях) тамырынан ширни кетиу; 2) пе-
рен. эуел бастан бузылыу.
СГНОИТЬ сов. 1. что ширитиу, ириц-
летиу; 2. кого-что, перен. ширитип жибе-
риу.
СГОВАРИВАТЬСЯ несов. см. сговорить-
ся.
СГОВОР м. 1. уст. (помолвка) пэтия-
ласыу, цудаласыу; 2. (соглашение) кели-
сим, уэде.
СГОВОРИцться сов. с кем о чём 1. (до-
говориться) уэделесиу, тил бириктирну;
мы ~лись встретиться в библиотеке бизлер
китапханада ушырасатугын болып уэде-
лестик; 2. (понять друг друга) келисиу,
сейлесип келисиу; с ним трудно ~ться
оныц менен сейлесип келисиу цыйын.
СГОВОРЧИВЫЙ прил. тез келискиш,
тез ийкемге келгиш; ~ человек тез келис-
киш адам.
СГОНЯТЬ I несов. см. согнать.
СГОНЯТЬ II сов. кого, разг, айдау, цу-
уыу; ~ коиёй иа водопой атларды сууатца
айдау.
СГОРАНИЦЕ с. жаныу, тутаныу, от
алысыу; двигатель внутреннего иши-
нен алысатутын двигатель.
СГОРАТЬ несов. см. сгореть.
СГОРБИТЬ сов. кого-что бугиу, буки-
рейтиу, букир етиу, цуиыс етиу; ~ спину
арцасын букир етиу.
СГОРБИТЬСЯ сов. букирейи}?, бугилиу.
СГОРЕЦТЬ сов. 1. жанып кетиу, жанып
болыу; дрова в печй ~ли печьтеги отын
жанып питти; 2. (израсходоваться) жаныу,
жагылыу; за день ~ло около литра керо-
сина бир кунде литрге жацын керосин
жагылды; 3. (иссохнуть от зноя) куйип
кетиу, цуурап цалыу; 4. с.-х. (сгнить,
сопреть—о зерне) ширип кетиу, цызып
кетиу; 5. перен. разг, (погибнуть— о
человеке) зая болыу; 6. перен. куйип жаныу,
цызарып кетиу; ~ть со стыда уялганнан
цып-цызыл болып кетиу.
СГОРЯЧА нареч. цызып, цызып кетип,
цызыушылык пенен, ашыу цысып.
СГРЕБАТЬ несов. см. сгрестй.
СГРЕСТИ сов. 1. что жыйнау, жыйнап
уйиу, гуреу; ~ сено граблями пишенди
тырма менен жыйнау; 2. что гуреп тас-
лау, гуреу; ~ снег с крыши там басынан
царды гуреп таслау; 3. кого-что, прост.
цушацлап алыу, цушацлау.
СГРУДИТЬСЯ сов. разг. топланыу,
жыйналыу; ~ у дверей есиктиц алдына
жыйналыу.
СГРУЖАТЬ несов. см. сгрузить.
СГРУЗЙТЬ сов. что, с чего тусириу,
жук тусириу.
СГРУППИРОВАТЬ сов. кого-что груп-
палау, топарлау, топарластырыу, топ-
-топца белиу.
СГРУППИРОВАТЬСЯ сов. группаланыу,
топарланыу, топарласыу, топласыу', топ-
-топ болыу.
СГРУППИРОВЫВАТЬ несов. см. сгруп-
пировать.
СГУБИТЬ сов. кого-что, разг, иабыт
етиу, жоц цылыу, адамгершиликтен шы-
гарыу, дэртке аспайтугын етиу.
СГУСТИТЬ сов. что цойыулау, цойыл-
тыу, цойыу етиу; <> ~ краски жагымсыз
жагын арттырып керсетиу.
СГУСТИ ЦТЬСЯ сов. цойыулаиыу, цойы-
лыу; тучи ~лись над кем-чем-л. цэуип
тууыу; атмосфера ~лась танабы тартылды,
жагдай шийеленисти.
СГУСТОК м. цойыуы, уйысцаны.
СГУЩАТЬ несов. см. сгустить.
СГУЩАТЬСЯ несов. см. сгустйться.
СГУЩЁННЦЫЙ 1. прич. от. сгустйть;
2. прил. цойылган, цойылтылган; ~ое
молоко цойылтылган сут.
СДАБРИВАТЬ несов. см. сдобрить.
СДАВАТЬ несов. см. сдать.
СДАВАТЬСЯ I несов. см. сдаться.
СДАЦВАТЬСЯ II несов. кому кериниу,
туйылыу, есаплау; мне ^ётся, что он не
придёт маган ол келмейтугыидай болып
кери и еди.
СДАВЙЦТЬ сов. кого-что басыу, кысыу;
спазмы ~ли мне горло спазма даусымды
шыгармай таслады.
СДАВЛЕННЫЦЙ 1. прич. от сдавить;
2. прил. (приглушённый—о звуке) буу-
лыккан, кьгрылдаган, карлыккан, кы-
сылган; он говорил ~м голосом ол кар-
лыккан дауыс пенен сейледи.
СДАВЛИВАТЬ несов. см. сдавить.
СДАТЧИК м. бериуши, тапсырыршы;
~ хлеба гэлле тапсырыушы.
СДАТЧИЦА женск. от сдатчик.
СДАТЬ сов. 1. кого-что бериу, тапсырыу;
~ дела заместйтелю ислерди орынбасар-
га тапсырыу; ~ хлеб государству гэл-
лени мэмлекетке тапсырыу; ~ дежурство
дежурствоны тапсырыу; ~ кнйги в биб-
лиотеку китапларды бнблиотекага тапсы-
рыу; 2. что и без доп. (возвратить изли-
шек) цайтарып бериу, артыгын бериу;
~ с рубля двадцать копеек бир сомнан
жигирма тийин цайтарып бериу; 3. что
(отдать внаём) 'кирейине бериу; 4. что
(раздать карты) белиу, белистириу;
5. что бериу, тапсырыу; ~ экзамены
в техникум техникумга имтихан
тапсырыу; 6. разг, цайтыу, куши цай-
тыу, генериу, ескериу, пэсейиу; он
сдал после болезни ол ауырыудан
кейин жудеп цалды; зима уже сдала
цыстыц пэти цайтты; 7. что бериу, тас-
лап шыгыу; ~ крепость цорганды бериу;
— 915 —
СЕБ
~ укреплённые позиции беккемленгеи по-
зицияларды таслап шытыу; < ~ ору-
жие см. сдаться 1.
СДАЦТЬСЯ сов. 1. (признать себя побе-
ждённым) багыныу, берилиу; противник
~лся душпан багынды; 2. (уступить)
разы болыу, кеииу, дайыл болыу.
сдачца ж. 1. бериу, тапсырыу;
~а дел исти тапсырыу; 2. бериу, тап-
сырыу; ~а экзаменов имтихан тапсырыу;
3. калган ацша, кайырып беретугын ацша,
дайтарып берилетугын пул; получить ~у
дайтатугын пулды алыу, калган адшаны
алыу; < дать ~и соддыга соккы бериу,
сезге сез кайтарыу.
СДВИГ м. 1. (действие) жылысыу, жыл-
жыу, козгалыу; жылыстырыу; 2. перен.
(изменение, успех) плгерилеушилик, алга
басыушылыд, жетисиу'шилик; илгери ба-
сыушылык, есиушплик.
СДВИГАТЬ несов. см. сдвинуть.
СДВИГАТЬСЯ несов. см. сдвинуться.
СДВЙ ЦНУТЬ сов. 1. кого-что (пере-
местить) жылыстырыу, жылжытыу. ориы-
нан козгау, козгап до^ыу; ~нуть шляпу
на затылок далпадты желкеге жылысты-
рыу; его с места не ~нешь оны орнынан
козгай алмайсац; 2. что (сблизить) жа-
дынластырыу, жаиастырыу; <~нуть два
стола еки столды жацынластырыу; <>
~иуть брови кабагын шытыу.
СДВЙНУТЬСЯ сов. 1. (переместиться)
жылысыу, жылжыу, козгалыу; 2. (сбли-
зиться) жадыиласыу, жанасыу-.
СДЁЛАЦТЬ сов. 1. что ислеу, ислеп бо-
лыу, етиу, кылыу; ~ть по-своему езиише
ислеу; ~ть ошибку кэте жибериу; ~ть
быстрое движение шаккан хэрекет ислеу;
2. что (изготовить) ислеу, таярлау; ~ть
колесо дегершик ислеу; 3. что (исполнить,
произвести) етиу, орынлау; колесо ~ло
два оборота в секунду дегершек бир секунд-
та еки айланып шыкты; 4. кого-что етиу,
етип койыу; ~ть кого-л. своим помощни-
ком биреуди езине кемекши етиу; <• ска-
зано — ~ но айтылды — болды, айтылды —
орынланды.
СДЁЛАЦТЬСЯ сов. 1. (стать) ислениу,
болыу, болып калыу', болып кетиу; ~ться
задумчивым пикирге кетиу; 2. разг, (про-
изойти, случиться) болыу, болып калыу;
что с иим ~ется? оган бир неме бола
ма?
СДЁЛКЦА ж. шэртлесиу, келисиу; шорт,
келисим; выгодная ~а пайдалы кели-
сим; войтй в ~у келисимге келиу; <>~а с
совестью ез кез карасына карсы шыгыу.
СДЕЛЬНО нареч. кесип алып; работать
~ кесип алып ислеу.
СДЁЛ ЬНЦЫЙ прил. кесип алынган, ке-
сип алып ислейтугын; ~ая работа кесип
алынган жумыс.
СДЁЛЫЦИК м. кесип алыушы, кесип
алып ислеуши.
СДЁЛЬЩИЦА женск. от сдельщик.
СДЁРГИВАТЬ несов. см. сдёрнуть.
СДЕРЖАННЫ||Й 1. прич. от сдержать;
2. прил. (владеющий собой) сабырлы, шы-
дамлы, такатлы; 3. прил. (спокойный.
не резкий) сыпайы, эдепли; говорить ~м
тоном сыпайы турде сейлеу.
сдержать сов. 1. кого-что (остано-
вить) шыдау, тезиу, тодтатыу, иркиу,
тетепки бериу, карсы тура алыу; ~ лоша-
дей атларды тодтатыу; ~ натиск против-
ника душпанныц топылысын иркиу;
2. что, перен. тыйыу, иркиу, тодтатыу;
~ гнев ашыуды иркиу; ~ смех кулкини
иркиу; 3. что (выполнить) турыу, орын-
лау, тураклы болыу; ~ обещание уэде-
синде турыу; ~ клятву антында турыу.
СДЕРЖАТЬСЯ сов. шыдам бериу, тоц-
талыу, иркилиу, езин услау, езин ту-
тыу.
СДЕРЖИВАТЬ несов. см. сдержать.
СДЕРЖИВАТЬСЯ несов. см. сдержать-
ся.
СДЁРНУТЬ сов. что жулкып тартыу,
тартып алыу, тартып шыгарыу, сыйырып
алыу.
СДИРАТЬ несов. см. содрать.
СДИРАТЬСЯ несов. см. содраться.
СДОБА ж. собир. сдоба (май менен сутке
ийленген белке нан).
СДОБНЫЙ прил. майлы-сутли, май
косдаи, сут досдан.
СДОБРИТЬ сов. что, чем дэм ендириу,
мазаландырыу.
СДОХНУТЬ сов. харам елиу.
СДУВАТЬ несов. см. сдуть и сдунуть.
СДУНУТЬ сов. и однокр. что уплеп
ушырып жибериу, урип ушырыу.
СДУРУ нареч. разг, адмадлык етип,
адылсызлыдтан, адылсызлыд етип; он ~
всё рассказал ол адылсызлыд етип барлы-
гын айтып берди.
СДУТЬ сов. что ушырыу, уплеп ушырыу,
уплеп жибериу, уплеп тусириу; урип
тусириу (ветром).
СЁ мест, указ.: то до сё ол бул деу,
эне мине; ни то ни сё я эри я бери емес,
не ол не бул емес; ии с того ни с сего
бирден, хеш бир себепсиз; говорить о
том, о сём аиау мынаудан гэп урыу.
СЕАНС м. сеанс; ~ одновременной игры
в шахматы бир нешетахтада бир уакытта
шахмат ойнау сеансы.
себе мест. дат. и предл. п. от себя.
СЕБЕ частица разг, ез бетине, езинше,
ези ушын; а он ~ смеётся ол ишинен ку-
лип отыр; <- ничего жаман емес екен; так
~ ебиндей.
СЕБЕСТОИМОСТИЬ ж. эк. езине тусер
куны, езине тусер бахасы; снижение ~и
продукции енимниц езине тусер бадасыи
кемитиу.
СЕБЦЯ (себе, собой и собою) мест,
возвр. род. и вин. п. езин, езицди, ез;
взять на ~я обязательство езине миннет-
леме алыу; он купил для ~я ол езине сатып
алды; у ~я 1) (дома) уйинде; 2) (на месте,
в кабинете и т. п.) езинде; поставить ~ё
определённую цель езине белгили бир
максет дойыу; о ~ё я не могу рассказать
ничего нового мен езим хадкында хеш
бир жацалыд айта алмайман; к <~ё езине;
пригласить к себе (домой) уйине шадырыу,
уйине мирэт етиу; быть довольным собой
58*
СЕБ
— 916 —
езине кеули питиу; владеть собой езин-ези
тута билиу; не по ~ё (нездоровится} хошы
болмау; <> вне ~я ашыуланып, цэцэрленип;
вне ~я от радости цууанышы цойнына
сыймайды; от ~я езинен; дверь откры-
вается от ~я капы арман царап ашылады;
оттолкнуть от езинен цашыртыу; по
~ё 1) (по своим силам, вкусам) езине ылай-
ыц; выбрать работу по ~ё езине ылайыц
жумЫс тацлап алыу; 2) (после себя) езинен
соц; оставить по ~ё хорошую память
езинен соц жацсы из цалдырыу; про ~я
ишинен, кеуилден; читать про ~я ишинен
оцыу; прийти в <~я 1) (в сознание) езине
келиу; 2) (успокоиться) тынышланыу, ба-
сылыу.
СЕБЯЛЮБЕЦ м. езин суйиуши, езим-
шил.
СЕБЯЛЮБИВЫЙ прил. езин суйиуши,
езимшил.
СЕБЯЛЮБИЕ с. езин суйиу, езимшил-
лик.
СЕВ м. себиу, егиу; егис; подготовка
к сёву егиске таярлыц.
СЕВЕР м. 1. (одна из четырёх стран
света) арца; 2. (направление) арца, арца
бет, арца жац; к ~у от Нукуса Некистен
арца жацта; с ~а на юг арцадан цублага;
3. Сёвер Арца; народы Сёвера Арцадагы
халыцлар.
СЕВЕРНЫЙ прил. арца, арцадагы,
арцадаи; Сёверный полюс Арца полюс.
СЕВЕРО-ВОСТОК м. арца-шыгыс.
СЁВЕРО-ВОСТбЧНЦЫЙ прил. арца-шы-
гыс...; ~ое направлёние арца-шыгыс ба-
гыты.
СЕВЕРО-ЗАПАД м. арца-батыс.
СЕВЕРО-ЗАПАДНЫЙ прил. арца-ба-
тыс...; ~ ветер арца-батыс самалы.
СЕВООБОРОТ м. алмаслап егиу.
СЕВРЮГА'Зк. севрюга (балык;).
СЕГМЕНТ м. сегмент (1. мат. шец-
бердиц дога менен хордасы арасындагы
белиеи; 2. зоол. гейпара жэнликлердиц
геудесиндеги узынша кеткен майда белек-
лер; 3. анат. гейпара органлардыц кеп
белеклериниц бири).
СЕГМЕНТАЦИЯ ж. зоол. сегментация
(1. денениц бир неше бууынеа белиниуи;
2. мэйектиц бир неше клеткаларра бе-
линиу и).
сего мест, род., вин. п. от сей и род.
п. от сиё.
СЕГОДНЯ 1- нареч. бугин; ~ утром
бугин азанда; ~ вечером бугин кеште;
2. нареч. (в настоящее время, теперь)
енди, цэзир; 3. в знач. сущ. с. нескл. сегодня
бугин; на ~ довольно бугинге жетер,
бугинге болар; <> не ~ — завтра бугин-
-ертец.,
СЕГОДНЯШНИ ИЙ прил. 1. бугинги;
~яя газёта бугинги газета; с ~его дня
бугиннен баслап; 2. в знач. сущ. с. сегод-
няшнее бугин болган, бугинги.
СЕГРЕГАЦИЯ ж. сегрегация (адамлар-
ды тусине царай ац $гм цара деп беле-
турын миллий дискриминацияныц бир
тури).
СЕДАЛИЩЕ с. цуйрыц, цуйымшац.
СЕДАЛИЩНЫЙ прил. анат. цуйым-
шац..., цуйымшацтыц; ~ нерв цуйымшац
нерви.
СЕДЁЛКА ж. жона.
СЕДЕЛЬНИК м. ерши, ер устасы.
СЕДЕЛЬНЫЙ прил. ер, ердиц, ер со-
рыушы; ~ мастер ер соеыушы уста.
СЕДЕТЬ несов. агара баслау, агарыу.
СЕДЦИНА ж. ац, агарган (шаш, сацал);
<> дожить до ~йн цартайганша жасау.
СЕДЛАТЬ несов. кого ертлеу.
СЕДЛЦб с. ер; сидёть в ~ё ерге минип
отырыу; <> ходйть под ~6м (о верховой
лошади) минилну, минилип журиу.
СЕДЛОВИНА ж. 1. (у животного) ер-
лик; 2. геогр. бел (may дизбегиниц еки
еркешиниц арасындаеы узынша ойлыц).
СЕДЛОВКА ж. ертлеу; быстрая ~ ло-
шадёй атларды тез ертлеу.
СЕДОВЛАСЫЙ, СЕДОВОЛОСЫЙ прил.
ац шаш, ац шашлы; ~ человек ац шашлы
адам.
СЕДОЙ прил. 1. ац, агарган, ац кир-
ген, буурыл; 2. перен. ац, боз; ~ туман
боз думай.
СЕДОК м. 1. (всадник) салт атлы; 2. (в
экипаже) арбага минген адам, арбада
отырыушы.
СЁДЬМбЦЙ числ. жетинши; ~й ряд
жетинши цатар; ~е ноября жетинши
ноябрь; половина ~го алты ярым; <>
ему пошёл ~й десяток ол алпыстан етти;
быть на ~м нёбе тебеси кекке жетиу.
СЕЗОН м. 1. (время года) мэусим; зим-
ний ~ цыс мэусими; осённий гузги
мэусим; одёться по <~у мэусимге царай
кийиниу; 2. мэусим; отопительный от
жагылатугын мэусим.
СЕЗОННЫЦЙ прил. мэусимли; ~е ра-
боты мэусимли жумыслар.
СЕЙ (сия, сиё, сии) мест. указ. уст.
бул, усы; на ~ раз усы ретте; до сего
врёмени, до сих пор бул уацытца шекем,
бугинге шекем; при сём усыныц менен
бирге; сего года усы жылдыц; сию мину-
ту, сию секунду дэрриу, хэзир, иркил-
местен; быть по сему усындай болсын;
на ~ раз усы сапары; сиё от нас не зави-
сит бугаи бизиц шарамыз жоц.
сей I сейте повел, накл. от сёять.
сей II мест, род., дат., твор. и предл. п.
от сия.
СЕЙМ м. полит, сейм (Финляндияда
>;эм Польша Халыц Республикасында бир
палаталы зац шырарыушы орган).
СЕЙНЕР м. мор. сейнер (балыц аулай-
турын кеме).
СЕЙНЕРНЫЙ прил. мор. сейнер..., сей-
нерли, сейнер менен.
СЕЙСМИЧЕСКИ ||Й прил. геол, жер сил-
кинетугын, жер силкиниу болатугын, жер
силкиниуди елшейтугын; <~е области жер
силкиниу болатугын улкелер; ~й прибор
жер силкиниуди елшейтугын эсбап.
СЕЙСМИЧНОСТЬ ж. жер силкингиш-
лик.
СЕЙСМОГРАФ м. сейсмограф (жер сил-
киниу ин автомат турде жазатурын
эсбап).
— 917 —
СЕК
СЕЙСМОГРАФИЧЕСКИЙ прил. геол.
сейсмографиялыц.
СЕЙСМОГРАФИЯ ж. геол. 1. сейсмогра-
фия (сейсмограф эсбабы менен жер г;ыр-
тысыныц толцынын жазыу); 2. см. сей-
смология.
СЕЙСМОЛОГ м. сейсмолог (сейсмология
цэнигеси).
СЕЙСМОЛОГИЯ ж. геол, сейсмология
(жер цатламларыныц силкиниулерин изерт-
лейтугын геологияныц бир белими).
СЕЙСМОМЕТР м. сейсмометр (жердиц
цозгалыу дэрежесин елшейтугын эсбап).
СЕЙФ м. сейф (ертенбейтурын темир
шкаф).
СЕЙЧАС нареч. 1. (в настоящее время,
теперь) цэзир; сделай это ~ буны цэзир
исле; я занят цэзир цолым бос емес,
цэзир жумысым бар; 2. (только что) цэзир
гана; он был здесь ол цэзир гана усы
жерде еди; 3. (немедленно) дэрриу, цэзир;
я ~ приду цэзир келемен; 4. разг, (сразу)
енди, тап, бирден; видно, в чём дело
истиц неде екени енди мэлим болды.
секанс ж. мат. секанс.
секатор м. с.-х. агаш цайшы.
СЕКАЧ м. шапцыш, туурагыш; ~ для
рубки мяса ет туурайтугын шапцыш.
СЕКВЕСТР м. 1. юр. секвестр (уукимет
тэрепинен езине меншикли мулкти пай-
даланыуга тыйым салыу); наложйть ~
секвестр салыу; 2. мед. секвестр (бир
мушениц жаны кетип цалган жери).
секвестровать сов. и несов. что, юр.
секвестрлеу.
СЕКЙРА ж. ист. ай балта.
СЕКРЕТ I м. 1. (тайна) сыр, жасырын,
цупыя; ~ приготовления чего-л. бир нэр-
сени таярлаудыц сыры; держать что-л.
в ~е бир нэрсени жасырын сацлау; выдать
чей-л. ~ биреудин, сырын айтып цойыу;
сообщить по <~у жасырын турде айтыу;
2. (причина) сыр, себеп; успеха табыс-
тыц сыры; 3. (потайное устройство) сыр;
замок с ~ом сырлы цулып; 4. воен, жа-
сырын царауыл; назначить солдата в ~
солдатты жасырын царауылга белгилеу.
СЕКРЕТ II м. физиол. секрет (безлердиц
ислеп шыгарран затлары).
СЕКРЕТАРИАТ м. 1. (отдел учреждения)
секретариат; 2. собир. секретариат хыз-
меткерлери.
СЕКРЕТАРСКЦИЙ прил. секретарь...,
секретарьлык, хатшылыц; ~ая должность
секретарьлыц уазыйпа.
СЕКРЕТАРСТВО с. секретарьлыц, хат-
шылык.
СЕКРЕТАРСТВОВАТЬ несов. секретарь-
шылыц етиу, хатшылыц етиу.
СЕКРЕТАРША женск. от секретарь 1.
СЕКРЕТАРЬ м. 1. секретарь, хатшы;
~ суда судтыц секретарь!; ~ месткома
месткомныц секретарь!; 2. секретарь; Гене-
ральный ~ ЦК КПСС ЦК КПССтыц Бас сек-
ретарь!; ~ райкома райкомныц секретарь:;
партбюро партбюроныц секретарь:; <>
учёный ~ илимий секретарь.
СЕКРЕТНИЧАТЬ несов. разг. 1. (дер-
жать в секрете) жасырын сацлау, цупыя
сацлау; 2. (разговаривать по секрету) жа-
сырын сейлесиу, сырласыу, сыбырлап
сейлесиу.
СЕКРЕТНО нареч. жасырын, цупыя,
сырлы; сообщйть ~ жасырын хабар етиу,
цупыя турде билдириу.
СЕКРЕТНОСТЬ ж. жасырынлыц, ку-
пыялыц, сырлылыц; ~ поручения тап-
сырманыц жасырынлыьы.
СЕКРЕТНЫ 1|Й прил. жасырын, купыя,
сырлы; приказ жасырын буйрыц; ~е
переговоры жасырын сейлесиулер.
СЕКРЕТАРИ ||ЫЙ прил. физиол. секре-
ция..., секрециялыц; ~ая деятельность
желёз безлердиц секрециялыц хызмети.
СЕКРЕЦИЯ ж. физиол. секреция (орга-
низмге керекли затларды безлердиц ислеп
шыгарыу лары).
СЕКСУАЛЬНОСТЬ ж. сексуальлыц
(шагылыс сезимине ийелилик).
СЕКСУАЛЬНЫЙ прил. сексуальлы (ша-
гылыс уэрекети бар).
СЕКТА ж. 1. рел. секта, мазхеп (диний
топар); 2. перен. секта (езлериниц тар
мэплерин гана жацлаушы кисилер топары).
СЕКТАНТ м. сектант (1. рел. диний
сектаныц агзасы; 2. перен. ез группаеыныц
мэпин гана жацлаушы цэм догмалыц кез
цараслар менен басцалардан айырылыушы
адам).
СЕКТАНТКА женск. от сектант.
СЕКТАНТСКИЙ прил. 1. рел. сектант...,
сектантлыц; 2. перен. сектаитлыц.
СЕКТАНТСТВО с. 1. рел. сектантлылыц;
2. собир. сектантлар; 3. перен. сектаит-
лылыц (кепшиликтен айырылган, тар кез
цараслы адамлар топары).
СЕКТОР м. 1. мат. сектор (шецбер-
диц догасы цэм еки радиусы менен* шек-
ленеен белеги); 2. воен, (участок) сектор;
~ обстрела атыу секторы; ~ обороны цор-
ганыу секторы; 3. (отдел учреждения)
сектор; 4. (часть народного хозяйства)
сектор; социалистйческий ~ хозяйства
хожалыцтыц социалистлик секторы.
СЕКТОРНЫЙ прил. сектор..., секторлы.
секу, сечёшь наст. вр. от сечь.
СЕКУНД]|А ж. 1. (единица времени)
секунда; в одной минуте шестьдесят ~
бир минутта алпыс секунд бар; 2. перен.
разг, (очень недолго) сэл, азгана, азгана
уацыт; подожди одну <~у азгана тоцтап
турыц; 3. (единица измерения углов и дуг)
секунда (1/3600 градусца тец муйешлердиц
елшеу бирлиги); 4. муз. секунда (диатоник
гамманыц екинши басцышы); <> ~а в ~у
I) (точно в срок) ез уацтында, ез муд-
детинде; 2) (в одно и то же время) бир
уацытта, бир муддетте.
СЕКУНДАНТ м. секундант (1. дуэльге
шыццанлардыц цэр цайсыныц цасындагы
гууасы; 2. шахмат, бокс цэм т. б. спорт
жарысларында цадагалап туратугын
адам).
СЕК^НДН[|ЫЙ прил. 1. секундалыц;
~ая стрелка часов сааттыц секундалыц
тили; 2. (кратковременный) секундалыц,
бир секундалыц, цысца; <~ая пауза цысца
тыныс.
СЕК___________________- 918 ~____________________
СЕКУНДОМЕР м. секундомер (0,1 секун-
дага шекем уацытты дурыс керсететугын
эсбап).
СЕКУНДОМЕТРИСТ м. секундометрист,
секундомерши (жарысларда уацыттыц
есабын алып турыушы адам).
СЕКУЩЦИЙ 1. прич. от сечь; 2. прил.
мат. кесиуши, кесип етиуши; ~ая пло-
скость кесиуши тегислик; 3. в знач. сущ.
ж. секущая мат. кесиуши сызыц.
СЕКЦИОННЫМИ прил. 1. секция...,
секциялык; ~е заседания секция мэжилис-
лери; 2. тех. секциялы, белимли; ~й метод
сборки цурастырыудыц секциялыц усылы.
СЕКЦИЯ I ж. 1. (отдел учреждения)
секция; ~ готового платья в универмаге
универмагтагы таяр кейлеклер секция-
сы; 2. (подразделение) секция, бе-
лим; работа по ~м на научной конферен-
ции илимий конференцияда секциялар
бойынша жумыс; 3. секция, белим; ~
жилого дома турак жайдыц секция-
сы.
СЕКЦИЯ II ж. мед. (вскрытие) елик-
ги жарыу.
СЕЛЁДКА ж. разг. см. сельдь.
СЕЛЁДОЧНЫЙ прил. селёдка..., селёд-
каныц...; ~ запах селёдканыц ийиси.
СЕЛЕЗЁНКА ж. анат. талац.
СЕЛЕЗЁНОЧНЫЙ прил. анат. талац...,
талацлыц.
СЕЛЕЗЕНЬ м. цораз уйрек.
СЕЛЕКТОР м. селектор (темир жолда,
улкен цурылысларда цолланылатурын аппа-
рат).
СЕЛЁКТОРНЦЫЙ прил. селектор...; ~ая
установка селектор орнатпасы.
СЕЛЕКЦИОНЕР м. селекционер, селек-
цияшы (селекция цэниге си).
СЕЛЕКЦИ6ННЦЫЙ прил. селекция...,
селекциялыц; ~ая станция селекция стан-
циясы; ~ые сорта пшеницы бийдайдьщ
селекциялыц сорты.
СЕЛЕКЦИЯ ж. селекция (есимликлер-
диц сортын, маллардыц туцымын
жацсартыу цэм жаца сортлы есимликлер
менен %асыл туцым маллар деретиу
жен индеги илим).
СЕЛЁН м. селен (химиялыц элемент).
СЕЛЕНИЕ с. ауыл, елат.
СЕЛЕНИСТЫЙ прил. селен аралас.
СЕЛЕНОВЫЙ прил. селен..., селенли.
СЕЛИТРА ж. селитра (калийдиц, нат-
рийдиц цэм басцалардыц азот кислоталы
дузы).
СЕЛИТРОВЫЙ прил. см. селитряный.
СЕЛЙТРЯНЫЙ прил. селитра..., селит-
ралыд.
СЕЛЙТЬ несов. кого-что конысланды-
рыу, орналастырыу, жайластырыу.
СЕЛЙТЬСЯ несов. конысланыу, орна-
сыу, жайласыу.
СЁЛ||б с. ауыл, цыслац; на ~ё ауылда;
<> ии к ~у ни к городу погов. орынсыз,
женсиз.
СЕЛЬ5 цоспалы цысцартылран сезлердиц
«ауыл» деген мэнисин билдиретурын бирин-
ши белеги, мыс.', сельмаг сельмаг, ауыл
магазины.
СЕЛЬДЕРЕЙ м. бот. сельдерей (палыз
есимлиги).
СЕЛЬДЬ ж. сельдь; <$► как сельди в бочке
погов. лыцца толган, урып тыццандай.
СЕЛЬДЯНОЙ прил. сельдь...; ~ про-
мысел сельдь аулау кэсиби.
СЕЛЬКбР м. (сельский корреспондент)
селькор, ауыл хабаршысы.
СЕЛ ЬКбРОВСКНИЙ прил. селькор...,
ауыл хабаршысыныц..., ~ая замётка ауыл
хабаршысыныц мацаласы.
СЕЛЬМАГ м. (сельский магазин) сель-
маг, ауыл магазины, ауыл дукэны.
СЕЛЬПО с. нескл. сельпо (ауыллыц
тутыныушылар жэмийети).
СЕЛЬСКИ ИЙ прил. ауыл..., ауыл дыц,
ауыллыц; ~ая молодёжь ауыл жаслары;
~ий учитель ауыл муталлими; ~ое хо-
зяйство а^ыл хожальиы; ~ая местность
ауыллыц жер.
СЕЛ ЬСКОХОЗЯ ЙСТВЕНН ЦЫЙ прил.
ауыл хожалыц...; ~ый рабочий ауыл хожа-
лыц жумысшысы; ~ые работы ауыл хожа-
лыц жумыслары; ~ая артель ауыл хожа-
лыц артели; ~ая выставка ауыл хожалыц
кергизбеси.
СЕЛЬСОВЕТ м. (сельский совет) сель-
совет, ауыл совет.
сёльтерскций прил.: ~ая вода сель-
тер сууы (минерал сууы).
СЕЛЬХОЗ’ цоспа сезлердиц «ауыл хо-
жалыц» деген мэнисин билдиретурын
биринши белеги, мыс.: сельхозмашйны
ауыл хожалыц машиналары.
СЕЛЬХОЗАРТЕЛЬ ж. (сельскохозяй-
ственная артель) ауыл хожалыц артели.
СЕЛЬХОЗНАЛОГ м. (сельскохозяйст-
венный налог) ауыл хожалыц салыгы.
СЕМ’ цоспа сезлердиц «туцым» деген
мэнисин билдиретурын биринши белеги,
мыс.: семфонд туцым цоры.
сём мест, предл. п. от сей и сиё.
СЕМАНТИКА ж. 1. лингв, семантика,
сез мэниси; 2. см. семасиология.
СЕМАНТИЧЕСКИЙ прил. лингв. се-
мантика..., семантикалы, семантикалыц,
сез мэнилик.
СЕМАСИОЛОГИЧЕСКИЙ прил. лингв.
семасиология..., семасиологиялыц.
СЕМАСИОЛОГИЯ ж. лингв, семасиоло-
гия (сездиц мэнисин цэм сол мэнислердиц
езгериуин изертлейтурын тил билиминиц
бир белими).
СЕМАФОР м. семафор (1. ж.-д. жол-
даеы сигналлыц цурылыс: 2. мор. цол менен,
кишкене флаглар менен сигнал бериу).
СЕМАФОРИТЬ несов. мор. семафорлау.
СЁМГА ж. сёмга (балыц).
СЕМЁЙНЦЫЙ прил. 1. (имеющий семью)
бала-шагалы, семьялы; ~ый человёк ба-
ла-шагалы адам; 2. в знач. сущ. м. се-
мейный и ж. семёйная бала-шагалы адам; 3.
уй-иши..., уй-ишинде болган, уй-иши менен;
~ый обед уй-иши менен ишетугын туслик;
~ая сцена уй-ишинде болган жэнжел;
~ое торжество уй-иши мерекеси; ~ая
жизнь уй-иши турмысы; ~ое положёние
уй-иши жагдайы; по~ым обстоятельствам
уй-ишиниц жагдайы бойынша.
— 919 —
СЕМ
СЕМЕЙСТВЕННОСТЬ ж. 1. (любовь к
семье) уй-ишиниц гамын жеушилик;
2. (в подборе кадров) агайынга тартыу-
шылыц, агайынпаразлыц.
СЕМЕЙСТВЕННЫЙ прил. 1. (склонный
к семейной жизни) уй-ишин суйетугын;
2. агайынга тартатугын, агайынпаразлыц;
~ подход к подбору кадров кадрларды тац-
лап алыуга агайынпаразлыц пенен ца-
рау.
СЕМЁЙСТВЦО с. 1. (семья) уй-иши, ба-
ла-шага; отец ~а бала-шаганыц атасы;
прибавление ~а бала-шаганыц кебейуи; 2.
биол. семья, туцым л а с; ~о рыб балыцлар
семьясы. ’
СЕМЕНЙТЬ несов. жоргалап журиу,
тыпыр-тыпыр журиу, майда атлап журиу.
СЕМЕНИЙК м. 1. бот. (часть плода)
дэнлик, туцымлыц; 2. мн. семенники
(растения, плоды для посева) туцымлыц,
туцым; 3. с.-х. (участок) туцым ететугын
жер, туцым атыз.
СЕМЕНИ || ОЙ прил.1.туцым..., туцымлыц;
~6й фонд туцым цоры; ~ая пшеница
туцымлыц бийдай; 2. анат., физиол. туцым,
урыц; ~ые железы туцым безлери.
СЕМЕН 0= цоспа сезлердиц «туцым.» де-
ген мэнисин билдиретугын биринши беле-
ги, мыс.', семеносушйлка туцым кептириу
орны.
СЕМЕНОВОД м. туцымшыльщ цэнигеси.
СЕМЕНОВОДСТВО с. туцымшыльщ.
СЕМЕН ОВбДЧЕСКИ Й прил. туцым...,
туцымшыльщ..., туцым есириуши; ~ сов-
хоз туцымшыльщ совхозы.
СЕМЁРКА ж. 1. (цифра) жети, жетилик;
2. (группа из семи единиц) жети, жетеу;
3. карт, жетилик, жети цал; ~ пик жети-
лик царга.
СЕМЕРО числ. жети, жетеу; ~ одного
не ждут поел, жети киси бир кисини кут-
пейди.
СЕМЕСТР м. семестр, ярым жыл (жоца-
ры оцыу орынларында х,эм техникумларда
оцыу жылыныц жартысы).
СЕМЕСТРОВЫЙ прил. семестр..., семес-
трлик, ярым жыллыц; ~ зачёт ярым жыл-
лыц зачёт.
СЁМЕЧКЦО с. 1. уменьш. от семя 1;
2. туцым, дэн; ~о дыни шопац; 3. мн.
семечки туцым, семечки; грызть ~и ту-
цым шагыу, семечки шагыу.
СЕМИ» цоспа сезлердиц темендеги мэ-
нилерин билдиретугын биринши белеги:
1) жети бирдей заттан цуралган дегенди,
мыс.: семиструнный жети тарлы; 2) жети
белектен, жети белимнен, жети бирликтен
туратугын дегенди, мыс.: семитбмный жети
томлы; семичасовой жети саатлыц.
СЕМИВЁРСТНЫЦЙ прил. жети шацы-
рымлыц; ~е сапоги народно-поэт. бир
атлаганда жети шацырым жер атлайтугын
етик.
СЕМИГРАННИК м. мат. жети цырлы.
СЕМИГРАННЫЙ прил. жети цырлы....
СЕМИДЕСЯТИЛЕТИЕ с. 1. (срок) жет-
пис жыл, жетпис жас; 2. (годовщина) жет-
пис жыллыц, жетпис жасца шыгыу; ~ учё-
ного илимпаздын. жетпис жасца шыгыуы.
СЕМИДЕСЯТИЛЁТНИЙ прил. 1. (срок)
жетпис жыллыц; 2. (возраст) жетписке
шыццан, жетписке келген, жетпис жасар.
СЕМИДЕСЯТИПЯТИЛЁТИЕ с. 1. (срок)
жетпис бес жыллыц; 2. (годовщина) жет-
пис бес жылга толыуы, жетпис бес жыллы-
гы.
СЕМИДЕСЯТИПЯТИЛЁТНИЙ прил. 1.
(срок) жетпис бес жыллыц; 2. (возраст)
жетпис беске шыццан, жетпис бес жасар.
СЕМИДЕСЯТЦЫЙ прил. жетписинши;
~ая страница жетписинши бет; ~ые годы
жетписинши жыллар.
семидневный прил. жети кунлик;
~ срок жети кунлик мэулет, жети кунлик
муддет.
СЕМИКЛАССНИК м. жетинши класс
оцыушысы, жетинши класстын. оцыушысы.
семиклассница женск. от семи-
классник.
СЕМИКЛАССН1|ЫЙ прил. 1. (училище,
школа) жети класслы; 2. жети класслыц,
жети жыллыц; ~ое образование жети
жыллыц билим.
СЕМИКРАТН ЦЫЙ прил. жети есе, жети
рет, жети мэртебе; в ~ом размере жети
есе кеп мугдарда.
семилетка ж. 1. уст. (школа) жети
жыллыц мектеп; 2. (семилетний план)
жети жыллыц, жети жыллыц план.
СЕМИЛЁТНЦИЙ прил. 1. жети жыллыц;
~ее образование жети жыллыц билим;
2. жети жасар; ~ий мальчик жети жасар
бала.
СЕМИМЕСЯЧНЫЙ прил. жети айлыц; ~
ребёнок жети айлыц бала.
СЕМИНАР м. семинар; ~ по русской
литературе рус эдебияты бойынша семи-
нар; ~ пропагандйстов пропагандистлер-
диц семинары.
СЕМИНАРИСТ м. уст. семинарист (1.
семинарияда тэрбияланыушы, семинарияда
оцыушы: 2. семинарияда оцыган адам, семи-
нарияны оцып питкерген адам).
СЕМИНАРИЯ ж. семинария (1. диний
орта мектеп-, 2. уст. мугаллимлер таяр-
лайтугын орта мектеп).
СЕМИНАРСКИ || Й I прил. семинар...,
семинарлыц; занятия семинарлыц
оцыу л ар.
СЕМИНАРСКЦИЙ II прил. семинария...;
<~ое образование семинария билими.
СЕМИПОЛЬЕ с. с.-х. жети атызлы алмас-
лап егиу.
СЕМИПОЛЬНЫЙ прил. жети атызлы
алмаслап егилетугын.
СЕМИСОТЦЫЙ числ. жети жузинши;
~ая страница жети жузинши бет.
СЕМИСТРУННЦЫЙ прил. жети тарлы,
жети ишекли; ~ая гитара жети тарлы гита-
ра.
СЕМИТИЧЕСКИЙ прил. см. семитский.
СЕМЙТСКЦИЙ прил. семит...; ~ие языки
семит тиллери.
СЕМИТЫ мн. (ед. семит м., семитка ж.)
семитлер (Арца Африкада цэм Алдынгы
Азияда жасаган цэм жасайтугын халыцлар:
араблар, еврейлер, сириялылар, абисси-
ниялылар).
СЕМ
— 920 —
СЕМИТЫСЯЧНЫЙ прил. ж ети мыц-
лы, жети мын., жети мыцыншы; ~ номер
жети мыцыншы номер.
СЕМИЧАСОВОЙ прил. 1. жети саатлыц;
~ рабочий день жети саатлыц жумыс куни;
2. разг, саат жетидеги, саат жетиде болату-
гын; ~ сеанс в кино киноныц саат я!етиде
болатугын сеансы.
СЕМНАДЦАТЦЫЙ числ. он жетинши;
~ого числа айдыц он жетисинде.
СЕМНАДЦАТЬ числ. он жети.
сему мест. дат. п. от сей и сиё.
СЕМФбНД м. (семенной фонд) тукым
коры.
СЕМЦЬ числ. жети; ~й пядей во лбу
аса адыллы; ~ь пятниц на неделе сези-
ниц турагы жок; ~ь раз отмерь, один раз
отрежь поел, жети елшеп, бир кес.
СЕМЬДЕСЯТ числ. жетпис.
СЕМЬСОТ числ. жети жуз.
СЕМЬЮ нареч. жети жерде; ~ восемь—
пятьдесят шесть жети жерде сегиз — елли
алты.
СЕМЬЦЯ ж. 1. уй-иши, бала-шага; гла-
ва ~й уй басшысы; член <~й хожалык агза-
сы; в ~ё хожалыцта; без ~й семьясыз,
хожалыксыз; 2. перен. семья; братская ~я
советских народов совет халыцларыныц
тууысцанлыц семьясы; 3. (группа живот-
ных, растений) семья, уйир, пада, топар,
бир уя; ~я скворцов кара торгайлардыц
бир уясы; 4. лингв, (группа родственных
языков) семья; <> в ~ё не без урода бес бар-
мак бирдей емес.
СЕМЬЯНИН м. уй-ишине айланыушы,
бала-шагасыныц гамын жеуши.
СЕМЯ с. 1. бот. тукым, дэн, урык; 2.
мн. семена туцымлар; всхожесть семян
тукымныц кегергишлик дэрежеси; про-
травливание семян тукымды дэрилеу; этот
лук пойдёт на семена бул пияз тукымга
жарайды; 3. перен. себеп; семена раздора
жэнжелдиц [себеби; 4. физиол. (сперма)
урык-
семядоля ж. бот. буртик.
СЕМЯНОЖКА ж. тукым сабагы.
СЕМЯПОЧКА ж. бот. туцым буртиги.
сенат м. сенат (1. ист. патша Россия-
сында жоцаргы мэмлекетлик орган-,
2. АЦШтыц конгрессиниц жоцаргы пала-
тасы, Канада, Бельгия х,эм т. б. мэмле-
кетлерде парламенттиц жоцаргы пала-
тасы).
СЕНАТОР ж. сенатор, сенат арзасы.
СЕНАТОРСКИЙ прил. сенатор, сенатор-
лыц.
СЕНАТОРСТВО с. сенатор атагы, сена-
тор лык дэреже.
СЕНАТСКИ ИЙ прил. сенат...; ~ая ко-
миссия сенат комиссиясы.
СЕНИ только мн. кирерлик, дэл из.
СЕННОЙ I прил. пишен..., беде...; ~
базар пишен базары, беде базары.
СЕННбЙ II прил. кирерлик..., дэлиз...,
кирерликтиц, дэлиьдиц; чулан кирер-
ликтеги чулан.
СЕНЦО с. пишен, беде, от-шеп; охапка~а
бир кушак пишен; косить <~о пишен орыу;
сгребать ~о тырма менен пишен жыйнау;
ф как собака на ~е погов. езине де жок,
баскага да жод.
СЕН 0s цоспа сезлердиц '-'.пишен» де-
ген мэнини билдиретугын биринши бе-
леги, мыс.-, сенохранилище пишенкора,
пишенхана, отцора.
СЕНОВАЛ м. пишендора, пишенхана,
отцора.
СЕНОВОРОШИЛКА ж. пишен аударыу-
шы, от-шепти жыйнап жайыушы маши-
на.
СЕНОЗАГОТОВИТЕЛЬНЫЙ прил. пи
шен таярлайтугын, от-шеп таярлайтугын;
~ сезон от-шеп таярлайтугын мэусим.
СЕНОЗАГОТОВКИ мн. (ед. сенозаготов-
ка ж.) пишен таярлау, от-шеп таярлау.
СЕНОКОПНИТЕЛЬ м. пишен гудшек-
леуши машина, от-шепти гудшеклеушн
машина.
СЕНОКбС м. 1, (косьба) пишен орыу.
пишен шабыу, от-шеп орыу; 2. (время)
пишен орыу уадты, пишен орыу мэуси-
ми; 3. (место косьбы) пишен орылатугын
орын, от-шеп орылатугын жер.
СЕН6К6СЙЛКА ж. пишен орыу маши-
насы, шеп шабыу машинасы.
СЕНСКбСЩЫЙ прил. пишен оратугын,
от-шеп орыу..., от-шеп оратугын, от-шеп
орылатугын; ~ая пора пишен оратугын
уакты, от-шеп орыу мэусими; ~ые
участки от-шеп орылатугын жерлер.
СЕНОКОШЕНИЕ с. см. сенокос 1.
СЕНОУБОРКА ж. пишен жыйнау, от-
-шеп жыйнау.
СЕНОУБбРОЧН ||ЫЙ прил. пишен жый-
нау..., от-шеп жыйнау'...; ~ые работы от-
-шеп жыйнау жумыслары.
СЕНСАЦИОННОСТЬ ж. сенсациялык,
тац цалдыра^лык, цайран цалдырарлык-
СЕНСАЦИОНН ЦЫЙ прил. сенсациялы,
тац цалдыратугын, тац калдырарлыц, хай-
ран цалдыратугыи; ~ое известие тац цал-
дырарлык хабар.
СЕНСАЦИЦЯ ж. 1. (ошеломляющее впе-
чатление) сенсация, кушли тэсир; вы-
звать ~ю кушли тэсир етиу; 2. (событие,
сообщение) тац цалдыратугын уацыя, хай-
ран цалдыратугын хабар; газётная ~я
хайран цалдыратугын газеталыц хабар.
СЕНТЕНЦИЯ ж. сентенция, нэсият сез-
лер.
СЕНТИМЕНТАЛ ЙЗМ м. лит. сентимен-
тализм (XVIII эсирдиц екинши ярымында,
XIX эсирдиц басында пайда болган эдебий
агым).
СЕНТИМЕНТАЛИСТ м. лит. сентимен-
талист (сентиментализмниц уэкилй).
СЕНТИМЕНТАЛЬНИЧАТЬ несов. разг.
1. (быть сентиментальным) сентименталь-
лыц назланыу; 2. с кем-чем, перен. кеуил-
шеклик етиу, бауырманлыц етиу.
СЕНТИМЕНТАЛ ЬНССТЬ ж. кеуилшек-
лик, бауырманлыц.
СЕНТИМЕНТАЛ ЬНЦЫЙ прил. 1. лит.
сентименталь, сентиментальлыц; ~ое на-
правлёние в литературе эдебияттагы сен-
тиментальлыц багыт; 2. (излишне чув-
ствительный) аса кеуилшек, кутэ бауыр-
ман.
— 921 —
СЕР
СЕНТИМЁНТЫ мн. см. сантименты.
СЕНТЦЯБРЬ м. сентябрь; смотреть
~ябрём цабагынан кар жабыу.
СЕНТЯБРЬСКИЦЙ прил. сентябрь..., сен-
тябрьдеги; <~е дни сентябрь кунлери.
СЕНЬбР м. [господин) мырза (Испания-
да).
СЕПАРАТИВНЫ || Й прил. сепаратизмлик;
~е настроения сепаратизмлик цейиплер.
СЕПАРАТИЗМ м. полит, сепаратизм
(белиниуге, ез алдына болыуга умтылыу).
СЕПАРАТИСТ м. полит, сепаратист (се-
паратизмниц тэрепдары).
СЕПАРАТИСТСКИ И И’ прил. полит, сепа-
ратистлик, сепаратизмлик; ~ое движение
сепаратистлик хэрекет.
сепарАтнцый прил. сепаратлы, сепа-
ратлыд; ~ое соглашение сепаратлык ке-
лисим.
СЕПАРАТОР м. с.-х. сепаратор (бир
затты екинши заттан айыратугын аппа-
рат).
СЕПАРАЦИЯ ж. 1. (отделение одного
вещества от другого) айырыу, айырып та-
залау; 2. (отделение, обособление) сепа-
рация, белиниу, айырылыу; политическая
~ сиясий белиниу.
СЕПАРИРОВАТЬ сов. и несов. что айы-
рыу, айырып тазалау.
СЕПИЯ ж. сепия (1. цара цоцыр бояу-,
2. цара цоцыр бояу менен салынган суу-
рет; 3. цара цоныр фотография).
СЕПСИС м. мед. сепсис (организмниц
улыума зэцэрлениуи).
СЕПТЙЧЕСКЦИЙ прил. мед. сепсислик,
сепсисли; ~ое заражение крови цанньщ
сепсислик зэхэрлениуи.
СЁРА ж. 1. кукирт (химиялыц элемент);
2. разг, (в ушах) цулац кири.
СЕРАЛЬ м. 1. патша сарайы (шырыс
еллеринде); 2. (гарем) ишкери.
СЕРБОХОРВАТСКИЙ прил.: ~ язык
сербо-хорват тили.
СЕРБСКИЙ прил. серб..., сербтиц; ~
язык серб тили.
СЕРБЫ мн. (ед. серб м., сербка ж.) серб-
лер (Югославияда жасайтутн славян халцы).
СЕРВАНТ м. сервант (аласа буфет).
СЕРВИЗ м. сервиз (ауцат ямаса чай ише-
тугын ыдыслардыц толыц жыйнагы); столо-
вый ~ аудат сервизи; чайный чай сер-
визи.
СЕРВИЗНЫЙ прил. сервиз..., сервизли.
СЕРВИРОВАТЬ сов. и несов. что аукат
ыдысларын столга тартиплеп койыу.
СЕРВИРОВКА ж. 1. (действие) аукат
ыдысларын столга тартиплеп койыу; 2.
(убранство стола) ыдыслардыц орны орны-
на цойылыуы.
СЕРВИС м. сервис (халыцца турмыс
жагынан хызмет керсетиу).
СЕРДЕЧНИК I м. 1. (стержень) езек;
2. (электромагнита) ок, езек, сердечник.
СЕРДЕЧНИК П м. разг. 1. (больной)
журек ауырыулы адам, журек ауырыу
адам; 2. (врач) журек ауырыуды емлеу-
ши, журек ауырыуды цараушы цэниге-
-врач.
СЕРДЁЧНИЦА женск. от сердечник II 1.
СЕРДЕЧНО нареч. шын журектен, шын
кеуилден; ~ рад за вас сизиц ушын шын
кеулимнен кууанаман.
СЕРДЕЧНОСТЬ ж. ак журеклик, ад
кеуиллик, ак нийетлик, шыи кеуиллик.
СЕРДЁЧНЦЫЙ прил. 1. журек..., журек-
тиц; <~ая мышца журектиц булшык ети;
~ые болезни журек ауырыуы, журек
кеселлери; 2. (добрый, отзывчивый) ак
кеуил; <~ый человек ак кеуил адам; 3.
(задушевный, искренний) шын журекли,
шын кеуилли; <~ый привет шын журектен
сэлем; ~ый приём шын кеуилли цабыллау;
~ая песня журекти тербелтетугын косык;
4. (очень близкий) шын, стада жацын,
жан; ~ый друг шын дос, жан дос; 5. разг,
(любовный) суйи^шилик, журек...; ~ая
тайна журек сыры.
СЕРДЙТО нареч. ашыуланып; ~ вор-
чать ашыуланып тоццылдау; <> дёшево и ~
ези арзан, ези жаксы.
СЕРДИТЫЙ прил. 1. ашыулы, ашыушац,
цэцэрли; ~ человек ашыулы адам; ~
взгляд ашыулы кез карас, ашыулы нэ-
зер; 2. перен. разг, ашшы, кушли, ет-
кир; ~ табак ашшы темеки.
СЕРДИТЬ несов. кого ашыуландырыу,
ашыуын келтириу, цэхэрлендириу.
СЕРДИТЬСЯ несов. на кого-что и без
доп. ашыуланыу, ашыуы келиу, цэцэр-
лениу.
СЕРДОБбЛ ЬНЫЙ прил. бауырман, мий-
римли, кеуилшек, рейимли.
СЕРДОЛИК м. сердолик (цасыл тас).
СЕРДОЛИКОВЫЙ прил. сердолик...;
сердоликтен исленген.
СЁРДЦЦЕ с. в разн. знач. журек; по-
рок <~а журек кесели; золотое ~е мий-
римли журек; Москва — ~е Советского
Союза Москва — Советлер Союзыныц жу-
реги; <~е бьётся журек согады; <~е радуется
кеуил тасады; ~е трепещет журек тасады;
<> отдать своё ~е кому-л. биреуди шыи
журектен суйиу; покорйть чьё-л. ~е биреу-
диц ыцласын аударыу; каменное ~е тас
бауыр; всем <~ем, от всего ~а, от чистого
<~а шын журектен, шын кеуилден; по
~у, по сердцу кеуилге жагымлы; с <~ем
(сказать, сделать) жаны куйииип, ашы-
нып; ~е не лежит к кому-чему-л. кеуилге
унамайды; ~е не на месте журеги цэу-
лирип турыу, шыдамсызланыу; <~е упало
зэрреси ушты, журегим суу етти; иметь
~е на кого-л. биреуге дыц сацлау; сорвать
<~е на ком-л. ашыуын биреуден алыу, би-
реуден ешин алыу; скрепя ~е цатты цый-
ланып, зордан; за сердце берёт журектен
алады, цатты тэсир етеди; принять
что-л. близко к ~у бир нэрсени кеулине
ауыр алыу; отлегло от <~а журек басылды,
журек жай тапты.
СЕРДЦЕБИЕНИЕ с. журек согыу.
СЕРДЦЕВЕД м. адам таныгыш, адамныц
кеулин билгиш.
СЕРДЦЕВИДНЫЙ прил. журекке усаган,
журек сыяцлы, журек тэризли.
СЕРДЦЕВЙНА ж. 1. (стебля, ствола)
езек; 2. дэне, межене; ~ ореха гоздыц
меженеси.
СЕР
— 922 —
СЕРДЦЕЕД м. разг. шутл. цаялпараз,
цатынпараз.
СЕРДЦЕЕДКА ж. разг. шутл. еркекпаз,
мэккер.
СЕРЕБРЕНИЕ с. гумислеу, гумис жала-
тыу.
СЕРЕБРЕНИК м. зергер.
СЕРЕБРЁННЫЙ прил. разг, гумисленген;
гумис жалатылган; ^ая посуда гумис
жалатылган ыдыс.
СЕРЕБРИСТОСТЬ ж. гумис рецлилик,
гумистей жалтыраушыльщ.
СЕРЕБРЙСТЦЫЙ прил. 1. гумистей, гу-
мис рецли, гумис сыяцлы; ~ый свет лу-
ны айдыц гумистей жацтысы; 2. перен.
(о голосе, звуке) жацгырып шыццан, сыц-
гырлаган; <> ~ый тополь ац терек; ~ая
чайка ац шагала; ~ый мех ац гулли те-
ри.
СЕРЕБРИТЬ несов. 1. что (покрывать
серебром) гумислеу, гумис жалатыу; 2.
(придавать серебристый блеск) гумистей
жалтыратыу.
СЕРЕБРИТЬСЯ несов. 1. (приобретать
серебристый цвет) гумистей болыу; де-
ревья ~лись инеем агашлар цырау ме-
нен гумистей болып керинеди; 2. (вид-
неться — о серебристом) гумистей жал-
тырап кериниу; 3. перен. (о седине) ац ки-
риу, ац ениу.
СЕРЕБРО с. 1. (металл) гумис; чистое ~
таза гумис, сап гумис; 2. собир. (изделия)
гумис затлар, гумистен исленген затлар;
столовое ~ гумистен исленген асхана буй-
ымлары; 3. собир. гумис ацша, гумис пул;
получить сдачу ~м майда гумис пул цай-
тарып алв1у; 4. перен. гумис ренли, гумис-
тей; вода под лучами солнца отливала ~м
суу кунниц нуры менен гумистей жалты-
рады; 5. (седина) ац; виски тронуты ~м
шаштыц етегине ац кирген.
СЕРЁБРЯНЦЫЙ прил. 1. гумис; ~ый
портсигар гумис портсигар; 2. (блестяще-
-белый) гумистей, гумистей жалтыраган,
гумис рецли; ~ый иней гумис рецли цырау;
3. перен. жацгырып шыццан, сыцгырлаган;
~ый смех сыцгырлаган кулки; <> ~ая
свадьба ерли-зайыплылыгыныц жигирма
бес жыллыц тойы.
СЕРЕДЙНЦА ж. в р'азн. знач. орта, иш;
~а круга шецбердиц ортасы; ~а участка
участоктыц ортасы; в ~е рассказа гуриц-
ниц ишинде; в ~е лёта жаз ортасында; ~а
дня кун ортасы, тал тус; ф- бросить дело
на ~е баслаган исти питкермей таслау;
золотая ~а сеи тиймейсец, мен тиймей-
мен; держаться ~ы аса кетпеу.
СЕРЕДЙННЦЫЙ прил. 1. (находящийся
в середине) орта, ортасында; ~ое положение
орта жагдай; 2. перен. (половинчатый)
жарым-жарты, шала; ~ое решение жа-
рым-жарты шешиу, шала шешиу; ~ое
мнение жарым-жарты пикир.
СЕРЁДКА ж. разг. 1. см. середина; 2.
(внутренняя часть чего-л.) орта, иш, езек;
~ яблока алманыц иши.
СЕРЕДНЙК м. орта дийхан.
СЕРЕДНЙЦКЦИЙ прил. орта дийхан...;
~ое хозяйство орта дийхан хожалыгы.
СЕРЕДНЯЧЕСТВО с. собир. орта дий-
ханлар.
СЕРЁЖКЦА ж. 1. см. серьга; 2. бот. гул
солцымы, гул пепек; ~и берёзы цайыцныц
гул пепеги.
СЕРЕНАДА ж. серенада (1. суйгениниц
.\ур метине айтылатугын цосыц-, 2. му-
зыкалыц шыгарма).
СЕРЕТЬ несов. 1. (становиться серым)
сурланыу. бозарыу; 2. (виднеться—о се-
ром) бозарып кериниу.
СЕРЖАНТ м. сержант.
СЕРЖАНТСКИЙ прил. сержант..., сер-
жантлыц, сержанттыц; ~ состав сержант-
лыц состав.
СЕРЙЙНЦЫЙ прил. серия..., сериялы,
сериялыц, сериялап шыгарылатугын; ~ое
производство сериялы ендириу; ~ый трак-
тор сериялап шыгарылган трактор.
СЕРИЯ ж. в разн. знач. серия; ~ попу-
лярных брошюр популярлы брошюралар-
дыц сериясы; ~ рисунков сууретлер серия-
сы; ~ новых станков жаца станоклар се-
риясы; кинофильм в двух ~х еки сериялы
кинофильм; номер н облигации обли-
гацияныц номери х,эм сериясы.
СЕРНА ж. тау теке, тау ешкиси.
СЕРНИСТЫ || Й прил. хим. КуКИрТЛИ;
~й источник кукиртли булац; ~е удоб-
рения кукиртли тегинлер.
СЁРНЦЫЙ прил. кукирт..., кукиртли;
~ая кислота кукирт кислотасы.
СЕРОВОДОРОД м. хим. сероводород(ааз).
СЕРОВОДОРОДНЫЙ прил. сероводо-
род..., сероводородлы.
СЕРОГЛАЗЫЙ прил. цой кез..., кой
кезли.
СЕРОЗЁМ м. боз топырац, боз жер.
СЕРОЗЁМНЫЙ прил. боз топырацлы.
СЕРОСТЬ ж. 1. (цвет) сур, сурлыц;
2. перен. (отсутствие культуры) мэденият-
сызлыц, турпайылыц.
СЕРОУГЛЕРОД м. хим. кукиртли ке-
миртек.
СЕРОУГЛЕРОДНЫЙ прил. кукирт ке-
миртекли.
СЕРП м. орак; <> лунный жаца туу-
ран ай ямаса айдыц аягы.
СЕРПАНТЙН м. серпантин (ени тар,
узын, цгр цыйлы рецдеги цагаз лента}.
СЕРПОВЙДНЦЫЙ прил. орадтай, орак
тэризли; ~ая луна орак тэризли ай.
СЕРПОВЙЩЕ с. орац сап.
СЕРТИФИКАТ м. сертификат (мэм-
лекеттиц финанс царыз миннетлемеси).
СЁРЦЫЙ прил. 1. сур, боз; ~ая ткань
сур гезлеме; ~ые глаза цой кезли; ~ый
цвет лица сур бет; 2. перен. (посредствен-
ный) ебиндей, мацтарлыц емес; ~ая книга
ебиидей китап; 3. (пасмурный) тунерген,
бултлы; ~ый день бултлы кун; 4. перен.
мэдениятсыз, турпайы; ~ый человек мэде-
нияты кем адам; 5. в знач. сущ. м. серый
и ж. серая (волк, заяц, лошадь) сур хай-
уан (цасцыр, цоян, ат).
СЕРЬГА ж. сырга, эребек.
СЕРЬЁЗНО нареч. 1. (вдумчиво, основа-
тельно) шын, шынтлап, шыны менен, кеуил
цойып, кеуил берип; ~ взяться за дело
— 923 —
СЕЧ
иске шынтлап кирисиу; начать ~ учиться
кеуил берип оцый баслау; ~ слушать
шынтлап тыцлау; 2. (задумчиво) кеуил
берип, кеуил цойып; ~ посмотреть кеуил
берип царау; 3. (не шутя) шынтлап, шы-
ны менен, раслап, расы менен; ~ обещать
шыны менен уэде бериу; 4. (опасно)
цатты, цэуипли, ауыр; ~ заболеть ауыр
кесел болыу; 5. в знач. вводи, сл. расында,
шынында; нет, ~, когда вы к нам при-
дёте? шынында, сиз бизикине цашан
келесиз?
СЕРЬЁЗНОСТЬ ж. 1. (важность) эх,-
мийетлилик, кереклилик; ~ положения
жагдайдыц эцмийетлилиги; 2. (вдумчи-
вость, сосредоточенность) салдамлылыц,
шынтлыц, кеуил цойыушылыц, кеуил
бериушилик.
СЕРЬЁЗН||ЫЙ прил. 1. (вдумчивый, рас-
судительный) салдамлы, кеуил цоятугын,
кеуил беретугын; ~ые люди салдамлы
адамлар; 2. салдамлы, жууапкерли, жуу-
апкерлик пенен; ~ый учёный салдамлы
билимпаз; ~ое отношение к работе жу-
мысца жууапкерли царау; 3. (значитель-
ный) эхмийетли; ~ый разговор эдмийет-
ли гуррицлесиу; ~ая книга едмийетли
китап; 4. эдмийетли, ауыр, цыйын, кеуил
цойыуга турарлыц; ~ая операция эдмийет-
ли операция; ~ая болезнь ауыр кесел,
цэуипли кесел; ~ый противник кеуил
цоярлыц душпан; ~ый вопрос цыйын мэсе-
ле; принять~ое решение эдмийетли царар
цабыл етиу; 5. (сосредоточенный) кеуил
цойган, ойланган, салдамлы; ~ый вид ой-
ланган тур; ~ый тон салдамлы дауыс;
•ф. ~ое чувство кушли сезим.
СЕССИбННЦЫЙ прил. сессия..., сес-
сиялыц; ~ое время сессия уацыты.
СЕССИЯ ж. сессия; ~ Верховного Сове-
та СССР СССР Жокаргы Советиниц сессия-
сы; выездная суда судтыц кешпели сес-
сиясы; экзаменационная ~ экзамен сес-
сиясы.
СЕСТРА ж. апа (старшая)-, сицли, ца-
рындас (младшая)-, родиая ~ тууысцан
апа (старшая)-, тууысцан царындас (млад-
шая); двоюродная ~ немере апа (старшая);
немере царындас (младшая); сводная ~
экелес апа, аналас апа (старшая); эке-
лес царындас, аналас царындас (млад-
шая); < медицинская ~ медицина сес-
трасы; ~-хозяйка сестра-хозяйка.
СЕСТЬ сов. 1. отырыу; ~ на стул стулга
отырыу; ~ за стол стол цасына отырыу;
~ боком бир цапталлап отырыу; 2. орна-
ласыу, миниу, минип отырыу; ~ верхом
атца миниу; ~ в трамвай трамвайга минип
отырыу; 3. за что, на что и с неопр. (при-
ступить к какому-л. делу) баслау, кири-
сиу, отырыу; ~ за работу иске кирисиу;
он сел за книгу ол китап оцыуга отырды;
мы сели играть в шахматы бизлер шахмат
ойнай басладыц; 4. (опуститься) тусиу,
цоныу; голубь сел иа крышу кептер жай-
дыц тебесине цонды; самолёт сел на аэро-
дром самолёт аэродромга цонды; 5. разг,
(оказаться в заключении) отырыу, тусиу,
цамалыу; ~ в тюрьму тюрмеге, тусиу;
6. (о светилах) батыу; солнце село кун
батты; 7. (осесть) басыу, отырыу, цоныу;
пыль сёла на бумагу цагазга шац отырды;
8. отырыу, тарайыу, цысцарыу, отырып
цалыу; платье село кейлек отырып цалды;
<> ~ в лужу цолайсыз жагдайга тусиу;
~ кому-л. наголову биреудин, басына миниу,
биреуге айтцанын еткизиу; ~ на мель 1)
(о лодке, судне) цайырлап цалыу, цайырга
тийип цалыу; 2) (попасть в затруднитель-
ное положение) цыйыншылыцца ушырау;
~ кому-л. на шею биреуге мусаллат болыу;
~ иа скамью подсудимых судца берилиу,
судланыу; ~ на яйца цурыц басыу.
СЁТКА ж. 1. (небольшая' сеть) тор;
проволочная ~ сым тор; ~ от мух шы-
бын еткермейтугын тор; 2. разг, (сумка)
сетка, тор цалта; 3. (разлиновка клетками)
тор сызыц; географическая ~ география
картасындагы тор сызыцлар; 4. (распи-
сание, шкала) сетка; тарифная ~ тариф
сеткасы.
СЕТОВАНИЕ с. шагыныу, налыш етиу,
шагым.
СЕТОВАТЬ несов. уст. 1. на кого-что
(жаловаться, пенять) шагыныу, налыш
етиу; ~ на плохую погоду цауаныц жаман-
лыгына шагыныу; 2. о ком-чём (жалеть)
цынжылыу, цыйналыу, налыш етиу; ~ о
потерянном времени босца еткен уацыт
ушын цынжылыу.
СЕТЧАТКА ж. анат. сетчатка (квз-
деги торлы цатлам).
СЁТЧАТЦЫЙ прил. торлы, тор; тордан
исленген; <> ~ая оболочка анат. см. сет-
чатка.
СЕТЬ ж. 1. ау, тор; рыболовная ~ ба-
лыц ауы; закинуть ~ ау салыу; 2. сеть,
тарау, тармац; ~ железных дорог темир
жоллар тармагы; электрйческая ~ электр
сети; 3. сеть, тарау, тармац, шацапша;
школьная ~ мектеплер тармагы; ~ пар-
тийного просвещения партиялыц оцыу-
дыц тарауы; торговая ~ сауда тарауы; <>
расставлять кому-л. сети биреуге дузац
цурыу, биреуди алдау; попасть кому-л.
в сети 1) (влюбиться в кого-л.) биреуди
суйиу, биреуге ашыц болыу; 2) (быть вов-
лечённым во что-л.) биреудиц дузагына ту-
сиу; поймать в свой сети езиниц дузагына
тусириу.
СЕЧЁН И Е с. 1. (чем-л. режущим, ост-
рым) кесну, шабыу, туурау; 2. (розгами,
плетью, хлыстом) урыу, сабау, цамшылау;
3. (поверхность, плоскость) кесилген орын,
кесилген жер; поперечное ~ келденен ке-
силген жер, кесесине кесилген жер; >
кесарево~ мед. иштен жарып баланы алыу.
СЕЧКА ж. 1. (тяпка) шапцы; 2. (дроб-
лёная крупа) жарма.
СЕЧЬ несов. кого-что, чем 1. (рубить)
кесиу, шабыу, туурау; ~ саблей цылыш
пенен шабыу; 2. кого-что (бить) урыу,
сабау, цамшылау; <> повинную голову
меч не сечёт поел, ийилген басты цылыш
кеспейди.
СЕЧЬСЯ несов. 1. (о волосах) цыйылыу,
цыйылып тусиу; 2. (о тканях) жыртылыу,
цыйылыу, ыдырау, сузилип тусиу.
СЕЮ.
— 924 —
сею мест. твор. п. ед. от сия.
сёю, сеешь и т. д. наст. вр. от сеять.
СЕЯЛКА ж. сеялка.
СЕЯЛЬЩИК м. туцым себиуши.
СЕЯЛЬЩИЦА женск. от сеяльщик.
СЕЯНЕЦ м. тукымнан кегерген нэл-
ше, тукымнан есирилген нэлше.
СЕЯНИЕ с. егиу, себиу.
СЕЯНКА ж. еленген майда ун.
СЁЯНЦЫЙ прил. 1. (просеянный) елен-
ген; ~ая мука еленген ун; 2. (посеянный)
егилген; ~ые травы егилген шеплер.
СЕЯТЕЛЬ м. уст. 1. см. сеяльщик; 2.
перен. таратыушы, ен жайдырыушы; ~
знаний билимди таратыушы.
СЕЯТЬ несов. 1. что и без доп. егиу, ce6nj?;
~ пшеницу бийдай егиу; ~ просо тары
себиу; 2. что, перен. (распространять)
таратыу, ен жайдырыу; ~ знания билим-
ди таратыу; ~ вражду ешпендиликти ен
жайдырыу; 3. что (просеивать) елеу;
~ муку унды елеу.
СЖАЛИТЬСЯ сов. над кем-чем аяу,
рейими келиу, жаны ашыу.
СЖАРИТЬ сов. кого-что, разг. дууы-
рыу, дууырып писириу.
СЖАРИТЬСЯ сов. разг. 1. (изжариться)
кууырылыу, цууырылып писиу; 2. (сильно
перегреться) кунге писиу, кунге кууыры-
лыу, жанып кетиу; ~ на солнце кунде
кууырылыу.
СЖАТИЕ с. кысыу, сыгыу, тыгызласыу,
цысылыу, сыгылыу; ~ воздуха цауаныц
цысылыуы; ~ льдов музлардыц цысыуы.
СЖАТОСТЬ ж. 1. (жидкости, газа) цы-
сылганлыц, тыгызланганлык, сыгылган-
лыц; 2. (краткость) цысцалыц, жыйнац-
лылыц; ~ изложения баянлаудыц цысца-
лыгы.
СЖАТЦЫЙ I 1. прич. от сжать I; 2.
прил. кысылган, тыгызланган, сыгылган;
~ый воздух цысылган хауа; 3. прил. (крат-
кий) цысца, цысцартылган, жыйнацлы;
~ое изложение цысца баянлау; в ~ые
сроки цысца уацыт ишинде.
СЖАТЫЙ II 1. прич. от сжать II; 2.
прил. орылган, жыйналган; ~ клевер
орылган жоцышца.
СЖАТЬ I сов. 1. кого-что, в разн. знач.
цысыу, сыгыу, тыгызлау; цысып киширей-
тиу; туйиу; ~ пружину серппени цысыу;
~ комок глины бир белек ылайды цамты-
лап цысыу; ~ кого-л. в объятиях биреуди
цушацлап цысыу; ~ губы ернин цысыу;
~ кулак муш туйиу; 2. что, перен. шек-
леу, цысцартыу; ~ сроки выполнения
задания тапсырманы орынлау муддетин
цысцартыу.
СЖАТЬ II сов. что орыу, жыйнау; ~ пше-
ницу бийдай орыу.
СЖА||ТЬСЯ сов. 1. в разн. знач. цысы-
лыу, сыгылыу, тыгызланыу; пружина ~-
лась серппе цысылды; воздух ~лся хауа
цысылды; губы его ~лись оныц еринлери
цысылды; сердце ~лось от жалости аяган-
нан журеги цысылды; 2. (съёжиться)
жыйырылыу, бурисиу, цунжыйыу; он весь
~лся от страха ол цорццанынан бурис-
ти.
СЖЕВАТЬ сов. что шайнау, шайнап жеу.
СЖЕЧЬ сов. 1. кого-что (огнём) ертеп
жибериу, жагып жибериу; 2. что (солнеч-
ным зноем) куйдириу, цууратыу; 3. что
куйдириу; ~ пироги пирогларды куйдириу.
СЖЕЧ ЬСЯ сов. 1. (сжечь себя) езин жан-
дырыу, езин ертеу; 2. разг, куйдириу,
куйиу; я сжёгся на солнце мен кунге
куйдим.
СЖИВАТЬ несов. см. сжить.
СЖИВАТЬСЯ несов. см. сжиться.
СЖИГАНИЕ с. 1. (огнём) ертеп жибериу.
жагып жибериу; 2. (солнечным зноем) куй-
дириу, цууратыу.
СЖИГА||ТЬ несов. 1. см. сжечь; 2. (о
сильном чувстве, страсти) тутандырыу,
ертендириу, ертеу; ненависть ~ла его
оны жек кериушилик ертеди.
СЖИГАТЬСЯ несов. см. сжечься.
СЖИЖАТЬ несов. что суйылтыу, суй-
ык етиу, суйыкка айландырыу, суйык
далга келтириу; ~ газ газды суйыд далга
келтириу, газды суйыдца айланды-
рыу.
СЖИЖАТЬСЯ несов. суйылыу, суйыц-
лыцца айланыу, суйыц халга келиу.
СЖИМАТЬ несое. см. сжать I.
СЖИМАТЬСЯ несов. см. сжаться.
СЖИНАТЬ несов. см. сжать II.
сжить сов. кого-что, разг, цууып шы-
гарыу, шыдатпау; ~ со света кец дунья-
га сыйгызбау.
СЖЙЦТЬСЯ сов. 1. с кем-чем (свыкнуться,
сдружиться) досласыу, татыу турыу; 2.
с чем (привыкнуть) уйренисиу, кениу,
кенигиу; я давно ~лся с этой мыслью
бул пикир кептен мениц ойымнан шыц-
пайды.
СЖУЛЬНИЧАТЬ сов. разг, алдау, пэнт
бериу.
СЗАДИ 1. нареч. арттан, арт жад-
тан, кейининен, изинен; он шёл ~
ол кейининен журди; вид ~ артды кери-
нис; 2. предлог с род. п. артынан, арт жа-
рынан, кейининен, кейнинде, изинен; сесть
~ кого-л. биреудиц кейнинде отырыу;
~ машины шли люди машинаныц арты-
нан адамлар журип киятыр еди.
СЗЫВАТЬ несов. см. созвать 1.
СИ с. нескл. муз. си (м.узыкалык гам-
маныц жетинши сести %гм нотисы).
СИБАРЙТ м. рэх,этхор, нэшепараз.
СИБАРЙТКА женск. от сибарит.
СИБАРИТСКИЙ прил. рэхетхорлыц, нэ-
шепаразлыц.
СИБЙРСКЦИЙ прил. Сибирь..., сибирь-
диц; ~ие леса Сибирь тогайлары; <• ~ая
язва мед. куйдирги.
СИБИРЯК м. сибирли, Сибирьде тура-
тугын адам.
СИБИРЯЧКА женск. от сибиряк.
СЙВЦЫЙ прил. 1. (о масти лошади) ац,
боз; 2. разг, (седой, седеющий) агарган,
ац енген; ~ая борода ац сацал.
СИГАРА ж. сигара.
СИГАРЕТА ж. сигарета.
СИГНАЛ м. 1. сигнал; световой ~ жац-
ты сигналы; ~ воздушной тревоги хауа
цэупи сигналы; подать ~ сигнал бериу;
— 925 —
СИЛ
2. перен. (предупреждение) хабар билди-
риу.
СИГНАЛИЗАЦИЯ ж. 1. (действие) сиг-
нализациялау, сигналлау, сигнал бериу;
~ флагами жалаулар менен сигнал бериу;
2. (система сигналов) сигналлар; морская
~ тециз сигналлары; 3. (приспособление)
сигнализация, сигнал бериу эсбабы; авто-
матическая ~ автоматикалыц сигнализа-
ция.
СИГНАЛИЗИРОВАТЬ сов. и несов. 1.
чем, о чём сигнализациялау, сигнал бериу;
~ флажками жалаулар менен сигнал бериу;
2. что, о чём, перен. билдириу, хабар бериу;
~ о неполадках в работе жумыстагы кем-
шиликлер даццында билдириу; ~ об опас-
ности цэуиптиц барлыгын билдириу.
СИГНАЛ ЬНЫ II й прил. сигнал..., сигнал-
лыц, сигнал беретугын; огни сигнал
отлары; дорбжные знаки жолдын, сиг-
наллык белгилери; <> ~й экземпляр по-
лигр. си гнал лыд экземпляр.
СИГНАЛЬЩИК м. сигналшы, сигнал
бериуши.
СИГНАТУРА ж. сигнатура (1. фарм.
дэрини ишиу тэртиби тууралы рецепт-
ке жазылган сезлер-, 2. полигр. баспа табац-
тыц биринши .\ям ушинши бетиниц тв-
менги жатна жазылатугын цифра).
СИГНАТУРНЫЙ прил. фарм., полигр.
сигнатура..., сигнатуралыц.
СИДЕЛКА ж. гузетип отырыушы хаял,
хыз.
СИДЕНИЕ с. отырыу; ~ за работой жу-
мыс ислеп отырыу.
СИДЕНЬЕ с. сиденье, отыргышлык; жё-
сткое ~ стула стулдын. отыргышынын,
каттылыгы.
СИДЕТЬ несов. 1. в разн. знач. отырыу;
~ на стуле отыргышта отырыу; ~ на кор-
точках журесинен отырыу; ~ верхом на
лошади атца минип отырыу; ~ за обедом
ауцат жеп отырыу; ~ за книгой китап оцып
отырыу; ~ дома уйде отырыу; ~ безвыездно
в деревне цеш жацца шыцпай ауылда оты-
рыу; ~ без дела бийкар отырыу; ~ без денег
пулсыз цалыу, ацшасыз отырыу; ~ в
тюрьме тюрмеде отырыу; 2. (иметь
осадку— о судне) отырыу, шэгиу, тийиу;
3. (об одежде) шац болыу, жарасыу, уйле-
сиу, жарасып турыу; новый костюм сидит
хорошо жаца костюм жацсы жарасып
тур; ~ на яйцах цурыц басыу;
~ на шее у кого-л. биреудиц арцасында
кун кериу; ~ у моря и ждать погоды
йогов, тийкарсыз умитлениу; ~ сложа
руки босца отырыу, царап отырыу, цуры
отырыу; ~ как на иголках цылпылдап оты-
рыу, тыпыршып отыра алмау.
СИД||ЁТЬСЯ несов.: ему не ~йтся дома
оныц уйде отыргысы келмейди, ол уйде
отыра алмайды; ему не ~йтся на месте
ол бир жерде отыра алмайды.
СИДЯЧЦИЙ прил. 1. отырган, отыра ала-
тугын; заснуть в ~ем положении отырып
уйцылау; 2. (предназначенный для сидения)
отырыуга арналган; ~ие места в вагоне
вагондагы отыратугын орынлар; 3. (ма-
лоподвижный) отыра беретугын, цеш цайда
шыцпайтугын; ~ий образ жйзни цозгалмай
отырып емир суриушилик.
СЙЁ мест. см. сей.
СЙЖИВАТЬ несов. многокр. разг, оты-
ра бериу, кеп отырып цалыу; ~ по вече-
рам в саду кеш уацытлары багда кеп оты-
ра бериу.
сижу, сидишь и т. д. наст. вр. от сидеть,
сйзый прил. кек, кегилтим, кек-
шил.
СИЙ мест. см. сей.
СЙЛ |]А ж. 1. куш; прйзнак ~ы куш
белгиси; по~ам, под~у куши жеткендей,
цолынан келгендей; эта работа ему не под
~у бул иске оныц куши жетпейди, бул
ис оныц цолынан келмейди; через ~у
зордан; обладать большой ~ой улкен
кушке ийе болыу; лишйться сил куштен
айрылыу; набраться сил куш топлау;
выбиться нз сил дицкеси цурыу, шаршау;
ударить с ~ой куш пенен урыу; быть в рас-
цвете сил кушине толысып турган мэдэл-
де болыу; 2. куш; ~а воли ерк куши; ~а
ума ацыл куши; ~а привычки эдеттиц
куши; 3. физ., тех. куш; центробежная
~а орайдан сыртца тартцан куш; лоша-
диная ~а ат куши; ~а тяжести ауырлыц
куши; ~а инерции инерция куши; ~а
ветра самалдыц куши; ~а тока токтыц
куши; 4. только мн. ейлы (войска) кушлер;
вооружённые ~ы цураллы кушлер; военно-
-морскйе ~ы эскерий тециз кушлери;
военно-воздушные ~ы эскерий хауа куш-
лери; 5. мн. силы кушлер; ~ы природы
тэбият кушлери; произодйтельные ~ы ен-
дириуши кушлер; 6. (могущество, власть,
авторитет) кудретли куш, цууат, куш;
~а и жйзненность советского стрэя совет
цурылысыныц куши дэм емирлилиги; 7.
мн. ейлы (часть общества) кушлер, жэ-
мийетшилик топар; движущие ~ы рево-
люции революцияныд цозгаушы кушлери;
~ы мира парахатшылыц кушлери; 8. разг,
(сущность, смысл) гэп, сез, ис; ~а не в этом
гэп бунда емес; 9. в знач. нареч. ейла-
мн куши менен; ~ами нашего коллектива
бизиц коллективтиц куши менен; <> рабо-
чая ~а рабочий куш; ~ой вещей бир жаг-
дайлар себебинен; в ~у чего-л. себепли;
в ~у обстоятелоств жагдайларга байланыс-
лы; в ~ах сделать что-л. бир нэрсе
ислеу цолынан келиу; от ~ы кеп болганда;
ему от ~ы двадцать лет ол кеп болганда
жигирма жаста; кричать изо всех ейл дауы-
сыныц барынша бзцырыу; бежать изо
всех ейл бар кушти салып жууырыу;
потерять ~у юр. кушин жойылтыу; войтй
в ~у юр. кушине кириу; оставить в ~е
юр. кушинде цалдырыу.
СИЛАЧ м. палуан, кушли адам.
СИЛИКАТНЫЙ прил. силикат..., сили-
катлардан; ~ кирпич силикат гербиши.
СИЛИКАТЫ мн. 1. (ед. силикат м.)
силикат (составына крем.не.зём кире-пуеын
минераллар); 2. (изделия) силикат буйым-
лар.
сйлицться несов. с. неопр., разг, куш
салыу, тырысыу; он ~лся улыбнуться
ол кулиуге тырысты.
сил
— 926 —
СИЛКОМ нареч. прост, куш салып, зор-
лап, тырысып.
СИЛЛАБЙЧЕСКЦИЙ прил. лит. сил-
лабикалыц (угр цатардагы бууын санына
тийкарланган цосыц дузилиси); ~ое сти-
хосложение силлабикалыц цосыц дузилиси.
СИЛЛАБО-ТОНЙЧЕСКИЙ прил. лит.
силлабо-тоник (бууынлар санына цям пят-
лердиц орналасыуына тийкарланган цо-
сыц дузилиси).
СИЛОВ||бЙ прил. 1. куш беретугын,
куш бериуши, цууат бериуши; ~ая станция
куш бериуши станция; 2. спорт, куш жум-
салатугыи, куш салатугын.
СИЛОЙ нареч. куш пенен, зорлап, ерик-
сиз; ~ заставить что-л. сделать бир нэрсени
зорлап ислетиу.
СИЛбк м. тор, дузак.
силбн м. силон (синтетикалыц тал-
шыц цэм соннан исленген гезлеме).
силбновый прил. силон, силонлы;
сйлоннан исленген.
СЙЛОС м. с.-х. силос, дуриште, майда-
ланган от-шеп.
СЙЛОСНЦЫЙ прил. силос..., силослыц,
силосланган, сурленген, дуриште; ~ые
корма силосланган от-шеплер, дуриште
от-шеплер; ~ая яма силос шуцыры.
СИЛОСОВАНИЕ с. силослау, дуриште-
леу.
СИЛОСйВАННЫЦЙ 1. прич. от сило-
совать; 2. прил. силосланган, дуриште-
ленген; ~е корма силосланган от-шеп.
СИЛОСОВАТЬ сов. и несов. что силослау,
силос етиу, дуриштелеу.
СИЛОСОВАТЬСЯ несов. силосланыу, ду-
риштелениу.
СЙЛОЮ нареч. см. силой.
(ГйЛУЭТ м. 1. силуэт (бир рецдеги
контур керинис); 2. (неясные очертания)
емески керинис, сулдер; ~ горного хребта
тау жоныныц сулдери.
СЙЛЬНО нареч. 1. кушли, аса, огада,
куш пенен, цатты; от окна ~ дует терезеден
цатты самал келеди; 2. (очень, весьма)
цатты, кушли, огада, кутэ; это известие
~ меня поразило бул хабар мени катты
капаландырды; ~ заболеть датты кесел-
лениу; ~ выругать катты сегиу; ~ нуж-
даться кутэ мутэж болыу; ~ устать
огада шаршау, жудэ шаршау; быть ~
растроенным датты цынжылыу; быть ~
привязанным к кому-л. биреуге жудэ уйре-
иисип цалыу.
СИЛЕН ОДЕ ЙСТВУЮЩ|1ИЙ прил. куш-
ли тэсир ететугын; ~ее средство кушли
тэсир ететугын зат.
СЙЛЬН|1ЫЙ прил. 1. кушли, кууатлы;
~ая лошадь кушли ат; ~ые руки кушли
доллар; быть ~ым кушли болыу; 2. (зна-
чительный) катты, кушли; ~ый ветер куш-
ли самал; ~ый удар цатты урыу; ~ый мо-
роз цатты аяз; ~ая боль катты ауырыу;
~ая вражда кушли аразылыц, цатты еш-
пендилик; ~ый страх кушли цорцыныш;
3. тех. кушли; ~ый мотор кушли мотор;
4. (могущественный, мощный) кууатлы,
кушли; кудиретли; ~ое государство цуди-
ретли мэмлекет; ~ая армия кушли армия;
5. кушли, уцыплы, зейинли, билгиш;
~ый ученик билгиш оцыушы; ~ый писа-
тель кушли жазыушы; в математике он
силён ол математикадан кушли; я в этом
не силён мен бул иске уцыплы емеспен;
6. (убедительный) инанышлы, исенимли,
исендиргендей, тэсирли; ~ые доводы исен-
диргендей дэлиллер; 7. в знач. сущ. м.
сильный и ж. сильная кушли адам; <>~ое
лекарство кушли дэри; ~ое средство кушли
цурал.
’СИЛЬНЫЙ цоспа сезлердиц неше аттьщ
куши бар екинлиги биринши белиминде
керсетилген екинши белеги, мыс.; десяти-
сйльный он аттын, кушн бар.
сим мест. 1. твор. п. ед. от сей, сие;
2. дат. п. мн. от сей, сия, сие.
СИМБйбЗ м. биол. симбиоз (цэр тур-
деги организмныц бири-бирине кемекле-
сип жасап, ез-ара пайда табыуы).
СЙМВОЛ м. символ (цандай да бир
затты, тусиникти, идеяны билдиретугын
шэртли белги); голубь — ~ мира кептер —
парахатшылыцтын, символы.
СИМВОЛИЗАЦИЯ ж. символизациялау
(символ менен керсетиу).
СИМВОЛИЗИРОВАТЬ сов. и несов. что
символ болыу, символ белгиси болыу.
СИМВОЛИЗМ м. символизм (XIX—XX
эсирлердеги буржуазия эдебиятында, искус-
ствосында болган реализмге царсы агым).
СИМВОЛИКА ж. 1. (символическое зна-
чение) символика, символикалыц мэни;
~ чисел санлар символикасы; 2. собир.
символлар; пионерская ~ пионерлердиц
символлары.
СИМВОЛИЧЕСКИМИ прил. 1. (являю-
щийся символом) символ..., символлы; ~ий
знак символлыц белги; 2. символлыц, сим-
воллы; ~ая поэма символлы поэма.
сими мест. твор. п. от сии.
симментАлка ж. разг, симмеиталъ
сыйыр.
СИММЕНТАЛЬСКИЙ прил. симмен-
таль...; ~ скот симменталь малы.
СИММЕТРИЧЕСКИЙ прил. симметрия...,
снмметриялыц.
СИММЕТРЙЧНЦЫЙ прил. см. симме-
трический; ~ая планировка симметриялык
планировка.
СИММЕТРИЯ ж. симметрия (бир заттыц
сэйкесли, пропорциялы жайласыуы).
СИМПАТИЗИРОВАТЬ несов. кому-чему
жаксы кериу, унатыу, кеули ауыу.
СИМПАТИЧНЫЙ прил. суйкимли, жа-
гымлы, жарамлы, езине тартатугын, кез-
ге ысыц; ~ человек жагымлы адам.
СИМПАТИИ Я ж. жадсы керну, унау-
шылыц, кеули ауыу; чувствовать к
кому-л. биреуге кеули ауыу.
СИМПТОМ м. 1. мед. симптом, белги;
2. (внешний признак чего-л.) белги, ны-
шан.
СИМПТОМАТИЧЕСКИМИ прил. 1. мед.
симптомлыц; ~ое лечение симптомлыц
емлеу усылы; 2. (являющийся симптомом)
белгиси болатугын.
СИМУЛИРОВАТЬ сов. и несов. что же-
гилениу, жегилик етиу, антцорлыц етиу,
— 927 —
сис
антхорланыу; ~ глухоту герецмен деп
жегилик етиу.
СИМУЛЯНТ м. жеги.
СИМУЛЯНТКА женск. от симулянт.
СИМУЛЯЦИЯ ж. жегилик.
СИМФОНИЧЕСКИЙ прил. симфония-
лыц; ~ оркестр симфониялыц оркестр.
СИМФбНЙЯ ж. 1. (музыкальное, про-
изведение) симфония; 2. перен. симфония
(сеслердиц, рецлердиц жарасып уйлесиуи).
СИНАГОГА ж. синагога (еврейлердиц
ибадатханасы).
СИНГАРМОНИЗМ м. лингв, сингармо-
низм (дауыслы сеслердиц унлеслиги).
СИНДИКАТ м. синдикат (1. капиталист-
лик монополиялардыц бир тури-, 2. гей-
пара капиталистлик мэмлекетлердеги
профсоюзлардыц аты).
СИНЕВА ж. кек, кегислик, кегилт; ~
неба аспанныц кегислиги.
СИНЕГЛАЗЫЙ прил. кек кезли, кек
кез.
СИНЁНЫЙ прил. кегерген, кек рец
берилген, кекке боялган.
СИНЕТЬ несов. 1. (становиться синим)
кегериу, кегислениу, кек болыу; 2. (вид-
неться— о синем) кегислениу, кегерип ке-
ринну.
СИНIIИЙ прил. кек; ~ий цвет кек рец;
~ее нёбо кек аспан.
СИНЙЛЬН||ЫЙ I прил.: ~ая кислота
синильлы кислота.
СИНИЛЬНЫЙ II прил. кегерткиш, кек
тус беретугын, кек рец беретугын; ~ чан
бояуга арналган ыдыс.
СИНИТЬ несов. что 1. (красить) ке-
гертиу, кек рец бериу, кекке бояу; 2.
(полоскать с синькой) нилге салыу,
синькалау.
СИНЙЦА ж. синица (цус).
синбним м. синоним (формасы басца
мэниси бирдей сезлер).
СИНОНИМИКА ж. лингв, синонимика
(1. лексикология ныц синонимлерди изерт-
лейтугын белими: 2. белгили бир тилдеги
синонимлер жыйнагы).
СИНОНИМЙЧЕСКИЦЙ прил. лингв, си-
ноним..., синонимлик; ~е ряды синоним-
лик датарлар.
СИНОНИМИЯ, СИНОНИМИЯ ж. лингв.
синонимия (айтылычы хэр турли болып
мэнилериниц жацынлыгы).
СИНбПТИК м. синоптик (цауа райын
байцаушы цэниге).
СИНОПТЙЧЕСКЦИЙ прил. метеор, си-
ноптикалык; ~ая карта синоптикалыд кар-
та.
СИНТАКСИС м. лингв, синтаксис (грам-
матиканыц гэп дузилисин цэм гэптеги
сезлер байланысын изертлейтугын бели-
ми).
СИНТАКСИЧЕСКИЙ прил. лингв, син-
таксис..., синтаксислик; ~ анализ пред-
ложения гэпти синтаксислик анализ етиу.
СИНТЕЗ м. синтез (1. затты, цубылысты
изертлегенде оларды бир тутас хэм ез-ара
байланыста изертлейтугын илимий усыл:
2. цоспалы химиялыц затларды алыу).
СИНТЕЗИРОВАНИЕ с. синтезлеу.
СИНТЕЗИРОВАТЬ сов. и несов. что 1.
синтезлеу; 2. хим. синтезлеу, синтез етиу.
СИНТЕТИКА ж. синтетика (жасалма
турде исленген затлар).
СИНТЕТЙЧЕСКЦИЙ прил. 1. (основан-
ный на синтезе) синтезлик, синтезге тий-
карланган; ~ий метод исследования
изертлеудиц синтезлик усылы; 2. хим.
синтетикалыд; ~ая ткань синтетикалыд
гезлеме; ~ий каучук синтетикалыд каучук;
3. лингв, синтетикалыд; ~ий строй языка
тилдиц синтетикалыд дурылысы.
СИНУС м. мат. синус.
синхрОннцый прил. 1. (одновремен-
ный) синхронлы, сэйкесли; ~ое вращение
моторов моторлардыц синхронлы айланы-
уы; 2. тех. синхронизм тийкарында ислен-
ген; ~ый двигатель синхронизм тийкарын-
да исленген двигатель.
СИН Ь ж. см. синева.
СИНЬКА ж. 1. (действие) ниллеу, синь-
калау; ~ белья кирди синькалау; 2. (для
подсинивания) синька, кек бояу, кек нил;
3. (копировальная бумага) синька (кек
копировкалау цагазы).
синьбр м. синьор (Италияда еркек-
лер атына цосылып айтылып «мырза» деген
мэниде. цолланылатугын сез).
СИНЬбРА ж. синьора (Италияда цаял-
лар атына цосылып айтылып, «ханым» деген
мэниде цолланылатугын сез).
синяк м. кек.
СИПЕНИЕ с. цар л ыгыу, цырылдау, дау-
ысы питиу, уни питиу.
СИПЕТЬ несов. дар л ысып сейлеу, цы-
рылдап сейлеу.
сйплый прил. царлыццан, цырылда^-
ыц; голос царлыццан дауыс.
СЙПНУТЬ несов. дауысы царлыгыу, дау-
ысы цырылдау.
СИРЕНА ж. сирена (хабар беретугын
гудок).
СИРЕНЕВЫЙ прил. 1. сирень..., си-
реньниц...; ~ куст сиреньниц бир туби:
2. (о цвете) сирень гулли, кегис, сирень
гул рецли.
СИРЕНЬ ж. сирень (агаш цэм гули).
СИРбП м. сироп (мийуе хэм жемислер-
диц ширесинен исленген мазалы суйык-
лык).
СИРОТА м. и ж. сагыр, жетим, жалгыз;
круглый ~ ата-анасыз жетим, куу жетим.
СИРОТЛЙВО нареч. жекке цалып, же-
тим болып, жетимсиреп, сагыр цалып,
жалгыз.
СИРОТЛИВЫЙ прил. жетим, жетим-
сиреген, сагыр цалган, жалгыз; ~ вид
жетимсиреген тур.
СИРЙТСКЦИЙ прил. сагырдьщ..., же-
тим, жетим ниц»..; ^ая доля жетимнин,
куни.
СИРОТСТВО с. жетимлик, жетимшилик,
сагырлык, жалгызлыд.
СИСТЁМЦА ж. 1. (определённый порядок)
система, тэртип; ~а в работе жумыстагы
система; привести что-л. в ~у бир затты
тэртипке келтириу; 2. (устройство, струк-
тура) система, курылыс; солнечная <~а
Куяс системасы; кровеносная ~а дан жу-
сис
— 928 —
риу системасы; нервная ~а нерв системасы;
периодическая ~а элементов хим. элемент-
лердиц периодикалыц системасы; 3. (сеть
однотипных учреждений) система, тарау;
~а здравоохранения ден саулыд садлау
системасы; работать в ~е народного обра-
зования халыд билнмлендириу тарауында
ислеу; 4. (форма общественного устройства)
система, дузилис, дурылыс; государствен-
ная ~а мэмлекетлик дурылыс; социалисти-
ческая ~а социалистлик система; 5. (форма
организации) система; избирательная ~а
сайлау системасы; премиальная ~а опла-
ты дацы телеудиц сыйлыдлы системасы;
6. (техническое устройство) система; ~а
отопления жылытыу системасы; ороситель-
ная ~а суугарыу системасы; 7. (конструк-
ция) система, дурылыс; машина новой
~ы жаца системада исленген машина.
СИСТЕМАТИЗАЦИЯ ж. системаласты-
рыу, еистемага салыу, тэртипке салыу;
~ наблюдений байдауларды системаласты-
рыу.
СИСТЕМАТИЗЙРОВАТЬ сов. и несов.
что системаластырыу, системага салыу,
тэртипке салы^.
СИСТЕМАТИКА ж. 1. (приведение в си-
стему) системаластырыу, системага салыу,
тэртиплеу; 2. (наука) систематика,
системаластырыу, системага салыу; ~
животных дайуанатлар систематикасы; ~
растений есимликдер систематикасы.
СИСТЕМАТИЧЕСКИ нареч. системалы
турде, узбей, мудамы, узликсиз, бэрда; ~
заниматься музыкой системалы турде му-
зыка менен шугылланыу; ои ~ опаздывает
ол мудамы кешигип келеди.
СИСТЕМАТИЧЕСКИМИ прил. 1. систе-
малы, избе-изли, узбей, мудамы, узликсиз,
бэрда; ~ое изложение фактов фактларды
избе-изли баян етиу; получить ~ое обра-
зование системалы билим алыу; 2. (по-
стоянный, регулярный) системалы, систе-
малы турде, узликсиз, мудамы, бэрдама;
~ое чтение книг китапларды системалы
турде одыу; ~ое выполнение плана план-
ды мудамы орынлау; 3. зоол., бот. систе-
маластырылган.
СИТЕЦ м. шыт, шыт гезлеме.
СЙТНЦЫЙ прил. 1. (просеянный) елен-
ген, електен еткизилген; ~ая мука еленген
ун; 2. еленген уннан писирилген, еленген
уинан жабылган; ~ый хлеб еленген уннан
жабылган нан; 3. в знач. сущ. м. ситный
ад нан, бийдай нан.
СИ ТО с. елек, елгезер.
СИТУАЦИЯ ж. ситуация, жагдай, ау-
дал; благоприятная ~ долайлы жагдай;
неожиданная ~ кутилмеген аудал.
СЙТЦЕВЦЫЙ прил. шыт; шыттан ти-
гилген; ~ое платье шыт кейлек.
СИТЦЕНАБИВНОЙ прил. шытда гул
салатугын, шытда нагыс салатугын.
СЙФИЛИС м. мед. мерез, сифилис.
- СИФИЛЙТИК м. мерезли, мерез кесел-
ли адам, сифилис кеселли адам.
СИФИЛИТЙЧЕСКИ||Й прил. мед. ме-
рез..., сифилис..., сифилисли; ~е язвы
мерез жаралары.
сих мест, род., вин., предл. п. от сий.
сию мест. вин. п. от сия.
СИЙ мест. см. сей.
СИЯНИЦЕ с. 1. жардырау, нур шашыу;
жадтылыд, сэуле; лунное ~е ай сэулеси;
~е солнечных лучей кун нурларыныц
жадтылыгы; 2. перен. (великолепие, вели-
чие) дацд; в ~и славы дацды шыгып турыу;
северное ~е арца сэулеси.
СИЯТЕЛЬСТВО с. уст. сиятельство (ре-
волюцияга шекемги Россиядасы графларга
хэм князьларса берилген титул)', ваше
~ сизиц сиятельствоцыз.
СИЙЦТЬ несов. 1. (излучать свет) жар-
цырау, жацты бериу, жалтырау, нурла-
ныу; в нёбе ~ли звёзды аспаида жулдыз-
лар жарцырады; 2. чем, от чего и без доп.,
перен. (о глазах, лице) жылтырау, жыл-
тылдау, жайнау; 3. чем, от чего и без доп.,
перен. (обнаруживать радость и т. п.)
цууаныу, шадланыу, далласлау; она вся
~ла от счастья ол бахытлылыгынаи дал-
ласлады.
СКАБРЁЗНОСТЬ ж. 1. (неприличный
смысл) эдепсизлик, уятсызлыц, богауыз-
лыц; 2. (неприличное слово, выражение}
богауыз сез, уят сез.
СКАБРЁЗНЫЙ прил. эдепсиз, уятсыз,
богауыз.
СКАЗ м. дэстан, цысса; вот тебе и весь
~ мине гэптиц тоц етери усы.
СКАЗАНИЕ с. дэстан.
СКАЗАЦТЬ сов. что 1. айтыу, деу;
~ть неправду етирик айтыу, жалган
айтыу; ~ть своё мнение ез пикирин
айтыу; я не то хотел ~ть мен былай демек-
ши емес едим; что вы хотели ~ть? сиз
не айтцыцыз келеди?; что вы хотите этим
~ть? сиз буныц менен не айытпацшысыз?;
2. в знач. вводн. сл. скажем (например,
к примеру) мэселен; кто бы мог ~ть!
ким айта алар екен!; как ~ть ким биледи,
керермиз; можно ~ть в знач. вводн. сл.
айтыуга болады; так ~ть в знач. вводн.
сл. демек; нечего ~ть в знач. вводн. сл.
айтатугыны жод; легко ~ть айтыуга ацсат;
сказано — сделано айтылды—-орынланды.
СКАЗАЦТЬСЯ сов. 1. на ком-чём. в ком-
-чём (проявиться) тэсир етиу, тэсирин тий-
гизиу, белгили болыу, кериниу; в его
работе ~лась хорошая подготовка жацсы
таярлыгы оныц жумысына тэсир етти;
2. разг, (сообщить, предупредить) мэлим
етиу, билдириу; он ушёл не ~вшись ол
айтпай кетип цалды; 3. кем, разг, аталыу,
...деп айтыу, кериниу, болыу; ~ться боль-
ным наудас болып кериниу.
СКАЗЙТЕЛЬ м. жырау, ертекши, кыс-
сахан.
СКАЗИТЕЛЬНИЦА женск,. от сказитель.
СКАЗКИ А ж. 1. ертек; народные ~и
халыц ертеклери; 2. мн. сказки (выдумка,
ложь) етирик, етирик нэрсе, болмаган
нэрсе, есек; бабьи ~н есек гэплер; всё
это ~и буныц бэри етирик нэрсе; ~а
про белого бычка погов. бир айтцанды мыц
айтыу.
СКАЗОЧНИК М. ертекши.
СКАЗОЧНИЦА женск. от сказочник.
— 929 —
СКА
СКАЗОЧНЦЫЙ прил. 1. ертектегидей, 1
ертекте болатугын, ертекте ушырайтугын;
~ый богатырь ертекте болатугын батыр;
~ые страны ертектегидей еллер; 2. перен.
тан, каларлык, керилмеген, эдеттен тыс,
эжайып, дайран каларлык; ~ые богатства
тан. каларлык байлыклар; делать что-л.
со ~ой быстротой бир нэрсени дайран ка-
ларлык тезлик пенен ислеу.
СКАЗУЕМОЕ с. грам. баянлауыш.
СКАЗУЕМОСТЬ ж. баянлауышлыд.
СКАЗЫВАТЬСЯ несов. см. сказаться.
СКАКАЛКА ж. секиретурын жип.
СКАКАТЬ несов. 1. (прыгать) секириу,
ыргыу, даргыу; дэккелеу (на одной ноге)-,
~ чёрез верёвочку арканнан ыргыу; 2.
(ехать быстро, вскачь) шабыу; ~ на лошади
атлы шабыу; 3. (участвовать в скачках —
о лошадях) жарысыу, бэйгиге шабыу, бай-
ракка шабыу.
СКАКНУТЬ сое. и однокр. разг, секирип
етиу, ыргып етиу, каргып етиу.
С КАКОВ || бй прил. 1. жуйрик, шапкыр,
шабатугын; ~ая лошадь жуйрик ат, шап-
кыр ат; 2. шабыу...; ~ые соревнования
бэйги, ат жарысы.
СКАКУН м. жуйрик ат, шапкы ат.
СКАЛА ж. жар, жар тас; подводная
~ суу астындагы жар тас.
СКАЛИСТЫЙ прил. жар таслы; ~ бе-
рег жар таслы жага.
СКАЛИТЬ несов. что: ~ зубы 1) (о
животных) тислерин адшыйтыу; 2) перен.
ыр жыйыу.
СКАЛКА ж. 1. (для теста и белья)
одлау; 2. тех. кешер.
СКАЛЫВАНИЕ с. 1. жарыу, бузыу, ууа-
тыу, майдалау, усадлау; ~ льда музды
усадлау; 2. дадау, туйреу, шаншыу; ~
выкройки булавками пишилген улгини туй-
реу иш пенен дадау.
СКАЛЫВАТЬ несов. см. сколоть.
СКАЛЬКУЛЙРОВАТЬ сов. что каль-
куляциялау, калькуляция етиу.
СКАЛЬНЫЙ прил. таслы, тасладлы;
-V грунт таслы жер.
СКАЛЬПЕЛЬ м. мед. скальпель (хирур-
гиялык, пыиищ).
СКАМЕЙКА ж. см. скамья.
СКАМЬЦЙ ж. скамья, отыргыш; <> со
школьной ~й мектепти питире салып; по-
пасть на ~ю подсудимых судка берилиу,
судланыу.
СКАНДАЛ м. жэнжел, шатак, дау,
гудибузарлык; устроить ~ жэнжел салыу,
шатак шыгарыу.
СКАНДАЛИСТ м. жэнжелпаз, даукес,
гудибузар, шатад.
СКАНДАЛ ЙСТКА женск. от сканда-
лист.
СКАНДАЛИТЬ несов. 1. (устраивать
скандал) жэнжел салыу, дау салыу, гуди-
бузарлык етиу, шатад шыгарыу; 2. разг,
(ссориться с кем-л.) урысыу, кейисиу.
СКАНДАЛИТЬСЯ несов. разг, бийаброй
болыу, масдара болыу, уятка калыу.
СКАНДАЛЬНЦЫЙ прил. 1. (позорящий
кого-л.) бийаброй, масдара, жэнжелли,
уят; ~ое происшествие жэнжелли дэ-
дийсе; 2. (любящий скандалы) жэнжелпаз,
даукес; ~ая женщина даукес даял; 3.
(постыдный) жэнжелли, даулы; ~ая статья
жэнжелли мадала.
СКАНДИЙ м. скандий (химияльщ эле-
мент).
СКАНДИНАВЫ мн. (ед. скандинав м.,
скандинавка ж.) скандинавлылар (Скан-
динавия ярым атауыньщ ,\эм сосан жа-
цын атауларда жасаушы халыц).
СКАНДИРОВАНИЕ с. 1. лит. досыдты
анык етип одыу; 2. (отчётливое произно-
шение) ашыд айтыу, анык айтыу.
СКАНДИРОВАТЬ сов. и несов. 1. что,
лит. досыдты анык етип одыу; 2. (отчёт-
ливо произносить) анык айтыу.
СКАПЛИВАТЬ несов. см. скопить I.
СКАПЛИВАТЬСЯ несов. см. скопиться.
СКАРБ м. разг, шара-пара, керек-жарад-
лар, патты-сатты, майда-шуйде буйымлар.
СКАРЕД м., скареда м. и ж. прост.
сыцмар, цытымыр, шыгымсыз, саран., зыцна.
СКАРЕДНИЧАТЬ несов. разг, сыцмар-
лыц етиу, цытымырлыц етиу, шьиымсыз
болыу, сарацлыц етиу, зыцналыц етиу.
СКАРЕДНЫЙ прил. разг, сыцмар, цы-
тымыр, шыгымсыз, саран,, зыцна.
СКАРЛАТЙНА ж. мед. скарлатина, дур-
езек.
СКАРЛАТИНбЗН ЦЫЙ прил. скарлатина
кеселли, цурезек..., цурезекли; ~ая сыпь
курезек эспи.
СКАРМЛИВАТЬ несов. см. скормить.
СКАТ I м. 1. жанбауырдан темен тусиу;
жёлоб для ската воды суу ататугын науа;
2. жанбауыр, ийт арка, тусерлик; ~ кры-
ши жай тебесинин, ийт ардасы.
СКАТ II м. (колесо автомобиля) дегер-
шик.
СКАТ III м. скат (балыц)-, электрический
~ электо скаты.
СКАТАТЬ сов. что 1. орау; ~ ковёр
гилемди орау; 2. думаладлау, жумаладлау;
~ снежок карды дысымлап думаладлау;
3. (свалять) басыу; ~ войлок кийиз басыу.
СКАТАТЬСЯ сов. 1. оралау (в трубку)-,
думаладланыу (в клубок)-, 2. (о волосах,
шерсти) уйпаланыу.
СКАТЕРТЬ ж. дастурдан; <> ~ю дорога!
жол ашыд!, дайда барсан, сонда бар!
СКАТИТЬ I сов. кого-что, с чего жума-
латыу, думалатыу; камень с горы таудан
тасты думалатып тусириу.
СКАТЙТЬ II сов. что, разг, суу менен
шайыу, суу цуйыу; ~ вымытую посуду
жууылеан ыдысларды cyv менен шайыу.
СКАТЙТЬСЯ I сов. 1. жумалап тусиу,
жылысып тусиу, сырганап туеиу; ~ с
горы таудан сырганап тусиу; 2. перен.
етиу, етип кетиу, батыу.
СКАТЙТЬСЯ И сов. разг, (окатиться)
сууга шайылыу.
СКАТКА ж. воен, скатка (ийнине асыу
ушын оралган шинель).
СКАТЫВАНИЕ I с. орау; ~ бумйги
в трубку дагазды тутик етип орау.
СКАТЫВАНИЕ II с. думалатыу, жума-
латыу; ~ брёвен с горы берене агашларды
таудан жумалатыу.
59 Русско-каракалпакский сл.
СКА__________________~ 930 ~__________________
СКАТЫВАНИЕ III с. (водой) суу менен
шайыу, суу куйыу.
СКАТЫВАТЬ I несов. см. скатать.
СКАТЫВАТЬ II несов. см. скатить I.
СКАТЫВАТЬ III несов. см. скатить II.
СКАТЫВАТЬСЯ I несов. см. скатать-
ся.
СКАТЫВАТЬСЯ II несов. см. скатиться I.
СКАТЫВАТЬСЯ Ш несов. см. скатить-
ся II.
СКАФАНДР м. скафандр (водолаз ямаса
космонавтларга арналган кийим).
СКАЧИВАТЬ несов. см. скатить II.
СКАЧИВАТЬСЯ несов. см. скатиться
II.
СКАЧКЦА ж. 1. шабыу, шабыс; ~а
на лошадях ат шабыу; 2. мн. скачки спорт.
бэйги, ат жарысы; ~и с препятствиями
иркиниш жоллы ат жарысы.
СКАЧКООБРАЗНЦЫЙ прил. секирмели,
ыргымалы; ~ое развитие секирмели ра-
уажланыу.
СКАЧОК м. 1. (прыжок) секириу, ыргыу;
2. перен. (резкое изменение чего-л.) бирден
езгериу; ~ температуры температураныц
бирден езгериуи.
СКАШИВАТЬ Л несов. см. скосить I.
СКАШИВАТЬ II несов. см. скосить II.
СКВАЖИНА ж. 1. тесик, жарыд, сац-
лац; замочная ~ гилт сугар; 2. скважина;
буровая ~ бургыланган скважина;
нефтяная ~ нефть скважинасы.
СКВАЛЫГА м, и ж., сквалыжник м.
прост, сыцмар, зыдна, сек санар, саран.
СКВАСИТЬ сов. что ашытыу, дузлау;
уйытыу (молоко)-, ~ капусту капустаны
дузлау.
СКВАСИТЬСЯ сов. ашыу, дузлау; уйыу
(о молоке).
СКВАШИВАТЬ несов. см. сквасить.
СКВАШИВАТЬСЯ несов. см. скваситься.
СКВЕР м. сквер (жэмийетлик кишкене
цалалыц бацша).
СКВЕРНО 1. нареч. (дурно, плохо) ип-
лас, оцбаган, жаман; ~ поступить оцба-
ган кылык етиу; ~ себя чувствовать езин
жаман сезиу; 2. безл. в знач. сказ, бир тур-
ли, жаман; на душе у него было ~ онын
журеги бир турли болып турды; платье
сидит на ней ~ кейлек оган жараспай тур;
его дела идут ~ онын, исиниц сэти жод.
СКВЕРНОСЛОВ м. богауыз.
СКВЕРНОСЛОВИТЬ несов. богауыз сез
айтыу, уят сез айтыу.
СКВЕРН ||ЫЙ прил. в разн. знач. оц-
баган, жаман, темен; жагымсыз; ~ый ха-
рактер жаман минез; ~ый поступок оцба-
ган кылыц; ~ая работа темен жумыс;
~ая погода жаман цауа райы.
СКВИТАТЬСЯ сов. с кем-чем, разг, есап-
ласыу, кутылыу.
СКВОЗЙЦТЬ несов. 1. безл. самал етиу,
самал дуулеу; здесь ~т бул жерден самал
дуулеп тур; в дверь ~т есиктен самал
келип тур; 2. (просвечивать) сэуле тусиу,
жарык тусиу; 3. (о свете) кери-
ниу. шыгыу; через щели ставен ~л свет
лампы терезе цацпагыныц сацлагынан шы-
раныц жацтысы керинди; 4. перен. (заме-
чаться, проскальзывать) сезилиу, билиниу,
байцалыу; в его словах ~ло недоверие
оныц сезлеринен исенбеушилик сезилди.
СКВОЗИ II Ой прил. 1. (проходящий на-
сквозь) етпе, етпели, тесип еткен, тесип
шыццан; ~ая дыра етпе тесик; ~ая рана
тесип еткен жара; 2. тоцтамай баратугын,
тоцтамай ететугын, тоцтаусыз журетугын;
~бй поезд тоцтамай ететугын поезд; 3.
(сплошной) дэммеге бирдей, улыума, дэм-
меге таралатугын, алмаспайтугын; ~6й
график работы дэммеге бирдей жумыс
графиги; <> ~6й двор ететугын дэули;
~бй ветер см. сквозняк.
СКВОЗНЯК м. етпели самал.
СКВОЗЬ предлог с вин. п. ортасынан,
ишинен, арцалы, арасынан; пробираться
~ толпу аламан арасынан етиу; <> смот-
реть ~ пальцы немцурайды цара^; я был
готов ~ землю провалиться мен жерге ки-
рип кетиу ге дайыл болдым.
СКВОРЕЦ м. цара торгай.
СКВОРЕЧНИК м., СКВОРЕЧНЯ ж. ца-
ра торгай цуты.
СКВОРЧОНОК М. разг, цара торгай па-
лапаны.
СКЕЛЕТ м. 1. анат. скелет; ~ человека
адамныц скелети; 2. (основа, каркас) тий-
кар, сулдер; ~ здания жайдыц исленген
сулдери.
СКЕЛЕТНЫЙ прил. скелет..., скелет-
лик.
СКЕПСИС м. см. скептицизм.
СКЕПТИК м. скептик, деш нэрсеге
исенбеуши, гуманшыл, шубэшил.
СКЕПТИЦЙЗМ м. исенбеушилик, исен-
бей цараушылыц, гуманшыллыц, шубэ-
шилик.
СКЕПТЙЧЕСКЦИЙ прил. исенбеушилик,
гуманлы, шубэли; ~ая усмешка гуманлы
кулимсиреу; ~ое отношение к чему-л.
биреуге. исенбеушиликли царау.
СКЕТЧ м. скетч (кулкили цысца эстрада
пьесасы).
СКЙДКПА ж. 1. бацасын кемитиу, бада-
сын арзанлатыу; продажа товаров со ~ой
товарларды бацасын кемитип сатыу; 2.
(уступка, послабление) жециллик, талан-
ты босацлатыу.
СКЙДЫВАТЬ несов. см. скинуть.
СКЙНУТЬ сов. 1. кого-что тусириу, ту-
сирип таслау, алып таслау; ~ вязанку
дров с плеч бууылган отынды ийининен
тусириу; ~ снег с крыши жайдыц тебе-
синен царды тусирип таслау; 2. что, разг.
шешиу, шешип таслау; ~ шубу постынды
шешип таслау; 3. что, разг, (сбавить) ба-
дасын кемитиу, бацасын арзанлатыу; ~
с цены два рубля бацасын еки сомга кемитиу.
СКИПЕТЬСЯ сов. кайнап туйиртпекле-
ниу, катыу, кайиап цойыуланыу.
СКИПИДАР м. скипидар.
СКИПИДАРНЫЙ прил. скипидар...; ски-
пидар менен исленген; ~ запах скипидар
ийиси.
СКИРД ж., СКИРДА ж. гуди; ~ сена
лишен гудиси.
СКИРДОВАТЬ несов. что гудилеу.
СКИСАТЬ несов. см. скиснуть.
___________________________-931 -_______________________скл
скисаться несов. см. скиснуться.
СКЙСЦНУТЬ сов. 1. (прокиснуть) ашыу;
молоко ~ло сут ашыды; 2. перен. разг,
(стать вялым, скучным) мэниси дашыу,
кейпи дашыу, муцайыу.
СКИСНУТЬСЯ сов. см. скиснуть 1.
СКИТАНИЕ с. гезиу, дыдырыу.
СКИТАТЬСЯ несов. гезиу, дыдырыу;
~ по свету дуньяны гезиу.
СКЛАД I м. 1. (запас чего-л.) склад,
жыйынды, уйинди; ~ оружия цурал-жа-
рад жыйындысы; 2. (помещение) склад,
садланатугын жай; продовольственный ~
азыц-ауцат склады; торговый ~ сауда
склады.
СКЛАД II м. 1. (строение, физический
облик) келбет, тур; ~ фигуры келбет цу-
рылысы; 2. (строй, характер чего-л.)
келбет, дурылыс, дузилис, тур; ~ ума
адыл дурылысы, адыл дузилиси; человек
особого склада айрыдша турдеги адам;
3. (установившийся порядок) дурылыс
тури, эдет, дэстур; ~ жизни емир цурылы-
сынын, тури; <(> ии складу ни ладу погов.
бас аягы былганысдан.
СКЛАДКЦА яс. 1. бурме, бугис; юб-
ка в ~у бурмеленген юбка, бурме юбка;
2. (морщина) жыйрыд, эжим; глубокие
~и на лбу мацлайдагы терен жыйрыдлар;
3.'геол, датлам, дыртыс; ~и земной коры
жер дабыгыныц датламлары.
СКЛАДНО нареч. разг, жарасыдлы, ке-
лисикли; говорйть ~ келисикли сей-
леу.
СКЛАДНЦбИ прил. буклемели, дайырып
доятугын, жыйиалмалы, жабылмалы; ~ая
кровать жыйналмалы кет; ~бй иож шак-
ды.
СКЛАДНЦЫЙ прил. разг. 1. (статный,
стройный) келбетли, сымбатлы, сынлы;
~ая фигура сымбатлы пишин; 2. (о речи)
келисимли, шебер, жарасыдлы; 3. (удоб-
ный, хорошо сделанный) долайлы, ыла-
йыдлы.
СКЛАДСКб||Й прил. склад..., склад-
тын.; ~е помещение склад жайы.
СКЛАДЧАТЫЦЙ прил. 1. (со складками)
бурмели, бугисли; 2. геол, датпарлы, цат-
марлы; ~е горы датпарлы таулар.
СКЛАДЧИН ИА яс. шыгарыспад; купить
в ~у шыгарыспад етип сатып алыу.
СКЛАДНЫ мн.', читать по ~ам ежелеп
одыу.
СКЛАДЫВАТЬ несов. см. сложить 1—7.
СКЛАДЫВАТЬСЯ несов. см. сложиться.
СКЛЕВАТЬ сов. кого-что, разг, шодып
жеу, шодып жеп болыу.
СКЛЕВЫВАТЬ несов. см. склевать.
СКЛЕИВАТЬ несов. см. склеить.
СКЛЕИВАТЬСЯ несов. см. склеиться.
СКЛЕИТЬ сов. что 1. желимлеу, желим-
леп жабыстырыу; ~ листы бумаги дагаз-
дын. бетлерин желимлеп жабыстырыу;
2. перен. (наладить) женлеу, женге салыу,
тиклеу.
СКЛЁИ ЦТЬСЯ сов. 1. желимлениу, жа-
бысыу, желимленип жабысыу, жабысып
далыу; листы бумйги <~лись дагаздын
бетлери желимленип жабысып далды;
2. перен. разг, (наладиться, устроиться)
женлениу, женге салыныу, тиклениу.
СКЛЁЙКА ж. желимлеу, желимлеп жа-
быстырыу; ~ фарфора шыныны желим-
леу.
СКЛЕП м. л эдет (елини табыт пенен
цойыу ушын жер астына цазып ясасалган
арнаулы ясай).
СКЛЕПАТЬ сов. что мыйыдлап берки-
тиу, шегелеп кепсерлеу, беркитиу.
СКЛЕПАЦТЬСЯ сое. мыйыдланып бер-
китилиу, кепсерлениу, шегеленип берки-
тилну; листы железа хорошо ~лись темир
тахталар жадсы кепсерленди.
СКЛЁПКА яс. 1. (действие) мыйыдлап
беркитиу, кепсерлеу, шегелеп беркитиу;
2. (место) кепсерленген жер, шегеленип
беркитилген жер.
СКЛЁПЫВАТЬ несов. см. склепать.
СКЛЁПЫВАТЬСЯ несов. см. склепаться.
СКЛЕРОЗ м. мед. склероз (цгр цыйлы
органлардыц цатайыуы)-, ~ мозга мий
склерозы.
СКЛЕРОЗНЫЦЙ прил. мед. склероз...,
склерозлы; ~е явления склерозлы дубы-
лыслар.
СКЛЕРОТИК м. склеротик, склероз ке-
селли адам.
СКЛЕРОТИЧЕСКИЙ прил. мед. скле-
розлы, , склероз кеселли.
СКЛЙКАТЬ сов. см. скликать.
СКЛИКАТЬ несов. кого, разг, шацырыу,
дауыслап шацырыу, дауыслау.
СКЛ б КА ж. дау, жэнжел, есек.
СКЛ || ОН м. тусерлик, жанбауыр; иа
~бне горы таудыц жанбауырында; <> на
<~бие лет дартайганда.
СКЛОНЁНИЕ с. 1. (действие) ийиу, ец-
кейтиу; ийилиу, ецкейиу; 2. перен. ау-
дырыу, дайыл етиу, тартыу, царатыу;
3. грам. сеплениу; ф- ~ магнитной стрелки
физ. магнит тилинин, ауыуы.
СКЛОНИТЬ сов. 1. что (наклонить)
ийиу, бугиу, ецкейтиу; голову басын
ийиу; ~ знамёна байракларды енкейтиу;
2. кого, к чему, на что и с неопр., перен.
аудырыу, дайыл етиу, тартыу, царатыу;
~ на свою сторону ез тэрепине тартыу.
СКЛ ОН Й ЦТЬСЯ сов. 1. (наклониться)
ийилиу, бугилиу, ецкейиу, цыйсайыу;
мать <~лась над постелью ребёнка ана
баласыныц тесегине ецкейди; 2. к чему,
на что багыт алыу, ауыу; солнце ~лось к
горизонту кун кек жийекке царай ауды;
3. к чему, на что, перен. (согласиться)
ауыу, разы болыу, дайыл болыу.
склонность яс. 1. хэуеслик, уцыплы-
лыц, инталылыц, бейимлилик; у него
~ к рисованию оныц суурет салыуга
уцыбы бар; 2. (пристрастие, любовь)
хэуеслик, суйиушилик; ~ к щегольству
сэнпазлыцка хэуеслик.
СКЛбнЦНЫЙ прил. 1. (имеющий склон-
ность к чему-л.) бейимли; он ~ен к пол-
ноте ол семириуге бейимли; 2. хэуес, бе-
йим, инталы; я не ~ен ехать мен кетиуге
хэуес емеспен.
СКЛОНЯЕМЫЦЙ 1. прич. от склонить;
2. прил. грам. сепленетугын, сеплениуши;
59*
СК.Л.................... - 932 -____________________________
~е части речи сепленетугын сез шацап-
лары.
СКЛОНЯТЬ несов. 1. см. склонить;
2. что, грам. сеплеу; ~ имена существи-
тельные атлыцларды сеплеу.
СКЛОНЯТЬСЯ несов. 1. см. склониться;
2. грам. сеплениу.
склочник м. разг, даукес, жэижелпаз,
есекшил.
СКЛОЧНИЦА женск. от склочник.
склбчниый прил. разг, даукес, жэн-
желли, есекшил; ~ое дело жэнжелли ис;
~ый человек даукес киси.
СКОБА ж. 1. (у дверей, сундуков и т. п.)
тутда, зулп, кулак; 2. тех. скоба, нскен-
же; скрепить брёвна ~ми беренелерди
скоба менен беркитиу.
СКбБЕЛЬ м. тех. жонгы, цыргы.
СКОБКИ А ж. 1. см. скоба; 2. грам.,
мат. скобка; круглые ~и жай скоб-
калар; квадратные ~и квадрат скобка-
лар; заключить в ~и скобканыц ишине
алыу, скобкага алыу; закрыть ~н скоб-
каны жабыу; раскрыть ~и скобканы ашыу;
вынести за ~и скобканыц сыртына шыга-
рыу.
СКОБЛИТЬ несов. что цырыу, цырып
тазартыу; ~ стол ножом столды пышац
пенен цырып тазартыу.
^КОБЯН||бЙ прил. темирден исленген;
~ые изделия темирден исленген затлар.
СКОВАННОСТЬ ж. еркинсизлик, цыймыл-
сызлыц, байланганлыц, цатып цалранлыц; ~
мыслей пикирлердиц цыймылсызлыгы; ~
движений цэрекеттин, бегелип цалыушылы-
ры.
СК<5ВАННЫ||Й 1. прич. от сковать; 2.
прил. еркинсиз, цыймылсыз, байланган,
цатып цалган; ~е движения хэрекеттиц
цыймылсыз цалыуы; 3. прил. (о реке,
водоёме) цатцан, цатып цалган.
СКОВАТЬ сов. 1. что (выковать) согыу,
таплап согыу, таплап жасау; 2. что (со-
единить ковкой) таплап цурау; цыздырып
жалгау; ~ болты болтларды таплап жа-
сау; 3. кого-что, перен. (сплотить) жа-
цынластырыу; 4. (лишить возможности
двигаться) еркин бермеу, цыймылдатпау,
байлап тастау, цатып цалдырыу; 5. кого-
-что (надеть кандалы) кисен салыу, ки-
сенлеу; 6. что, перен. (покрыть льдом)
цатыу, цатып цалыу.
СКОВОРОДА ж. таба.
СКОВОРОДКА ж. разг. см. сковоро-
да.
СКОВОРЙДНИК м. таба устагыш.
СКОВЫВАТЬ несов. см. сковать.
СКОЛАЧИВАТЬ неа/в. см. сколотить,
скблок м. 1. (осколок) сыныц, белек;
2. (нйколотый узор) шанышпа нагыс;
3. перен. (копия, подобие кого-чего-л.)
уцсас, жубай, мегзес.
сколотить сов. 1. что (сбить) цагып
бириктириу; ~ доски пола полдыц тахтай-
ларыи цагып бириктириу; 2. что (сделать)
согыу, ислеу, дузетиу, жасау, цурасты-
рыу; ~ из досок ящик тахтадан цуты цу-
растырыу; 3. кого-что, перен. разг, (орга-
низовать, создать) шелкемлестириу, уйым-
ластырыу, деретиу; ~ крепкий коллек-
тив беккем коллектив шелкемлестириу;
4. что, перен. разг, (накопить) топлау,
жыйнау; ~ порядочную сумму денег эдеуир
пул жыйнау.
сколбть сое. что 1. (отделить уда-
ром) жарыу, бузыу, майдалау; 2. цадау,
туйреу, шаншыу; ~ ворот булавкой жа-
ганы туйреуиш пенен туйреп цойыу.
СКОЛЬ нареч. уст. (насколько, как)
цаншелли, цандай.
СКОЛЬЖЕНИЕ с. сырганау, тайыу,
жылжыу, жылысыу; ~ по льду музда
сырганау; <> ~ на крыло ав. бир цанатлап
цырынлау.
СКОЛ ЬЗЙЦТЬ несов. 1. сырганау, тайыу,
жылжыу, жылысыу; ~ть по льду музда
сырганау; 2. перен. (легко двигаться)
асыцпай жылжыу, эстен ыгыу; лодка ~ла
по волнам цайыц толцынныц усти менен
асыцпай жылжыды; 3. перен. (о взгляде)
кез салыу, кез жибериу; ~ть глазами по
строчкам жазыу жолларына кез салыу;
<>~ть по поверхности жалпы айтыу, устир-
тин айтыу.
скбльзкций прил. 1. тай га ц, тай-
ганац, сырганац, сыцпанац; ~ий лёд тай-
ганац муз; ~не ступени тайгац басцышлар;
2. перен. (опасный, ненадёжный) исеним-
сиз, цэуипли, цэтерли; вступить на ~ий
путь цэуипли жолга тусиу; 3. перен.
(двусмысленный) тыянацсыз, гуманлы, на-
гуман; ~ая тема тыянацсыз тема.
СКОЛЬЗНУ ЦТ Ь сое. 1. однокр. тайып
кетиу, сырганап кетиу, тайганап кетиу,
сырганап кетиу; коньки ~лн по льду конь-
ки музда тайып кетти; 2. зып бериу, керин-
бей етип кетиу; он незаметно ~л в дверь
ол керинбей зып берди.
СКбЛЬКНО 1. мест, и нареч. вопр. и
относ, (как много?) неше, цанша; ~о чело-
век? неше адам?; ~о тебе лет? сен нешеге
шыцтын,?; ~о это стоит? бул цанша тура-
ды?; в ~их томах этот ромйн? бул роман
цанша томиан ибарат?; 2. мест, и нареч.
опред. цаншелли, цайгурацым, цанша;
~о ещё нам предстоит трудностей биз-
лердин, алдымызда еле цанша цыйыншы-
лыцлар бар; 3. нареч. (как, насколько)
соншелли, цанша; ~о возможно цанша
мумкин болса; он не столько силён, ~о
ловок ол кушлилигииен бетер, соншелли
ебетейли; ~о душе угодно, ~о угодно
керегицше, цэлегенинше; ~о лет, ~о
зим! кериспегенимизге неше жыллар, неше
айлар болды!
СКОЛЬКО-НИБУДЬ мест, и нареч.
неопр. бираз, цанша болса да, азырац,
азгана болса да; есть у вас ~ времени?
сизин, азырац уацытыцыз бар ма?
СКОЛЬКО-ТО мест, и нареч. неопр. бир
цанша.
СКОМАНДОВАТЬ сов. что и без доп.
команда бериу, команда етиу.
СКОМБИНИРОВАТЬ сов. что а рал асты-
рыу, цурастырыу.
СКОМКАТЬ сов. что 1. (смять) жум-
баршацлау, мыжрыцлау, мыжымырлау;
2. перен. асыгып цысцартыу, асыгыс пит-
________________________________________- 933 -_____________________________________ско
кериу, асыгып шала етиу, шалагай ислеу;
рассказ гуррицди асыгып шала етип
айтыу.
СКОМПОНОВАТЬ сов. что компоновка-
лау, цурастырыу, белеклерден топлау;
~ газетную полосу газета полосасын цу-
растырыу.
СКОМПРОМЕТИРОВАТЬ сов. кого-что
жаманлау, бийаброй етиу.
СКОНСТРУИРОВАТЬ сов. что конструк-
циясын дузиу, цурау, дузиу, жасау; ~
двигатель двигатель жасау.
СКОНФУЖЕННЫЦЙ 1. прич. от скон-
фузить; 2. прил. уялган, цызарган, цы-
сынган; он казался ~м ол уялгандай бол-
ды.
сконфузицть сов. кого уялтыу, цы-
зартыу, цысындырыу; он ~л меня своим
замечанием ол езинин. ескертиуи менен
мени уялтты.
СКОНФУЗИТЬСЯ сов. уялыу, кызарыу,
КЫСЫНЫУ.
СКОНЦЕНТРИРОВАТЬ сов. кого-что
(сосредоточить) топлау, жэмлеу, жыйнау;
~ основные силы на главном участке
тийкаргы кушлерди баслы участокларга
топлау.
СКОНЦЕНТРИРОВАТЬСЯ сов. топланыу,
жэмлениу, жыйналыу.
СКОНЧАНИ[1Е с.: до ~я века мэцги.
СКОНЧАТЬСЯ сов. елиу, цазаланыу,
дуньядан кайтыу.
СКОПЕЦ м. тартылган адам, пишилген
адам.
СКОПИРОВАТЬ сов. кого-что кешириу,
кеширип алыу; ~ рисунок сууретти кеши-
рип тусириу.
СКОПИТЬ I сов. что, чего (накопить)
жыйнау, топлау, жэмлеу; ~ большую
сумму денег эдеуир мугдарда ацша жый-
нау.
СКОПЙТЬ II несов. кого (кастрировать)
пишиу.
скопи цться сов. жыйналыу, топланыу,
жэмлениу; у меня ~лось много работы
менде кеп жумыс топланып калды; у вхо-
да в кинотеатр ~лось много народу ки-
нотеатрдыц аузына кеп адам жыйнал-
ДЫ. „
СКОПИЩЕ с. аламан, кепшилик.
СКОПЛЕНИЕ с. 1. (действие) жыйна-
лыу, топланыу, жэмлениу; жыйнау, топ-
лау, жэмлеу; 2. (множество) кепшилик,
жыйын; уйин (предметов).
скопом нареч. разг, бирлесип, шел-
кемлесип, жэмлесип.
СКОРБЕТЬ несов. о ком-чём кайгырыу,
ууайымлау, азалау; ~ об утрате друга
достынан айырылганын кайгырыу.
СКОРБН1ЫЙ прил. кайгылы, ууайым-
лы, азалы; ~ое лицо кайгылы жуз; ~ый
взгляд ууайымлы нэзер.
СКОРБЬ ж. кайгы, ууайым, аза; глу-
бокая ~ терец кайгы.
СКОРЕЕ 1. сравнит, ст. от прил. ско-
рый и нареч. скоро тезирек, шаццанырац,
жылдамырак; ~ уходи тезирек кет; чем
тем лучше канша тезирек болса, сонша
жацсырац болады; 2. нареч. (вернее) *дан,
*ден, =тан, =тен, ^нан, *нен гере; =тга,
-ге, ~ца, »ке Караганда; он ~ похож на
мать, чем на отца ол экесинен гере анасы-
на усаган; 3. нареч. (лучше, предпочти-
тельнее) *дан, -ден, =тан, =тен, *нан,
-нен жаксырак, артыгырак; он ~ умрёт,
чем сдастся ол кол га тускенен, елгенди
артыгырак кереди; <> ~ всего шынында,
дурысында.
СКОРЛУП ||А ж. 1. цабыц, шангалац;
цабыршац (яйца)', очистить орех от ~ы
гозды шацгалагынан айырыу; 2. перен.
перде, тыс, шек; замыкаться в свою
~у жекке белекленип жасау.
СКОРМЙТЬ сов. что, кому жемге жум-
сау, от-шепке сарп етиу.
СКОРНЯЖНИЧАТЬ несов. тери ийлеу-
шилик пенен шугылланыу.
СКОРНЯЖНЦЫЙ прил. тери ийлеп шы-
гаратугын, тери ийлеу ши лик; ~ое дело
тери ийлеушилик иси.
СКОРНЯК м. тери ийлеуши.
СКОРО нареч. 1. тез, тезден, шаццан,
жылдам, дэрриу; очень ~ кутэ тез; 2. (в
короткий срок) кеп кешикпей, цысца
уацыт ишинде, тез, тез арада; мы ~ добра-
лись до места назначения бизлер белги-
ленген жерге тез барып жеттик; сделать
что-л. очень ~ бир затты тез ислеу; он
вернётся не ~ ол тез арада цайтып кел-
мейди; 3. в знач. сказ, кеп кешикпей,
мине-мине, тез арада, жацын арада; ~
ночь мине-мине тун болайын деп тур; ~
весна бэхэр жацынлап цалды; коль ~
егерде солай болса.
СКОРОГОВОРКЦА ж. 1. (быстрая, то-
ропливая речь) шаццан сейлеу, тез сез;
2. (трудно произносимое сочетание слов)
жацылтпаш; 3. в знач. нареч. скорого-
воркой тез-тез, шаццан, асыгып; говорить
~ой тез-тез сейлеу.
СКОРОПАЛИТЕЛЬНО нареч. разг, хау-
лыгып, асыгып, тез-тез.
СКОРОПАЛИТЕЛЬНОСТЬ ж. разг.
цаулыгыушылыц, асыгыушылыц.
СКОРОПАЛЙТЕЛЬН НЫЙ прил. разг.
цаулыцпалы, асыгыс, тез-тез; ~ое решение
асыгыс шешим.
СКОРОПИСНЫЙ прил. тез жазатугып,
шаццан жазатугын.
СКОРОПИСЬ ж. тез жазыу, шаккан
жазыу.
скоропортящицйся прил. тез бузы-
латугын, жылдам бузылатугын; ~еся про-
дукты тез бузылатугын азыц-ауцатлар.
СКОРОПОСТИЖНО нареч. тосаттан,
цэпелимде, бирден.
СКОРОПОСТЙЖН цый прил. тосаттан
болган, цэпелимде болган, бирден болган;
~ая смерть тосаттан болган елим.
СКОРОПРЕХОДЯЩИЙ прил. тез етип
кететугын, у_зак дауам етпейтугын.
СКОРОСПЕЛКА ж. тез писетугын, ерге
писетугын, ерте жетилетугын; груша-~
тез писетугын алмырт.
СКОРОСПЕЛЫ]]Й прил. 1. тез писету-
гын, ерте писетугын, ерте жетилетугын;
сорт ячменя сулыныц тез писетугын
сорты; ~е породы скота маллардыц
ско__________________- 934 -____________________
ерте жетилетугын туцымлары; 2. перен.
(поспешный, необдуманный) асьи-ыс ислен-
ген, ойланбай етилген; ~й вывод асыгыс
шыгарылган жуумац.
СКОРОСТНИК" м. шаккан ислеуши, тез
ислеуши; сталевар-^ полатты тез еритиу-
ши адам.
СКОРОСТИ ||бЙ прил. 1. тез; тез уша-
ту гын (самолёт); тез журетутын (поезд);
2. тез усыл менен исленилетутын, тез
жур гизи лету тын; ~бе строительство тез
усыл менен исленилетутын курылыс; ~ая
плавка тез усыл менен еритиу.
СКОРОСТИ ь ж. 1. (быстрота движения)
тезлик; средняя ~ь орта тезлик; ~ь тече-
ния агыстыц тезлигп; ~ь звука сестиц
тезлиги; развивать ~ь тезликти кушей-
тиу; ехать с большой ~ью улкен тезлик
пенен айдау; 2. ж.-д. (быстрота доставки
грузов), тезлик, жылдамлыц; отправить
груз малой ~ью жукти асыцпай баратугын
етип жибериу; 3. тех. скорость, тезлик;
переключение ~ёй тезлигин езгертиу; ко-
робка ~ёй скоростьлардыц коробкасы; <>
в ~и тезликте, шалт, жылдам.
СКОРОСШИВАТЕЛЬ м. скоросшива-
\ тель (цагазларды салып тигип цоятугын
папка).
СКОРОТАТЬ сов. что цысцартыу, етке-
риу; ~ время уацытты еткериу.
СКОРОТЁЧН ЦЫЙ прил. тез ететугын,
жылдам ететутын; <> ^ая чахотка тез
кушейип елимге ©келетугын екпе ауы-
рыуы.
СКОРПИбН м. шаян.
СКОРЧИТЬ сов. кого-что буристириу',
жыйырылтыу; <> серьёзную мину
шырайын шытыу.
СКОРЧИТЬСЯ сов. бурисиу, жыйыры-
лыу; ~ от боли ауырып баратырганлыцтан
бурисиу.
СКОРЦЫЙ прил. 1. (быстрый) тез, шалт,
шаддан, жылдам; ~ый поезд тез журету-
гын поезд; ндтй ~ым шагом шаккан
адымлап журиу; 2. разг, (протекающий
в короткий срок) тез ететугын, жылдам
ететугын; 3. тез арада, жадын арада, жа-
кын; в~ом времени жадын уацыт ишинде,
жадын арада; до ~ого свидания тез керис-
кенше; <> ~ая помощь тез жэрдем; сде-
лать что-л. на ~ую руку бир нэрсени
шала-пула ислей салыу.
СКОСИТЬ I сов. что шабыу, орыу, шауып
алыу; ~ луг пишенликтин от-шебин орып
алыу.
СКОСИТЬ II сов. что цыйсайтыу;
глаза кезлерин цыйсайтыу.
СКОТ м. 1. собир. мал; крупный рога-
тый ~ цара мал; племенной ~ туцым мал;
рабочий ~ жумыс малы; 2. см. скотина 2.
СКОТЙНА ж. 1. собир. разг, (скот)
мал; 2. перен. бран. хайуан, егиз (жац-
пас жаман адам хаццында).
скотник м. малшы, малга цараушы.
СКОТНИЦА женск. от скотник.
СКОТНЫЙ прил. мал..., малдыц; ~
двор малхана.
СКОТО= цоспа сезлердиц «мал» деген
мэнисин ацлататугын биринши белеги,
мыс.: скотозаготовки мал таярлаушы-
лыц.
СКОТОВОД м. шаруа.
СКОТОВОДСТВО с. шаруашылыц, мал
шаруашылыгы.
СКОТОВОДЧЕСКИЙ прил. шаруашы-
лыц..., шаруашылыцтыц; район шар-
уашылыц районы.
СКОТОЗАГОТОВКИ мн. (ед. скотозаго-
тбвка ж.) мал таярлаушылыц.
СКОТОПРИГОННЫЙ прил. мал цама-
латугын, мал киргизилетугын; ~ двор
мал цамалатугыи хэули.
СКОТОПРИЁМНЫЙ прил. мал дабыл
етилетугын, мал дабыл алынатугын.
СКОТОПРОГОННЦЫЙ прил. мал айда-
л ату гын; ~ая дорога мал айдалатугын
жол.
СКОТСКИЙ прил. 1. малдыц, мал...;
~ падёж мал цырылыуы; 2. перен. прост,
(грубый, подлый) турпайы, дайуанша.
СКОТСТВО с. прост, турпайылыц, дай-
уаншылыд.
СКРАДЫВАТЬ несов. что жасырыу, би-
линдирмеу, сездирмеу.
СКРАДЫВАТЬСЯ несов. жасырыныу,
билинбеу, сезилмеу.
СКРАСИТЬ сов. что сулыулау, кезге
жагымлы етиу, езине тартатугын етиу.
СКРАСИТЬСЯ сов. сулыуланыу, кезге
жагымлы болыу, езине тартатугын болыу.
СКРАШИВАТЬ несов. см. скрасить.
СКРАШИВАТЬСЯ несов. см. скраситься.
СКРЕБНИЦА ж. ат тарад.
СКРЕБОК м. 1. гурек, дыргыш гурек;
~ для снега цар тазалау гуреги; 2. гурек-
ше; ~ автопогрузчика автопогрузчиктиц
гурекшесп.
СКРЕЖЕТ м. 1. (действие) цышырлатыу,
сыдырлатыу; цайрау (зубовный)-, 2. (звук)
цышырлы, сыцырлы; ~ колёс дегершик-
лердиц сыцырлысы; ~ зубовный жудэ
цэдэрли ашыу, шегинен шыццан ашыу.
СКРЕЖЕТАТЬ несов. цышырлатыу, сы-
цырлатыу; дайрау (зубами).
СКРЕПА ж. беркиткиш, устагыш.
СКРЕПЦЙТЬ сов. что, чем 1. (соединить)
беркитиу, бириктириу, датырыу; ~йть
рельсы гайками рельслерди гайкалар ме-
неи бириктириу; 2. перен. (сделать неру-
шимым) беккемлеу, ныгайтыу; ~йть обе-
щание клятвой уэдени ант берип беккем-
леу; 3. (удостоверить) тастыйыцлау, бе-
китиу; ~йть договор подписями келисимди
цол цойып тастыйыцлау; <> ~я сердце
цыйналып.
СКРЕПЙЦТБСЯ сов. беркиниу, биригиу,
цатырылыу; брусья хорошо ~лись бруслар
жацсы беккемленди.
СКРЁПКА ж. скрепка, цагаз цыстыр-
гыш.
СКРЕПЛЯТЬ несов. см. скрепйть.
СКРЕПЛЯТЬСЯ несов. см. скрепйться.
СКРНЕСТЙ несов. 1. что, чем и без доп.
кемириу, гайзау; мыши скребут тышцанлар
гайзайды; 2. что, разг, цасыу; ~естй в
затылке желкесин цасыу; 3. кого-что, чем
тарау, цырыу; ~естй лошадь скребнйцей
жылцы тарад пенен атты тарау; 4. перен.
________________________________________~ 935 -_____________________________________СКУ
(тревожить, мучить) тынышын алыу,
биймаза етиу, цыйнау, жай таптырмау;
у него ~ебло на сердце оныц журеги жай
таппады.
СКРЕСТЙСЬ несов. тырнау, гайзау, ке-
мириу; за дверью скребётся кошка цапы-
иыц аржагынан пышыц тырнап тур.
СКРЕСТИТЬ сов. 1. что айцастырыу,
атанац етип цойыу; ~ руки на груди кеки-
регине цолын айцастырып цойыу; 2. ко-
го-что, с кем-чем, биол. шагылыстырыу,
шанландырыу; ~ апорт с дикой яблоней
апортты жабайы алма менен шанландырыу.
СКРЕСТЙЦТЬСЯ сов. 1. (пересечься) ке-
сисиу; дороги ~лись жоллар кесисти;
2. перен. (столкнуться, переплестись) ца-
рама-царсы келиу, царсы келиу, тууры
келмеу; их интересы ~лись олардыц мэп-
лери царама-царсы келди; 3. биол. шагы-
лысыу, шацланыу; 4. лингв, (о языках,
говорах) шатысыу.
СКРЕЩЁНИЦЕ с. 1. (действие) айцас-
тырыу, атанацластырыу; 2. лингв, шаты-
сыу; 3. (место) айцасцан жер, кесискен
жер; на ~и дорог жоллардыц кесискен
жеринде.
СКРЕЩИВАНИЕ с. 1. (действие) айцас-
тырыу, атанацластырыу; 2. биол. шагы-
лысыу, шацланыу; 3. лингв, шатысыу; ~
языков тиллердиц шатысыуы.
СКРЕЩИВАТЬ несов. см. скрестить.
СКРЕЩИВАТЬСЯ несов. см. скреститься.
СКРИВИТЬ сов. что, разг, цыйсайтыу.
СКРИВЙ ЦТЬСЯ сов. разг, цыйсайыу;
каблуки ~лнсь екшелер цыйсайып кетти.
СКРИП м. сыцырлы, шыйцылды; ~
двери есиктиц шыйцылдысы; сапоги со
скрипом шыйцылдауыц етик; <> со скри-
пом [делать что-л.) зордан, жудэ ацы-
ры н.
СКРИПАЧ м. скрипач, скрипкашы.
СКРИПАЧКА женск. от скрипач.
СКРИП||ЁТЬ несов. 1. шыйцылдау, сы-
цырлау; снег ~йт под ногами аяц астында
цар сыцырлайды; 2. чем сыцырлатыу, шый-
цылдатыу, гышырлатыу; ~ёть зубами тис-
ти гышырлатыу; 3. перен. разг, (жить,
существовать) зорга тиришилик етиу, зор-
га кун кериу.
СКРИПИЧНЫЙ прил. скрипка..., скрип-
каныц; ~ мастер скрипка устасы.
СКРЙПКЦА ж. скрипка; играть первую
~у 1) биринши скрипкада ойнау; 2) перен.
бир исте эцмийетли орын тутыу.
СКРЙПНУЦТЬ сов. и однокр. чем и без
доп. шыйцылдан кетиу, сыцырлай кетиу,
шыйц ете цалыу; дверь слабо ~ла есик
эстен шыйц ете цалды.
СКРИПУЧИЦЙ прил. разг. 1. шыйцыл-
дайтугын, сыцырлайтугын; ~е сапоги
шыйцылдайтугын етиклер; 2. шэцкилде-
ген; ~й голос шэцкилдеген дауыс.
СКРОЙТЬ сов. что кийим пишиу.
СКРОМНИЧАТЬ несов. разг, киши пейил-
лик етиу, тартыншацлыц етиу.
скрймно нареч. 1. (сдержанно) эдепли,
ауыр; 2. (просто) киши пейил, эпиуайы,
жай; вестй себя ~ езин эпиуайы тутыу;
3. (умеренно) орташа, ебиндей.
СКРОМНОСТЬ ж. 1. (сдержанность)
эдеплилик, ауыр минезлик; 2. (просто-
та) киши пейиллпк, тартыншацлыц, эпи-
уайылыц; 3. (умеренность) орташалыц,
ебиндейлик.
СКРОМНЦЫЙ прил. 1. киши пейил,
элпайым; ~ый учитель киши пейил оцы-
тыушы; 2. (сдержанный) эдепли, ауыр
минезли; ~ый вид эдепли тур; 3. (простой)
эпиуайы, жай; ~ая жизнь эпиуайы тур-
мыс; ~ый костюм эпиуайы костюм; 4. (уме-
ренный, небольшой) орташа, ебиндей; ~ые
доходы орташа табыслар.
СКРУПУЛЁЗНЫЙ прил. туппа-тууры,
пуцта, нацма-нац, дуп-дурыс; ~ труд
пуцта мийнет.
СКРУТЙЦТЬ сов. 1. что ийириу, шый-
ратыу, есиу, таулау; ~ть нитки сабацты
шыйратыу; 2. что орау; ~ть папиросу
шылым орау; 3. кого-что (связать) байлау,
тацыу, тацып байлау, цайырып байлау;
~ть руки цолларын цайырып байлау;
4. кого-что, перен. разг, (обессилить)
цэлсиретиу, хэлсизлендириу; болезнь ~ла
его кесел оны цэлсиретти; ~ть в бара-
ний рог мэжбурлеу, багынышлы цылыу,
бойсындырыу, жууа'сытыу.
скрутйцться сов. ийирилиу, шыйра-
лыу, есилиу, тауланыу; верёвка хорошо
~лась арцан жацсы есилди.
СКРУЧИВАТЬ несов. см. скрутить.
СКРУЧИВАТЬСЯ несов. см. скрутить-
ся.
СКРЫВАТЬ несов. см. скрыть.
СКРЫВА цться несов. 1. см. скрыться;
2. жасырыныу, цашып журиу; ~ться от
преследователей цуугыншылардан жасы-
рыныу; 3. перен. лийкини болыу; что
~лось за его словами? оныц сезиниц не
лийкини бар еди?
СКРЫТНЫЙ прил. туйыц, сыр сацлаушы,
сыр жасырыушы; ~ человек туйыц адам.
СКРБ1ТЦЫЙ 1. прич. от скрыть; 2. прил.
жасырын, сырлы, астыртын, астарлы;
~ый смысл слова сездиц астарлы мэниси;
~ая угроза жасырын цэуип; ~ая досада
сырлы екиниш.
СКРЫТЬ сов. 1. кого-что (спрятать)
жасырыу, жасырып цойыу, тыгып цойыу,
цымтап цойыу; басыу (о тучах)-, 2. что
(не дать заметить) жасырыу, билдир-
меу, керсетпеу; ~ боль ауырганын бил-
дирмеу; 3. что, перен. (утаить) жасырыу,
айтпау, билдирмеу.
СКРЦЫТЬСЯ сов. 1. (спрятаться) жа-
сырыныу, тыгылыу; 2. (исчезнуть) жасы-
рыныу, керинбей кетиу; самолёт ~ылся
йз виду самолёт кезге керинбей кетти;
3. перен. жасырыу, билинбей цалыу, сезил-
мей цалыу; от его внимания ничего не
~бется оныц дыццатынан хеш нэрсени
жасыра алмайсац.
СКРЯГА м. и ж. сыцмар, цызганшац,
сарац, сексанар, зыцна. \
СКУДЁЦТЬ несов. кемиу, азайыу; за-
пасы не ~ют запаслар азаймайды.
СКУДНО 1. нареч. жеткиликсиз, кемтар,
жарытыусыз, аз; 2. безл. в знач. сказ, жар-
лы, кембагал; жить ~ жарлы турыу.
ску__________________- 936 -__________________
скудн цый прил. 1. {незначительный)
жеткиликсиз, кемтар, жарытыусыз; ~ые
запасы жеткиликсиз запаслар; ~ые воз-
можности аз имканият; 2. уст. (бедный,
убогий) жарлы, кембагал; ~ое хозяйство
кембатал хожалыц; ~ая растительность
сийрек есимлик.
СКУДОСТЬ ж. жеткиликсизлик, кемтар-
шылыц, жарытыусызлыц; ~ интересов цы-
зыгыулардыц жарытыусызльиы.
СКУДОУМИЕ с. жарым еслик, ацылы
‘кемлик.
СКУДОУМНЫЙ прил. жарым ес, ацылы
кем.
СКУКЦА ж. зеригиу, иши писиу, зерик-
кенлик; от зериккеннен; наводить ~у
кеуилин зериктириу.
СКУЛА ж. жац, бет суйек, шеке суйек.
СКУЛАСТЦЫЙ прил. бет суйекли, жал-
пац жацлы, бет суйеги жалпац; ~ое лицо
жалпац бет.
СКУЛИТЬ несов. 1. (о собаке) цацсылау,
улыу; 2. перен. разг, (докучать жалобами)
жыламсырау, цыццылдау.
СКУЛЬПТОР м. скульптор.
СКУЛЬПТУРА ж. скульптура.
СКУЛЬПТУРНЫЙ прил. скульптура...,
скульптур ал ыц; ~ портрет скульптуралыц
портрет.
СКУМБРИЯ ж. скумбрия (балык,).
СКУНС м. скунс (х;айуан хрм териси).
СКУНСОВЫЙ прил. скунс; скунс тери-
синен исленген.
СКУПАТЬ несов. 1. см. скупить; 2. (за-
ниматься скупкой) сатып алыушылыд пе-
нен шугылланыу.
СКУПЕЦ м. сыцмар, саран., сексанар,
зыцна.
СКУПИТЬ сов. кого-что кеп етип сатып
алыу.
СКУПИТЬСЯ несов. на что и без доп.
сыцмарлыц етиу, сарацлыц етиу, зыцналыц
етиу; ~ на расходы шытынта сыцмарлыц
етиу, шыгыннан цашыу; <> не ~ на похвалы
мацтауьш жеткериу, асыра мацтау; не ~
на обещания уэдени аямау.
СКУПКА ж. кеп етип сатып алыу.
СКУПО нареч. 1. сыцмарлыц етип, са-
рацлыц етип, зыцналыц пенен, цысып; ~
расходовать средства пулды цысып жум-
сау; 2. перен. аз, кем, жартыусыз; осенью
солнце греет ~ гузде цуяш аз цыздырады.
СКУПцбЙ прил. 1. сыцмар, сарац, зыц-
на; он до крайности — ол аса сыцмар;
2. перен. (недостаточный) аз, кем, жетки-
ликсиз, жартыусыз; ~6й свет лампы шы-
раныц жацтысы жартыусыз; 3. (сдержан-
ный) сабырлы, шыдамлы, сарац; ~ой на
слова сезге сарац; ~6й на похвалы мацтауга
жоц; 4. в знач. сущ. м. скупой и ж. скупая
сыцмар, сарац, сексанар, зыцна.
СКУПОСТЬ ж. сыцмарлыц, сарацлыц,
зыцналыц.
СКУПЩИК м. кеп етип алып сатыушы.
СКУПЩИЦА женск. от скупщик.
СКУЧАТЬ несов. 1. (испытывать скуку)
иши писиу, зеригиу, сагыныу; 2. по ком-
-чём, по кому-чему сагыныу; ~ по друзьям
досларын сагыныу.
СКУЧЕННОСТЬ ж. тыгызлыц, цалыц-
лыц, жийилик; ~ населения халыцтын
тыгызлыгы.
СКУЧИцТЬСЯ сов. 1. (собраться в кучу)
уйилиу, жыйналыу, топланыу; 2. разг,
(разместиться в тесноте) тыгылысыу,
уймелесиу; в проходе ~лось много народу
ететугын жерге кеп адам уймелести.
СКУЧНО 1. нареч. зериктирип, жалыц-
тырып; ~ слушать одно и то же бир гепти
цайта-цайта тыцлау зериктирип жибереди:
2. безл. в знач. сказ, иши писип, зеригип.
жалыгып; мне ~ мен зеригип турман.
СКУЧНЫнЙ прил. 1. кеуилсиз, зерик-
тиретугын; лица у всех были ~е барлы-
гыныц шырайлары кеуилсиз еди; 2. (на-
водящий скуку) ишти писиретугын, зерик-
тиретугын, жалыцтыратугын; ~й рассказ
жалыцтыратугын гурриц, зериктиретугын
гурриц.
СКУШАТЬ сов. см. съесть.
СЛАБЁ||ТЬ несов. 1. хэлсиреу; больной
~ет ауырыу цэлсирейди; 2. (стихать)
пэсейиу; ветер начал ~ть самал пэсейе
баслады; 3. нашарланыу, теменлеу; память
~ет есте сацлау теменледи.
СЛАБИТ )|Ь несов. 1. безл. кого-что,
иш етиу, иши журиу; ребёнка ~ бала-
ныц иши етеди; 2. иш еткизиу, ишти жур-
гизиу; касторовое масло ~ касторка майы
ишти жургизеди.
СЛАБНУТЬ несов. разг. см. слабеть.
СЛАБО нареч. 1. (не туго, свободно)
бос, босац, азырац, сэл; канат натянут ~
арцан бос тартылган; 2. (плохо) босац,
эззи, пэс, нашар; он ~ играет в шахматы
ол шахматты пэс ойнайды; книга написана
~ китап нашар жазылган; <> ~ улыбнуться
сэл кулимсиреу.
СЛАБО= цоспа сезлердиц «темен, пэс,
босац» деген мэнилерин билдиретурын би-
ринши белеги, мыс.', слаборазвитый темен
рауажланган.
СЛАБОВОЛЬНЫЙ прил. босац, натыц,
лэмсер, ынжыц; ~ человек босац адам.
СЛАБОНЕРВНЫЙ прил. нерви цэлсиз.
нерви бос, куйгелек.
СЛАБОРАЗВИТЫ ||Й прил. темен рауаж-
ланган; ~е страны темен рауажланган
еллер.
СЛАБОСИЛЬНЫЙ прил. 1. (о людях,
животных) кушсиз, хэлсиз, дэрмансыз,
гайратсыз, царыусыз; 2. аз цууатлы, аз
кушли; ~ мотор аз цууатлы мотор.
СЛАБОСТИЬ ж. 1. эззилик, азлыц, пэс-
лик, естелик, босацлыц, бослыц; ~ь света
жацтыныц азлыгы; ~ь зрения кериудиц
эззнлиги; <~ь руководства басшылыцтьщ
босацлыгы; 2. (недостаток физических
сил) цэлсирегенлик, хэлсизлик, кушсиз-
лик, дэрмансызлыц, гайратсызлыц, ца-
рыусызлыц; больной почувствовал ~ь
науцас хэлсирегенлигин сезди; 3. (мало-
душие) турацсызлыц, тыянацсызлыц, бос-
лыц; в минуту ~и турацсызлыц пайда
болган уацытта; проявить ~ь турац-
сызлыц етиу; 4. (предосудительная при-
вычка) эззилик; иметь свой ~и езине тэн
эззиликке ийе болыу; 5. перен. (пристра-
— 937 —
СЛА
стие, влечение) хэуеслик, цумарлыц, цы-
зыгыушылыц, берилип кетиушилик; у меня
~ь к стихам мен цосыцца цумарлыман.
СЛАБОУМИЕ с. кем ацыллылыц, а цылы
азлыц, акылы цысцалыц; старческое
цартайганлыцтан болган кем акыллылык.
СЛАБОУМНЫЙ прил. кем ацыллы, акы-
лы аз, акылы келте; ~ старик акылы аз
гарры.
слабохарактерность ж. бос минез-
лилик.
слабохарактерный прил. бос ми-
незли; ~ человек бос минезли адам.
СЛАБЦЫЙ прил. 1. (о человеке, животном)
Хэлсиз, кушсиз, гайратсыз; ~ый человек
хэлсиз адам; 2. (о ногах, руках и т. п.)
бос, хэлсиз; ~ые мышцы бос булшыц етлер;
3. (болезненный, нездоровый) эззи, ден
саулыгы кем; ~ое сердце эззи журек;
~ый ребёнок ден саулыгы кем бала;
4. (лишённый твёрдости) тураксыз, тыя-
нацсыз, бос; ~ая воля бос жигер; 5. (не-
достаточно сильный) эззи, аз, пэс, эсте,
босац; ~ый удар эсте урыу; ~ый свет
пэс жацты; ~ое течение эсте агыс; ~ый
ветер пэс самал; ~ый голос пэс дауыс;
6. (незначительный) кеп емес, ебиндей,
азгана; ~ая надежда аз умит, азгана
исеним; ~ое утешение ебиндей жубаныш;
7. (плохой) жарамсыз, босац, темен, кам;
~ая работа жарамсыз жумыс; ~ый кон-
троль босац цадагалау; ~ое звено в работе
жумыстыц кам жери; 8. темен; ~ый уче-
ник темен оцыушы; ~ый работник Темен
хызметкер; 9. (не крепкий, не насыщенный)
суйык, кушсиз, душшы; ~ый чай суйыц
чай; ~ый табак душшы темеки; 10. (не
сильно затянутый) цатты емес, бос, селпи;
~ая струна 1) бос тар; 2) перен. эззи жери;
~ый желудок бузылган иш; ~ая улыбка
сэл кулимсиреу; это его ~ое место бул
оныц ец эззи жери.
СЛАВЦА ж. 1. дацц, атак; трудовая
~а мийнет даццы; всемирная ~а Дунья
жузлик дацц; достигнуть ~ы даццы шы-
гыу; ~а советским героям! совет цацар-
манларына дацц!; 2. (репутация) атак;
хорошая ~а жацсы атак; дурная ~а жаман
атац; 3. разг, (молва) хабар; <> на ~у
айта цалгандай; одна ~а, что..деген
атагыныц ези цанша; петь ~у тэриплеу,
даццын шыгарыу.
СЛАВИТЬ несов. кого-что 1. (восхва-
лять, прославлять) мацтау, тэриплеу, ата-
гын шыгарыу, даццын шыгарыу; ~ героя
цахарманныц даццын шыгарыу; 2. (чес-
твовать песнями) тэриплеу цосыгыв ай-
тыу; 3. разг, (распространять дурную
молву о ком-л.) жаман атагын шыга-
рыу. _
СЛАВИТЦЬСЯ несов. чем и без доп.
тэрипи шыгыу, атагы шыгыу, даццы
жайылыу, даццы шыгыу; колхоз ~ся
свойм богатством езиниц байлыгы менен
колхоздыц атагы шыццан.
слАвниый прил. 1. (достойный славы)
мацтаулы, тэрипли, атацлы, даццлы;
~ая победа даццлы жецис; ~ое имя дацц-
лы атац; 2. (приятный, милый) жагым-
лы, унамлы, жацсы; ~ый человек жагым-
лы адам.
СЛАВЯНЕ мн. (ед. славянйн м., сла-
вянка ж.) славянлар, славян халыцлары.
СЛАВЯНОВЕД м. славяновед (славяно-
ведение бойынша цэниге).
славяноведение с. славяноведение
(славян тиллерин, тарийхын, мэдениятын
%эм турмысын изертлеу илиминиц топ-
ламы) .
СЛАВЯНСКИЦЙ прил. славян..., сла-
вянныц; ~е языки славян тиллери.
СЛАГАЕМОЕ с. мат. цосылыушы.
СЛАГАТЬ несов. см. сложйть 7, 8.
СЛАГАЦТЬСЯ несов. 1. см. сложйться
1, 2; 2. (состоять) цуралыу; материя ~ется
нз молекул материя молекулалардан цура-
лады.
СЛАДИТЬ сов. разг, с кем-чем куши
жетиу, х,эли жетиу, басцара алыу, цолы-
нан келиу.
СЛАДИ))ТЬСЯ сов. разг, женлениу,
орналасыу, дузилиу, оцланыу; дело ~лось
ис женленди.
СЛАДКИ || Й прил. 1. мазалы, шийрин;
~й виноград шийрин жузим; ~й мёд маза-
лы пал; 2. (приготовленный с сахаром)
цантлы, мазалы, татлы; ~й чай цантлы
чай; ~й пирог татлы пирог; 3. в знач. сущ.
с. сладкое татлы нэрсе, мазалы нэрсе;
4. перен. (приятный) жагымлы, мазалы,
татлы; ~й сон татлы уйцы; 5. перен.
(льстивый) жарамсац, жагымпазлы; ~е
речи жагымпазлы сезлер.
СЛАДКО нареч. 1. татлы, шийрин, ма-
залы; 2. мазалы, рэхэтленип, жагымлы;
~ зевать рэхэтленип еснеу; 3. перен.
(льстиво) жарамсацланып, жагымпазлыц
пенен; ~ говорйть жарамсацланып сей-
леу; 4. безл. в знач. сказ, мазалы; во рту
~ ауызда мазалы.
СЛАДКОЕЖКА м. и ж. см. сластёна.
СЛАДОСТРАСТИЕ с., СЛАДОСТРАСТ-
НОСТЬ ж. ы’шцыпазлыц, ышцыпазшылыц;
цатынпаразлыц; еркекпаразлыц.
СЛАДОСТРАСТНЫЙ прил. ышцыпаз;
цатынпараз (о мужчине)', еркекпараз (о жен-
щине) .
СЛАДОСТЦЬ ж. 1. (сладкий, приятный
вкус) мазалылыц, татлылыц, шийринлик;
2. (удовольствие) жагымлылыц, татлылыц;
~ь жйзни емирдиц татлылыгы; 3. мн.
сладости (кондитерские изделия) мазалы
нэрселер; восточные ~и шыгыс еллердиц
мазалы ауцатлары.
СЛАЖЕННОСТЬ ж. жолга цойылган-
лыц, тэртипке салынганлыц, женленген-
лик, сазланганлыц; ~ в работе жумыстын
тэртипке салынганлыгы; ~ хора хордын
сазланганлыгы.
СЛАЖЕННЦЫЙ 1. прич. от сладить;
2. прил. жолга цойылган, тэртипке салын-
ган, женленген, женге салынган, сазлан-
ган; ~ая работа тэртипке салынган жумыс,
женленген жумыс.
СЛАЖИВАТЬ несов. см. сладить.
СЛАЖИВАТЬСЯ несов. см. сладиться.
СЛАЗИЦТЬ сов. 1. (спуститься куда-л.)
темен тусиу, темен тусип шыгыу; ~ть в по-
СЛА
— 938 —
греб шоланга тусиу; 2. (влезть, взобрать-
ся куда-л.) шыгыу, миниу; ~ть на крышу
жайдыц тебесине шыгыу; 3. разг, (рукой)
сугыу; он ~л в сумку и достал письмо
ол сумкага цолын сугып хатты алды.
СЛАМЫВАТЬ несов. см. сломить.
СЛАМЫВАТЬСЯ несов. см. сломиться.
СЛАН II ЕЦ м. геол, сланец (may жы-
нысы); горючие ~цы жанатугын сланецлер.
СЛАНЦЕВЦЫЙ прил. геол, сланец...;
~ая порода сланец жынысы.
СЛАСТЁНА м. и ж. татлыны суйетугын
адам, мазахор.
СЛАСТЙТЬ несов. 1. что, разг, (делать
сладким) мазалы етиу, татлы етиу; цант
салыу; 2. (отдавать сладким) мазалы
деми шыгыу.
СЛАТЬ несов. кого-что жибериу, жол-
лау; письма хат жибериу; ~ привет
селем жоллау.
СЛАЩАВОСТЬ ж. аса жагымпазлылыц,
аса жарамсацлыц, майлы тиллилик.
СЛАЩАВ [|ЫЙ прил. аса жагымпазлы,
аса жарамсацлы, майлы тилли; ~ая улыбка
аса жатымпазлы кулимсиреу.
СЛАЩЕ сравнит, ст. от прил. сладкий
и нареч. сладко мазалырац, татлырац; ~
мёда палдан татлырац.
СЛЕВА нареч. солдан, шептен, сол жад-
тан, шеп жацтан, солда, сол жацта, шей-
те, шеп жацта; ~ от дороги жолдан шеп
жацта; ~ от нас бизин. сол жагымызда.
СЛЕГА ж. бацан, сырыц.
СЛЕГКА нареч. 1. (не сильно) жецил-
-желпи, есте-ацырын, ацсат; ~ ударить
эсте-ацырын урыу; 2. (немного) сэл-пэл,
азырац; его руки ~ дрожали оныц доллары
сэл-пэл цалтырай турды.
СЛЕД м. 1. из; ~ы зайца цоянныц изле-
ри; свежие ~ы таза излер; идтй по чьим-л.
~ам 1) биреудиц изи менен журиу; 2) пе-
рен. биреудиц жолын цууыу; 2. перен.
дац, белги, цалдыц, из; ~ы жилья адам
жасаганлыцтыц белгилери; ~ы былой
красоты бурынгы геззаллыцтыц белгилери;
3. разг, (подошва) табан; ~ в ~ алдыц-
гыныц басцан изи менен; без ~а из цал-
дырмай, путкиллей; исчезнуть без ~а
путкиллей жоц болып кетиу; по горячим
~ам изин сууытпай; напасть на ~ болып
атырган жерин билиу, бар жерин билиу;
его и ~ простыл ол зымгайып болды.
СЛЕДЦЙТЬ I несов. 1. за кем-чем царау,
байцау, сер салыу; ~йть за полётом
птйцы цустыц ушыуын байцау; 2. за чем,
перен. цызыгыу, байцап турыу, танысып
турыу; ~йть за разговором гуррицди
байцап турыу; ~йть за международными
событиями халыц аралыц уацыялар менен
танысып турыу; 3. за кем-чем царап ту-
рыу, сер салып турыу, цадагалау; ~йть
за детьмй балаларды царап турыу; ~йть
за свойм здоровьем езиниц ден саулыгына
царап турыу; ~йть за дисциплйной тэр-
типти сацлауды цадагалау; 4. за кем-чем
бацлап журиу, ацлып журиу, ацлыу;
будьте осторожны — за вами ~ят сац
болыцыз — сизиц изицизден бацлап жу-
рипти; ~ за собой езии таза тутыу.
СЛЕДЙТЬ II несов. чем и без доп., разг,
(пачкать) из тусириу, аягы менен ылас-
лау, аягы менен патаслау.
СЛЁДОВАНИ"Е с. 1. барыу, журиу,
кетиу; поезд дальнего ~я алысца барату-
гын поезд; по путй ~я журип баратырган
жолда; 2. орынлау, цолланыу, басшылыцца
алыу; точное ~е указаниям инструкции
инструкцияныц керсетиуин саррас орын-
лау.
СЛЕДОВАТЕЛЬ м. тергеуши.
СЛЁДОВАТЕЛЬНО союз солай болса,
демек, сонлыцтан, соныц ушын.
СЛЕД || О ВАТ Ь несов. 1. за кем-чем изи-
нен ериу, изинен журиу, изи менен кетиу,
изинен барыу; обоз ~овал за полком жук-
ли арбалар полктыц изинен журди; онй
~уют за вожаком олар басшыныц изинен
ереди; ~овать по пятам цалмай изинен
журиу; 2. за чем (наступать) келиу,
изинде болыу; за весной ~ует лето бэцэр-
диц кейнинен жаз келеди; события ~уют
одно за другйм уацыялар бириниц изинен
бири болады; 3. (отправляться) барыу,
журиу, кетиу; поезд ~ует до Москвы поезд
Москвага дейин барады; 4. кому-чему, пе-
рен. тийкарланыу, орынлау, цолланыу,
басшылыцца алыу, бойынша ислеу; ~овать
чьему-л. примеру биреудиц еткени бойын-
ша ислеу; ~овать правилам цагыйдаларга
тийкарланыу; ~овать моде мода бойынша
кийиниу; 5. из чего шыгыу, келип шыгыу;
отсюда ~ует вывод буннан мына жуу-
мац келип шыгады; 6. кому, с кого-
-чего, безл. (причитаться) тийисли болыу;
с меня ~ует три рубля мен уш сом бериуим
керек; сколько вам ~ует за работу? жу-
мысыцыз ушын сизге цанша тийисли?;
7. безл. кому-чему с неопр. (нужно, необходи-
мо) керек, тийисли, зэрур, лазым, цэжет;
это ~ует переделать буны цайта ислеу
керек; ~ует заметить, что... соны айтып
етиу лазым...; куда ~ует тийисли жерине;
кому~ует тийисли адамына; этого ~овало
ожидать усыны кутиу керек еди; <> как~ует
кеуилдегидей, келистирип; отдохнуть как
~ует кеуилдегидей дем алыу; отругать
как ~ует келистирип кейип таслау.
СЛЕДОМ нареч. изинен, изи менен; ехать
~ изинен журиу; он пошёл ~ ол изи менен
кетти.
СЛЕДОПЫТ м. изши, изшил; охбтник-~
изшил ацшы.
СЛЕДСТВИЕ I с. (вывод, результат) нэ-
тийже, жуумац; болезнь явйлась ~м ушйба
ауырыу жыгылганныц нэтийжесинен келип
шыцты.
СЛЕДСТВИЕ II с. юр. тергеу; предварй-
тельное ~ алдын ала тергеу; вестй ~ тер-
геу жургизиу; попасть под~ тергеу астына
тусиу; находйться под ~м тергеу астында
болыу.
СЛЁДУЮЩЦИЙ 1. прич. от следовать;
2. прил. келеси, ендиги, кейинги, соцгы;
в ~ий раз ендиги рет; на ~ий день келеси
куни, ертецине; онй приедут к нам на ~ее
лето олар бизлерге келеси жазда келеди;
3. в знач. мест, опред. мына, темендеги;
я получйл ~ие материалы меи мына мате-
— 939 —
СЛЕ
риалларды алдым; записка ~его содержа-
ния темендеги мазмундагы хат; 4. в знач.
мест. с. следующее темендеги; а произошло
~ее темендеги нэрсе болып далды; они
остановились на ~ем темендегпге келип
тоцтады.
СЛЕЖАЦТЬСЯ сов. басылып цалыу, жент
болып цалыу; сено ~лось пишеч жент
болып цалды.
СЛЁЖИВАТЬСЯ несов. см. слежаться.
СЛЕЖКА ж. ацлыу, бацлау; за ним была
установлена ~ оныц изинен бацлау цо-
йылган еди.
СЛЕЗА ж. 1. мн. слёзы кез жасы;
заливаться ~мн кез жасы тегилиу;
слёзы выступили на глазах кезлеринен жас
соргалап ацты; проливать слёзы кез жа-
сын тегиу; до слёз жас шыццанша; смеяться
до слёз кезинен жас шыццанша кулиу;
плакать горькими ~ми кез жасын тегип
зарлап жылау; 2. (одна капля) бир тамшы
кез жас; по щеке покатилась ~ бир там-
шы кез жасы бетинен соргалап кетти;
3. мн. слёзы (плач) жылау, кез жасын те-
гиу; довестй до слёз жылатыуга дейин алып
келиу; говорйть сквозь слёзы кезине жас
алып турып сейлеу; <> крокодиловы слёзы
жегиленип жылау, етирик жылау.
СЛЕЗАТЬ несов. см. слезть.
СЛЕЗЦЙТЬСЯ несов. жас шыгыу, жас
кёлиу; глаза ~ятся от дыма тутин кезден
жас келтиреди.
СЛЕЗЛИВЫЙ прил. 1. (склонный к сле-
зам) жылауыц, суу кез; 2. жыламсыраган,
жалынган, жалынышлы; ~ голос жылам-
сыраган дауыс.
СЛЁЗНО нареч. разг, жалынып, жылам-
сырап; ~ просйть жалынып copay.
СЛЁЗНЫ || Й прил. 1. анат. кез жас...,
кез жаслыц; ~е железы кез жас безлери;
2. разг, (стремящийся разжалобить) жа-
лынышлы, жыламсыраган.
СЛЕЗОТОЧИВЫЙ прил. 1. (страдающий
слезотечением) жас аццыш, жас келгиш,
жасаурагыш; 2. (вызывающий слезотечение)
жас агызатугын, жас агызгыш, жас кел-
тиретугын; ~ газ жас агызатугын газ.
СЛЕЗОТОЧЙТЬ несов. жас тоцтамау,
жас ага бериу.
СЛЕЗТЬ сов. 1. тусиу; ~ с лошади аттан
тусиу; ~ с дерева агаштан тусиу; 2. (от-
пасть, сойти) бояуы кетип цалыу.
СЛЕПЁНЬ м. сона.
СЛЕПЁЦ м. 1. (слепой) соцыр, гер; 2.
перен. соцыр, тусинбеуши, сезбеуши, кер-
меуши.
СЛЕПЙТЦЬ I несов. 1. уст. (лишать зре-
ния) соцыр етиу, кезден айырыу; 2. что
(ослеплять, утомлять) цамастырыу, ша-
гылыстырыу; солнце ~ глаза кун кезди
шагыл ыстырады.
СЛЕПЙТЬ II сов. 1. кого-что жабысты-
рып жасау, жабыстырып ислеу; ~ из глй-
ны фигурку саз ылайдан жабыстырып киш-
кене фигура жасау; 2. что, разг, (склеить)
жабыстырыу, желимлеу, шайырлау; ~ два
листа бумаги еки бет цагазды жабысты-
рыу; 3. что, перен. (сделать небрежно, на-
скоро) шала-пула ислеу, шала-пула согыу.
СЛЕПЙТЬСЯ сов. жабысыу, желимле-
ниу, шайырланыу.
СЛЕПНУТЬ несов. соцыр болыу, кез-
ден цалыу, кезлп болыу.
СЛЕПЦОЙ прил. 1. (лишённый зрения)
соцыр, гер, кезден цалган, кезли; ~6й
старйк кезден цалган гарры; ~бй от рож-
дения иштен болган соцыр; 2. в знач. сущ.
м. слепой и ж. слепая соцыр, кезли; 3.
перен. (безрассудный) ойсыз, тусинбестен,
ойланбастан, ойламастан; ~ая любовь ой-
сыз суйиу; 4. перен. тусинбестен; ~бе
подражание тусинбестен еликлеу; 5. (не-
чёткий, неотчётливый) тусиниксиз, аныц
емес; ~бй шрифт тусиниксиз шрифт; 6.
(без участия зрения) кермей, керместен;
~6й метод печатания на машйнке машин-
када царамай басыудыц усылы; ~бй по-
лёт ав. керместен ушыу; <> ~ая кишка
анат. соцыр ишек.
СЛЁПОК м. жасалган копия, исленген
копия; гипсовый ~ гипстен жасалган ко-
пия.
СЛЕПОТА ж. 1. (отсутствие зрения)
соцырлыц, кезден цалганлыц, кезлилик;
2. перен. соцырлыц, тусинбеушилик; по-
литйческая ~ сиясий соцырлыц.
СЛЕСАРНИЧАТЬ несов. разг, темирши-
лик етиу.
СЛЕСАРНЫЙ прил. 1. темирши, темир-
шилик; ~ инструмент темиршилик эсбабы;
2. в знач. сущ. ж. слесарная см. слесарня.
СЛЕСАРНЯ ж. темиршилик устах ан асы.
СЛЕСАРСКИЙ прил. темир усташылыд.
СЛЕСАРЬ м. темирши, темирши уста,
темир устасы; ~-инструментальщик эсбап
согыушы темирши уста.
СЛЁТ м. 1. (действие) ушып келиу, ушып
келнп жыйналыу; 2. слёт, цурылтай,
жыйналыс, жыйнац; ~ пионеров пионер-
лер слёты.
СЛЕТАТЬ I сов. 1. ушып барып цай-
тыу, ушып барып келиу; ~ на самолёте
в Нукус самолёт пенен Некиске ушып ба-
рып келиу; 2. перен. разг, (сбегать, съез-
дить куда-л.) жууырып барып келиу,
жууырып барып цайтыу.
СЛЕТАТЬ II несов. см. слететь.
СЛЕТАТЬСЯ несов. см. слететься.
СЛЕТЁЦТЬ сов. 1. с кого-чего, на кого-
-что (вниз) ушып тусиу, тусиу; голубь
~л с крыши кептер ушектен ушып тусти;
лист ~л с дерева жапырац агаштан ушып
тусти; 2. с кого-чего (улететь) ушып кетиу;
бабочка ~ла с цветка губелек гулден ушып
кетти; 3. с кого-чего, на кого-что, разг,
(упасть) жыгылып тусиу, цулап тусиу;
он ~л с лестницы ол зэцгиден цулап тусти;
шапка ~ла у меня с головы малацай басым-
нан тусип кетти; 4. с чего и без доп., перен.
разг, (лишиться должности) орнынан ту-
сиу, хызметтен босаныу.
СЛЕТЕТЬСЯ сов. 1. (прилететь в одно
место) ушып келиу, ушып келип жыйна-
лыу; 2. перен. разг, (сбежаться, собраться
отовсюду) хэр жацтан жыйналыу, хэр
жацтан келиу, жэн жацтан жыйналыу.
СЛЕЧЬ сов. 1. разг, (заболеть) ауырып
жатып цалыу, тесек тартып жатыу;
ели
— 940 —
2. разг, (полечь — о хлебах, траве) жапы-
рылыу, жерге жыгылыу (егин, от-шеп
цаццында).
СЛИВ м. 1. (действие) цуйыу, агызыу,
тегиу; 2. (устройство для стока) тарнау,
тоцыртца.
СЛИВА ж. цэрели (агашы х;эм мийуе).
СЛИВАТЬ несов. см. слить,
СЛИВАТЬСЯ несов. см. слиться.
СЛИВКИ только мн. 1. цаймац; снять
~ с молока суттиц цаймагын алыу; сбить
~ цаймац атлау; 2. перен. ец жацсысы, ец
тэуири, цаймац; снимать ~ с чего-л. бир
заттыц ец жацсысын алыу.
СЛИВЫцбй прил. 1. (слитый из раз-
ных сосудов) куйылган, куйыстырылган,
цосылган; ~бе молоко бир неше сыйырдыц
косылган сути; 2. (предназначенный для
сливания) тегиуге арналган, цуйыуга ар-
налган; ~ая яма тегиуге арналган шу-
кыр. ,
СЛИВОВ ЦЫ И прил. церелиниц; цэре-
лиден исленген; ~ая косточка цэрелинин.
шац га л а гы.
сливочник м. каймак ыдысы.
СЛЙВОЧНЦЫЙ прил. каймак..., кай-
.маклы, каймактан; ~ое масло каймак
майы; ~ое мороженое каймаклы мороже-
ное.
СЛИЗАТЬ сов. что жалау, жалап алыу.
СЛЙЗИСТЦЫЙ прил. анат. силекей...,
силекейли; ~ая оболочка силекейли обо-
лочка; ~ые железы силекей безлери.
СЛИЗНУТЬ сов. и однокр. что жалап
койыу, жалап алыу.
СЛИЗНЯК м. 1. зоол. суу егизи; 2.
перен. разг, (о безвольном человеке) мэц-
гур, сылбыр.
СЛИЗЫВАТЬ несов. см. слизать и слиз-
нуть,
СЛИЗЬ ж. силекей.
СЛИНЯЦТЬ сов. 1, разг, (полинять,
вылинять) туси кетиу, оцып кетиу, оцыу;
платье ~ло кейлек оцып кетти; 2. (о жи-
вотных, птицах) тулеп тусиу, тулеу.
СЛИПАТЬ несов. что, разг, аштырмау.
СЛИПАТЬСЯ несов. 1. см. слипнуться;
2. (о глазах) жумылыу, жабылыу (уйцыдан).
СЛИПНУТЬСЯ сов. жабысыу, бири-
-бирине жабысып калыу.
СЛИТНО нареч. биригип, косылып; это
пишется ~ бул косылып жазылады.
СЛЙТНЦЫЙ прил. бириккен, косылган,
бирге, косып тутастырылган; ~ое напи-
сание слов сезлердиц косылып жазылы-
уы.
СЛИТОК м. куйма, сом, бирикпе; ~
золота алтын куймасы.
СЛИТЬ сов. 1. что (вылить) цуйыу, агы-
зыу, тегиу; ~ воду в ведро сууды шелекке
куйыу; 2. что, с чего (отделить от гущи)
айырып алыу, цотарыу, цуйыу; ~ сливки
с молока суттен цаймагын айырып алыу;
3. что (металлы) еритип араластырыу;
4. кого-что, перен. (объединить) цосыу,
бириктириу.
СЛИТЬСЯ сов. 1. (о реках, ручьях) цосы-
лыу, биригиу; 2. перен. (объединиться)
цосылысыу, биригиу.
СЛИЧАТЬ несов. см. сличить.
СЛИЧИТЬ сов. что салыстырыу, са-
лыстырып карау, салыстырып кериу;
почерк колын салыстырып кериу.
слйшком нареч. ерески, хэдден тыс,
артыцмаш, аса.
СЛИЯНИЦЕ с. 1. (рек) цосыу, тутасты-
рыу, цосылыу, тутасыу; 2. перен. (объеди-
нение) цосылыу, биригиу; ~е двух школ
еки мектептиц биригиуи; 3, (место) ко-
сылган жер, бириккен жер; у ~я двух рек
еки дэрьяныц цосылган жеринде.
СЛОВАКИ мн. (ед. словак м., словачка
ж.) словаклар (Чехословакия Социалистлик
Республикасыныц составына киретугын
Словакияныц тийкаргы халцы).
. СЛОВАРНЦЫЙ прил. 1. сезликлер ду-
зиу..., сезликлер шыгарыу...; ~ая работа
сезликлер дузиу жумыслары; 2. сезлик...;
~ый состав русского языка рус тилинин
сезлик составы.
СЛОВЦАРЬ м. 1. сезлик; переводйть со
~арём сезлик арцалы аударыу; пользо-
ваться ~арём сезликтен пайдаланыу; 2.
(лексика) сезлер жыйындысы.
СЛОВАЦКИЙ прил. Словакия..., сло-
вак...; ~ язык словак тили.
СЛОВЕНСКИЙ прил. словен..., сло-
венлик; ~ язык словен тили.
СЛОВЕНЦЫ мн. (ед. словенец м., сло-
венка ж.) словенецлер (Югославияныц со-
ставына киретугын Словенияныц тийкар-
гы халцы).
СЛОВЕСНИК м. уст. 1. (филолог) тил-
ши; 2. (преподаватель словесности) тил-
-эдебият мугаллими.
СЛОВЕСНИЦА женск. от словесник.
СЛОВИТЬ сов. кого-что, разг, услау,
тутыу.
СЛОВНИК м. словник (евзликке арнал-
ган сезлердиц дизими).
СЛОВНО 1. союз сравнит, (как, подоб-
но) уцсас, сыяцлы, эдай, =дей, =тай, »тей;
она поёт ~ соловей ол булбилдей сайрайды;
он летит ~ птица ол цустай ушады; 2.
частица разг, (как будто) усаган, гдай,
=дей, =тай, ®тей; ~ кто стучит биреу тацыл-
датцандай болып тур.
СЛОВЦО с. 1. в разн. знач. сез; русское
~о рус сези; заключительное ~о жуумац-
лау сез; сложное ~о грам. цоспа сез;
ласковое ~о жумсац сез; пустые слова
бос сезлер; приветственное ~о цутлыц-
лау сез; последнее ~о подсудимого сот-
ланыушыныц сонгы сези; порядок слов
в предложении гэптеги сезлердиц тэртиби;
новое ~о в технике техникада ец соцгы
жацалыц; по последнему ~у науки илим-
ниц сонгы табысларына мууапыц; словарь
иностранных слов сырт ел сезлериниц сез-
лиги; мне нужно сказать вам два ~а ме-
ниц сизге еки ауыз сез айтыуым керек;
понять друг друга без слов бирин-бири сез-
сиз-ац тусиниу; проейть ~а сез copay;
лишить кого-л. ~а биреуге сез бермеу;
дать ~о 1) (обещать) у оде бериу; 2) (в
прениях) сейлеуге сез бериу; взять ^о с
кого-л. биреуден сез алыу; не сдержать ~а
сезинде турмау; быть хозяином своего ~а
— 941 —
ело
эз сезине ийе болыу; перейти от слов к де-
лу сезден иске етиу; 2. уст. (повествование,
рассказ) цысса, дэстан; «Слово о полку
Йгореве» «Игорьдыц полки хаккында кыс-
са»; 3. (мнение, заключение) пикир, жуу-
мак; решающее ~о принадлежйт вам ше-
шиуши сез сизики; сказать своё веское ~о
езинин тыянаклы пикирин айтыу; <> чест-
ное ~о расым; дар ~а 1) (способность го-
ворить) сезге укыплылык; 2) (красноре-
чие) шешенлик; со слов, по словам сезлерине
Караганда; не иа словах, а на деле сез
бенен емес, ис жузинде; набор слов сез
топламы; одним ~ом в знач. вводи, сл.
кулласы, ток етери; другими ~ами
в знач. вводи, сл. баскаша айтканда; сво-
ими словами ез сезиц менен; ~о в ~о
сезбе-сез; ~о за слово сезден-сез шыгып;
без дальних слов кеп сез бенеи басты ка-
тырмай; не находйть слов (от возмущения
и т. п.) сез таба алмау; живого ~а не
услышать 1) сейлесиуге адам таппау;
2) акыл-ойлы адамга зар болыу; не лезть за
~ом в карман айтатугын сезин излеп тур-
мау.
СЛОВОИЗМЕНЕНИЕ с. лингв, сез езге-
риси, сез езгериу, сез езгертиу, сездиц
езгериу жоллары.
СЛОВОМ вводи, сл. демек, кулласы,
сездин. цысцасы; вы должны завтра
выехать демек, сизиц ертец кетиу и низ
керек; вы не ошиблись цулласы, сиз
цателеспегенсиз.
СЛОВООБРАЗОВАНИЕ с. лингв, сез
цурылысы, сез жасалыу, сез деретилиуи.
СЛОВООБРАЗОВАТЕЛЬНЫЙ прил.
лингв, сез жасаушы, сез деретиуши; ~
суффикс сез, деретиуши суффикс.
СЛОВООХОТЛИВЫЙ прил. сейлемшек,
сез кумар; ~ собеседник сез кумар гур-
рицлесиуши.
СЛОВОПРОИЗВОДНЫЙ прил. лингв, сез
деретиуши, сез жасаушы; ~ суффикс сез
деретиуши суффикс.
СЛОВОСОЧЕТАНИЕ с. лингв, сез диз-
беги, сез тиркесиги; устойчивое ~ турак-
лы сез тиркеси; свободное ~ еркин сез
тиркеси.
СЛОВОТВОРЧЕСТВО с. сез деретиуши-
лик, сез табыушылык-
СЛОВОУПОТРЕБЛЕНИЕ с. сез кол-
ланыу.
СЛОВЦЦО с. разг. см. слово 1; <> для
красного ~а сулыу сез ушын.
СЛОГ I м. лингв, бууын; делить слова
на слоги сезлерди бууынларга белиу.
СЛОГ II м. стиль; писать хорошим сло-
гом жаксы стиль менен жазыу.
СЛОГОВОЙ прил. лингв, бууынлы.
СЛ ОГООБРАЗУЮЩИ Й прил. лингв, бу-
уын жасаушы.
СЛОГОРАЗДЕЛ м. лингв, бууын шега-
расы.
СЛОЁННЫЙ прил. катламлы, катлама;
~ое тесто катлама камыр; ~ые пирожкй
катлама береклер.
СЛОЖЕНИЕ с. 1. (действие) косыу; би-
риктириу, дузиу; 2. мат. косыу; ~ чй-
сел санларды косыу; ~ дробей белшеклер-
ди косыу; 3. (телосложение) сын, сым-
бат.
сложить сов. что 1. (в одно место)
уйиу, уйип койыу, бир жерге топлау,
жыйнау; ~ сено в копны пишенди гуди
етип жыйнау; 2. (уложить) таклап салыу;
~ вещи в чемодан затларды чемоданга
таклап салыу; 3. мат. (произвести сло-
жение) косыу; ~ два числа еки санды
косыу; 4. (построить) салыу, калау; ~
стену из кирпичей гербиштен дийуал салыу;
5. (пополам, вчетверо и т. д.) буклеу, орау;
~ лист бумаги пополам бир тахта кагаз-
ды екиге буклеу; 6. (снять) тусириу,
алыу; ~ груз на землю жукти жерге
тусириу; 7. (сочинить) шыгарыу, жазыу;
~ песню косык шыгарыу; 8. перен.
кутылыу, алып таслау; <> ~ голову
Курбан болыу; ~ оружие багыныу,
жецилгенин мойынлау; ~ руки хеш нэрсе
ислемеу; ~ руки на грудй колын кау-
сырыу, колын кекирегине койыу; сидеть
сложа руки (без дела) бийкар оты-
рыу.
сложи цться сов. 1. (образоваться,
создаться) пайда болыу, дерелиу, келиу;
обстоятельства ~лись благоприятно жаг-
дайлар жадсы болып келди; у него ~лось
твёрдое убеждение онда тураклы исеним
пайда болды; 2. (сформироваться) жетилиу,
Колпине келиу, колиплесиу; характер его
ещё не ~лся оныц минези еле кэлиплескен
жок; 3. разг, (устроить складчину) шыга-
рыспак етиу.
сложно 1. нареч. цыйын, ауыр; 2. в
знач. сказ, цыйын; это очень ~ бул жудэ
цыйын.
СЛОЖНОПОДЧИНЁННЫЙ прил. грам.
коспа багыныушы; ~ое предложение коспа
багыныушы гоп.
СЛОЖИ ОСОКРАЩЁНН ЦЫЙ прил.: ~ое
слово грам. цоспалы цыецарган сез.
СЛОЖНОСОЧИНЁННЫЙ прил. грам.
дизбекли коспа; ~ое предложение коспа
багындырыушы гоп.
СЛОЖИ ОСТ Н ь ж. цыйынлыц, цыйын-
шылыц; ~ь состоит в том, что... цыйын-
шылыц мынадан ибарат; в общей ~и улыу-
ма алганда.
СЛОЖИ ||ЫЙ прил. 1. цыйын; машина ~ой
конструкции конструкциясы цыйын машина;
2. (трудный) цыйын, шатац, шатыс; ~ая
задача цыйын мэселе; ~ый вопрос цыйын
copay; 3. цоспа; ~ое предложение грам.
цоспа гэп.
’СЛОЖНЫЙ цоспа сезлердиц неше бу-
уыннан цуралганын билдиретугын екин-
ши белеги, мыс.; многосложный кеп бу-
уынлы.
СЛОЙТЬ несов. что цатламлау, цатлау,
цат-цат етиу.
СЛОЙТЬСЯ несов. цатламланыу, цат-
ланыу, цат-цат болыу.
СЛО'Й м. 1. катлам, кат, кабат; ~й
земли жер катламы; один ~й бир кабат;
2. катлам; широкие ~й населения халык-
тыц кец катламлары.
СЛбЙКА ж. катлама (булканыц бир
тури).
ело
— 942 —
СЛОМ м. 1. (действие) сындырыу, сы-
ныу, бузыу, бузылыу; дом предназначен
на ~ жай бузылыуга белгиленген; 2.
(место) сынган жер, сыныд.
СЛОМАТЬ сов. 1. что (разрушить) сын-
дырыу, бузыу, жыгыу, кыйратыу; ~ по-
стройку жайды бузыу; 2. что (переломить)
сындырыу; ~ ногу аягын сындырыу; ~
палку таяцты сындырыу; 3. кого-что,
перен. (одолеть, победить) жециу, кый-
ратыу, басым болыу; — сопротивление про-
тивника душпанныц царсылыгын жециу.
СЛОМАТЬСЯ сов. сыныу, бузылыу.
СЛОМИЙТЬ сов. 1. что сындырыу, жы-
гыу, бузыу; буря ~йла дерево дауыл агаш-
ты сындырып кетти; 2. кого-что, перен.
(одолеть, победить) жециу, кыйратыу,
басым болыу; ~йть сопротивление врага
душпанныц царсыласыуын жециу; 3.
кого-что, перен. (физически и нравственно)
кушин кайтарыу, кеулин басыу; горе не
~йло его кайгы оныц жигерин цайтармады;
<>~я голову от тийгендей, жау цууып кия-
тыргандай.
сломиться сов. 1. разг, сыныу; 2.
перен. (покориться, подчиниться) бузы-
лыу, бойсыныу, багыныу; 3. перен. (фи-
зически и нравственно) куши кайтыу, кеу-
ли басылыу.
СЛОН м. 1. пил; 2. шахм. пил; <> делать
из мухи ~ а погов. туймедей нэрсени туйедей
етиу.
СЛОНЁНОК м. пил баласы, бала пил.
СЛОНЙХА ж. ана пил, ургашы пил.
СЛОНОВЦЫЙ прил. пил..., пилдиц; ~ая
кость пил суйеги.
СЛОНЯТЬСЯ несов. разг, куры гезип
журиу, сандалып журиу; ~ без дела
жумыссыз сандалып журиу.
СЛУГА м. 1. малай, жалшы, кулликши,
хызметши; 2. перен. хызметкер, хызметши;
депутат— ~ народа депутат— халыд хыз-
меткери.
СЛУЖАНКА ж. хызметши хаял.
СЛУЖАЩИЙ 1. прич. от служйть;
2. прил. хызметкер; 3. в знач. м.. служащий
и ж. служащая хызметкер, хызмет етиуши.
СЛУЖБЦА ж. 1. (действие) хызмет етиу,
ислеу, жумыс етиу; ~а в армии армияда
хызмет етиу; 2. хызмет, ис, жумыс, уазыйпа;
военная ~а эскерий хызмет; он сейчас
на ~е ол хозир жумыста; вернуться со~ы
хызметтен цайтыу; поступйть на ~у хыз-
метке орналасыу; принять на~у хызметке
алыу; получйть повышение по ~е хыз-
мети бойынша кетерилиу; 3. хызмет; ~а
связи байланыс хызмети; ~а движения
ж.-д. темир жол хэрекетиниц хызмети;
~а погоды хауа райын бацлау хызмети;
не в ~у, а в дружбу погов. хызмет ушын
емес, дослыд ушын.
СЛУЖЁБНЦЫЙ прил. 1. хызмет..., ис...,
жумыс; ~ые часы жумыс уакты; ~ое
помещение хызмет жайы; 2. грам. ке-
мекши; ~ые слова кемекши сезлер.
СЛУЖЁНИЕ с. хызмет етиу, жумыс
етиу; ~ народу халыдка хызмет етиу.
СЛУЖЙТЕЛЬ м. 1. уст. (слуга) хыз-
мет етиуши; 2. (низший служащий) киши
хызметкер, хызмет етиуши; ~ маяка маяк-
та хызмет етиуши; ~ науки илим хыз-
меткери; ~ культа руханый.
СЛУЖИТЕЛЬНИЦА женск. от служи-
тель.
СЛУЖЙТЬ несов. 1. кем, кому-чему
и без доп. хызметте болыу, жумыс ислеу;
~секретарём секретарь болып жумыс ислеу;
~ в армии армияда хызмет етиу; ~ во фло-
те флотта хызмет етиу; ~ родине уатайга
хызмет етиу; ~ делу мйра парахатшылыд
ушын хызмет етиу; 2. чем (быть, являться)
болыу; ~ примером ернек болыу; ~ дока-
зательством дэлил болыу; 3. чем, для чего
и без доп. хызметин атцарыу, пайдаланы-
лыу; эта комната служит библиотекой
бул ежире китапханага пайдаланып атыр;
4. что и без доп. (отправлять церковную
службу) ширкеуде динге сыйыныу; 5. (о со-
баке) артды аядларына тик тургызыу.
СЛУХ м. 1. еситиу; органы слуха еситиу
органлары; острый ~ еситкиш; развивать
~ еситиуин рауажландырыу; играть по
слуху еситиуи бойынша шертиу; резать
~ куладда жацпау; 2. (весть, известие)
хабар сез; 3. (молва) мыс-мыс сезлер,
бийдэрек хабарлар, есек; по слухам мыс-
-мыс сезлерге Караганда; пустить ~ сез
таратыу; <> обратиться в ~ дыддат пенен
тыцлау, дулад турип тыцлау; о нём ни
слуху ни духу ол хаккында хеш бир хабар-
-атар жод.
СЛУХОВОЦЙ прил. еситиу..., еситету-
гын; ~й нерв еситетугын нерв; ~й аппа-
рат еситиу аппараты; <> ~е окно жайдыц
ийт ардасыныц айнасы.
СЛУЧА„Й м. 1. (событие, происшест-
вие) дэдийсе, жагдай, уадыя, ис; стран-
ный ~й тац цалгандай хэдийсе; несчаст-
ный ~й бахытсыз ис; смертный ~й жаза-
лы уадыя; ~и нарушения дисциплины
тэртипти бузыу жагдайлары; 2. (подходя-
щий момент) жагдай, рет, ыцгайлы;
удобный ~й долайлы жагдай; упустйть
~й долайлы жагдайдан пайдалана алмай
далыу; отложить разговор до другого ~я
сейлесиуди тагы бир басца долайлы ретине
цалдырыу; пользоваться ~ем жагдайдан
пайдаланыу; 3. (случайность) кутилмеген
хэдийсе, кутилмеген уацыя; счастливый
~й эжайып уацыя; <> в ~е чего бир нэрсе
бола далган жагдайда; в ~е чего немед-
ленно пишите бир нэрсе бола далган жаг-
дайда иркилместен жазыцыз; во всяком ~е
цалай болганда да; в таком ~е егер олай
болса; в отдельных ~ях айырым жагдай-
ларда; на ~й бола гойса; на ~й смерти
цазаланган жагдайда; на всякий ~й керек
болагойган жагдайда; на все ~и жизни
турмыстыц хэр кандай жагдайларына; в
крайнем ~е керек болып далганда, зэрур
болып цалганда; ни в коем ~е хеш уакыт-
та; по ~ю 1) (по причине) себепли; не
явиться по ~ю болезни ауырганлыцтыц
себебинен келмей цалыу; 2) (случайно)
кутпеген жерден, тосаттан; купить дом по
—ю кутпеген жерден жай сатып алыу.
СЛУЧАЙНО 1. нареч. (непредвиденно,
непреднамеренно) ойламагаи жердей, кут-
— 943 —
СМА
пеген жерден; тосаттан, цэпелимде;
я встретился с ним ~ мен оныц менен тосат-
тан ушырасып цалдым; 2. в знач. вводн.
сл. разг, айтпацшы; вы, ~, не знаете
его? айтпацшы, сиз оны танымайсыз ба?;
л не что... тосаттан емес...
СЛУЧАЙНОСТЬ эк. кутпегенлик, тосын-
нан болыушылыц, тосыннан болганлыц,
тосаттан болып цалыушылыц.
СЛУЧАЙНЦЫЙ прил. 1. (непредвиден-
ный, непреднамеренный) тосаттан болган,
тосыннан болган, цапелимде болган, ку-
тилмеген жерден болган; ~ая ошибка
тосаттан болган цэте; ~ое совпадение
кутилмеген жерден болган туура келиу-
шилик; ~ая встреча тосаттан болган ушы-
расыу; 2. (непостоянный, не системати-
ческий) гайыптан тускен, гайыптан болган.
СЛУЧАТЬ несов. см. случить.
СЛУЧАТЬСЯ I несов. 1. см. случиться
I; 2. разг, ара-тура болып турыу, болыу,
туура келиу.
СЛУЧАТЬСЯ II несов. см. случиться II.
СЛУЧАВШИЙСЯ 1. прич. от случйть-
ся I; 2. в знач. сущ. с. случившееся болган
уацыя.
СЛУЧЙТЬ сов. кого (животных) ша-
гылыстырыу.
СЛУЧЙЦТЬСЯ I сов. 1. (произойти, со-
вершиться) болыу, болып цалыу; что ~-
лось? не болып цалды?; ~лся пожар ерт
болды; что бы нн ~лось не болмасын;
2. безл. кому-чему с неопр., разг, туура
келиу, болып кериу; как-то ~лось мне
ночевать в лесу бир жола маган тогайда
цоныуга туура келди.
СЛУЧИТЬСЯ п сов. (о животных) ша-
гылысыу.
СЛУЧКА эк. шагылыстырыу, шагылы-
сыу.
СЛУШАНИЕ с. 1. тыцлау; ~ лекций
лекциялар тыцлау; 2. юр. царау, цара-
лыу; ~ дела исти царау.
СЛУШАТЕЛЬ м. 1. тыцлаушы; 2.
(учащийся) оцыушы; ~ вечерних курсов
кешки курсларда оцыушы.
СЛУШАТЕЛЬНИЦА женск. от слуша-
тель.
СЛУША||ТЬ несов. 1. кого-что тыцлау,
еситиу, цулац салыу; я вас ~ю цулагым
сизде; ~+ь рассказчика гуррицшини тыц-
лау; ~ть концерт концерт тыцлау; ~ю!
(по телефону) тыцлайман!; 2. что, юр.
царау; ~ть дело в суде исти судта царау;
3. что (разбирать) тыцлау, царау; ~ть
отчёт месткома месткомныц отчётын тыц-
лау; 4. кого-что тыцлап кериу, тыцлап
билиу; ~ть больного кеселди тыцлап ке-
риу; 5. кого-что тыцлау, оцыу; ~ть курс
высшей математики жоцары математика
курсын тыцлау; 6. кого-что (следовать
советам) тыцлау, тил алыу, айтцанды
ислеу; он во всём ~л отца ол х,эмме исте
экесин тыцлады; 7. повел, слушайте! (обра-
щение) тыцлацлар!
СЛУШАТЬСЯ несов. кого-чего тыцлау,
тил алыу, айтцанды етиу.
СЛЫТЬ несов. кем-чем, за кого-что
есапланыу, саналыу.
СЛЫХОМ нареч.-. ~ не слыхать прост.
1) (не иметь представления) х,еш уацытта
еситпеу, х,еш нэрсе еситпеу; 2) (ничего
не известно о ком-чём-л.) х,еш хабар жоц,
хабар-атар жоц.
СЛЫША ЦТ Ь несов. 1. кого-что и без
доп. еситиу, тыцлау, цулац салыу; не
<~ть (быть глуховатым) еситпеу; 2. о
ком-чём, про кого-что и с союзом «что»
еситиу; я ~л, что он скоро приедет мен
оныц тез арада келетугынын еситтим,
мен оны тез келеди деп еситтим; 3. что,
разг, (ощущать) сезиу; ~ть запах цве-
тов гуллердиц ийисин сезиу.
СЛЫШ ЦАТ ЬСЯ несов. 1. еситилиу, дауы-
сы келиу; из сада ~ится песня багдыц
ишинен цосыц еситиледи; 2. разг, (ощу-
щаться, чувствоваться) сезилиу, сезилип
турыу, керинип турыу; в его словах ~алась
радость оныц сезлеринен цууаныш сезилип
турды.
СЛЫШИМОСТЬ эк. еситилиу.
СЛЫШНО 1. нареч. еситилип, сезилип;
2. безл. в знач. сказ, еситиледи, еситилип
тур; было ~, как он пел оныц цосыц айт-
цаны еситилип турды; 3. безл. в знач.
сказ., разг, хабар, дерек; о нём давно
ничего не ~ ол х,аццында кептен бери х,еш
бир хабар жоц.
СЛЫШНЫ II й прил. еситилетугын, шы-
га ту гын; еле голос зорга еситилетугын
дауыс; вдалй ~ выстрелы узадта атысцан
дауыслар еситиледи.
СЛЮДА эк. слюда (минерал).
слюдянбй прил. слюда, слюдалы;
слюдадан исленген.
СЛЮНА эк. силекей, тукирик, тупирик.
СЛЮНИ мн. разг. см. слюна.
СЛЮНИТЬ несов. что силекейлеу, ту-
кириклеу; ~ пальцы бармацларын туки-
риклеу.
СЛЮНКИ мн. уменьш.-ласк. от слюни;
<> у меня ~ текут 1) мениц силекейим
агады; 2) (о предвкушении чего-л.) жегиси
келиу, жутыныу; глотать ~ аузыныц
сууын жутыу.
СЛЮННЫЦЙ прил. силекей..., силекейли,
тукирик..., тукирикли; ~е железы силе-
кей безлери.
СЛЮНООТДЕЛЕНИЕ с. физиол. силекей
агыу, силекей шыгыу, тукирик дереу.
тукирик шыгыу.
СЛЮНОТЕЧЕНИЕ с. тынбай силекей
агыу, тынбай тукирик агыу.
СЛЮНТЯЙ м. разг, бос адам, тири жан.
слюнявый прил. аузы силекейли, си-
лекейи аццан.
слякоть эк. ылай, батпац, балшыц;
осенняя ~ гузги батпац.
СМАЗАТЬ сов. 1. кого-что майлау, май
жагыу, май суртиу; ~ колёса дёгтем де-
гершикти цара май менен майлау; 2. что
(размазать) жайыу, суртип жайып жибе-
риу; ~ краску рукавом бояуды жеци менен
суртип жайып жибериу; 3. что, перен.
разг, бузыу, былыцтырыу, шатастырыу;
~ вопрос мэселени шатастырыу.
СМАЗКА эк. 1. (действие) майлау, май
жагыу, май суртиу; ~ комбайна ком-
СМА
— 944 —
байнды майлау; 2. май; ~ для лыж лыжа-
лар ушын май.
СМАЗЛЙВЦЫЙ прил. разг, жагымлы,
шырайлы; ~ое лйчико жагымлы жуз.
СМАЗОЧНЫЦЙ прил. майлау..., май-
лайтугын; ~е материалы май лай ту гын
материаллар.
СМАЗЧИК м. майлаушы, май жагыушы
адам.
СМАЗЧИЦА женск. от смазчик.
СМАЗЫВАТЬ несов. см. смазать.
СМАК м. разг. 1. (вкус) маза, дэм, х,эз;
есть что-л. со смаком бир нэрсени маза
етип жеу; 2. перен. мацыз, шире; цызыгы,
х,эз; в его рассказах есть особый ~ оныц
гуррицлеринде айрыцша мацыз бар.
СМАКОВАТЬ несов. что, разг. 1. маза
етип жеу, х,эз етип ишиу; 2. перен.
цызыгыу, х,эз етиу.
СМАЛЕЦ м. еритилген тон, май, ери-
тилген иш май.
СМАЛУ нареч. прост, жастан, кишкене
уацыттан.
СМАНИВАТЬ несов. см. сманить.
СМАНИТЬ сов. кого-что, разг, (пере-
манить) цызыцтырып ез тэрепине тартыу,
ез жагына алыу.
СМАРАГД м. 1. смарагд (минерал);
2. уст. зумрет (>;асыл тас).
СМАРАГДОВЫЦЙ прил. уст. зумрет;
зумреттен исленген; ~е серьги зумрет
сыргалар.
СМАСТЕРИТЬ сов. что, разг, жасау,
ислеу, дузиу, жасап шыгарыу.
СМАТЫВАТЬ несов. см. смотать.
СМАХИВАТЬ I несов. см. смахнуть.
СМАХИВАТЬ II несов. на кого-что, разг,
(быть похожим) усау, мегзеу.
СМАХНУТЬ сов. 1. что сыпырыу, сыйы-
рыу, цагып тусириу; ~ пыль шацды сы-
пырып таслау, шацын цагып тусириу;
2. кого-что (отогнать) желпип цууыу.
СМАЧИВАТЬ несов. см. смочить.
СМАЧНЫЙ прил. разг. 1. (вкусный)
мазалы, дэмли; ~ кусок мазалы белек;
2. перен. (красочный, колоритный) мацыз-
лы, ширели.
СМЕЖНЫ II й прил. 1. шегаралас, цатар,
жацын, шеклес, шеллес, цоцсы; ~е комна-
ты дийуаллас белмелер; 2. байланыслы;
~е предприятия байланыслы кэрханалар;
<> ~е углы мат. жацлас муйешлер.
СМЕКАЛИСТЫЙ прил. разг, тутцыр,
еткир, тапцыр, ебетейли.
смекалкца ж. разг, тутцырлыц, ет-
кирлик, тапцырлыц, ебетейлилик; чело-
век со ~ой тапцыр адам.
СМЕКАТЬ несов. см. смекнуть.
СМЕКНУТЬ сов. и однокр. что и без
доп., разг, ацлау, сезиу, болжау.
СМЕЛЕТЬ несов. батырланыу, батырсы-
ныу.
СМЕЛО нареч. 1. (решительно) цорцпай,
тайсалмай, цайтпай; 2. разг, (легко, свободно)
жай, арцайын; здесь ~ разместятся двад-
цать человек бул жерге жигирма адам
арцайын жайласады; 3. разг, (без стесне-
ния) тартынбай; я ~ задал ему этот вопрос
бул сауалды оган мен тартынбай бердим.
СМЁЛОСТЦ ь ж. 1. батырлыц, цорц-
паушылыц, тайсалмаушылыц, цайтпау-
шылыц; ~ ь поступка истеги батырлыц;
2. (храбрость, отвага) батырлыц, мэрт-
лик, ерлик; 3. (решительность) ерлик,
мэртлик, тэуекелшилик; у него не хватило
~и ол мэртлик ете алмады; придать
себе ~и езинде мэртлик туугызыу.
СМЕЛЫЙ прил. 1. батыр, батырлыц,
журекли, тэуекелли, гайратлы; ~ че-
ловек батыр адам; ~ поступок батыр-
лыц ис; 2. (решительный, дерзающий)
цыйыншылыцтан цорцпайтугын, шешиу-
ши.
СМЕЛЬЧАК м. разг, батыр адам, жу-
рекли адам, цайтпас адам.
смена ж. 1. (действие) алмастырыу,
езгертиу, алмасыу; ~ часовых сацшы-
ларды алмастырыу; 2. смена, гезек, нэубет;
ночная ~ тунги смена; 3. перен. жеткин-
шек, жас эулад; пионеры —~ комсомола
пионерлер — комсомолдыц жеткиншеги;
4. (комплект) бир алмастыратугын; ~
белья бир алмастыратугын бельё.
СМЕНЙЦТЬ сов. 1. кого-что (переменить)
алмастырыу, аумастырыу, езгертиу; алма-
сыу; ~ть бельё бельёни алмастырыу; ~ть
лошадей атларды езгертиу; 2. кого-что
(заменить) алмастырыу; 3. что орнына
келиу, орнын басыу; прохлада ~ла зной
салцынлыц ыссы кунлердиц орнына кел-
ди.
СМЕНЙЦТЬСЯ сов. 1. (сменить друг
друга) алмасылыу, бириниц орнына бири
турыу; 2. (освободиться) босаныу, алма-
сыу; 3. чем алмасылыу, орнына ке-
лиу; печаль ~лась весельем цайгы цууа-
нышца алмасылды.
СМЁННЦЫЙ прил. смена..., сменалыц;
~ая работа сменалы жумыс.
СМЕНЩИК м. алмастырыушы, алма-
сыу шы, сменашы.
СМЕНЩИЦА женск. от сменщик.
СМЕНЯЕМЫЦЙ 1. прич. от сменять II;
2. прил. алмастырылатугын, аумастыры-
латугын; ~е части машины машинаныц
алмастырылатугын белекшелери.
СМЕНЯТЬ I сов. кого-что (обменять)
алмастырыу, аумастырыу, алмасыу.
СМЕНЯТЬ II несов. см. сменить.
СМЕНЯТЬСЯ I сов. (обменяться) ал-
мастырылыу, аумастырылыу.
СМЕНЯТЬСЯ II несов. см. смениться.
СМЕРДЁТЬ несов. сасытыу, порсытыу,
аццытыу.
СМЕРЗАТЬСЯ несов. см. смёрзнуться.
СМЁРЗ ||Н УТ ЬСЯ сов. цатыу, цатып ца-
лыу, музлап цалыу; земля ~лась жер
цатып цалды.
СМЁРИТЬ сов. 1. что елшеу; ~ тем-
пературу температураны елшеу; 2. кого-
-что байцау, шамалау; ~ кого-л. взглядом
биреуди кез бенен байцау.
СМЕРКАТЬСЯ несов. безл. геугим ту-
сиу, цасцарайыу, ымырт жабылыу.
СМЕРКНУТЬСЯ сов. см. смеркаться.
СМЕРТЕЛЬНО нареч. 1. елимши болып,
елерлик болып; быть ~ больным елим-
ши болып ауырыу; 2. перен. (сильно)
— 945 —
СМЕ
жудэ, цатты, елердеп, еле; ~ устать
цатты шаршау; ~ скучать жудэ зеригиу.
СМЕРТЁЛ ЬНЦЫЙ прил. 1. елетугын,
елтиретугын, елимши; ~ая рана елтире-
тугын жарахат; 2. цанлы; цатты; ~ая
схватка цатты сауаш; 3. перен. (крайний,
очень сильный) жудэ, цатты, елердей, еле;
~ая усталость цатты шаршау.
СМЕРТНИК м. елимге буйырылган адам.
СМЕРТНОСТЬ ж. елиушилик, елимши-
лик.
СМЕРТИ ЦЫЙ прил. 1. эжелли, елету-
гын, елеси; ~ый час эжелдиц уакты;
все люди ~ы барлык; адак! еледи; 2. в
знач. сущ. м. смертный и'ж. смертная
эпиуайы адам; простой ~ый эпиуайы адам;
3. елтиретугын, елим; ~ая казнь елим
жазасы; ~ый приговор елим дукими;
4. перен. (очень сильный) жудэ, датты,
елердей; ~ая скука датты зеригиу.
СМЕРТОНбСН ЦЫЙ прил. елтириуши,
елтиретугын; ~ое оружие елтиретугын
курал.
СМЕРТЦ Ь ж. елим, елиу, цаза, эжел;
естественная ~ь тэбийгый елим; скоро-
постижная ~ь цэпелимде елип кетиу;
свидетельство о смерти елгени цаццындаты
гууалыц; не бояться смерти елимнен цорц-
пау; спастй от смерти елимнен цутылыу;
быть между жизнью н смертью бир аяты
гврде, бир аягы жерде болыу; быть при
~и елим ауцалында болыу; до ~н
жудэ, огада, кутэ; скучно до ~н жудэ
зеригип турман.
СМЕРЧ м. дубелей, кушли дауыл, куш-
ли цуйын.
СМЕСТЙ сов. 1. что сыйырыу, сыйырыу,
сыпырып таслау; ~ пыль со стола столдыц
шацын сыйырыу; 2. кого-что, перен.
(уничтожить) жоц етиу, цырыу; ~ всё
на своём пути езиниц жолындагыныц
барлыгын жоц етиу; ~ с лица земли жоц
етиу, набыт цылыу; 3. что (собрать в одно
место) сыпырып жыйнау, сыпырып уйиу,
сыпырып топлау.
СМЕСТЙТЬ сов. 1. что (сдвинуть) орны-
нан жылыстырыу, орнын алмастырыу; 2.
кого-что (с должности) алыу, тусириу,
босатыу, шыгарыу.
СМЕСТИТЬСЯ сов. орнынан жылжыу,
орны алмастырылыу.
СМЕСЬ ж. 1. цосынды, цоспа, араласпа;
горючая ~ жанар май цоспасы; кормовая
~ от-жем цосындысы; 2. перен. цосын-
ды.
СМЕТА ж. смета; ~ расходов расход-
лар сметаем, шыгыилар сметасы.
СМЕТАНА ж. даймад.
СМЕТАТЬ I несов. см. смести.
СМЕТАТЬ II сов. что кеклеп тигиу,
кеклеу; ~ швы тигисти кеклеу.
СМЕТАТЬ III сов. что уйиу; стог
сена гудилеп пишен уйиу.
СМЁТКА ж. разг, тапдырлыд, памлилик,
зийреклик.
СМЕТЛИВЫЙ прил. тапцыр, пэмли, зий-
рек.
СМЁТЫВАТЬ I несов. см. сметать II.
СМЁТЫВАТЬ- II несов. см. сметать III.
СМЕТЬ несов. с неопр. 1. (осмеливаться)
батыныу, батыршылыц етиу, батылы ба-
рыу, журексиниу; не ~ сказать айтыуга ба-
тылы бармау; не смей! ислеуши болма!; не
смейте! ислеуши болмацыз!; 2. (иметь
право) праволы болыу, цацы болыу.
СМЕХ м. 1. кулки, кулиу; зарази-
тельный ~ тэсирли кулки; ~ душит
кулки цысып турыпты; 2. в знач. сказ.
кулки, кулиу; и ~ и горе погов. я куле-
рицди билмейсец, я жыларыцды бил-
мейсец; <> без смеху кулкиси жоц, ойыны
жоц; не до смеху кулетугын х,еш нэрсеси
жоц; поднять кого-л. на ~ кулки етиу,
масцаралау; сделать что-л. на ~ тама-
шага ислеу; курам на ~ ел-журт кулсин
деп.
СМЕХОТВОРНЫЙ прил. журт кулерлик,
кулкицди келтиретугын.
СМЁШАННЦЫЙ 1. прич. от смешать;
2. прил. (разнородный) аралас, араласдан,
досылган; ~ая группа аралас топар.
СМЕШАТЬ сов. 1. что (сделать смесь)
цосыу, араластырыу; ~ вино с водой
шарапты суу менен араластырыу; 2. что
(перепутать, перемешать) араластырыу;
~ карты 1) соцтаны араластырыу; 2) перен.
шатастырыу, былгастырыу; 3. кого-что
(принять за другого) алжастырыу, жацы-
лыстырыу, шатастырыу.
СМЕША ЦТ ЬСЯ сов. 1. (образовать смесь)
досылыу, араласыу; спирт ~лся с водой
спирт суу менен араласты; 2. (слиться
в одно целое) досылып кетиу, биригип
кетиу; ~ться с толпой аламанга досылып
кетиу; 3. (перепутаться, спутаться) ша-
тасыу, шатасып кетиу, алжасыу, алжасып
кетиу.
СМЕШЕНИЕ с. досыу, араластырыу,
алжастырыу, шатастырыу; досылыу, ара-
ласыу, алжасыу, шатасыу; ~ языков
тиллердиц араласыуы; ~ понятий туси-
никлердин. шатасыуы.
СМЕШИВАТЬ несов. см. смешать.
СМЕШИВАТЬСЯ несов. см. смешать-
ся.
СМЕШЙТЬ несов. кого-что кулдириу,
кулкисин келтириу.
СМЕШЛЙВЫЙ прил. кулкили, кулди-
ретугын, кулгиш.
СМЕШНО 1. нареч. кулкили етип; ~
рассказывать кулкили етип сейлеу; 2.
безл. в знач. сказ, кулки, кулкили; мне
стало мениц кулким келип кетти.
СМЕШНЦОЙ прил. 1. (забавный) кулки-
ли, кулкисин келтиретугын; ~ая пьеса
кулкили пьеса; ^бй случай кулкили
уадыя; представить кого-л. в ~бм виде
биреуди тамаша етип керсетиу; 2. (вызы-
вающий насмешку) адам кулерлик, адам
кулетугын; попасть в ~бе положение
адам кулерлик аудалга тусиу; <> до ~6го
адам кулгендей, дайран далгандай.
СМЕШОК м. (мн. смешки) разг, эсте
кулки.
СМЕЩАТЬ несов. см. сместить.
СМЕЩАТЬСЯ несов. см. сместиться.
смещу, сместишь и т. д. буд. ер. от
сместить.
СО Русско-каракалпакский сл.
СМЕ
— 946 —
СМЕНЯТЬСЯ несов. 1. кулиу; весело ~-
йться шадланып кулиу; ~яться до слёз
кезинен жас аццанша кулиу; ~яться
про себя билдирмей кулиу; ~яться в ли-
цо бетиие кулиу; 2. над кем-чем (насме-
хаться) масцаралап кулиу, кек етип ку-
лиу; 3. разг, (шутить) ойнау, ойнап
айтыу; вы ~ётесь! сиз ойын еттициз!;
4. над чем, перен. (пренебрегать) елестир-
меу, есапда алмау, парыцламау; ~яться
над опасностью дэуипти есапда алмай
кулиу; <> хорошо ~ётся тот, кто ~ётся
последним поел, ким соцынан кулсе, кулки
соники.
СМЙЛОВАТЬСЯ сов. см. смилостивить-
ся.
СМИЛОСТИВИТЬСЯ сов. рейими келиу,
кешириу, айыбын етиу, эпиу етиу.
СМИРЕНИЕ с. медминлик, жууас-
лыд.
СМИРЕННО нареч. мехминсип, жууа-
сып; ~ просить о чем-л. бир нэрсе даддында
мехминсип copay.
СМИРЁННЫЙ прил. медмин, жууас.
СМИРЙТЕЛЬНЦЫЙ прил. уст. жууас
ететутын, тынышландырыушы; <> ~ая
рубашка тынышландырыушы кейлек (жин-
лилер ушын).
СМИРИТЬ сов. кого-что тутыу, басыу; ~
волнение даулыдданын басыу; ~ гнев
ашыуын басыу.
СМИРИТЬСЯ сов. 1. (перестать упор-
ствовать) дарсылыд керсетпеу, царсылас-
пау, бойсыныу; 2. с чем кениу, дайыл бо-
лыу, мауаса болыу; ~ с мыслью об отъезде
женеп кетиу тууралы пикирге дайыл
болыу.
СМИРНО 1. нареч. тек, жууас, тыныш;
сидеть ~ тек отырыу; 2. смирно! (команда)
тик тур!
смирный прил. медмин, жууас, тыныш,
парахат; ~ конь жууас ат; он человек
тыныш адам.
СМИРЯТЬ несов. см. смирить.
СМИРЯТЬСЯ несов. см. смириться.
СМОКВА ж. энжир (шаш. уэм мийуе).
СМОКОВНИЦА ж. энжир аташы.
СМОЛА ж. смола, шайыр.
СМОЛАЧИВАТЬ несов. см. смолотить.
СМОЛЕНЫЙ прил. смола жатылган,
смолалантан, шайыр жатылтан; ~ канат
смолалантан аркан.
СМОЛЙСТЦЫЙ прил. смолалы, шайырлы;
~ое дерево шайырлы аташ.
СМОЛИТЬ несов. что смолалау, шайыр-
лау.
СМОЛКАТЬ несов. см. смолкнуть.
СМОЛКНУТЬ сов. тоцталыу, басылыу,
тыныу, тым-тырыс болыу.
СМОЛОВАР м. см. смолокур.
СМбЛОДУ нареч. жастан, жас уацыт-
тан, жас гезден, жаслыцтан; береги честь
~ поел, намысынды жастан сацла.
СМОЛОКУР м. смола ислеп шыгарыушы,
шайыр таярлайтугын.
СМОЛОКУРНЯ ж. смола ислейтугын
жай, шайыр ислейтугын орын.
СМОЛОТИТЬ сов. что туйеклеу; ~
рожь цара бийдайды туйеклеу.
СМОЛбТЬ сов. что тартыу, ун етиу;
~ пшенйцу бийдайды ун етиу.
СМОЛЧАТЬ сов. ундемеу, сейлемеу,
унин шыгармау, жууап бермеу.
СМОЛЬ ж.-, чёрный как ~ цап-цара.
СМОЛЯНОЙ прил. смола... , шайыр
жагылган, смоланыц, смолаланган.
СМОНТЙРОВАТЬ сов. что монтажлау;
~ электростанцию электростанцияны мои-
тажлау.
СМОРГНУТЬ сов. и однокр. кирпик
цагыу, цас цагыу; не ~в глазом ап-
-ацсат ислеп салыу.
СМОРКАТЬ несов.'. ~ нос мурын суц-
бириу.
СМОРКАТЬСЯ несов. суцбириу, суц-
бириниу; ~ в платок цол орамалга суц-
бириу.
СМОРОДИНА ж. царагат (пута лиц %гм
мийуе); красная ~ цызыл царагат; чёрная
~ цара царагат.
СМОРОДИННЦЫЙ прил. дарагат...;
дарагаттан исленген; ~ый куст дарагат
путалы гы; ~ое варенье дар агат мураббасы.
СМОРбЗИТЬ сов. что, разг, женсиз соз
айтыу, онбаган сез айтыу, жаман сез
айтыу.
СМОРЧОК м. 1. (гриб) сморчок (замар-
рыцтыц бир тури); 2. перен. разг, кели-
сиксиз адам, сыцылсыз адам.
СМОРЩЕННЦЫЙ 1. прич. от сморщить;
2. прил. (покрытый морщинами) жыйрыц
басцан; ~ое лицо жыйрыц басцан бет.
СМОРЩИВАТЬ несов. см. сморщить.
СМОРЩИВАТЬСЯ несов. см. сморщиться.
СМЙРЩИТЬ сов. что жыйырыу, гир-
жийтиу, тыр ыстыр ыу; ~ нос мурнын
жыйырыу.
СМОРЩИТЬСЯ сов. жыйырылыу, гир-
жийиу, тырысыу.
СМОТАТЬ сов. что 1. (намотать) орау,
орап шуумацлау; ~ нитки в клубок жипти
шуумацлап орау; 2. (размотать) жазды-
рыу, шешиу, таркатыу.
СМОТР м. 1. царау, кезден еткериу;
~ войскам эскерлерди кезден еткериу;
2. тексериу, кезден еткериу; ~ художе-
ственной самодеятельности хэуескерлер-
дин, ислерин кезден еткериу.
СМОТР II ЁТЬ несов. 1. на кого-что и без
доп. царау, кез тигиу; пристально ~ёть
кез тигип царау; 2. что кериу, царап
кериу; ~ёть пьесу пьесаны царап кериу;
3. кого-что (производить осмотр) царау,
кезден еткериу, багыу; ~ёть больного
кеселди багыу; 4. за кем-чем (присмат-
ривать, наблюдать) царау, сер салып
турыу, бацлау; ~ёть за порядком тэртип-
ти бацлау; 5. на кого-что, перен. (оцени-
вать, расценивать) царап бацала^, сынап
кериу; как вы на это смотрите? сиз буган
цалай царайсыз?; 6. кем-чем (иметь
какой-л. вид) царау; ~ёть героем батыр-
сынып царау; он смотрит победите-
лем ол жецип шыццандай болып царады;
~ёть зверем жеп цойгысы келиу; 7. на
кого-что, во что (быть обращённым куда-
-либо) царау, багыу; окна смотрят на
улицу эйнеклер кешеге царап тур; 8. на
— 947 —
смя
кого-что и без доп., перен. (показываться
откуда-л.) кериниу; из-за туч ~ёло солнце
бултлардыц арасынаи кун керинип турды;
9. повел.-. ~й кара; ~йте царацыз; ~й,
не упади! кара, жыгылып калма; ~й,
будешь отвечать за всё байка, х,эммесине
жууап бересец; <> ~й в оба кара, сак бол;
~ёть сквозь пальцы немкурайды царау;
~ёть большими глазами кезин алартып
карау; ~ёть в глаза чему-л. х;еш нэрседен
тайсалмау; ~ёть смёрти в лицо елимниц
бетине карау; ~ёть чьими-либо глазами
биреудиц айытканы менен журиу, биреу-
диц пикирине ериу.
СМОТРЕТЬСЯ несов. 1. во что караныу;
~ в зёркало айнага караныу; 2. безл. цы-
зыгып царалыу, тэуир кериниу, ыкласлы
кериниу; фильм хорошо смотрится фильм
жацсы кызыгып каралады.
СМОТРИНЫ только мн. уст. кыз ке-
риу (куйеу баланыц >;эм оныц агайинле-
риниц цалыцлыгы менен танысыуы).
СМОТРИТЕЛЬ м. цараушы, бацлаушы.
СМОТРОВОЙ прил. карайтугын, гез-
лейтугын.
смочйть сов. что суулау, деллеу,
да етиу, ыгаллау.
СМОЧЬ сов. что и с неопр. ислей алыу,
бежере алыу; он не сможет этого сдёлать
ол буны ислей алмайды.
СМОШЕННИЧАТЬ сов. разг, алдау, цыя-
нет етиу, сыргыялыц етиу.
СМРАД м. сасык ийис, порсыган ийис.
СМРАДНЫЙ прил. сасык ийисли, пор-
сыган ийисли.
СМУГЛЕТЬ несов. царайыццырау, ка-
ра йты у.
СМУГЛОЛЙЦЫЙ прил. кара-перец.
СМУГЛ ||ЫЙ прил. цара-перец; ~ая
кожа кара-перец тери.
СМУГЛЯНКА ж. разг, кара-перец даял,
Кыз.
СМУТЦА ж. уст. цозгалац, топалац;
сеять ~у цозгалац таратыу.
СМУТЙТЬ сов. кого цысыидырыу, уял-
тыу, албыратыу.
СМУТЙТЬСЯ сов. цысыпыу, уялыу, уя-
лып калыу, албырау, албырап калыу.
СМУТНЦЫЙ прил. 1. (неясный, неот-
чётливый) емески, гумилжи, анык емес;
~ое воспоминание емески еске тусириу;
2. (беспокойный, тревожный) тынышсыз,
дауасатлы, козгалацлы; ~ое врёмя ист.
тынышсыз уакыт, козгалацлы уацыт.
СМУТЬЯН м. разг, цауасатшы, ылай-
сацшы, бузацы.
СМУШКА ж. цозы териси, елтири.
СМУШКОВЦЫЙ прил. цозы териден ти-
гилген, елтири; ~ая шапка елтири бе-
рик.
СМУЩАТЬ несов. см. смутйть.
СМУЩАТЬСЯ несов. см. смутйться.
СМУЩЕНИЕ с. цысыныу, цысындырыу,
уялыу, уялтыу, албырау, албыратыу.
СМЫВ м. ыгызып алып кетиу, шайып
кетиу.
СМЫВАТЬ несов. см. смыть.
СМЫВАТЬСЯ несов. см. смыться.
СМЫКАТЬ несов. см. сомкнуть.
СМЫКАТЬСЯ несов. см. сомкнуться.
СМЫСЛ м. 1. (значение) мэни, мазмуны;
~ статьй мацаланыц мэниси; в букваль-
ном смысле слова сездиц тууры мэнисин-
де; уловить ~ мэнисине тусиниу; 2. (цель)
мацсет, тийкар, мэни, цэжет; ~ жизни
турмыстыц мацсети; 3. (разум) ацыл, ой,
пикир, пэм; здравый ~ дурыс пикир;
в смысле чего-либо бир нэрсе мэнисинде;
в полном смысле этого слова усы сездиц
толыц мэнисинде.
СМЫСЛИЛ ь несов. разг, тусиниу, ац-
лау, билиу, пэмлеу; он ничего не ~ в му-
зыке ол музыкада х.еш нэрсе тусин-
бейди.
смысловцбй прил. мэни..., мэнилик;
~ые оттенки слова сездиц турли моим
ацлатыу езгешелиги.
СМЫТЬ сов. 1. что жууыу, жууып та-
залау; ~ грязь кирди жууып тазалау;
2. что, перен. жууыу; ~ с себя позор ез
айыбын жууыу; 3. кого-что (унести тече-
нием) ыгызып алып кетиу, шайып кетиу,
басып жууып кетиу, дегиш алыу.
СМИ ЦТ ЬСЯ сов. жууылып кетиу, жууы-
лып тазаланыу; пятно ~лось дац жууы-
лып кетти.
СМЫЧКА ж. 1. тех. биригиу, бирик-
тириу, цосылыстырыу, жалгастырыу;
2. перен. жацын байланыс, бириккенлик.
смычковый прил. тартцышлы, смы-
чоклы, тартцыш пенен шертилетугын; ~
инструмент тартцышлы саз эсбабы.
смачны ц й прил. лингв, ызыцлы; ~е
согласные ызыцлы дауыссызлар.
СМЫЧОК м. 1. муз. тартцыш, смычок;
2. тех. (инструмент шерстобитов) жун
тарац.
СМЫШЛЕНЫЙ прил. зийрек, тусингиш,
тусинпаз, зейинли.
СМЯГЧАТЬ несов. см. смягчить.
СМЯГЧАТЬСЯ несов. см. смягчиться.
СМЯГЧАЮЩИЦЙ 1. прич. от смягчать;
2. прил. жециллететугын, жумсартатугын;
~е вину обстоятельства айыпты жецил-
лететугын жагдайлар.
СМЯГЧЕНИЕ с. 1. жумсарыу, жум-
сартыу; 2. перен. жециллетиу; ~
наказания жазаны жециллетиу; 3. лингв.
жумсарыу; ~ согласных дауыссызлардыц
жумсарыуы.
СМЯГЧИТЬ сое. 1. что жумсартыу;
2. кого-что, перен. райдан цайттырыу,
жумсартыу; ~ чьё-л. сёрдце биреуди рай-
дан цайттырыу; 3. что, перен. жецилле-
тиу; ~ наказание жазаны жециллетиу;
4. что, перен. (умерить, ослабить) кеми-
тиу, басыу, босацлатыу, пэсейтиу; ~
боль ауырыуын басыу.
СМЯ ГЧЙ ЦТЬСЯ сов. 1. жумсарыу; кожа
от выделки ~лась тери ийленип жумсарды;
2. перен. жумсарыу, райдан цайтыу;
сёрдце ~лось кеули жумсарды; харак-
тер ~лся минез жумсарды; 3. перен.
(уменьшиться, ослабнуть) кемиу, басылыу,
пэсейиу.
СМЯТЁНИЦЕ с. 1. тынышы кетиу, х,а^-
лыгыу, албырау; душёвное ~е журек ты-
нышсызлыгы; он ушёл в~и ол албыраган
60*
смя_________________- 948 -__________________
ауцалда кетти; 2. {паника, растерянность)
сасцалацлау, албыраушылыц.
СМЯТЫЙ 1. прич. от смять; 2. прил.
мыжырымлаиган, жымырылган, буклен-
ген; ~ костюм мыжырымлаиган костюм.
смять сов. 1. что мыжырымлау, жы-
мырыу, буклеу, езиу; ~ платье кийимди
мыжырымлау; 2. что {пригнуть, притоп-
тать) жапырыу, жерге жыгыу, басцы-
лау; ~ траву шепти жапырыу; 3. кого-что,
перен. дырыу, цыйратыу, кул-талдан етиу,
гул-опатын шыгарыу.
СМЯТЬСЯ сов. 1. мыжырымланыу, жы-
мырылыу, буклениу, езилиу; 2. {прибить-
ся к земле— о растениях) жапырылыу,
жерге жыгылыу, басцыланыу.
сна, сну род., дат. п. ед. от сон.
СНАБДЙТЬ сов. 1. кого-что, чем тэмийин-
леу, тэмийин етиу; ~ школу учебниками
мектепти одыу дураллары менен тэмийин
етиу; 2. что, чем досыу; ~ книгу преди-
словием китапда кириспе сез жазып досыу.
СНАБЖАТЬ несов. см. снабдить.
снабженец м. тэмийинлеуши (та-
мийинлеу мэкемесиниц хызметкери).
СНАБЖЁН ИЦЕ с. 1. {действие) тэмийин-
леу, тэмийин етилиу; агент по ~ю тэми-
йинлеу бойынша агент; ~е армии армияны
тэмийин етиу; продовольственное ~е азыц-
-аудат пенен тэмийинлеу; 2. {предметы,
продукты) тэмийинлеу, тэмийинлениу; ма-
териально-техническое ~е материальлыд
дэм техникалыд жагынан тэмийинлеу.
СНАДОБЬЕ с. разг, дэри-дэрмац.
СНАЙПЕР м. мерген.
СНАРУЖИ нареч. сыртынан, сырттан,
сырт жагынан, сыртцы жацтан, тысынан;
запереть дверь ~ есиктин. сыртынан цу-
лыплау.
СНАРЯД м. 1. снаряд, топ оц; артилле-
рййский ~ артиллерия снаряды, топ огы;
2. машина, кур ал, снаряд; землесосный ~
жер цазыу снаряды.
|г СНАРЯДИТЬ сов. кого-что керек-жарац
пенен тэмийинлеу, керек-жарацты таярлау;
~ экспедицию экспедицияны керек-жарац
пенен тэмийин^у.
СНАРЯДИТЬСЯ сое. разг, керек-жарац
пенен тэмийин етилиу, керек-жарагы таяр
болыу.
СНАРЯДНЫЙ прил. снаряд..., топ огы;
~ ящик снаряд цутысы.
снаряжать несов. см. снарядить.
снаряжаться несое. см. снарядйться.
СНАРЯЖЕНИЕ с. 1. (действие) керек-
-жарац пенен тэмийинлеу, керек-жарац
пенен тэмийин етилиу, керек-жарацты
таяр етип бериу, керек-жарацты жеткериу;
2. собир. керек-жарацлар, цурал-жарац-
лар; воинское ~ урыс цурал-жарацлары,
эскерий керек-жарацлар.
СНА СТ || Ь ж. 1. собир. сайман-эсбап,
дурал-жарад, дурал; рыболовная ~ь ба-
лыд аулау дуралы; 2. мн. снасти мор.
сайманлар, ардан-жип; корабельные ~н
кеме сайманлары.
СНАЧАЛА нареч. 1. {прежде, сперва)
эдеп, дэслеп, баста, эуел, алды бурын; ~
прочитай эдеп оды; ~ подумай, потом
скажй эдеп ойлап ал, кейин айт; 2. {снах,
ещё раз) жацадан, басынан, бастан, дэслеп
СНАШИВАТЬ несое. см. сносить I. |
СНАШИВАТЬСЯ несов. см. сноситься 11
СНЕГ м. 1. дар; первый ~ биринши цар,
жаца дар; мокрый ~ жабысдад дар; по-
крытый снегом устин дар басдан; сугробы
снега дар уйиндилери; ~ идёт дар жауып
тур; 2. мн. снега дарлар; вечные снега
мэцги дарлар; -ф- свалиться как~ на голову
ойламаган жерден, кутпеген жерден.
СНЕГЙРЬ м. снегирь (дг/с).
СНЕГОВОЙ прил. дар..., дардыц, кар|
басцан, дарлы; ~ покров цардыц ца-
лыцлыгы.
СНЕГОЗАЩИТНЫЙ прил. кардан цор-|
гайтугын.
СНЕГООЧИСТИТЕЛЬ ж. цар тазалаушы
машина.
СНЕГООЧИСТЙТЕЛЬНЦЫЙ прил. цар
тазалайтугын, цар тазартыушы; ~ая
машйиа цар тазалаушы машина.
СНЕГОПАД м. цар жауыу.
СНЕГОТАЯНИЕ с. цар ериу; весеннее
~ бэцэрги цар ериу.
СНЕГОУБОРОЧНЫЦЙ прил. цар гуреу
ши, цар жыйнаушы; ~е машины цар жый-
наушы машиналар. |
СНЕГУРОЧКА ж. народно-поэт. сне-
гурочка {ертектеги цардан болган цыз). |
СНЕДЬ ж. собир. ауцат, азыц, ас, тамац.'
СНЕЖЙНКА ж. цар буртиги, бир туйир
т<
с
к
л
с
г
t
Дар.
СНЁЖНЦЫЙ прил. 1. дар..., царлы, |
цар басцан, цардан жасалган; ~ый по-
кров цардыц цалыцлыгы; ~ые заносы цар
басыу; ~ая зима царлы цыс; ~ая баба
цардан жасалган даял; 2. цардай, цар
сыяцлы; ~ая белизна цардай ац.
СНЕЖНИК м. 1. ласк, от снег; 2. {комок
из снега) думалацланган цар; игра в ~кй
царды думалацлап ыладтырып ойнау.
СНЕСЦТЙ сов. 1. кого-что {вниз) темен
тусириу, алып тусиу; ~тй мешок в подвал
цапты жер телеге алып тусиу; 2. кого-что
{отнести) алып барыу, жеткизиу, апарып
бериу, апарыу; ~тй кнйгу в библиотеку
китапты китапханага алып барыу; ~тй
ребёнка в ясли баланы яслиге кетерип апа-
рыу; 3. что {сорвать) алып кетиу, жулып
кетиу; ураган снёс крышу дубелей жайдын
тебесин жулып кетти; 4. что {о воде)
цыйратып кетиу, бузып кетиу; 5. что
жыгыу, бузыу, цыйратыу, уайран етиу;
~тй старый дом гене жайды бузыу; 6. что,
перен. {стерпеть) шыдау; ~тй обиду жэ-
бирге шыдау; 7. что {переписать вниз)
кеширип жазыу, тусирип жазыу; ~тв
цифру цифрды тусирип жазыу; 8. что
салыу, тууыу; курица ~ла яйцо тауыц
мэйек тууды; <> ~тй голову басын кесиу,
гэллесин кесиу.
СНЕСТЙСЬ I сов. {установить связь)
байланыс жасау, хабарласыу.
СНЕСТЙСЬ II сов. (о птице) мэйеклеу,
мэйек салыу, мэйек тууыу.
СНЕТОК м. снеток (балык,).
СНИЖАТЬ несов. см. снйзить.
СНИЖАТЬСЯ несов. см. снйзиться.
— 949 —
сня
СНИЖЕНИЕ с. 1. пэсейтиу, теменлеу,
теменлетиу, кайтыу; ~ уровня воды
суудыц цайтыуы; 2. перен. тусиу, арзанлау.
кемиу, цайтыу; ~ цен баданы арзан-
лау; ~ себестоимости езине тусер баца-
сын кемитиу; 3. ав. теменлеу; самолёт
пошёл на ~ самолёт теменлеуге бейимлести.
СНИЗИТЬ сов. что 1. (уменьшить высоту
полёта) теменлетиу; ~ самолёт самолётты
теменлетиу; 2. пэсейтиу, теменлетиу, цай-
тыу, цайтарыу; ~ давление басымды
пэсейтиу; 3. перен. тусириу, арзанлатыу,
теменлетиу, кемитиу, цайтыу; ~ тре-
бования таланты теменлетиу; ~ тон
дауысын пэсейтицкиреу.
СНЙЗИЦТЬСЯ сов. 1. (спуститься ниже)
теменлеу, темен тусиу; самолёт ~лся
самолёт темен тусти; 2. перен. теменлеу,
арзаныу, кемиу, цайтыу; цены ~лись
бадалар цайтты.
СНИЗОЙТИ сов. тыцлау, келисиу.
СНИЗУ нареч. 1. (с нижней стороны)
теменнен, астынан, теменги жагынан, асты
бетинен; ~ дует астынан самал дуулейди;
хлеб подгорел ~ нан асты бетинен куйип
кетти; ~ вверх теменнен жоцары царай;
2. (с низовья реки) дэрьяныц теменинен;
3. перен. (со стороны масс) теменнен, кеп-
шилик тэрепинен; прислушиваться к кри-
тике ~ теменнен болган критикага цулац
цойыу; доверху 1) теменнен жоцарысы-
на шекем; 2) басынан аягына шекем.
СНИМАТЬ несов. см. снять.
СНИМАТЬСЯ несов. см. сняться.
СНЙМОК м. суурет; любительский ~
дэуескер тусирген суурет.
сниму, снимешь и т. д. буд. вр. от
снять.
снимусь, снимешься и т. д. буд. вр. от
сняться.
СНИСКАТЬ сов. что жетисиу, табыу,
ийе болыу; ~ уважение дурметке ийе бо-
лыу.
СНИСХОДИТЕЛЬНОСТЬ ж. 1. райшы-
лыц, райына цараушылыц, кеулине ца-
раушылыц, кеулин жыцпаушылыц; про-
явить ~ райшылыц керсетиу; 2. (покро-
вительственное высокомерие) гамхорсынып
езин жоцары тутыушылыц.
СНИСХОДИТЕЛЬНЫЙ прил. 1. (не
строгий, не взыскательный) райшыл, кеули-
не царайтугын, кеулин жыцпайтугын; 2.
(покровительственно-высокомерный) гамхор-
шылыц еткенсинген, езин жоцары тутцан.
СНИСХОДИТЬ несов. см. снизойти.
СНИСХОЖДЕНИЕ с. кеширим, кеширим-
шилик, райдан цайтыушылыц; сделайте
~ кеширимшилик етициз.
СНЙ ЦТЬСЯ несов. кому тусине кири^,
тусине ениу, тус кериу, тусинде кериу;
мне ~лся сон мен тус кердим.
СНОБ м. сноб (буржуазиялык, жэмийет-
те: оц суйеклердин, урп-здетлерине елик-
леуши адам).
СНОВА нареч. тагы, жацадан, тазадан,
бастан, цайтадан; ~ пошёл дождь цайта-
дан жамгыр жауа баслады; он ~ с нами
ол тагы бизлер менен бирге; начать ~
жацадан баслау, цайтадан баслау.
СНОВАЛ ЬН ЦЫЙ прил. текст, арцау
еткериуши, арцау еткеретугын, ерисин
еткеретугын; ~ая машина арцау еткериу-
ши машина.
сновАцть несов. 1. что, текст, (изго-
товлять основу ткани) арцау еткериу,
ерисин салыу; 2. перен. (двигаться взад
и вперёд) арлы-берли журиу, барып-келип
цатнау; лодки ~ли по реке цайыцлар дэрья-
да арлы-берли цатнап турды.
СНОВИДЕНИЕ с. тус.
СН О ГСШ И Б АТЕ Л ЬН || Ы Й прил. разг.
тац цалдыратугын, хайран цалдыратугын;
^ое известие тац цалдыратугын хабар.
СНОП м. 1. дзете, бау; ~ пшеницы бир
бау бийдай; вязать ~ы бау байлау; 2. пе-
рен. топ, топлам; ~ лучей бир топ сэуле,
нур топламы.
СНОПОВЯЗАЛКА ж. бау баулаушы
машина.
СНОП ОВЯ ЗАЛ ьный прил. баулайту-
гын, бау баулаушы.
СНОРИВКЦА ж. эдис, епшиллик, ебетей-
лилик, ийкемлик, шаццанлыц; иметь ~у
эдиси болыу; приобрести ~у ийкемлиликке
уйрениу.
СНОС I м.-. сносу нет, сноса нет разг,
(об одежде, обуви) тозыуды билмейди.
СНОС II м. бузыу, жыгыу, басца жерге
кешириу; этот дом подлежйт сносу бул жай
бузылыуга уйгарылган.
СНОСЙТЬ I сов. что, разг, (износить)
кийип тоздырыу, кийип генертиу; дэртке
астырмау; ~ обувь аяц кийимди тоздырыу.
СНОСЙТЬ II сов. кого-что, прост, алып
барып келиу; ~ ребёнка к врачу баланы
врачца алып барып келиу.
СНОСЙТЬ III несов. см. снести; •<> не ~
головы басы аман цалмау.
СНОСЙТЬСЯ I сов. разг, (износиться)
кийилип тозыу, кийилип генериу, дэртке
аспау.
СНОСЙТЬСЯ II несов. см. снестись I.
СНОСКА ж. сноска (цатардыц астына
жазылган ескертпе).
снбсныцй прил. жарамлы, оцысыуга
болатугын, цанаатланарлыц; ~е условия
оцысыуга болатугын жагдайлар.
СНОТВЙРН ||ЫЙ прил. 1. уйцы келти-
ретугын, у йцыл ататугын; ^ое средство
уйцылататугын дэри; 2. в знач. сущ. с.
снотворное уйцы келтиретугын дэри.
СНОХА ж. келин.
СНОШЁНИЦЕ с. цатнас, цатнасыц, бай-
ланыс; торговые ~я сауда цатнасы; ди-
пломатические ~я дипломатиялыц цатна-
сыцлар.
сную, снуёшь и т. д. наст. вр. от сно-
вать.
снюсь, снятся наст. вр. от сниться.
СНЯТИЕ с. алыу, алып таслау, жоц
етиу; ~ запрета салынган тыйымды алып
таслау; ~ блокады блокаданы алыу.
СНЯТО||Й прил.: ~е молоко цаймагы
алынган сут.
СНЯТЬ сов. 1. кого-что алыу; ~ ска
терть со стола жапцышты столдан алыу;
~ книгу с полки китапты текшеден алыу;
~ пальто с вешалкн пальтоны кийим цыс-
СИЯ________________ - 950 -_____________________
тыргыштан алыу; 2. что, с кого шешиу,
алыу, шешиндириу; ~ шапку малацайды
алыу; ~ шубу постынды шешиу; 3. что
(собрать, убрать после созревания) жый-
нау, жыйнап алыу; ~ богатый урожай мол
зурээт жыйнау; 4. что (содрать) дырып
алыу, сыйырып алыу; ~ кожицу с колбасы
колбасаныц цабыгын сыйырып алыу; ~
шкуру с медведя айыудыц терисин сыйырып
алыу; 5. что (отказаться, отменить)
цайтып алыу, езгертиу; ~ своё предложе-
ние ез усынысын цайтарып алыу; ~ вопрос
с повестки дня мэселени кун тэртибинен
алыу; 6. кого-что (отозвать, отвести) алыу;
~ осаду цоршауды алыу; 7. кого-что
(убить) елтириу, жоц етиу; ~ вражеского
часового душпанныц царауылын елтириу;
8. кого-что тусириу, шыгарыу; ~ безби-
летного пассажира билетсиз жолаушыны
тусириу (пароходтан, поездан); 9. кого-
-что, с чего алыу, тусириу, шыгарыу, боса-
тыу; ~ с работы жумысган босатыу; 10.
что, с кого алып таслау, алыу; ~ выговор
берилген сегисти алыу; ~ судимость
судланганлыгын алыу; 11. что, с кого-чего
кеширмесин алыу, кеширип алыу, туси-
риу; ~ копию с документа документтиц
кеширмесин алыу; ~ мерку с ноги аяцтыц
елшемин алыу; 12. кого-что (сфото-
графировать) сууретин алыу, сууретке
тусириу; 13. что (взять внаём) кирейине
алыу; ~ дачу кирейине дача алыу; <> ~
допрос тергеу алыу; ~ показания керсе-
тиулерди алыу; ~ голову цатты жазалау.
СНЯТЬСЯ сов. 1. алыныу, ашылыу; крыш-
ка снялась кацпац ашылды; 2. (об одежде,
обуви) шешилиу; перчатка легко снялась
с руки цолгап цолдан ацсат шешилди;
3. мор. женеп кетиу, журип кетиу; ~
с якоря лабырды кетерип женеп кетиу;
4. (сфотографироваться) сууретке тусиу,
сууретке алыныу, сууретин алдырыу.
СО предлог см. с.
СО= приставка (см. с=) 1. фейиллерди жа-
саганда темендеги жагдайларда «с» при-
ставкасынын, орнына крлланылады: 1) «и»,
«й», чоинын, алдында, мыс.: соизволить
рухсат етиу; сойти тусиу; сообразить
тусиниу; 2) еки $эм оннанда кебирек да-
уыссызлардын, алдында, мыс.: собрать жый-
нау; 3) изинен «ь» келген дауыссыздын, алдын-
да, мыс.: сошью тигемен; 2. атлыцларды
.\гм келбетликлерди жасаганда шерикликти,
ез-ара байланысты билдиреди, мыс.: со-
участник бирге цатнасыушы; содокладчик
цосымша докладшы.
СОАВТОР м. соавтор (шыгарманы бирге
жазыс^ан адам).
СОАВТОРСТВО с. соавторшылыц.
СОБАКЦА ж. 1. ийт; охотничья ~а ацшы
ийт; 2. прост, бран. ийт; ~а на сене
погов. езине де жоц, басцага да жоц;
вот где ~а зарыта! мине гэп цайда
жатыр!; ~у съесть на чём-л. бир иске кутэ
уста болыу.
СОБАКОВОД м. туцым ийт есириуши.
СОБАКОВОДСТВО с. 1. (занятие) ту-
цым ийт есириушилик; 2. (питомник)
туцым ийтлерди есириу хожалыгы.
СОБАЧИЙ прил. ийт..., ийттиц; ~ лай
ийттиц уриуи; <> ~ холод цатты сууыц.
СОБЕС м. (социальное обеспечение) со-
бес (социаль тгминапг мэкемеси).
СОБЕСЕДНИК м. эцгимелесиуши, гур-
рицлесиуши, сейлесиуши.
СОБЕСЕДНИЦА женск. от собеседник.
СОБЕСЕДОВАНИЕ с, эцгимелесиу, гур-
риц^тесиу, сейлесиу.
СОБИРАТЕЛЬ м. жыйнаушы, топлаушы;
~ книг китап жыйнаушы.
СОБИРАТЕЛ ьница женск. от собира-
тель.
СОБИРАТЕЛ ЬНЫ || Й прил. жыйнаушы,
топлаушы, жэмлеуши; ~е имена существи-
тельные грам. жэмлеуши атлыц сезлер.
СОБИРАТЬ несов. см. собрать.
СОБИРАТЬСЯ несов. см. собраться.
СОБЛАГОВОЛИ ||ТЬ сов. с неопр. ирон.
мацул табыу, разы болыу; наконец-то
он ~л прийти ол ацырында келиуди ма-
цул тапты.
СОБЛАЗН м. кумар, хэуеслик, цызы-
гыушылыц, цызыцтырыушылыц; ввести
кого-л. в ~ 6upejjdu цызыцтырыу.
СОБЛАЗНИТЕЛЬ м. азгырыушы, жол-
дан шыгарыушы.
СОБЛАЗНЙТЕЛЬНИЦА женск. от соб-
лазнитель.
СОБЛАЗН ЙТЕЛ ЬН ЦЫЙ прил. цумар-
ландырыушы, цызыцтыратугын, цэуеслен-
диретугыи, цызыгарлыц; ~ое предложе-
ние цызыцтыратугын усыныс.
СОБЛАЗНИ ЦТЬ сов. 1. кого, чем (пре-
льстить) цумарландырыу, цызыцтырыу,
х,эуеслендириу; ~ть обещаниями уэде етип
цызыцтырыу; 2. кого, на что и с неопр.
(склонить) х,эуеслендириу, цызыцтырыу,
тартыу; брат ~л его пойти кататься на
лодке агасы оны цайыц айдауга барайыц
деп цызыцтырды.
СОБЛАЗНИТЬСЯ сов. 1. чем, на что
и без доп. (прельститься) кумарланыу,
кызыгыу, х,эуеслениу; 2. с неопр. (скло-
ниться на что-л.) х.эуеслениу, цызыгыу.
СОБЛАЗНЯТЬ несов. см. соблазнйть.
СОБЛАЗНЯТЬСЯ несов. см. соблазнить-
ся.
СОБЛЮДАТЬ несое. что сацлау, тутыу,
дурыс орынлау; ~ правила внутреннего
распорядка ишки тэртип цэделерпн дурыс
орынлау; ~ очередь регти сацлау.
СОБЛЮДЕНИЕ с. сацлау, тутыу, дурыс
орынлау; ~ диеты диетаны тутыу; ~ режи-
ма экономии унемлеу тэртибин сацлау-
СОБЛЮСТЙ сов. см. соблюдать,
собой мест, возвр. твор. п. от себя.
СОБОЛЕЗНОВАНИЕ с. кеуил айтыу,
кеуил билдириу; выразить ~ кому-л.
биреуге кеуил айтыу, биреуге кеуил бил-
дириу.
СОБОЛЕЗНОВАТЬ несов. кому-чему ке-
уил айтыу, кейил билдириу.
СОБОЛИЙ прил. соболь..., собольдиц;
собольдиц терисинен исленген; ~ ворот-
ник собольдиц терисинен исленген жага.
СОБОЛЙНЫЦЙ прил. см. соболий; <> ~е
брови цара цалыц цас.
СОБОЛЬ м. соболь (уайуан хрм териси).
— 951 —
COB
СОБОР м. собор (улкен ширкеу).
СОБбРНЫЙ прил. собор, собордыц.
собою мест, возвр. см. собой.
СОБРАНИЕ с. 1. жыйналыс; партййное ~
партия жыйналысы; 2. (выборный орган)
жыйналыс, мэжилис; законодательное ~
зац шыгаратугын жыйналыс; 3. (собрав-
шиеся лица) жыйын, топар; 4. (сборник)
жыйнац, жыйынды; ~ законов законлар
жыйнагы; 5. (коллекция) жыйнак; ~ ми-
нералов минераллардыц жыйнагы.
СОБРАТ м. ислес, кэсиплес; ~ по
искусству искусство бойынша кэсиплес.
СОБРАТЬ сов. 1. кого-что жыйнау, топ-
лау, жэмлеу; ~ вокруг себя детей езиниц
цасына балаларды жыйнау; ~ людей на
совещание адамларды кецеске жыйнау;
2. что (убрать) териу, жыйнау, жыйнап
алыу; ~ урожай енимди жыйнап алыу;
~ хлопок пахта териу; 3. что (сло-
жить, приготовить) жыйнау, таярлау,
жыйиастырыу; ~ книги в сумку китаплар-
ды сумкага жыйнау; 4. кого-что (снаря-
дить в путь) таярлау, сапарга жыйнасты-
рыу; ~ вещи в дорогу затларды жолга
таярлау; 5. что жыйнау, цурастырыу, ду-
зетиу; ~ часы саат дузетиу; 6. что (скопить,
приобрести) жыйнау, топлау; ~ библиоте-
ку китапхана топлау; •<> ~ все свой сйлы
езиниц бар кушин жыйнау; ~ большинст-
во голосов кепшилик дауысца ийе болыу;
~ всё своё мужество езиниц барлыц мэрт-
лигин жыйнау; ~ со стола столдыц усти-
нен жыйнап алып тастау; ~ на стол стол-
дыц устине жыйнау.
СОБРЦАТЬСЯ сов. 1. (сойтись, сосре-
доточиться) жыйналыу, жыйылыу, топ-
ланыу, жэмлениу; в классе ~алйсь все
ученики класста барлыц оцыушылар жый-
налды; ~аться в кружок кружокке топ-
ланыу; 2. жыйналыу, топланыу; у меня
~алась коллекция марок менде маркалар-
дыц коллекциясы жыйналды; 3. (приго-
товиться) таярланыу, х,эзирлениу, жый-
налыу; я ~ался идти домой мен уйге
цайтыуга таярландым; мы ~алйсь идтй
в театр бизлер театрга барыуга таярланып
турыппыз; 4. (решиться) нийетлениу, бел
байлау; он ~ался уехать ол кетиуге нпйет-
ленди; <> ~аться с сйлами барлыц куш-
лерин жыйнау; ~аться с мыслями ой-
-пикирнн жыйнау.
СОБСТВЕННИК м. 1. (владелец собствен-
ности) меншик ийеси, жекке-меншик ийе-
си, жекке мулк ийеси; 2. перен. меншик-
леп алыуга тырысыушы.
СОБСТВЕННИЦА женск. от собственник.
СбБСТВЕННИЧЕСКЦИЙ прил. 1. жек-
ке-меншик, жекке-меншиклик; ~ое хо-
зяйство жекке-меншик хожалыц; 2. жек-
ке-меншиклн, жекке-мепшиклик; ~ие
взгляды жекке-меншиклик кез цараслар.
СОБСТВЕННО 1. вводи, сл. (в сущности)
хацыйцатында, шынында, дурысында, х,ас-
лында; это, ~, не совсем так бул цацый-
цатында бундай емес; 2. частица (в собст-
венном смысле слова) ези; волжскую систё-
’му составляют ~ Волга и её притоки Волга
.системасын Волганын ези хэм оныц сала-
лары цурайды;<>~ говоря вводн. сл. цацый-
цатында, шынында, дурысында, цаслында.
СОБСТВЕННОРУЧНО нареч. ез цолы
менен; ~ подписаться ез цолы менен цол
цойыу.
СОБСТВЕННОРУЧНЦЫЙ прил. ез цолы
менен цойылган; ~ая подпись ез цолы ме-
нен цойылган цол.
СОБСТВЕННОСТИ Ь ж. меншик, меншик-
ли мулк, мулк; государственная ~ь мэм-
лекетлик меншик; частная ~ь жекке мен-
шик; право ~и меншик цуцуцы; приобрестй
в ~ь меншикке алыу.
Сб БСТВЕННЦЫЙ прил. 1. (принадлежа-
щий кому-чему-л.) меншик, меишикли;
~ая дача меишикли дача; 2. ез, езиники;
чувство ~ого достоинства ез цэдирин се-
зиу; я видел его ~ыми глазами мен
оны ез кезим менен кердим; отдать
в ~ые руки ез цолына тапсырыу; на ~ом
опыте ез тэжирийбесинде; жить на ~ые
средства ез цэрежети менен турыу; 3.
(буквальный, подлинный) ез, тийкаргы; в
~ом смысле слова сездиц тийкаргы мэни-
синде; ймя ~ое грам. меишикли ат;
~ый корреспондент ез хабаршысы.
СОБУТЫЛЬНИК м. разг, арац шерик,
шийшелес.
СОБЫТИЦЕ с. уацыя, жагдай, цэдийсе;
исторйческое ~е тарийхий уацыя; неожи-
данное ~е кутпеген цэдийсе.
собью, собьёшь « т. д. буд. вр. от
сбить.
собьюсь, собьёшься и т. д. буд. вр.
от сбиться.
СОВА ж. байыулы, уки.
СОВАТЬ несов. кого-что, разг, в разн.
знач. тыгыу, сугыу, салыу, услатыу; ~
вещи в чемодан затларды чемоданFa са-
лыу.
СОВАТЬСЯ несовразг, сугылысыу; ~ не
в свой дела басцаныц исине сугылысыу.
СОВЁНОК м. байыулыиыц палапаны,
укиниц палапаны.
СОВЕРШАТЬ несов. см. совершить.
СОВЕРШАТЬСЯ несов. см. совершиться.
СОВЕРШЕНИЕ с. ислеу, етиу, цылыу;
~ преступления юр. жинаятлы ис етиу,
жинаят ислеу.
СОВЕРШЕННО нареч. путкиллей, толыц,
эбден, дым, цеш, хеш бир; работа ~ готова
жумыс толык таяр; ~ верно туппа тууры;
вы ~ правы сизики эбден дурыс.
СОВЕРШЕННОЛЕТНИЕ с. жасы толган-
лыц, жасы толыу, кэмалга келгенлик;
бой жетиу, ер жетиу (девушек)', достигнуть
~я жасы толыу.
СОВЕРШЕННОЛЕТНИЙ прил. 1. жасы
толган, кэмалга келген; бой жеткен, ер
жеткен (о девушках)', 2. в знач. сущ. м. совер-
шеннолетний жасы жеткеи и ж. совершен-
нолетняя бой жеткен, ер жеткен.
СОВЕРШЁННЦЫЙ I прил. 1. (превос-
ходный) ец жацсы, кутэ жацсы, минсиз;
2. (полный, абсолютный) толыц, гумансыз,
хацыйцат; ~ое сходство огада уцсаслыц.
СОВЕРШЁННЫЙ II прил. грам.'. ~ вид
глагола фейилдиц питкен тури, фейилдиц
аяцланган тури.
сов
— 952 —
СОВЕРШЕНСТВ || О с. кутэ жацсылыц,
толыцлык, жетиклик; в ~е владеть иност-
ранным языком шет тилди толыд билиу.
СОВЕРШЕНСТВОВАНИЕ с. жацсартыу,
кетериу, арттырыу, жетилистириу; ~ мас-
терства шеберлигин арттырыу.
СОВЕРШЕНСТВОВАТЬ несое. кого-что
жацсартыу, кетериу, арттырыу, жетилис-
тириу; ~ новую машину машинаны
жацсартыу.
СОВЕРШЕНСТВОВАТЬСЯ несов. в чём
и без доп. жацсартылыу, кетерилиу, арт-
тырылыу, жетилистирилиу, жетилиу.
СОВЕРШИТЬ сов. что 1. ислеу, етиу,
цылыу; ~ подвиг батырлыд ис етиу; ~
преступление жинаят ис етиу, жинаят ис-
леу; 2. (заключить, оформить) ислеу,
жасау, етиу, цылыу; ~ сделку келисим
дузиу, шэрт жасау.
СОВЕРШЙ ЦТЬСЯ сов. болыу, орынла-
ныу; ~лось важное событие эдмийетли
уацыя болды.
СОВЕСТЛИВЫЙ прил. разг, уятлы, уяты
бар, уятты билетугын, уялшац, намыслы;
~ человек уятты билетугын адам.
СОВЕСТНО безл. в знач. сказ, уят; как вам
не~? сизге уят емес пе?; мне~ вас беспоко-
ить сизиц тынышыцызды алыу маган уят.
СОВЕСТИЬ ж. уят, намыс, ар намыс,
нисан; спокойная ~ь тыныш ар намыс; со
спокойной ~ью кеулим тынышланып; угры-
зения ~и намысы цысыу, уят еткенин
сезиу; идти против ~и инсансызлыц етиу;
~ь мучает тынышландырмайды; не иметь
ни стыда ни ~и уяты болмау; <0> сво-
бода ~н динге исениу ямаса исенбеу
тецлиги; сделка с~ьюез дужданына царсы
ислеу; говоря по ~и в знач. вводн. сл.
туурысын айтцанда; иметь что-л. на ~н
дужданында бир дац болыу; сделать что-л.
на ~ь бир затты уялмастай етип ислеу.
СОВЕТ м. 1. (наставление, указание)
кецес, мэслэдэт, ацыл; обратиться к кому-
-либо за ~ом биреуден кецес copay; дать
~ кецес бериу; последовать чьему-л. ~у
биреудиц берген ацылын алыу; 2. (сове-
щание) кецес; семейный ~ уй иши кецеси;
учёный ~ илимий кецес; держать ~ кеце-
сиу; 3. совет, кецес; Совет Министров
СССР СССР Министрлер Совета; Верхов-
ный Совет СССР СССР Жоцаргы Совета;
Советы депутатов трудящихся Мийнеткеш-
лер депутатларыныц совети.
СОВЕТНИК м. советник; ~ посольства
елшихана советниги.
СОВЕТОВАТЬ несое. кому, что и с
неопрбериу, ацыл айтыу, ацыл бе-
риу, мэслэцэт етиу.
СОВЕТОВАТЬСЯ несов. с кем-чем 1.
(спрашивать совета) кецес copay, ацыл
copay, мэслэдэт copay; 2. (обмениваться
мнениями) кецесиу, ацылласыу, мэслэдэт-
ласыу.
СОВЕТСКИЙ прил. совет..., советтиц,
советлик; Советская власть Совет власты;
~ строй совет стройы; ~ народ совет далцы.
СОВЕТЧИК м. разг, кецесши, ацылшы,
мэслэдэтшы.
СОВЕТЧИЦА женск. от советчик.
СОВЕЩАНИЕ с. 1. (заседание) кенес,
совещание, мэжилис, жыйналыс; произ-
водственное ~ ендирис кецеси; 2. (обсуж-
дение) кецесиу, мэслэдэтласыу; суд уда-
лился иа ~ суд кецесиуге кетти.
СОВЕЩАТЕЛЬНЫЙ прил. мэслэцэт... 7
мэслэцэт бериу..., кецес бериу..., мэслэцэт-
шы, кецесши; ~ орган мэслэцэт органы.
СОВЕЩАТЬСЯ несое. с кем-чем кецесиу,
мэслэц атласы у, пикир алысыу.
СОВИНФОРМБЮРО с. нескл. (советское
информационное бюро) Совинформбюро (со-
вет информациялыц бюросы).
СОВЙНЫЙ прил. байыулы, байыулы-
ныц, укиниц.
СОВЛАДАТЬ сов. с кем-чем, разг, ийе бо-
ла алыу, басцара алыу, тута билиу, ирке
билиу; ~ с собой езин-ези тута алыу.
СОВЛАДЕЛЕЦ м. шерик.
СОВЛАДЕЛИЦА женск. от совладелец.
СОВЛЕКАТЬ несов. см. совлечь.
СОВЛЕЧЬ сов. кого-что шыгарыу, бу-
рыу, айырыу; ~ с правильного пути тууры
жолдан шыгарыу.
СОВМЕСТИМОСТЬ ж. бирге цосыушы-
лыц, бириктириуге болатугынлыц, сыйы-
сыушылыц; ~ понятий тусиниклерди би-
риктириуге болатугынлыц; <> ~ кро-
ви биол. цанныц араластырыуга болыушы-
лыгы.
СОВМЕСТИМЫЙ прил. бирге цосылату-
гын, бириктириуге болатугын, сыйысату-
гын.
СОВМЕСТЙТЕЛ ЬСТВЦО с. совместитель-
лик, еки жумысты цатар ислеушилик;
рабдтать по еки жумысты цатар ис-
леу.
СОВМЕСТИТЬ сое. см. совмещать.
СОВМЕСТИТЬСЯ сое. см. совмещаться.
СОВМЕСТНО нареч. бирге, бирликте,
бирлесип.
СОВМЕСТИ ЦЫЙ прил. бирге, бирликте,
бирлесип, бирге болган, цосып; ~ая_ ра-
бота бирге исленген жумыс.
СОВМЕЩАТЬ несов. 1. что, с чем бирге
атцарыу, цоса атцарыу, цоса ислеу, бирик-
тириу; ~ работу с учёбой жумысты оцыу
менен бирге алып барыу; 2. что, мат. (фи-
гуры, линии — при наложении) туура кел-
тириу, уйлестиру.
СОВМЕЩАТЬСЯ несов. 1. в ком-чём
(соединяться) бирге атцарыу, коса атца-
рылыу, биригиу; 2. мат. туура келиу,.
уйлесиу.
СОВМЕЩЕНИЕ с. 1. бирге атцарыу,
цоса атцарыу, цоса ислеу, бириктириу;
~ профессий кэсиптиц цоса атцарылыуы;
2. мат. туура келиу, уйлесиу.
СОВМЕЩЁННЫЙ 1. прич. от совместить;
2. прил. бириктирилген; ~ санузел бирик-
тирилген санитарлыц узел.
совок м. гурекше.
СОВОКУПНОСТЬ ж. жыйынды; ~ усло-
вий шэртлердиц жыйындысы.
СОВПАДАТЬ несов. см. совпасть.
СОВПАДЕНИЕ с. 1. (во времени) цабат
келиу, туура келиу, дус келиу, бап келиу;
2. (сходство, единство) усаслыц, бирдей-
лик.
— 953 —
cor
совпАцсть сов. 1. с чем (во времени)
цабат келиу, туура келиу, дус келиу, бап
келиу; 2. уцсас келиу, бирдей болыу; пока-
зания свидетелей ~ли гууалардыц керсе-
тиулери бир-бириие уцсас келди; 3. мат.
туура келиу, уйлесиу.
СОВРАТИТЕЛЬ м. уст. азгырыушы
адам, жолдан шыгарыушы адам.
СОВРАТИТЕЛЬНИЦА женск. от совра-
титель.
СОВРАТЙТЬ сов, кого азрырыу, жолдан
шыгарыу.
СОВРАТЬ сов. что и без доп., разг, ети-
рик айтыу, жалган сейлеу.
СОВРАЩАТЬ несов. см. совратить.
СОВРАЩЕНИЕ с. азгырыу, жолдан шы-
рарыу; азрырылыу, жолдан шыгары-
лыу.
СОВРЕМЕННИК м. заманлас, дэуирлес.
СОВРЕМЕННИЦА ж. от современник.
СОВРЕМЕННОСТИ Ь ж. 1. заманга сэй-
кеслик, заманга ылайыцлыц; ~ь техники
техниканыц заманга ылайыцлыгы; 2. (со-
временная эпоха) дэзирги заман; связь исто-
рии с ~ью тарийх пенен дэзирги заманныц
байланысы._
СОВРЕМЁННЦЫЙ прил. дэзирги, дэзир-
ги заман; ~ая техника дэзирги заман
техникасы; ~ая молодёжь дэзирги жас-
лар.
СОВСЕМ нареч. 1. (совершенно, вполне)
путкиллей, дым, жудэ, кутэ; работа ~
готова жумыс жудэ таяр; ~ темно жудэ
царацгы; 2. с отриц. «не» (не очень, не
вполне) онша, айтарлыцтай; я не ~ здоров
мениц ден саулыгым айтарлыцтай емес;
я ве ~ понимаю онша тусиницкиремей
турман; 3. (окончательно) туп кетере, биро-
тала; он уехал ~ ол биротала кетти.
СОВХОЗ м. совхоз.
СОВХОЗНЫЙ прил. совхоз..., совхоз-
дики, совхоздыц.
СОГЛАСИЦЕ с. 1. разылыц, келисим,
ырзашылыц; дать ~е на что-л. бир затца
разылыц бериу; 2. (единомыслие) келисим,
бир пикир; прийти к ~ю келисимге келиу;
3. келисимлилик, татыулыц, ауыз бирлик;
в семье царит полное ~е уй-ишинде толыц
ауыз биршилик бар.
СОГЛАСЙЦТЬСЯ сов. 1. на что, с кем-
-чем и с неопр. (дать согласие) ырза болыу,
разы болыу, цайыл болыу, келисиу, кели-
сим бериу; я с ннм ~лся мен оныц
менен келистим; 2. с кем-чем (выразить
согласие) келисиу; цайыллыгын билдириу;
~ться с чьим-л. мнением биреудиц пикири
менен келисиу; 3. с кем-чем и с неопр.
(договориться, условиться) сейлесип кели-
сиу, келисимге келиу; онй ~лись работать
сообща олар бирлесип жумыс етиуге
келисимге келди.
СОГЛАСНО 1. нареч. (дружно) келисип,
мэмле болып, дос болып, татыулыц пенен;
жить ~ келисип жасау; петь~ саз етип цо-
сыц айтыу; 2. предлог с дат. п. бойынша,
тийкарланып, мууапыц; ~ предписанию
буйрыц бойынша, керсетпеге тийкарла-
нып; ~ уставу уставца мууапыц; ~ с за-
коном законга ылайыц.
СОГЛАСНЫЙ I прил. лингв. 1. дауыс-
сыз; ~ звук дауыссыз сес; 2. в знач. сущ.
м. согласный и ж. согласная дауыссыз.
соглАсцный п прил. 1. ырза, разы,
цайыл, келискен; я с ним не ~ен мен
оныц менен келиспеймен; 2. (совпадаю-
щий с чем-л.) бирдей, нац усаган, тууры
келген; копия ~на с подлинником кешир-
меси нусцасы менен бирдей; 3. (единодуш-
ный, дружный) келисимли, татыу, ауыз
биршиликли; ~ая работа келисимли жу-
мыс.
СОГЛАСОВАНИЕ с. 1. (действие) кели-
сиу, келисип алыу; ~ действий дэрекет-
лерди келисиу; 2. грам. келисиу; ~ членов
предложения гэп агзаларыныц келисиуи.
СОГЛАСОВАННОСТЬ ж. келискенлик,
келисилгенлик; ~ действий х.эрекетлердиц
келисилгенлиги.
СОГЛАСОВАНЫЦЫЙ 1. прич. от согла-
совать; 2. прил. келисилген, келисилип
исленген; ~ая работа келисилип исленген
жумыс.
СОГЛАСОВАТЬ сов. 1. что, с чем (при-
вести в соответствие) сэйкеслендириу,
ыцгайластырыу; байланыстырыу; 2. что,
с кем-чем келисиу; ~ вопрос с директором'
мэселени директор менен келисиу; 3. что,
с чем, грам. келисиу; ~ прилагательное
с существительным келбетликти атлыц
пенен келисиу.
СОГЛАСНОВАТЬСЯ 1. сов. и несов. туу-
ры келиу, келисиу, дурыс келиу; новое
постановление не ~уется с прежним таза
царар бурынгы царарга тууры келмейди;
2. несов. грам. келисиу; сказуемое ~уется
с подлежащим баянлауыш баслауыш пенен
келиседи.
СОГЛАСОВЫВАТЬ несов. см. согласовать.
СОГЛАШАТЬСЯ несов. см. согласиться.
СОГЛАШЁНИЦЕ с. 1. келисим, келисиу;
прийти к ~ю с кем-л. биреу менен кели-
симге келиу; 2. (договор) келисим, питим;
торговое ~е сауда келисими.
соглядатай м. уст. тыцшы, жансыз.
СОГНАТЬ сов. кого-что 1. (прогнать)
цууыу, цууып жибериу, айдау, айдап
жибериу; ~ с места турган жеринен
цууыу; 2. (в одно место) бир жерге
жыйнау, цууып экелиу, цууып экелип
топлау, айдап апарыу.
СОГН^ЦТЬ сов. 1. что ийиу, иймейтиу,
майыстырыу, бугиу; ~ть железный прут
темир шыбыцшаны иймейтиу; 2. кого-что
бугиу, букирейтиу, иймейтиу; ~ть руку
в локте цолын шыганацтан бугиу; 3. кого-
-что (сгорбить) букирейтиу; старость ~ла
его гаррылыц оны бунирейтти; 4. кого-
-что, перен. багындырыу, шектириу, гай-
раттан айырыу; горе не ~ло его цайгы
оны шектирмеди.
СОГНУ||ТЬСЯ сов. 1. ийилиу, иймейиу,
майысыу, бугилиу; проволока ~лась сым
майыст.ы; 2. бугилиу, букирейиу, иймейиу;
~ться над работой жумыс устинде буги-
лиу; 3. перен. (покориться) бас ийиу,
багыныу, бойсыныу.
СОГРЕВАТЕЛЬНЫЙ прил. жылытату-
гын, жылытцыш, цыздыратугын, цыздыр-
•cor
— 954 —
гыш, ысытатугын; ~ прибор жылытатугын
эсбап.
СОГРЕВАТЬ несов. см. согреть.
СОГРЕВАТЬСЯ несов. см. согреться.
СОГРЕТЬ сов. 1. что жылытыу, ысытыу,
дыздырыу; ~ воду сууды ысытыу; ~ руки
цолды жылытыу; 2. кого-что, перен. разг,
{утешить, ободрить) жубатыу, тынышлан-
дырыу, кеуилин алыу.
СОГРЁЦТЬСЯ сов. 1. жылыу, ысыу, дызыу;
вода ~лась суу ысыды; комната ~лась
белменин. иши жылыды; 2. жылыныу,
жылыу, ысыу, дызыу; мы ~лись горячим
чаем бизлер ыссы чай ишип жылындыд.
СйДА ж. сода; питьевая ~ ишилетугын
сода.
СОДЕЙСТВИЕ с. кемек, жэрдем; ока-
зать ~ кому-л. биреуге кемек етиу.
СОДЕЙСТВОВАТЬ сов. и несов. кому-
-чему кемек етиу, жэрдем етиу; ~ успе-
ху табысца ерисиуге кемек етиу.
СОДЕРЖАВ И НЕ с. 1. саклау, асырау;
~е семьи уй-ишин асырау; 2. саклау,
тутыу; ~е дома в чистоте уйди таза тутыу;
3. разг, (количество чего-л. в чём-л.) бар бо-
лыу, ишинде болыу; 4. мазмун, айтыл-
ган нэрсе, керсетилген зат; ~е пьесы
пь^санын, мазмуны; 5. (оглавление) мазмун;
6. (сущность, смысл) мазмун, мацыз;
единство формы и ~я форманыц дэм
мазмуннын, бирлиги; 7. (оклад) хызмет
хакы; отпуск без сохранения ~я хызмет
дакы теленбейтугын отпуск.
СОДЕРЖАТЕЛЬНЫЙ прил. мэнили,
мазмунлы, мацызлы; ~ая книга мазмунлы
китап; ~ый человек мацызлы адам.
содержать несов. 1. кого-что саклау,
асырау; ~ семью семьяны асырау; 2.
что садлау, тутыу; ~ хозяйство в порядке
хожалыкты тэртипли турде саклау; 3.
кого (держать-, помещать) саклау, тутыу;
~ лошадей на зимних пастбищах жылкы-
ны кысды жайлауда саклау; ~ под арестом
камацта сацлау; 4. что ишинде болыу, бар
болыу; овощи содержат витамины овощ-
ларда витаминлер бар; 5. что ийе болыу,
тутыу; ~ гостиницу мийманхананын. ийеси
болыу.
соднержАться несов. 1. (быть на
чьём-л. обеспечении) сакланыу, асыраныу;
2. сакланыу, тутылыу; комната ~ёржится
в чистоте ежире таза сакланады; 3. (хра-
ниться, помещаться) сакланыу, жайласыу,
орынласыу; 4. (заключаться в чём-л.)
ишинде болыу, бар болыу, курамында
болыу;- в овощах ~ёржатся витамины
овощларда витаминлер бар.
СОДЕРЖИМОЕ с. ишиндеги, ишиндеги
зат, сакланыушы, тутылыушы; ~ ящика
кутынын. ишинде бар зат.
СОДОВЦЫЙ прил. сода..., содалы; ~ая
вода содалы суу, сода сууы.
СОДОКЛАД м. цосымша доклад.
СОДОКЛАДЧИК м. цосымша доклад-
шы.
СОДРАТЬ сов. 1. что, с кого-чего сойып
алыу, сыйырыу, сыйырыу; ~ кору с дерева
агаштыц кабыгын сыйырып алыу; 2. что,
с кого-чего, разг, жулып алыу; ~ с головы
платок басынан орамалын жулып алыу;
3. что, с кого и без доп., перен. прост,
(взять высокую цену) кымбат сатыу, эке-
синиц бах,асын алыу.
СОДРАТЬСЯ сов. разг, сыйырлыу, сы-
пырылыу (тери, цабыц хаццында).
СОДРОГАНИЕ с. калтырау, селкилдеу,
дирилдеу, журеги сууылдау, шоршыу;
вспоминать о чём-л. с ~м бир нэрсени жу-
реги суулап ядына тусириу.
СОДРОГАТЬСЯ несов. калтырау, сел-
килдеу, дирилдеу, журеги суу етиу, шор-
шыу.
СОДРОГНУТЬСЯ сов. и однокр. калтырап
кетиу, селк етиу, дирилдеп кетиу, журеги
суу етиу, шоршып кетиу; ~ от ужаса катты
цорцыудан шоршып кетиу.
СОДРУЖЕСТВО с. 1. дослык, татыулык,
ауцамлыц; боевое ~ жауынгер дослык;
2. (общество, объединение) бирлик, бир-
леспе, жэмийет; ~ художников худож-
никлер бирлеспеси.
СОЕВЦЫЙ прил. соя...; соядан исленген;
~ое масло соя майы.
СОЕДИНЕНИЕ с. 1. (действие) бирикти-
риу, жалгау, тутастырыу, ушластырыу;
2. (место) бириккен жер, косылган жер,
жалганган жер, ту таскан жер; 3. воен,
(войсковая единица) бирикпе; 4. бирикпе,
бирлеспе; химическое ~ химиялык би-
рикпе.
СОЕДИНЙТЕЛ ЬНЫЙ прил. бирикти-
риуши, жалгаушы, бириктиретугын, жал-
гайтугын, байланыстыратугын, тутасты-
рыушы, жалгастырыушы, байланысты-
рыушы, косатугын; ~ союз грам. бай-
ланыстырыушы дэнекер.
СОЕДИНИ ЦТЬ сов. 1. что, с чем бирик-
тириу, жалгау, тутастырыу; ~ть рельсы
сваркой рельслерди кепсерлеп жалгау;
2. кого-что косыу, бириктирну; ~ть две
группы учащихся в одну еки группа
оцыушыларды бир группа етип бириктирну;
3. кого-что, с кем-чем байланыстырыу;
меня ~ли с ним по телефону мени оныц
менен телефон аркалы байланыстырды;
4. что, с чем косыу, араластырыу; ~ть
краски бояуларды араластырыу; ~ть во-
дород с кислородом водородты кислород
пенен косыу; 5. что, с чем уйлестириу,
бирлестириу; ~ть теорию с практикой
теория менен практиканы байланысты-
рыу.
СОЕДИНИ цться сов. 1. биригиу, жал-
ганыу, тутасыу, ушласыу; провода ~лись
сымлар жалганды; 2. (объединиться) ко-
сылыу, биригиу; 3. с кем-чем (установить
связь) байланысыу; ~ться с кем-л. по
телефону биреу менен телефон аркалы
байланысыу; 4. хим. косылыу, биригиу;
5; (сочетаться с чем-л.) косылыу, арала-
сыу.
СОЕДИНЯТЬ несов. см. соединить.
СОЕДИНЯТЬСЯ несов. см. соединиться.
СОЖАЛЁНИ ЦЕ с. екиниш, аяу, кыйналыу;
чувствовать ~е к кому-л. биреуге рейими
келиу; действовать без ~я аямай хэрекет
етиу; к ~ю в знач. вводи, сл. эттегеней,
тилекке карсы.
— 955 -
СОЙ
СОЖАЛЕТЬ несов. о чём и с союзом
•wno» екиниу, аяу, цайгырыу, цыйналыу.
СОЖЖЕНИЕ с. жагыу, жандырыу, куй-
дириу, ертеу.
СОЖИТЕЛЬ м. 1. бирге турыушы, бир
жайда турыушы; 2. разг, (любовник) ойнас
СОЖИТЕЛЬНИЦА женск. от сожи-
тель.
СОЖИТЕЛЬСТВО с. 1. (совместная
жизнь) бирге турыушылыц, бирге жасау-
шылыц; 2. (половая связь) ойнаслыц.
СОЖИТЕЛЬСТВОВАТЬ несов. с кем 1.
(жить совместно) бирге турыу, бир жай-
да турыу; 2. (быть в половой связи) ойнаслыц
етиу.
сожрать сов. кого-что, прост, ерли-
-дурлы жеп койыу, жалмап тутыу.
СОЗВАНИВАТЬСЯ несов. см. созво-
ниться.
СОЗВАТЬ сов. кого-что 1. (пригласить)
шацырыу, жыйнау; ~ гостей конацларды
шацырыу; 2. (собрать) шацырыу; ~ кон-
ференцию конференция шацырыу.
СОЗВЕЗДИЕ с. жулдызлар топары, топ
жулдыз.
СОЗВОНИТЬСЯ сов. с кем, разг, телефон
аркалы сейлесиу.
СОЗВУЧН'ЫЙ прил. 1. унлесли, унлес;
~ые аккорды унлесли аккордлар; 2. перен.
ылайыц, сэйкес, унлес; произведение,
~ое эпохе дэуирине ылайыц шыгарма.
СОЗДАВАТЬ несов. см. создать.
СОЗДАВАТЬСЯ несов. см. создаться.
СОЗДАНИЕ с. 1. (действие) деретиу,
шыгарыу, жаратыу,. жасау, дузиу; ~ на-
родного театра халыц театрын дузиу;
2. (произведение, творение) деретпе; 3. (су-
щество) мацлуц, жаныуар; милое ~ эжа-
йып инсан.
СОЗДАТЕЛЬ м. 1. (творец) деретиуши,
шыгарыушы, жаратыушы, жасаушы, ду-
зиу ши; 2. рел. (бог, господь) жаратцан,
цудай, алла.
СОЗДАТЕЛЬНИЦА женск. от созда-
тель 1.
СОЗДАТЬ сов. 1. кого-что деретиу, шы-
гарыу, жаратыу, жасау, дузиу; ~ колхоз
колхоз дузиу; 2. что, для чего деретиу,
дузиу, туугызыу; ~ условия для работы
жумыс ушын жагдай дузиу; 3. что жасау,
дузиу, туудырыу, себеп болыу; ~ за-
труднения кыйыншылыц туудырыу.
СОЗД1|АТЬСЯ сов. 1. (возникнуть) пай-
да болыу, дереу, тууыу; ~алось сложное
положение цыйын ауцал тууды; 2. перен.
пайда болыу, тууылыу; ~алось впечатле-
ние, что...дегендей пикир тууылды.
СОЗИДАНИЕ с. деретиу, шыгарыу,
курыу, жасау, жаратыу, дузиу; ~ ком-
мунистического Общества комму нистлик
жэмийет деретиу.
СОЗИДАТЕЛЬ м. деретиуши, шыгарыу-
шы, курыушы, жасаушы, жаратыушы,
дузиуши. _
СОЗИДАТЕЛЬНЫЙ прил. деретиуши,
шыгарыушы, курыушы, жасаушы, жара-
тыушы; ~ труд деретиуши мийнет.
СОЗИДАТЬ несов. что деретиу, шыга-
рыу, курыу, жаратыу, дузиу.
СОЗИДАТЬСЯ несов. деретилиу, шыга-
рылыу, дурылыу, жаратылыу, дузилиу.
СОЗНАЦВАТЬ несов. что 1. (понимать)
ацлау, тусиниу, мойынлау; ~вать опас-
ность цэуиптиц барлыгын ацлау; он ~ёт
свою вину ол езиниц айыбын мойынлайды;
2. (обладать сознанием) сезиу, тусиниу,
ацлау.
СОЗНАВАТЬСЯ несов. см. сознаться.
СОЗНАНИЦЕ с. 1. ес, сезим, душ; поте-
рять ~е есинен айырылыу; быть без ~я
души кетиу; 2. тусиниу уцыбы, сана;
классовое ~е класслыц сана; 3. (ясное
понимание чего-л.) тусиниу; ~е долга мин-
нетин тусиниу.
СОЗНАТЕЛЬНО нареч. 1. (осмысленно,
разумно) саналы турде, тусинип; ~ отно-
ситься к своим обязанностям ез миннет-
лерине саналы турде царау; 2. (намеренно,
умышленно) билцастан, бплип, биле турып,
тусинип турып, жорта; он ~ не зашёл
сюда ол бул жерге билцастан келмей кет-
ти.
СОЗНАТЕЛЬНОСТЬ ж. 1. саналылыц;
классовая ~ класслыц саналылыц; 2.
(преднамеренность) билцаслылыц, биле ту-
ра исленгенлик.
СОЗНАТЕЛ ЬН"ЫЙ прил. 1. саналы:
годы ~ой жизни емирдиц саналы жыл-
лары; ~ый человек саналы адам; 2. саналы.
если, тусинетугын; ~ое отношение к труду
мийнетке саналы турде царау; ~ая дис-
циплина саналы тэртип; 3. (намеренный,
умышленный} биле тура исленген, билцас-
тан исленген.
СОЗНАТЬСЯ сов. кому, в чём мойын-
лау, мойнына алыу; он во всём ~лся ол
цэммесин мойнына алды; надо ~ться
в знач. вводн. сл. мойынга алыу керек.
СОЗРЕВАНИЕ с. 1. писиу, писип жети-
лисиу; 2. перен. кемалга келиу, ер жетиу,
бой жетиу, пайда болыу, писип жетилиу.
СОЗРЕВАТЬ несов. см. созреть.
СОЗРЕЦТЬ сов. 1. писиу, писип жетили-
сиу; плоды ^ли мийуелер писип жетилисти;
2. перен. кемалга келиу, ер жетиу, бой
жетиу, пайда болыу, писип жетилисиу;
решение ~ло шешим писип жетилисти;
его талант ~л талант есип жетилди.
СОЗЫВ м. шадырыу, шадырылыу; ~
съезда партии партийным, съездин шады-
ры у.
СОЗЫВАТЬ несов. см. созвать.
СОИЗМЕРИМЫ || Й прил. 1. елшенету-
гын, елшеуге болатугын; ~е величины
елшеуге болатугын мугдарлар; 2. перен.
салыстырыуга болатугын, тецлестириуге
келетугын; ~е понятия салыстырыуга бо-
латугын тусиниклер.
СОИСКАНИЕ с. алыу, излениу; дис-
сертация на ~ учёной степени кандидата
филологйческих наук филология илимлери-
ниц кандидаты дэрежесин алыу диссерта-
циясы.
СОИСКАТЕЛЬ м. излениуши, алыушы.
СОИСКАТЕЛЬНИЦА женск. от соис-
катель.
СОЙТИ сов. 1. с кого-чего (спуститься)
тусиу, темен тусиу; ~ с лестницы зэц-
СОЙ___________________- 956 -________
гиден тусиу; ~ с поезда поездан тусиу;
2. с чего шытыу, шытып кетиу, шытып
турыу; ~ с дороги жолдан шытып турыу;
поезд сошёл с рельсов поезд рельстен
шыгып кетти; 3. с чего и без доп. оцыу,
кетиу, цайтыу, жоц болыу; снег сошёл с
полей цар жерден кетти; загар сошёл
с лица беттиц кунге царауытцаны кетти;
4. на что, перен. тусиу, цаплау, басыу,
келиу; ночь сошла на землю жердин устин
тун цаплады; 5. за кого-что, разг, орнына
журиу, етиу; он сойдёт за старика ол
таррыныц орнына бола алады; 6. разг.
болыу, жарау, жарамлы болыу, уйлесиу;
всё сошло хорошо барлыгы жацсы болып
етти; ~ в могилу елиу, цайтыс болыу;
~ на нет жоц дерлик болыу, жоцца
шыгыу; ~ с ума ацылдан айырылыу,
естен айырылыу, жинли болыу.
сойтйсь сов. 1. (встретиться) ушы-
расыу, жолыгысыу, дуушарласыу, гезле-
сиу, дусласыу; ~ в пути жолда ушырасыу;
2. (в одно место) жыйналыу, топланыу;
3. с кем (сблизиться, сдружиться) досла-
сыу, жацынласыу; 4. в чём, на чём и без
доп. туура келиу, бир болып шыгыу,
бир келиу; ~ характером минези бирдей
болыу; 5. в чём, на чём, разг, (сговориться)
келисиу, сейлесип келисиу, келисимге
келиу; ~ в цене бацасын келисиу; 6. (об
одежде и т. п.) бири-бирине тийиу,
ушлары тийисиу, жетиу; пояс не сошёлся
беллик белге жетпеди.
СОК м. шире; ягодный ~ мийуе ширеси;
желудочный ~ асцазан сууы; <- вариться
в собственном ~у ези менен ези болыу.
СОКОЛ м. 1. суццар; 2. мн. соколы
(о лётчиках) суццарлар; <> гол как сокол
цадалдан тауыгы, царамнан пышыгы жоц.
СОКОЛЁНОК м. палапан суццар.
СОКОЛ ЙНЫII й прил. 1. суццар..., суц-
цардыц; ~е крылья суццар цанатлары;
2. (как у сокола) суццардай.
СОКРАТЙМЦЫЙ прил. мат. цысцар-
тылатугын, цысцартыуга болатугын; ~ая
дробь цысцартылатугын белшек.
СОКРАТЙЦТЬ сов. 1. что (сделать коро-
че) цысцартыу; ~ть статью мацаланы
цысцартыу; 2. что (уменьшить) кеми-
тиу, азайтыу, цысцартыу; ~ть расходы
шыгынды кемитиу; ~ть штаты штатларды
цысцартыу; 3. кого-что, разг, (уволить)
босатыу, шыгарыу; 4. что, мат. цыс-
цартыу; ~ть дробь белшекти цысцартыу.
СОКРАТИЦТЬСЯ сов. 1. (стать короче)
цысцарыу; расстояние ~лось аралыц цыс-
царды; дни ~лись кунлер цысцарды;
2. (уменьшиться) кемиу, азайыу, цысцарыу;
расходы ~лись шыгын азайды; 3. фи-
зиол. жыйырылыу, цысцарыу; мышцы
лись булшыц етлер цысцарды; 4. мат.
цысцарыу.
СОКРАЩАТЬ несов. см. сократить.
СОКРАЩАТЬСЯ несов. см. сократиться.
СОКРАЩЁН И || Е с. 1. (действие) ке-
миу, азайыу, цысцартыу; кемитиу,
азайтыу; ~е срока мэулетин цысцар-
тыу; ~е вооружений цуралланыуды цыс-
цартыу; 2. мат. цысцарыу; ~е дроби
белшектиц кысцарыуы; 3. цысцартылыу;
список условных шартлы цысцарты-
лыулардын. дизими; 4. (пропуск в тексте)
цысцартылыу; 5. (увольнение) босатылыу,
шыгарылыу.
СОКРАЩЁННО нареч. цысцаша, цыс-
цартып, цысцартылыи; ~ изложить содер-
жание книги китаптыц мазмунын цысцаша,
айтып бериу.
СОКРАЩЁННЫЙ 1. прич. от сокра-
тить; 2. прил. цысцартылган; ~ рабочий
день цысцартылган жумыс куни.
СОКРОВЁННЦЫЙ прил. сырлы, жасы-
рын, цупыя; ~ые мысли жасырын пикир-
лер; ~ая мечта жасырын цыял.
СОКРОВИЩЦЕ с. 1. мн. сокровища
(драгоценности) гэзийнелер; 2. мн. сокро-
вища гэзийнелер; ~а мировой культуры
дунья жузилик мэденпяттыц гдзийнелери;
3. перен. бауырым; ты моё ~е сен мениц
бауырым.
СОКРОВИЩНИЦА ж. 1. (место хране-
ния сокровищ) гэзийнехана; 2. гэзийне; ~
человеческих знаний адамзат билиминин
гэзийнеси.
СОКРУШАТЬ несов. см. сокрушить.
СОКРУШАТЬСЯ несов. о ком-чём ца-
паланыу, цайгырыу, ууайымлау.
СОКРУШЕНИЕ с. бузыу, сындырыу,
цыйратыу, уайран етиу, гул-опатын шыга-
рыу, кул-талцан етиу, жоц етиу.
СОКРУШИТЕЛЬНЫЙ прил. бузатугын.
цыйратыушы, цыйрататугын, уайран ете-
тугын, гул-опатын шыгаратугын; ~ удар-
цыйрататугын соццы, цыйратыушы сок-
кы.
сокрушйть сов. кого-что бузыу, сын-
дырыу, цыйратыу, уайран етиу, гул-опатын
шытарыу, кул-талцан етиу, жоц етиу.
СОКРЫТИЕ с. жасырыу, жабыу; ~
следов преступления жинаяттын изин жа-
быу.
СОКУРСНИК м. курслес, бир курста
оцыушы.
СОКУРСНИЦА женск. от сокурсник.
СОЛГАТЬ сов. что, кому и без доп. ети-
рик сейлеу, цалпал айтыу, жалган айтыу.
алдау, надурыс айтыу.
СОЛДАТ м. солдат, эскер.
СОЛДАТКА ж. солдат цаялы.
СОЛДАТСКИЙ прил. солдат..., солдат-
лыц, эскер..., эскерлик.
СОЛЕ» цоспа сезлердиц «д(/з» деген мэ-
нисин билдиретурын биринши белеги, мыс.'.
солеобразование дуз пайда болыу.
СОЛЕВАР м. дуз цайнатыушы, дузшы.
СОЛЕВАРЕНИЕ с. дуз цайнатыу, дуз
алыу.
СОЛЕВАРЕННЫЙ, СОЛЕВАРНЫЙ прил.
дуз цайнататугын, дуз цайнатыу...; ~
завод дуз цайнатыу заводы.
СОЛЕДОБЫВАНИЕ с. дуз шытарыу.
СОЛЁНИЕ с. 1. (действие) дузлау; ~
огурцов цыяр дузлау; 2. мн. соленья
дузланган ауцатлар.
СОЛЁНЦЫЙ прил. 1. дузлы, дузланган,
шор; ~ая вода дузлы суу; 2. дузлы;
слишком ~ый суп дузы басым шорпа; 3.
(засоленный) дузланган; ~ые огурцы.
— 957 —
COM
дузланган цыярлар; 4. перен. разг, (непри-
стойный) уят, эдепсиз; ~ое словцо эдепсиз
сез.
СОЛИДАРНОСТИЬ ж. 1. тилеклеслик,
бир-бирин цоллаушылыц; международная
~ь трудящихся мийнеткешлердиц халыц
аралыц тилеклеслиги; из ~и тилеклес-
ликтен, тилеклес болганлыцтан; 2. юр.
(совместная ответственность) бирге жууап
бериушилик, бирдей жууапкерлик, бир-
дей кепиллик, бирдей кепил болыушылыц.
СОЛИДАРНЫЙ прил. 1. тилеклеслик,
цоллайтугын; я с вами ~ен мен сиз бенен
тилеклеспен; 2. юр. (основанный на соли-
дарности) бирге жууап беретугын, бирге
кепил болатугын; ~ная ответственность
бирге жууап бериушилик.
СОЛИДНО нареч. 1. (прочно, основа-
тельно) беккем, ныц, берик, мыклы; 2.
(серьёзно, степенно) салмацлы; ~ вести
себя езин салмацлы тутыу.
СОЛИДНОСТЬ ж. 1. (прочность, осно-
вательность) беккемлик, ныцлыц, берик-
лик, мыклылыц; 2. (серьёзность, степен-
ность) салмацлылыц, келбетлилик.
СОЛЙДНЦЫЙ прил. 1. (прочный, осно-
вательный) беккем, ныц, берик, мыклы;
~ая постройка мыцлы цурылыс; 2. улкен,
терец, кеп; ~ая фирма улкен фирма; ~ые
знания терец билим; 3. (положительный,
значительный) кернекли, улкен, белгили,
абройлы; ~ый учёный кернекли билимпаз;
~ое учреждение улкен мэкеме; 4. (предста-
вительный) салмацлы, келбетли, тулгалы;
~ая внешность келбетли пишин; 5. (пожи-
лой) жасы цайтцаи, эдеуир жастагы; ~ый
возраст эдеуир жас; 6. разг, (значитель-
ный) кеп, бир талай, улкен; ~ая сумма
эдеуир сумма.
СОЛЙСТ м. солист (жекке атцарыушы
•артист).
СОЛИСТКА женск. от солист.
СОЛИТЁР м. мин. солитер (ири брил-
лиант).
СОЛИТЁР м. зоол. ишек курт.
СОЛЙТЬ несов. что 1. дузлау, дуз са-
лыу; ~ суп шорпага дуз салыу; 2. (заго-
товлять впрок) дузлау, дузга писириу;
~ огурцы цыярларды дузлау.
СбЛКА ж. дузлау; ~ помидоров поми-
дорларды дузлау.
сИлнечнцый прил. 1. кун..., цуяс...,
куиниц..., цуястыц..., цуяслы, ашыц; ~ая
система Кун системасы; ~ое затмение
кун тутылыу; ~ый день ашыц кун,
цуяслы кун; ~ый свет кунниц нуры;
2. перен. (ликующий) цууанышлы, шадлы,
бахытлы; ~ая улыбка мыйыгын тарткан
цууанышлы кулки; <> ~ый удар кун етиу,
кун тийиу.
СбЛНЦЕ с. 1. кун, цуяс; ~ взошло
кун шыцты; ~ зашло кун батты; греться
на ~ куншууацлау; 2. (свет, тепло)
кун, цуяс, жарыц; в тени и на ~ саяда
цэм кунде; сушить что-л. на ~
кунге кептириу.
СОЛНЦЕЗАЩЙТНЫЦЙ прил. куннен
дор гайту гын, кун тусирмейтурын; ~е очки
кун тусирмейтурын коз эйнек.
СОЛНЦЕПЁК м. аптап.
СОЛНЦЕСТОЯНИЕ с. астр, кун тоц-
тау (кунниц ямаса тунниц ец цысца
уацты)-, зимнее ~ цысцы кун тоцтау
(21—22 декабрьде кун узая басласанда)-,
летнее ~ жазгы кун тоцтау (21—22 июньде
кун цысцара баслаеанда).
СбЛО с. 1. нескл. соло; ~ для скрипки
скрипка ушын соло; 2. в знач. нареч.
соло, жекке ези, бир ези; выступать ~
бир ези атцарыу.
СОЛОВЕЙ м. булбил.
СОЛбВЫ й прил. ак жал, пула.
СОЛОВЬЙНЫ||Й прил. булбил..., бул-
билдиц...; ~е трели булбиллердиц сайрауы.
СОЛбМА ж. сабан, топан; ржаная ~
цара бийдайдыц топаны.
СОЛбМЕНН ЦЫЙ прил. 1. сабан; са-
баннан исленген; ~ая шляпа сабан цал-
пац; 2. (о цвете) ацшыл-сары, сабан рец-
ли; ~ые волосы ацшыл-сары шаш.
СОЛбМИНА ж. бир сабан, бир тал
сабан.
СОЛбМИНКЦА ж. уменыи. от соломи-
на; <• утопающий за ~у хватается поел.
сууга батцан шеп цармар.
СОЛОНИНА ж. дузланган ет, дузлан-
ган геш, сур ет, сур геш.
СОЛбНКА ж. дуз ыдысы, дуз салатурын
ыдыс.
СОЛОНО 1. нареч. дузлырац етип,
дузлы етип; дузын басым етип, дузын ба-
сымырац етип; 2. безл. в знач. сказ, дуз
татыйды, ашшы; во рту ~ ауызым дуз
татыйды; <> ему пришлось ~ оган ауыр
келди, оган цыйын тусти.
СОЛОНЧАК м. шор жер, шорлык, ке-
бир.
СОЛОНЧАКбВЦЫЙ прил. шор, шорлы,
кебир, кебирли; ~ая почва шорлы топы-
рац; ~ые растения шор жерде есетугын
есимликлер.
СОЛЬ I ж. 1. дуз; поваренная ~ ас
дузы; морская ~ тециз дузы; посыпать
что-л. ~ю дуз себиу; 2. перен. (острота,
главный смысл) мацыз, цызыц, эцмийет;
~ рассказа гуррицниц мацызы; 3. хим.
дуз; калийная ~ калий дузы; <• ~ зем-
ли жэмийеттиц кернекли уэкиллери, жэ-
мийеттиц кернекли адамлары.
СОЛЬ II с. нескл. соль (музыка гамма-
сыныц бесинши сеси цэм нотисы).
сбльн ||ЫЙ прил. соло орынлайтугын,
жекке орынлайтугын, жекке атцаратурын;
^ое пение жекке атдаратугын косыц.
солянбй прил. дуз..., дузлы; ~
пласт дуз катламы.
СОЛ ЯН (ЫЙ пр ил л ~ая кислота хим.
дуз кислотасы.
СОМ м. ылаца, жайыи.
СОМКНУТОСТЬ ж. цосылганлыц, би-
риккенлик, тутаслыц; ~ строя саптыц
тутаслыгы.
СбМКНУТЫЙ 1. прич. от сомкнуть;
2. прил. цосылган, бириккен, тутасцан;
~ строй тутасцан сап.
СОМКНУТЬ сов. что 1. цосыу, бирикти-
риу, тутастырыу; ~ ряды 1) цатарды
тутастырыу; 2) перен. (сплотиться) бири-
COM
- 958 —
гиу, бирлесиу; 2. жабыу, жумыу; ~ веки
цабагын жумыу; <> ие ~ глаз уйцылай
алмау.
СОМКНУТЬСЯ сов. 1. (соединиться
вплотную) цосылыу, биригиу, тутасыу;
2. (закрыться) жабылыу, жумылыу.
СОМНЕВАТЬСЯ несов. в ком-чём и с
союзом «что» гуманланыу, шек цойыу,
шеклениу, гудиклениу, толыц исенбеу.
СОМНЁНИЦЕ с. 1. (неуверенность в ис-
тинности чего-л.) гуман, гудик, шек,
исенимсизлик; вызывать ~е гуман туу-
гызыу; ие подлежит ~ю шексиз, гумансыз;
взять под ~е гуманланыу, шеклениу; 2.
(недоумение) гуман, гудик, шек; разрешить
все ~я барлыц гуманларды шешиу.
СОМНИТЕЛЬНО 1. нареч. гуман л ы, гу-
дикли, текли; ~ чистый тазалыгы гуман-
лы; 2. в знач. сказ, (маловероятно) исе-
нимсиз, нагуман.
СОМНЙ ТЕЛ ЬНОСТЬ ж. гуманлылыц,
гудиклилик, шеклилик; ~ сведений маг-
лыуматлардыц гуманлылыгы.
СОМНЙТЕЛЬНЫЙ прил. гуманлы, гу-
дикли, шекли; ~ ответ гудикли жууап.
СОМНОЖИТЕЛЬ м. мат. кебейиуши.
СОН м. 1. уйцы; спокойный ~ тыныш
уйцы; крепкий ~ цатты уйцы; меня кло-
нит ко сну мениц уйцым келип тур; 2. (сно-
видение) тус; мне приснился страшный
~ маган цорцынышлы тус керинди; <•
как во сне тусинде кергендей; сквозь ~
уйцы арасында, уйцылы-ояу.
СОНАТА ж. соната (музыкалыц шыгарма).
СОНЕТ м. лит. сонет (еки торт ца-
тар цэм еки уш цатардан цуралган он терт
цатарлыц цосыц формасы).
СОНЛИВОСТЬ ж. уйцышыллыц, уйцы
басыушылыц.
СОНЛЙВЫЙ прил. уйцышыл, уйцышы.
СбНН’ЫЙ прил. 1. уйцылы, уйцыдагы,
уйцылаган, уйцылап атцандагы; в ~ом со-
стоянии уйцылы жагдайда; 2. (спящий)
уйцыдагы, уйцылап отырран; ~ый ре-
бёнок уйцылап отырран бала; 3. (заспан-
ный) уйцылы, уйцы басцан; ~ые глаза
уйцылы кезлер; 4. уст. (вызывающий сон,
снотворный) уйцылататугын, уйцы кел-
тиретугын; <> ~ые артерии анат. уйцы
артериялары, уйцы тамырлары.
СОНбРНЫПЙ прил. лингв.'. ~е согласные
сонорлы дауыссызлар.
СОНЯ м. и ж. разг, уйцышыл, уйцыпаз.
СООБРАЖАТЬ несов. 1. см. сообразить;
2. что и без доп. (воспринимать, усваивать)
ацлау, тусиниу; плохо ~ жаман тусиниу.
СООБРАЖЁН ИЦЕ с. 1. (понимание) ац-
лау, тусиниу; 2. (мысль, предположение)
ой, пикир; у меня есть свой ~я мениц
ез пикирим бар; 3. (причина) себеп, есап,
ой, пикир; из финансовых ~й финанс
себеплери менен, ацшаныц себеплери
менен.
СООБРАЗЙТЕЛ ЬНОСТЬ ж. тусингиш-
лик, ацлылыц, пэмлилик, тапцырлыц, зий-
реклик.
СООБРАЗЙТЕЛ ЬНЫ Й прил. тусингиш,
ацлы, пэмли, тапцыр, зийрек; ~ маль-
чик тусингиш бала, пэмли бала.
СООБРАЗЙТЬ сов. что и без доп. ацлау,
тусиниу, пэмлеу, ойлау.
СООБРАЗНО нареч. ылайыц, мууапыц,
мунэсип, царап; поступать ~ с обстоя-
тельствами жагдайлар Fa ылайыц и с етиУ.
СООБРАЗНЫЙ прил. ылайыц, мууа-
пыц, мунэсип, сэйкес; О ни с чем не ~ дым
тусиниксиз.
СООБРАЗОВАТЬ сов. и несов. что с чем
ылайыцлау, мууапыц етиу, сэйкес етиу;
~ расходы с доходами шьиынларды ки-
ри сл ер менен ылайыц етиу.
СООБРАЗОВАТЬСЯ сов. и несов. с чем
ылайыцланыу, ылайыцласыу, мууапыц-
ланыу; царау; ~ со своими возмож-
ностями ез мумкиншиликлерине царау.
СООБРАЗОВЫВАТЬ несов. см. сообразо-
вать.
СООБРАЗОВЫВАТЬСЯ несов. см. сооб-
разоваться.
СООБЩА нареч. бирге, бирлесип, бири-
гип, бирликте; действовать ~ бирлесип
дэрекет етиу.
СООБЩАТЬ нессв. см. сообщйть.
СООБЩАТЬСЯ несов. 1. см. сообщить-
ся; 2. с чем тутасыу, байланысыу; Моск-
ва-река ~ется с Волгой Москва дэрьясы
Волга менен байланысады; 3. с кем-чем
(находиться в общении) цатнасыу, хабар-
ласыу.
СООБЩЁНИЦЕ с. 1. (действие) хабар-
лау, хабар етиу* билдириу, мэлим етиу; ~е
известий хабарларды билдириу; 2. хабар,
жацалыц; правительственное ~е ХУКИ"
метлик хабар; 3. (связь) цатнас, байла-
ныс; телефонное ~е телефон байланысы;
воздушное ~е хауа цатнасы; пути ~я
цатнас жоллары.
соОбществцо с. 1. (объединение людей}
бирлеспе, уйым; 2. биол. топар, уя, уйир,
пада; ~о пчёл пал хэррелериниц топары;
в ~е с кем-л. биреу менен бирликте.
СООБЩЙТЬ сов. 1. что, кому, о чём хабар-
лау, хабар етиу,, билдириу, мэлим етиу;
~ последнюю новость соцгы жацалыцгы
билдириу; 2. что, чему бериу, цосыу, ет-
кизиу, цызыцтырыу; ~ стали магнитные
свойства полатца магнит цэсийетин бериу.
СООБЩИ ЦТ ЬСЯ сов. кому-чему жетиу,
кешиу, егиу; веселье ~лось всем окружа-
ющим шадлыц барлыц цасындагыларра
етти.
СООБЩНИК м. шериклес, шерик.
СООБЩНИЦА женск. от сообщник.
СООБЩНИЧЕСТВО с. жинаятца шерик-
лик, бирге жинаят ислеушилик.
СООРУДИТЬ сов. что дузиу, салыу,
цурыу, жасау.
СООРУЖАТЬ несов. см. соорудить.
СООРУЖЕНИЕ с. 1. (действие) дузиу,
салыу, цурыу, жасау; ~ шлюза шлюзди
цурыу; 2. (здание) цурылыс.
СООТВЕТСТВЕННО 1. нареч. (надле-
жащим образом) ылайыц, ылайыц турде,
мууапыц, царай; 2. предлог с дат. п. (со-
гласно, сообразно чему-л.) суйенип, тий-
карланып, ылайыц, мууапыц; поступать
~ своим убеждениям езиниц кез царасына
мууапыц ис етиу.
— 959 —
con
СООТВЁТСТВЕНН ЦЫЙ прил. ылайыц-
лы, мууапыц, тийисли; вынести ~ое ре-
шение тийисли царар шытарыу.
СООТВЁТСТВИЦЕс. ылайыцлылыц, мууа-
пыцлыц, тийислилик; действовать в ~и
с приказом буйрыцца тийкарланып доре-
кет етиу.
СООТВЕТСТВОВАТЬ несов. чему ыла-
йыц келиу, мууапыц келиу, туура ке-
лиу.
СООТВЕТСТВУЮЩИЙ 1. прич. от соот-
ветствовать; 2. прил. (подходящий, над-
лежащий) 'ылайыц, ылайыцлы, цолайлы,
мууапыц, тийисли.
СООТЕЧЕСТВЕННИК м. уатанлас, мэ-
канлас.
СООТЕЧЕСТВЕННИЦА женск. от сооте-
чественник.
СООТНОШЕНИЕ с. ез-ара цатнас, ез-
-ара байланыс; ~ классовых сил класслыц
кушлердин. ез-ара цатнасы; ~ цен бада-
лардын ез-ара цатнасы.
СОПЕРНИК м. 1. жарысыушы, тала-
сыушы; 2. таласлы (цыз, цаял устинде).
СОПЕРНИЦА женск. от соперник.
СОПЕРНИЧАТЬ несов. с кем-чем, в чём
1. (стремиться превзойти кого-л.) жары-
сыу, таласыу; ~ в славе даццца таласыу;
2. (в любви, дружбе) таласыу.
СОПЕРНИЧЕСТВО с. 1. (стремление
превзойти кого-л.) жарысыушылыц, та-
ласыушылыц; 2. (в любви, дружбе) тала-
сыушылыц.
СОПЕТЬ несов. пысылдау.
СбПКА ж. тебе.
СОПЛЕМЕННИК м. дауымлас, урыу-
лас, миллетлес.
СОПЛЕМЕННИЦА женск. от соплемен-
ник.
СОПЛЕМЁННЫЦЙ прил. цауымлас, урыу-
лас, миллетлес; ~е народы урыулас ха-
лыцлар, цауымлас халыцлар.
сйпли мн. (ед. сопля ж.) прост, сим-
гирик.
СОПЛЙВЫЙ прил. 1. разг, симгирик-
ли, мурны агатугын; 2. перен. прост, жас,
гедек, тэжирийбесиз, аузынан сарысы
кетпеген.
СОПЛЯК м. прост. 1. (сопливый ребё-
нок) мурны аццан бала; 2. презр. жас, ге-
дек, тэжирийбесиз, аузынан сарысы кет-
пеген адам.
СОПОДЧИНЕНИЕ с. 1. (действие) ба-
гындырыу, багыныу, бойсыныу; 2. грам.
етлесиу.
СОПОДЧИНЙТЕЛЬН ЦЫЙ прил. грам.
багынатугын, багыныушылыц; ~ая кон-
струкция предложения гэптин. багыныушы-
лыц цурылысы.
СОПОДЧИНЙТЬ сов. 1. кого-что, кому-
-чему багындырыу, багыныу, бойсындырыу;
2. что, чему, грам. етлесиу; ~ придаточ-
вое предложение главному багыныццы гэп-
ти бас гэпке етлестириу.
СОПОДЧИНЯТЬ несов. см. соподчинить.
СОПОСТАВИМЫ II й прил. салысты-
рыуга болатугын, салыстырарлыц, салыс-
тырмалы; ~е понятия салыстырыуга бола-
тугын тусиниклер.
СОПОСТАВИТЬ сов. кого-что, с кем-
-чем салыстырыу, тецеу.
СОПОСТАВЛЕНИЕ с. салыстырыу, те-
цеу; ~ фактов фактларды салыстырыу.
СОПОСТАВЛЯТЬ несов. см. сопоста-
вить.
СОПРАНО с. нескл. сопрано (1. хатын-
-цызлардыц ец бэлент цауазы; 2. бглент
уауазлы цосыцшы цаял-цыз).
СОПРЕВАТЬ несов. см. сопреть.
СОПРЕДЕЛЬНОСТЬ ж. иргелеслик, ше-
гараласлыц, шеклеслик, бир-бирине жа-
цынлыц.
СОПРЁДТЬ сов. разг, шириу, кызы^,
порсыу; сено ~ло пишен шириди.
СОПРИКАСАТЬСЯ несов. 1. с кем-чем и
без доп. тийип турыу, сыбайласыу; концы
проволоки ~ются сымнын, ушлары бири-
-бирине тийип тур; 2. сыбайласыу, шеклес
болыу, жацын болыу, бир-бирине тийип
турыу; земли этих колхозов ~ются бул
колхозлардын, жерлери сыбайлас; 3. перен.
байланысыу, цосылысыу, тутасыу; наши
интересы ~ются бизиц мэплеримиз бир-би-
рине байланысады; 4. перен. (сталкиваться)
цатнасыу, байланыста болыу, ушырасыу,
араласыу; ~ться с различными людьми
турли адамлар менен ушырасыу.
СОПРИКОСНОВЁНИЦЕ с. 1. (действие)
тийиу, сыбайласыу, тийип турыу; 2. перен.
(непосредственное общение) цатнасыу, бай-
ланысыу, ушырасыу; точки ~я ез-ара
тусинисиу точкалары.
СОПРИКОСНУТЬСЯ сов. и однокр. см.
соприкасаться.
СОПРОВОДЙТЕЛ ЬНЦЫЙ 1. прил. жол-
лама; ~ое письмо жоллама хат; 2. в знач.
сущ. ж. сопроводительная (документ) жол-
лама хат.
СОПРОВОДИТЬ сов. см. сопровождать.
СОПРОВОЖДА ЦТЬ несов. 1. кого-что
(идти, ехать вместе) жолдас болыу, бир-
ге барыу, бирге журиу, шыгарып салыу;
2. что, чем бирге жибериу, цосып жибе-
риу; ~ть заявление справкой арзага
справка цосып жибериу; 3. что, муз.
(аккомпанировать) цосыу, бирге шертиу;
4. чем (провожать, напутствовать) шыга-
рып салыу, жепелтип салыу.
СОПРОВОЖДАЦТЬСЯ несов. 1. чем бир-
ге болыу, бир уацытта болыу; дождь ~лся
грозой жамгыр гулдирмама менен бирге
болды; 2. чем салдары болыу, дауамы
болыу; грипп ~ется осложнениями грипп
кеселинин. асцыныу салдары болады.
СОПРОВОЖДЁНИЦЕ с. 1. жолдас болыу,
бирге барыу, бирге журиу, шыгарып са-
лыу; в ~и друзей досларынын. шыгарып
салыуы менен; 2. муз. цосылыу, цосылып
шертиу, цосып айтыу; музыкальное ~
музыканын. цосылып шертилиуи, музыка
менен цосып айтыу; 3. воен, шыгарып
бацлап журиуши, бирге журиуши, бир-
ге апарыушы, бирге барыушы; самолё-
ты ~я бирге журиуши самолётлер, шы-
гарып салыушы самолётлер.
СОПРОТИВЛЕНИЕ с. 1. царсыласыу,
царсылыц керсетиу, царсы турыу; упор-
ное ~ цатты царсылыц; сломить ~
СОП______________________- 960 -_______________________
врага душпанныц царсылыгын цыйратыу;
оказать ~ царсылыц керсетиу; 2. физ.,
тех. царсылыц; ~ материалов матер иал-
лардыц царсылыгы; движение Сопротив-
ления К,арсыласыу хэрекети.
СОПРОТИВЛЯЕМОСТЬ ж. царсылыц
керсетиушилик; ~ организма болезням
организмниц кеселлерге карсылык керсе-
тиу шили ги.
СОПРОТИВЛЯТЬСЯ несов. кому-чему
царсыласыу, карсы турыу, карсылык кер-
сетиу.
СОПУТСТВОВАЦТЬ несов. 1. кому (быть
чьим-л. спутником) бирге журиу, жолдас
болыу; 2. кому-чему, перен. хэрдайым
бирге болыу, жолдас болыу, тыгыз байла-
ныста болыу; успех всюду ~л певцу хэмме
жерде цосыцшыга табыс жолдас болды.
СОР м. шеп-шар, тасланды; <> выно-
сить ~ из нзбы уйдегини сыртца жайыу.
СОРАЗМЕРИТЬ сов. что, с чем мелшер-
леу, сэйкеслеу, ылайыцлау; ~ расходы
с доходами шыктасынды кириске карай
ылайыцлау.
СОРАЗМЕРНО 1. нареч. мелшерлеп,
сэйкеслеп, ылайыклап, туурылап; 2. пред-
лог с дат. п. барабар етип, сэйкеслеп,
ылайыц етип; расходовать средства ~ сме-
те пулды сметага ылайыц етип жумсау.
СОРАЗМЁРНЫЦЙ прил. мелшерли. сэй-
кесли, ылайыцлы; ~е величины сэйкес
мугдарлар.
СОРАЗМЕРЯТЬ несов. см. соразмерить.
СОРАЗМЕРЯТЬСЯ несов. с чем мелшерле-
ниу, сэйкес келиу, ылайыц келиу.
СОРАТНИК м. соратник, шэкирт.
СОРВАНЕЦ м. разг, тентек.
СОРВА|]ТЬ сов. 1. что жулып алыу,
узип алыу; ~ть цветок гулди узип алыу;
~ть яблоко алманы узип алыу; 2. что,
с чего жулып кетиу, бузыу, цопарып алыу;
бурей ~ло крышу дауыл тамныц ушегин
цопарып кетти; 3. что, перен. бузыу, ке-
сент бериу, болдырмау, иске астырмау;
~ть занятия сабацты болдырмау; ~ть
чьи-л. планы биреулердиц планларын иске
астырмау; 4. что, на ком-чём, перен. (вы-
местить) ешин алыу, ашыуын алыу; ~ть
на ком-л. зло биреуден ешин алыу, ешин
басцадан алыу. ,
СОРВцАТЬСЯ сов. 1. узилип кетиу, жу-
лынып кетиу, шыгып кетиу; дверь ~алйсь
с петель есик топсасынан жулынып кетти;
2. шыгып кетиу, босанып кетиу, босаныу,
узип кетиу; собака ~алась с цепи ийт
шынжырдан босанып кетти; 3. (свалиться)
цулап тусиу, цулап кетиу, тусип кетиу,
жыгылып кетиу; ~аться в пропасть
туцгыйыцца цулап кетиу; 4. (стреми-
тельно вскочить) ушып турыу, таслап
кетиу; ~аться с места орнынан ушып
турыу; 5. перен. разг, болмай цалыу, жы-
гылыу; сэтсиз болыу; замысел ~ался
ойлаган ой болмай цалды; ~аться на эк-
заменах экзаменде жыгылыу; 6. шыгып
кетиу; с языка ~албсь необдуманное
слово ауыздан ойланбаган сез шыгып
кетти; голос ~ался дауысы царлыгып
далды, дауысы шыцпай цалды.
СОРВИГОЛОВА м. и ж. разг, гелле ке-
сер.
СОРГАНИЗОВАТЬ сов. разг. 1. что
шелкемлестириу, дузиу, деретиу, пайда
етиу; ~ спортивное общество спорт жэ-
мийетин шелкемлестириу; 2. что иске
цосыу, женлеу; ~ производство ендиристи
женге салыу; 3. кого-что бирлестириу,
шелкемлестириу, бириктирну; ~ массы
кепшиликти шелкемлестириу.
СОРГАНИЗОВАТЬСЯ сов. разг. 1. (воз-
никнуть, создаться) шелкемлесиу, дере-
лиу, панда болыу; 2. во что (объединить-
ся) бирлесиу.
СОРГАНИЗОВЫВАТЬ несов. см. сорга-
низовать.
СОРГАНИЗОВЫВАТЬСЯ несов. см. сор-
ганизоваться.
СОРЕВНОВАНИЦЕ с. 1. жарыс, жары-
сыу; вызвать на ~е жарысца шацырыу;
2. мн. соревнования спорт, жарыс; ~я по
стрельбе атыу бойынша жарыс.
СОРЕВНОВАТЬСЯ несов. с кем-чем 1.
жарысыу; ~ за досрочное выполнение
плана планды уацтынан бурын орынлау-
га жарысыу; 2. спорт, жарысыу.
СОРЙНКА ж. бир буртик, бир тозац;
мне в глаз попала ~ кезиме бир буртик
тусти.
СОРЙТЬ несов. 1. чем и без доп. патас-
лау, ыбырсытыу; не ~ в комнате ежире-
ниц ишин патаслауга болмайды; 2. чем, пе-
рен. разг, орынсыз жумсау, исрап етиу,
шашыу; ~ деньгами пулды исрап етиу.
сОрныпй прил. жабайы шепли, отац-
лы; ~е травы жабайы шеплер, отац.
СОРНЯК м. отац, жабайы шеп.
СОРЙДИЧ м. уст. 1. (родственник,
родич) тууысцан, агайын; 2. (земляк)
ауыллас, еллес, жерлес.
СОРОК числ. цырыц.
СОРОКА ок. хэкке, сауысцан.
СОРОКА’ i,ocna сезлердиц цырыц бе-
лимнен, бирликтен ибарат деген мэнини
билдиретугын биринши белеги, мыс.', со-
рокаведёрный цырыц шелеклик.
СОРОКАГРАДУСНЫЙ прил. цырыц гра-
дуслы; ~ мороз цырыц градуслы аяз.
СОРОКАЛЕТИЕ с. 1. (промежуток вре-
мени) цырыц жыл; 2. (годовщина) цырыц
жыллыц.
СОРОКАЛЕТНИЙ прил. 1. цырыц жыл-
лыц; ~ период цырыц жыллыц дэуир;
2. цырыц жасар; ~ мужчина цырыц жасар
ер адам.
СОРОКОВОЙ числ. цырцыншы, цырыц-
ланшы.
СОРОКОНОЖКА ж. цырыц аяц.
СОРбЧКЦА ж. сорочка, кейлек, сыртцы
кейлек; родиться в ~е бахытца беле-
нип тууылыу.
СОРТ м. сорт; ценные ~а пшеницы бий-
дайдын, бацалы сортлары.
СОРТИРОВАНИЕ с. сортлау, сортца
белиу, сортца айырыу, сортларца ажы-
ратыу.
СОРТИРОВАТЬ несов. кого-что сортлау,
сортка белиу, сортца айырыу, сортларта
ажыратыу-
— 961 —
сос
сортирйвкл ж. 1. см. сортирование;
~ зерна дэнди сортлау; 2. с.-х. (машина)
гортировка, сортлаушы машина.
СОРТИРОВОЧНЫЙ прил. 1. сортлайту-
1ып, сортлаушы, сортца айыратугын; ~ цех
сортлаушы цех; 2. в знач. сущ. ж. сорти-
ровочная ж.-д. сортлаушы станция, сорти-
ровка станциясы.
СОРТИРОВЩИК я. сортлаушы, сортца
айырыушы.
СОРТИРОВЩИЦА женск. от сортиров-
щик.
СОРТНОСТИ ь ж. сортлылыц; определе-
ние ~и семян туцымлардыц сортлы л ыгын
белгилеу.
СОРТНЫЙ прил. 1. (принадлежащий
к какому-л. сорту) сортлы, сортца айырыл-
ган; 2. (высшего сорта) жокары сортлы,
кымбат сортлы.
сортовцйй прил. 1. (относящийся к вы-
сокому сорту) жокары сортлы, кымбат
сортлы; ~ое железо жокары сортлы темир;
2. с.-х. сортлы, сортланган, жокары
сортлы; ~ые посевы сортлы тукымнан
егилген егин л ер.
СОС межд. (сигнал бедствия) СОС
(жэрдемге шацырыу сигналы).
СОСцАТЬ несов. что емиу, сорыу; ~ать
сахар кант сорыу; младенец ~ёт грудь
матери нэресте анасыныц емшегин емеди;
ф- у меня ~ёт под ложечкой тынышымды
алады да турады.
СОСВАТАТЬ сов. кого куда тусиу, айт-
гырыу.
СОСЕД м. цоцсы.
СОСЕДКА женск. от сосед.
СОСЁДН || ИЙ прил. цоцсы, коцсы л ас,
цоцсыныц; ~яя квартира цоцсы квартира;
~ие страны коцсы лас ел л ер.
СОСЕДСКИЙ прил. цоцсыныц, цоцсы-
лыц.
СОСЕДСТВУ О с. цоцсылыц, коцсы; жить
по -~у КОЦСЫ отырыу.
СОСЙСКА ж. сосиска.
СОСКА ж. емизик.
СОСКАБЛИВАТЬ несов. см. соскоблить.
СОСКАБЛИВАТЬСЯ несов. см. соскоб-
литься.
СОСКАКИВАТЬ несов. см. соскочить.
СОСКАЛЬЗЫВАТЬ несов. см. сосколь-
знуть.
СОСКОБЛЙТЬ сов. что, с чего цырып
алыу, цырып тазалау.
СОСКОБЛЙТЬСЯ сов. с чего и без доп.
цырып алыныу, цырып тазаланыу.
СОСКОЛЬЗНУТЬ сов. с чего, почему сып-
цанап тусиу, тайып кетиу; ~ по шесту на
землю цада аркалы сыпцанап жерге ту-
сиу.
СОСКОЧЙЦТБ сов. 1. с кого-чего (спрыг-
нуть) секирип тусиу, ыргып тусиу; ~ть
с лошади аттан секирип тусиу; 2. с чего
шыгып кетиу, тайып кетиу, цулау; дверь
~ла с петель капы топсаларынан шыгып
кетти; 3. с кого, перен. разг, (исчезнуть)
жок болып кетиу, бирден кашыу; сонли-
вость сразу ~ла с него оныц уйцысы бир-
ден кашты.
СОСКРЕБАТЬ несов. см. соскрести.
61 Русско-каракалпакский сл.
СОСКРЕСТЙ сов. что, с чего кырып алыу,
цырып таслау, цырып тазалау.
СОСКУЧИТЬСЯ сов. 1. зеригиу, иши
писиу; ~ в одиночестве бир ези зери-
гиу; 2. о ком-чём, по ком-чём, по кому-
-чему сагыныу; ~ по родным агайин-
-тууысцанларын сагыныу.
СОСЛАГАТЕЛЬНЦЫЙ прил.: ~ое на-
клонение грам. шэртли мейил.
СОСЛАННЫЙ 1. прич. от сослать;
2. в знач. сущ. м. сосланный и ж. сослан-
ная сургинде болган, жер аударылган.
СОСЛАТЬ сов. кого-что сургинге айдау,
жер аударыу, сургинге жибериу.
СОСЛАТЬСЯ сов. на кого-что сылтау
етиу, суйениу, тийкарланыу, дэлил етип
келтириу; ~ на товарища жолдасын сыл-
тау етиу.
СОСЛЕПА, СОСЛЕПУ нареч. разг, со-
цырлыцтан, кезден цалганлыцтан, корме-
генликтен; ~ натолкнуться на стену кор-
мегенликтен дийуалга соцльныу.
СОСЛОВИЕ с. уст. 1. (общественная
группа) цатлам; дворянское ~ дворянлар
цатламы; крестьянское ~ дийхаилар цатла-
мы; 2. (корпорация) топар; ~ юристов
юристлер топары.
СОСЛОВН ЦЫЙ прил. уст. 1. цатлам,
цатламлыц; ~ые привилегии цатламлыц
артыцмашлар; 2. цатламлыц, цатламларга
тийкарланган; ~ая система выборов сай-
лаулардыц цатламлыц системасы.
СОСЛУЖИВЕЦ м. бирге ислеуши, хыз-
метлес адам.
СОСЛУЖЙВИЦА женск. от сослуживец.
СОСЛУЖЙТЬ сов. что: ~ службу 1) (ока-
зать услугу) хызмет етиу, хызмет керсе-
тиу; 2) (сыграть положительную роль)
пайда келтириу, пайда бериу.
СОСНА ж. царагай, царагай агашы.
СОСНОВЫЙ прил. царагай..., царагай-
лы; царагайдан исленген.
СОСНУТЬ сов. разг, азырац уйцылап
алыу, бираз уйцылап алыу, кез илинди-
рип алыу.
СОСНЯК м. царагай тогай.
СОСбК м. емшек (у человека); желин
(у животных).
СОСРЕДОТОЧЕННО нареч. жэмленип,
дыццат берип, кеуил берип; зейин цойып;
все работали ~ х,эмме кеуил берип жумыс
етти.
СОСРЕДОТОЧЕННОСТЬ ж. 1. (скопле-
ние) жэмленгенлик, топланганлыц, жэм-
лениушилик, топланыушылык; ~ войск
на границе шегарада эскерлердиц топлан-
ганлыгы; 2. терец ойга кетиушилик; лицо
его выражало ~ оныц тури терец ойга
кетиушиликти билдирип турды.
СОСРЕДОТбЧЕНН ЦЫЙ 1. прич. от со-
средоточить; 2. прил. дыццатлы, ыцлас
цойган; тигилип цараган (о взгляде); <>~ое
молчание толыц ундемеу, толык унсизлик.
СОСРЕДОТОЧИВАТЬ несов. см. сосре-
доточить.
СОСРЕДОТОЧИВАТЬСЯ несов. см. со-
средоточиться.
СОСРЕДОТОЧИТЬ сов. 1. кого-что
(сконцентрировать) жэмлеу, топлау, жый-
сос
— 962 —
нау; ~ войска эскерлерди топлау; 2. что
топлау, багдарлау, толыц аударыу; цойыу;
~ внимание на чём-л. дыццатты бир нэрсеге
толыц аударыу; ~ усилия дэрекетти бир
нэрсеге топлау.
СОСРЕДОТОЧИТЬСЯ сов. 1. (сконцен-
трироваться) жэмлениу, топланыу, жый-
налыу; 2. на ком-чём топланыу, бет алыу,
багдарланыу, ауыу; любовь матери ~лась
на ребёнке ананыц суйиушилиги баласына
ауды; 3. на чём и без доп. ойланыу, кеу-
лин белиу; шум мешал мне~ться шауцым
маган ойланыуга кесент келтирди.
СОСТАВ м. 1. состав, курам; входить в
~ комиссии комиссия цурамында болыу; 2.
состав, бирикпе, еритпе; лекарственные ~ы
дэри-дэрмац составлары; 3. состав; препода-
вательский ~ оцытыушылар составы; быть
в полном ~е составы толыц болыу; 4. ж.-д.
состав; подвижной ~ журетугын состав;
товарный ~ товар составы; <> президиум
в ~е пяти человек бес адам составында
президиум; ~ преступления юр. жинаятлар
составы
СОСТАВИТЕЛЬ м. дузиуши, цураушы;
~ словаря сезлик дузиуши.
СОСТАВИТЕЛЬНИЦА женск. от соста-
витель.
СОСТАВИЦТЬ сов. что 1. цатар цойыу,
уйип цойыу, жыйнап цойыу; ~ть стулья
в угол стулларды муйешке жыйнап цойыу;
2. дузетиу, дузиу, ислеу, деретиу; ~ть
список дизим дузиу; ~ть лекарство дэри
ислеу; ~ть уравнение тенлеме дузиу; 3. (об-
разовать, организовать) шелкемлестириу,
уйымластырыу, дузиу; ~ть труппу труппа
шелкемлестириу; 4. (собрать, создать)
жыйнау, топлау, Дузиу, цурастырыу; ~ть
библиотеку библиотека дузиу, китапхана
цурастырыу; 5. курау, болыу; экономия
топлива ~ла пять тысяч рублей отынды
унемлеп жагыу бес мыц сом цурады;
6. пайда етиу, туудырыу; ~ть мнение
о ком-л. биреу тууралы пикир туудырыу;
7. (переставить сверху вниз) алып цойыу;
~ть кастрюлю со стола на пол кастрюльди
столдан жерге алып цойыу; ~ть кому-
-либо компанию биреу менен бир компания
цурыу.
СОСТАВИЦТЬСЯ сов. 1. дузилиу, цура-
лыу, дереу; ~лась комиссия комиссия
дузилди; 2. жыйналыу, топланыу; ~лась
значительная сумма денег эдеуирац сум-
мадагы ацша цуралды; 3. перен. пайда
болыу, тууылыу; о нём ~лось определён-
ное мнение ол женинде аныц бир пи-
кир тууылды.
СОСТАВЛЕНИЕ с. дузиу, жазыу; ~ про-
токола протокол дузиу.
СОСТАВЛЯТЬ несов. см. составить.
СОСТАВЛЯТЬСЯ несов. см. составиться.
СОСТАВНЦОЙ прил. 1. (из частей) цу-
рама; ~ая лестница курама зэцги; 2. (вхо-
дящий в состав чего-л.) составында бар,
цурамында бар, ишинде бар.
СОСТАРИЦТЬ сов. кого цартайтыу; горе
~ло его цайгы оны цартайтты.
СОСТАРИТЬСЯ сов. цартайыу, царта-
йып цалыу.
СОСТИРАТЬ сов. что, разг. 1. жууып
кетириу; ~ пятно со скатерти дастурцан-
ды жууып дарын кетириу; 2. кир жуу-
ранда зыян келиу; ~ руки до крови кир
жууып цолын канаты у.
СОСТИРАТЬСЯ сов. разг. 1. (отсти-
раться) жууылыу, жууылып кетиу; 2. (по-
вредиться при стирке) кир жууганда зы-
янланыу.
СОСТИРЫВАТЬ несов. см. состирать.
СОСТИРЫВАТЬСЯ несов. см. сости-
раться.
СОСТОЯНИЦЕ с. 1. жагдай, аудал, гуй,
дал; ~е здоровья ден саулыц жагдайы; ~е
финансов финанслардыц жагдайы; нахо-
диться в ~и войны с кем-л. урыс ауда-
лында болыу; находиться в образцовом
~и улгили жагдайда болыу; 2. (на-
строение, самочувствие) кейип, жагдай, ау-
дал; моральное ~е моральлыц аудал;
3. (имущество, капитал) мал-мулк, бай-
лыц; не иметь ~я мал-мулки болмау;
быть в ~и что-л. сделать бир нэрсени
ислей алыу, бир нэрсе цолынан келиу.
СОСТОЯТЕЛЬНОСТЬ ж. 1. (благосо-
стояние, обеспеченность) молшылыц, ау-
цатлылыц, байлыц; 2. (обоснованность)
дэлийли толыцлылыц, тийкарлылыц, тий-
кары барлыц.
СОСТОЯТЕЛЬНЫЙ прил. 1. (обеспе-
ченный) ауцатлы, бай, дуньялы; 2. (обосно-
ванный) дэлилли, тийкарлы, тийкары бар.
СОСТОЦЯТЬ несов. 1. из кого-чего ибарат
болыу, турыу, цуралыу, болыу; комиссия
~йт из трёх членов комиссия уш агзадан
ибарат; вода ~йт из кислорода и водорода
суу кислород дэм водородтан турады; 2.
в чём турыу, ибарат болыу; в чём ~ят мой
обязанности? мениц уазыйпаларым недев
ибарат?; вопрос ~йт именно в этом мэселе
эне усыннан ибарат; 3. (являться членом)
болыу, турыу; ~ять в комсомоле комсо-
молда болыу; 4. (быть) болыу, турыу,
тусиу; ~ять в браке некеде болыу; ~ять
под судом иси судта болыу; ~ять на
службе хызметте болыу.
состояцться сов. болыу, болып етиу;
лекция ~лась в клубе лекция клубта болып
етти.
СОСТРАДАНИЕ с. цыйналыу, аяу, рейими
келиу; вызывать ~ рейимин келтириу.
СОСТРИГАТЬ несов. см. состричь.
СОСТРИТЬ сов. еткир сез айтыу, цууакы
сез айтыу.
СОСТРИЧЬ сов. что цыркну, кырцты-
рыу, алдырыу, алдырып таслау; ~ волосы
шашын кырктырыу, шашын алдырып
таслау.
СОСТРОГАТЬ сов. что жоныу, ренде-
леу, сургилеу.
СОСТРОГАТЬСЯ сов. жонылыу, ренде-
лениу, сургилениу.
СОСТРЯПАТЬ сов. что ас писириу,
ауцат таярлау; ~ обед туски ауцатты
таярлау.
СОСТЯЗАНИЕ с. жарысыу, жарыс; бэй-
ги; ~ в беге жууырыу жарысы.
СОСТЯЗАТЬСЯ несов. с кем, в чём жа-
рысыу; ~ в плавании жузиуде жарысыу.
— 963 —
СОЦ
СОСУД м. 1. ыдыс; стеклянный ~ ший-
ше ыдыс; 2. анат. тамыр; кровеносные-— ы
цан тамырлары; 3. бот. тутикше.
СОСУДИСТЦЫЙ прил. 1. анат. тамыр...;
~ая система человека адамныц тамыр
системасы; 2. бот. тутикшели.
СОСУЛЬКА ж. сумелек муз.
СОСУН м. сут емиуши, емип жургеи
хайуан баласы; жеребёнок-~ цулын.
СОСУЩЕСТВОВАНИЕ с. цатар жасау,
бирге жасау; мирное ~ бирге парахат
жасау.
СОСУЩЕСТВОВАТЬ несов. с кем-чем
цатар жасау, бирге жасау.
СОСЦЫ мн. (ед. сосец м.) емшек ушы.
СОСЧИТАТЬ сое. 1. санау, есаплау; до
десяти онга шекем санау; 2. кого-что санау,
есаплау, есаплап шыгарыу; ~ деньги пул-
ды есаплап койыу, пулды санап шыгыу.
СОСЧИТАТЬСЯ сов. с кем-чем есап-
ласыу.
СОСЧИТЫВАТЬ несов. см. сосчитать.
СОСЧИТЫВАТЬСЯ несов. см. сосчитать-
ся.
СОТВОРИТЬ сов. что деретиу, жа-
ратыу, шыгарыу, туудырыу.
СОТЕННЫЙ прил. 1. разг, жузлик, жуз
сомлыц; ~ билёт жузлик билет; 2. в знач.
сущ. ж. сотенная жузлик, жуз сом-
лык-,
’СОТЕННЫЙ цоспа сезлердиц биринши
белегинде цанша жуз болса соншаны кер-
сететугын екинши белеги, мыс.-, трёх-
сбтенный уш жузинши.
СОТЦКА ж. разг, сотка; приусадебный
участок в пять ~ок бес соткалык уй алды
участогы.
СОТКАТЬ сов. что 1. (выткать) токыу,
тоцып шыгарыу; 2. (паутину) ериу.
СОТНЦЯ ж. 1. жуз, жуз дана; ~я яйц
жуз дана мэйек; 2. разг, (сто рублей,
сторублёвка) жузлик, жуз сомлыц; 3. мн.
сотни (множество) жузлеген, кеп, кепле-
ген; ~и людей жузлеген адамлар.
СОТОВАРИЩ м. шерик, жолдас.
СОТОВЫЙ, СОТОВЫЙ прил. пал
ауыздыц..., пал кезгенеклериниц..., пал
уянын;...; сотовый мёд пал ауыздыц палы.
СОТРУДНИК м. хызметкер; научный ~
илимий хызметкер.
СОТРУДНИЦА женск. от сотрудник.
СОТРУДНИЧАТЬ несов. 1. с кем бирге
ислеу, бирге ислес болыу, бирге хызмет
етиу; 2. ислеу; ~ в газете газетада ис-
леу.
СОТРУДНИЧЕСТВО с. бирге ислесиу-
шилик.
СОТРЯСАТЬ несов. см. сотристй.
СОТРЯСАТЬСЯ несов. см. сотрястйсь.
СОТРЯСЕНИЕ с. титиреу, цалтырау, ди-
рилдеу, селкилдеу, цозгалыу, шайцалыу;
~ мозга мийдиц цозгалыуы.
СОТРЯСТИ сов. что титиретиу, цалты-
ратыу, дирилдетиу, селкилдетиу, цозгал-
тыу, шайцалтыу.
СОТРЯСТЙСЬ сов. титиреу, цалтырау,
дирилдеу, селкилдеу, цозгалыу, шайцалыу.
СОТЫ мн. (ед. сот м.) пал ауыз, пал
кезгенек, пал уя.
СОТЦЫЙ 1. числ. жузинши; ~ая странй-
ца жузинши бет; 2. прил. жузден бири,
жузден бир белеги; ~ая доля секунды
секундтыц жузден бир белеги.
СОУЧАСТВОВАТЬ несов. в чём бирге
цатнасыу, бирге ислеу.
СОУЧАСТИЕ с. бирге цатнасыу, бирге
ислеу.
СОУЧАСТНИК м. бирге цатнасыушы,
бирге ислеуши.
СОУЧАСТНИЦА женск. от соучастник.
СОУЧЕНЙК м. бирге оцыушы, мектеп-
лес, сабацлас.
СОУЧЕНИЦА женск. от соученйк.
СОФА ж. софа (кец, жумсац диван).
СОХА ж. уст. гунде.
СОХАТЫЙ прил. I. (рогатый) шаца
муйизли; 2. в знач. сущ. м. сохатый лось.
СОХНПУТЬ несов. 1. кебиу, цургау;
бельё ~ет кир кебеди; эта краска быстро
~ет бул бояу тез кебеди; 2. (вянуть) солыу,
цуурау; трава ~ет шеп цуурайды; 3. пе-
рен. разг, (чахнуть, худеть) цурыу,
азыу, жудеу.
СОХРАНЕНИЕ с. цорыу, цоргау, сац-
лау, сацланыу, сацлатыу, цорытыу; отдать
что-л. на ~ сацлауга бериу; ~ мира
парахатшылыцты сацлау.
СОХРАНИТЬ сов. 1. кого-что (сберечь)
цорыу, цоргау, сацлау; ~ колхозное иму-
щество колхоз мулкин цоргау; ~ мир
парахатшылыцты сацлау; 2. что сацлау,
бузбау, жойылтпау; ~ прилйчия эдеп
сацлау; ~ хладнокровие сабырлылыцты
сацлау; ~ здоровье ден саулыцты сацлау;
3. что сацлау, цоргау; ~ одежду от моли
кийимди куйеден цоргау.
СОХРАНИЦТЬСЯ сов. I. сацланып цалыу,
аман цалыу, езгермеу; этот дом хорошо
-~лся бул жай жацсы сацланган; 2. сацла-
ныу, умытылмау; этот случай <~лся в его
памяти бул хэдийсе оныц есинде сацланып
цалды; 3. разг, (сохранить силы, здоровье)
сацланыу, турин бермеу; он хорошо ~лся
ол жацсы сацланган.
СОХРАННОСТИ ь ж. 1. (сохранение в пол-
ной целости) сацланганлыц, путинлик;
2. зыянланбаганлыц, бузылмаганлыц, сац-
ланганлыц; ~ь продуктов азыц-ауцатлар-
дыц бузылмай сацланганлыгы; в цело-
сти и ~и тууел дэм аман.
СОХРАНЯТЬ несов. 1. см. сохранйть;
2. что (хранить) сацлау; ~ мйсло в погребе
майды жер теледе сацлау.
СОХРАНЯТЬСЯ несов. см. сохраниться.
соц= цоспа сезлердиц «социалистлик»
деген мэнини билдиретугын биринши беле-
ги, мыс.: соцсоревнование социалистлик
жарыс.
социал-демократ м. социал-демо-
крат (социал-демократияныц impend а-
ры).
СОЦИАЛ-ДЕМОКРАТИЗМ м. социал-де-
мократизм (социал-демократияныц идеоло-
гиясы цэм тактикасы).
социал-демократический прил.
социал-демократиялыц.
СОЦИАЛ-ДЕМОКРАТИЯ ж. социал-де-
, мократия (1. халыц аралыц рабочий хрре-
61*
соц
— 964 —
кетиндеги сиясий баедар; 2. социалистлик
партиялардыц жалпы аты).
СОЦИАЛИЗАЦИЯ ж. полит, социали-
зациялау, жэмийетлик етиу, жэмийетлик
мулкке айландырыу.
СОЦИАЛИЗИРОВАТЬ сов. и несов. что
социализациялау, жэмийетлик етиу, жэ-
мийетлик мулкке айландырыу; ~ про-
мышленность санаатты жэмийетлик мулкке
айландырыу.
СОЦИАЛИЗИРОВАТЬСЯ сов. и несов.
социализацияланыу, социалистлик мулкке
айланыу, жэмийетлик мулкке айланыу.
СОЦИАЛИЗМ м. социализм; научный ~
илимий социализм; страны ~а социализм
еллери; построение ~ а социал из мд и цурыу.
СОЦИАЛИСТ м. социалист (1. социализм-
ниц тэрепдары; 2. социалистлик партия-
ныц агзасы).
СОЦИАЛИСТИЧЕСКИМИ прил. социа-
листлик; ~ое общество социалистлик жэ-
мийет; ~ий строй социалистлик дузилис.
СОЦИАЛЬНО нареч. социальлыц жац-
тан, жэмийетлик кез царастан; ~ опасный
человек жэмийетке цэуипли адам.
СОЦИАЛЬНЦЫЙ прил. социаль, соци-
альлыц, жэмийетлик; ~ое происхождение
социальлыц шытысы; ~ое положение со-
циальлыд ауцал.
СОЦИОЛОГ м. социолог (социология
бойынша цэниге).
СОЦИОЛОГИЯ ж. социология (жэмийет-
тиц рауажланыуы хаццындагы илим).
СОЦОБЯЗАТЕЛЬСТВО с. (социалисти-
ческое обязательство) социалистлик мин-
нетлеме.
СОЦСОРЕВНОВАНИЕ с. (социалистичес-
кое соревнование) социалистлик жарыс.
СОЦСТРАХ м. (социальное страхование)
соцстрах (социал цамсызландырыу).
иСОЦСТРАХОВСКЦИЙ прил. соцстрахлыц,
соцстрахтыц; ~ая путёвка соцстрахтыц
путёвкасы.
СОЧЕТАНИЕ с. 1. уйлестирилиу, бай-
ланысыу, байланыстырыу, сэйкеслениу,
бирге алып барыу; ~ теории с практикой
теория менен практиканыц байланысыуы;
2. сэйкес келиу, уйлесиу; хорошее ~ цветов
хэр цыйлы рецлердиц сэйкес келиулери;
3. мн. сочетания мат. цосылыу, бири-
гиу.
СОЧЕТАТЬ сов. и несов. кого-что, с кем-
-чем уйлестириу, байланыстырыу, сэйкес-
леу, бирге алып барыу; ~ теорию с прак-
тикой теорияны практика менен бирге алып
барыу; ~ в себе езинде болыу.
СОЧЕТАТЬСЯ 1. сов. и несов. (совме-
щаться) уйлесиу, байланысыу, бирге алып
барылыу; 2. несов. с чем и без доп. сэйкес
келиу, бир-бирине ылайыц болыу; эти
тона плохо ~ются бул рендер бир-бири
менен алыспайды; ~ться браком уйле-
ниу, цосылыу.
СОЧИНЁНИЦЕ с. 1. (действие) жазыу,
шыгарыу; ~е стихов цосыц жазыу, цосыц
шыгарыу; 2. (произведение) шыгарма; -~и
М. Горького М. Горькийдиц шыгармалары;
3. жазба, шыгарма; классное -~е класстагы
шыгарма; 4. грам. багындырыушы.
СОЧИНИТЕЛЬ м. 1. уст. жазыушы,
шайыр, композитор; 2. разг, (выдумщик)
ойдан айтыушы, ойынан шыгарыушы.
СОЧИНЙТЕЛЬНИЦА женск. от сочи-
нитель.
СОЧИНИТЕЛЬНЫЙ прил. грам. бирик-
тириуши, байланыстырыушы; ~ союз бай-
ланыстырыушы дэнекер.
СОЧИНИТЬ сов. что 1. (создать, напи-
сать) жазыу, жазып шыгарыу, деретиу;
стихи цосыц шыгарыу, цосыц жазыу;
2. (выдумать) ойынан шыгарыу, ойынан
айтыу.
СОЧИНЯТЬ несов. см. сочинить.
сочйться несов. сызылып агыу, там-
шылап агыу, агыу.
СОЧНОСТЬ ж. 1. ширелилик; ~ дыни
цауынныц ширелилиги; 2. перен. (яркость,
свежесть) -ашыцлыц, аныцлыц; 3. перен.
(звучность) жацлагышлыц, жацгырыушы-
лыц; ~ голоса дауыстыц жацлагышлыгы;
4. перен. (образность) керкемлилик, ше-
берлик; ~ стиля стильдиц шеберлиги.
СОЧИ II ЫЙ прил. 1. ширели; ~ое яблоко
ширели алма; <~ая трава ширели от-шеп-
лер; 2. перен. ашыц, аныц; ~ые краски
ашык бояулар; 3. перен. (звучный) жац-
гырган; 4. перен. (образный) керкемли,
шебер.
сочту, сочтёшь буд. вр. от счесть,
сочтусь, сочтёшься буд. вр. от счесться.
СОЧУВСТВЕННО нареч. тилеклес болып,
тилеклеслик пенен, бауыры бурып; ~
отнестись к кому-л. биреуге тилеклеслик
пенен цатнас жасау.
СОЧУВСТВЕННЦЫЙ прил. тилеклес, ти-
леклеслик, бауырманлыц; -~ое отношение
к кому-л. тилеклеслик цатнасыц.
СОЧУВСТВИЕ с. 1. (сострадание) тилек-
леслилик, бауырманлылыц; выражать своё
~ езиниц тилеклеслилигин билдириу;
2. мацулланыу, мацул кериниу, цууатлау-
шылыц; его проект встретил всеобщее ~
онын проекта галаба мацулланды.
СОЧУВСТВОВАТЬ несов. кому-чему 1.
(проявлять сострадание) тилеклеслик бил-
дириу, бауырманлыц билдириу; 2. (одо-
брять) мацуллау, мацул кериу, кууатлау.
СОЧУВСТВУЮЩИЙ 1. прич. от сочув-
ствовать; 2. в знач. сущ. м. сочувствующий
и ж. сочувствующая тилеклес адам.
СОШКА ж. (подставка для ружья) мыл-
тыц тирек (атыу ушын); <> мелкая ~ кеп
бендениц бири.
СОШНЙК м. с.-х. пазна.
СОЩУРИВАТЬ несов. см. сощурить.
СОЩУРИВАТЬСЯ несов. см. сощуриться.
СОЩУРИТЬ сов. что кезин цысып
дарау.
СОЩУРИТЬСЯ сов. кези цысылып царау.
СОЮЗ м. 1. (связь) ауцам, бирлик, бирик-
пе, союз; ~ рабочего класса и крестьянства
дийхан дэм рабочий класыныц ауцамы;
2. союз; Советский Союз Советлер Союзы;
3. (организация, общественное объединение)
ауцам, союз; профессиональный ~ профес-
сионал союзы, кэсипшилер ауцамы; 4. (со-
глашение) союз, келисим, ауцам; военный ~
эскерий ауцам; 5. грам. дэнекер.
— 965 —
СПЕ
союзник м. ауцамлас.
СОЮЗНИЦА женск. от союзник.
СОЮЗНИЧЕСКИЙ прил. ауцамласлыц,
ауцамласлардыц.
СОЮЗНЦЫЙ прил. 1. союз..., союзлыц;
~ая республика союзлыц республика;
2. ауцамласлыц, ауцамласлардыц; ~ый
договор ауцамласлыц келисим; 3. грам.
дэнекерли, дэнекерлик; ~ая конструкция
дэненерлик конструкция.
СОЯ ж. соя (собьщлы егинниц бир тури).
СПАЗМ м., СПАЗМА ж. спазма, жыйыры-
лыу, тырысып цалыу, цысылыу, тарылыу;
сердечные спазмы журек цысылыуы, кеки-
рек цыспа.
СПАЗМАТИЧЕСКИЙ прил. спазмалыц,
жыйырылган, тырысцан, цысылган, та-
рылган.
СПАИВАТЬ 1 несов. см. спойть.
СПАИВАТЬ II несов. см. спаять.
СПАИВАТЬСЯ несов. см. спаяться.
СПАЙКА ж. 1. (действие) кепсерлеу,
цалайылау, дэнекерлеу; кепсерлениу, ца-
лайыланыу, дэнекерлениу; 2. (место соеди-
нения) дэнекерленген жер, цалайыланган
жер; 3. перен. (связь, единение) ауыз
бирлик, ауыз биршилик, беккем байланыс.
СПАЛЙ||ТЬ сов. что 1. разг, ертеп жоц
етиу, ертеп жибериу; 2. цууратыу, куй-
дириу; солнце ~ло траву кун от-шепти
цууратты; 3. разг, куйдирип алыу, цызды-
рып алыу; ~ть простыню утюгом утюг
пенен простыняны куйдирип алыу.
СПАЛЬНЫЦЙ прил. уйцылауга арнал-
ган; ~е принадлежности уйцылауга арнал-
ган затлар, керпе-тесек.
СПАЛьня Ж. жатац жай, жататугын
ежире.
СПАНЬЦЁ с. разг, жатыу, уйцылау;
койка для ~я уйцылау кэти.
СПАРИВАНИЕ с. 1. цосарлау, жуплау,
жуп етиу, бириктирну; 2. (случка) шагы-
лыстырыу.
СПАРИВАТЬ несов. см. спарить.
СПАРИВАТЬСЯ несов. см. спариться.
СПАРИТЬ сов. кого-что 1. (соединить
в пару) цосарлау, жуплау, жуп етиу,
бириктирну; 2. (случить) шагылыстырыу.
СПАРИТЬСЯ сов. 1. (соединиться в пару)
цосарланыу, жупласыу; 2. (о животных)
шагылысыу.
СПАРТАКИАДА ж. спартакиада.
СПАРЫВАТЬ несов. см. спороть.
СПАРЫВАТЬСЯ несов. см. спороть-
ся.
СПАСАТЕЛЬНЫЙ прил. цутцарыушы,
цутцаратугын, аман алып цалатугын; ~
круг цутцарыушы децгелек цалцы.
СПАСАТЬ несов. см. спасти.
СПАСАТЬСЯ несов. см. спастись.
СПАСЕНИЕ с. 1. (действие) цутцарыу,
цутцарып алыу, аман алып цалыу; 2. (из-
бавление от опасности) цутылыу, цутца-
рыу, сацлап цалыу.
СПАСИБО 1. рахмет, тэцир жарылцасын;
~ вам сизге рахмет; 2. в знач. сущ. с. спасибо
разг, рахмет, тэцир жарылцасын; он ему
и ~ не сказал ол оган тэцир жарылцасын
деп те айтцан жоц.
СПАСИТЕЛЬ м. цутцарыушы, цутцарып
алыушы, аман алып цалыушы.
СПАСИТЕЛЬНИЦА женск. от спаситель.
СПАСИТЕЛЕН ЦЫЙ прил. цутцаратугын,
цутцарыушы, цутцарып алатугын, аман
сацлап цалатугын; ~ое средство цутцарату-
гын шара.
СПАСОВАТЬ сов. с кем-чем и без доп.
цорцыу, бас ийиу, дизе бугиу; ~ перед
трудностями цыйыншылыцтан цорцыу.
СПАСТИ сов. кого-что цутцарып алыу,
аман алып цалыу; ~ утопающего сууга
кетип баратырган адамды цутцарып алыу;
<> ~ положение цутылыуга жол табыу,
цыйын жагдайдан шыгыу.
СПАСТИСЬ сов. от кого-чего и без доп.
цутылыу, аман цалыу.
СПАТЬ несов. 1. уйцылау; ложиться ~
уйцыга жатыу; 2. перен. (бездействовать)
босац болыу, сылбыр болыу; ~ вечным
сном мэцги уйцыга кетиу.
СПАТЬСЯ несов. безл. кому уйцылау,
уйцысы келиу; мне ие спится мениц уйцым
келмейди.
СПАЯННОСТЬ ж. ауыз бирлик, ауыз
биршилик, беккем байланыслыц; ~ коллек-
тива коллективтиц ауыз биршилиги.
СПАЯТЬ сов. 1. что (соединить паянием)
кепсерлеу, цалайылау, дэнекерлеу; 2. ко-
го-что, перен. бириктирну, ауыз биршилик-
ли етиу, беккем байланыстырыу; ~ коллек-
тив коллективти ауыз биршиликли етиу.
СПАЙ ЦТЬСЯ сов. 1. кепсерлениу, дэне-
керлениу, цалайыланыу; 2. перен. биригиу,
ауыз бир болыу, беккем байланысыу; кол-
лектив крепко ~лся коллектив беккем
бирикти.
СПЕВАТЬСЯ несов. см. спеться.
СПЕВКА ж. цосыц таярлыгы.
СПЕКТАКЛЬ м. спектакль.
СПЕКТР м. физ. спектр (жацтыныц
сэулеси призмадан еткениндеги х,эр к,ыйлы
жо лак, лар).
СПЕКТРАЛЬНЫЙ прил. физ. спектр-
ли, спектрлик.
СПЕКУЛЙРОВАТЬ несов. 1. чем, на
чём и без доп. саудагерлик етиу, алып-
-сатарлыц етиу; 2. чем, на чём, перен. ез
пайдасын гезлеу, ез мэпин гезлеу; ~ сво-
им именем езиниц атагы менен мэпле-
HHV.
СПЕКУЛЯНТ м. 1. саудагер, алып-сатар;
2. перен. ез пайдасын гезлеуши, ез мэпин
гезлеуши.
СПЕКУЛЯНТКА женск. от спекулянт.
СПЕКУЛЯТИВНЫМИ прил. 1. саудагер-
лик, алып-сатарльщ; ~е цены саудагерлик
бацалар; 2. саудагерлик пенен шугылла-
ныушы, алып-сатарлыц етиуши; элемен-
ты саудагершилик пеней шугылланыушы
элементлер.
СПЕКУЛЯЦИЯ ж. 1. саудагершилик,
алып-сатаршылыц; заниматься ~ей сау-
дагершилик етиу; 2. перен. ез пайдасын
гезлеушилик, ез мэпин гезлеушилик.
СПЕЛЕНАТЬ сов. кого-что белеу, цун-
дацлау.
СПЕЛОСТЬ ж. пискенлик, писип жетил-
генлик, жетискенлик; восковая ~ зерна
СПЕ_____________________~ 966 -_____________________
дэнниц писиуиниц цамыр жагдайына
келиуи.
СПЕЛЦЫЙ прил. пискен, жетискен; ~ое
яблоко пискен алма.
СПЕРВА нареч. разг, эдеп, бурын, дэслеп,
эуел, алды менен, алды бурын; ~ поду-
май, а потом говори эдеп ойлан, кейин
айт.
СПЕРЕДИ разг. 1. нареч. алдынан, алдыц-
гы жагынан, алды бетинен, алда, алдан;
вид ~ алды бетиниц кериниси; 2. предлог
с род. п. алды, алды жагы, алды бети;
сесть ~ кого-л. биреудиц алды бетине
отырыу.
СПЕРЕТЬ сов. кого-что, прост, урлау,
урлап кетиу; О дыхание спёрло деми
цысты.
СПЕРМА ж. физиол. сперма (еркектиц
жыныс безлеринен шыццан суйыцлыц).
СПЕРМАТОЗОИД м. физиол. спермато-
зоид, еркеклер урыгы.
СПЁРТЫЙ 1. прич. от спереть; 2. прил.
разг, бузылган, ауыр; ~ воздух бузылган
цауа.
СПЕСЙВЫЙ прил. тэкаббир, меимен,
кекиоек.
СПЕСЬ ж. тэкаббир, менмен, кекирек;
сбить ~ с кого-л. биреудиц кекиреклигин
цойдырыу.
СПЕТЬ I сов. что и без доп. (исполнить)
айтыу, жырлау.
СПЕТЬ II несов. (созревать) писиу, жети-
сиу.
СПЕТЬСЯ сов. 1. цосылып айтып уйрени-
сиу, бирге айтып уйренисиу; 2. перен. разг,
(достичь согласованности) келисип ислеу,
бир пикирде болы^.
СПЕХ м.: к спеху асыгыс; не к спеху
асыгыс емес.
СПЕЦ» цоспа сезлердиц «арнаулы» деген
мзнини билдиретурын биринши белеги,
мыс.-, спецодежда арнаулы кийим.
СПЕЦИАЛИЗАЦИЯ ж. 1. (обучение спе-
циальности) цэнигелестириу, енерленди-
риу; 2. (специальное назначение) специали-
зация (арнаулы мацсет ушын белленген).
СПЕЦИАЛИЗИРОВАННЫЙ 1. прич. от
специализировать; 2. прил. арнаулы, арнап
белгиленген; ~ магазин арнаулы дукэн.
СПЕЦИАЛИЗИРОВАТЬ сов. и несов. кого-
-что 1. (обучить специальности) цэнигелик-
ке уйретиу, енерге уйретиу; 2. арнау,
бейимлеу, арнап белгилеу; ~ предприятие
кэрхананы бир иске арнап белгилеу.
СПЕЦИАЛИЗИРОВАТЬСЯ сов. и несов.
1. по чему цэнигелениу, цэнигеликке
уйрениу, енерге уйрениу; ~ в области
радиотехники радиотехника енерине цэни-
гелениу; 2. на чём, в чём и без доп.
арналыу, бейимлесиу, арналып белгилениу;
~ иа выпуске шёлковых тканей жипек
гезлемелерин ислеп шыгарыуга бейимлес-
тириу.
СПЕЦИАЛИСТ м. специалист, цэниге.
СПЕЦИАЛИСТКА жхнск. от специалист.
СПЕЦИАЛЬНО нареч. арнап, атап,
эдейи.
СПЕЦИАЛЬНОСТЬ ж. енер, дэнигелик;
получить ~ дэнигелик алыу.
СПЕЦИАЛЬН ЦЫЙ прил. 1. арнаулы,
эдейи, айырым; ~ый магазин арнаулы
дукэн; 2. айырым, арнаулы; ~ое образо-
вание арнаулы билим.
СПЕЦИФИКА ж. специфика, айрыцша
езине тэн; ~ искусства искусствонын.
езине тэн айырмашылыгы.
СПЕЦИФИКАЦИЯ ж. спецификация
(1. бир нэрсениц цэсийетлерин аныцлау-,
2. бир ваттыц ямаса товардыц белекшеле-
рин, санын, сапасын керсететугын доку-
мент).
СПЕЦИФИЦИРОВАТЬ сов. и несов. что
1. (классифицировать) спецификациялау
(цэсийетлерин аныцлау)-, 2. (составить спе-
цификацию) спецификация дузиу.
СПЕЦИФИЧЕСКИЙ прил. 1. (харак-
терный) айрыцша езине тэн; ~е особенно-
сти искусства искусствонын айрыцша
езине тэн езгешелиги; 2. (особый) айрыц-
ша, езине тан; ~е белки езине тан белок-
лар.
СПЕЦКОР м. (специальный корреспон-
дент) арнаулы хабаршы.
СПЕЦКУРС м. спецкурс, арнаулы курс.
СПЕЦОВКА ж. разг. см. спецодежда.
спецодежда ж. арнаулы кийим.
СПЕШИВАТЬ несов. см. спешить.
СПЕШИВАТЬСЯ несов. см. спешить-
ся.
СПЕШИТЬ сов. кого аттан тусириу, жаяу-
латыу, пияда цалдырыу.
СПЕШЦЙТЬ несов. 1. с чем и без доп.
(торопиться) асыгыу, цыстаныу, цау-
лыгыу; ~йть с отъездом кетиуге асыгыу;
он вечно ~йт ол емир бойы асыгады;
2. (о часах) алга кетиу, илгери кетиу; не
~а эстен, асыцпай.
СПЕШИТЬСЯ сов. аттан тусип пияда ка-
лыу.
СПЁШКЦА ж. асыгыс, хаулыцпа; в ~е
асыгыста.
СПЕШНО нареч. асыгып, цыстау турде;
~ выехать асыгып шыгып кетиу, асыгып
журип кетиу.
СПЁШНЦЫЙ прил. асыгыслы, цыстаулы;
~ая работа асыгыс жумыс.
СПИВАТЬСЯ несов. см. спйться.
СПЙЛИВАТЬ несов. см. спилйть.
спилйть сов. 1. (пилой) жаргы менен
кесиу, пышцы менен кесиу; 2. (напильни-
ком) бетин егеу менен тегислеу.
СПИНЦА ж. арца, жауырын; лежать на
~ё шалцасынан жатыу; стойть~бй к кому-
-либо биреуге арцасын царатып турыу; <>
за ~бй сыртынан, билдирместен, жасырын;
гнуть спйну 1) бел ауыртып жумыс етиу;
2) (унижаться) бас ийу, жалыныу, аяцца
жыгылыу.
СПЙНКА ж. 1. уменьш. от спина;
2. (стула, дивана) арцалыц; 3. (часть одеж-
ды) кийимниц жауырыны.
СПЙННИНГ м. рыб. спиннинг (атпа
цармацтыЦ' бир тури).
СПИННЦОЙ прил. арца..., арцалыц,
жауырынлыц; ~ые позвонкй арца омыртца-
лары; -ф- ~бй мозг жулын.
СПИННОМОЗГОВОЙ прил. жулынлы,
жулынныц.
— 967 —
спл
СПИРАЛЬ ж. 1. ийрек сызыц; 2. тех.
есилме сым.
СПИРАЛЬНЫЙ прил. есилме сымнан
исленген.
СПИРАНТ м. лингв, спирант (сацлыцлы
дауыссыз сес).
СПИРТ м. в разн. знач. спирт; нашатыр-
ный ~ нашатыр спирти.
СПИРТНЦОЙ прил. 1. спирт..., спирттиц,
спиртли; ~ые напитки спиртли ишимлик-
лер; 2. в знач. сущ. с. спиртное разг, спирт-
ли ишимликлер.
СПИРТОВАТЬ несов. кого-что спирт
цосыу, спирт араластырыу.
СПИРТОВКА ж. спирт шырасы.
СПИРТОВОЙ прил. спирт..., спиртли,
спирттиц, спирт косылган; ~ компресс
спиртли компресс.
СПИСАТЬ сов. 1. что, с чего кеширип
жазып алыу; ~ с доскй условие задачи
населении шэртин доскадан кеширип
жазып алыу; 2. что, у кого-чего кеширип
жазып алыу; ~ сочинение у товарища шы-
гарманы жолдасынан кеширип жазып алыу;
3. кого-что, с кого-чего (воспроизвести по
какому-л. оригиналу) царап жазыу (в лите-
ратуре); царап салыу (в живописи); 4. что,
бухг, (записать в расход) есаптан шыгарыу,
шыгынга жазыу; сто рублей жуз сомды
шыгынга жазыу.
СПИСАТЬСЯ сов. с кем-чем хат алысыу,
хат жазысыу.
СПИСОК м. 1. (письменный перечень)
дизим; 2. (документ) список; трудовой ~
мийнет списоги.
СПИСЫВАНИЕ с. кеширип жазып алыу.
СПИСЫВАТЬ несов. см. списать.
СПИСЫВАТЬСЯ несов. см. списаться.
СПИТОЙ прил. разг, суйыц; ~ чай
суйыц чай.
СПИТЬСЯ сов. ишкиге берилиу, мэску-
немликке берилиу.
СПИХИВАТЬ несов. см. спихнуть.
СПИХНУТЬ сов. кого-что, разг, ийтериу,
ийтерип тусириу; ~ в яму шуцырга ийтериу.
СПЙЦА ж. 1. (колеса) кегей; 2. (для вяза-
ния) тоцыу тебени; пятая ~ в колесни-
це тек сайда бар адам.
СПЙЧЕЧНЦЫЙ прил. кукирт..., шырпы...,
кукирттеи, шырпыдан; ~ая коробка кукирт
цуты.
СПЙЧКА ж. кукирт, шырпы.
СПЛАВ I м. цоспа, еритинди, еритпе;
~ меди с золотом алтын менен мыстыц
еритиндиси.
СПЛАВ II м. ыгызыу; леса по реке
дэрья арцалы агаш ыгызыу.
СПЛАВИТЬ I сов. что (соединить плавле-
нием) цосып еритиу.
СПЛАВИТЬ II сов. 1. что (лес, брёвна)
ыгызыу; 2. кого-что, перен. разг, (отде-
латься) цутылыу, ысырып салыу.
СПЛАВИТЬСЯ сов. цосылып ериу, цосы-
лып еритилиу.
СПЛАВЛЯТЬ I несов. см. сплавить I.
СПЛАВЛЯТЬ II несов. см. сплавить II.
СПЛАВЛЯТЬСЯ несов. см. сплавиться.
СПЛАВНОЙ прил. 1. (предназначенный
для сплава) ыгызылатугын, ыгызыу га арнал-
ган; 2. (годный для сплава) ыгызыуга
болатугын.
СПЛАВЩИК м. агаш ыгызыушы.
СПЛАНИРОВАТЬ 1 сов. что планласты-
рыу.
СПЛАНЙРОВАЦТЬ II сов. ав. цалцып
цоныу, цалцып тусиу; самолёт ~л на землю
самолёт цалцып жерге цонды.
СПЛАЧИВАТЬ несов. см. сплотить.
СПЛАЧИВАТЬСЯ несов. см. сплотиться.
СПЛЁВЫВАТЬ несов. см. сплюнуть.
СПЛЕСТИ сов. что 1. (изготовить плете-
нием) тоцыу, есиу; ~ сеть ау тоцыу; 2.
(соединить плетением) ерип цосыу, то-
цып цосыу, ерип жалгау; ~ шнуркй жип
бауларды ерип жалгау.
СП ЛЕ||СТЙСЬ сов. 1. шырмалыу, ерилиу;
ветки ~лйсь путацлар шырмалып ести;
2. перен. шийеленисиу, етлесиу; события
~лйсь уацыялар шийеленисти.
СПЛЕТАТЬ несов. см. сплестй.
СПЛЕТАТЬСЯ несов. см. сплестйсь.
СПЛЕТЕНИЕ с. 1. (место соединения)
цосылган жер, кесискен жер; ~ путей
жоллардыц кесискен жери; 2. шырмалыу,
шырмалып кетиу, цосылып кетиу, ерилиу;
~ ветвей шацалардыц шырмалып кетиуи.
СПЛЕТНИК м. есекши, есекшил.
СПЛЕТНИЦА женск. от сплетник.
СПЛЕТНИЧАТЬ несов. есек таратыу.
СПЛЕТНЯ ж. есек.
СПЛЕЧА нареч. 1. керилип; рубйть ~
керилип шабыу; 2. перен. (без раздумий}
бирден, ойланбастан.
СПЛОТЙТЬ сов. кого-что 1. (сомкнуть)
тыгыз жацынлатыу; ~ ряды демонстрантов
демо'нстрантлардыц цатарларын тыгыз жа-
цыилатыу; 2. перен. (объединить) бнрлес-
тириу, бириктириу; ~ народ халыцты
бириктириу.
. СПЛОТЙТЬСЯ сов. 1. (сомкнуться) ты-
гыз жацынласыу; 2. перен. (объединиться)
б ирлесиу, биригиу.
СПЛОЧЁННОСТЬ ж. 1. тыгыз жацынлы-
лыц; ~ рядов цатарлардыц тыгыз жацын-
ласцанлыгы; 2. , перен. бирлескенлик, би-
риккенлик.
СПЛОШНЦОЙ прил. 1. тутас, тегис, уз-
ликсиз, бастан аяц, галаба; -~ая коллекти-
визация галаба коллективлестириу; ~ой
лес тутас тогай; 2. жалац, ылгый; ~ая
чепуха ылгый пайдасыз гэп.
СПЛОШЬ нареч. 1. (без перерыва) тутас,
тегис, узликсиз, бастан аяц, путкил; всё
лето ~ шли дождй путкил жаз бойы жам-
гыр жауды; 2. разг, (целиком, без исключе-
ния) тегис, барлыгы, путкиллей; все ~
грамотны барлыгы тегис сауатлы.
СПЛ||ЫТЬ сов. разг, агып кетиу, ыгып
кетиу; мосткй ~ыли паяпыллар ыгып
кетти; был да ~ыл болды да етип кетти.
сплю, спишь и т. д. наст. вр. от спать.
СПЛЮНУТЬ сов. что и без доп. тукирну,
тупириу.
СПЛЮСНУТЫЙ прил. жалпайган, жымы-
рылган; батыц (о носе).
СПЛЮЩЕННЫЙ 1. прич. от сплющить;
2. прил. жалпайган, жымырылган.
СПЛЮЩИВАТЬ несов. см. сплющить.
спл
— 968 —
СПЛЮЩИВАТЬСЯ несов. см. сплющить-
ся.
СПЛЮЩИТЬ сов. что жалпайтыу, жы-
мырыу.
сплющиться сов. жалпайыу, жымы-
рылыу.
СПЛЯСАТЬ сов. что и без доп., разг.
аяц ойын ойнау, бийлеу; ~ русскую рус-
ская аяк ойынын ойнау.
СПОДВИЖНИК м. жолдас, шерик.
СПОДВЙЖНИЦА женск. от сподвижник.
СПОДРУЧНЫЙ прил. прост. 1. (удоб-
ный) ылайыц, мууапыц, колайлы; колдан
келетугын; 2. в знач. сущ. м. сподручный
шэкирт, жэрдемши.
СПОЗАРАНКУ, СПОЗАРАНОК нареч.
разг, азан менен, ала геугимнен, тац азан-
нан; встать ~ азан менен турыу.
СПОИТЬ сов. кого пьяншылыцца уйретиу,
мэскунем етиу, арацхор етиу.
СПОКОЙНО 1. нареч. асыкпай, албыра-
май; 2. безл. в знач. сказ, (мирно)
тыныш, рэхэт, ардайын; 3. безл. в знач.
сказ, тыныш, жай тауып; на душе ~
Жаны жай табыу.
СПОКОЙННЫЙ прил. 1. (тихий) тыныш;
~ое море тыныш тециз; 2. (выражающий
спокойствие) парахат, жай-жауат, арца-
йын; ~ые движения жай-жауатхэрекетлер;
3. (уравновешенный) сабырлы, салмацлы,
жууас; у него ~ый характер ол жууас
минезли; 4. (лишённый тревог) тыныш,
рэхэт, арцайын; ~ая жизнь тыныш турмыс;
5. (удобный) тыныш, цолайлы, шац; ~ая
обувь цолайлы аяц кийим; будьте
лам жемециз; ~ой ночи! тунициз тыныш
болсын!
СПОКОЙСТВИЕ с. 1. (покой и тишина)
тынышлыц, жым-жыртлыц; 2. (уравнове-
шенность) сабырлылыц, салмацлылык;
жууаслыц; сохранять ~ тынышлыцты сац-
лау.
СП ОКОН: ~ веку уст. разг, эзелден,
бурыннан, атам заманнан.
СПОЛАСКИВАТЬ несов. см. сполоснуть.
СПОЛЗАТЬ несов. см. сползти.
СПОЛЗЦТЙ сов. с чего и без доп. 1.
ермелеу, ермелеп тусиу; червяк ~ с ветки
цурт шацадан ермелеп тусти; 2. жылжып
тусиу, жылысып тусиу; платок ~ с плеч
шаршы ийининен жылысып тусти.
СПОЛНА нареч. толыц, путин; заплатить
долг ~ царызды толыц телеу.
СПОЛОСНУТЬ сов. что шайыу, шайцау,
шайып тегиу, шайып койыу.
СПОР м. 1. айтыс, тартыс, талас, бэс,
бэсеки; решить ~ тартысты шешиу; 2. юр.
Жэнжел, дау; ~ о наследстве мийрас мал-
-мулк хаццындагы жэнжел; спору нет
вводи, сл. гумансыз, сез жоц.
СПОРА ж. биол. спора.
СПОРИТЬ несов. 1. с кем-чем, о ком-чём
таласыу, айтысыу, тартысыу; ~ о лите-
ратуре эдебият цаццында тартысыу; 2.
с кем-чем, о ком-чём, разг, (держать
пари) бэслесиу, бэсекилесиу; 3. с чем,
перен. (бороться, сопротивляться) гуре-
сиу, царсыласыу; ~ с судьбой тагдир менен
царсыласыу.
СПОРЙТЦЬСЯ несов. разг, иркинишсиз,
тоцтаусыз, шаццан; работа ~ся жумыс
иркинишсиз журип атыр.
СПОРНОСТЬ ж. тартысльщ, таласлыц;
~ решения шешиудиц таласльиы.
СПОРНЫЙ прил. тартыслы, таласлы,
даулы; ~ вопрос даулы мэселе.
СПОРОВЫЦЙ прил. биол. споралы; ~е
растения споралы есимликлер.
СПОРОТЬ сов. что сегиу, сетиу.
СПОРОТЬСЯ сов. сегилиу, сетилиу.
СПОРТ м. спорт; лыжный ~ лыжа спор-
ты; заниматься спортом спорт пенен шу-
гылланыу.
СПОРТ* цоспа сезлердиц «спорт, спорт-
лыц» деген мэнини билдиретурын белеги,
мыс.', спортплощадка спорт майданшасы.
СПОРТИВНЫ IIЙ прил. спорт..., спорт-
лыц; ~е соревнования спорт жарысла-
ры.
СПОРТСМЕН м. спортсмен.
СПОРТСМЕНКА женск. от спортсмен.
спорщик м. разг, даукес, жэнжелпаз,
тартысшыл.
СПОРЩИЦА женск. от спорщик.
СПОСОБ м. усыл, эдис, жол; ~ произ-
водства ендирис усылы.
СПОСОБНОСТИ Ь ж. 1. уцыплылыц.
еплилик, зейинлилик; ~ь двигаться
цэрекет етиуге уцыплылыц; 2. мумкин-
шилик; покупательная ~ь населения
халыцтьщ сатып алыу мумкиншилиги;
3. мн. способности уцыплылыц, зейин-
лилик; человек с большйми ~ями огада
зейинли адам.
СПОСОБНЫЙ прил. 1. уцыплы, епли,
зейинли; ~ к труду мийнетке уцыплы;
2. (одарённый) уцыплы, зейинли; ~ ре-
бёнок зейинли бала.
СПОСОБСТВОВАТЬ несов. чему, в чём
мумкиншилик туугызыу, кемек бериу,
жэрдем етиу, себепши болыу; ~ успеху
табысларга жетиуге кемеклесиу.
СПОТКНУТЬСЯ сов. 1. обо что, на чём
и без доп. суриниу, сурнигиу, сурнигип
кетиу; ~ о порог босагага суриниу;
2. перен. разг, (допустить ошибку) кэте-
лесиу, жацылысыу.
СПОТЫКАТЬСЯ несов. 1. см. споткнуть-
ся; 2. перен. разг, (говорить с запинками)
тутлыгыу.
СПОХВАТИТЬСЯ сов. разг, еске тусиу,
ядца келиу; вовремя ~ уацытында еске
тусиу.
СПОХВАТЫВАТЬСЯ несов. см. спохва-
титься.
СПРАВА нареч. оцнан, оц жацтан, он
тэрептен; оцда, оц жацта, оц тэрепте;
повернуть ~ налево оцнан солга бурылыу.
СПРАВЕДЛИВО нареч. эдил, эдиллик
пенен; поступить ~ эдиллик етиу.
СПРАВЕДЛИВОСТИ Ь ж. 1. эдиллик,
хацыйцатлыц; ~ь замечания ескертиудин
эдиллилиги; 2. (беспристрастие) эдил-
лилик, туурылыц, дурыслыц; чувство ~и
эдиллилик сезими.
СПРАВЕДЛЙВЦЫЙ прил. 1. (беспри-
страстный) эдил, тууры, дурыс; ~ЫЙ
судья эдил судья; 2. (правильный, верный)
— 969—
СПУ
эдил, хацыйцат; ~ое обвинение эдил
айыплау.
СПРАВИТЬ сов. что еткизиу, белгилеу,
тойлау; ~ день рождения тууылган кунин
тойлау.
СПРАВИТЬСЯ сов. 1. с чем и без доп.
бежериу, орынлай алыу, атцара алыу,
цолынан келиу; ~ с работой жумысты орын-
лай алыу; ~ с поручением тапсырманы
бежериу; 2. с кем-чем (одолеть в борьбе)
куши жетиу, халы жетиу, жециу; ~ с
болезнью кеселди жециу; 3. о ком-чём
(навести справку) билиу, сорастырыу,
царап кериу, хабар алыу; ~ в словаре
сезликтен царап кериу.
СПРАВКИ А ж. 1. (действие) билиу,
сорастырыу, царап кериу, хабар алыу;
2. (сведения) маглыумат; навести <~у маг-
лыумат алыу; 3. (документ) справка.
СПРАВЛЯТЬ несов. см. справить.
СПРАВЛЯТЬСЯ несов. см. справиться.
СПРАВОЧНИК м. справочник, маглыу-
мат китабы.
СПРАВОЧНЫЙ прил. маглыумат бере-
тугын, хабар беретугын; ~ое бюро хабар
бериуши бюро.
СПРАШИВАТЬ несов. см. спросйть.
СПРАШИВАТЬСЯ несов. 1. разг, copay,
рухсат алыу; ушёл не -~ясь сорамай кетип
цалыпты; 2. с кого, безл. разг, талап етилиу;
с тебя ~ется как с других басцалардай
етилип сеннен хэм талап етиледи; 3. в
знач. вводи, сл. спрашивается айтайыц.
СПРЕССОВАТЬ сов. что пресслеу, пресс
пенен басыу, басып жент етиу.
СПРЕССОВАЦТЬСЯ сов. пресслениу, ба-
сылып жент болыу; сено ~лось пишен басы-
лып жент болды.
СПРЕССОВЫВАТЬ несов. см. спрессовать.
СПРЕССОВЫВАТЬСЯ несов. см. спрессо-
ваться.
СПРОВАДИТЬ сов. кого-что, прост.
ысырып салыу, жиберип кутылыу.
СПРОВАЖИВАТЬ несов. см. спровадить.
СПРОВОЦИРОВАТЬ сов. 1. кого-что
ыгыуга бериу, цоздырыу, провокация етиу;
2. что, мед., с.-х. цоздырыу, кушейтиу;
~ приступ малярии безгек кеселин цозды-
рыу; ~ всходы семян тукымныц кегериу-
ин кушейтиу.
СПРОЕКТИРОВАТЬ сов. что проектин
жасау, проектин ислеу.
СПРОС м. 1. (потребность) талап, copay;
большой ~ на книги китапларга талап кеп;
2. разг, (требования, ответственность)
талап етиу; без спроса рухсатсыз, сора-
мастан.
СПРОСЙТЬ сов. 1. что, чего, у кого,
о чём copay; ~ фамилию фамилиясын
copay; ~ совета кецес copay; 2. (взыскать,
потребовать) талап етиу, copay; 3. кого
(вызвать) copay, шацырыу.
СПРОСИТЬСЯ сов. см. спрашивать-
ся 1, 2.
СПРОСОНОК нареч. разг, уйцысырап,
уйцылы-ояулы, шала уйцы.
СПРУТ м. зоол. сегиз аяц (тециз \ай-
уаны).
СПРБ1ГИВАТЬ несов. см. спрыгнуть.
СИРЫ ГН УТЬ сое. с чего секириу, секирип
тусиу.
СПРЫСКИВАТЬ несов. см. спрыснуть.
СПРЫСНУТЬ сов. что, разг. 1. буркну,
себиу; ~ бельё перед глаженьем утик басыу
алдынан кийимге суу буркну; 2. перен.
разг, жууыу; ~ покупку сатып алынган
затты жууыу.
СПРЯГАТЬ несов. грам. турлеу.
СПРЯГАТЬСЯ несов. грам. турлениу.
СПРЯЖЕНИЕ с. грам. 1. (действие)
турлениу; ~ глаголов фейиллердиц тур-
лениуи; 2. спряжение; первое ~ биринши
спряжение; второе ~ екинши спряжение.
СПРЯСТЬ сов. что ийириу.
СПРЯТАТЬ сов. кого-что жасырыу, тык-
кышлау, тасалау.
СПРЯТАТЬСЯ сов. жасырыныу, тасала-
ныу.
СПУГИВАТЬ несов. см. спугнуть.
СПУГНУТЬ сов. кого-что цорцытыу,
уркитиу.
СПУСКА. 1. (действие) тусириу, теменге
тусириу, теменге жибериу; ~ флага
жалауды тусириу; 2. (откос) тусерлик,
цыямай, цулама; крутой тик тусерлик;
3. (в оружии) шаппа, тепкир; 4. полигр.
спуск (китаптыц бас бетинде, баптыц
алдында цалдырылсан ашыц жер); 5. по-
лигр. спуск (печать машинасында вёрстка-
ланган бетлердиц орналасыуы); не давать
спуску кому-л. биреудиц цылмысын кешир-
меу, айыплыныц сыбагасын бериу.
СПУСКАТЬ несов. см. спустить.
СПУСКАТЬСЯ несов. см. спуститься.
СПУСКОВОЙ прил. тети клик; ~ меха-
низм тетиклик механизми.
СПУСТЙТЬ сов. 1. кого-что тусириу,
темен тусириу, теменге жибериу; ~ флаг
жалауды тусириу; 2. что сууга тусириу,
тусирип жибериу; ~ шлюпку на воду
шлюпканы сууга тусириу; 3. что, кому-че-
му, перен. жибериу; ~ директиву директи-
ваны жибериу; 4. что теменлетиу, темени-
рек тусириу; ~ лампу над столом столдьщ
устиндеги лампаны теменирек тусириу;
5. кого босатыу, жибериу; ~ собаку с цепи
ийтти шынжырынан босатыу; 6. что (напр.
воду) агызыу, агызып жибериу; 7. что
теменлетиу, пэсейтиу, тап таслатыу, кай-
тарыу; ~ уровень воды суудыц бет цэддин
пэсейтиу; 8. что, разг, (потерять в весе)
цайтыу; ~ несколько килограммов бир неше
килограмм цайтыу; 9. что, чего, кому-
-чему, разг, (простить) кешириу; 10. кого-
-что, перен. разг, (сбыть, продать) еткизиу,
сатыу; ~ курок мылтыцтыц тетигин ба-
сыу; ~ с лестницы басцыштан ийтерип
жибериу; ~ шкуру с кого-л. биреуди цатты
урып жазалау.
СПУСТИ цться сов. 1. тусиу, темен
тусиу; -~ться в овраг сайга тусиу; 2. на
что цоныу, тусиу; самолёт ~лся на аэро-
дром самолёт аэродромга тусти; 3. на что
и без доп., перен. (о ночи, тумане и т. п.)
теменлеу, пэс тусиу; 4. теменлеу, пэсейиу;
температура ~лась температура песейди.
СПУСТЯ предлог с вин. п. еткен соц;
~ мёсяц бир ай еткен соц.
СПУ
— 970 —
СПУТАННЫ||Й 1. прич. от спутать; 2.
прил. шубалысцан, уйпаланган; ~е волосы
уйпаланган шашлар; 3. прил. перен. (не-
ясный, бессвязный) алжасыцлы, тусиниксиз.
СПУТАЦТЬ сов. 1. что (нитки и т. п.)
шатыстырыу, шубалтыу, уйпалацлау, ши-
йеленистириу; 2. кого-что, разг, (сбить
столку) шатастырыу, албыратыу, састырыу;
3. кого-что, с кем-чем алжастырыу, жацы-
лыстырыу; я ~л вас с Ивановым мен сизди
Иванов пенен алжастырдым; 4. кого тусау,
матау; ~ть лошадей атларды тусау, атлар-
та тусау салы^.
СП УТАИТЬСЯ сов. 1. шатысыу, шубалыу,
шийеленисиу; ийтки ~лись сабацлар шуба-
лып цалды; 2. разг, (сбиться в речи)
алжасыу, жацылысыу; 3. разг, (ошибиться,
перепутав одно с другим) цэтелесиу, алжа-
сыу; 4. с кем, прост, (связаться) байланы-
сыу, араласыу.
спутник м. 1. жолдас; 2. астр, жол-
дас, спутник; Луна — ~ Земли Ай — Жер-
диц жолдасы; искусственный ~ Земли
Жердиц жасалма жолдасы.
СПУТНИЦА женск. от спутник 1.
СПУТЫВАТЬ несов. см. спутать.
СПУТЫВАТЬСЯ несов. см. спутаться.
СПЬЯНА, СПЬЯНУ нареч. разг, мэслик-
тен, пьянлыцтан.
СПЯЧКА ж. 1. (у животных) узац уйцы;
2. разг, (непробудный сон) цатты уйцы,
уйцы басцанлыц; 3. перен. разг, (безде-
ятельность) жигерсизлик, хэрекетсизлик.
спящий 1. прич. от спать; 2. прил.
уйцылап атцан, уйцыдагы; ~ ребёнок
уйцылап атцан бала; 3. в знач. сущ. м.
спящий и ж. сцящая уйцылаушы, уйцы-
лап атцан адам.
СРАБАТЫВАТЬСЯ I несов. см. срабо-
таться I.
СРАБАТЫВАТЬСЯ II несов. см. срабо-
таться II.
СРАБОТАТЬСЯ I сов. (об инструменте,
механизме) тозыу, генериу, истен шыгыу.
СРАБОТАТЬСЯ II сов. с кем и без доп.
(достигнуть согласованности в работе)
келисип ислеу, ислесиу, тусинисип ислеу.
СРАВНЁН И || Е с. 1. (действие) салыс-
тырыу, тецестириу; это ие поддаётся ~ю
буны салыстырыуга болмайды; 2. салыс-
тырыу, тецеу; удачное ~е орынлы салыс-
тырыу; «ф> степени ~я грам. салыстырыу
дэрежелери; в ~и, по с кем-чем-л.
салыстырганда, салыстырып цараганда.
СРАВНИВАТЬ 1 несов. см. сравнить.
СРАВНИВАТЬ II несов. см. сравнять.
СРАВНИТЕЛЬНО нареч. 1. (по сравне-
нию) салыстырып цараганда, салыстыр-
ганда; 2. (более или менее) бир цанша, бы-
лайынша цараганда; ~ небольшой срок
былайынша цараганда цысца муддет.
СРАВНЙТЕЛ ЬНЦЫЙ прил. салыстырма-
лы, тецлестирмели, салыстыратугын, тец-
лестиретугын; ~ый метод салыстырмалы
усыл; ~ая степень грам. салыстырмалы
шырай дэреже.
СРАВНИТЬ сов. кого-что, с кем-чем
1. салыстырыу, тецлестириу; ~ две вели-
чины еки мугдарды салыстырыу; 2. салыс-
тырыу, тецеу; его с тобой нельзя оны
сениц менен салыстырыуга болмайды.
СРАВНИТЬСЯ сов. с кем-чем, в чём
тец келиу, тецелиу, тец келе алыу.
СРАВНЯТЬ сов. кого-что, с кем-чем
(сделать равным) бирдей дылыу, тец етиу,
тецлеу.
СРАВНЯТЬСЯ сов. с кем-чем (стать рав-
ным) бирдей болыу, тецлениу, тецлесиу.
СРАЖАТЬ несов. см. сразить.
СРАЖАТЬСЯ несов. с кем-чем 1. урысыу,
согысыу; ~ с врагами душпанлар менен
урысыу; 2. разг, (вступать в борьбу, спор)
таласыу, тартысыу, сез жарыстырыу;
3. разг. шутл. (играть с азартом) цумар-
тып ойнау.
СРАЖЕНИЕ с. 1. урыс, сауаш; выиграть
~ сауашта жециу; 2. перен. (состязание)
жарыс, талас, гурес.
СРАЗИ ЦТЬ сов. кого-что 1. (убить)
елтириу, урып елтириу, атып елтириу;
его ~ла пуля ол оц тийип елди; 2. перен.
естен тандырыу, хайран етиу, тац цалды-
рыу; эта весть ~ла его бул хабар оны
хайран цалдырды.
СРАЗИТЬСЯ сов. см. сражаться.
СРАЗУ нареч. 1. (тотчас) дэрриу, сол
заматта, бирден, дэрхал; он ~ очнулся ол
бирден оянды; 2. (одновременно) бирден,
бир уацытта; они ~ вошли в комнату олар
бирден ежиреге кирди.
СРАМ м. разг, уят, шерменделик, мас-
царашылыц; какой ~! цандай масцара-
шылыц!
СРАМИТЬ несов. кого-что, разг, уялтыу,
масцаралау, шерменде етиу, абройын
тусириу.
СРАМЙТЬСЯ несов. разг, уялыу, масцара
болыу, шерменде болыу, абройы тусиу.
срастаться несов. см. срастись.
СРАСТИСЬ сое. 1. есип цосылыу, биригип
есиу, есип биригиу; орехи срослись гоз-
лар биригип ести; 2. (о кости и т. п.)
питип кетиу; 3. с кем-чем, перен. (срод-
ниться) тыгыз байланысыу, жан дос болыу.
СРАСТИТЬ сов. что 1. (сломанную кость)
питип кеттириу; 2. тех. жалгау, бирикти-
риу; 3. перен. (соединить) тыгыз байла-
ныстырыу.
СРАЩЕНИЕ с. питип кетиу; фразеоло-
гйческое ~ лингв, фразеологиялыц бирик-
пелер, фразеологиялыц цоспалар.
сращивать несов. см. срастить.
СРЕДЦА I ж. 1. орта, орталыц, дегерек;
окружающая ~а цоршап турган дегерек;
2. среда, орта; географическая -~а геогра-
фиялыц орта; 3. ата-теги, шыгысы; он из
рабочей ~ы ол рабочийлар арасынан шыц-
цан.
СРЕДА II ж. (день недели) шэршемби.
СРЕДИ предлог с род. п. 1. (в середине)
ортасында; ~ площади разбит сквер май-
данныц ортасында баг тигилген; проснуть-
ся ~ ночи тун ортасында ояныу; 2. ишинде,
арасында; корабль ~ льдов корабль муз-
лардыц арасында.
СРЕДНЕ нареч. орташа, ебиндей, орта
дэрмиян.
СРЕДНЕ» темендеги мзнилерди ацлата-
— 971 —
CCA
туеын крепа сезлердиц биринши белеги'.
1) бир нэрсениц ортасында жайласцанды,
мыс.', среднеазиатский Орта Азиялыц;
2) мусдардыц ямаса дэреженин орталысын,
мыс.', среднеспелый орта писер; 3) белгили
уацыттыц орташа мусдарын, мыс.: средне-
месячный орта есап пенен бир айда.
СРЕДНЕАЗИАТСКИЙ прил. Орта Азия...,
Орта Азиялыц.
СРЕДНЕВЕКОВЦЫЙ прил. орта эсир,
орта эсирлик; ~ое искусство орта эсир
искусствосы.
СРЕДНЕВЕКОВЬЕ с. орта эсирлер.
СРЕДНЕГОДОВОЙ прил. жыллыц ор-
таша.
СРЕДНЕНЁБНЫЙ прил. лингв, орта тац-
лайлыц.
СРЕДНЕРУССКИ||Й прил. орта рус, орта
руслыц; ~е_ говоры орта рус говорлары.
СРЕДНЕСУТОЧНЫЙ прил. суткалыд ор-
таша есабы менен.
СРЕДНЕЯЗЫЧНЫ ЦЙ прил. лингв, тил
срталыц, тилдиц ортасы менен айтылату-
fwh; ~е согласные тил орталыц дауыс-
сыз лар.
СРЁДНЦИЙ прил. 1. орта, ортадагы, ортац-
гы, ортаншы; ~ее окно ортадагы эйнек;
~ее течение реки дэрьяныц орта агысы;
~ий брат ортаншы ага, ортаншы ини; 2.
орта, орташа; ~ие и тяжёлые танки орта
дэм ауыр танклар; <~ий возраст орта жас;
человек ~ его роста орта бойлы адам; ~ий
урожай орташа зурээт; 3. орташа, орта;
~яя скорость поезда поездыц орташа тезли-
ги;->~ий род грам. средний род; нечто ~ ее
екеуиниц аралыгы; ~яя школа орта мек-
теп; ~ее образование орта маглыумат;
~ий палец ортацгы бармак; ~ее ухо анат.
цуладтыц ишки дууысы; в ~ем орта есап
пенен.
СРЁДСТВЦО с. 1. (приём, способ действия)
усыл, жол; пустить в ход все~а барлык
усылларды колланыу; 2. мн. средства
кураллар; ~а производства ендирис цурал-
лары; 3. дэри, дэри-дэрмак, ем; от
кашля жетелдиц дэриси; 4. мн. средства
(деньги, материальные ценности) каржы,
адша, пул; отпустйть ~а каржы бериу.
СРЕДЬ предлог см. среди; ~ бела дня
куппе-кундиз.
СРЕЗ м. 1. (действие) кесиу; 2. (место)
кесилген жер.
СРЕЗАННЫЙ 1. прич. от срезать; 2.
прил. кесилген; ~ сук кесилген ша-
ка.
СРЕЗАТЬ сов. 1. что кесиу, кесип алыу,
кесип таслау; ~ ветку ножом шаканы
пышак пенен кесип алыу; 2. что, перен.
разг, кысдартыу, азайтыу; ~ ставку ай-
лыдты кысдартыу; 3. кого, перен. иркип
таслау, тодтатып таслау; 4. кого, разг,
(провалить на экзамене) жыгыу, кулатыу;
~ угол муйешти кесип туурылау.
СРЕЗАТЬ несов. см. срезать.
СРЕЗАТЬСЯ сов. разг, жыгылыу, цулау;
на экзамене экзаменнен жыгылыу.
СРЕЗАТЬСЯ несов. см. срезаться.
СРИСОВАТЬ сов. кого-что 1. (сделать
копию) кеширип салыу, сызыгын кеширип
еызыу; 2. разг, (с натуры) турпатда дарап
сууретин алыу.
СРИСОВЫВАТЬ несов. см. срисовать.
СРОБЕТЬ сов. разг, сескениу, тартыныу,
уялыу.
СРОВНЯТЬ сов. что тегислеу, дузеу;
ф ~ с землёй жер менен жексен етиу.
СРОВНЯЦТЬСЯ сов. тегислениу, дузелиу,
тецелиу; уровень воды ~лся с берегами
суудыц бети жагага тецелди.
СРОДНЙ нареч. разг, тууысдан, агайин;
он мне ~ ол маган^агайин.
СРОДНИТЬ сов. кого-что, с кем-чем
жацынластырыу, тууысцандай етиу, ага-
йин етиу.
СРОДНЙТЬСЯ сов. 1. с кем-чем (сбли-
зиться) агайин болыу, жадынласыу, дос-
ласыу; 2. с чем (свыкнуться) уйренисиу,
кенлигиу.
СРОДСТВО с. уцсаслыц, жадынлыд; ~
характеров минезлердин. уцсаслыгы.
СРОДУ нареч. прост. цеш уацытта,
емиринде, хеш цашан.
СРОК м. 1. (промежуток времени) муддет,
мэулет, уэдыт, срок; короткий ~ дысца
уакыт; продлить ~ муддетин созыу; 2. уа-
кыт, срок; последний сдачи экзамена
экзамен бериудиц соцгы сроги; приехать
к сроку уадытында келип жетиу.
СРОЧНО нареч. тез, жылдам, асыгыс,
дыстау; доставить ~ асыгыс жетке-
риу. _
СРОЧНОСТЬ ж. тезлик, жылдамлыд.
асыгыслык, дыстаулылыд; что за ~? бул
не асыгыслык?
СРОЧН ЦЫЙ прил. 1. тез, жылдам, асы-
гыс, кыстаулы; ~ ое дело асыгыс ис; 2. (рас-
считанный на определённей срок) белгили
уадытлы, белгили муддетли; ~ая ссуда
белгили уацытца берилген карыз.
СРУБ м. 1. (место) агаштыц кесилген
жери, агаштыц дырдылган жери; 2. агаш-
тан исленген дурылыс; дацпац жай; коло-
дезный ~ кудыдтыц какпак жайы.
СРУБАТЬ несов. см. срубить.
СРУБИТЬ сов. что 1. кесиу, шабыу,
~ дерево агашты шабыу; 2. (выстроить)
агаштан салыу, берене агаштай салыу;
~ избу берене агаштан жай салыу.
СРЫВ м. 1. (действие) жулып алыу, узип
алыу; 2. узилис; срывов в работе не было
жумыста узилис болган жод; 3. (обрыв)
кулаган жер, омырылган жер; срывы в реч-
ном дие дэрьяныц тубиндеги кулаган
жерлер; 4. (неудача) сэтсизлик.
СРЫВАТЬ I несов. см. сорвать.
СРЫВАТЬ II несов. см. срыть.
СРЫВАТЬСЯ несов. см. сорваться.
СРЫГИВАТЬ несов. см. срыгнуть.
СРЫГНУТЬ сов. что и без доп., разг.
дайт етиу, кайтарып таслау, цусыу.
СРЫТЬ сов. что дазып таслау, дазып
алып таслау.
ССАДИНА 'ж. денедеги сыйырылган жер,
териниц дыршылган жери.
ССАДЙТЬ I сое. 1. кого тусириу, тусиуге
кемек етиу; ~ с лошади аттан тусириу; 2.
кого-что тусирип таслау; ~ с поезда
поездан тусирип таслау.
CCA____________________~ 972 -______________________
ССАДЙТЬ II сов. что терисип сыйырып
алыу, терисин цыршып алыу; ~ ногу
аягыныц терисин цыршып алы^.
ССАЖИВАТЬ I несов. см. ссадить I.
ССАЖИВАТЬ II несов. см. ссадить II.
ССЁЦСТЬСЯ сов. разг. 1. отырыу, цысца-
рыу, тарылыу; материя ~лась от стирки
жууылганнан кейин гезлеме отырды; 2. оты-
рыу; снег ~лся цар отырды.
ССОР IIА ж. жэнжел, дау, шатац, талас-
-тартыс, керис; быть в -~е талас-тартыслы
болыу.
ССОРИТЬ несов. кого-что, с кем-чем
жэнжеллестириу, дауластырыу, керисти-
риу, урыстырыу.
ССОРИТЬСЯ несов. с кем-чем и без доп.
жэнжеллесиу, дауласыу, керисиу, урысыу,
тартысыу, шатацласыу.
ССОХЦНУТЬСЯ сов. цатып кетиу, цатыу,
кебиу; глина ~лась саз ылай цатып кетти.
ССУДЦА ж. царыз, ссуда; получйть -~у
ссуда алыу.
ССУДЙТЬ сов. кого-что чем, кому-чему
что царыз бериу; ~ небольшую сумму
азырац ацша царыз бериу.
ССУДНЫЙ прил. царыз, ссудалыц; ~
капитал ссудалыц капитал.
ССУЖАТЬ несов. см. ссудить.
ССУТУЛИТЬ сов. что букшийтиу, бу-
кирейтиу.
ССУТУЛИТЬСЯ сов. букшийиу, букире-
йиу.
ССЫЛАТЬ несов. см. сослать.
ССЫЛАТЬСЯ несов. см. сослаться.
ССЫЛКА I ж. 1. (действие) сургинге
айдау, жер аударыу, сургинге жибериу;
2. (место) сургинге жиберилетугын жер.
ССЫЛКА II ж. 1. (действие) суйениу,
тийкарланыу, дэлил етиу, дэлил етип кер-
сетиу; ~ на авторитет биреудин абройына
суйениу; 2. (цитата, выдержка) дэлил.
ССЫЛОЧНЫЦЙ прил. дэлил болган, дэ-
лил етип керсетилген; ~с примечания
дэлил етип керсетилген ескертиулер.
ССЫЛЬНЫЙ прил. 1. уст. айдаудагы,
сургиндеги, жер аударылган; 2. в знач. сущ.
м. ссыльный и ж. ссыльная сургиндеги
адам, жер аударылган адам, айдаудагы
адам.
ССЫПАТЬ сов. что дуйыу, тегиу, салыу.
ССЫПАТЬ несов. см. ссыпать.
ССЫПАТЬСЯ сов. цуйылыу, тегилиу.
ССЫПАТЬСЯ несов. см. ссыпаться.
ССЫПКА ж. дуйыу, тегиу; цуйылыу,
тегилиу; ~ зерна дэнди дуйыу.
ССЫПНОЙ прил. дэн цуйылатугын,
гэлле тегилетугын; ~ пункт дэн цуйыла-
тугын пункт.
ССЫХАТЬСЯ несов. см. ссохнуться,
ста род. п. от сто.
СТАБИЛИЗАЦИЯ ж. стабилизациялау,
турацлы етиу, бир цэлипке келтириу; ~
цен бацаларды турацлы етиу.
СТАБИЛИЗОВАТЬ сов. и несов. что
стабилизациялау, турацлы етиу; ~ валюту
валютаны турацлы етиу.
СТАБИЛИЗОВАТЬСЯ сов. и несов. ста-
билизацияланыу, турацланыу, турацлы
жагдайга келиу.
СТАБЙЛЬНЫЦЙ прил. стабильли, ту-
раклы; ~е учебники турацлы сабацлыцлар;
~е цены турацлы бацалар.
СТАВИТЬ несов. 1. кого-что тургызыу,
тиклеу; ~ столбы баганаларды тиклеу;
2. кого цойыу, белгилеу, тайынлау; ~
на работу жумысца белгилеу; 3. кого-чте
(располагать, размещать) жайластырыу,
орналастырыу, орналастырып цойыу;
на квартиру квартирага орналастырыу; 4.
кого-что, перен. жагдай туугызыу, аухалга
тусириу; ~ в затруднительное положение
цыйын ауцалга тусириу; 5. что орна
ластырыу, цойыу; ~ посуду на стол
ыдысты столга цойыу; 6. кого-что, перен.
(расценивать) бацалау, санау, есаплау;
7. что и без доп. (в игре) цойыу,
салыу, ортага цойыу, тигиу; ~ на кон
банкке цойыу; 8. что цойыу; пятки
вместе екшени бирин-бирине тацап цойыу;
9. что (устанавливать) орнатыу, цурыу,
цойыу; ~ иёвод ау цурыу; 10. что,
разг, (строить, сооружать) цурыу, салыу:
~ дом жай салыу; 11. что (осуществлять,
делать) жузеге шыгарыу, эмелге асырыу.
иске асырыу, ислеу; ~ опыты тэжирий-
бе ислеу; 12. что цойыу, керсетиу;
~ новую пьесу жаца пьесаны сацнага
цойыу; 13. что цойыу, усыныу; ~ вопрос
на обсуждение мэселени додалауга цойыу;
<> ~ диагноз диагноз цойыу; ~ рекорд
рекорд цойыу; ~ в известность билдирип
цойыу, хабар етиу; ни во что не ~ кого-л.
биреуди кезге илмеу; ~ на вид кому-л.
биреуге ескертиу бериу; ~ на карту что-
-либо тэуекел етиу; ~ на одну доску с
кем-л. бирдей царау.
СТАВКИ А I ж. 1. (в азартной игре) цой-
ган ацша, тиккен ацша (соцта ойынында)-,
2. перен. (расчёт) исениу, арца суйеу;
3. айлыц мугдары, айлыц; тарифные ~ и
тариф пенен белгиленген айлыц.
СТАВКА II ж. ставка, штаб; Верховно-
го главнокомандующего Жоцаргы бас ко-
манданын ставкасы.
СТАВКА III ж.: очная ~ жузлестириу.
СТАВЛЕННИК м. цойылган адам (улкен
биреудиц тилеги бойынша).
СТАДИОН м. стадион.
СТАДИЯ ж. стадия (бир нэрсениц осип
рауажланыуындаеы басцыш, дэуир).
СТАДН ый прил. 1. (живущий стадом)
пада болып журетугын; 2. перен. кепши-
ликке санасыз еретугын; ~ое чувство
кепшиликке санасыз ериушилик сезими.
СТАДО с. пада; ~ коров сыйыр падасы.
СТАЖ м. в разн. знач. стаж; большой ~
кеп стаж; партийный ~ парти я л ыц стаж;
кандидатский ~ кандидатлыц стаж; трудо-
вой ~ мийнет стажы.
СТАЖЁР м. стажёр (сынацтан етиу
ушын ислеп журген адам).
СТАЖЁРКА разг, женск. от стажёр.
СТАЖИРОВАТЬ несов. стажировка етиу.
СТАЖИРОВАТЬСЯ несов. см. стажиро-
вать.
СТАЖИРОВКА ж. стажировка (сынау
тэжирийбе дэуирин еткериу).
СТАИВАТЬ несов. см. стаять.
— 973 —
СТА
СТАКАН м. стакан; пить из ~а стакан-
нан ншиу; выпить ~ чаю бир стакан чай
ншиу; <> буря в ~е воды сэл нэрсеге дау
шыгарыу.
СТАЛАКТИТ м. мин. сталактит (уцгир-
диц ишки твбесинде х,ак тамшыларынан
пайда болатугын сопац ац таслар).
СТАЛАКТИТОВЫЙ прил. мин. сталак-
тит..., сталактитли.
СТАЛЕ» цоспа сезлердиц «полат, полат-
тан» деген мэнисин ацлататугын биринши
белеги, мыс.: сталеразлйвочиый полат ери-
тип куятугын.
СТАЛЕБЕТОН м. полат бетон.
СТАЛЕБЕТОННЫЦЙ прил. полат бетон...,
полат бетонлы; ~е конструкции полат бетон
конструкциялары.
СТАЛЕВАР м. полат еритиуши.
СТАЛЕЛИТЕЙНЫЙ прил. полат цуяту-
гын.
СТАЛЕПЛАВИЛЬНЫЙ прил. полат
еритетугын.
СТАЛЕПРОКАТНЫЙ прил. полат про-
катлайтугын.
СТАЛКИВАТЬ несов. см. столкнуть.
СТАЛКИВАТЬСЯ несов. см. столк-
нуться.
СТАЛО БЫТЬ вводи, сл. демек; ~, так
нужно демек, солай керек болган.
СТАЛЬ ж. полат; нержавеющая ~
тот баспайтугын полат.
СТАЛЬНЦОЙ прил. 1. полат; полаттан
исленген; ~бй нож полат пышац; 2. перен.
(крепкий, упругий) полаттай, беккем, берк,
кушли; ~ые мышцы полаттай булшыц ет-
лер; 3. (о цвете) полат рецли, полат тус-
ли; 4. перен. (сильный, непоколебимый)
шыдамлы, тезимли, шыныццан, мыцлы.
СТАМЕСКА ж. цашау.
СТАН I м. (туловище) геуде, турпат, дене.
СТАН II м. 1. (лагерь, место стоянки)
стан, шертек; полевой ~ атыз шертеги;
2. перен. эскер; вражеский ~ душпанныц
эскер н.
СТАН III м. 1. (опора) стан, тирек, тиреп-
берди (бир жумыс ушын агаштан жасал-
гап цурал); 2. тех. стан (металлды цысып
ислеу ушын арналган машина).
СТАНДАРТ м. 1. (образец) стандарт;
2. перен. (шаблон) стандарт, бир улги.
СТАНДАРТИЗАЦИЯ ж. стандартизация-
лау, стандартластырыу; ~ деталей деталь-
ларды стандартластырыу.
СТАНДАРТИЗИРОВАТЬ, СТАНДАРТИЗО-
ВАТЬ сов. и несов. что стандартластырыу,
стандартизациялау; ~ производство енди-
ристи стандартластырыу.
СТАНДАРТНЫ||Й прил. 1. (соответству-
ющий стандарту) стандарт, стандартлы;
2. перен. разг, стандарт, бир улгили, айты-
лып журген; ~е фразы айтылып журген
гэплер.
СТАНКО» цоспа сезлердиц «станок, станок
ислеп шыгаратугын» деген мэнисин ацла-
татугын биринши белеги, мыс.: станкосбб-
рочный станок цурастырыушы.
СТАНКбВЦЫЙ прил. 1. станок..., станок-
тыц..., станоклы; ~ое оборудование ста-
ноктыц ускенелери; 2. воен, (укреплённый
на станке) станоклы, станокке орнатылган
(пулемёт, топ хаццында).
СТАНКОСТРОЕНИЕ с. станкостроение
(санааттыц станок ислеп шыгаратугын
тарауы).
СТАНКОСТРОЙТЕЛ Ь м. станок согыушы.
СТАНКОСТРОЙТЕЛ ЬНЫЙ прил. станок
согатугын.
СТАНОВЙТЬ несов. см. ставить.
СТАНОВИТЬСЯ несов. см. стать I 1—5.
СТАНОВИЩЕ с. 1. тоцтау орны, цонар
жер, цоныс, мэнзил; ~ кочевников кешпе-
лнлерднц мэнзили; 2. (селение, посёлок)
ауыл, елат.
СТАНОВЛЕНИЕ с. жузеге шыгыу, пайда
болыу, орныгыу; ~ нового быта жаца тур-
мыстыц орныгыуы.
СТАНОК м. 1. станок; токарный ~ токар-
лыц станок; 2. воен, (для пулемёта, орудия)
станок; 3. с.-х. станок (атты тагалау,
малды емлеу ушын арналган орын); 4.
(стойло) станок (малханада айрым маллар
ушын арналып исленген орын).
СТАНОЧНЫЙ прил. станок...; ~ парк
завода заводтыц станоклар парки.
СТАНЦИОНН ЦЫЙ прил. станция...,
станииялыц; ~ое здание станция жайы.
СТАНЦИЯ ж. в разн. знач. станция;
железнодорожная ~ темир жол станциясы;
товарная ~ товар станциясы; телефон-
ная ~ телефон станциясы.
СТАПТЫВАТЬ несов. см. стоптать.
СТАПТЫВАТЬСЯ несов. см. стоптаться.
СТАРАНИЦЕ с. 1. тырысыу, умтылыу,
гайрат салыу, жигерлениу; приложить все
~я барлыц гайратын салыу; 2. мн. старания
(усилия) умтылыулар, хэрекетлер; 3. (по-
иски) излеу, ези излеп алтын табыу.
СТАРАТЕЛЬНО нареч. тырысып, жигер-
ленип, тайрат салып; ~ выполнить работу
жумысты хуждан менен орынлау.
СТАРАТЕЛЬНОСТЬ ж. тырысыушылыц,
умтылыушылыц, гайрат салыушылыц, жи-
герлилик; проявить ~ жигерлилик кер-
сетиу.
СТАРАТЕЛЬНЫЙ прил. жигерли, гай-
рат салыушы; ~ ученик жигерли оцыушы.
СТАРАТЬСЯ несов. тырысыу, жигер са-
лыу, умтылыу; ~ изо всех сил барлыц
кушин салып тырысыу.
СТАРЕЙШИНА м. ист. ацсацал.
СТАРЕТЬ несов. 1. (становиться старым)
гарры болыу, цартайыу; 2. (устаревать)
генериу, ескириу, тозыу.
СТАРЕЦ м. см. старик.
СТАРИК м. гарры, шал, карт.
СТАРИКОВСКИИИ прил. раррыньщ, Fap
рыларша; ~ая походка гаррыныц журге-
ниндей.
СТАРИННА ж. 1. бурынгы еткен заман-
лар, бурынгы; 2. разг, (старик) гарры, шал,
царт; <> тряхнуть ~6й жаслыцты еске алып
жибериу.
СТАРЙНКЦА ж.: по ~е ескише, бурын-
гыша, гене эдет бойынша.
СТАРЙННЦЫЙ прил. 1. бурынгы, эзелги,
гене, ески; ~ая книга ески китап; 2. (дав-
ний) ески, гене; <~ый друг ески дос, гене
дос.
СТА
— 974 —
СТАРИТЬ несов. кого-что гарры етиу,
гарры етип керсетиу, цартайтыу.
СТАРИТЬСЯ несов. гарры болыу, царта-
йыу.
СТАРО» цоспа сезлердиц, «гене, ески, бу-
рынгы» деген мэнисин билдиретугын бирин-
ши белеги, мыс.: старомодный ески модалы.
СТАРОДАВНИЙ прил. 1. (давно минув-
ший) ескиде болган, кептен еткен, бурын-
гы, бурындагы; 2. (старинный) кептен бери
бар, кептен болып келген, бурында бол-
ган; ~ обычай кептен болып келген эдет.
СТАРОЖИЛ м. кептен турган адам, бу-
рыннан турган адам.
СТАРОЖИЛКА женск. от старожил.
СТАРОЗАВЕТНЫ II й прил. 1. ескишил,
ески пикирли, ески кез дараслы; ~е взгля-
ды ески кез цараслар; 2. (как в старину)
кептен бар, ескиден калган, генерген, кеп-
тен болып келатырган.
СТАРОМОДНО нареч. гене модада, ески
модада; ~ одетый ески модада кийинген.
СТАРОМОДНЫЙ прил. гене модалы, ески
модалы, ески мода..., ески сэн...
СТАРОРЕЖИМНЫЙ прил. гене тэртипли.
СТАРОРУССКИЙ прил. ески рус...
СТАРОСЛАВЯНСКИЙ прил. лингв, гене
славянлык, бурынгы славян...; ~ язык
бурынгы славян тили.
СТАРОСТА м. 1. аксакал; артельный
артельдиц аксакалы; 2. староста; ~ кружка
кружоктыц старостасы.
СТАРОСТЬ ж. гаррылыд, картайганлык-
СТАРТ м. старт (1. спорт жарысы бас-
ланган мэцэли: 2. жарыстыц басланган
жери).
СТАРТОВАТЬ сое. и несов. 1. (о бегунах,
пловцах и т. п.) жарысты баслау; 2. (о лета-
тельных аппаратах) ушыуды баслау, кете-
рилиу.
СТАРТОВЦЫЙ прил. старт...; ~ая до-
рожка старт жолшасы.
СТАРУХА ж. кемпир.
СТАРУШЕЧИЙ прил. кемпир..., кемпир-
ДИЦ.
СТАРЧЕСКИЙ прил. гарры..., гаррыныц,
гаррылыд; ~ кашель гаррыиыц же-
тели.
СТАРШЕ 1. (по возрасту) улкен; 2. (по
званию, чину и т. п.) орны улкен, уазый-
пасы улкеи, атагы улкен.
СТАРШЕКЛАССНИК м. жокары класс
оцыушысы.
СТАРШЕКЛАССНИЦА женск. от старше-
классник.
СТАРШЕКУРСНИК м. жокары курс сту-
дента.
СТАРШЕКУРСНИЦА женск. от старше-
курсник.
СТАРШИЦЙ прил. 1. (по возрасту) улкен,
ага; ~й брат ага; ~й товарищ жасы улкен
жолдас; 2. в знач. сущ. мн. старшие жас
улкенлер, жас уллылар; 3. (по должности)
старший; ~й инженер старший инженер;
4. в знач. сущ. м. старший (начальник)
басшы, баслык; 5. жокары; студенты ~х
курсов жокары курс студентлери.
СТАРШИНА м. старшина; ~ роты рота
старшинасы.
СТАРШИНСТВО с. жасы улкенлик; ©мели
улкенлик.
СТАРЦЫЙ прил. 1. гарры, картайган;
~ый человек гарры адам; 2. в знач. сущ.
м. старый и ж. старая разг, гарры; 3.
(давний) гене, ески, кептенги; ~ый друг
ески дос; 4. (опытный, бывалый) тэжирий-
бели, кепти керген; 5. (ветхий) генерген,
ескирген, тозган; ~ый дом генерген жай;
6. (недействительный) ески, куни еткен,
иске аспайтугын; -~ое удостоверение ески
гууалык, иске аспайтугын гууалык; 7.
(прежний, бывший) бурынгы, ески, гене;
~ое речное русло дэрьяныц гене саласы;
8. (прошлый, прежний) еткен, бурынгы;
~ое время еткен уакыт, етип кеткен заман;
9. ески, гене; ~ая монета ески тенге;
10. в знач. сущ. с. старое ески; борьба ~ого
с новым ескиниц жаца менен гуреси; -ф-
по ~ой памяти еткенди еске тусирип.
СТАРЬЁ с. собир. разг, ески-кускы, гене-
-кекси.
СТАРЬЁВЩИК м. гене-кекси сатыушы.
СТАРЬЁВЩИЦА женск. от старьёвщик.
СТАСКАТЬ сов. что, разг, тасыу, тасып
жыйнау; ~ все дрова в сарай барлык отын-
ларды сарайга тасып алыу.
СТАСКИВАТЬ несов. см. стаскать и ста-
щить 1, 2.
СТАТИКА ж. статика (1. механиканыц
белими-, 2. цозгалыссызлыцтыц цэм тец
салмацлылыцтыц жагдайы).
СТАТИСТ м. театр, статист (сацнада
екинши дэрежели сезсиз рольлерди атцара-
туеын актёр).
СТАТИСТИК м. статистик (статистика
бойынша цэниге).
СТАТИСТИКА ж. статистика (1. халыц хо-
жалыгыныц, жэмийетлик турмыстыц та-
рауларындагы есап алып барыу усылы-, 2.
гейпара саррас илимлерде цолланылатуеын
айрыцша усыл).
СТАТИСТЙЧЕСКИ ИЙ прил. статистика...,
статистикалыц; ~ая таблица статистикалык
кесте.
СТАТЙСТКА женск. от статист.
СТАТИЧНЫЙ прил. дэрекетсиз, цыймыл-
сыз.
СТАТНОСТЬ ж. сымбатлылык, келискен-
лик.
СТАТНЦЫЙ прил. сымбатлы, келисиги
келген; ~ая фигура сымбатлы пишин.
СТАТУТ м. статут (халыц аралыц провода:
реже, жагдай).
СТАТУЭТКА ж. статуэтка (кишкене
скульптуралыц фигура).
СТАТУЯ ж. статуя.
стацть I сов. 1. турыу, турып алыу;
~ть в дверях капыныц аузында турыу;
2. (приступить к работе) кирисиу, баслау,
келиу, турыу; ~ть на пост карауылга ту-
рыу, постда турыу; 3. (расположиться где-
-либо) орналасыу, жайласыу; ~ть иа ночёвку
цоиыуга жайласыу; 4. (подняться, встать)
турыу; ~ть иа иоги 1) тик аягына турыу;
2) перен. (после болезни) тэуир болыу, сауа-
лыу; 3) перен. (стать самостоятельным^
езинше кун кериу; 5. перен. шыгыу, кете-
рилиу; ~ть иа защиту угнетённых езилну—
— 975 —
СТЕ
шилерди жацлауга шыгыу; 6. перен. разг,
(возникнуть) тууыу, пайда болыу; вскоре ~л
вопрос о переселении кеп узамай кешиу
мэселеси пайда болды; 7. (остановиться)
турыу, турып цалыу, тоцтау; часы стали
саат турып цалды; -ф> ~ть грудью жанын
аямай жацлау; ~ть поперёк дороги кому-л.
биреуге тосцынлыц жасау, биреудин, жолы-
на бегет болыу; ~ть на одну доску с кем-л.
биреу менен бир цатарда болыу, биреу
менен бирдей болыу; во что бы ни стало
хеш нэрсеге царамастан.
СТАТЬ II сов. 1. с кем-чем и без доп. (про-
изойти, случиться) болыу; что-то стало с
сердцем журекке бир нэрсе болды; 2. безл.
кого-чего с отриц. жоц болыу, питиу; у меня
не стало родных мениц ата-анам елип бол-
ды; 3. (кек вспомогательный глагол) болыу,
баслау; стало светать тац ата баслады.
СТАТЬ III ж. 1. (телосложение, осанка)
турпат, келбет, пишин, сын, сымбат, керик;
2. перен. уст. (характер, склад) цэсийет,
цылыц; у иегб особенная ~ оныц айрыцша
цэсийети бар; <> под стать кому-чему
жарасыу, келисиу; с какой стати? не
ушын?, не себептен?
СТАЦТЬСЯ сов. разг, болыу, болып цалыу;
что с ним ~нется? оган не болар екен?
СТАТЬЦЯ ж. 1. мацала; передовая ~я
бас мацала; 2. (глава, параграф) белим,
бап, статья; ~й уголовного кодекса жинаят
кодексыныц статьялары; 3. (разряд,
отрасль) тарау; ~й городского хозяйства
цала хожалыгыныц тараулары; 4. мор.
статья, дэреже; старшина первой ~й би-
ринши статья старшинасы.
СТАЦИОНАР м. стационар (бир жерде
туратугын мэкеме); больница- ~ стационар
кеселхана.
стационАрнцый прил. 1. стационарлы,
стационарлыц, турацлы; ~ая библиотека
турацлы китапхана; 2. емлениуши, жатцан;
~ый больной стационарда жатцан кесел.
СТАЧАТЬ сое. что тигиу, еткерип тигиу,
бугип тигиу; ~ рукава жецди бугип тигиу.
СТАЧЕЧНИК м. стачкашы, стачкага
цатнасыу шы.
СТАЧЕЧНЫЙ прил. стачка..., стачка-
лыц; ~ комитет стачка комитети.
СТАЧИВАТЬ несов. см. стачать.
СТАЧКА ж. стачка.
СТАЩЙТЬ сов. 1. кого-что суйреп туси-
риу, суйреп экелиу, суйреп жылжытыу;
~ мешок с воза арбадан цапты суйреп туси-
риу; ~ лодку в воду цайыцты суйреп сууга
тусириу; 2. что, разг, тартып алыу, ше-
шип алыу, сыйырып алыу; ~ сапог с ноги
аягынан етикти шешип алыу; 3. кого-что,
разг, (украсть) урлау, урлап алып кетиу.
СТАЯ ж. топ, топар, дуркин, пада; ~
журавлей тырналар топары.
СТАЯЦТЬ сое. ериу, ерип кетиу; снег
уже ~л цар элле цашан ерип кетти.
СТВОЛ м. 1. (часть дерева) ере, агаштыц
тик бойы; 2. воен, туте; ружейный ~ мыл-
тыцтыц тутеси.
СТВОЛЬНЦЫЙ прил. 1. ере..., ерелик;
~ая часть дерева агаштыц ерелик жагы;
2. воен. туте...
СТВОР м. см. створка.
СТВОРКА ж. бир жац, бир цаптал; ~
ставней эйнек цацпацтыц бир жагы.
СТВОРЧАТЫЙ прил. еки жакка ашы-
латуЕын, жармалы.
СТЕАРЙН м. стеарин (ац рецли майлы
зат).
СТЕАРЙНОВЦЫЙ прил. стеарин...; ~ая
свеча стеарин шамы.
СТЕБЕЛЬ м. балдац, пацал; ~ цветка
гулдиц балдагы.
СТЕГАНКА ж. разг, сырмац.
СТЕГАНЦЫЙ прил. сырылган, сырып
тигилген; ~ое одеяло керпе.
СТЕГАТЬ I несов. кого-что, по чему
сабау, цамшылау; ~ кнутом цамшылау.
СТЕГАТЬ II несов. что сырып тигиу;
~ одеяло керпе сырыу.
СТЕГНУТЬ сов. и однокр. кого-что, по
чему цамшылап жибериу, шыбыцлап жибе-
риу; ~ лошадь кнутом атты цамшылап жи-
бериу.
СТЁЖКА I ж. тигис, тигилген жер;
крупная кеклеп тигилген тигис.
СТЕЖКА II ж. обл. (тропинка) соцпац.
СТЕЖЦОК м. тигис; шить мелкими*
~ками майда тигис пенен тигиу.
СТЕКАТЬ несов. 1. см. стечь; 2. (о реке,
ручье) темен царай агыу, пэске агыу.
СТЕКАТЬСЯ несов. см. стечься.
СТЕКЛЙТЬ несов. что айналау, кез
салыу.
СТЕКЛО с. в разн. знач. эйнек, шийше,
айиа; матовое ~ гунгирт шийше; увели-
чительное ~ улкейтип керсететуЕын эйнек;
ламповое ~ шыра моржа.
СТЕК Л 0s крепа еззлердщ «айна, эйнек,
шийше» деген мэнисин билдиретурын бирин-
ши белеги, мыс.', стеклотара шийше ыдыс.
СТЕКЛОВИДНЫЙ прил. шийшеге усаган,
айна тэризли; камень шийше тэризли тас.
СТЕКЛОГРАФ м. стеклограф (цэрип
басатугын эсбап).
СТЕКЛОГРАФИРОВАТЬ сов. и несов. что
стеклографта басыу.
СТЕКЛОГРАФИЧЕСКИЙ прил. стекло-
графиялыц; ~ способ печатания басыудыц
стеклографиялыц усылы.
СТЕКЛОГРАФИЯ ж. 1. (действие) стек-
лографта басыу; 2. (предприятие) стекло-
графия кэрханасы, стеклография баспасы.
СТЕКЛОДУВ м. шийше уплеуши.
СТЕКЛОДУВНЫЙ прил. шийше уплей-
тугын, шийше уплеи жасайтугын.
СТЕКЛОРЕЖУЩИЙ прил. шийше кесиу-
ши, айна кесиуши; ~ инструмент айна
кесетугын эсбап.
СТЁКЛЫШКО с. уменьш. от стекло;
<> как ~ 1) (чистый) тап-таза; 2) (трезвый)
мэс емес, сап-сау.
СТЕК Л Янн ЦЫЙ прил. 1. шийше; ший-
шеден жасалган, шийшеден исленген; ~ая
посуда шийше ыдыс; 2. перен. айнадай,
айнага усаган; ~ый блеск айнадай жылты-
раган; 3. перен. (о глазах) нуры кеткен,.
бозарган, мултийген.
СТЕКОЛЬНЫЙ прил. шийше..., айна...
СТЕКОЛЬЩИК м. шийше ислеуши, ай-
на ислеуши.
СТЕ
— 976 —
СТЕЛЛАЖ м. текше; ~для книг китаплар
дойыу ушын текше.
СТЕЛЬКА ж. ултарац.
СТЕЛЬНАЯ прилг. ~ корова бууаз
сыйыр.
стелю, стелешь и т. д. наст. вр. от
стлать.
СТЕЛЮЩЕЙСЯ прил. жайылып есету-
гын; ~аяся яблоня жайылып есетугын
алма агашы.
СТЕМНЕТЬ сов. безл. царацгыланыу,
царацгы тусиу.
СТЕМНЕТЬСЯ сов. разг. см. стемнеть.
СТЕН||А яс. 1. дийуал; кирпичная ~а
гербиш дийуал; 2. (высокая ограда) дийуал;
3. перен. (препятствие) иркинис, тосдын,
гедирги; между ними выросла -~а олардыц
арасында тоскынлык пайда болды; ~а
в стену 1) (рядом) цоцсы, иргелес; 2) (в со-
седней комнате и т. п.) дийуаллас; стать
-~бй ауыз биршиликли болыу; сидеть в
четырёх ~ ах уйден шыцпай отырыу; как за
каменной ~6й тас цорганныц ишинде тур-
гандай; на стену лезть куйип писиу, отца
тусиу, парты шыгыу; у стен есть уши дий-
уалдыц да цулагы бар, айтылган сез еси-
тилмей цалмайды.
СТЕНГАзЁТЦА ж. (стенная газета) дий-
уалы газета; писать в~у дийуалы газетага
жазыу.
СТЕНД м. стенд (керсетиу ушын зат
цойылатуеын орын).
СТЁНКЦА ж. 1. уменыи. от стена; 2.
каптал; ~и ящика цутыныц цапталла-
ры.
СТЕННЦОЙ прил. 1. дийуал, дийуалдыц;
~6й выступ дийуалдыц шыгып турган же-
ри; 2. дийуал; <~ые часы дийуал саат;
3. дийуал, дийуаллыц; ~ая роспись дий-
уалдыц бетине салынган суурет.
СТЕНОГРАММА яс. стенограмма; ~ до-
клада докладтыц стенограммасы.
СТЕНОГРАФИРОВАТЬ сов. и несов. что
стенографиялау.
СТЕНОГРАФИСТ м. стенографист.
СТЕНОГРАФИСТКА женск. от стено-
графист.
СТЕНОГРАФИЧЕСКИЙ прил. стеногра-
фия..., стенографиялыц; ~ отчёт стеногра-
фиялыц есап.
СТЕНОГРАФИЯ яс. стенография (сейлеген
сезлерди айрыцша белгилер менен тез ясазып
алыу усылы).
СТЕПЕННО нареч. салдамлыц пенен,
салмацлылыц пенен, улкенсип; ~ поздоро-
ваться салдамлыц пенен аманласыу, улкен-
сип сэлемлесиу.
СТЕПЕННОСТЬ яс. салдамлылыц, сал-
мацлылыц, улкенлилик.
СТЕПЕННЫЙ прил. 1. (рассудительный,
серьёзный) салдамлы, салмацлы; ~ человек
салдамлы адам; 2. уст. (немолодой) жасы
орта, жигит агасы.
СТЁП ЕН || Ь яс. в разн. знач. дэреже; ~ь
мастерства шеберлик дэрежеси; ~ь куль-
турности мэдениятлылык дэрежеси; в выс-
шей ~и жудэ, жудэ х,эм; учёная ~ь илимий
дэреже; показатель ~ и мат. дэреже керсет-
киши; превосходная ~ь грам. арттырыу
дэрежеси; возвести в -~ь мат. дэрежеге
кетериу.
СТЕПНЦОЙ прил. дала..., далалыц; ~ая
полоса дала полосасы, далалыц полоса.
СТЕПЬ яс. дала, сахра, шелистан.
СТЕРВЯТНИК м. зоол. цара кус.
СТЕРЕО» цоспа сезлердиц «стереоскопия-
лыц» деген мэнини билдиретугын биринши
белеги, мыс.: стереоснймок стереоскопия-
лыц суурет.
СТЕРЕОЗВУК м. стереофониялыц сес.
СТЕРЕОКИНО с. (стереоскопическое ки-
но) стереокино.
СТЕРЕОМЕТРИЧЕСКИЙ прил. стерео-
метрия.., стереометриялыц.
СТЕРЕОМЕТРИЯ ж. стереометрия (гео-
метрияныц бир белими).
СТЕРЕОТИП м. полигр. стереотип (баспа-
ханадагы набордыц металл, резина ямаса
пластмассаеа аударылеан копиясы).
СТЕРЕОТИПИРОВАТЬ сов. и несов. что,
полигр. стереотип таярлау.
СТЕРЕОТЙПН ЦЫЙ прил. 1. полигр. сте-
реотип..., стереотипли; -~ое издание сте-
реотипли басылып шыгыу; 2. перен. цай-
талана беретугын, тэкрарланатугын, бир
тэризли, бирдей; ~ая фраза бирдей айты-
лып журген гэп.
СТЕРЕТЬ сов. что 1. (вытереть) суртиу,
ешириу; ~ пыль со стола столдыц шацын
суртиу; 2. ешириу; ~ рисунок резинкой
сууретти резинка менен ешириу; 3. цажау,
цыршыу, дабартыу, цайзау; он стёр ногу
ол аягын цабартцан; 4. угиу, туйиу, туйип
майдалау, ун етиу; ~ в порошок угип по-
рош окке айландырыу; <> ~ с лица земли
жер бетинен ешириу (соотв. кулин кекке
ушырыу).
СТЕРЕТЬСЯ сов. 1. ешиу, ешип далыу,
жоц болыу; краски на рисунке стёрлись
сууреттиц бояуы ешип цалган; надпись
стёрлась жазыу ешнп цалган; 2. перен.
жойылыу, умытылыу, жоц болыу; подроб-
ности стёрлись в памяти толыгы естен
шыццан, толыгы яддан шыдцан, умытыл-
ган; 3. ысылып жуцарыу; монета стёрлась
тецге ысылып жударып цалган.
СТЕРЕЧЬ несов. кого-что 1. (охранять)
цорыу, сацлау, багыу; ~ стадо паданы
цоры^; 2. (подстерегать) ацлып турыу,
ацлыу; ~ медведя айыуды ацлып турыу.
СТЕРЖЕНЬ м. 1. од, стержень; ~ руко-
мойника цол жуугыштыц огы; 2. перен.
(основа) тийкар, негиз, мацыз; ~ всей
работы барлыц жумыстыц тийкары.
СТЕРЖНЕВЦОЙ прил. 1. оц, стерженьли;
-~6й трансформатор стерженьли трансфор-
матор; 2. перен. (основной) тийкаргы, бас,
негизги; ~ая проблема тийкаргы мэселе.
СТЕРИЛИЗАЦИЯ ж. 1. (обеззаражива-
ние) стерилизациялау; ~ бинтов бинтлерди
стерилизациялау; 2. мед. (искусственное
обеспложивание) пиштириу, туцымсызлан-
дырыу.
СТЕРИЛИЗОВАТЬ сов. и несов. 1. что
стерилизациялау; 2. кого пиштириу, туцым-
сызландырыу.
СТЕРИЛИЗОВАТЬСЯ сов. и несов. стери-
лизацияланыу.
— 977 —
сти
СТЕРЙЛЬНЫЙ прил. 1. (обеззаражен-
ный} стерилизацияланган; 2. биол. (бесплод-
ный) пиштирилген, туцымсызландырылган.
СТЕРЛИНГ м.: фунт ~ов фунт стерлинг
(Апглияда пил бирлиги).
СТЕРЛЯДКА, СТЕРЛЯДЬ ж. стерлядь
(балыкф
СТЕРЛЯЖИЙ прил, стерлядь, стерлядь-
тыц.
СТЕРНЬ, СТЕРНЯ ж. с.-х. 1. (сжатое
поле) егини орылган атыз; 2. (остатки
стеблей после жатвы) падал, пая.
СТЕРПЕТЬ сов. что шыдау, шыдамлы-
лыц етиу; ~ обиду кеуилге тийгенге шы-
дау.
СТЕРПЕТЬСЯ сов. с чем и без доп., разг.
кенигиу, цайыл болыу.
СТЁРТ ||ЫЙ 1. прич. от стереть; 2. прил.
ысылып жуцарган; ~ая монета ысылып
жуцарган тенге.
СТЕСАТЬ сов. что жоныу, цыргылау;
V конец бревна беренениц ушын жойыу.
СТЕСНЁНИЦЕ с. 1. (действие) цысыу,
езиу; ~е в правах правосын цысыу; 2.
деми цысылыу, демигпу; чувствовать ~е
в груди деми цысылганды сезиу; 3. тарты-
ныу, батынбау; без всякого ~я хеш бир
тартынбастан, хеш цысылмастан.
СТЕСНЁННЦЫЙ 1. прич. от стеснйть;
2. прил. цыйналган, цысылган, цыйын бол-
ган; ~ое дыхание цысылып дем алыу; 3.
прил. цысынган, цысылган, ауыр; быть~ым
в деньгах ацшадан цысыныу; 4. прил. уял-
ган, тартынган; чувствовать себя ~ым
езин уялшацлы сезиу.
СТЕСНИТЕЛЬНОСТЬ ж. уялшацлыц,
тартыншацлыц.
СТЕСНИТЕЛЬНЫЙ прил. уялшац, тар-
тыншац.
СТЕСНЙТЬ сов. 1. кого-что (сделать
малым, узким) цысыу, тарылтыу, киширей-
тиу; 2. кого-что (ограничить) шеклеу, цы-
сыу, ерк бермеу; ~ в средствах царжыдан
цысыу; 3. кого, разг, (сдавить в тесноте) цы-
сыу, сыгыу, басыу.
СТЕСНИТЬСЯ сов. 1. (тесно сдвинуться)
цысылысыу, тыгылысыу, топланыу; 2. разг,
(ограничить себя в чём-л.) шеклениу; 3.
(о дыхании) цыйналыу, демигиу.
СТЕСНЯТЬ несов. см. стеснйть.
СТЕСНЯЦТЬСЯ несов. 1. см. стесниться;
2. кого-чего и без доп. (смущаться) цысы-
ныу, уялыу, тартыныу; он ~ется незна-
комых людей ол таныс емес адамлардан
уялады.
СТЕСЫВАТЬ несов. см. стесать.
СТЕЧЕНИЕ с. 1. (действие) агып цосы-
лый, агып жыйналыу; 2. (скопление в одном
месте) топланыу, быгыу, быгып кетиу,
жыйналыу; ~ народа халыцтыцтопланыуы;
3. (соединение, совпадение) цабатласыу;
~ обстоятельств жагдайлардыц цабатла-
сыуы.
СТЕЧЬ сов. агыу, агып кетиу, агып жый-
налыу.
СТЕЧЬСЯ сов. t. агып цосылыу, агып
жыйналыу; ручьи стеклись в реку езеклер
цосылып дэрья болды; 2. перен. (скопиться)
топланыу, жыйналыу, быгыу, быгып кетиу.
СТИЛИЗАЦИЦЯ ж. 1. (действие) стиль-
лестириу, бир стиль бериу, стильге
салыу; заниматься <~ей стильлестириу ме-
нен шугылланыу; 2. (стилизованное про-
изведение) бир стильге еликленген шы-
гарма.
СТИЛИЗОВАННЫЙ 1. прич. от стили-
зовать; 2. прил. стильге еликленген, стиль-
ленген; ~ костюм стильге еликленген кос-
тюм.
СТИЛИЗОВАТЬ сов. и несов. что
стильлестириу, бир стиль бериу, стильге
салыу.
стилйст м. стилист, стиль шебери-
СТИЛЙСТИКА ж. стилистика.
СТИЛИСТЙЧЕСКЦИЙ прил. стилисти-
калыц; ~ая ошйбка стилистикалыц цэте.
СТИЛЬ I м. стиль (1. белгили дэуирдин,
х,эм баедардьщ искусствосын керсетип бере-
туеын белгилердиц жыйындысы; 2. тилдиц
$эр турли мумкиншиликлеринин, крлланыу
усылларыныц жыйындысы-, 3. бир нэрсени
ислеудиц айрьщша усыллары; 4. езин
тутыу, сейлесиу, кийиниу эдетлери).
СТИЛЬ II м. (система летосчисления)
стиль, жыл есабы; по новому стйлю таза
стиль бойынша.
СТИЛЬНОСТЬ ж. стильлилик, белгили
стильдегилик.
СТЙЛ ЬНЦЫЙ прил. стильли, белгили
стильдеги; ~ая одежда стильли кийим;
~ое здание стильли салынган жай.
СТИМУЛ м. стимул, жигер туудырыу-
шы, цозгаушы хэрекет, алга умтылдырыу-
шы.
СТИМУЛИРОВАТЬ сов. и несов. кого-что
стимул бериу, кетермелеу, алга умтылды-
рыу, жагдай туудырыу; ~ развитие живот-
новодства шаруашылыцтын, рауажланыуы-
на жагдай туудырыу.
СТИМУЛЯЦИЯ ж. с.-х. стимуляция
(есимликтин, есиуин тезлетиу ушын химия-
лык, ямаса физикальщ жол менен тэсир
ети у).
СТИП ЕН ДИ Ал ЬНЫЙ прил. стипендия...,
стипендиялыц; ~ фонд стипендия фонды.
СТИПЕНДИАТ м. стипендиат, стипендия
алыушы; студент-^ степендия алыушы
студент.
СТИПЕНДИАТКА женск. от стипен-
диат.
СТИПЕНДИИ Я ж. стипендия; получить
~ю стипендия алыу.
СТИРАЛЬН[|ЫЙ прил. жууатугын, кир
жууатугын; ~ая машина кир жууатугын
машина.
СТЙРАНЫЙ прил. 1. (чистый) жууыл-
ган; 2. (подвергавшийся стирке) жууылган,
бурын кийилген.
СТИРАТЬ I несов- см. стереть.
СТИРАТЬ II несов. что и без доп. жу-
уыу; ~ бельё кир жууыу-
СТИРАТЬСЯ I несов. см. стереться.
СТИРАТЬСЯ II несов. 1. (отмываться
при стирке) ашылыу; 2. (находиться
в стирке) жууылыу.
СТЙРКА ж. жууыу.
СТЙСКИВАТЬ несов. см. стиснуть.
СТИСКИВАТЬСЯ несов. см. стиснуться.
62 русско-каракалпакский сл.
сти
— 978 —
СТЙСНУЦТЬ сов. 1. кого-что (сдавить)
цысыу; 2. кого-что (в руке, в зубах) цысып
турыу, тислеп турыу; 3. что (стеснить
грудь, горло) цысыу, демиктириу; 4. что
(губы, пальцы и т. п.) цысыу, тистестириу;
<> ~в зубы 1) (через силу) куш салып,
зорга; 2) (проявив выдержку) езин тутып.
СТИСНУТЬСЯ сов. цысылыу.
СТИХ I м. 1. цосыц; размер ~а цосыц
елшеми; 2. мн. стихи цосыцлар; читать ~й
цосыцларды оцыу.
СТИХ II м. нескл.: ~ нашёл 1)(о душевном
состоянии) кейпи болды, кеуили болды;
2) (о блажи, дури) жини келди, ашыуы
келди.
СТИХАТЬ несов. см. стихнуть.
СТИХИЙНОСТЬ ж. стихи ялы ц.
СТИХ ЙЙН ЦЫЙ прил. стихиялыц, стихня-
лы; ~ое бедствие стихиялыц апат.
СТИХИЯ ж. стихия (1. апатца ушырата-
тугын тзбият цубылысьц 2. адамлардыц,
жэмийеттиц тэртипке салыуына болмай-
тугын жэмийетлик турмыстьщ цубылысы:
3. эдет, турмыс тури).
СТЙХЦНУТЬ сов. 1. басылыу, тыныу,
жым-жырт болыу; крики ~ли шауцым
басылды; 2. (умолкнуть) тынышайыу, цой-
ыу; птицы ~ли цуслар сайраганды цойды;
3. басылыу, тыныу; ветер стих самал тынды.
СТИХОСЛОЖЕНИЕ с. 1. (сочинение сти-
хов) цосыц жазыу, цосыц шыгарыу; 2. лит.
цосыц курылыс системасы.
СТИХОТВОРЕНИЕ с. цосыц, жазылган
цосыц, шыгарылган цосыц.
СТИХ ОТВОРН ЦЫЙ прил. цосыц, цосыц
пенен жазылган; ~ое произведение цосыц
пенен жазылган шыгарма.
СТЛАТЬ несов. что салыу, тесе^,
жайыу.
СТО числ. 1. жуз; 2. разг, жуз рет; кеп
уацыт; не говорил ли я тебе ~ раз? мен
саган жуз рет айтбадым ба?
CTOs цоспа сезлердиц темендеги мэнилерди
билдиретугын биринши белеги: 1) жуз
биргелки белгилерди, затларды, мыс.: сто-
пушечный жуз топлы; 2) жуз белектен
ямаса жуз бирликтен цуралеанды, мыс.:
стоведёрный жуз шелеклик.
СТОГ м. гуди; ~ сена бир гуди лишен.
СТОГОВАТЬ несов. что гудилеу, гудилеп
уйиу; ~ сено пишенди гудилеу.
СТОГРАДУСНЦЫЙ прил. жуз градуслы,
жуз градуслыд; ~ая температура жуз
градуслы температура.
СТО ГРАММОВ ЦЫЙ прил. жуз граммлыц;
~ая гиря жуз граммлыц тас.
СТОИМОСТЬ ж. 1. баца, нырц; ~ тонны
хлопка бир тонна пахтаныц бацасы; 2. эк.
жумсалган мийнет (товарды ислеп шыгарыу
ушын).
СТО ИТ II ь несов. 1. что, чего (иметь цену,
стоимость) бацасы болыу, турыу; книга
~ три рубля китап уш сом турады; 2. безл.
с неопр. (надо, следует) керек, турады; ату
книгу ~ прочесть бул китапты оцып шыгыу
керек; 3. безл. с неопр. (только, едва) замя-
ты, дэрриу, болганы; <;• овчйнка выделки
не ~ погов. ийлеген терин жаццан айраны-
ца турмайды; не ~ того оган турарлыц
емес; не ~ благодарности алгыс айтыуга
турмайды; ему ничего не ~ прийти сюда
бул жерге келиуге оган цеш бир цыйыншы-
лыц жоц.
СТОЙБИЩЕ с. 1. цоныс, цыслау; 2. мал
жатац.
СТОЙКА I ж. 1. воен., спорт, тик турыу;
2. охот, алдыцгы аягын кетерип турыу
(ацшы ийттиц).
СТОЙКА II ж. 1. тех. (подпорка) сипая,
тирек, бацан; 2. (прилавок) стойка, тик
турма; 3. (воротник) тик жага.
стбйкций прил. 1. турадлы, берк, ныц;
~ий кирпич ныц гербиш; <~ая инфекция
турадлы инфекция; 2. перен. берк, турац-
лы, цайтпас; ~ий характертурадлы минез.
стойко нареч. цайтпай, шыдамлы турде,
мэртлик пенен; ~ защищаться цайтпай
цорганыу.
СТОЙЛО с. 1. ацыр; 2. ж.-д. стойло
(бир паровозды ремонтлау ушын белгилен-
ген деподагы орын).
стоймя нареч. тик турып, тургелип
турып.
СТОК м. 1. (действие) агыу; ~ воды
суудыц агыуы; 2. (канава, труба) салма;
прочистить стоки салмаларды тазалау.
СТОКРАТНЦЫЙ прил. жуз есе, жуз мэр-
тебе; в ~ом размере жуз есе артыц мугдар-
да.
СТОЛ м. 1. стол; обеденный ~ ас столы;
сидеть за -~6м столга отырыу; убрать со
~а столдыц устин жыйнау; 2. перен.
(еда) ас, ауцат; мясной ~ гешли ауцат;
3. (отдел в учреждении) белим, стол;
справочный ~ сорауларга жууап беретугын
белим; ~ заказов заказ бериу столы.
СТОЛБ м. 1. ере, багана, столб; теле-
графный ~ телеграф баганасы; 2. перен.
(пыли, дыма и т. п.) ала бурцан; <> позво-
ночный ~ анат. арца омыртца; стоять
-~бм агаштай цатып турыу.
СТОЛБЕНЕТЬ несов. от чего цатып
цалыу, силейип цалыу; ~ от изумления
цайран болып цатып цалыу.
СТОЛБЦЁЦ м. цысца цатар; текст в два
~ца еки цысца катардан ибарат текст.
СТОЛБНЯК м. 1. мед. столбняк (жуц-
палы кесел): 2. разг, цатып цалыу, хайран
болыу; на него нашёл ~ ол силейип цатып
цалды.
СТОЛБНЯЧНЫЙ прил. мед. столбняк...,
столбняктыц.
СТОЛБОВОЙ I прил. багана..., столб-
лы.
СТОЛБОВОЙ II прил. ист. (потомствен-
ный— о дворянине) ески, атацлы, белгили.
СТОЛЁТИЦЕ с. 1. (век) эсир, жуз жыл:
вторая половина двадцатого ~я жигир-
маланшы эсирдпц екинши жарымы; 2.
(годовщина) жуз жыллыгы.
СТОЛЁТНИИЙ прил. 1. жуз жыллыц,
жуз жыл дауам еткен; ~яя война жуз
жыллыц урыс; 2. жуз жас, жуз жыл бол-
ган; -~ий старец жуз жастагы гарры;
3. жуз жыллыц; ~яя годовщина жуз жыл-
лыц.
СТОЛЕТНИК м. бот. столетник.
СТОЛИЦА ж. пайтахт, орай, бас цала.
— 979 —
СТО
столичный прил. пайтахт..., пай-
тахттыц, орай..., орайдыц.
СТОЛКНОВЕНИЕ с. 1. соцлыгысыу,
соцлыгыстырыу; ~ автомобилей автомо-
бильлердиц соцлыгысыуы; 2. перен. соцлы-
гысыу, цайшы келиу; ~ противополож-
ных интересов бир-бирине царсы мэплер-
диц цайшы келиуи; 3. перен. (спор, ссора)
жэнжел, талас, дау; 4. соцлыгысыу, дуги-
сиу, тутысыу, урысыу; вооружённое ~
цураллы соцлыгысыу.
столкнуть сов. кого-что 1. ийтерип
жибериу, ийтерип тусириу; ~ лодку в воду
цайыцты сууга ийтерип тусириу; 2. цара-
ма-царсыластырыу, царама-царсы етиу;
~ лбами царама-царсы цойыу.
СТОЛКНУ ЦТ ься сов. 1. с кем-чем соц-
лыгысыу; льдины ~лись музлар соцлыгыс-
ты; 2. с кем-чем, перен. ушырасыу, дус
келисиу; ~ться с новым вопросом жаца
мэселеге ушырасыу; 3. с кем-чем и без
доп., перен. царама-царсы болыу, царсы -
лыцца ушырау; здесь ~лись наши интере-
сы бул кэрада бизиц талабымыз царама-
-царсы келди.
СТОЛКОВАТЬСЯ сов. с кем и без доп.,
разг, сейлесип тусинисиу, сейлесип кели-
сиу; с ним трудно ~ онын, менен сейлесип
келисиу кутэ цыйын.
СТОЛКОВЫВАТЬСЯ несов. см. столко-
ваться.
СТОЛПОВАТЬСЯ несов. ауцатланыу; где
вы~уетесь? сиз цай жерде ауцатланасыз?
СТОЛОВАЯ ж. в разн. знач. асхана.
СТОЛОВЦЫЙ I прил. ас; ~ая соль ас
дузы; ^ая ложка цасыц.
СТОЛОВЦЫЙ II прил. 1. асхана..., асха-
наныц; ~ый прибор асхана приборлары;
2. асханалыц; ~ая комиссия асханалыц
комиссия.
СТОЛП м. (крупный деятель) даццлы,
атацлы, белгили адам.
СТОЛПИТЬСЯ сов. топланысыу, жыйна-
лысыу; ~ у входа есиктиц алдына топланы-
сыу.
СТОЛПОТВОРЕНИЕ с. разг, ала топа-
лац, быган-жыган.
СТОЛЬКО 1. нареч. (так много, в таком
количестве) сонша, соншелли; он ~ пере-
жил! ол соншелли кеп азап шекти!; 2. мест,
указ, соншелли, усыншама, сонша; где
ты был ~ времени? сонша уацыт сен цайда
болдыц?
СТОЛЬКО-ТО мест, и нареч. мына цура-
цым, мына цурлы.
СТОЛЯР м. агаш устасы, агаш уста.
СТОЛЯРНИЧАТЬ несов. разг, агаш уста-
шылыц етиу.
СТОЛЯРН цый прил. 1. агаш уста, агаш
усташылыц...; ~ая работа агаш усташы-
лыц жумысы; 2. в знач. сущ. ас. столярная
агаш устаханасы.
СТОМАТОЛОГИЧЕСКИЙ прил. мед.
стоматология..., стоматологи ялы ц.
СТОМАТОЛОГИЯ ас. стоматология (ме-
дицинанын, бир бвлими).
СТОМИЛЛИОННЦЫЙ прил. жуз мил-
лионлы; ~ое население жуз миллионлы
халыц.
СТОН м. 1. ыццылды; стоны больного
науцастыц ыццылдысы; 2. перен. (жало-
ба) налыш.
СТОНАТЬ несов. 1. ыццылдау, ах, у ад
урыу, ыцраныу; 2. перен. (жаловаться)
налыш етиу.
СТОП межд. 1. в знач. повелит, накл. тоц-
та, тур, турыц, тоцтац; 2. в знач. сказ. разг.
тоцтады, турып цалды; 3. в знач. сущ. нескл.
стоп турдырыу, тоцтау, тоцтатыу; сигнал
~ тоцтатыу сигналы.
СТОПЦА I ас. анат. табан, май табан;
<> по ~ам биреудин, изинен, биреудин,
жолы менен.
СТО'ПА II ас. лит. стопа (еки ямаса он-
нан кеп бууыннан болван цосьщтын, цайыр-
масы).
СТОПА III ж. 1. бир топ, бир белек;/
~ книг бир топ китап; 2. (мера бумаги)
стопа, топ (1000 беттен ибарат цагаз
елшеми).
СТОПКА I ж. бир топ, бир буудац; ~
писем бир топ хат.
СТОПКА II ж. стопка (кишкене шарап
ишиу стаканы).
СТОП-КРАН м. стоп-кран (поезды тез
тоцтататусын тормоз).
СТОПОРИТ||Ь несов. что 1. (останавли-
вать. замедлять) тоцтатыу, иркиу, пэсец-
летиу; ~ь машину машинаны тоцтатыу; 2.
перен. разг, иркиу, бегет болыу, тосцын
болыу; он ~ всё дело ол барлыц исти иркип
турыпты.
СТОПОРИТ II ься несов. тоцталыу, пэсец-
леу, иркилиу; дело ~ся ис иркилип тур.
СТОПРОЦЁНТНЦЫЙ прил. 1. жуз про-
центли, жуз процентное выполнение пла-
на планды жуз процент орынлау; 2. разг,
(самый настоящий) дацыйцат, нагыз ези,
дэл ези.
СТОПТАТЬ сор. что 1. кийип тоздырыу,
цыйсайтыу, жампайтыу, жампайтып таслау;
~ ботинки ботинкаларды жампайтып тас-
лау; 2. разг, басып таслау, жапырып тас-
лау; ~ пшеницу бийдайды жапырып таслау.
СТОПТАТЬСЯ сов. кийилип тозыу, жам-
пайыу, цыйсайыу-
СТОПУДОВЫЙ прил. жуз пудлыц, жуз
пуд; ~ груз жуз пудлыц жук.
СТОРГОВАТЬ сов. что, разг, саудаласыу,
саудаласып келисиу.
СТОРГОВАТЬСЯ сов. с кем-чем сауда-
ласыу, бадасын келисиу.
СТОРИЦЕЮ нареч. уст. кеп есе, артыгы
менен, жуз есе; воздать ~ 1) (щедро воз-
наградить) артыгы менен бериу; 2) перен.
(жестоко отомстить) рейимсиз еш алыу.
СТОРОЖ м. сацшы, царауыл, цорыц-
шы.
СТОРОЖЕВОЙ прил. царауыл..., сац-
шыныц..., цорыцшынын,...; ~ пост цара-
уыл посты.
СТОРОЖЙТЬ несов. кого-что сацлау,
багыу, царау; ~ дом уйди царауыллау.
СТОРОЖЙХА женск. от сторож.
СТОРЦОНА ж. 1. (направление) жац,
тореп, дегерек, жэн-жац; пойти в разные
стороны хэр тэрепке кетиу; на правой
~онё он. жацта; со всех ~би цэр тэрептен;
62*
сто
— 980 —
смотреть по ~онам дегерекке царау, жэн-
-жацца царау; 2. (местность, страна) ел,
журт; родная ~она тууган ел; 3. шет, кап-
тал, жан; южная ~она леса тогайдыц тус-
лик цапталы; по обеим ~онам дороги
жолдыц еки цапталын бойлап; стоять
в ~онё 1) бир шетте турыу; 2) перен. цеш
бир затца араласпау; отложить книгу в сто-
рону китапты бир шетке цойыу; 4. оц,
бет, жуз; лицевая ~она материи гезле-
мениц оцы; 5. (составная часть чего-л.)
жац, тэреп; техническая -~она проекта
проекттыц техникалык жагы; 6. тэреп,
жац; враждующие стороны царама-царсы
тэреплер; прения ~6н в суде судта еки
жацтыц шыгып сейлеу лерп; 7. в знач. нареч.
стороной шетлеп, айланып; 8. мат. тэреп,
жац, цаптал; стороны треугольника уш
муйешликтиц тэреплери; -ф- разузнать ~о-
нбй шеттен билиу; остаться в ~онё 1) (вы-
пасть из поля зрения) кезге туспей цалыу,
умытылыу; 2) (не принять участия) ара-
ласпау; в сторону чего-л. бир мацсетке
жетиу жолында; моё дело ~ она мениц цеш
цатнасым жоц; на ~онё шетте, жат жерде;
иа сторону бир капталга, бир тэрепке;
шляпа съёхала на сторону цалпагы бир
капталга цыйсайды; с одной ~оны..., с
другой ~оны... бир жагынан..., екинши
жагынан...; со ~оиы (извне) басца жерден,
бетен жацтан; с чьёй-либо стороны 1)
биреу тэрепинен; со ~оны администрации
администрация тэрепинен; 2) биреудиц
жагынан; дядя со -~оны отца экеси менен
тууысцан агасы; шутки в сторону ойынды
ЦОЙЫЦ.
СТОРОНИТЬСЯ несов. 1. (отходить в
сторону) шетке шыгыу, шетлеу, жол бе-
риу; 2. перен. кого-чего, от кого-чего шет-
леу, шетлениу, цашыц болыу; ~ старых
друзёй ески дослардан шетлениу.
СТОРОННИК м. тэрепдар; ~и мира пара-
хатшылыц тэрепдарлары.
СТОРОННИЦА женск. от сторонник.
СТОРУБЛЁВЦЫЙ прил. жуз манатлыц,
жуз сомлыц; ~ая ассигнация жуз сомлыд
ассигнация.
СТОСКОВАТЬСЯ сов. по кому-чему, по
ком-чём сагыныу, зеригиу.
сточйть сов. что дайрау, цайрап те-
гислеу, шарлау.
СТОЧИТЬСЯ сов. цайралып жуцарыу;
нож ~ лея пышац цайралып жуцарды.
СТОЧНЫЦЙ прил. 1. (предназначенный
для стока) агатугын, агызыуга арналган;
~е канавы суу агатугын салмалар; 2. (име-
ющий сток) агысы бар, агыслы; ~е озёра
агыслы келлер.
СТОШНЙ ||ТЬ сов. безл. кого цусыу, логыу,
цайт етиу, журек айныу; его ~ло оныц
журеги айныды.
СТОЯ нареч. тик турып; читать ~ тик
турып оцыу.
СТОЯНИ||Е с. турыу, тик турыу; ноги
устали от долгого ~я кеп тик турып аягым
талды.
СТОЯНКА ж. 1. (остановка) тоцтау, ту-
рыу; 2. тоцтайтугын жер, туратугын жер;
~ такси такси туратугын жер.
СТО II ЯТЬ несов. 1. (быть на ногах) турыу;
~ять у окна терезениц алдында турыу;
~ять в очереди очередьте турыу; 2. турыу,
болып турыу, нелеп турыу; -~ять у станка
станокта жумыс ислеп турыу; ~ять иа
посту постта турыу; 3. (размещаться)
жайласыу, орнасыу; -~ять лагерем лагерь
болып жайласыу; 4. (занимать позицию)
турыу; ~ять в обороне цорганыуда ту-
рыу; 5. перен. разг, (с отрицанием)
аямау, бас тартпау, сыцмарлыц етпеу;
не ~ять за платой телеуден бас тартпау,
6. (держаться вертикально) тик турыу:
волосы ~ят дыбом шашларыц тик турады;
7. тик турыу, тикке турыу; тигине цойы-
лыу; цветы ~ят в вазе гуллер вазанын
ишине тигине цойылган; 8. (быть, нахо-
диться) турыу; у дороги -~ят два дёре-
ва жол бойында еки агаш турыпты; 9. пе-
рен. (существовать) бар болыу (ойында.
есинде, ядында); 10. перен. (занимать какое-
-либо место) орын алыу, орын тутыу;
11. на чём (быть установленным) орна-
ласыу, турыу, жайласыу; дом ~йт на
фундаменте жай фундаментке орнатылган;
12. (быть неподвижным) цозгалмау, цый-
мылдамау, цэрекетсиз болыу, бир жерде
турыу; лошади не ~яли на мёсте атлар бир
жерде турмады; 13. (быть) болыу, турыу;
~йт жара ыссы болып тур; 14. (держаться
на каком-л. уровне) турыу, керсетиу; вода
~йт высоко суу жоцары кетерилип тур;
15. разг, (сохраниться неизменным) сацла-
ныу, турыу; 16. (не действовать) журмеу,
тоцтап цалыу; часы ~ят саат тоцтап цал-
ган; -ф» ~й! тур!; ~йте! турыцыз!; -~ять
насмерть елимге бел байлау; ~ять над
душой цасынан кетпеу.
СТОЯЧций прил. 1. тик, тик туратугын;
-~ий воротник тик жага; 2. (не текучий)
ацпайтугын, агысы жоц; ~ая вода ацпай-
тугын суу.
СТРАВЙЦТЬ сов. 1. кого ешиктириу,
наззе бериу; таластырыу (животных)', ~ть
собак ийтлерди таластырыу; 2. кого (под-
стрекнуть) гыжац бериу, ешегистириу;
~ть спорщиков айтысыушыларды еше-
гистириу; 3. что (произвести потраву) бул-
дириу, басцылау; свиньи <~ли огород
доцызлар бацшаны булдирди.
СТРАВЛИВАТЬ несов. см. стравить.
СТРАГИВАТЬ несов. ,см. стронуть.
СТРАГИВАТЬСЯ несов. см. стронуться.
СТРАДА ж. 1. с.-х. жазгы цызгын жу-
мыс; жыйын-терим уацыт; 2. перен. баса-
-бас.
СТРАДАЛЕЦ м. азап шегиуши адам,
жэбир кериуши адам, жапакеш.
СТРАДАЛИЦА женск. от страдалец.
СТРАДАЛЬЧЕСКИЙ прил. азап шеккен.
жэбирли, жэбир керген.
СТРАДАНИЕ с. 1. (физические мучения)
азап шегиу, азапланыу, жэбирленпу, жа-
пакешлик; 2. (душевные муки) азап шегиу,
цыйналыу.
СТРАДАТЕЛЬНЫЙ прил. грам. ериксиз;
~ залог ериксиз залог-
СТРАДА ||ТЬ несов. 1. чем, от чего азап
кериу, азап шегиу, азапланыу, жабир
— 981 —
СТР
кериу; ~ть от боли ауырыудан азап шегиу;
~ть головными болями бас ауырыудан
азап кериу; 2. за кого-что, из-за кого-чего
кыйналыу, азап шегиу, капа болыу; ~ть
за правду хакыйцатлыц ушын азап шегиу;
3. от чего, из-за чего и без доп. (терпеть
ущерб) зыян кериу, жэбирлениу; ~ть от
пожаров ерттен зыян кериу; 4. разг, (быть
плохим) жеткиликсиз болыу, жетиспеу,
кемирек болыу; у него ~ет память оныц
еси кемирек; у тебя ~ет грамотность сениц
сауатыц жетиспейди; в классе -~ет дис-
циплина класста тэртип кемирек.
СТРАДАЮЩИЙ 1. прич. от страдать;
2. прил. (испытывающий страдания) азап
шеккен, азапланган, азап керген, жэбир-
ленген; 3. прил. (выражающий страдание)
азаплы, жэбирли.
СТРАЖ м. цорыцшы, сакшы; ~ мира
тынышлыцтыц сацшысы.
СТРАЖ||А ж. сакшы, корыкшы; погра-
ничная ~а шегара сакшылары; на ~е
сакшылыкта, цоргауда; стоять на ~е
1) сакшылыкта турыу; 2) перен. коргау,
саклау; взять под ~у цамауга алыу,
цамау; быть под ~ей цамауда болыу.
СТРЦАНА яс. 1. (местность, территория)
ел, журт, улке; горная ~ана таулы ел;
2. мэмлекет; родная ~ана тууылган ел;
Страна Советов Советлер мэмлекети; ~аны
народной демократии халык демократпя-
лык мэмлекетлери; -О четыре ~аны света
дуньяныц терт тэрепи.
СТРАНИЦ || А ж. 1. бет; нумерация
страниц бетлерди номерлеу; 2. перен. бет;
славные ~ы истории тарийхтыц дацклы
бетлери.
СТРАННИК м. с ая хатшы, жолаушы.
СТРАННИЧЕСКИЙ прил. саяхатшы-
лык, жолаутылыц.
СТРАННО 1. нареч. ерси, тац, эжайып;
2. безл. в знач. сказ, ерси, тац; как ни ~
кандай тац болса да.
СТРАННОСТИЬ ж. 1. (чего-л.) ерсилик,
тан каларлык, эжайыплык; 2. ерси,
ерсилик; человек со ~ями ерси адам, бир
турли адам.
СТРАННЦЫЙ прил. ерси, эжайып, тан.
каларлык; ~ая манера ерси кылык; ~ая
привычка тан. каларлык эдет; ~ый человек
ерси адам.
СТРАНСТВИЕ с. саяхат, сапар.
СТРАНСТВОВАТЬ несов. саяхат етиу,
сапар етиу-
СТРАСТНО нареч. кумарланып, кеуил
Койып, хэуесленип; ~ любить жизнь емир-
ди хэуесленип суйиу.
СТРАСТНОСТЬ ж. кумарлык, кеуил ко-
йыушылык, хэуеслик; ~ натуры минездин.
кумарлылыты.
СТРАСТИ цый прил. 1. кумар, кеуил
цоятугын, хэуеслик; ~ое желание аса
хэуеслик; 2. (пылкий) ышкыпаз.
СТРАСТЬ I ж. 1. (сильное чувство) кумар,
инта, хэуеслик; разжигать страсти цума-
рын кетириу; 2. (сильное влечение) кумарлы-
лыц, берилиушплпк; ~ к шахматам шахмат
ойнына цумарлылыц: 3. (сильная любовь)
ышкыпазлык, аса суйиушилик.
СТРАСТЬ II ж. прост. 1. {ужас, страх)
коркыныш, цэуип, цэуетер; 2. в знач. нареч.
(очень) кутэ, огада, аса, артыцмаш; ~ как
мне хочется поехать в Москву огада
Москва га баргым келеди.
СТРАТЁГ м. стратег, эскер басы, сэрдар.
СТРАТЕГИЧЕСКИ || Й прил. стратегия,
стратегиялык; ~е планы стратегия лык
планлар.
СТРАТЕГИЯ ж. 1. воен, стратегия; 2. пе-
рен. шебер басшылык, шебер жетекши-
лик.
СТРАТОСТАТ м. стратостат (стратосфе-
рам ушыу ушын арнаулы аэростат).
СТРАТОСФЕРА ж. стратосфера (атмос-
фераньщ жоцаргы цатламы).
СТРАТОСФЕРНЫЙ прил. стратосфе-
ра..., стратосфералык.
СТРАУС м. зоол. туйе кус, страус.
СТРАУСОВЦЫЙ прил. туйе кус..., стра-
устын....; ~ое перо туйе кус пэри.
СТР||АХ м. 1. коркыныш, коркыу; смер-
тельный ~ах елимши коркыныш; чувство
~аха коркыныш сезими; наводить ~ах кор-
кытыу; бледнеть от ~аха коркканынан бе-
тинде кан калмау; дрожать от ^аха корк-
канынан калтырау; 2. только мн. страхи
коркынышлы нэрселер; ночью в лесу вся-
кие ~ахи лезут в голову тунде тогайда
Хэр турли коркынышлы нэрселер ойын.а
келеди; 3. в знач. нареч. страх жудэ,
огада, дым, аса, артыцмаш; мне ~ах хоте-
лось его видеть мен оны огада кергим
келип еди; на свой ~ах и риск мойнына
алыу; у ~аха глаза велики погов. корк-
канга кос керинеди.
СТРАХКАССА ж. страхкасса (социалист-
лик цамсызландырыу кассасы).
СТРАХОВАНИЕ с. цамсызландырыу; ~
жизни емирди цамсызландырыу; социаль-
ное ~ социальлпк цамсызландырыу.
СТРАХОВАТЕЛЬ м. камсызланыушы.
СТРАХОВАТЬ несов. кого-что 1. цам-
сызландырыу; ~ имущество от пожара
мал-мулктп ерттен цамсызландырыу; 2.
спорт, цэуипсизлендириу, цамсызланды-
рыу; 3. перен. (предохранять) цоргау,
сацлау; ~ себя от неприятных случайно-
стей езин хэр цыйлы жацпайтугын ислер-
ден цоргау.
СТРАХОВАТЬСЯ несов. камсызланды-
рылыу.
СТРАХОВКА ж. 1. (действие) цамсызлан-
дырыу; ~ скота малды цамсызландырыу;
2. (страховая премия) цамсызландырыу
сыйлыгы; 3. разг, (страховой взнос) цам-
сызландырыу взносы.
СТРАХОВОЙ прил. цамсызландырату-
гын; ~ взнос цамсызландырыу взносы;
~ агент цамсызландырыу агента.
СТРАХОВЩИК м. цамсызландырыушы
(цамсызландырсан пулды телеуши).
СТРАШИЛИЩЕ с. адам коркытатугын
нэрсе.
СТРАН! ЙТ || Ь несов. кого-что цорцытыу,
цэуиплендприу, шоршытыу; эта мысль
меня ~ бул пикир мени цорцытады.
СТРАШИТЬСЯ несов. кого-чего коркыу,
цэуиплениу, шоршыу.
СТР
— 982 —
СТРАШНО 1. нареч. разг, (очень сильно)
жудэ, цатты, огада, хэдден зыят; я ~ устал
мен огада шаршадым; он ~ обрадовался ол
Хэдден зыят цууанды; 2. безл. в знач. сказ.
цорцынышлы, цэуипли; мне стало ~ ма-
ган кутэ цорцынышлы болып керинди; об
этом ~ и подумать бул хаккында ойлау да
цэуипли.
СТРАШНЫЙ прил. 1. (вызывающий чув-
ство страха) цор цынышлы, цэуипли; ~ сон
цорцынышлы тус; 2. разг, (чрезвычайный,
очень сильный) жудэ, цатты, огада, кушли,
хэдден зыят; ~ мороз цатты сууыц.
СТРАЩАТЬ несов. кого-что, чем, разг.
дордытыу, дэуиплендириу, шоршытыу.
СТРЕЖЕНЬ м. ийрим агыс.
СТРЕКЦАЧ м.: задать ~ача разг, зып
бериу.
СТРЕКОЗА Ж. ийнелик.
СТРЕКОТ м. шырылды, тырылды; ~
кузнечиков шекшеклердин. тырылдысы.
СТРЕКОТАНИЕ с. шырылдау, тырыл-
Дау-
СТРЕКОТАТЬ несов. 1. (издавать стре-
кот) шырылдау, тырылдау; 2. перен. разг,
(без умолку говорить) тацылдау, кепирип
сейлеу.
СТРЕЛ ||А ж. 1. оц; пустить ~у оцты атып
жибериу; 2. тил; ~а весов тэрезиниц
тили; 3. стрела; ~а экскаватораэкскаватор-
дыц стреласы; 4. в знач. нареч. стрелой
шаццан, тез, оцтай; промчаться -~6й оцтай
зуулау_.
СТРЕЛКА ж. 1. уменыи. от стрела 1;
2. тил; часовая ~ сааттыц тили; 3. ж.-д.
стрелка.
СТРЕЛКОВЫЙ прил. атыу..., атцыш-
лар..., ататугын; ~ батальон атцышлар
батальоны.
СТРЕЛОВИДНЫЙ прил. оцца усаган,
оц тэризли.
СТРЕЛОК м. 1. атцыш, атыушы; искус-
ный ~ мерген; 2. воен, атцыш, атыушы.
СТРЁЛОЧНИК м. ж.-д. стрелочник,
стрелкашы (темир жолда упрекетти тэр-
типлеп туратусын рабочий).
СТРЕЛЬБ || А ж. атыу, атылыу, атыс,
атыспа, атысыу; открыть ~у атысты бас-
лау.
СТРЕЛЬБИЩЕ с. атыу болатугын
жер.
СТРЕЛ ЬНУЦТЬ сов. и однокр. атып жибе-
риу; -~ло в ухе "безл. цулагым шаншып
кетти.
СТРЕЛ ЬЧАТЫЙ прил. шошад, ушлы;
~ свод ушлы гумбез; О ~ лук падаллы
пыяз.
СТРЕЛЯННЫЙ прил. 1. атып алынган,
атып елтирилген;~ая дичь атып алынган
цус; 2. (бывший в боях) сауашларда
болган, урысца цатнасцан; ~ый солдат
сауашларда талай болган солдат; 3.
тутылган, цолланылган, атылган; ~ые
гильзы атылган писенлер.
СТРЕЛЙЦТЬ несов. 1. атыу; ~ть из
ружья мылтыцтан атыу; он хорошо ~ет
ол жацсы атады; 2. кого-что атып алыу,
атып елтириу; ~ть уток упрек атып алыу;
3. безл. разг, (колоть) шаншыу, шаншып
ауырыу; у меня в пояснице ~ет мениц бе-
лим шаншады; ~ть глазами жалт-жалт
царау, нэзерин айырмау.
СТРЕЛЯТЬСЯ несов. езин-ези атыу;
езин-ези атып елтириу.
СТРЕМГЛАВ нареч. кутэ шаддан, одтай
атлыгып; он ~ выбежал из дома ол одтай
атлыгып у идеи шыдты.
СТРЕМЙТЕЛ ЬН ОСТ Ь ж. тезлик, шад-
данлыд, жылдамлыд.
СТРЕМЙТЕЛ ЬН 1|ЫЙ прил.' кутэ, тез,
шаддан, жылдам; ~ая атака шаддан
дужим.
СТРЕМИТЬСЯ несов. 1. к кому-чему
и с неопр. умтылыу; жигерленпу, тырысыу;
~ к знаниям билимге умтылыу, билим
алыуга умтылыу; ~ к власти хэкимшилик
етиуге умтылыу; 2. умтылыу, жигер
салыу, куш салыу; ~ в Москву Москвага
барыуга умтылыу.
СТРЕМЛЕНИЕ с. умтылыу, жигер са-
лыу, тырысы^; ~ к миру тынышлыцца
умтылыу.
СТРЕМНИНА ж. 1. (бурное место в реке)
цатты агыс, сарцырама; 2. уст. (обрыв,
крутизна) цулама, тик жер.
СТРЕМЯ с. зэцги, узеиги; вдеть ногу в ~
аяцты зэцгиге салыу.
СТРЕМЯНКА ж. кишкене зэцги.
СТРЕМЯННЫЙ м. ат цошшы, ат ба-
гар.
СТРЕНОЖИВАТЬ несов. см. стрено-
жить.
СТРЕНОЖИТЬ сое. кого тусау, шидерлеу;
~ коня атты шидерлеу.
СТРЁПЕТ м; безгелдек (цус).
СТРЕПТОКОКК м. мед. стрептококк
(жуцпалы кеселлер дерететусын бактерия-
лардыц бир тури).
СТРЕПТОКбККОВ||ЫЙ прил. мед. стреп-
тококклыц; ~ая ангина стрептококклыц
ангина.
СТРИГАЛЬ м, цой цырцыушы.
СТРИГУН /«. тай (бир жасар).
СТРИГУНОК м. см. стригун.
СТРИГУЩИЙ прил.: ~ лишай мед. тем-
реу.
стриж м. узын канат (цус).
СТРЙЖЕН ,|ЫЙ прил. шашынын, ушы
алынган, шашы дырдылган; дырдылган;
~ые волосы ушынан алынган шаш; ~ая
овцй дырдылган дой.
СТРЙЖКА ж. 1. алыу (волос, ногтей)-,
цырцыу, цырцып алыу (овец); 2. (форма
причёски) шаш цойыу, шаш алдырыу.
СТРИЧЬ несов. 1. кого-что алыу (волосы,
ногти); цырцыу, цырцып алыу (овец);
~ шерсть жун цырцыу; 2. что (разрезать
ножницами) цыйыу; ~ всех под одну
гребёнку хэммени бир бездиц сазындай деп
билиу; ~ ущами (о лошади) цулацларын
тикирейтпу (ат уаццында).
СТРИЧЬСЯ несов. шаш алдырыу; ~ под
бокс бокс етип шаш алдырыу.
СТРОГАЛЬНЫЙ прил. сургилейтугын,
ренделейтугын; ~ станок сургилейтугын
станок.
СТРОГАНЫЙ прил. сургиленген, рен-
деленген.
— 983 —
СТР
СТРОГАТЬ несов. что, чем сургилеу,
ренделеу; ~ доску тахта ны сургилеу; ~
рубанком сурги менен сургилеу.
СТРОГО ИЙ прил. 1. катал, катты талап
етиуши, талап ететутын; ~ий учитель катты
галап етиуши муталлим; 2. (суровый) катты,
катац; ~ий выговор катты кейис; принять
~ие меры катты илажлар колланыу; 3. (не
допускающий отклонений) кутэ катты,
аумайтугын, езгертилмейтутын; ~ий учёт
кутэ катты есап; ~ая дисциплина кутэ
датты тэртип; 4. келисикли, жарасыклы;
~ий костюм жарасыклы костюм.
СТРОГО нареч. 1. каттылык пенен, катты
турде; ~ воспитывать катты турде тэрби-
ялау; 2. (сурово) катты, аяусыз, рейимсиз;
~ наказать катты жазалау, рейимсиз жаза
бериу; 3. (совершенно точно) саррас, туппа-
-тууры, кутэ тууры; ~ рассчитать кутэ туу-
ры есаплау; 4. салдамлы, сыпайы, кел-
бетли; ~ держаться езин салдамлы тутыу;
<> ~-настрого жудэ катты, эбден катты;
~ говоря в знач. вводн. сл. расыиан кел-
генде.
СТРОГОСТЬ ж. 1. каттылык, катан,-
лык, катты талап етиушилик; ~ воспита-
ния тэрбияныц катацлыты; 2. мн. стро-
гости разг, (строгие порядки, суровые ме-
ры) катан, тэртип, катан, илаж.
СТРОЕВЙК м. воен, строевик.
СТРОЕВЦОЙ I прил. воен, стройда жу-
риу..., стройда хэрекет етиу..., урыста
хэрекет ететутын; ~ая подготовка стройда
журиу таярлыты, стройда хэрекет етиу
таярлыты; ~ые части урыста хэрекег
ететутын белимлер.
СТРОЕВОЙ II прил. цурылысца жарам-
лы, курылысда арналган; лес курылыс-
ца жарамлы агашлар.
СТРОЕНИЕ с. I. (здание, постройка)
курылыс, жай; 2. (структура) дузилис,
курылыс; ~ вещества затлардыц курылы-
сы.
СТРОЖЕ сравнит, ст. от прил. стро-
гий и нареч. строго цаттырац, цаталырац.
СТРОЙТЕЛ || Ь м. 1. курыушы, курылыс-
шы, дузетиуши, салыушы; 2. перен. де-
ретиуши, дузиуши, курыушы; ~и комму-
нистического общества коммунистлик жэ-
мийетти дузиушилер.
СТРОЙТЕЛ ЬНЦЫЙ прил. курылыс...,
курылыслык; ~ые материалы курылыс
материаллары; ~ые работы курылыс жу-
мыслары.
СТРОЙТЕЛЬСТВЦО с. 1. курылыс; ~о
жилых домов турак жайлар салыу куры-
лысы; работать на ~е курылыста ислеу;
2. курылыс, дузилис; ~о социализма со-
циализм КУрЫЛЫСЫ.
СТРОИТЬ несов. 1. что (производить по-
стройку) курыу, ислеу, салыу; ~ каналы
арналар казыу; ~ самолёты самолётлар
ислеу; 2. что, перен. (созидать, устраи-
вать) деретиу, дузиу, курыу; ~ новую
жизнь жаца турмыс курыу; 3. что, мат.
дузиу, жасау; ~ треугольник уш муйешлик
дузиу; 4. кого-что (ставить в строй)
катарга дизиу, катар тургызыу; 5. что (со-
ставлять, выражать) дузиу, курастырыу;
правильно ~ фразу гэпти дурыс курас-
тырыу; 6. что (намечать мысленно) болжап
кериу, ойлап белгилеу; ~ планы планлар
дузиу; < ~ козни биреуге жасырын хара-
мылык ислеу.
СТРОИТЦься несов. 1. (строить себе
что-л.) езине салып алыу, езине курыу;
этим лётом я буду ~ься мен усы жазда
жай салып аламан; 2. (воздвигаться, соору-
жаться) курылыу, салыныу; через реку
~ся мост дэрьядан кепир салынып атыр;
3. (создаваться в уме — о планах, пред-
положениях) болжаныу, белгилениу, бол-
жап керилиу, ойлап белгилениу; 4. (ста-
новиться в строй) турыу, катарта турыу,
катар дизилиу.
СТРОЙ м. 1. курылыс, дузилис, строй;
общественный ~ жэмийетлик курылыс;
социалистический ~ социалистлик куры-
лыс; 2. строй, катар, дизим; встать в ~
катарга турыу; поставить в ~ катарга
койыу; выйти из строя 1) катардан шыгыу;
2) перен. (сломаться, испортиться)
дэртке аспау, бузылыу, кыйралыу; 3.
курылыс; грамматический ~ каракалпак-
ского языка каракалпак тилиниц грам-
матикалык курылысы; ввести в ~
(предприятие) катарга косыу, иске косыу;
вступить в ~ иске косылыу; новый завод
вступил в ~ жана завод иске косылды.
СТРО йк ||А ж. 1. (действие) курыу,
ислеу, салыу, дузиу; приступить к ~е
дома жай салыуга кирисиу; 2. курылыс;
работать на ~е курылыста жумыс
ислеу.
СТРОЙМАТЕРИАЛЫ только мн. курылыс
материаллары.
СТРОЙНО нареч. 1. (правильно) тууры,
избе-изли; ~ идти в рядах катарда
тУУРы журиу; 2. (гармонично) келисикли
етип, уйлестирип; ~ петь келисикли етип
косых . айтыу.
СТРОЙНОСТЬ ж. 1. (статность) сым-
батлылык, келбетлилик; ~ фигуры пишин-
ниц сымбатлылыгы; 2. перен. (последова-
тельность) избе-излилик; ~ рассуждений
пикирлердиц избе-излилиги; 3. (гармонич-
ность) уйкасымлылык, келисиклилик, уй-
лесиклнлик; ~ звуков сеслердиц уйлесик-
лилиги.
СТРОЙН"ЫЙ прил. 1. (статный) сымбат-
лы, келбетли; ~ый стаи сымбатлы тур-
пат; 2. (правильно расположенный) тэртип-
ли, избе-изли; ~ые ряды тэртипли катар-
лар; 3. перен. избе-изли; ~ая теория
избе-изли теория; 4. (гармоничный)
уйкасыклы, келисикли; ~ос пение жаксы
уйкаскан косых, уйкасыклы косык-
СТРОКЦА ж. катар, жол; начать с новой
~й жаца жолдан баслау; красная ~а аб-
зацтыц биринши катары; читать между
строк жазыушыныц толык айтпаганларын-
да тусиниу, автордыц айтайын дегенин
тусиниу.
СТРОНУТЬ сов. кого-что, разг, козгау,
жылжытыу; ~ с места орнынан козгау,
орнынан жылжытыу.
СТРОНУТЬСЯ сов. с чего и без доп., разг.
цозгалыу, жылжыу.
СТР
— 984 —
СТРОНЦИЙ м. стронций (химиялыц;
элемент).
СТРОПЙЛО с. стропило, шатыр агаш.
СТРОП ЙЛ ЬНЦЫЙ прил, стропило..., ша-
тыр агашца арналган, шатыр агашлыц;
~ые балки шатыр агашлыц берене-
лер.
СТРОПТИВОСТЬ ж. ежетлик, ерлик;
асаулыц.
СТРОПТИВЫЙ прил. ежет, ер; асау;
нрав ежет минез; ~ конь асау ат.
СТРОФА ж. лит. строфа (цосыцта бир
неше цатардыц белгили уйцасыцта тэк-
рарланыуы).
СТРОЧЁНЫЙ прил. цайып тигилген.
СТРОЧИТЬ несов. 1. что и без доп.
(шить на швейной машине) цайып тигиу;
2. что, перен. разг, (писать) жазыу, тез
жазыу, шаццан жазыу; ~ письмо хат
жазыу; 3. перен. разг, (стрелять) атыу;
из пулемёта пулемёттан атыу.
СТРОЧКА I ж. 1. (действие) цайып
тигиу; ~ рукавов жецлерди цайып тигиу;
2. (сплошной шов) тигис; мелкая ~ майда
тигис.
СТРОЧКА II ж. см. строка.
СТРОЧН||0Й прил.: ~ая буква кишкене
цэрип.,
СТРОГАНЫЙ прил. см. строганый.
СТРУГАТЬ несов. разг. см. строгать.
СТРУЖКА ж. цырынды, жоцца; метал-
лическая ~ темир цырындысы.
СТРУЙ ЦТЬСЯ несов. агыу, соргалау,
шубырып агыу, агып турыу; по лицу
~лся пот бетиниц тери соргалады.
СТРУКТУРА ж. структура, цурылыс,
дузилис; ~ почвы топырацтын. цурылысы;
~ государственного аппарата мэмлекет ап-
паратыныц дузилиси.
СТРУКТУРНЫЙ прил. структуралы, цу-
рылыслы, дузилисли; ~ анализ структура
анализи.
СТРУНА ж. тар, ишек, цыл, сым.
СТРУНКЦА ж. уменьш.-ласк, от струна;
задеть слабую ~у эззи жерине тийиу;
ходить по ~е биреудин. еркинде болыу,
биреудин. айтцаны менен журиу.
СТРУННЫЦЙ прил. тарлы, ишекли, тар
тагылган; ~с инструменты тарлы саз
эсбаплары.
СТРУП м. жаранын. цабыршагы, жара-
ныц аузы; покрыться струпьями жараныц
цабыршацланыуы.
СТРУСИЦТЬ сов. цорцыу; он ~л не на
шутку ол жудэ цорцып цалды.
СТРУЧКОВЫЙ прил. узын собыцлы;
~ перец узын собыцлы бурыш.
СТРУЧОК м. узын собыц; ~ гороха
буршацтыц узын собыгы.
СТРУЯ ж. 1. агыу, агыс; соргалаган
агыс; ~ воды суудыц агысы; ~ крови
данный соргалаган агысы; 2. перен. (узкий
поток чего-л.) бир топ; ~ пара пуудыи.
бир тобы.
СТРЯПАТЬ несов. что ауцат писириу,
ауцат таярлау.
СТРЯПНЯ ж. 1. (действие) ауцат писи-
риу, а^цат таярлау; 2. (кушанье) пискен
ауцат, таяр тамац; 3. перен. пренебр.
шала-шарпы исленген нэрсе, немцурайды
етилген нэрсе.
СТРЯПУХА ж. разг, аспаз хаял.
СТРЯСЦТЙСЬ сов. разг, болып цалыу,
ушырап цалыу; с ним ~лась беда оган
бир бэле болып цалды.
СТРЯХИВАТЬ несов. см. стряхнуть.
СТРЯХНУТЬ сов. 1. кого-что (сбросить)
силкип тусириу, цагып тусириу; 2. что,
разг, силкиу, цагыу; ~ скатерть дастур-
цанды цагыу.
СТУДЕНЙСТ’ЫЙ прил. гилкилдек, уйы-
гандай, гилкилдеп турган; ^ое вещество
гилкилдеп турган зат.
СТУДЕНТ м. студент.
СТУДЕНТКА ж. студентка.
СТУДЕНЧЕСКИЙ прил. студентлер-
днц..., студентлик.
СТУДЕНЧЕСТВА с. 1. собир. студент-
лер; 2. студентлик; годы ~а студентлик
жыллар.
СТУДЁН ЦЫЙ прил. разг, муздай, сууьщ;
~ая вода муздай суу.
СТУДИТЬ несов. что, разг, сууытыу;
~ чай чайды сууытыу.
СТУДИЯ ж. в разн. знач. студия.
СТУЖА ж. цатты аяз, цатты сууыц;
зимняя ~ цысцы цатты аяз.
СТУК м. тоцылды, дукилди, тарсылды;
цагыу, урыу, тоцылдатыу; раздался ~ в
дверь есикти тоцылдатцан дауыс еситил-
ди.
СТУКАТЬ несов. см. стукнуть.
СТУКАТЬСЯ несов. см. стукнуться.
СТУКНУЦТЬ сов. 1. кого-что урыу; ~ть
кулаком по столу столдыц устине мушы
менен урыу; 2. (ударить — в дверь, окно)
цагыу, тыцылдатыу; 3. (издать стук) тар-
сылдатыу, тырсылдатыу; 4. безл. кому
шыгыу, толыу; ему ~ло сорок лет ол
цырцца шыцты.
СТУКНУТЬСЯ сов. урып алыу, соцлы-
Fbiy.
СТУЛ м. 1. стул, отыргыш, гурси,
орынлыц; мягкий ~ жумсац стул; сидеть
на стуле стулда отырыу; 2. мед. дерет; <>
сидеть между двух стульев еки кемении
басын услау.
СТУЛЬЧАК м. дэретхана отыргышы.
СТУП1|А ж. кели; < толочь воду в ~е
мыжый бериу, езбелеу.
СТУПАЦТЬ несов. 1. см. ступйть 1;
2. (идти) басыу, атлап басыу; осторожно
~ть сацлыц пенен атлап басыу; 3. повел,
накл. ступай! кет!, бар!; ступайте! кети-
циз!, барыцыз!; ~йте домой уйицизе кети-
циз, уйицнзе цайтыцыз.
СТУПЕНЧАТЫЙ прил. басцышлы, тек-
шели; ~ вал текшели цашы.
СТУПЁН || Ь ж. 1. текше; ~и лестницы
басцыштыц текшелери; 2. дэреже; ~ь
развйтия рауажланыу дэрежеси.
СТУПЙТЬ' сов. 1. (сделать шаг, шаг-
нуть) басыу, аяц басыу, атлау; ~ на землю
жерге аяц басыу; 2. (войти куда-л.) кириу,
атлап кириу; ~ через порог босагадан
атлау.
СТУПЙЦА ж. гупшек.
СТУПКА ж. см. ступа.
— 985 —
СУВ
СТУПНЯ ж. табан.
СТУЧ||АТЬ несов. катыу, тыцылдатыу,
гокылдатыу, дукилдетиу, урыу; ~ать в
дверь есикти цатыу; <> в голове ~йт безл.
басым дукилдеп тур.
СТУЧАТЬСЯ несов. см. стучать; ~ в
дверь 1) есик цатыу; 2) перен. (прибли-
жаться, надвигаться) жацынлап цалыу,
келип цалыу.
СТУШЕВАТЬСЯ сов. кем сезилиу, аз
билиниу, билинбей кетиу, сезилмей кетиу.
СТЫД м. уят, ар; намыс, ар-намыс; лож-
ный ~ етирик уят; отбросить ~ уятты
цойыу: сгорёть со ~а уялтаннан цызарыу;
не иметь ни ~а ни совести цужданы хэм
гяты жоц болыу.
СТЫДЙТЬ несов. кого-что уялтыу, ар-
ландырыу, цызартыу.
СТЫДИТЬСЯ несов. кого-чего и с неопр.
уялыу, арланыу, цызарыу.
СТЫДЛИВО нареч. уялып, арланып,
кызарып; намысланып; ~ опустить глаза
уялып темен царау.
СТЫДЛИВОСТЬ ж. уялыушылыц, уял-
лацлыц; ар-намыслыц.
СТЫДЛЙВЫЙ прил. уялшац, уяты бар.
СТЫДНО нареч. 1. уят, ар; мне ~ за вас
сиз ушын маган уят; 2. безл. в знач. сказ.
уят; как тебе не ~! саган уят емеспе!
СТЫДНЫЙ прил. уятлы, ар-намыслы.
СТЫК м. 1. цосылган жер, бири-бирине
гийген жер, бириккен жер; на стыке двух
дорог еки жолдыц цосылган жеринде;
2. тех. бириккен жер, цосылган жер.
СТЫНУТЬ несов. см. стыть.
СТЫТЬ несов. 1. (остывать) сууыу; 2.
(покрываться льдом) муз басыу, цатыу;
3. (мёрзнуть) сууыцца цатыу, тоцыу.
СТЫЧКА ж. 1. разг, (ссора, перебранка)
жэнжел, жэнжеллесиу, урысыу; сегисиу;
2. воен, (короткий бой) соцлыгыспа, цысца
сауаш.
СТЮАРД м. стюард (пассажирлыц кемеде
ямаса самолётте официант).
СТЮАРДЕССА женск. от стюард.
СТЯГ м. (знамя) байрац, жалау.
СТЯГИВАТЬ несов. см. стянуть 1—4.
СТЯГИВАТЬСЯ несов. см. стянуться.
СТЯЖАТЕЛЬ м. байлыц топлаушы, пул
жыйнаушы, байыуга тырысыушы.
СТЯЖАТЕЛЬНИЦА женск. от стяжа-
тель.
СТЯЖАТЬ сов. и несов. 1. что и без доп.
(нажить богатство) байлыц топлау,
пул жыйнау, байыуга тырысыу; 2. что
(добиться) табыу, жетисиу, ерисиу;
~ известность белгили болыуга жетисиу.
СТЯНУТЬ сов. 1. что (туго перевязать)
цысып байлау, цысып бууыу, тартып байлау,
тартып тацыу; 2. кого-что жэмлеу, жыйнау,
топлау; ~ войска к городу эскерлерди ха-
лата таман жыйнау; 3. что (стащить)
алып цойыу; тартып алыу; жыйнап алыу,
сыйырып ашыу; ~ скатерть со стола
столдан дастурцанды тартып алыу; 4. что,
чем, тех. (плотно соединить) жалгап
беккемлеу, бириктирип беркитиу; 5. ко-
го-что, разг, (украсть) урлау, урлап алыу,
урлап кетиу.
СТЯНУТЬСЯ сов. 1. жыйырылыу, цыс-
цары^, бурилиу; ткань ~лась при строчке
гезлеме тиккенде жыйырылды; 2. разг,
(туго затянуться) белди беккем байлау,
цатты байлау; 3. (собраться в одно место)
жэмлениу, жыйналыу, топланыу.
СУББОТА ж. шемби.
СУББОТНИЙ прил. шемби...
СУББОТНИК м. субботник.
СУБОРДИНАЦИЯ ж. субординация (ис-
те киши хызметкерлердиц улкен хызмет-
кер лерге бойсыныу системасы).
СУБСИДИРОВАТЬ сов. и несов. кого-что
субсидия бериу.
СУБСИДИЯ ж. субсидия (ацшалай яма-
са натураль турдеги жэрдем).
СУБСТАНТИВАЦИЯ ж. лингв, субстан-
тивация, субстантивацияланыу (басца сез
шацапларыныц атлыцца етиуи)\ ~ имён
прилагательных келбетликлердиц субстан-
тивацияланыуы.
СУБСТАНТИВИРОВАННЫ ||Й прил. суб-
стантивацияланган; ~е причастия субстан-
тивацияланган келбетлик фейиллер.
СУБСТАНТИВИРОВАТЬСЯ сов. и несов.
лингв, субстантивацияланыу, субстантива-
ция етилиу.
СУБСТАНЦИЯ ж. филос. субстанция
(Мар кеке шекемги философияныц ец эх,ми-
йетли категорияларыныц биреуй).
СУБТИЛЬНЫЙ прил. разг, нэзик тур-
патлы, жука денели.
СУБТРОПИКИ только мн. субтропик-
лер.
СУБТРОПИЧЕСКИЙ прил. субтропикли,
субтропиклик.
СУБЪЕКТ м. 1. филос. субъект (айлана-
дагы дуньяны таныушы хрм езгертиуши
адам)-, ~ и объект познания таныудын
субъекти хэм объекти; 2. (человек) субъект,
адам, киси; странный ~ ерси адам; 3.
грам. (подлежащее) субъект, баслауыш.
СУБЪЕКТИВИЗМ м. филос. субъекти-
визм (1. философиядагы идеалистлик баг-
дар-, 2. объективликтиц жоцлысы).
СУБЪЕКТИВЙСТ м. субъективист (субъ-
ективизмниц тэрепдары).
СУБЪЕКТИВИСТСКИЙ прил. субъекти-
вистлик.
СУБЪЕКТИВНО нареч. субъектив тур-
де; оценйть что-л. ~ субъектив турде баха
бериу.
СУБЪЕКТИВНОСТЬ ж. субъективлик;
~ взглядов кез цараслардыц субъективлиги.
СУБЪЕКТЙВНЦЫЙ прил. 1. субъектив,
субъективлик; ~ая сторона преступления
жинаяттыц субъективлик жагы; 2. жекке
езиниц, бир езиниц; ~ое мнение жекке
езиниц пикири.
СУБЪЕКТНЫЙ прил. грам. субъектли,
баслауышлы.
СУВЕНИР м. естелик.
СУВЕРЕН м. суверен (халыц аралыц
привода: жоцары хекимшилик етиуши).
СУВЕРЕНИТЕТ м. полит, суверенитет,
гэрезсизлик.
СУВЕРЕННОСТЬ ж. суверенлик, гэрез-
сизлик; ~ государства мэмлекеттиц гэрез-
сизлиги.
СУВ
— 986 —
СУВЕРЕННЫЙ прил. полит, суверен-
ли, гэрезсиз.
СУВОРОВЕЦ м. суворовшы (Суворов учи-
лищесиниц тэрбияланыушысы).
СУВОРОВСКЦИЙ прил.'. ~ое училище
Суворов училищеси.
СУГЛЙНИСТЫЦЙ прил. сазлы-цумлы;
~е почвы сазлы-цумлы топырацлар.
СУГЛЙНОК м. сазлы-цумлы топырац.
СУГРОБ м. цар уйиндиси, уйинди цар.
СУГУБО нареч. огада, эбден, жудэ, ай-
рыкша, кутэ; ~ важный вопрос кутэ
эдмийетли мэселе.
СУГУБЫЙ прил. огада, эбден, жудэ,
айрыцша.
СУД м. 1. (государственный орган) суд;
Верховный ~ Жоцаргы суд; нарддиый ~
халыц суды; товарищеский ~ жолдаслыц
суд; предавать ~у судца бериу; 2. (разбор
дела) суд; день ~а суд куни; 3. (мнение)
пикир алыу; вынести на ~ общественно-
сти жэмийетшиликтиц пикирин алыу;
на нет и ~а иет погов. жоцца жуйрик
жете алмайды.
СУДАК м. сыла.
СУДАЧИТЬ несов. разг, есек таратыу,
адам жаманлау.
СУДЕБН ЦЫЙ прил. суд..., судлыц, суд-
тын....; ^ое дело судлыц ис; ^ый исполни-
тель судтын, орынлаушысы.
СУДЕЙСКИ ИЙ прил. судьялыц, судья л ар;
~ая коллегия судьялыц коллегия.
СУДИМОСТЬ ж. юр. судланганлыц,
судланыушылыц; сиять ~ судлантанлы-
гын алып тастау.
СУДЙТЦЬ несов. 1. о ком-чём пикир
айтыу, пикир керсетиу; ~ь о литературе
эдебият хаццында пикир айтыу; 2. кого-
-что судлау; ~ь преступника жинаятшыны
судлау; 3. кого-что сын тагыу, гэп етиу,
айыплау; не ~е его строго оны дым цатты
айыпламаныз; 4. что и без доп., спорт.
судьялыц етиу; 5. кому-чему и с неопр.
(предназначать) иесип болыу, жазылыу;
суждено судьбой тэгдирде жазылган сол;
< ~ь и рядить додалау, ортага салыу;
судя по обстоятельствам жагдайларга ца-
раганда.
СУДИТЬСЯ несов. 1. с кем-чем судласыу;
2. (иметь судимость) судланыу.
СУДНЦО I с. кеме; плавать на~е кемеде
жузиу.
СУДНО II с. судно (науцаслар дэрет
сындырыу ушын).
СУДОг I цоспа сезлердиц «суд, судлыц»
деген мэнисин беретугын биринши белеги,
мыс.-, судопроизводство судлыц ислерди
алып барыу.
СУДОг II цоспа сезлердиц кеме ямаса ке-
меге тийисли екенин ацлататуеынбиринши
белеги, мыс.-, судомеханик кеме меха-
ниги.
СУДОВЕРФЬ ж. судоверфь, кеме верфи.
СУДОВОЖДЕНИЕ с. кеме айдау енери.
СУДОВ ЦОЙ прил. кеме..., кемениц; ~ая
команда кеме командасы; ~6й механизм
кеме механизми.
СУДОК м. судок (1. тутцалы кишкене
ыдыс; 2. асхана приборы).
СУДОМбЙКА ж. ыдыс жууатугын хаял,
цыз.
СУДОПРОИЗВОДСТВО с. судлыц ислер- '
ди алып барыу, судлыц ислерди журги-
зиу.
СУДОРЕМОНТ м. кеме ремонты.
СУДОРЕМОНТНЫЙ прил. кеме ремонт-
лау..., кеме ремонтлайтуьын; ~ завод кеме
ремонтлау заводы.
СУДОРОГА ж. тамыр тартыу, тамыр
тартылыу, дирилдеу, цалтырау.
СУДОРОЖНО нареч. тамыры тартып,
дирилдеп, цалтырап; ~ стиснуть зубы
дирилдеп тисин цайрау.
СУДОРОЖНЫ II й прил. 1. тамыры тар-
тылган, дирилдеген, цалтыраган; ~е рыда-
ния дирилдеген ©кириу; 2. перен. (о дви-
жениях) тынымсыз.
СУДОСТРОЕНИЕ с. кеме курылысы.
СУДОСТРОИТЕЛЬ м. кеме соьыушы,
кеме ислеуши.
СУДОСТРОИТЕЛЬНЫЙ прил. кеме со
гып шыгаратугын, кеме ислеп шыгара-
TyFblH.
СУДОХОДНОСТЬ ж. кеме журиу мум-
киншилиги, кеме журе алатугынлыц.
С УД ОХ б ДН ЦЫЙ прил. кеме журиу мум-
киншилиги бар; кеме журе алатугын; ~ая
река кеме журе алатугын дэрья.
СУДОХОДСТВО с. кеме журиушилик,
кеме цатнаушылыц.
СУДЬБЦА ж. 1. тэгдир; ~а столкнула нас
с тобой тэгдир сении. менен бизди гезлес-
тирди; 2. тэгдир, талай; ничего не знаю о
~ё брата тууысцанымныи. тэгдири цаццын-
да хеш нэрсе билмеймен; 3. (будущность)
келешек; заботиться о судьбах государст-
ва мэмлекеттин. келешегин ойлау.
СУДЬЯ м. 1. судья; народный ~ халыц
судьясы; 2. додалаушы, пикирин айтыу-
шы, бацалаушы; он в этом деле ие ~
ол бул ис женинде хеш пикир айта алмай-
ды; 3. спорт, судья.
СУЕВЕРИЕ с. ырым.
СУЕВЕРНЫЙ прил. ырымшыл; ~ чело-
век ырымшыл адам.
СУЕТА ж. (беготня, хлопоты) албырау-
шылыц, асыгыушылыц, асыгып-албырау-
шылыц, хаулыгыушылыц.
СУЕТИТЬСЯ несов. албырау, асыгыу,
асыгып-албырау, цаулыгыу; ~ с утра
до ночи азаннан кешке шекем асыгып-
- албырау.
СУЕТЛИВОСТЬ ж. албыраушылыц, асы-
гыушылыц, асыгып-албыраушылыц, хау-
лыгыушылыц.
СУЕТЛИВЫЙ прил. 1. (беспокойный —
о человеке) тынымсыз; 2. (торопливый —
о движениях) албыраган, асыгыс, асыгып-
-албыраган, цаулыццан.
СУЖДЕНИЕ с. пикир, ой; пикир айтыу,
пикир билдириу; высказать свос~ ез пики-
рин айтыу.
СУЖЕНИЕ с. тарылыу, тарайыу, тарыл-
тыу; ~ пищевода мед. ецештин. тары-
лыуы.
СУЖИВАТЬ несов. см. сузить.
СУЖИВАТЬСЯ несов. см. сузиться,
сужу, судишь наст. вр. от судить.
— 987 —
СУП
СУЗИТЬ сов. что 1. тарылтыу, тарайтыу;
~ ворот дэруазаны тарайтыу; 2. перен.
кемитиу, азайтыу; ~ значение чего-л.
эцмийетин кемитиу.
СУЗИТЬСЯ сов. тарылыу, тарайыу.
СУК м. шаца, путац.
СУКА ж. цаншыц.
СУКНО с. сукно, мауыты; положить
под ~ басып таслау, иркип таслау.
СУКОВАТ ЦЫЙ прил. шакалы, 'шацасы
\еп, путаклы, путагы кеп; ~ая палка пу-
тары кеп та я к.
суконнцый прил. сукно, мауыты; мауы-
тыдан исленген, сукнодан исленген; ~ые
брюки сукно шалбар; выражаться ~ым
языком турпайылау тил менен сейлеу.
СУКРОВИЦА Ж. цан аралас сары суу.
СУЛЙЦТЬ несов. 1. кого-что, кому-чему
разг, сез бериу; уэде бериу; он ~л прийти
вечером кешцурын келемен деп уэде берди;
2. (предвещать) алдан билдириу.
СУЛТАН м. султан.
СУЛТАНША ж. разг, султанныц хаялы.
СУЛЬФАТ м. хим. сульфат (кукирт
кислотасыныц дузы).
СУЛЬФИДЫ мн. (ед. сульфид м.) хим.
сульфидлер (кукирттиц металлар менен
бирикпелери).
СУЛЬФИТ м. хим. сульфит (кукиртли
кислотаныц дузы).
СУМЦА ж. уст. цалта, цапшыц, дорба,
коржын; ходить с ~бй тиленшилик
етиу, дийуанашылыц етиу.
СУМАСБРОД м. тентек, саудайы, уас-уас.
СУМАСБРОДКА женск. от сумасброд.
СУМАСБРОДНЫЙ прил. тентеклик,
vac-vac; ~ поступок тентеклик кылык.
СУМАСБРОДСТВО с. тентеклик, уас-
-уаслык-
СУМАСШЁДШЦИЙ прил. 1. жинли, ацыл-
дан айрылган, еси кеткеи; ~ий человек
жинли адам; 2. в знач. сущ. м. сумасшедший
и ж. сумасшедшая жинли; 3. перен. разг.
артыдмаш, хэдден зыят, женсиз; ~ая цена
артыцмаш цымбатлылыц.
СУМАСШЕСТВИЕ с. 1. жинлилик, акыл-
дан айрылганлык; 2. (безрассудство)
артыцмаш кетиу, к^дден зыят кетиу,
женсиз кетиу.
СУМАСШЕСТВОВАТЬ несов. разг, жин-
лилениу, адылдан айрылыу.
СУМАТОХ || А ж. ала-пасыр, азан-газан,
быган-жыган; забыть что-л. в ~е ала-
-пасырлыда бир нэрсени умытып кетиу.
СУМАТОШЛИВЫЙ, СУМАТОШНЫЙ
прил. ала-пасырлы, азан-газанлы, быган-
-жыганлы.
СУМБУР м. гуман, гумилжилик, шатак;
~ в мыслях ой-пикирдеги гумилжи-
лик.
СУМБУРНОСТЬ ж. гуманлылык, гумил-
жилик, шатаслык; ~ изложения баянлау-
дыц гумилжилиги.
СУМБУРНЫ ]] Й прил. гумилжи, гуман-
лы, шатас; ^е мысли гумилжи пикирлер.
СУМЕРЕЧНЫЙ прил. геугим, ымырт,
ицир; ~ час геугим уацыт.
СУМЕРКЦИ мн. геугим, ымырт, ицир;
в ~ах геугим болганда, ицирде.
СУМЕРНИЧАТЬ несов. разг, ицирде шы-
расыз отырыу, шыра жацпай гуррицлесиу.
СУМЁЦТЬ’ сов. с неопр. ислей билиу,
цолдан келиу; он не~л ответить ол жууап
бере билмеди, ол жууап бере алмады.
СУМКА ж. 1. сумка, цалта, дорба,
цоржын; дамская ~ даял сумкасы; 2. анат.
цалта; сердечная ~ журек дабы;
пастушья ~ падашыныи. цалтасы.
СУММЦА ж. 1. мат. сумма, цосынды,
жэм; ~а двух слагаемых еки цосындыныц
жэми; 2. (количество денег) сумма, пул;
подотчётные ~ы есабын беретугын пул;
3. перен. (общее количество) сумма, жыйын-
ды, гуллэни, жыйнац, жэм; ~а знаний
билимлердии. жыйындысы.
СУММАРН цый прил. 1. суммарлыц, жый-
нагы, жэми; ~ая мощность электростанции
электростанция цууатынын, жэми; 2. перен.
(обобщённый) барлыц, улыума, жыйнац;
~ое представление улыума тусиник.
СУММИРОВАНИЕ с. жэмлеу, топлау,
жыйнау.
СУММИРОВАТЬ сов. и несов. что 1. (вы-
числять сумму чего-л.) есаплап шыгарыу,
жэмлеп есаплау; ~ налоги салыкларды
есаплап шыгарыу; 2. (обобщать) жыйнау,
топлау, жалпылау; ~ данные маглыумат-
ларды топлау.
СУМРАК м. ала геугим, инир, ымырт.
СУМРАЧНО 1. нареч. гуцгиртленип, ала
геугим болып; 2. безл. в знач. сказ, гуцгирт,
ала геугим; в доме было ~ уйде ала геугим
еди.
СУМРАЧНОСТЬ ж. гуцгиртлик, ала
геугимлик, ымырт, каран,гылык-
СУМРАЧНЫЙ прил. 1. ала геугим, ымырт,
гунгирт, карангы; ~ день гунгирт кун;
2. перен. (угрюмый) капа, тунерген, кеуил-
сиз, кайгылы; ~ вид кайгылы тур.
СУМЧАТЫЦЙ прил. бауыр цалталы; ~е
животные бауыр цалталы хайуанлар.
СУМЯТИЦА ж. разг, ала-пасырлы;подня-
лась ~ ала-пасырлы болып кетти.
СУНДУК м. арша; кованый ~ дирбит
арша.
СУНДУЧНЫЙ прил. аршаныц..., арша-
лыц.
СУННА м. сунна (мусылманлардыц ду-
ранды толыцтыратугын диний ацызьд).
СУННИЗМ м. суннизм (ислам дининиц
суннаны цуран менен тец деп таныйту-
гын басдары).
СУННИТ м. суннит (суннизмниц тэреп-
дары).
СУННИТСКИЙ прил. суннизмлик.
СУНУТЬ сов. кого-что тыгыу, "сугыу;
руки в карманы колды кисеге тыгыу.
СУНУТЬСЯ сов. разг, сугылысыу, ара-
ласыу.
СУП м. шорпа, сорпа.
СУПЕРОБЛОЖКА ж. полигр. супероб-
ложка (китаптыц муцабасыныц устинен
тысланеан цагаз).
СУПЕРФОСФАТ м. хим. суперфосфат.
СУПЕСОК м. см. супесь.
СУПЕСЧАНЦЫЙ прил. сазлы-кумлы,
шеге топыраклы, шегели; ~ая 1^6чва шеге
топыраклы жер.
СУП
— 988 —
СУПЕСЬ ж. шеге топырац, сазлы-цумлы
топырац.
СУПОВЦОЙ прил. шорпа...» шорпалыц,
сорпа..., сорпалыц; ^ая миска сорпа
ыдысы.г
СУПОНЬ ж. камыт бау.
СУПОРОСАЯ прил.'. ~ свинья бууаз
шошца.
СУПРУГ м. 1. куйеу; 2. мн. супруги
(муж и жена) ерли-зайып.
СУПРУГА ж. хаял, цатын, зайып.
СУПРУЖЕСКИЙ прил. ерли-зайып,
ерли-зайыплы.
СУПРУЖЕСТВО с. некелилик, ерли-
-зайыплы болыушылыц.
СУРГУЧ м. сургуч.
СУРГУЧИ ЦЫЙ прил. сургуч..., сургуч-
лы; ~ая печать сургучлы печать.
СУРДЙНКЦА ж.', под ~у жасырын, хеш
кимге билдирмей.
СУРИК м. 1. (минерал) сурик; 2. (краска)
жоса (бояу).
СУРОВО нареч. катты, катан, аяусыз;
~ наказать катты жазалау.
СУРОВОСТЬ ж. I. цаталлыц, цатты-
лыц, рейимсизлик; ~ зимы цыстын. кат-
ты л ы гы; ~ приговора ху кими ин. цаттылы-
гы; 2. перен. рейимсизлик, хзталлыц; встре-
тить кого-л. с биреуди рейимсизлик
пенен карсы алыу.
СУРОВЦЫЙ I прил. 1. сууыц, аяз, цатты;
~ая зима катты кыс; 2. (твёрдый, непре-
клонный) ашыулы, цэхэрли, катты, ка-
тал, рейимсиз; ~ый человек катал адам;
3. (полный трудностей, испытаний) ауыр,
катан., кыйын; ~ая жизнь ауыр турмыс; 4.
(трудный для жизни) жагдайсыз, сууык;
~ый климат сууык климат; 5. (строгий,
беспощадный) катан, аяусыз, рейимсиз;
~ая правда ауыр хакыйкат.
СУРОВЦЫЙ II прил. торка, кенеп; ~ое
полотно кенеп гезлеме.
СУРОК м. зоол. сурок {$айуан %зм
териси).
СУРРОГАТ м. суррогат (цосындылы зат).
СУРРОГАТНЫЙ прил. суррогат..., сур-
рогатлы.
СУРЬМА ж. 1. сурьма (химиялыц эле-
мент)-, 2. уст. сурме (бояу).
СУРЬМЙТЬ несов. что сурме жагыу.
СУСЛИК м. балпак тышкан.
СУСЛИКОВЫЙ прил. балпак тышцанныц.
СУСТАВ м_. бу^ын.
СУСТАВНОЙ прил. бууыи..., бууында-
гы, бууындики; ~ ревматизм бууын ревма-
тизми.
СУСТАВЧАТЫЙ прил. биол. бууын-бу-
уын, бууынлы.
' СУТАНА ж. сутана (католик руханыйы-
ныц узын сыртцы кийими).
СУТЦКИ только мн. сутка, кун-тун,
тэулик; через двое ~ок еки суткадан кейин;
за ~ки вперёд бир сутка бурын.
СУТОЛОКА ж. ала-пасырлы, тыгылыс.
СУТОЧЩЫЙ 1. прил. суткалык, тэулик,
кун-тунлик; ~ое движение поездов
поездлардын суткалык цэрекетлери; 2.
в знач. сущ. мн. суточные кунлик аукат
пулы.
СУТУЛИТЬ несов. что букирейтиу, бук-
шийтиу; ~ спину ецсесин букирейтиу.
СУТУЛИТЬСЯ' несов. букирейиу, бук-
шийпу._
СУТУЛОСТЬ ж. букирейгенлик, бук-
шийгенлик.
СУТУЛЫЙ прил. букир, букирейген,
букшийген.
СУТЬ I ж. мазмуи, мэни, тийкар, ток
етери; ~ дела истин мэниси, истин тийка-
ры; по сути дела истин, мэнисине Караганда;
вникнуть в самую ~ нац тийкарына туси-
ниу.
СУТЬ II 3 л. мн. ч. наст. вр. от быть;
<> это не ~ важно бул оншелли эхмийетли
емес.
СУТЙЖНЙК м. даукес, жэнжелпаз.
СУТЯЖНИЦА женск. от сутяжник.
СУТЯЖНИЧАТЬ несов. дауласыу, жэн-
желлесиу.
СУТЯЖНИЧЕСКИЙ прил. даукеслик,
жэнжел хорлыц.
СУТЯЖНИЧЕСТВО с. даукеслик, жэн-
желхорлыц, жэнжелпазльщ.
СУТЯЖНПЫЙ прил. уст. даукес, жэн-
желли, жэнжелпаз; ^ое дело жэнжелли
ис.
СУФЛЁР м. суфлёр (театрда рольдин
сезлерин актёре а айтып турыушы театр
хызметкери). ,
СУФЛЕРСКИЙ прил. суфлёр..., суф-
лёрлик.
СУФЛИРОВАТЬ несов. что суфлёрлик
етиу.
суффикс м. грам. суффикс.
СУФФИКСАЛЬНЦЫЙ прил. грам. суф-
фиксли; ~ая часть слова сездиц суффиксли
белеги.
СУФФИКСАЦИЯ ж. грам. суффиксация
(сезлердиц ямаса сез формаларыныц суф-
фикслердиц жзрдеми менен жасалыуы).
СУХАРНЫЙ прил. сухарь...; сухарьдан
жасалган.
СУХАРЬ м. 1. сухарь, кептирилген нан,
бир белек цатцан нан; 2. перен. разг, (о че-
ловеке) сууыц адам, датац адам.
СУХО 1. нареч. кеуилсиз турде, салцын-
лыд пенен; ~ разговаривать с кем-л. биреу
менен кеуилсиз турде сейлесиу; 2. в знач.
сказ, кебиу, цатыу; на дворе ~ далада
цургац; в горле ~ тамац кепти; на-
сухо цуп-цургац етип.
СУХОВЕЙ М. цургац самал, цургаЦчыссы
самал. \
СУХОЖИЛИЕ с. анат. сицир, тарамыс»
СУХЦбЙ прил. 1. (не мокрый) цургац,
кепкен, цатцан, цургатылган, кептирилген;
~6е полотенце цургац сулги; 2. ыгалсыз,
лэмсиз, ызгарсыз; цургац; ~6е помещение
ызгарсыз жай; ~6й воздух цургац хауа;
~6е лето цургац жаз; 3. кепкен, цатцан;
цац (о фруктах); ~6й хлеб цатцан нан;
4. (засохший) цуурац, кепкен; ~ая вет-
ка цуурац путац, цуурац шаца; 5. перен.
(о человеке) сууыц, цатац; 6. разг, (худо-
щавый) арыц, жудеу; ~ой старик арык
гарры; 7. (холодный, неприветливый)
кеуилсиз, жацтырмайтугын, салцын; ~6й
приём салцын цабыл етиу; ~6й тон жацтыр-
— 989 —
СФО
майтугын дауыс; 8. перен. {лишённый жи-
вости) цызыцсыз, кызыгы жоц; ~ ой рассказ
цызыры жок гуррин; 9- в знач. сущ. ж.
сухая спорт, сухой; <> ~бе русло суусыз
арна; ~6й закон арацца карсы закон;
~ое вино жецил шарап; ~6й паёк цургац
азыц-ауцат; выйти ~йм из воды суудан
цуррац шыгыу.
СУХОЛЮБЙВЫЦЙ прил. бот. цургацшы-
лыцта есетугын, цуррацшылыцца шыдам-
лы; ~е растения цуррацшылыцты суйету-
рын есимликлер.
СУХОМЯТКА ж. разг, курраК ауцат.
СУХОПАРЫЙ прил. разг, жудеу, арыц.
СУХОП^ТНЦЫЙ прил. цургацтагы, цу-
рыдары, куры жердеги; ~ое путешествие
цургацтагы, саяхатшылыц.
СУХОСТОЙ м. 1. собир. куураган агаш,
куураган Терек; 2. с.-х. суу алган уацыт,
суттен шыццаи уацыт.
СУХОСТЬ ж. цуррацлыц, цуррацшылыц;
кеуип цалганлыц; ощущать ~ в горле
тамагыныц кеуип баратырганын сезиу.
СУХОФРУКТЫ мн. кепкен мийуелер,
цуррац мийуелер.
СУХОЩАВОСТЬ Ж. жудеулик, арыц-
лыц.
СУХОЩАВЫЙ прил. жудеу, арыц.
СУЧЙТЬ несов. 1. что ийириу, есиу,
шыйратыу; ~ нитки сабацты шыйратыу; 2.
чем тыпыршылатыу, цозгау; ребёнок сучит
ножками бала аяцларын тыпыршыла-
тады.
СУЧКОВАТЫЙ прил. см. суковатый.
СУЧОК м. 1. уменьш. от сук; 2. {в доске)
яутац.
СУШЦА ж. жер цургацлыц, кара жер,
цуры жер; на ~е и иа море цара жерде
цай тецизде.
СУШЕ сравнит, ст. от прил. сухой и
нареч. сухо цургагырац, кебиуирек.
СУШЁНЫЦЙ прил. цацланган, кептирил-
геи; ~е фрукты келтирилген мийуелер; ~е
грибы цацланган замаррыцлар.
СУШЙЛКА ж. 1. {аппарат) кептиргиш,
кептиргиш машина; 2. {помещение) су-
шилка, кептиретугын жай; ~ для хлопка
пахта кептиретугын жай.
СУШЙЛ ЬНЦЫЙ прил. кептириуши, цур-
ратыушы; ~ая печь кептириуши печь.
СУШЙТЬ несов. 1. что (делать сухим)
кептириу, цургатыу, цацлау; ~ бельё
кирди кептириу; ~ сено пишенди кепти-
риу; 2. что кептириу, цацлау; ~ ягоды же-
мпслерди кептириу; ~ грибы замаррыцлар-
ды кептириу; ~ рыбу балыц цацлау; 3.
кого-что, перен. {делать исхудалым, изму-
ченным) жудетиу, саргайтыу.
СУШЙТЬСЯ несов. 1. кептириниу, ке-
биниу; ~ у костра от басында кептириниу,
отца кебиниу; 2. цуурау, кептирилиу,
кебиу, цургау; сеио сушится иа солнце
от-шеп кунде жатып кебеди, пишен цуяс-
ца кептирилип атыр.
СУШКА ж. 1. кептириу, цургатыу; ~
зерна дэнди кептириу; 2. (баранка) биле-
зик нан.
СУШЬ ж. цургац ыссы хауа, цургацшы-
лыц мэхэл, ыссы мэхэл.
СУЩЁСТВЕННЦЫЙ прил. ец эхмийет-
ли, ец керекли; ^ое замечание ец керекли
пикир.
СУЩЕСТВИТЕЛЬНОЕ с.: имя ~ грам.
атлыц.
СУЩЕСТВО I с. негиз, мазмун, мэни,
тийкар, туп; понять ~ дела исинип
мазмуныи тусиниу.
СУЩЕСТВО II с. мацлуц, тири жан;
живое ~ жанлы мацлуц.
СУЩЕСТВОВАНИЦЕ с. 1. {жизнь, образ
жизни) емир, тиришилик етиу, тиришилик
тури; борьба за ~е тиришилик ушын гу-
рес; средства к ~ю тиришиликке керекли
ацшалар; 2. (бытие, наличие) бар болыу;
~е мира дуньянын. бар болыуы; я знал
о ~и этой кнйги мен усы китаптыц
бар екенлигин билдим.
СУЩЕСТВОВАТЬ несов. 1. бар болыу,
жасау, тиришилик етиу; это растение ~ло
очень давно бул есимлицтиц жасаганына
кеп уацыт болган; 2. чем, на что турмыс
кешириу, тири болыу, емир суриу, тири-
шилик етиу, жасау; ~ть своим трудом ез
мийнети менен тиришилик етиу.
сУщций прил. на к, нагыз, хацыйцат;
~ая правда хацыйцат дурыс, хацыйцат
шын; это ~ие пустяки бул нагыз сез етиуге
турмайтугын нэрсе.
СУЩНОСТИЬ ж. мацыз, тийкар, маз-
мун; ~ь произведения шытарманыц маз-
муны; <> в ^и говоря в знач. вводн. сл.
цацыйцатында.
сую, суёшь и т. д. наст. вр. от совать.
суюсь, суёшься и т. д. наст. вр. от
соваться.
СУЯГНАЯ прил.-. ~ овца бууаз цой.
СФАБРИКОВАТЬ сов. что 1. (изготовить)
таярлау, кеп етип жасау; 2. перен. ези
ойлап шыгарыу, жоцты бардай етип ай-
тыу.
СФАЛЬШИВИТЬ сов. шатастырыу, ал-
жастырыу.
СФЁРЦА ж. 1. сфера, шар; земная ~а
жер шары; 2. (пределы распространения
чего-л.) шек, таралыу шегарасы, келем;
~а влияния тэсир етиу шеги; ~а деятель-
ности искерлик тэсириниц келеми; 3.
(окружение, среда, обстановка) ара, орта
цоршау; чувствовать себя в своей ~е
езин ез цоршауында сезиу; 4. мн. сферы
бир кэсипке жататугынлар; дипломатичес-
кие ~ы дипломатиялыц кэсипке жатату-
рынлар.
СФЕРЙЧЕСКЦИЙ прил. шар тэризли,
шар туринде; ~ая поверхность шар тэриз-
ли усти бет.
СФОРМИРОВАНИЕ с. дузиу, дузилиу,
шелкемлестириу, цурыу; ~ правитель-
ства цукимет дузиу.
СФОРМИРОВАТЬ сов. что дузиу, шел-
кемлестириу, цурыу; ~ отряд отряд шел-
кемлестириу; ~ правительство хукимет
дузиу; ~ состав ж.-д. темир жол составын
дузиу.
СФОРМИРОВАТЬСЯ сов. дузилиу, шел-
кемлесиу, цурылыу.
СФОРМИРОВЫВАТЬ несов. см. сфор-
мировать.
СФО
— 990 —
СФОРМИРОВЫВАТЬСЯ несов. см. сфор-
мироваться.
СФОРМОВАТЬ сов. что, тех. цэлиплеп
куйыу, цэлиплеу; ~ черепицу черепица
цэлиплеу.
СФОРМУЛЙРОВАТЬ сов. что формули-
ровка етиу, цысцаша тусиникли етип ай-
тыу; ~ правило цэделерди цысцаша туси-
никли етип айтып бериу.
СФОТОГРАФИРОВАТЬ сов. кого-что суу-
ретке тусириу, сууретин алыу.
СФОТОГРАФИРОВАТЬСЯ сов. суурет-
ке тусиу, сууретин алдырыу.
СХВАТИ ЦТ Ь сов. 1. кого-что услап алыу,
тутып алыу, жабысыу, жармасыу; ~ть за
руку цолынан услап алыу; беглеца ~ли цаш-
цынды тутып алды; ~ть за горло 1) алцымы-
нан алыу; 2) перен. цыстау, жанын алыу;
2. что, разг, {приобрести болезнь) кесел
табыу, кесел болып цалыу; 3. что, перен.
разг, {понять, усвоить) тез тусинип алыу,
ацлап алыу; ~ть основную мысль тийкаргы
пикирин тусинип алыу; <> ~ть в объятия
цушацлап алыу, цушагына цысыу.
СХВАТИЦТЬСЯ сов. 1. за кого-что усла-
сыу, тутысыу, услап алыу, жабысыу; что-
бы не упасть, он ~лся за перила жыгылып
кетпес ушын ол цаптал агаштан услап
алды; ~ться за голову 1) басын услау; 2)
{прийти в ужас) цэтеси есине тусип цорцып
кетиу, шоршып кетиу; 2. с кем-чем и без
доп. {вступить в борьбу) усласыу, алы-
сыу, гуресиу.
СХВАТКЦА ж. 1. {стычка) усласыу, урыс,
алысыу; вооружённая ~а цураллы урыс;
2. мн. схватки толгац; родовые ~и тууыу
толга гы.
СХВАТЫВАТЬ несов. см. схватить.
СХВАТЫВАТЬСЯ несов. см. схватиться.
СХЕМА ж. 1. {чертёж) схема; ~ радио-
приёмника радиоприёмниктин. схемасы; 2.
{план) схема; ~ доклада докладтыц схема-
сы; ~ рассказа гуррицнии. схемасы.
,СХЕМАТИЗИРОВАТЬ сов. и несов. кого-
-что схемаластырыу, эпиуайы турде кер-
сетиу.
СХЕМАТИЗМ м. схематизм, эпиуайылыц.
СХЕМАТИЧЕСКИМИ прил. 1. схемалы;
~ое изображение схемалы керинис; 2. схе-
малы туриндеги; ~ое изложение схемалы
туриндеги баянлама.
СХЕМАТИЧНОСТЬ ж. схемалылыц, эпи-
уайылыц, устиртинлик; ~ доклада доклад-
тыц эпиуайылыгы.
СХЕМАТИЧНЫЙ прил. см. схематичес-
кий.
СХИТРИТЬ сов-.- тэсил етиу, хийле са-
лыу, хийле етиу.
СХЛЫНУ ЦТ ь сов. 1. цайта агып кетиу,
керн агып нетиу; волна ~ла с берега
толцын жагадан цайта агып кетти; 2.
перен. бирден пэсейиу, бирден тарцасып
кетиу, жоц болып нетиу; страх мгновенно
~л цорцыныш бирден жоц болып нетти;
толпа ~ла аламан бирден тарцасып кетти.
СХОД м. 1. {действие) тусиу, шыгыу;
при сходе с парохода пароходтан тускен
уацытта; 2. {спуск) тусер жер, тусетугын
орын; 3. см. сходка.
СХОДЙТЬ I несов. см. сойти; не ~ с
языка ауыздан туспеу.
СХОДЙТЬ II сов. барып келиу, барып
цайтыу; ~ в магазин дукэнга барып келиу.
СХОДИТЬСЯ несов. см. сойтись.
СХОДКА ж. уст. жыйналыс, жыйнац.
СХОДНИ мн. {ед. сходня ж.) басцыш,
кепирше {пароходтан тусиу ушын).
СХОДНЦЫЙ прил. 1. {похожий) бирдей,
уцсас, усас, мегзес; ~ые конструкции
уцсас конструкциялар; ~ые по значению
слова мэнилери бойынша уцсас сезлер;
2. разг, {подходящий, выгодный) ылайыц-
лы, цолайлы, пайдалы; купить по ~ой
цене цолайлы баца менен сатып алыу.
СХОДСТВО с. уцсаслыц, усаслыц, мег-
зеслик; внешнее ~ сыртцы усаслыц.
СХОЖИЙ прил. см. схддный 1.
СХОЛАСТИКА ж. схоластика (1. орта
гсир философиясында устем болган идеа-
листлик багдар-, 2. турмыстан .\эм практи-
кадан цол узген формаль билим).
СХОЛАСТИЧЕСКИ ИЙ прил. 1. схо-
ластикалыц; 2. {оторванный от практики)
схоластика болган, цыялый; ~ое рассуж-
дение схоластикалыц пикир.
СХОЛАСТИЧНЫЙ прил. см. схоластичес-
кий 2.
СХОРОНИТЬ сов. кого-что кемиу, жер-
леу, койыу.
сцАпать сов. кого-что, разг, шаппа жа-
бысыу, пэнже урыу, жармасыу.
СЦЕДИТЬ сов. что сузиу; ~ сыворотку
с творога иримшиктиц сары сууын сузиу.
СЦЕЖИВАТЬ несов. см. сцедить.
СЦЁН||А ж. 1. сацна; выйти иа ~у сацнага
шыгыу; 2. театр, (картина, явление)
керинис, перде, белим; ~а вторая екинши
перде; 3. (эпизод) айрым керинис, айрым
ауцал; ~а прощания хошласыу кериниси;
4. разг, {ссора, объяснение) талас, жэнжел;
семейная ~а уйдеги жэнжел; <ф> играть иа
~е артист болыу.
СЦЕНАРИЙ м. сценарий.
СЦЕНАРЙСТ м. сценарийши, киносце-
нарийдиц авторы.
СЦЕНЙЧЕСКВИЙ прил. 1. сацна..., сац-
налыц; ~ая площадка сацна майданшасы;
2. сацнада керсетилетугын, сацна ушын
белгиленген; ~ое искусство сацнада кер-
сетилетугын искусство.
СЦЕНЙЧН ЦЫЙ прил. сацналыц, сацна-
га керекли; ~ая пьеса сацнага керекли
пьеса.
СЦЕП м. 1. (действие) тиркеу, илиу;
2. (приспособление) тиркеуши; 3. {группа
сцепленных машин) тиркес, дизилип тир-
келген; ~ комбайнов дизилип тиркелген
комбайнлар.
СЦЕПИТЬ сов. что тиркеу, илиу; ~ ваго-
ны вагонларды тиркеу; <> ~ пальцы бар-
мацларды илинистириу.
СЦЕП ЙТ ЬСЯ сов. 1. чем и без доп. тир-
келиу, илинисиу; 2. прост, (вступить в
спор, перебранку) урысыу, сегисиу, усла-
сыу, илинисиу.
СЦЕПКА ж. см. сцеп I; автоматическая
~ вагонов вагонлардыц автоматикалыц
турде тиркелиуи.
— 991 —
СЪЕ
СЦЕПЛЕНИЕ с. 1. {действие) тиркеу,
тиркестириу, илинистириу, илиу, 2. {при-
способление) тиркеуши, илгиш, тиркеу
тетиги, 3. тиркесиу, илинисиу, дизбек-
лениу, ~ частиц айрым белеклердиц или-
нисиулери.
СЦЕПЛЯТЬ несов. см. сцепить.
СЦЕПЛЯТЬСЯ несов. см. сцепиться.
СЦЕПЩИК м. тиркеуши {вагонларды
тиркейтусын рабочий)
СЧАСТЛИВЕЦ м. бахытлы, ыгбаллы.
СЧАСТЛИВИЦА женск. от счастливец.
СЧАСТЛИВЧИК м. см. счастливец.
СЧАСТЛЙВЦЫЙ прил. 1. бахытлы, ыгбал-
лы, ~ый брак ыгбаллы неке, ~ое детство
бахытлы балалык, 2. бахытлы, жолы бол-
ган, ~ый соперник бахытлы таласыушы;
3. в знач. сущ. м. счастливый и ж. счаст-
ливая бахытлы адам, 4. {благополучный,
успешный) оцыслы, жоллы, табыслы, ~ое
окончание дела истиц табыслы тамам бо-
лыуы, <>~ого пути! жол болсын’, цайырлы
сапар’, ~о оставаться хош, сау болыцыз.
СЧАСТЬЦЕ с 1. бахыт, семейное ~е
уй-ишиниц бахыты, испытать ~е бахытты
бастан кешириу, 2. бахыт, табыс, жол
болыу, военное ~е эскерий бахыт, к~ю,
на ~е, по ~ю в знач вводи сл бахытына,
бахытца тууры келип, на ~е {дать, сде-
лать и т п) бахыт тилеп, попытйть ~я
бахытты сынап кериу.
СЧЕСТЬ сов 1. кого-что {сосчитать) есап-
лап шыгарыу, санын белгилеу, санау, есап-
лау, табыу, 2. {признать) билиу, таныу,
мойынлау, сочту своим долгом ез миннетим
деп билемен, его дии сочтены оныц кун-
лери санаулы.
СЧЕСТЬСЯ сов. есапласыу, санасыу,
тацласыу, есап айырыу, свой люди —
сочтёмся ез-езимиз келисермиз.
СЧЕТ м. 1. {действие) санау, есаплау;
~ до ста жузге шекем санау, сбиться со ~а
санаудан жацылысыу, вести ~ деньгам
ацшаныц есабын шыгарыу, 2. {документ)
счет, подписать ~ счетца цол цойыу, 3.
бухг есап, счет, лицевой ~ бет есабы,
открыть ~ 1) счет ашыу, 2) спорт топ
киргизиу, топ салыу, закрыть ~ счетты
жабыу, 4. спорт, есап, без ~у есапсыз
кеп, в два ~а шаццан, дэрриу, тез; в ко-
нечном ~е аягында, ацырында, ец соцын-
да, в ~ чего-л бир заттыц есабына, за ~
кого чего-либо биреудиц есабына, личные
~ы ез-ара аразлыц, не в ~ есап емес, быть
на счету 1) {приниматься в расчет) есапта
болыу, санда болыу, 2) {иметься в числе
трофеев) есапца киреди, санда бар, при-
нять на свой ~ ез есабына кабыл етиу,
покончить ~ы байланысты узиу, байла-
нысты цойыу, свести ~ы с кем-л. 1) биреу
ценен есапласыу, 2) {отомстить) еш алыу,
кек алыу.
СЧЕТНЦЫЙ прил 1. есап, есаплыц, ~ая
машина есап машинасы, 2. есап жургизиу-
ши, есапшы, ~ый работник есапшы хызмет-
кер
СЧЕТОВОД м счетовод, есапшы.
СЧЕТОВОДНЫЙ прил. есап жургизету-
гын, счетовод .
СЧЕТОВОДСТВО с. есап жургизиуши-
лик, есапшылыц.
СЧЕТЧИК м. 1. {человек) санаушы, есап-
шы, есаплаушы, 2. {прибор) счетчик.
СЧЕТЦЫ только мн. счет, считать иа ~ах
счетца салыу.
СЧИСЛЕНИЦЕс. мат. санау усылы, деся-
тичная система ~я санау усылыныц онлыц
системасы.
СЧИСТИТЬ сов. что, с чего тазартыу,
аршыу, аршып тазалап алыу, ~ кожуру
с апельсина апельсиннин. дабыгын аршыу,
апельсинди дабыЕынан тазартыу, ~ грязь
с одежды кийимди ылайдан тазартыу.
счиститься сов. тазаланыу, аршы-
лыу.
СЧИТА||ТЬ I несов. 1. санау, есаплау,
тэртиби менен санау, ~ть до десяти
ойга шекем санау, 2. кого-что санау, еса-
быи шыгарыу, ~ть деньги ацшаны санау;
~ть овец цойларды санау, 3. {вести начало)
баслап есаплау, баслап санау, ~я со вче-
рашнего дня кешеги куннен баслап есап-
лау, 4. что {полагать) есаплау, шамалау,
ойлау, болжау, табыу, я ~ю, что ты не
прав сеники дурыс емес деп ойлайман;
5. кого-что, кем-чем есаплау, санау, его
~ют умным оны ацыллы деп есаплайды; <
~ть дни шыдамсызлыд пенен кутиу.
СЧИТАТЬ II сов. что, с чем салыстырып
одыу, салыстырып одып тексериу, ~ вёр-
стку с рукописью вёрстканы дол жазба ме-
нен салыстырып одыу.
СЧИТАТЬСЯ несов 1. с кем-чем санасыу,
есапласыу, есапца алыу, кеуил белиу, ~ть-
ся с чужим мнением басцаныц пикири ме-
нен санасыу, 2. кем-чем есапланыу, сана-
лыу, он ~ется отличником учёбы ол оцыу-
дьщ отличниги болып есапланады, 3. разг,
{числиться, состоять) саналыу, есабында
турыу, есабында болыу, он ~ется на работе
ол жумыста деп есапланады
СЧИТКА ж. салыстырып оцыу, салыс-
тырып оцып тексериу.
считчик м. одып турыушы, салысты-
рып одыушы.
СЧИТЫВАТЬ несов см считать II.
СЧИЩАТЬ несов. см счистить.
СЧИЩАТЬСЯ несов см счиститься.
СШИБАТЬ несов см сшибить.
СШИБЙТЬ сов. кого-что цагып кетиу,
урып жыгыу.
СШИВАТЬ несов см. сшить 2.
СШИТЬ сов что 1. тигип болыу, ~ ко-
стюм костюмди тигип болыу, 2. цосып тигиу;
~ два куска материи еки белек гезлемени
цосып тигиу
СЪг приставка {см. сг) «е», «я» хррип-
лериниц алдынан «с» орнына жазылады,
мыс съесть жеп цойыу
СЪЕДАТЬ несов см съесть; ~ много
хлеба нанды кеп жеу
СЪЕДЕНИЕ с отдать на ~ кому-л. 1)
{чтобы съели) жеп цойыуга бериу, 2) перен.
{в полную власть) биреудиц толыц еркине
бериу
СЪЕДОБНЫЙ прил жеуге болатугын,
жейтугын, ауцат болатугын, ~ гриб жей-
тугын замаррыд
СЪЕ__________________~ 992 ~___________________
СЪ ЁЖ И Т ЬСЯ сов. 1. (о живом суще-
стве) жыйырылыу; 2. бурисиу; кора ~лась
от жары цабыц ыссыдан буристи.
СЪЕЗД м. 1. (действие) келип топланыу,
жыйналыу; ~ гостей цонацлардыц топла-
иып келиуи; 2. съезд; партийный ~ пар-
тия съезди; 3. (спуск) темен тусер жер;
крутой ~ с горы таудан тикке темен тусер
жер.
СЪЕЗДИТЬ сов. барып келиу; барып
кайтыу; ~ в город калага барып келиу.
СЪЕЗЖАТЬ несов. см. съехать.
СЪЕЗЖАТЬСЯ несов. см. съехаться.
СЪЁМКА ж. 1. (уборка) жыйнап алыу,
жыйнау, терну; ~ урожая зурээтти жый-
иап алыу; 2. фото, кино тусириу, тусирип
алыу; ~ фйльма фильмди тусириу.
СЪЁМОЧНЦЫЙ прил. кино тусириуши-
лер..., тусиретугын; ~ая группа тусирету-
гын группа.
СЪЁМЩИК м. кирейине алыушы; ~
квартиры жайды кирейге алыушы.
СЪЁМЩИЦА женск. от съёмщик.
СЪЕСТН НОЙ прил. 1. желинетугын, жеу-
ге болатугын, жеуге арналган; ~ые при-
пасы желинетугын затлар, азыц-ауцат-
лар; 2. в знач. сущ. с. съестное азыц, та-
мад.
СЪЕСТЬ сов. 1. кого-что жеу, жеп дойыу,
жеп питкериу; ~ кусок мяса бир белек
етти жеп дойыу; 2. что жеу, дыйыу, бу-
зыу; сукно съедено мдлью сукноны куйе
жеген; 3. (извести придирками, попрёками)
кун бермеу, азап бериу, мийин жеу; <>
собаку ~ на чём-л. бир нэрсени бес бар-
мадтай билиу.
СЪЁХАЦТЬ сов. 1. с чего (спуститься) темен
тусиу; ~ть с горы таудан темен тусиу; 2.
с чего и без доп., разг, (покинуть жильё)
шыгып кетиу, кешип кетиу; 3. (сползти)
жылжыу, жылысыу, орнынан ауысыу; шап-
ка ~ла иа затылок маладай желкеге
жылысып кетти.
СЪЕХАТЬСЯ сов. 1. (встретиться)
ушырасыу; жолыгысыу (жолда)-, 2. тум
тустан келиу, жыйнау, келип жыйналы-
сыу, топланыу; ~ на конференцию кон-
ференцияга тум-тустан жыйналысыу.
съязвйть сов. ашшы сез айтыу, ша-
гып сейлеу.
СЫВОРОТКА ж. 1. (молочная) сары суу;
2. мед. сыворотка; противодифтерийная
~ дифтерия кеселине царсы сыворот-
ка.
СЫГРАННОСТЬ ж. ойында уйренискен-
лик, ойында уйлескенлик; ~ футбольной
команды футбол командасыныц ойында
уйренискенлиги.
СЫГРАТЬ сов. в разн. знач. ойнау;
.гу_д.^волейб6л волейбол ойнау; ~ иа рояле
рояльда ойнау; ~ на сцене саднада ойнау;
~ свадьбу той етиу; ~ шутку с кем-л. биреу
менен эзиллесип ойнау.
СЫГРА||ТЬСЯ сов. сазласып ойнау, ойын-
да бир-бирине уйренисиу; артисты ~лись
артистлер ойында бир-бирине уйренисти.
СЫЗМАЛА, СЫЗМАЛЬСТВА нареч.
прост, балалыц шагынан, жас уадыт-
тан, жастан.
СЫЗНОВА нареч. разг, жацадан, тазадан.
цайтадан; начинать всё ~ барлыгын жа-
цадан баслау.
СЫН м. 1. ул бала, ул; мой старший
~ мениц улкен улым; 2. мн. сыновья,
сыны (молодое поколение) жас эулад, жас
бууын; 3. ул, азамат; ~ Востока Шыгыс-
тыц улы; блудный ~ азган ул.
СЫНОВНИЙ прил. баланыц..., ер бала-
ныц...; ~ долг баланыц миннети.
сынок м. 1. уменьш.-ласк. от сын; 2.
(в обращении) балам (жас уллы адамнын
балага айтыуы).
СЫПАТЬ несов. 1. что тегиу, цуйыу;
~ зерно в мешок дэнди цапка цуйыу; 2. что,
чем и без доп., перен. жаудырыу; 3. чем,
перен. (осыпать) жаудырыу, цуйыу; ~ пу-
лями оц жаудырыу; 4. (говорить часто}
шаццан сейлеу, усти‘Устине сейлеу.
СЫП||АТЬСЯ несов. 1. тусиу, тегилиу,
цуйылыу, салыныу; мука ~лется из мешка
ун каптан тегиледи; 2. (идти) жауыу, ту-
сиу; снег ~лется цар жауады; 3. (со всех
сторон) жаудырылыу, жауыу; снаряды
~ались снарядлар жаудырылды.
СЫПНОЙ прил. эспили; ~ тиф эспили
сузек.
СЫПНЯК ж. разг, эспили сузек.
СЫПУЧЕСТЬ ж. есилмелик, тегилме-
лик, шубырмалыц, жылжымалыц; песок
обладает ~ю цум жылжымалыц цэсийети-
не ийе.
СЫПУЧИЦЙ прил. есилетугын, тегиле-
тугын, шубырмалы; ~е тела шубырмалы
затлар.
СЫПЬ ж. эспи, бертпе; тифозная
сузек эсписи.
СЫР м. сыр; О как ~ в масле кататься
гургынлыкта жасау, молшылыцта жа-
сау-
СЫРЕТЬ несов. ызгарланыу, ыгалланыу,
хеллениу.
СЫРЕЦ м. шийки, цам; шёлк-~ пилле.
кирпйч-~ цам гербиш.
СБ1РНЫЙ прил. сыр..., сырдыц; ~ запах
сырдыц ийиси.
СЫРОВАР м. сыр цайнатыушы.
СЫРОВАРЕНИЕ с. сыр цайнатыу.
СЫРОВАРНЫЙ прил. сыр цайнатату-
гын; ~ завод сыр цайнататугын завод.
СЫРОВАРНЯ ж. сыр цайнатылатугын
кэрхана.
СЫРОЕЖКА ж. сыроежка (замаррьщ).
СЫР'|бЙ прил. 1. (влажный) дел, ызгар,
ыгал, лэм; ~6й воздух ыгал дауа; ~ая ком-
ната ызгар ежире; 2. (неварёный) шийки,
цам, писирилмеген; ~ое мясо шийки ет,
3. (недопёкшийся) шала пискен, шийки,
цам; ~бй хлеб шала пискен нан; 4. перен.
(недоработанный) шала исленген, исленип
питпеген; 5. разг, (тучный, вялый) сылбыра-
ган, бос; -ф> вот откуда ~-ббр загорелся
мине цайдан ала шауцым шыцты.
СЫРОК м. сырок; сладкий ~ душшы
сырок.
СЫРОМЯТНЦЫЙ прил. шерим, шеримнен
исленген; цайыс, цайыстан болган; ~ая
кожа шерим.
СЫРОМЯТЬ ж. собир. шерим.
— 993 —
ТАЕ
СЫРОСТЬ ж. целлик, ыгаллыц, лэмлик,
ызгарлыц.
СЫРЦОВЫЙ прил. шийки, кам; ~ шёлк
пилле; ~ кирпич кам гербиш.
СЫРЬЁ с. 1. шийки зат, кам зат; сель-
скохозяйственное ~ ауыл хожалык шийки
затлары; 2. в знач. нареч. сырьём шийки-
лей; есть овощи ~м овощларды шийкилей
жеу.
СЫРЬЕВЦОЙ прил. шийки зат...; ~ая
база шийки зат базасы.
СЫСК м. ист. ацтарыу, излеу, тинтиу,
.ыдырыу.
СЫСКАТЬ. сов. кого-что, разг, излеу,
излеп табыу.
СЫСКИ ЦОЙ прил. уст. излеп табатугын,
излейтугын; ~ая полиция излейтугын по-
лиция.
СЫТНОСТЬ ж. жугымлылыц, ТОКЛЫК,
берекетлилик.
СЫТНЦЫЙ прил. жугымлы, ток, берекет-
ли; ~ая еда жугымлы тамак.
сытость ж. токлык.
СЫТЫЙ прил. 1. ток, тойган; сыт по
горло огада ток, дым тойган; 2. разг,
[тучный, упитанный) семиз; 3. перен.
(богатый) бай, мол ауцатлы.
СЫЧ м. 1. зоол. уки; 2- перен. разг.
шырайсыз.
СЫЧУГ м. анат. улжумыр (гуйисли
уайуанлардьщ царыныныц бир белеги).
СЫЩИК м. уст. ацлыушы, жансыз.
сыщу, сйщешь и т. д. буд. ер. от сыс-
кать.
сэкономить сое. что, на чём унемлеу,
унемлеп жумсау.
СЭР м. сэр (Англияда уэм АЦШта ер
адамларса царай айтылатугын сез).
СЮДА нареч. бери, бермаган, бул жакка;
иди ~ бери кел.
СЮЖЕТ м. сюжет; ~ повести повесть-
тип сюжети.
СЮЗЕРЕН м. ист. сюзерен (феодализм
дэуиринде—вассалларка цараганда узким
болган ири жер ийеси).
СЮЗЕРЁНН ЦЫЙ прил. ист. сюзерен,
сюзеренлик; ~ое право сюзеренлик право.
СЮИТА ж. сюита (музыкалыц шыеар-
ма). *
СЮРПРИЗ м. 1. (неожиданность) кутил-
местен болган нэрсе; 2. (подарок) кутпеген
СЫЙЛЫЦ.
СЮСЮКАТЬ несов. разг. 1. ысылдап сей-
леу («ш» орнына «с» сесин айтыу); 2. перен.
баладай керип сейлесиу.
сяду, сядешь и т. д. буд. вр. от сесть.
СЯК. нареч. разг.-, так и ~ олай да-булай
да; то так, то ~ бир олай, бир булай.
СЯКОЙ мест. указ.-. такой-~ олай-бу-
лай, анау-мынау.
СЯМ нареч.; там и ~ разг, ойда да, мунда
да; бир ойда, бир мунда.
ТА (той, ту, о той) мест. указ, и опред.
ж. см. тот.
ТАБАК м. темеки, шылым, ирик (кури-
тельный); насыбай, нас темеки (нюхатель-
ный или жевательный); <> дело— ~ ис цор-
жын, аукал шатак.
ТАБАКЕРКА ж. темеки цуты.
ТАБАКОВОД м. темеки егиуши.
ТАБАКОВОДСТВО с. темекишилик,
темеки егиушилик.
ТАБАКОВОДЧЕСКИЙ прил. темеки еге-
тутын.
ТАБАЧНЦЫЙ прил. 1. темеки..., теме-
килик; ~ые листья темеки жапыраклары;
~ая фабрика темеки фабрикасы; 2. (о цве-
те) темеки рецли, кек-жасыл рец.
ТАБЕЛЬ м. 1. (список, перечень) табель,
дизим; ~ оборудования ремонтных машин
ремонт машиналары ускенелериниц дизи-
ми; 2. (школьный) табель; 3. (доска или книга
учёта) табель; 4. (жетон) табель (илип
уойылатурын номерли белги).
ТАБЕЛ ЬНЦЫЙ прил. табель..., табельге
киргизилген, табельде керсетилген; ~ое
имущество табельде керсетилген мулк.
ТАБЕЛЬЩИК м. табельщик.
ТАБЕЛЬЩИЦА женск. от табельщик.
ТАБЛЁТКЦА ж. таблетка; ~а аспирина
аспирин таблеткасы; проглотить ~у таб-
летка жеу.
ТАБЛЙЦЦА ж. таблица, кесте; ~а умно-
жения кебейтиу кестеси; математические
~ы математикалыц таблицалар.
63 Русско-каракалпакский сл.
ТАБЛЙЧКА ж. 1. уменьш. от таблица;
2. (дощечка с надписью) табличка.
ТАБЛО с. нескл. табло (сигнал бериуши
тахта).
ТАБОР м. 1. (цыганский) табор, кеш,
кешпели цос; 2. разг, (лагерь) уацытша
цонган цос.
ТАБОРНЫЙ прил. табор..., кешпели.
ТАБУ с. нескл. табу, цадаган.
ТАБУН м. уйир, суриу; ~ лошадей бир
уЙИр ЖЫЛ ЦЫ.
ТАБУННЫЙ прил. уйир, уйирлик; ~
жеребец уйир айгыры.
ТАБУНЩИК м. жылцыман, жылцы ба-
гыушы.
ТАБУРЕТ м„ табуретка ж. орыилыц,
табуретка.
ТАВРЁНЫЙ прил. тамгаланган, тамга
басылган; ~ скот тамга басылган мал.
ТАВРЙТЬ несов. кого-что тамгалау, там-
га басыу; ~ скот малга тамга басыу.
ТАВРО с. в разн. внач. тамга.
ТАВРОВЫЙ прил. тамга..., тамгалы.
ТАВТОЛОГИЯ ж. лит. цайталау, тэк-
рарлай бериу.
тагАн м. таган, темир ошац.
ТАДЖЙКИ мн. (ед. таджик м., таджич-
ка ж.) тэжиклер, тэжик халцы (Тэжик
ССРныц тийкаргы халцы).
ТАДЖЙКСКЦИЙ прил. тэжик..., тэжик-
тиц; ~ая культура тэжик мэденияты.
ТАЕЖНИК м. тайга адамы, тайгада тура-
тугын адам.
ТАЕ__________________- 994 -___________________
ТАЁЖНИЦА женск. от таёжник.
ТАЁЖНЦЫЙ прил. тайга тайгада бола-
тугын, тайгадагы; ~ая река тайгадагы
дэрья; ~ый посёлок тайгада жайласдан
ауыл.
ТАЗ I м. лэген, шылапшын; медный ~
мыс лэген.
ТАЗ II м. анат. жанбас.
ТАЗОБЕДРЕННЫЙ прил. анат. жанбас,
сан; ~ сустав жанбас бууыны.
ТАЗОВЫЦЙ прил. анат. жанбас..., жан-
баслыц; ~е кости жанбас суйеклери.
ТАИНСТВЕННО нареч. жасырын, жасы-
рын турде, сырлы, цупыя, астыртын.
ТАИНСТВЕННОСТЬ ж. жасырынлыц,
сырлылыд, дупыялыд, астыртынлыд.
ТАЙНСТВЕННЦЫЙ прил. 1. жасырын,
мэлим емес, цупыя, астыртын, ушты-
-куйди; ~ое исчезновение астыртын жоц
болып кетиу; 2. сырлы, цупыя, сыр
сацлаган; иметь ~ый вид сыр сацлаган
турде болыу.
ТАЙТЬ несое. что жасырыу, ишинде сац-
лау, билдирмеу, ишинен шыгармау; ~ своё
горе езиниц, цайгысын жасырыу.
ТАЙТЦЬСЯ несое. 1. (скрывать) жасыры-
лыу, иште сацланыу, айтылмау; говорить
не таясь жасырмай айтыу; 2. (прятаться,
скрываться) жасырыныу, керинбеу, билин-
беу; 3. бар болыу, сацланыу, ибарат болыу;
в этом ~ся какая-то загадка бунда цандай
да бир жумбац бар.
ТАЙГА ж. тайга.
ТАЙКОМ нареч. жасырын, жасырынып,
цупыя, астыртын, билдирместен; делать
что-л. ~ билдирместен ислеу.
ТАЙМЪи. тайм (спорт ойыныныц белими).
ТАЙМЕНЬ м. таймень (балык;).
ТАЙНЦА ж. 1. сыр, цупыя; военная ~а
эскерий сыр; 2. (что-л. неразгаданное)
сыр; ~ы природы тэбияттыц сырлары; <>
покрыто ~ой цупыя етилген, цупыяланган.
ТАЙНЙК м. жасырын орын, цупыя жер.
ТАЙНО нареч. жасырын, жасырын турде,
астыртын, цупыялап, сыр сацлап.
ТАЙНЦЫЙ прил. 1. жасырын, астыртын,
сырлы, цупыя; ~ый договор жасырын
келисим, цупыя питим; ~ое голосование
жасырын дауыс бериу; 2. (скрываемый в ду-
ше) жасырын, сырлы; ~ое желание жасы-
рын тилек; ~ая надежда сырлы нийет.
ТАЙФУН м. тайфун (кушли дубелей).
ТАК 1. нареч. (таким образом) солай
етип, сондай етип, усындай етип, былай
етип, олай етип, сондай, солай, усылай,
былай, олай, усылайына, былайына; де-
лай ~ солай ет; делать не ~ олай етпеу;
писать надо ~ усылай жазыу керек; пусть
всё- останется ~, как есть мейли хэммеси
солайына цала берсин; 2. нареч. (до такой
степени, настолько) соншелли, соншама;
я ~ много ходил, что устал соншама кеп
журип шаршадым; 3. нареч. (без послед-
ствий, без изменений) бундай, былай, бун-
дайына, былайына; я этого дела ~ не
оставлю мен бул исти бундайына цалдыр-
майман; 4. частица разг, (ничего особенного)
хеш нэрсе, жай, тек, ешейин; что
с тобой?— Так, ничего саган не болды?—
Х,еш нэрсе емес; 5. нареч. (тогда, в таком
случае) олай болса, онда, ол жагдайда,
енди; ~ уйдите! онда кете бериц!; 6. части-
ца (следовательно, значит) демек, сейтип,
солай етип, соныц менен; ~ согласен?
демек, разымысац?; ~ ты мне не веришь?
солай етип сен маган исенбейсец бе?;
7. союз (вследствие этого, потому) сон-
лыцтан, соныц салдарынан, соныц ушын,
сол себепли; снег был глубокий, ~ что
лошадь в иём тонула цар цалыц еди, сон-
лыцтан ат оган бата берди; 8. союз (однако)
бирац, лекин; ведь я говорил, ~ ты слу-
шать ие хотел мен айыттым, бирац сениц
тыцлагыц келмеди; 9. частица утверд. (да,
действительно) ауа, хацыйцатында да, ду-
рысында да; ~, вы ие ошиблись ауа, сиз
цэтелеспегенсиз; 10. частица усил. сондай,
соншелли, кутэ, огада, шамасы; ои ~ хо-
рошо говорит! ол сондай жацсы сейлейди!;
11. частица (например, к примеру) мэсе-
лен, мысалы; климат там суровый, ~,
морозы доходят до сорока градусов ол
жацта хауа жудэ сууык, мысалы аяз цырыц
градусца шекем барады; <> и ~ соныц
менен; усыныц менен; и ~ достаточно соныц
менен жеткиликли, усыныц менен жетки-
ликли; и ~ много онысыз да кеп; и ~ далее
хэм тагы басдалар; ~ и ~, ~ и сяк, ~ и
этак, то ~, то этак 1) (различными спо-
собами) хэр цыйлы турде, хэр турли жол
менен, хэр цандай; 2) (то хорошо, то
плохо) биресе былай, биресе олай; когда
~, если ~ олай болганда; ие так ли?
солай емес пе?, шынында да солай гой?;
~ и быть солай болыуы керек еди; ~ и есть
тап сондай, шынында да солай; ~ или
иначе цалай болганда да, цалайда; ~ назы-
ваемый солай деп аталатугын; так себе
орташа, орта дэрмиян; ~ сказать вводн. сл.
айтайыц, демек, былайынша айтцанда;
~-то так солайынша, солай да, солай болса
да, солай болса хэм; ~ точно воен, дуп-ду-
рыс, туппа-тууры, ауа; так что соныц
ушын, сол себепли; так как союз себепли,
себеби, ейиткени, сонлыцтан; я не пришёл,
так как был болен мен келе алмадым, себеби
ауырыу едим; ~-сяк в знач. сказ, цалай
болса солай, болса болар; ну, это ещё
~-сяк бул еле цалай болса солай.
такелаж м. мор. такелаж (кемениц ке-
рек-жарак, гсбаплары).
ТАКЕЛАЖНИК м. такелажник (цурылыс-
mar-ы такелаж рабочий).
ТАКЕЛАЖНПЫЙ прил. мор. такелаж...,
такелажлыц; ~ое оборудование такелаж-
лыц ускене.
ТАКЖЕ 1. нареч. солай, сондай, сол
дэрежеде; хэм, да, де; ои ~ поступил в уии-'
верситёт ол да университетке кирди; 2. со-
юз присоед. сондай-ац, да, де; в школе
есть хорошая библиотека, а ~ спортивный
зал мектепте жацсы китапхана, сондай-ац
спорт зал да бар.
ТАКИ,-ТАКИ частица разг, (всё же,
однако, тем не менее) солай да, солай бол-
са да, бирац, деген менен, неде болса;
я успёл-таки на самолёт неде болса само-
лётца илестим.
— 995 —
ТАЛ
ТАКОВ мест, опред. в знач. сказ, тап усы, I
усындай, сондай, ондай; таково наше мне-
ние бизиц пикиримиз усындай; и был ~
разг, тайып болды, жоц болып кетти.
ТАКОВОЙ мест. уст. см. такой 1; как
~ сол сыяцлы, соган мегзес.
ТАК II б Й мест. 1. указ, усындай, сондай,
бундай, бул сыяцлы, сол сыяцлы, ол сыяц-
лы; ~6й работник нам нужен бизге сондай
хызметкер керек; 2. опред. сондай, огада;
~6й красивый сондай сулыу, огада сулыу;
3. опред. цандайда, цайсы бир; лень ~ая
напала цандайда бир жалцаулыц басып
турыпты; 4. в знач. сущ. с. такое сондай
зат, бир нэрсе; что же тут ~6го? бунда
не нэрсе бар? бунда не зат бар?; <, в ~6м
случае соидай болса, ондай болган болса,
бундай жагдайда; до ~6й степени соншел-
ли, оншелли, оншама, соншама; ~йм обра-
зом в знач. вводн. сл. солай етип, сейтип,
сонлыцтан.
ТАКОЙ-СЯКОЙ мест, опред. разг, пэлен-
-пистиман, мацлайы цара; ах, он ~! уах,
ол мацлайы цараны!
ТАКОЙ-ТО мест, неопр. пэлен, пэлен-
ше, биреу.
ТАКСЦА I ж. (расценка) такса, цойылган
бах.а, нырыц; плата по ~е такса бойынша
телеу.
ТАКСА II ж. (порода собак) такса (ийт-
тиц бир тури).
ТАКСАТОР м. таксатор (таксация бойын-
ша цэниге).
таксация ж. таксация (1. бауа цойыу,
нырыц белгилеу, таксалау\ 2. егилген акаш
санын белгилеу э^эм есиуин аныцлау).
ТАКСИ с. нескл. такси; грузовое ~ ЖуК
тасыушы такси; нанять ~ такси алыу.
ТАКСЙРОВАТЬ сов. и несов. что баца
цойыу, нырыц белгилеу, таксалау.
ТАКСИРОВКА ж. баца койыу, нырыц
белгилеу, таксалау; ~ грузов жукти тасыу
бацасын белгилеу.
ТАКСЙСТ м. разг, таксист, таксиши
(такси айдаушы шофёр).
ТАКСОМЕТР м. таксометр (таксидиц
счётчиги).
ТАКСОМОТОР м. см. такси.
ТАКСОМОТОРНЫЙ прил. таксомотор...,
таксомоторлы; ~ парк таксомотор парки.
ТАКТ I м. 1. муз. такт, ыргац; сбиться
с такта такттан жацылысыу; 2. (ритм ка-
кого-л. движения) уйлесик, уйцасыц; <> в ~
уйлесигине мууапык, бир цэлипте.
ТАКТ II м. (чувство меры) л ден, эдепли-
лик, икрам, икрамлылыц, жен, езин-ези
тута билиу; педагогический ~ педагоги-
калыц такт; держать себя с тактом езин
эдепли тута билиу.
ТАК-ТАКИ частица разг, солай да, солай
болса да, цалай болганда да, х.еш нэрсеге
карамастан; он ~ решил задачу ол цалай
болганда да мэселени шешти.
ТАКТИК, м. тактик (тактика бойынша
цэниге).
ТАКТИКА ж. 1. воен, тактика; ~ морского
боя тециз урысыныц тактикасы; 2. перен.
тактика (белгиленген мацсетке жетиу
ушын цолланылатусын цураллардыц, усыл-
лардыц жэми); революционная ~ рево-
люциялыц тактика.
ТАКТЙЧЕСКЦИЙ прил. 1. воен, такти-
ка..., тактикалыц; ~ая подготовка войск
эскерлердиц тактикалыц таярльиы; 2. пе-
рен. тактикалык; ^ие разногласия такти-
калыц келиспеушиликлер.
ТАКТИЧНО нареч. эдеп пенен, эдепли,
икрамлы, женли.
ТАКТИЧНОСТЬ ж. эдеплилик, кергенли-
лик, икрамлылыц, женлилик; проявить ~
эдеплилик керсетиу.
ТАКТИЧНЫЙ прил. эдепли, кергенли,
икрамлы, женли; ~ человек эдепли адам.
=ТАКТНЫЙ биринши белеги санлыцтан
болган крепа сезлердиц екинши белеги, мыс.:
четырёхтактный терт тактлы.
ТАК-ТО 1. нареч. (таким образом) соныц
менен, солай етип, сейтип; ~ ты исполня-
ешь мою просьбу солай етип сен мениц
етинишимди орынлайды екенсен; 2. час-
тица солай, сондай; ~ было дело ис солай
болды; <, не~ путкиллей олай емес; он
не ~ стар ол оншелли гарры емес; ~ так
в знач. вводн. сл. элбетте солай, дурысында
да солай.
ТАЛАНТ м. 1. (дарование) талант, зейин,
уцып; музыкальный ~ музыкалыц талант;
2. (одарённый человек) талант; молодые ~ы
жас талантлар; <, зарыть ~ в землю та-
лантты есирмеу, иркиу; талантты хор
цылыу, талантын жогалтыу.
ТАЛАНТЛИВО нареч. талантлы, зейин-
ли, уцыплы.
ТАЛАНТЛИВОСТЬ ж. 1. (человека) та-
лантлылыц, зейинлилик, уцыплылыц; 2.
(напр. произведения) шеберлилик, сапа-
лылыц, цунлылыц, цызыцлыц; ~ пьесы
пьесаныц шеберлилиги.
ТАЛАНТЛИВЫЙ прил. 1. (одарённый)
талантлы, зейинли, уцыплы; ~ учёный
талантлы билимпаз; 2. (напр. о произведе-
нии) шебер, сапалы, цунлы, цызыцлы;
~ рассказ шебер гурриц, цызыцлы гурриц.
ТАЛЕР I м. (монета) талер (немецлер-
диц бурынсы гумис манаты).
ТАЛЕР II м. полигр. талер (баспа маши-
наныц металлдан исленген плитасы).
ТАЛИСМАН м. тумар, дууалы тумар,
тилсим.
ТАЛИ || Я ж. бел; тонкая ~я цыпша бел,
жицишке бел; в ~ю (об одежде) шаппа-
-шац, цуйып цойгандай.
ТАЛЛИЙ м. таллий (химиялыц элемент).
ТАЛМУД м. рел. талмуд, таурат (еврей-
лердиц диний китабы).
ТАЛМУДИЗМ м. талмудизм, царыйлыц
(кергенин жазбаушылыц).
ТАЛМУДИСТ м. 1. талмудшы; 2. перен.
(начётчик) талмудшы, царый, кергенин
жазбаушы (мгселениц мэнисине тусин-
бей ядлап алыушы).
ТАЛМУДИСТСКИЙ прил. талмудшылыц,
царыйлыц,
ТАЛОН м. 1. талон (бир затты алыу
ушын берилген цагаз); ~ на бензин бензин
алыуга берилген талон; 2. (дубликат до-
кумента) талон (чек, ордер х,эм т. б.
книжкаларыныц цолда цалатусын тубири).
63*
ТАЛ.
— 996 —
ТАЛ ЦЫЙ прил. ериген, жумсарган, жи-
биген; ~ый снег ериген цар; ~ая вода
ериген цар сууы.
ТАЛ ЬК м. тальк (жумсац ац порошок ту-
риндеги минерал).
ТАЛЬНЙК м. бот. тал, таллыц.
ТАМ нареч. 1. (в том месте, не здесь) ана
кэрада, ана жацта, о кэрада, ол жерде, сол1
кэрада, сол жерде, онда, сонда; ~ рабо-
тают ол жерде ислеп атыр; стой ~ ана
кэрада тур; ~ и здесь ол кэрада хэм бул
жерде; ~ же сол кэрада гой; 2. разг, (по-
том, затем) кейнинен, соцынан, кейин,
соц; ~ видно будет кейнинен белгили бо-
лады; 3. в внач. частицы разг, (с сомне-
нием, пренебрежением): какие ~ дела!
ол кэрада цандай ис болсын!; чего ~!
ойда не!; какое ~! олай емес!, путкиллей
басцаша!; <>~ и тут, ~ и сям онда да,
бунда да; бир онда, бир мунда.
ТАМАДА м. той басцарыушы, отырыс-
паны басцарыушы.
ТАМБУР м. 1. (пристройка) тамбур
(жайдыц ишине кирер ауыздагы дэлиз):
2. ж.-д. тамбур (вагонга кирер жер-
деги дэлизшё).
ТАМГА ж. 1. (клеймо) тамга, белги;
2. ист. (пошлина) баж.
ТАМОЖЕННИК м. бажхана хызметкери.
ТАМОЖЕННЫЙ прил. баж алатугын;
~ сбор баж алымы.
ТАМОЖНЯ ж. бажхаиа.
ТАМОШНИ II й прил. разг, онда гы, ол
жердеги; ~е жители ондагы турыушылар.
ТАМПОН м. тампон (кишкене домалац
пахта ямаса сийле).
ТАМТАМ м. тамтам (урып шертетугын
саз эспабы).
ТАНГЕНС м. мат. тангенс.
ТАНГО с. нескл. танго (танец).
ТАНЕЦ м. танец, аяц ойыны, ойын, бий;
каракалпакский ~ царацалпац ойыны.
ТАНК м. танк.
ТАНКЕР м. танкер (суйыц затлар цуйып
тасыу ушын арнаулы кеме).
ТАНКЕРНЫЙ прил. танкерли, танкер-
лик; ~ флот танкерли флот.
ТАНКЕТКА ж. танкетка, кишкене танк.
ТАНКЕТКИ мн. (ед. танкетка ж.) тан-
кетки (цаяллардыц жецил аяц кийими).
ТАНКЙСТ м. танкист.
ТАНКО= цоспа сезлердиц мэниси бойынша
«танк» сезине туура келетугын биринши
белеги, мыс: танковождение танк айдай
билиу.
ТАНКОВ ЦЫЙ прил. танк, танклы; ~ая
часть танклы эскерий белим.
ТАНКОСТРОЕНИЕ с. танкостроение(цор-
ганыу ендирисиниц тарауы).
ТАНКОСТРОЙТЕЛ ЬНЫЙ прил. танк ис-
леп шыгаратугын.
ТАНТАЛ м. тантал (химиялыц элемент).
ТАНЦЕВАЛЬНПЫЙ прил. танец..., та-
нец болатугын; ~ая музыка танец музы-
касы; ~ый коллектив танец коллективи.
ТАНЦЕВАТЬ несов. 1. что и без доп.
(исполнять танец) аяц ойын ойнау, танец
ойнау, бийлеу; 2. перен. (о лошади) ой-
иацшыу.
ТАНЦОВЩИК м. танецшы, бийлеуши,
аяц ойыншы.
ТАНЦОВЩИЦА женск. от танцовщик.
ТАНЦОР м. шебер танецшы, шебер аяц
ойыншы, шебер ойыншы.
ТАНЦУЮЩИЙ 1. прич. от танцевать;
2. прил. (о шагах, походке) ойнацлаган, ой-
накшыган; 3. в внач. сущ. мн. танцующие
танец ойнаушылар.
ТАПЙР м. тапир (Америкада жасаушы
цайуан).
ТАПКИ мн. (ед. тапка ж.) разг. см.
тапочки.
ТАПОЧКИ мн. (ед. тапочка ж.) тапоч-
калар; спортивные ~ спорт тапочкалары.
ТАРА ж. тара (ыдыс, цап, ящиклер).
ТАРАБАРЩИНА ж. разг, мэнисиз нэрсе,
тусиниксиз нэрсе, тусиниксиз гэп.
ТАРАКАН м. таракан, нангерек; чёрный
~ цара нан герек.
тараканий прил. таракан..., таракан-
ньщ, нан геректиц.
ТАРАН м. 1. ист. таран (бурынгы заман-
дагы дийуал бузгыш цурал): 2. (прямой
удар) согысыу, дугисиу; 3. воен, таран
(ез машинасы менен душпанныц самолётын,
кемесин ямаса танкасын урып цыйратыу):
4. (военная операция) таран (фронтты
бузып душпанныц арцасына emuij).
ТАРАНИТЬ что 1. несов. ист. таранлау,
таранлап урыу; ~ крепостные стены цор-
ган дийуалларын таранлау; 2. несов. воен,
(прорывать фронт) душпанныц цатарын
бузыу; 3. сов. и несов. воен, таранлау, та-
ранлап урыу; ~ самолёт противника душ-
панныц самолётын таранлап урыу.
ТАРАНТАС м. тарантас (терт дегершик-
ли жецил арба).
ТАРАНТУЛ м. тарантул, мий.
ТАРАНЬ ж. тарань, тыран шабац.
ТАРАРАМ м. разг, шауцым, жэнжел, ша-
тан, астан-гестен; поднять ~ шауцым
кетериу.
таратайка ж. разг, таратайка (еки
дегершикли жецил арба).
ТАРАТОРИТЬ несов. разг, тынбай сейлей
бериу, шаццан сейлеу, тез-тез сейлеу,
кепириу.
ТАРАХТЦ ЁТЬ несов. разг, тасырлау, та-
цырлау, тарсылдау, тарс-турс етиу; повоз-
ка ~йт арба тасырлайды.
ТАРАЩИТЬ несов. что, разг, бацырайтыу;
~ глаза от удивления дайран цалып кезин
бацырайтыу.
ТАРАЩИТЬСЯ несов. разг, бацырайыу.
ТАРЁЛКЦА ж. 1. тарелка, табац; глубо-
кая ~ашуцгил тарелка; мелкая ~асайдыз
тарелка; 2. мн. тарелки (музыкальный ин-
струмент) тарелкалар; <> быть не в сво-
ей ~е уялып кеуил хошы болмау, мазасы
болмау.
ТАРИФ м. тариф (белгиленген ис х;ацы):
железнодорожный ~ темир жол тарифи;
почтовый ~ почта тарифи.
ТАРИФИКАЦИЯ ж. тарификациялау;
~ заработной платы мийнет дацыны
тарификациялау.
ТАРИФИЦИРОВАТЬ сов. и несов. что
тарификациялау.
— 997 —
тво
ТАРЙФНЦЫЙ прил. тариф..., тарифлик;
-ая сетка тариф кестеси, тариф сеткасы.
ТАРТАРАРЫ мн. несклл провалиться в ~
разг, жер жарылмады, мен кирмедим.
ТАРЫ-БАРЫ мн. нескл. прост, бос сез,
мылжыц.
ТАСКА ЦТЬ несов. 1. кого-что тасыу, алып
барыу, алып журиу; ~ть воду суу тасыу;
~ть с собой книгу китапты ези менен алып
журиу; 2. кого-что, разг, (воровать) урлау,
урлап алып кетиу; 3. что, разг, (носить
одежду, обувь) босда кийип журиу, кийип
тоздырыу; 4. кого-что, разг, (трепать,
дёргать) тартыу, жулцыу; ~ть за уши
дулацтан суйреу, цулацтан тартыу; ~ть
за волосы шашынан тартыу; он еле ноги
~ет ол зордан журипти, ол аягын зордаи
кетерип жур.
таскаться несов. разг. 1. онда-мунда
журе бериу, гезиу, гезип журиу; ~ без
дела по улицам кешелерде жумыссыз гезип
журиу; 2. с чем, разг, (носить с собой)
цолынан тусирмей алып журиу.
ТАСОВАТЬ несов. что араластырыу, ша-
быу; ~ карты картаны араластырыу.
ТАСС (Телеграфное агентство Советского
Сыоза) ТАСС (Советлер Союзыныц Теле-
граф агентлиги).
ТАТАРСКИЙ прил. татар..., татардыц;
~ язык татар тили.
ТАТАРЫ мн. (ед. татарин м., татарка
ж.) татарлар (Татар АССРныц тийкаргы
халцы).
ТАТСКИЙ прил. тат..., таттыц.
ТАТУЙРОВАТЬ сов. и несов. кого-что та-
туировка салыу, татуировка салдырыу.
ТАТУЙРОВАТЬСЯ сов. и несов. татуи-
ровка салыу.
ТАТУИРОВКА ж. 1. (действие) татуиров-
ка салыу, татуировка салдырыу; 2. татуи-
ровка (денедеги ешпейтугын нагыслар).
ТАТЫ мн. (ед. тат м., татка ж.) татлар
(Азербайжанда, Дагестанда %эм Иранда
жасаушы халык;).
ТАУ-САГЫЗ м. тау сагыз.
ТАХТА ж. тахта (арцалыцсыз кец диван).
ТАЧАНКА ж. тачанка (устине пулемёт
орнатылган жецил арба); пулемётная ~
пулемёт тачанкасы.
ТАЧАТЬ несов. что цайып тигиу, тигиу-
ТАЧКА ж. тачка.
ТАЩЙТЬ несов. кого-что 1. (волочить)
тартыу, суйреу, суйреп апарыу, суйреп
тасыу, суйрелеклеу; ~ лодку в воду цайыц-
ты сууга суйреп апарыу; 2. разг, (нести)
алып журиу, алып барыу, тасыу; ~ на
спине арцалап тасыу; 3. (тянуть за собой,
вести) изине ертиу, тартыу, жетелеу, алып
барыу; ~ кого-л. за руку цолынан тартыу;
буксир тащит баржу буксир баржаны
тартады; 4. (извлекать) сууырыу, сууырып
шыгарыу, сууырып алыу, тартып шыга-
рыу; ~ ведро из колодца цудыцтан шелекти
тартып шыгарыу; 5. разг, (красть) урлау,
урлап алып кетиу.
ТАЩЙТЬСЯ несов. 1. (волочиться) суйре-
лиу, суйретилиу; 2. разг, (медленно, с тру-
дом передвигаться) эстен журиу, зорга
журиу; ~ на подводе келик пеиен эстен
журиу; еле ~ зорга журиу; 3. разг, (идти,
ехать куда-л.) салпылдап журиу; не хо-
чется так далеко ~ жудэ узацда салпылдап
жургим келмейди.
таю, таешь и т. д. наст. вр. от таять.
ТАЯНИЕ с. ериу, жибиу; ~ льда муздыц
ериуи.
тАять несов. 1. ериу, жибиу; снег тает
цар ерийди; 2. перен. (постепенно исчезать)
жоц болыу, тыныу, кем-кемнен басылыу;
звуки тают вдали узацтагы сеслер тынды;
облако тает булт ашылып киятыр; 3. пе-
рен. азайыу, кемиу; силы его тают оныц
куши кемип баратыр; 4. перен. (худеть, чах-
нуть) азыу, жудеу, арыцлау, эжизлениу;
~ на глазах кез алдында эжизлене бериу;
5. перен. (умиляться) елжиреу, балцыу,
мэс болыу; ~ от похвал мацтаганга
елжиреу.
ТВАРЬ ж. 1. уст. разг, (живое существо)
мацлуц, жаныуар, тири жан; 2. прост,
бран. оцбагаи, хайуан.
ТВЕРДЕТЬ несов. цатайыу, цатыу,
цаттыланыу, цатып цалыу.
ТВЕРДЙТЬ несов. 1. что, о ком-чём (по-
вторять одно и то же) тэкрарлау, цайта-
-цайта айтыу, цайталап айта бериу, цайта-
лай бериу, езиу, мыжыу; 2. что, разг,
(заучивать) тэкрарлау, жатлау, ядлау;
~ урок сабацты тэкрарлау.
ТВЁРДО нареч. 1. (на ощупь) цатты;
2. перен. (непоколебимо) берик, беккем;
~ решить беккем турде шешиу, берик
жуумацца келиу; 3. перен. (отчётливо,
безошибочно) ашыц, аныц, ныц; ~ запом-
нить ныц ядта тутыу; 4. (устойчиво) берик,
турацлы, ныц; ребёнок ~ стал на ноги бала
аягын ныц басты.
ТВЕРД ОКАМЕНН ЦЫЙ прил. берик,
цайытпас, цатты, ежет; <> ~ое сердце тас
журек, тас бауыр.
ТВЕРДОЛОБЫЙ прил. разг. тон. мойын,
топас, мен.реу.
ТВЁРДОСТЬ ж. 1. физ. цаттылыц; 2.
берклик, беккемлик, цаттылыц, ныцлыц;
~ древесины агаштыц цаттылыгы; 3. пе-
рен. турацлылык, табанлылыц, цайытпас-
лыц, цайсарлыц, беккемлик; ~ характера
минезиниц цайсарлыгы.
ТВЁРДЦЫЙ прил. 1. физ. цатты; ~оетело
катты дене; ~ое состояние цатты хал, цатты
жагдай; 2. (жёсткий, крепкий) ныц, цатты;
~ый как камень тастай цатты; 3. перен.
(непоколебимый) турацлы, табанлы, берк,
цайытпас, цайсар, беккем; ~ая воля кайсар
ерик; ~ое решение беккем бел байлау;
<> ~ый знак (ъ) айырыу белгиси (ъ); ~ые
согласные звуки лингв, жууан дауыссыз
сеслер; ~ые цены турацлы баца.
ТВЕРДБ1НЯ ж. 1. уст. (крепость)
дорган, цамал; 2. перен. (опора, оплот)
тирек, таяныш, суйениш.
ТВЁРЖЕ сравнит, ст. от прил. твёрдый
и нареч. твёрдо цаттырац.
ТВОЁ мест, притяж. с. см. твой.
ТВОЙ мест, притяж. мн. см. твой.
твоцй мест, притяж. м. 1. сениц; ~й
дом сениц уйиц; ~Я книга сениц китабыц;
2. в знач. сущ. с. твоё сеники; ~его мне не
тво
— 998 —
нужно сеники маган керек емес; 3. в знач.
сущ. мн. твой сизлердиц, сизлердики; как
поживают ~й? сениц от басын. калай?; <,
~я воля ез еркин.; ~ёдёло езицниц исин.,
езиц бил, езицниц жумысыц; не ~ё дело
сениц жумысыц емес, сениц исиц бол-
масын.
ТВОРЁНИЦЕ с. шыгарма, деретпе; ислеп
шыгарылган еним; великие ~я Пушкина
Пушкинниц уллы деретпелери.
ТВОРЦЁЦ м. 1. деретиуши, жаратыушы,
шыгарыушы; ~цы новых машин жаца ма-
шиналар деретиушилер; 2. рел. (бог)
жаратцан, кудай, алла.
ТВОРЙТЕЛ ЬНЫЙ прил.: ~ падёж грам.
кемеклес сеплеуи.
ТВОРЙТЬ несов. 1. что и без доп. (созда-
вать) деретиу, жаратыу, шыгарыу, тууды-
рыу; 2. что жасау, ислеу, жузеге шыгарыу,
орынлау; ~ чудеса храбрости батырлыд
эжайыплыгын ислеу.
ТВОРЙТЦься несов. разг, болып атырыу;
что тут ~ся? бунда не болып атырыпты?,
бул жерде не болып атыр?
ТВОРбГ, ТВОРОГ м. иримшик, сузбе.
ТВОРОЖИСТЫЙ прил. иримшикке уса-
ган, иримшиктей, сузбедей.
ТВОРОЖНИК м. творожник (иримшик
салынып писирилген нан).
ТВОРОЖНЫЙ прил. иримшик..., ирим-
шикли, сузбе..., сузбели.
ТВОРЧЕСКЦИЙ прил. творчестволыд,
деретиушилик, дерететурын; ~ая мысль
творчестволыд ой; ~ий труд деретиушилик
мийнет; ~ий путь писателя жазыушынын.
творчестволыд жолы.
ТВОРЧЕСТВ||О с. 1. творчество, деретиу-
шилик, деретпе; народное ~о халык дере-
тиушилиги; 2. шыгарма; изучение ~а Мая-
ковского Маяковскийдин. швиармаларын
уйрениу.
ТВОЙ мест, притяж. ж. см. твой.
ТЕ (тех, тем, теми, о тех) мест. указ,
мн. см. тот.
ТЕАТР м. 1. в разн. знач. театр; драма-
тический ~ драма театры; 2. перен. майдан;
~ военных действий урыс дэрекетинин, май-
даны.
ТЕАТРАЛ м. театр суйиуши, театрды
жадсы кериуши.
ТЕАТРАЛИЗАЦИЯ ж. театрластырыу,
садналастырыу, саднара дойыура долай-
лау; ~ романа романды саднага дойыуга
дол а й л а стыр ыу.
ТЕАТРАЛИЗОВАННЫЙ 1. прич. от теа-
трализовать; 2. прил. (приспособленный
для сцены) театрластырылган, сацналасты-
рылган.
ТЕАТРАЛИЗОВАТЬ сов. и несов. что
театрластырыу, садналастырыу, садната
дойыута долайлау.
ТЕАТРАЛКА женск. от театрал.
ТЕАТРАЛ ЬНЦЫЙ прил. 1. театр..., те-
атраллыц, театрда болатугын; ~ый сезон
театр сезоны; 2. перен. (неестественный)
жасалма, тэбийгый емес; ~ая поза жасал-
ма турпат.
ТЕАТРОВЕД м. театровед (театр жумы-
сы бойынша цэниге).
ТЕАТРОВЕДЕНИЕ с. театроведение (те-
атр изертлеу илими).
ТЕАТРОВЕДЧЕСКИЙ прил. театр изерт-
лейтугын, театрды уйренетугын.
тебе мест. дат. и предл. п. от ты.
ТЕБЕНЕВАТЬ несов. с.-х. тебинлеп ашып
жеу, теуип ашыу.
ТЕБЕНЁВКА ж. с.-х. тебинлеп ашыу,
теуип ашыу (жылцыларды цыста цар
басцан жайлауларда багыу).
ТЕБЕНЁВОЧН,|ЫЙ прил. с.-х. тебинлеп
ашып жейтугын, теуип ашылган; ~ое
пастбище тебинлеп ашып жейтугын жайлау.
тебя мест. род. и вин. п. от ты.
ТЁЗИС м. 1. лог. тезпс(мацуллауды талап
ететугын реже)-, 2. мн. тезисы тезис-
лер; ~ы доклада докладтыц тезислери.
ТЁЗКА м. и ж. разг, атлас, аты бир;
ои мой ~ ол мениц менен атлас.
тёк, текла, текло прош. вр. от течь I.
ТЕКЙНСКИЦЙ прил. теке, текениц; ~е
ковры теке га л ыл ары.
ТЕКСТ м. 1. текст (жазылган нусца)-,
подлинный ~ тийкаргы текст; ~ песни
цосыцтыц тексти; 2. полигр. текст (типо-
графия %эриплериниц бир туриниц
аты).
ТЕКСТА ЛЬ м. собир. текстиль, тоцыма.
ТЕКСТА Л ЬНЦЫЙ прил. текстиль, тоды-
машылыд, тодыма, тодылган; ^ые изделия
тодыма уэжлер.
ТЕКСТЙЛЫЦИК м. тодымашы.
ТЕКСТЙЛЬЩИЦА женск. от текстиль-
щик.
ТЕКСТОВОЙ прил. текст..., текстли,
текстлик; ~ые варианты текстли вариант-
лар.
ТЕКСТОЛОГ м. текстолог (текстология
бойынша цэниге).
ТЕКСТОЛОГИЧЕСКИ || Й прил. тексто-
логиялыд; ~е исследования текстология-
лыд изертлеулер.
ТЕКСТОЛОГИЯ ж. текстология (эдебий
шыгармалардыц текстлерин аныцлайту-
гын филологияныц бир тарауы).
текут наст. вр. от течь I.
ТЕКУЧЕСТЬ ж. 1. (способность течь)
агыушылыц, аццышлык, суйыцлыц; 2. пе-
рен. турацсызлык, тоцтаусызлыц, орныц-
сызлыц, езгергишлик; ~ рабочей силы ра-
бочий кушиниц турацсызлыгы.
ТЕКУЧ || ИЙ прил. 1. (жидкий) агып ту-
ратугын, ацпа, агатугын; ~ие тела физ.
агатугын денелер, агатугын затлар; 2. (про-
точный) агын, агып турган; ~ая вода агын
суу; 3. перен. (непостоянный) турацсыз,
орныцсыз, езгергиш.
ТЕКУЩЦИ А 1. прич. от течь I; 2. прил.
(теперешний) цэзирги, устимиздеги, Усы
мэцэлдеги, усы уацытта, ендиги; в ~ем
году устимиздеги жылда; ~ий момент х,э-
зирги мэцэл; 3. прил. (очередной, повседнев-
ный) кунделикли, гезектеги, агымдагы,
болып атырган; ~ие дела агымдагы ислер;
<£> ~ий ремонт гезектеги ремонт; ~ий счёт
турацсыз счёт.
ТЕЛЕ» цоспа сезлердиц биринши белеги:
1)^узац аралыцца хэрекет етиуши цуралды
билдиреди, мыс.: телебиибкль телебинокль;
— 999 —
ТЕМ
2) тглевизионлыц» деген сездиц мэнисине
tnyi/pa келеди, мыс.-, телецентр телецентр.
ТЕЛЕВИДЕНИЕ с. телевидение.
ТЕЛЕВИЗИОНН"ЫЙ прил. телевизион,
телевизионлыц; ~ая передача телевизион-
лыц керсетиу.
ТЕЛЕВИЗОР м. телевизор.
ТЕЛЕВИЗОРНЫЙ прил. телевизор..., те-
левизорлыц; ~ экран телевизор экраны.
ТЕЛЕГА ж. арба, телеген арба.
ТЕЛЕГРАЛТМЦА ж. телеграмма; срочная
-*а цыстаулы телеграмма, асыгыс телеграм-
ма; послать ~у телеграмма жибериу.
ТЕЛЕГРАФ м. 1. (вид связи) телеграф;
2. (учреждение) телеграф, телеграфхана,
телеграф жайы; 3. (аппарат) телеграф
асбабы.
ТЕЛЕГРАФИРОВАНИЕ с. телеграмма
fiepnv, телеграф арцалы хабарлау.
ТЕЛЕГРАФИРОВАТЬ сов. и несов. что,
о чём и без доп. телеграмма бериу,
телеграмма жибериу, телеграф пенен ха-
барлау.
ТЕЛЕГРАФИСТ м. телеграф хызметкери.
ТЕЛЕГРАФИСТКА женск. от телегра-
фист.
ТЕЛЕГРАФН цый прил. 1. телеграф...,
телеграфлык; ~ый столб телеграф бага-
насы; 2. телеграф пенен берилген; теле-
граф арцалы болган; ~ая связь телеграф
арцалы болган байланыс; 3. перен. (о речи,
слоге) огада цысца, дым цысца.
ТЕЛЕЖКА ж. 1. уменьш. от телега;
2. (для перевозки грузов) тележка, кишкене
арба.
ТЕЛЁНОК м. 1. бузау, ежек; 2. перен.
разг, мацбас, елимтик.
ТЕЛЕОБЪЕКТИВ м. телеобъектив.
ТЕЛЕПАТИЯ ж. телепатия (жасырын
ойларды цэм узацлыцтат цубылысларды
цабыл emuij мумкинлиги х;аццындаеы кез
царас).
ТЕЛЕПЕРЕДАЧА ж. телепередача (теле-
вивор арцалы алып еситтириу).
ТЕЛЕСКОП м. телескоп.
ТЕЛЕСКОПИЧЕСКИ ИЙ прил. 1. теле-
скоп..., телескоплыц; ~ая труба телескоп-
лыц труба; 2. (видимый только в телескоп)
телескопта гана керинетугын; 3. (сильно
увеличивающий) улкейтип керсететугын,
улкейтетугын; ~ие очки улкейтип кер-
сететугын кез эйнек.
ТЕЛЕСКОПЫ ЦЫЙ прил. телескоп..., те-
лескоплыц; ~ая труба телескоп трубасы.
ТЕЛЁСНЫЦЙ прил. 1. физ., мат. денелик,
затлыц; 2. дене, тэн, беден; ~е наказания
дене жазалары, урыу жазалары; 3. (о цвете)
дене рецли.
ТЕЛЕТАЙП м. телетайп (ези жазып ези
басатугын телеграф аппарат).
ТЕЛЕФОН м. телефон; ~-автомат авто-
мат-телефон; междугородный ~ цала ара-
лыц телефон; говорить по ~у телефон ар-
цалы сейлесиу; позвонить по ~у телефон
менен сейлесиу.
ТЕЛЕФОНИЗАЦИЯ ж. телефонласты-
рыу, телефон орнатыу.
ТЕЛЕФОНИЗИРОВАТЬ сов. и несов. что
телефонластырыу, телефон орнатыу.
ТЕЛЕФОНИРОВАТЬ сое. и несов. 1. (зво-
нить по телефону) телефон урыу; 2. о чём
(сообщить по телефону) телефон арцалы
хабар етиу, телефон арцалы хабар бериу.
ТЕЛЕФОНИСТ м. 1. (работниктелефон-
ной станции) телефоншы; 2. (военный
связист) телефонист, телефон цурыушы.
ТЕЛЕФОНИСТКА женск. от телефо-
нист 1.
ТЕЛЕФОННЦЫЙ прил. 1. телефон...;
~ая станция телефон станциясы; 2. теле-
фон менен берилетугын, телефон менен
берилген; ~ый разговор телефон арцалы
сейлескен сез.
ТЕЛЕФОНОГРАММА ж. телефонограм-
ма (телефон арцалы берилген рэсмий хабар).
ТЕЛЕЦЕНТР м. (телевизионный центр)
телецентр.
ТЕЛИТЬСЯ несов. бузаулау, бузау тууыу.
ТЁЛКА ж. цашар, баспац.
ТЕЛЛУР м. теллур (химиялыц элемент).
ТЁЛЦО с. 1. физ., мат., астр, дене, тур-
пат, зат, айрым кецислик; твёрдые тела
цатты денелер; жидкие тела суйыц денелер;
газообразные тела газ тэризли денелер;
небесные тела аспандагы денелер; 2. (чело-
века) тэн, беден, дене, геуде; части ~а дене
белеклери; 3. (труп) дене, елимтик; мёрт-
вое ~о ели дене, елимтик; 4. (корпус чего-л.)
турпат, турцы; ~о плотины плотинаныц
турпаты; <? инородное ~о 1) мед. бетен
дене; 2) жат нэрсе; войти в ~о семириу;
быть в ~е семиз болыу; держать кого-л.
в чёрном ~е цысыу, тамац бермей сацлау,
мандытпау; душой и ~ом жаны-тэни
менен, жудэ берилип; дрожать всем ~ом
тула-бойы цалтырау, барлыц денеси цал-
тырау.
ТЕЛОГРЕЙКА ж. гупи, сырмад.
ТЕЛОДВИЖЕНИЕ с. дене кыймылы,
дене дэрекети; плавные жайсан, дене
дэрекети.
ТЕЛОСЛОЖЁН И || Е с. дене курылысы,
турпат; крепкого беккем турпатлы.
ТЕЛОХРАНИТЕЛЬ м. уст. цоргаушы,
сацлаушы.
ТЕЛЬНЯШКА ж. разг, тельняшка.
ТЕЛЯТИНА ж. бузаудыц ети, баспацтыц
геши, жас мал ети.
ТЕЛЯТНИК м. 1. (хлев) бузау кора, бас-
пац кора; 2. (работник) бузау багыушы.
ТЕЛЯТНИЦА женск. от телятник 2.
ТЕЛЯЧЦИЙ прил. бузау..., бузаудыц;
баспац..., баспацтыц; бузау етинен ислен-
ген; <> ~ий восторг орынсыз цууаныш;
~ьи нежности женсиз еркелеу.
ТЕМ нареч. соншелли, сондай, дым, жудэ,
кутэ, огада, эсиресе, сайын; ~ лучше жудэ
жацсы, сондай жацсы; ои был ~ упорнее,
чем труднее была работа жумыс цыйын-
ланган сайын, ол соншелли куш салын-
цырады; ~ не менее оган царамастан,
солай бола турса да; ~ более эсиресе.
тем мест. указ. 1. твор. п. от тот, то;
2. дат. п. от те.
ТЁМЦА ж. 1. тема; ~а доклада докладтыц
темасы; перейти на другую ~у басца тема-
га етиу; 2. муз. (основной мотив) мазмун.
ТЕМАТИКА ж. тематика, тема жыйнагы.
ТЕМ,_____________________- looo -_______________________
ТЕМАТИЧЕСКИЙ прил. тематика..., те-
матикалык; ~ план тематикалык план.
ТЕМБР jw. тембр (цауаздьщ сапасы); при-
ютный ~ голоса дауаздыц жагымлы темб-
ри-
ТЕМЕНН ЦОЙ прил. тебе..., тебелик, ец-
беклик; —ая кость ецбеклик суйек.
ТЕМЕНЬ ж. разг. дарацЕы, царацгылыц.
теми мест. твор. п. от те.
ТЕМИ Ё ЦТЬ несов. 1. (становиться тём-
ным) царайыу; серебро ~ет гумис кара яды;
2. безл. царацгыланыу, царацгы тусиу;
зимой рано—ет цыста царацгы ерте туседи;
3. (виднеться—о тёмном) царайыу, ца-
рауытыу, царауытып кериниу, царацлау;
вдали —-ет лес узацта тогай царауытып
керинеди; < в глазах ~ет кез алды цара-
уытты.
ТЕМНЕТЬСЯ несов- см. темнеть 2, 3.
ТЕМНЙТЬ несов. что 1. (делать тёмным)
царацгы-етиу, царацгылау; 2. разг, (гово-
рить путано, неясно) гумилжи сейлеу,
аныц айтпау.
ТЕМНИЦА ж. турме, зиндан.
ТЕМНО нареч. и безл. взнач. сказ, царац-
гы; на улице уже ~ кешеде царацгы тусти;
~, хоть глаз выколи кезге туритсе кергисиз
царацгы; тас царацгы, кезге туртсе де бил-
мейсец.
ТЕМИ Os цоспа сезлердиц мэниси бойынша
«цара» дегенге туура келетугын биринши
белеги, мыс.: темноглазый цара кез.
ТЕМНОБРОВЫЙ прил. кара каслы.
ТЕМНОВОЛОСЫЙ прил. кара шаш, кара
шашлы.
ТЁМНО-КАШТАНОВЫЙ прил. цара цо-
цыр.
ТЕМНОКОЖИЙ прил. 1. кара денели,
кара тэнли; 2. в знач. сущ. м. темнокожий
и ж. темнокожая кара адам, кара тэнли
адам.
ТЁМНО-КРАСНЫЙ прил. гуЦГИрТ КЫЗЫЛ.
ТЁМНО-СЙНИЙ прил. цара-кекшил,
царалтым кек.
ТЕМНОТЦА ж. 1. (мрак) царацгылыц;
—а ночи тун царацгылыгы; вернуться домой
до наступления —'ы царацгы туспестен бу-
рын уйге цайтып келиу; 2. перен. разг,
(невежество, отсталость) наданлыц, ца-
рацгылыц, мэдеииятсызлыц, билимсизлик.
ТЁМНЦЫЙ прил. 1. (лишённый света)
царацгы; — ая комната царацгы ежире; 2.
цара, царалтым; ~ые волосы цара шаш;
~ые глаза цара кез; 3. перен. (неясный,
непонятный) гуцгирт, гумилжи, тусиник-
сиз, анык емес; ~ый смысл гумилжи пикир,
гуцгирт мани; 4. перен. (мрачный) цапа-
лы, цайгылы; ~ые мысли цайгылы ойлар;
5. перен. (сомнительный) гуманлы, цэуетер-
ли; ~ые дела гуманлы ислер; ~ая лич-
ность ашыц емес адам, ишкирне адам;
6. перен. (невежественный) надан, царац-
гы, мэдениятсыз; — ые люди надан адам-
лар; темным-темно жудэ царацгы, цап-
-царацгы, тастай царацгы; — ое пятно цара
дац; —ая мука цызыл бийдайдыц уны.
ТЕМП м. в разн. знач. темп, пэт, ылгал;
темпы уборки урожая зурээтти жыйнау
пэти; в темпе тез, жылдам.
ТЕМПЕРАМЕНТ м.' 1. темперамент, же-
дел, йош; флегматический — ауыр минезли
темперамент; 2. (жизненная активность)
жедел, жигер, цызгын, темперамент, йош;
человек с — ом йошлы адам; <> с — ом (де-
лать что-л.) цызгын, жигер менен, жедел
менен.
ТЕМПЕРАМЕНТНОСТЬ ж. темперамент-
лилик, жеделлилик, Жигерлилик, йош-
лылыц.
ТЕМПЕРАМЕНТНЫЙ прил. темпера-
ментли, жеделли, жигерли, йошлы; ~ че-
ловек темпер аментл и адам.
ТЕМПЕРАТУРКА ж. 1. (степень нагре-
тости) температура (цызыу дэрежеси)-, — а
плавления еритиу температурасы; 2. (чело-
веческого тела) температура, цызыу, ыссы-
лыц; повышенная — а кетерицки темпера-
тура; измерять —у температура ны елшеу;
у ребёнка — а балада ыссылыц бар.
ТЕМПЕРАТУРИТЦЬ несов. разг, темпера-
тура кетерилиу, ет цызыу, ыссылыц артыу;
больной — науцастыц температурасы ке-
терилип тур.
ТЕМПЕРАТУРЯ ||ЫЙ прил. температура-
лыц; — ые изменения температуралыц езге-
рислер.
ТЕМЬ ж. разг. см. тьма 1.
ТЕМЯ с. анат. тебе, ецбек.
ТЕНДЕНЦИОЗНОСТЬ ж. 1. (идейная
направленность) тенденциялыц, мацсетли-
лик; 2. (предвзятость) тенденциялыц, бир
жацлылыц, бир багдарлылыц, бир жацты
цоллаушылыц.
ТЕНДЕНЦИОЗНЦЫЙ прил. 1. (идейно
направленный, идейный) тенденциялы,
тийкаргы мацсетли; 2. (предвзятый) тен-
денциялы, бир жацлы, бир жацты цоллай-
тугын, бир багдарлы; — ое освещение
событий уацыяны бир жацлы етип кер-
сетиу, хэдийсени бир багдарлы керсетиу.
ТЕНДЕНЦИЯ ж. 1. (основная идея) тен-
денция, тийкаргы мацсет; 2. (направление
развития) тенденция, багдар, багдарланыу,
бейимлилик, умтылыу; ~ средней нормы
прибыли к понижению есимниц орта нор-
масыныц теменлеуге багдарланыуы; 3.
(предвзятая идея) тенденция, бир жацлы-
лыц.
ТЕНЕВЦОЙ прил. сая тусетугын, келецке
тусетугын, саялы, келецкели; ~ая сторона
дома жайдыц сая тусетугын жагы; О ~ая
сторона дела истиц тусиниксиз жагы, истиц
гумилжи жагы.
ТЕНЕЛЮБИВЫ 1|Й прил. келецкени
жацсы керетугын, саяны суйетугын; ~е
растения саяны суйетугын есимликлер.
ТЕНЁТА мн. тор, дузак, ау; попасть в~
1) торга тусиу; 2) перен. алдауына тусиу.
ТЕНИСТОСТЬ ж. келецкелилик, саяман-
лык, саялылык; ~ парка парктыц келец-
келилиги.
ТЕНЙСТ!|ЫЙ прил. 1. (дающий тень)
келецкели, саяманлы, саялы; ~ое дерево
саялы агаш; 2. (затенённый) келен келен-
ген, келенкелн, сая тускен, саялы; ~ая
аллея саялы аллея.
ТЁННИС м. теннис (спорт ойыны); на-
стольный ~ стол тенниси.
— 1001 —
ТЕП
ТЕННИСИСТ м. теннис ойнаушы, тен-
иисшн.
ТЕННИСИСТКА женск. от теннисист.
ТЕННИСКА ж. тенниска (цысца жецли
жецил кейлек).
ТЁННИСНЦЫЙ прил. теннис..., теннис-
лик; ~ая площадка теннис майданшасы.
ТЕНОР м. 1. (мужской голос) тенор; 2.
(певец) тенор дауыслы цосыцшы.
ТЕНОРОВЦЫЙ прил. тенор..., тенорлы;
~ая партия тенорлы партия.
ТЕНТ м. тент, саяман (шацнан исленген
квлецке).
ТЕН || Ь ж. 1. келецке, сая; ~ь от дерева
агаштыц келецкеси; сидеть в ~ й келецкеде
отырыу; держаться в ~й 1) саяда болыу;
2) перен. тасаланып цалыу; 2. перен.
(силуэт) сулдер, елее; вечером в саду
между деревьями мелькали тени кеш-
цурын батда агашлардыц арасынан елес-
лер керинип турды; 3. перен. нышан, бел-
ги; по его лицу пробежала ~ь неудоволь-
ствия оныц бетинде цанаатланбаганлыцтыц
белгиси сезилди; 4. (призрак) елее, цалдыц,
урей; тени прошлого еткенлердиц урейи;
5. перен. из, белги; у меня нет ии тени
сомнения менде гуманланыудыц хеш бел-
гиси жоц; > бросить ~ь на кого-л. биреу-
диц дурыслыгына шек цойыу; наводить ~ь
на ясный день биле турып былгастырыу,
гумилжи цылыу; от него осталась одна ~ь
оныц тек куры сулдери цалыпты, ол дым
азган; тени под глазами кезиниц алды кек;
быть тенью кого-л. 1) жармасып далмау,
ерип журиу; 2) биреудиц тэсиринде болыу;
ходить как ~ь за кем-л. изинен цалмай
журиу.
ТЕОДОЛЙТ м. теодолит (геодезиялыц,
астрономиялыц х;эм артиллериялыц му-
йеш елшеу цуралы).
ТЕОКРАТИЧЕСКИЙ прил. теократия...,
теократиялыц; ~ строй теократиялыц
строй.
ТЕОКРАТИЯ ж. теократия(сиясийвласть
руханыйлар цолында болган хукимет
басцарыу формасы).
ТЕОЛОГИЧЕСКИЙ прил. теология...,
теологиялыд.
ТЕОЛОГИЯ ж. теология (дин ^аццында-
гы илим).
ТЕОРЕМ ||А ж. теорема; доказать ~у
теореманы дэлиллеп керсетиу.
ТЕОРЕТИЗИРОВАТЬ несов. теориялас-
тырыу, теорияга айландырыу, тек теорияга
берилиу.
ТЕОРЕТИК м. теоретик (теория мэселе-
лери менен шугылланыушы адам).
ТЕОРЕТИЧЕСКИ нареч. теория бойынша,
теориялыд жацтан.
ТЕОРЕТЙЧЕСКЦИЙ прил. теория..., те-
ориялыц; ~ая физика теориялыц физика;
~ая подготовка теориялыд таярлыд; ~ие
выводы теориялыц жуумацлар; ~ие рас-
чёты , теориялыц есаплар.
ТЕОРИЯ ж. теория; марксйстско-ленин-
ская ~ марксистлик-ленинлик теория; ~
познания билиу теориясы; атомная ~
строения вещества затлардыц цурылысы
цаццында атомлыц теория.
ТЕОСОФИЧЕСКИЙ прил. теософия...,
теософиялыц.
ТЕОСОФИЯ ж. теософия (диний-мисти-
калыц тэлимат).
ТЕПЁРЕШН || ИЙ прил. разг, хэзирги,
ендиги; ~ее время дэзирги уадыт, хэзир-
ги заман.
ТЕПЕРЬ нареч. 1. (в настоящее время)
дэзир, енди, усы мэдэл; 2. (далее, затем)
енди, хэзир; ~ переходим к прениям енди
жарыс сезге етемиз.
ТЕПЛЕНЬКЦИЙ прил. уменьш.-ласк, от
тёплый; О ^ое местечко пайдалы орын,
жайлы о_рын, долайлы орын.
ТЕПЛЕЦТЬ несов. 1. (становиться тёп-
лым) жылыу, ысыу, жылыта баслау, ысыта
баслау; 2. безл. жылытыу, жылыта баслау;
на улице ~ет далада кун жылыта басла-
ды. _
ТЁПЛИТЦЬСЯ несов. 1. (гореть слабым
пламенем) эстен жаныу, елимсиреп жаныу;
~ся свеча шыра елимсиреп жанып тур;
2. перен. (быть, иметься) сэл болыу,
сэл пайда болыу; в нём ~ся надежда оныц
еле умити бар.
ТЕПЛИЦА ж. теплица (есимликлерди
есириу ушын жасалган эйнекленген жай).
ТЕП ЛИЧН ЦЫЙ прил. теплица..., теп-
лицаныц...; ~ая температура теплицаныц
температурасы; ~ое растение теплица
есимлиги.,
ТЕПЛЦО I с. 1. физ. (теплота) жыллы-
лыц, жыллы, цызыулыц; 2. жыллы, ыссы;
сидеть в ~ё жыллыда отырыу; 3. перен.
(сердечность, доброта) мийирман, рейим,
ац кеуил; от её голоса веяло ~6м оныц
дауысынан мийирманлыц билинип турыпты.
ТЕПЛО II нареч. 1. жыллы, жыллы тур-
де; одеться ~ жыллы кийиниу; 2. перен.
(дружески) жыллы, досларша, дослыц пе-
нен; ~ встретить кого-л. досларша царсы
алыу; 3. безл. в знач. сказ, жыллы; в доме
~ уйде жыллы; сегодня ~ бугин кун
жыллы; мне ~ маган жыллы.
ТЕПЛО= цоспа сезлердиц биринши беле-
ги: 1) мэниси бойынша «жыллылыц» деген
сезге туура келеди, мыс.: теплотрасса
жыллылыц трассасы; 2) жыллылыц алыуга,
оны пайдаланыуга цатнасты билдиреди,
мыс.: теплоснабжающий жыллылыц тэ-
мийинлеуши.
ТЕПЛОВОЗ м. тепловоз.
ТЕПЛОВОЗОСТРОЕНИЕ с. тепловозо-
строение (санааттыц тарауы).
ТЕПЛОВЦОЙ прил. жыллылыц; ~ая
энергия физ. жыллылыц цууаты; ~6й двй-
гатель тех. жыллылыц двигатели; <> ~6й
удар мед. кун етиу, ыссы етиу.
ТЕПЛОЁМКИЙ прил. физ. жыллы тарт-
цыш, жыллы цабыллагыш.
ТЕПЛОЁМКОСТЬ ж. физ. жыллылыц
тартцышлыгы, жыллылыц цабыллагышлыгы,
ыссы тартцышлыц (бир затты 1° цызды-
рыу ушын керек болган жыллылыц мугдары).
ТЕПЛОЗАЩИТА ж. см. теплоизоляция.
ТЕПЛОИЗОЛЯЦИОННЫЙ прил. жыллы
еткермейтугын, жыллыны садлайтугын.
ТЕПЛОИЗОЛЯЦИЯ ж. жыллылыд ет-
кермеу, жыллылыц садлау.
ТЕП
— 1002 —
ТЕПЛОЛЮБЙВЫ1|Й прил. жыллы суйе- I
тугын, жыллыны жацсы керетугын;
растения жыллы суйетурын есимликлер.
ТЕПЛООБМЕН м. жыллылыц аумасыУ;
~ в почве топырацтагы жыллылыц аумасыу.
ТЕПЛООТДАЧцА ж. 1. физ. жыллылыц
шыгарыу, жыллылыц бериу; коэффициент
~и жыллылыц бериу коэффициента; 2.
физиол. жыллылыц бериу (емир тириши-
лигинде х,айуан организминиц жыллылыц
белип шыгарыу ы).
ТЕПЛОПРОВОД м. теплопровод (жыл-
лылыц еткериу ши труба).
ТЕПЛОПРОВОДНОСТЬ ж. физ. жыллы
откериушилик, жыллы еткергишлик.
ТЕПЛОПРОВОДНЫЙ прил. физ. жыллы
еткеретугын, жыллы еткериу цэсийети бар.
ТЕПЛОТцА ж. 1. физ. жыллылыц, жыллы,
цызыулыц; 2. (температура) жыллы, ыссы;
жыллылыц, ыссылыц; ~а тела дененин.
ыссылыгы; 3. перен. (сердечность) мийир-
манлыц, рейимлилик, дослыц, цайырцом-
лыц; отзываться о ком-л. с ~6й биреу
хаццында жыллы сез айтыу.
ТЕПЛОТВОРНОСТЬ ж. жыллы бериу-
шилик, жылытыушылыц.
ТЕПЛОТВОРНЫЙ прил. жыллы бериу-
ши, жылытатугын.
ТЕПЛОТЕХНИК м. теплотехник (тепло-
техника бойынша цэниге).
ТЕПЛОТЕХНИКА ж. теплотехника (тех-
никаныц тарайы).
ТЕПЛОУСТОЙЧИВОСТЬ ж. жыллы
сацлау шылыц.
ТЕПЛОУСТОЙЧИВЫЙ прил. жыллы
сацлагыш, жыллы сацлайтурын.
ТЕПЛОФИКАЦИОННЦЫЙ прил. тепло-
фикация..., теплофикациялыц; ~ая стан-
ция теплофикация станциясы.
ТЕПЛОФИКАЦИЯ ж. теплофикация
(жыллылыц хэм электроэнергияны бирлес-
тирип ислеп шыгыу).
ТЕПЛОФИЦЙРОВАТЬ сое. и несов. что
теплофикациялау.
ТЕПЛОХОД м. теплоход.
ТЕПЛОЦЕНТРАЛЬ ж. теплоцентраль
(орайластырылган жыллы беретугын цу-
рылыс).
ТЕПЛОЭЛЕКТРОЦЕНТРАЛЬ ж. тепло-
электроцентраль (ыссы суу беретугын элек-
тростанция).
ТЕПЛУШКА ж. разг, теплушка (от
жагып жылы тылату гын товар вагоны).
ТЁП Л ЦЫЙ прил. 1. жыллы; ~ая ком-
ната жыллы ежире; ~ое молоко жыллы
сут; ~ая ^одежда" жыллы кийим; 2. перен.
(сердечный) мийирман, мийримли, рейим-
ли, цайырцом, шын журектен, шын ке-
уилден, жыллы жузли, суйкимли, жагым-
лы; ~ый приём жыллы жузли царсы алыу;
~ое письмо суйкимли хат, жагымлы хат;
3. перен. (приятный— о цвете, звуке, за-
пахе) жагымлы; ~ые тона жагымлы цул-
пырыулар; <> ~ая компания бирге отыры-
сатугын, бирге цыдырысатугын компания;
~ое местечко пайдалы орын, цолайлы
орын, жайлы орын.
ТЕПЛЫНЬ ж. разг, жыллы, жыллылыц;
«а улице ~ кешеде кун жыллы.
ТЕРАПЕВТ м. терапевт (ишки ауырыу-
лар бойынша цэниге врач).
ТЕРАПЕВТИЧЕСКИЙ прил. терапевт-
лик, терапиялыц.
ТЕРАПЙЯ ж. мед. терапия (медицина-
ныц ишки ацырыуларды емлеу белими).
'ТЕРАПЙЯ цоспа сезлердиц биринши
белиминдеги усыл менен емлеуди билдире-
тугын екинши белеги, мыс.-, рентгенотера-
пия рентгенотерапия.
ТЕРЕБЙЛЬН ЦЫЙ прил. жулып алып
жыйнайтурын; ^ая машина зьиырды
жулып алып жыйнайтурын машина.
ТЕРЕБЙЛЬЩИК м. зьиырды жулып
жыйнаушы.
ТЕРЁБЙЛЫЦИЦА женск. от теребиль-
щик.
ТЕРЕБЙТЬ несов. 1. что жулыу, тартыу,
жулцылау; ~ волосы шашын жулыу; 2.
кого, перен. разг, (не давать покоя) жул-
кылау, маза бермеу, тынышын алыу; 3. что,
с.-х. (выдёргивать) жулып алыу, цопарыу,
сууырып алыу, тутиу; ~ лён зыгырды
жулып алыу.
ТЕРЕБЛЕНИЕ с. с.-х. жулыу, жулып
алыу, цопарыу, сууырыу, тутиу.
ТЕРЕТЬ несов. 1. что ууцалау, ысыу,
ысцылау; ~ глаза кезлерин ууцалау; 2.
что (измельчать) цырыу, унтау, угиу, езиу,
майдалау, ууалау; ~ морковь геширди цы-
рыу; ~табак темекини ууалау; 3. что и без
доп. (об одежде и обуви) гайзау, гажау,
цырыу, жеу; сапог трёт ногу етик аяцты
гайзайды.
ТЕРЕТЬСЯ несов. 1. чем (натираться) сур-
тиу, суртиниу, ысыу, езин суртиу; ~ мо-
чалкой мочалка менен ысыу; 2. (друг о друга)
езин-ези ысцылау, уйкелисиу, суйкели-
сиу, гажалыу, гайзалыу; жернова трутся
дигирман таслары уйкелиседи; 3. перен.
разг, (быть, находиться) цасында болыу,
айланшыцлап кетпеу, цатысыу, мазаны
алыу.
ТЕРЗАНИЦЕ с. 1. (действие) жулцылау,
жулмалау, жырым-жырым етиу; 2. мн.
терзания перен. (страдания) азап, жэбир,
жапа; азаплау, цыйнау, жэбирлеу; испы-
тывать ~я жэбир кериу, жапа шегиу.
ТЕРЗАТЬ несов. кого-что 1. (раздирать
на части) жулцылау, жулмалау, жырым-
-жырым етиу; 2. перен. (причинять стра-
дания) азаплау, азап бериу, цыйнау, жэ-
бирлеу; ~ душу жанын цыйнау.
ТЕРЗАТЬСЯ несов. чем и без доп. азап-
ланыу, цыйланыу, жэбирлениу, жапа
шегиу; ~ сомнениями гуманланып цый-
ланыу.
ТЁРКЦА ж. цыргыш; натереть что-л. на
~е бир нэрсени цыргыш пенен цырып май-
далау.
ТЕРМИН м. термин, атама; технический ~
техникалыц термин; философский ~ фило-
софиялыц термин.
ТЕРМИНОЛОГЙЧЕСКИЙ прил. терми-
нологи ялы к,; ~ словарь терминологиялык
сезлик.
ТЕРМИНОЛОГИЯ ж. терминология; на-
учная ~ илимий терминология; медицин-
ская ~ медициналыд терминология.
— 1003 —
ТЕР
ТЕРМИСТ м. термист (металлды цыз-
дырып ислеу цэнигеси).
ТЕРМИЧЕСКИ ИЙ прил. физ., тех. жыл-
лылыц, цыздырылган, еритилген; ~ая об-
работка металла металлды цыздырып цайта
ислеу.
ТЕРМО' цоспа сезлердиц биринши белеги'.
1) жыллылыцца цатнасы барлыгын билдире-
ди, мыс.', термоактйвный термоактивлик;
2) жыллылыц арцалы ислснетутнлытн
билдиреди, мыс.: термофосфат термофос-
фат; 3) жыллылыц энергиясын пайдаланыуга.
тийкарланганды билдиреди, мыс.: термо-
сигнализатор термосигнализатор.
ТЕРМОДИНАМИКА ж. термодинамика
(физиканыц белими).
ТЕРМОИЗОЛЯЦИОННЫЙ прил. термо-
изоляциялыц.
ТЕРМОИЗОЛЯЦИЯ ж. термоизоляция.
ТЕРМОМЕТР м. термометр; ртутный ~
сынаплы термометр; поставить больному
~ науцасца термометр цойыу.
ТЕРМОМЕТРИЯ ж. термометрия (фи-
зиканыц белими).
ТЕРМОРЕГУЛЯТОР м. терморегулятор.
ТЕРМОРЕГУЛЯЦИЯ ж. терморегуля-
ция.
ТЕРМОС м. термос.
ТЕРМОСТАТ м. термостат (езинде ту-
рацлы температураны сацлайтутн эсбап).
ТЕРМОЯДЕРНЦЫЙ прил.: ~ая реакция
термоядерлик реакция; ~ое оружие тер-
моядерлик цурал.
ТЁРН м. тёрн, шат (пута у,эм мий1)е).
ТЕРНИСТЫЙ прил. ауыр, цыйын, азап-
лы; ~ путь цыйын жол, ауыр жол, дэсме-
-дэс жол.
ТЕРНОВНИК м. см. тёрн.
ТЕРНОВЫЦЙ прил. тёрн, шатлы; ~й
куст шатлы пута; ~е ягоды тёрн мийуе-
лери.
ТЕРПЕЛЙВО нареч. шыдамлы турде, шы-
дамлылыц пенен, тезимлилик пенен, сабыр-
лылыц пенен, тацатлы турде.
ТЕРПЕЛИВОСТЬ ж. шыдамлылыц, те-
зимлилик, сабырлылыц, тацатлылыц.
ТЕРПЕЛИВЫЙ прил. шыдамлы, тезим-
ли, сабырлы, тацатлы; ~ человек сабырлы
адам; ~ больной шыдамлы науцас.
ТЕРПЁНИПЕ с. шыдам, тезиушилик, та-
цат, сабыр; потерять всякое ~е сабырлылы-
гын жойыу, шыдап тура алмау; ~е и труд
всё перетрут поел, мийнет етсец емерсец,
сабырлыц етсец жецерсец; чаша ~ я пере-
полнилась шыдамлылыц шегине жетти.
ТЕРПЕТЬ несов. 1. что и без доп. (выно-
сить) шыдау, тацат етиу, тезиу, сабырлы
болыу; ~ боль ауырыуга шыдау; ~ муку
азапца тезиу; 2. кого-что(допускать) кениу,
шыдау, сабыр етиу; жол цойыу; он не тер-
пит возражений ол царсы айтцанга шыда-
майды; 3. что (испытывать) ушырау,
бастан кешириу, шегиу; ~ поражение же-
цнлиуге ушырау; ~ нужду мутэжлыцты
бастан кешириу; -ф- я его ~ не могу! мен
оны жудэ жаман керемен!; время терпит
азырац уацыт бар, асыцпасац да болады;
дело не терпит исти кешиктириуге бол-
майды.
ТЕРПЦЁТЬСЯ несов. безл. кому и без доп.
шыдау, шыдай алыу, кене алыу, та-
цаты шыдау, шыдам бериу; ему не терпит-
ся сказать ол айтыуга асыгып тур; мне
не —елось увидеть их вновь мен оларды
цайтадан кернуге шыдамсызландым.
ТЕРПЙМО 1. нареч. шыдамлыц, кенерлик,
тезерлик; мы к нему относимся —
бизлер оган шыдамлылыц пенен цараймыз;
2. в знач. сказ, (допустимо) шыдап болар-
лыц, шыдай аларлыц; это ещё ~ ’бул еле
шыдай аларлыц.
ТЕРПИМОСТЬ ж. шыдамлылыц, шыдам
бериушилик, сабырлылыц.
ТЕРПЙМ'|ЫЙ 1. прич. от терпеть; 2.
прил. (приемлемый, сносный) шыдайтугын,
шыдарлыц, кенетугын, кенерлик; ~ые
цены кенерлик бада; 3. прил. (снисхо-
дительный) шыдауга болатугын, тезиуге
болатугын; ~ое отношение к чему-л. бир
нэрсеге шыдауга болатугын цатнасыц.
ТЕРПКИЙ прил. турышлы, туршик,
тис цамастыратугын; ~ вкус турышлы дэм.
ТЕРРАКОТА ж. терракота (рецли куй-
дирилген ылай хэм куйдирилген ылайдан
жасалган зат).
ТЕРРАКОТОВЫЙ прил. 1. терракота...;
терракотадан исленген; ~е изделия терра-
котадан исленген буйымлар; 2. (о цвете)
цызгыш-цоцыр (рец).
ТЕРРАРИЙ, ТЕРРАРИУМ м. террарий,
террариум (майда жэнликлерди сацлайту-
тн жай).
ТЕРРАСА ж. 1. терраса, айуан, бастыр-
ма; застеклённая ~ айналанган терраса;
2. жар цабац, жардыц басцышы; берег
спускается ~ми жагыс басцыш-басцыш бо-
лып пэсецлейди.
ТЕРРИКОН, ТЕРРИКОНИК м. горн.
террикон (шахта устиндеги жердиц ойын-
дылары).
ТЕРРИТОРИАЛЬНЫЙ прил. террито-
риаль, территориялыц, территориальлык;
границы территориялыц шегаралар;
воды территориаль суулар.
ТЕРРИТОРИЯ ж. территория, жер ке-
леми; ~ города цаланыц территориясы.
ТЕРРОР м. террор (еш алыу я набыт
етиу сиясаты)-, фашистский ~ фашистлик
террор.
ТЕРРОРИЗИРОВАТЬ, ТЕРРОРИЗОВАТЬ
сов. и несов. кого-что 1. полит, террор жо-
лы менен цорцытыу, мэжбурлеп цорцы-
тыу; 2. разг, (запугивать) абай етип цорцы-
тыу, зэрресин ушырыу, цэуип туудырыу;
~ всех своим поведением езиниц тэртиби
арцалы хэммениц зэрресин ушырыу.
ТЕРРОРИСТ м. террорист, терроршы.
ТЕРРОРИСТИЧЕСКИЙ прил. террор...,
террорлыц, террорист..., террористлик;
~ акт террористлик акт.
ТЕРРОРИСТКА женск. от террорист.
ТЕРРОРЙСТСКЦИЙ прил. террорист...,
террористлик; ~ая группа террористлик
группа.
ТЁРТЫЦЙ 1. прич. от тереть; 2. прил.
унталган, майдаланган, езилген; сыр
майдаланган сыр; 3. прил. гажалган, цы-
рылган, кырылып унталган; ~е краски
ТЕР
— 1004 —
цырылып унталганбояулар; 4. прил. перен.
разг, (бывалый) кепти кергеи, ысылган,
тэжирийбели; < ~й калач зууцылдац
адам, жылмацай адам, ашшы-душшыны
татцан адам.
ТЕРЯ||ТЬ несов. 1. кого-что жойылтыу,
жогалтыу, жоц етиу, тусирип цалдырыу;
~ть деньги ацшаны жогалтыу; 2. кого-что
(лишаться) айырылыу, узиу, жойылтыу;
~ть друзей дослардан айырылыу; ~ть
право на что-л. бир нэрсеге праводан айы-
рылыу; ~ть надежду умит узиу; ~ть тер-
пение шыдамсызланыу; 3. что, в чём кемиу,
жециллениу, азайыу; ~ть в весе салматы
кемиу, ауырлыгын кемитиу; 4. что (тра-
тить попусту) жумсап цойыу, босца са-
рып етиу, босца еткериу; ~ть время уацыт-
ты босца еткериу; 5. что и без доп. (тер-
петь ущерб) зыян етиу, зэлел кериу; я на
этом много ~к> мен бул нэрседен кеп зэлел
етемен; ~ть кого-л. нз виду биреуди
кезден жогалтыу, биреудиц кезден гайып
болыуы; ~ть голову албырау, басы цатыу;
мне нечего ~ть мениц деш нэрсем кетпейди.
ТЕРЯ||ТЬСЯ несов. 1. (пропадать, исче-
вать) жойылыу, жогалыу, жоц болыу; 2.
перен. (становиться незаметным) керин-
бей кетиу, билинбей кетиу, жоц болыу;
~ться в толпе аламанга кирип керинбей
кетиу; 3. (утрачиваться) дэлсиреу, дэл-
сизленну; к старости живость движений
~ется цартайганда дэрекет тезлиги дэл-
сизленеди; 4. перен. (лишаться самооблада-
ния) езин-ези бийлей алмау, тыиышсызла-
ныу, даулыгыу; еси кетиу, албырау, ал-
бырап цалыу; не ~ться в опасности цэуип
тууганда албырамау; <> ~ться в догадках
ойланып басы цатыу.
ТЁС м. собир. тахта-, жуца тахта.
ТЕСАК м. 1. (оружие) цанжар; 2. (топор)
балта.
ТЁСАН ЦЫЙ прил. 1. (обработанный
тесанием) жонылган, сургнленген, тегис-
ленген; ~ые доски жонылган тахталар;
2. (изготовленный тесанием) жонып нслен-
ген, жонып таярланган, жонып тегислен-
ген; ~ая стена жонып тегисленген дийуал.
ТЕСАТЬ несов. 1. что и без доп. жоныу,
жонып тегислеу, сургилеу; ~ бревно агаш-
ты жоныу; 2. что (изготовлять тесанием)
жонып ислеу, жонып таярлау; ~ камень
тасты жоныу; < хоть кол на голове теши
цулагына кирипте шыцпайды, кэрине кел-
мейди.
ТЕСЁМКА ж. кишкене таспа, бау, жи-
йек.
ТЕСЙНА ж. жонылган бир тахта.
ТЁСКА ж. жоныу, жонып тегислеу; ~
брёвен агашты жоныу.
ТЕСНЙНЦА ж. цыснац, тар еткел; гор-
ные ~ы тау цыснацлары.
ТЕСНЙТЬ несов. 1. кого-что цысыу, та-
рылтыу; ~ друг друга бирин-бири цысыу;
2. кого (заставлять отступать) кейин
цайтарыу, шегиндириу, кейин цууыу; ~
врага душпанды кейин цууыу; 3. что (о бо-
ли, сильном чувстве) цысыу, азап бери^.
ТЕСНИТЬСЯ несов. 1. (толпиться) цысы-
лысыу, тыгылысыу; ~ у входа кирер
есикте тыгылысыу; ~ к выходу шыгар
ауызга тыгылысыу; 2. (жить в тесноте)
тыгылысып жасау, тыгылысып турыу.
ТЁСНО 1. нареч. тар, тыгылыс; ~ сто-
ять турыуга тар, турыуга тыгылыс; 2.
нареч. перен. (близко, непосредственно)
тыгыз, жацын; эти вопросы ~ связаны
друг с другом бул мэселелер бири-бири
менен тыгыз байланыслы; 3. безл. в знач.
сказ, (мало места) тар, тыгылыс; в вагоне
было ~ вагонныц иши тар еди; 4. безл.
в знач. сказ, (об одежде) тар.
TECHОТИА ж. тарлыц, тыгызлыц, цысы-
лыспа, тыгылыспа; в ~ё, да не в обиде
погов. жай тар болса да, кеуил кец болсын.
ТЁСНЦЫЙ прил. 1. (не просторный) тар,
тыгыз, тыгылыс; ~ая квартира тар квар-
тира; ~ый проход тар еткел; 2. жакын,
тыгыз; ~ые ряды демонстрантов демон-
страцияга шыццанлардыц тыгыз цатарла-
ры; 3. перен. (близкий) тыгыз, тиккелей,
жацын; ~ая дружба жацын дослыц, жан
дослыц; 4. (об одежде, обуви) тар, цысатугын;
~ый пиджак тар пиджак.
ТЕСЙВЫЦЙ прил. жуца тахта...; жуца
тахтадан жасалган; ~е ворота жуца тахта-
дан исленген дэруаза.
ТЁСТЦО с. цамыр; ставить ~о цамыр ашы-
тыу; месить ~о цамыр ийлеу; быть из
одного ~а бир жердин, сазы.
ТЕСТООБРАЗНЫЙ прил. цамырга уса-
ган, цамыр сыяцлы.
ТЕСТЬ м. цайын ата, цайнага.
ТЕСЬМА ж. енсиз таспа, енсиз жийек.
ТЁТЕРЕВ м. кур.
ТЕТЕРЕВИНЫЙ прил. кур..., цурдьщ...;
~ ток цурдыц уйири.
ТЕТЕРЕВЯТНИК м. туйгын.
ТЕТЁРКА ж. ургашы цур, цурдыц мэ-
кийени.
ТЕТИВЦА ж. 1. гирис (оцжайдьщ жиби)'
натянуть ~у гиристи тартыу; 2. (трос)
арцан, арцалыц, салдау; ~а сети аудыц
арцалыгы.
ТЁТКА ж. см- тётя.
ТЕТРАДКА ж. см. тетрадь.
ТЕТРАДИ ЦЫЙ, ТЕТРАДОЧН ЦЫЙ прил.
дэптер..., дэптер дин,...; дэптер исленетугын.;
~ая бумага дэптер цагазы, дэптер ислене-
туЕын да раз.
ТЕТРАДЬ ж. дэптер, тетрадь.
ТЕТРАЛОГИЯ ж. лит. тетралогия (улыу-
ма бир мэни бойынша бириктирилген
терт шыгарма).
ТЁТЯ ж. 1. (сестра отца или матери)
улкен апа, эже апа; 2. разг, (в обращении)
жецге.
тех мест, род., вин. и предл. п. от те.
ТЕХ» цоспа сезлердиц «техникалыц» деген
мэнини билдиретурын биринши белими,
мыс.', техредактор техникалыц редактор;
техперсонал техникалыц персонал.
ТЕХНЁЦИЙ м. технеций (химиялыц эле-
мент).
ТЕХНИК м. техник; зубной ~ тис техниги.
ТЁХНИКЦА ж. 1. техника; передовая
~а алдыцгы техника; развитие ~и
техниканыц рауажланыуы; 2. собир. тех-
ника, эдис, усыл; ~а шахматной игры шах-
— 1005 —
ТИП
мат ойыныныц техникасы; 3. техника (лш-
шиналар, механикалыц цураллар)', военная
~а урыс техникасы; реактивная ~а реак-
тив техника; <> ~а безопасности цэуипсиз-
лик техникасы.
ТЁХНИКО-ЭКОН ОМИЧЕСКИЙ прил.
технико-экономикалыц.
ТЕХНИКУМ м. техникум; строительный
** курылыс техникумы.
ТЕХНИЧЕСКИМИ прил. 1. в разн. знач.
техника..., техникалы, техникалык; ~ие
знания техникалык билим; ~ий прогресс
техникалык прогресс; ~ие дисциплины
техникалык сабаклар; ~ая документация
техникалык Документация; ~ие культу-
ры техникалык егинлер; ~нй редактор
техникалык редактор; 2. жай, эпиуайы;
~ий исполнйтель жай хызметкер.
ТЕХНИЧКА ж. жай тазалаушы, жай
сыпырыушы.
ТЕХНИЧНЫЙ прил. иск., спорт, шебер,
уста; ~ игрок шебер ойыншы; ~ удар ше-
берлеп урыу.
ТЕХНОЛОГ м. технолог; инженёр-~
инженер-технолог.
ТЕХНОЛОГИЧЕСКИМИ прил. техноло-
гия..., технологиялыц; ~е требования тех-
нологиялыц, талаплар.
ТЕХНОЛОГИЯ ж. технология (1. мате-
риалларды ислеу усыльц 2. материалларды
ислеу процессиниц операциялары).
ТЕХНОРУК м. (технический руководи-
тель) технорук (техника жагынан жол
басшы').
ТЕХРЕД м. (технический редактор) тех-
ред (техникалыц редактор).
ТЕЧЁНИЦЕ с. 1. (действие) агыу, агып
кетиу; 2. барыу, барыс, журиу, журис; ~е
событий уацыялардыц барыуы; ~е дел
ислердиц барысы; ~е болезни ауырыудыц
тури, ауырыудыц барысы; 3. агын, агыс;
нижнее ~е Аму-Дарьи Эму дэрьяныц темен -
ги агысы; морские ~я тециздиц агыслары;
быстрое ~е тез агыс; плыть по ~ю ыцца
царай жузиу; плыть против ~я ерге царай
жузиу; 4. перен. багыт, багдар, агым;
литературное ~е эдебийагым; политические
~я сиясий агымлар; < в ~е белгили уацыт
ишинде; с ~ем времени уацыттыц етиуи
менен.
ТЕЧКА ж. биол. гуйлеген уацыт, ма-
уыццан мэусим.
ТЕЧЦЬ I несов. 1. агыу, агып кетиу; ре-
ка ~ёт дэрья агады; кровь ~ёт из раны
жарадан цан агады; 2. (протекать) агыу,
тамыу, етиу; ведро ~ёт шелек агады; 3.
перен. етиу, етип кетиу; время ~ёт быстро
Уацыт тез етеди; слюнки текут ауыздыц
сууы цурыйды, ауыздыц сууы агады.
ТЕЧЬ II ж. 1. (проникновение воды) суу
етиу, суу кириу; лодка дала ~ цайыц
суу еткизди; 2. (отверстие) суу аццан
тесик.
ТЕШИТЬ несов. кого-что 1. (забавлять,
развлекать) жубатыу, алдасгырыу; ~
ребят балаларды жубатыу; 2. кого, чем
(успокаивать, утешать) тынышландырыу,
кеуил аулау, жубатыу; ~ себя надеждами
умитленип езин-ези тынышландырыу.
ТЕШИТЬСЯ несов. 1. чем и без доп. (за-
бавляться, развлекаться) жубаныу, алда-
ныу, кеуил кетериу; 2. над кем, разг, (изде-
ваться) масцаралау, басцылау, кулки етиу,
кулиу.
тешу, тешешь и т. д. наст. вр. от
тесать.
тёшу, тешишь и т. д. наст. вр. от тё-
шить.
ТЁЩА ж. цайын ене.
тибетский прил. тибет..., тибетлин;
~ язык тибет тили.
ТИБЁТЦЫ мн. (ед. тибётец м., тибётка
ж.) тибетлилер, тибет халцы (Тибет облас
тыныц тийкаргы халцы).
тйгельныцй прил. полигр. тигельли;
~е печатные машйны тигельли баспа
машиналар.
ТИГР м. жолбарыс.
ТИГРЁНОК м. жолбарыс баласы.
ТИГРИНЫЙ прил. жолбарыс..., жолба-
рыстьщ...; ~ след жолбарыстыц изи.
ТИГРИЦА ж. ургашы жолбарыс, ана
жолбарыс.
ТИГРОВЦЫЙ прил. см. тигриный; ~ая
шкура жолбарыс териси.
ТИК I м. мед. тартыу, жыбырлау.
ТИК II м. (ткань) тептик (гезлеме).
ТЙКАНЬЕ с. тыцылды, шыцылды; ~
часов сааттыц тыцылдысы.
ТЙКАЦТЬ несов. разг, тыцылдау, шыцыл-
дау; часы ~ют саат тыцылдайды.
ТИК-ТАК межд. тыц-тыц, шыц-шыц
(сааттыц тыцылдысы хаццында).
ТЙЛЬДА ж. полигр. тильда (толцын-
лы сызыц тэризли баспахана белгиси—
»).
ТЙНА ж. шалан., толцынсак.
ТЙНИСТЫЙ прил. шалацлы, толцын-
сацлы.
ТИП м. 1. (образец) тип, тур, улги; типы
пассажирских самолётов жолаушылар та-
сыйтугын самолётлардыц турлери; 2. биол.
белим, тип; ~ цветковых растёний гулли
всимликлердиц белимлери; 3. тип (цандай
болса да езлерине тэн цэсийетлери, минез-
лери менен уцсас адамлар)', восточный ~ ли-
ца бет-ажардыц шыгыс типи; 4. лит., иск.
тип; 5. разг, тип, тур; забавный ~ цы-
зыцлы тип.
ТИПИЗАЦИЯ ж. 1. (подведение под ка-
кой-л. тип) типлестириу, типлерге белиу;
~ токарных станков токарьлыц станокла-
рын типлестириу; 2. (классификация) типке
айырыу, типке белиу, турлерге айырыу; ~
почв жерлерди типке белиу; 3. лит., иск.
типлерди белгилеу, типлерди тацлау.
ТИПИЗИРОВАТЬ сов. и несов. что 1.
типлестириу, типлерге белиу; ~ строи-
тельство цурылысларды типлестириу; 2.
что и без доп., лит., иск. (осуществлять
типизацию) типлерди белгилеу, типлерди
тацлау.
ТИПИЧЕСКИЙ прил. 1. лит., иск. тип
болган, типлик; ~ образ типлик образ;
2. см. типйчный 1, 2.
ТИПИЧНОСТЬ ж. 1. бир типлилик, ай-
рым цэсийетке ийелик, бир типтеги-
лик; ~ характера минезиниц типлилиги;
тип
— 1006 —
2. лит., иск. кепшиликке тэнлик, улыума-
лыц.
ТИПИЧНЫЙ прил. 1. типлик, хахый-
дат; ~ южный город хацыйцат тусликтиц
цаласы; 2. (часто встречающийся) тэн,
хацыйцат, эдеттеги, эпиуайы; ~ случай тэн
жагдай; 3. лит., иск. кепшиликке тэн,
улыумалыц.
ТИПОВОЦЙ прил. 1. (являющийся образ-
цом) тип, тур, улги, улгили; ~й договор
улги болатугын договор; 2. (стандартный)
типлик, турацлы, бир улгидеги, бир тур-
деги; ~е стройтельство бир турдеги цуры-
лыслар.
ТИПОГРАФИЯ ж. баспахана, типогра-
фия.
ТИПОГРАФСКИЙ прил. 1. баспахана-
ньщ..., типографияныц...; ~ рабочий баспа-
хананын рабочийы; 2. баспаханалыц, типо-
графиялыц; ~ шрифт баспаханалыц шрифт.
ТИПОЛИТОГРАФИЯ ж. типолитография
(литография белими бар типография).
ТИПОЛИТОГРАФСКИЙ прил. типолито-
графия..., типолитографиялыц.
ТИПОЛОГЙЧЕСКИЦЙ прил. типоло-
гия..., типологиялыц; различия типоло-
гиялыц айырмашылыцлар.
ТИПОЛОГИЯ ж. типология (затлардыц
цубылыелардыц ху>р турли типлери
арасындагы цатнасты керсететугын клас-
сификация).
ТИПУН м. типун (цустыц тилиниц
ушына бертип шыгатугын ауырыу)-, <> ~
тебё на язык! тилице куйдирги шыцсын!,
тилиц кесилсин!
ТИР м. тир (мылтыц пенен нышана
атып уйренетугын жай).
ТИРАДА ж. тирада (кетерилип, йошла-
нып, цызып сейлеген сез ямаса узын бир
ггп); красноречивая ~ керкем сезли тирада.
ТИРАЖ I м. тираж (1. заём хрм лотерея-
ныц утыс ойыны; 2. заём облигациясыныц
вз бахр.сын утыуы); < выйти в ~ генериу,
пайдадаи калыу, пайдага аспау, иске
аспау.
ТИРАЖ II м. полигр. тираж (басылып
шыццан китап, газета, журналлардыц
саны)- ~ газеты газетаныц тиражы.
ТИРАЖИРОВАНИЕ с. тиражын цойыу,
тиражын белгилеу; ~ книг китаплардыц
тиражын цойыу.
ТИРАЖИРОВАТЬ сов. и несов. что, по-
лигр. тиражын цойыу, тиражын белгилеу,
санын аныцлау, санын белгилеу.
ТИРАН м. 1. (жестокий правитель)
рейимсиз каким, залым, зорлыцшы, зулым;
2. перен. езиуши, азап бериуши, зулым-
лыц етиуши, цанаушы.
ТИРАНИТЬ несов. кого рейимсизлик етиу,
зулымлыц етиу, азап бериу, езиу.
ТИРАНЙЧЕСКЦИЙ прил. 1. рейимсиз-
лик, залымлыц, зулымлыц; ~ая власть
тиранлыц власть; 2. перен. (деспотиче-
ский) езетугын, азап беретугын, зулым,
цанайтугын.
ТИРАНИЯ ж. 1. рейимсизлик, залымлыц,
зулымлыц; 2. перен. (жестокость, про-
извол) езиушилик, зулымлыц, цанаушы-
лыц.
ТИРАНКА женск. от тиран 2.
ТИРАНСТВО с. 1. рейимсизлик, зулым-
лыц, залымлыц; 2. перен. (жестокость,
произвол) езиушилик, азап бериушилик.
ТИРАНСТВОВАТЬ несов. разг, тиранлыц
етиу, езиу, азап бериу, хэкимлик етиу.
ТИРЕ с. нескл. тире, сызыцша.
ТИС м. тис (агаш хэм путалыц).
ТЙСКАТЬ несов. 1. кого-что, разг. (жатьТ
сжимать) цысыу, басыу; 2. что, полигр,
(отпечатывать) басыу, басып шыгарыу,
басып алыу; ~ корректурные оттиски кор-
ректуралыц оттискларды басыу.
ТИСКЦЙ только мн. 1. цыецыш, искен-
же; 2. перен. цыецы, цамау; цензур-
ные ~й цензура цыецылары; 3. перен.
(гнёт, тяжёлое положение) зулым, цыецы,
цысым, езиу, азап, эбигершилик; быть
в ~ах нужды мутэжлыцтын цысцысында
болыу.
ТИСНЁНИЕ с. 1. (выдавливание узоров)
нагыс салыу, нагыслау; ~ по коже тернге
басып нагыс салыу; 2. (изображение, узор)
салынган наше, басылган суурет.
ТИСНЕНЫЙ прил. нагыс салынган, суу-
рет басылган; ~ переплёт нагыс салынган
муцаба.
ТИСНУТЬ сов. и однокр. 1. кого-что
(сжать) басып цойыу, цысып цойыу, цы-
сыу; 2. что, полигр. см. тискать 2.
ТЙСОВЫЙ прил. тис...; тис агашынан
исленген.
ТИТАН м. 1. титан (эййемги греклердиц
мифологиясында Олимп цудайлары менен
гурескен дэу)\ 2. перен. титан (искер, кер пек-
ли, билгиш, ацыллы, данышпан, талантлы
адам)-, ~ы научной мысли илимий пикир-
лердиц титаны; 3. титан (химиялыц эле-
мент)-, 4. (кипятильник) титан (cyij цайна-
татугын улкен ыдыс).
ТИТАНЙЧЕСКЦИЙ прил. титан..., титан-
лыц; огада улкен, жудэ уллы; ~ая рабо-
та титанлыц ис.
титАновыцй прил. хим. титан..., титан-
лы, титаны бар; ~е руды титанлы ион.
ТИТР м. титр (кинокартинада цэрекетти
тусиндириу ушын жазылган жазыу).
ТИТУЛ м. 1. титул, атац; княжеский
~ князьльгц атац; 2. полигр. (заглавие кни-
ги) титул, нитаптыц аты; 3. полигр. (титуль-
ный лист) титул (китаптыц аты, авторы
хэм басылып шыццан жери жазылган би-
ринши бети).
ТИТУЛОВАННЦЫЙ 1. прич. от титуло-
вать; 2. прил. (имеющий титул) титуллы,
атацлы, хурметли, атагы бар; ~ое лицо
хурметли атагы бар адам.
ТИТУЛОВАТЬ сов. и несов. кого титулы
бойынша атау, атагы бойынша атау-
ТИТУЛОВАТЬСЯ несов. титулга ийе
болыу, атацца ийе болыу.
ТИТУЛЬНЫЙ прил. полигр. титул...,
титуллыц; ~ лист титул бети, титулга ар-
налган бет.
ТИФ м. сузек, тиф, терлетпе; сыпной
~ эспили сузеи; брюшной ~ иш сузеги;
возвратный ~ цайталама сузек.
ТИФОЗНЦЫЙ прил. 1. сузекли, тиф...,
тифли, тиф ауырыулы, терлетпели; ~ая
— 1007 —
TO
эпидемия сузекли эпидемия, тифли эпиде-
мия; 2, тиф ауырыулы, тифли, сузек ауы-
рыулы; ~ый больной тифли науцас.
ТЙХ |ИЙ прил. 1.(негромкий) эстен, ацы-
рын; ~ий разговор ацырын сейлесиу;
~ий стук ацырын тоцылды; 2. (безмолвный)
унсиз, тым-тырыс; ~ая ночь унсиз тун;
3.(без шума, движения) шауцымсыз, тыныш,
тымыц; ~ий городок тыныш кишкене цала;
4. (смирный, не бойкий) жууас, мемин,
мулэйим, тыныш; ~ий ребёнок жууас ба-
ла; 5. (спокойный, не бурный) жууас, тыныш,
эстен; ~ая река эстен агатугын езек; 6.
(замедленный) эсте, асыцпай; ~ий ход эсте
журис; ~ой сапой билдирместен, сездир-
местен; в ~ом омуте черти водятся поел.
ундемегеннен уйдей бэле шыгады; ~ое
помешательство жууас жилли.
ТЙХО нареч. 1. (негромко) эсте, ацырын,
ацырынлап, сыбырлап; ~ говорить сыбыр-
лап сейлеу; 2. (спокойно, без шума) эстен,
унсиз, тым-тырыс; мы ~ вошли в дом биз-
лер уйге эстен кирдик; 3. (замедленно)
эстен, асыцпай; пароход пошёл ~ пароход
эстен журип кетти; 4. безл. в знач. сказ.
тым-тырыс, тып-тыныш; тыртым; в комна-
те стало ~ жайдыц иши тым-тырыс болды;
кругом было ~ айлана дегерек тыртым
еди; 5. безл. в знач. сказ, (о безветренной
погоде) тымыц; на улице ~ кешеде тымыц;
< ~! (осторожно) абайла!
ТИХОМОЛКОМ нареч. разг, билдирмей,
сездирмей, жасырын, сессиз, унсиз.
ТИХОНЬКО нареч. разг. 1. см. тихо 1; 2.
(незаметно, потихоньку) билдирмей, сез-
дирмей, жасырын.
тихоня м. и ж. разг, жууас адам, ме-
мин адам.
ТИХОХОДНЫЙ прил. эстен журиуши,
ацырын журетурын; пароход акырын
журетурын пароход.
ТЙШЕ 1. сравнит, ст. от прил. тйхий
и нареч. тихо эстерек, эстенирек, ацыры-
нырац; 2. в знач. повел, накл. тише! тыныш!,
тынышланын,!; <> быть ~ воды, ниже травы
дойдан жууас, май дай жумсац болыу.
ТИШИН ||А ж. тынышлыц, тып-тыныш-
лыц, тым-тырыслыд, шауцымсызЛЫК, ЖЫМ-
-жырт; соблюдать ~ у тынышлыцты садлау;
нарушать ~у тынышлыдты бузыу.
ТИШЬ ж. 1. см. тишина; 2. (безветрен-
ная погода) тым-тырыс, тыны к; кругом ~
— ни ветерка самал жоц — дегерек тым-
-тырыс.
ТКАНЕВ1|ЫЙ прил. 1. гезлеме..., тоцы-
ма...,гезлемеден исленген; 2. биол. тцань...,
тканьлыц; ~ая терапйя тцань терапиясы.
ТКАНЫЙ прил. тоцылган, тоцыма;
узор тодыма нагыс.
ТКАНЬ Ж. 1. гезлеме, мата, тоцыма,
шыт, товар; шёлковая ~ жипек гезлеме;
2. биол. ткань (организмниц клеткалар
системасын цурайтусынзату, соединитель-
ная ~ тутастырыушы ткань; 3. перен.
(основа, содержание чего-л.) тийкар, негиз,
мазмун; ~ рассказа гуррицниц тийкары.
ТКАНЬЁ с. 1. (действие) тоцыу; 2. (то,
что выткано) тоцыма, нагыс; ~ на поло-
тенце сулгидеги нагыс.
ТКАТЬ несов. что 1. тоцыу, тодып таяр-
лау, дозац тодыу; ~ ковер гилем тоцыу,
ралы тодыу; 2. ериу, тодыу; паук ткёт
паутину ермекши ауын тодыйды, ермекши
у яс ын среди.
ТКАЦКИЙ прил. тоцыма..., тоцымалыд;
~ станок тоцыма станоги.
ТКАЧ м. тодыушы.
ТКАЧЕСТВО с. тоцыушылыц, гезлеме
тоцыу, тоцымашылыц.
ТКАЧЙХА женск. от ткач.
ТКН УТ Ь сов. 1. однокр. чем, в кого, во что
туртиу, туртип алыу, туртип жибериу; 2.
кого-что, разг, (поместить, определить)
орнастырыу, тыгыу, жайгастырыу; куда
бы его ~ оны цайда тыцеам екен; -ф. ~
ибсом кезине туртип керсетиу.
ткнуться сов. и однокр. туртилиу,
туртиниу, урылыу, тыгылыу.
тку, ткёшь и т. д. наст. вр. от ткать.
ТЛЁНИЕ с. 1. (гниение) шириу, бузы-
лыу, ириу, порсыу; зая болыу; 2. (слабое
горение) тутинлеу, тутеу, пысцыу, пысцып
жаныу.
ТЛЁННЫЙ прил. шириген, ширик, бузыл-
ран.
ТЛЕТВОРНЫЙ прил. ширитетугын, ши-
риткиш, ширитиуши, зая ететугын, бузыу-
шы, бузатугын.
ТЛЕТЬ несов. 1. (гнить) шириу, ириу,
бузылыу, порсыу; зая болыу; 2. (слабо
гореть) тутинлеу, тутеу, пысцыу, пысцып
жаныу; сырые дрова тлеют ызгар отын
пысцып жанады; 3. перен. азгана сезилиу,
белги бериу; у меня в душе тлеет маленькая
надежда мениц ойымда азгана умит белгиси
бар.
ТЛЯ ж. 1. зоол. шырынжа, есимлик
бийти; табачная ~ темеки шырынжасы;
2. прост, (о ничтожном человеке) пэс, жа-
рамсыз (адам цаццында).
ТМИН м. тмин, зийре (есимлик д-элг оныц
дгни).
ТМИННЫЙ прил. тмин..., зийре...; тмин-
нен исленген, зийреден исленген.
ТО I союз 1. (при перечислении) гэ..., гэ;
я..., я; гейде..., гейде; дождь то усиливал-
ся, то ослабевал жауын гэ кушейди, гэ пэ-
сецледи; то один, то другой гэ биреуи, гэ
екиншиси; 2. (в сочетании с «не», «ли»,при
выражении сомнения) ма, ме, ба, бе, я, ... я;
на улице не то снег, не то дождь кешеде
я цар, я жауын жауып тур; кешеде цар
ма, я жауын ба жауып тур; <> и то (к тому
же) ол да болса, ол хэм; осталось одно ябло-
ко, и то гнилое бир гана алма цалды, ол да
болса ширик; то и дело (постоянно) хэр
дайым, узликсиз; то и дело раздаются звон-
ки узликсиз звонок бериллп турады; (а) не
то 1) (в противном случае) болмаса, бас-
ца жагдайда; иди скорее, ие то опоздаешь
тезирек жур, болмаса кешигип цаласац;
2) (а может быть, или) болмаса, ямаса,
я, який; я приеду вечером, а не то завтра
утром мен кеште келемен, болмаса ертец
азанда.
ТО II частица онда, ондай болса, олай
болса, олай болганда, солай болганда; если
собрание кончится поздно, то я не смогу-
то
— 1008 —
прийти егер жыйналыс кеш питсе, онда
мен келе алмайман.
ТО III (того, тому, тем, о том) мест. указ,
с. см. тот.
-ТО частица 1. выделит, да, де, хэм,
дой, гой, тап; кнйгу-то я прочёл китап-
ты гой мен оцып шыцтым; ничего-то он не
понимает ол хеш нэрсе де тусинбейди;
где-то он сейчас? ол хэзир бир жерде бар
шыгар?; тебя-то мне и нужно! маган тап сен
керексен!; 2. неопр.-. кто-то элле ким;биреу;
какой-то цандай да; когда-то бир уацытта,.
элле цашан; где-то бир жерде, элле цайда;
•откуда-то бир жацтан, элле цайдан.
тобой, тобою мест. твор. п. от ты.
ТОВАР м. 1. эк. товар, уэж, буйым, зат;
производство ~ов товарлар ендириу; 2.
{предмет торговли) товар; ~ы широкого
потребления кец тутыныу товарлары; по-
казать ~ лицом товарды жацсы жагынан
керсетиу.
ТОВАРИЩ м. 1. жолдас, дос; боевой ~
жауынгер жолдас; школьный ~ бирге
оцыган дос, мектеплес жолдас; 2. {в обраще-
нии) .жолдас; вперёд, ~и! алга, жолдас-
лар!; ~ Петров! жолдас Петров!; 3. жол-
дас; выделить в комиссию трёх ~ей комис-
сияга уш жолдас белип шыгарылсын; 4.
уст. (помощник) жэрдемши; ~ прокурора
прокурорлыц жэрдемшиси; ~ министра
министрдиц жэрдемшиси; <> ~ по несча-
стью бахытсызлыцца шерик жолдас.
ТОВАРИЩЕСКЦИЙ прил. 1. (дружеский)
жолдас..., жолдаслыц, жолдасца тэн, дос-
лыц; ~ие отношения жолдаслыц цатнасыц;
2. спорт, жолдаслыц, дослыц; ~ая встреча
по футболу футбол бойынша жолдаслыц
гезлесиу; ~ий суд жолдаслыц суд.
ТОВАРИЩЕСТВЦО с. 1. (товарищеские
отношения) жолдаслыц, дослыц; чувство
~а жолдаслыц сезим; 2. (организация)
бирлесиу, бирлесик, ауцам, шелкем; кре-
дитные ~а кредитлик бирлик.
ТОВАРНОСТЬ ж. эк. товарлылыц, еним-
лилик; ~ сельского хозяйства ауыл хожа-
лыгыньщ енимлилиги.
ТОВАРНЦЫЙ прил. 1. товар..., товардыц;
~ые запасы товар запаслары; ~ый склад
товар склады; 2. товар...; жук турату-
гын; жук тасыйтугын, товар жуклейтугын;
~ый вагон товар вагоны; ~ая станция
жук туратугын станция; 3. эк. товар...,
саудага арналган, сатыуга арналган,
сатылатугын; товар ендиретугын; ~ое
зерно сатыуга арналган дэн; -ф- ~ое про-
изводство эк. товар ендириси.
ТОВАРО® цоспа сезлердиц мэниси бойын-
ша «товар» деген сезге туура келетугын
биринши белими, мыс.-, товароотправитель
товар жибериуши.
ТОВАРОВЕД м. товаровед (товар таныу-
шыльщ бойынша цэниге).
ТОВАРОВЕДЕНИЕ с. товароведение, то-
варды таныушылыц.
ТОВАРОВЕДЧЕСКИЙ прил. товаровед...,
товароведлик, товарды таныушылыц, товар-
ды танып айырыушылыц.
ТОВАРООБМЕН м. товар алмастырыу,
товар ауыстырыу, товар алмаслау; между-
народный ~ халыц аралыц товар алмасты-
рыу.
ТОВАРООБОРОТ м. товар айланыу; ~
между городом и деревней цала хэм ауыл
ортасындагы товар айланыу.
ТОВАРО-ПАССАЖИРСКИЙ прил. товар
хам жолаушы цатнататугын.
Т0ВАР0ПР0ИЗВ0ДЙТЕЛЬ м. товар
ендириуши, товар ислеп шыиарыушы.
ТОГДА нареч. 1. (в то время) ол уацыт-
та, сол уакытта, ол мэхэлде, сол мэхэлде,
ол гезде; ~ мы ещё этого не знали ол уацыт-
та бизлер еле буны билмейтугын едик; ~
он был молод ол гезде жас еди; 2. (в таком
случае) олай болса, ондай болса, онда;
устал? ~ отдохни харыдыц ба? — олай
болса дем ал; 3. (после этого) оннан кейин,
соннан кейин, оннан соц, соннан сон; он
ушёл, ~ я сел читать ол кетти, оннан кейин
мен китап оцыуга отырдым; -ф- ~ как союз
1) противит. (напротив, наоборот) ал
енди, керисинше; 2) уступит, (хотя) буган
карамастан, хацыйцатында, дурысында.
ТОГДАШНИЙ прил. разг, сол уацытта-
fbi, о л уацытта вы, сон дары, о л замандагы,
онда Fbi.
того мест. 1. род. п. от тот, то III; 2.
вин. п. от тот.
ТО ЕСТЬ союз 1. (а именно) яиный; я был
там в пятницу, ~ пятнадцатого марта
мен ол жерде жума куни, ярный марттын.
он беси куни бол дым; 2. (вернее говоря) жац,
дурысын айтцанда, цацыйцатын айтцанда,
туурысын айтцанда, дурысында; я упал,
~ не упал, а поскользнулся мен жыгыла
жазлап цалдым, жац, жырылмадым, тек
сурнигип кеттим.
ТОЖДЕСТВЕННОСТЬ ж. бирдейлик, уц-
саслыц, тецлик, тап езиндейлик; ~ явле-
ний цубылыслардыц бирдейлиги.
ТОЖДЕСТВЕННЫ || Й прил. бирдей, уц-
сас, тец, тап езиндей; ~е условия уцсас
жагдайлар.
ТОЖДЕСТВО с. 1. (полное сходство) бир-
дейлик, уцсаслыц, тецлик, тап езиндейлик;
~ взглядов кез цараслардыц бирдейлиги;
2. мат. (равенство) тецлик, барабарлыц.
ТОЖЕ 1. нареч. хэм, да, де; он ~ уехал
ол хэм кетти; я ~ читал эту книгу бул ки-
тапты мен де оцыдым; 2. частица сондай-
-ац, тагы; ~ умник нашёлся! тагы ацыл-
гей табылды!
той мест, род., дат., твор. и предл. п.
от та.
ТОК I м. 1. (течение, струя) агын, агыс;
2. ток; электрический ~ электр тогы; сила
тока токтыЦ. куши.
ТОК II м. с.-х. цырман.
ток ш м. (место, где токуют птицы)
цосылатугын жер, жубайласатугын жер.
ТОКАРНЫЙ прил. токарь..., токарьлыц;
~ станок токарьлыц станок.
ТОКАРЬ м. токарь; ~ по металлу металл
бойынша токарь.
ТОКОВАНИЕ с. шацырысыу, табысыу,
цосылысыу, жубайласыу; период ~я птиц
цуслардыц жубайласыу дзуири.
ТОКОВАТЬ несов. шацырысыу, табысыу,
цосылысыу, жубайласыу.
— 1009 —
ТОЛ
ТОКОВЙЩЕ с. см. ток III.
ТОКСЙН м. биол., мед. токсин, уу,
зэхэр.
ТОКСИЧЕСКИЙ прил. биол., мед. 1.
(ядовитый, отравляющий) зацарли; 2. (вы-
зываемый токсинами) уудыц тэсиринен бо-
латугын, зэцэрдиц тэсиринен болатугын.
ТОКСИЧНОСТЬ ж. биол., мед. уулылыц,
зэхэрлилин.
ТОКСИЧНЫЙ прил. биол., мед. уулай-
тугын, зэцэрлейтугын.
ТОЛ м. тол (жарылыушы зат).
ТОЛЕВЦЫЙ прил. толь; толь менен жа-
былган; тольден исленген; ~ая крыша
толь менен бастырылган ушек.
ТОЛК м. 1. разг, (смысл) мэни, эцмийет;
2. мн. толки (разговоры) гэплер, сезлер,
мыш-мышлар; 3. разг, (прок, польза) пайда,
нэтийже; без ~у, без толку мэнисиз, жен-
сиз; ходйть без ~у пайдасыз журиу; -ф-
взять в~ тусиниу, аныцлау; знать ~ в чём-
-либо бир нэрсениц мэни жайын жацсы
билиу; сбить с толку жацылыстырыу, адас-
тырыу; не добиться толку цеш мэни шыгара
алмау; рассуждать с толком ойланып
шешиу.
ТОЛКАНИЕ с. ылацтырыу, ийтерип
атыу; ~ ядра спорт, ядроны ылацтырыу.
ТОЛКАТЬ несов. 1. кого ту-ртиу, ийте-
риу, ийтелеу; ~ в грудь кекрегинен ийте-
риу; 2. что (двигать) цозгалтыу, ийте-
риу, цозгау, жургизиу; ~ тачку вперёд
тачканы алга ийтериу; 3. на что, к чему
и с неопр., перен. (побуждать) себеп бо-
лыу, цоздырыу, ийтермелеу, дуушар етиу;
~ на преступление цылмысца ийтермелеу;
4. что, спорт, ылацтырыу, ийтерип атыу; ~
ядрб ядроны ылацтырыу; <> ~ в пропасть
кого-л. набыт цылыу.
ТОЛКАТЬСЯ несов. 1. (толкать кого-л.)
ийтериу, ийтермелеу; ийтерисиу, ийтеле-
сиу, цагысыу (толкать друг друга)', 2.
перен. разг, (находиться в давке, тесноте)
цысылысыу, топарласыу, тыгылысыу, ца-
гылысыу, бийкар журиу; 3. перен. разг,
(обращаться куда-л.) соцлыгысыу, цагы-
лысыу, соцлыгыу; ~ во все двери хэр есик-
ке бир соцлыгыу.
ТОЛКНУТЬ сов. см. толкать.
ТОЛКНУТЬСЯ сов. см. толкаться 3.
ТОЛКОВАНИЕ с. 1. (действие) тусинди-
риу, мэни бериу, жорыу, болжау; ~ зако-
нов законларды тусиндириу; 2. (объясне-
ние) тусиник, мэни; дать правильное ~
чему-л. бир нэрсеге дурыс тусиник бериу.
ТОЛКОВАТЬ несов. 1. что (давать объя-
снение) тусиниу, тусиник бериу, мэни бе-
риу, жорыу, болжау; ~ неясные места
в книге китаптыц тусиниксиз жерлерине
тусиник бериу; 2. что, кому и без доп.,
разг, (объяснять, растолковывать) тусин-
дириу, тусиндирип бериу; 3. с кем, о ком-
-чём (разговаривать) сейлесиу, гурриц-
лесиу; пикир алысыу, гэп етиу; ~ о делах
ислер хаццында сейлесиу.
ТОЛКОВЫЙ прил. 1. (разумный, дель-
ный) пэмли, ацыллы, искер, ацлы; ~ че-
ловек пэмли адам, ацыллы адам; 2. (ясный,
понятный) аныц, айцын, тусиникли, мэни-
64 Русско-каракалпакский сл.
ли; ~ рассказ тусиникли гуррин; 3. (содер-
жащий толкования) тусиндирме, мэни; ~
словарь тусиндирме сезлик.
толком нареч. разг, ацыл менен, пэм
менен; мэни берип, аныц етип, тусиник-
ли етип, женлеп; объясни ~ женлеп тусин-
дир; рассказать ~ тусиникли етип ай-
тыу.
толкотня ж. тыгылыспа, цысылыс,
ийтериспе.
ТОЛКУЧИЙ прил.'. ~ рынок уст. гене-
-кекси базары.
ТОЛКУЧКА ж. прост. 1. см. толкотня;
2. см. толкучий.
ТОЛОВ ||ЫЙ прил. толлы; толдан ислен-
ген; ~ая шашка толлы шашка.
ТОЛОКНО с. тацан.
ТОЛОЧЬ несов. что туйиу, тацан етиу,
тацанлау, езиу, майдалау, унтау; ~ сахар
цантты унтау; <> ~ воду в ступе пайдасыз
ис етиу, босца эуере болыу.
толочься несов. разг, арлы-берли жу-
риу; бир жерде турыу, топарланыу; ~ на
месте бир орында топарласып турыу.
ТОЛПА ж. 1. аламан, жыйын, топар;
~ народа аламан халыц; ~ ребятишек бала-
лар топары; 2. в знач. нареч. толпой (со-
обща, все вместе) топар болып, топарласып,
жыйналып, аламан болып; 3. в знач. нареч.
толпами (во множестве) топарласып, топар-
-топар болып.
ТОЛПИТЬСЯ несов. топланыу; жыйна-
лыу, уйме-жуйме болыу; ~ у входа кирер
есикте топланыу.
ТОЛСТЕННЫЙ прил. прост, кутэ жу-
уан, дым жууан.
ТОЛСТЕТЬ несов. жууаныу, жууанлау,
семириу.
ТОЛСТЙТ||Ь несов. кого-что, разг, жу-
уанлатып керсетиу, томпайтып керсетиу,
жууан етиу; это платье её ~ бул кейлек
оны жууанлатып керсетеди.
ТОЛСТО’ цоспа сезлердиц мэниси бойын-
ша «томпак,, жууан» дегенлерге туура
келетугын биринши белеги, мыс.', толсто-
губый цалыц еринли.
ТОЛСТОБРЮХИЙ прил. см. толстопу-
зый.
ТОЛСТОГУБЫЙ прил. цалын. еринли,
салпы ерин.
ТОЛСТОКОЖИЙ прил. 1. цалыц терили,
цалыц цабыцлы; ~ лимон цалыц цабыцлы
лимон; 2. перен. разг. (неделикатный,
неотзывчивый) тусимсиз, сезимсиз, ауыр
кешетугын; ~ человек териси цалыц
адам.
ТОЛСТОМОРДЫЙ прил. разг, жал па к
бетли, семиз бетлес, былшыц бетли, был-
шыйган.
ТОЛСТОПУЗЫЙ прил. прост, мес царын,
жууан царынлы.
ТОЛСТОСТЕННЫЙ прил. цалыц ернек-
ли, цалыц цаснацлы; ~ сосуд цалыц ернек-
ли ыдыс.
ТОЛСТОСУМ м. прост, бай адам.
ТОЛСТОЩЁКИЙ прил. дум ала к жузли,
цалын. жузли, толыц жузли.
ТОЛСТУХА ж. разг, жууан хаял, семиз.
хаял.
тол
— 1010 —
ТОЛСТЦЫЙ прил. 1. (полный) жууан, се-
миз, семизшик; ~ый человек жууан адам;
2. цалыц, жуца емес; ~ая книга цалыц
китап; ~ые нитки жууан сабац; <> ~ая
кишка анат. тоц ишек, жууан ишек; ~ый
журнал томпац журнал.
ТОЛСТЯК м. разг, жууан адам, семиз
киси.
ТОЛЧЁНЫЙ прил. туйилген, унталган,
майдаланган, тацан етилген; ~ сахар ун-
талган кант.
ТОЛЧЕЯ ж, 1. разг. см. толкотня; 2. (суе-
та) албыраушылыц, асыгыушылык, хаулы-
гыушылык.
ТОЛЧ|[ОК м. 1. (удар) туртки, соццы;
~бк в спину арцадан туртки; 2. (резкое
сотрясение) жулцыныу, селкилди, силки-
ниу, тецселиу, тербелиу; я проснулся в ва-
гоне от ~ка вагонда селкилдиден оянып
кеттим; подземные ~кй жер асты силкиниу-
лери; 3. перен. (побуждение) туртки, бас-
лама; 4. спорт, силкип кетериу, жулцып
кетериу; ~6к штанги правой рукой штан-
ганы оц цолы менен силкип кетериу.
ТОЛЩА ж. цалынлыц; ~ земной коры
жер цабыгыныц цальщлыгы.
ТОЛЩИНА ж. 1. калыцлыц; 2. (полно-
та) жууанлыц, семизли£
ТОЛЬ м. толь (жайды бастыратугын
материал).
ТОЛЬКО 1. частица ограничит, (всего
лишь) тек, тек гана, сол гана; ~ один
день тек гана бир кун; ~ он может это
сделать буны тек ол гана ислей алады; 2.
союз временной =дан-ац, ®ден-ац, =тан-ац,
=тен-ац; сол мэхэлде, цэзир гана, тек;
~ скажешь, я сейчас же приду тек айтсац
болганы, мен иркилместен-ац келемен; 3.
союз противит. (однако, но) бирац; я со-
гласен пойти, ~ не сейчас мен барыуга
цайылман, бирац цэзир емес; 4. частица
(при выражении пожелания) гана еди; тек
гана; ~ бы уехать кетсем гана еди; 5. час-
тица гана; зачем ~ я сказал! неге гана
мен айттым екен!; 6. нареч. (едва, лишь)
тек гана; он ~ институт окончил ... ол
тек гана институтты питкерди; < ~ и всего
болганы усы, басца жоц; 1) (недавно)
жаца гана; он пришёл ол жаца гана
келди; 2) (едва) зорга; ему денег хва-
тило на дорогу оныц акшасы жол цэреже-
тине зорга жетти; ~ что жаца гана; он ~
что приехал ол жаца гана келди.
ТОМ м. том; пятый~ сочинений М. Горь-
кого М. Горький шыгармаларыныц бесин-
ши томы.
том мест, предл. п. от тот, то III.
ТОМАТ м. 1. (помидор) томат, помидор;
2. (соус из помидоров) помидор ширеси, ун-
талган помидор.
ТОМАТНЫЙ прил. помидор...; помидор-
дан исленген; ~ сок помидор ширеси.
ТОМЙТЕЛ ЬНЦЫЙ прил. цыйнайтугын,
шаршататугын, харытатугын, зериктире-
тугын, жалыцтыратугын; ~ое ожидание
зериктиретугын кутис, шаршататугын ку-
тис.
ТОМЙТЦЬ несов. 1. кого-что (мучить)
цыйнау, жалыцтырыу, зериктириу, сар-
гайтыу, азаплау, жэбирлеу, шаршатыу,
дицкесин цуртыу; его ~ жажда оны шел
цыйнап турыпты; 2. что (парить на мед-
ленном огне) демлеу, демге писириу, пууга
цойыу.
ТОМИТЬСЯ несов. 1. (мучиться) цыйна-
лыу, жалыгыу, зеригиу, сарыгайыу, азап-
ланыу, жэбирлениу, шаршау, дицкеси цу-
рыу; ~ от жажды шелден цыйналыу; ~
в плену тутцында азапланыу; 2. (париться
на медленном огне) демлениу, демге писи-
рилиу, пууга цойылыу.
ТОМЛЕНИЕ с. азапланыу, азап шегиу,
цыйналыу, жалыгыу, зеригиу; испыты-
вать ~ азап шегиуди басынан кешириу.
ТОМЛЁНЫЙ прил. демленген, демге пи-
сирилген, пууга цойылган.
ТОМНО нареч. азап шегип, зеригип, дай-
fh менен, хэсирет пенен.
ТОМНЫЙ прил. азап шеккен, зериккен,
цайгылы, хэсиретли, капа; ~ взгляд х©си-
ретли кез карас.
-ТОМНЫЙ биринши белеги санлыцлардан
болган цоспа сезлердиц екинши белеги,
мыс.’, трёхтомный уш томлыц.
ТОМПАК м. томпак (мыс цгм цинк
цос пасы).
тому мест. дат. п. от тот, то III.
ТОН м. 1. муз., физ. тон; высокий ~
бэлент тон, жоцаргы тон; нйзкий~ пэс тон;
2. мн. тоны мед. тон, сес (журек согыу
сеси, журектиц дурсилдиси)', 3. дауыс;
высокомерный ~ менменлик дауыс; 4.
(цвет, оттенок) рец; светлые ~а ашыц
рецлер; 5. (характер, стиль поведения)
эдеп, сыпайылыц; правила хорошего тона
жацсы эдептиц цэдеси; задать ~ бир
басшылыц етиу, жол керсетиу, ернек
керсетиу; повысить ~ ашыулы сейлеу; сба-
вить ~ жумсагырац сейлеу, ашыуланбай
сейлеу; попасть в ~ орынлы сейлеу.
ТОНАЛЬНОСТЬ ж. муз. тональлыц (му-
выкалыц уйцасыцтыц белгиси).
ТОНИЗИРОВАТЬ сов. и несов. что, физи-
ол. цууатландырыу, куш бериу (дери хац-
цында).
ТОНИНА ж. текст, жицишкелик, жуца-
лыц, нэзиклик; ~ нйти сабацтыц жициш-
келиги.
ТОНЙЧЕСКЦИЙ I прил. лит. тонлыц
(цосыц шыгарга.нда петли цэм пгтсиз
бууынлардыц гезеклесип уйцасып келиуи)',
~ая система стихосложения цосыц шыга-
рыудыц тонлыц цурылысы.
ТОНИЧЕСКИЙ II прил. физиол. тонус-
лыц (айрым органлардыц цэм организм-
ниц тону сына тийисли)', ~ рефлекс тонус-
лыц рефлекс.
тонкиИЙ прил. 1. жуца, нэзик, жициш-
ке; -~ая бумага жуца цагаз; ~ий слой
чего-л. жуца цатлам; ~ая тетрадь жуца
дэптер; 2. (о звуках) бэлент, жицишке; ~ий
голос жицишке дауыс; 3. нэзик, жагымлы,
сыпайы; ~ие черты лица беттиц жагымлы
кериниси; 4. (искусный) пуцта, шебер;
~ая работа шебер ис, пуцта ис; 5. (деликат-
ный) эдепли, инсаплы, кергенли, сыпайы;
~ое обращение эдепли цатнасыц; 6. (про-
ницательный, умный) еткир, дурыс, жетик,
— 1011 —
ТОП
сезгир, билгир, ацыллы; ~ий критик ет-
кир сыншы; ~ий ценитель жетик баца-
лаушы; 7. (чувствительный, изощрённый)
сезгиш, сергек, сезгир, сац; ~ий слух
сезгир кулац; 8. (хитрый, ловкий) ебетей-
ли, цийлекер; ~ие кишки анат. жицишке
ишеклер; ~ий намёк астарлы сез.
тонковолокнистый прил. нэзик
талшыклы, ж ин. ишке талшыклы; ~ хлопок
жицишке талшыклы пахта.
ТОНКОНОГИМИ прил. жицишке аяклы,
нэзик аяклы; ~ая цапля нэзик аяклы
кутан.
ТОНКОРУННЦЫЙ прил. жумсац жунли,
мамык жунлн, нэзик жунли; ~ые овцы
мамыц жунли цойлар; ~ое овцеводство
мамык жунли кой есириушилик.
ТОНКОСЛОЙНЦЫЙ прил. жука цатлам-
лы, жицишке цатламлы; ~ое дерево жуца
цатламлы аташ.
ТОНКОСТЕННЫЙ прил. жуца ернекли;
жуца дийуаллы; ~ сосуд жука ернекли
ыдыс; ~ дом жука дийуаллы жай.
ТОНКОСТИ ь ж. 1. жуцалык, нэзиклик,
жицишкелик; ~ь сукна мауытыныц жуца-
лыгы; ~ь линии сызыцтыц жицишкелиги;
2. (изысканность) нэзиклик, сыпайылыц;
3. (искусность) пуцталыц, шеберлик; 4.
(деликатность) эдеплилик, кергенлилик,
сыпайылыц; 5. (изощрённость) сезгирлик,
сезгишлик, сергеклик; 6. мн. тонкости
майда-шуйдеси, усац-тусеги, ийне-жиби;
7. (проницательность) еткирлик, жетиклик,
билгирлик, ацыллылыц; до ~и, в ~и
майда-шуйдесине шекем, уццыл-шуццы-
лына шекем, аныц; он знает своё дело до
~и ол езиниц жумысын уццыл-шуццылы-
на шекем биледи.
ТОНКОШЁРСТНЫЙ, ТОНКОШЁРСТЫЙ
прил. 1. мамыц жунли, мамыц жун бере-
тугын; 2. (из тонкой шерсти) мамыц жунли,
мамыц жуннеи исленген; ~ свитер мамыц
жунли свитер.
ТОННА ж. тонна.
ТОННАЖ м. тоннаж (1. мор. кемениц
квтеретугын жуги', 2. транспорттыц —
вагон, самолёт хэм т. б. квтеретугын
жугиниц тонна есабы).
ТОННЕЛЬ см. туннель.
ТОННЕЛЬНЫЙ прил. см. туннельный.
ТОННО-КИЛОМЕТР м. тонно-километр
(жук тасыудыц бирлиги).
’ТОННЫЙ биринши белеги санын
керсететугын санлыцтан болган цоспа сез-
лердиц екинши белеги, мыс.', трёхтбнный
уш тонналыц.
ТбНУС м. 1. физиол. тонус (организмниц
ямаса оныц айырым агзаларыныц ислеу
уцыплылыгы); пониженный~ сердца журек-
тиц ислеу дэрежеспниц кемиуи; 2. перен.
тиришилик етиу активлиги, емир суриу
уцыплылыгы; жизненный ~ емир суриу
уцыплылыгы.
ТОНУТЬ несов. 1. (идти на дно, ко дну)
батыу, сууга кетиу, батып кетиу, шумиу;
дерево в воде не тонет агаш сууга батпай-
ды; 2. (вязнуть, утопать) батыу, кеми-
лиу, журе алмау; ~ в грязи батпацца
батыу; 3. перен. керинбей кетиу, билинбей
кетиу, ораны$г; дома тонут в зелени жай-
лар кекке оранып тур; ~ в делах жумыс-
ца баты^.
ТОНФЙЛЬМ м. тонфильм (1. сесли
кинофильм- 2. радиода еситтириу ушын
сес жазылган лента).
ТОНЧАТЬ несов. разг, жицишкериу, жи-
цишкертиу, жуцарыу, жуцартыу.
ТОНЬШЕ сравнит, ст. от прил. тон-
кий ц нареч. тонко жуцарац, жицишкерек.
ТОНЯ ж. рыб. 1. (место лова) жылым
салым, ау салым; 2. бир салым, бир цашым;
бир салганда шыццан балыц; богатая ~
майлаган жылым.
ТОПАЗ м. топаз (хасыл тас); дым-
чатый ~ сур рецдеги топаз.
ТОПАЗОВЫЙ прил. топаз, топазлыц;
топаздан исленген.
ТОПАТЬ несов. тепсиниу, тапылдатыу,
топылдатыу, тапылдатып басыу; ~ ногами
аягын тапылдатыу.
ТОПЙТЬI несов. что 1. (разводить огонь)
от жагыу, от жагып жылытыу; ~ печь
печьке от жагыу; 2. жылытыу, цыздырыу;
~ квартиру жайды жылытыу; ~ баню
моншаны цыздырыу.
ТОПЙТЬ II несов. что 1. (расплавлять,
плавить) еритиу, балцытыу; ~ воск ац
мумды еритиу; 2. (кипятить на лёгком
жару) цайнатыу, писириу (сут, цай-
мац).
ТОПЙТЬ III несов. кого-что 1. батырыу,
сууга батырыу; ~ корабль корабльди ба-
тырыу; 2. перен. разг, (губить, предавать)
цыянат етиу, цыянатшылыц етиу.
ТОПЙТЬСЯ I несов. (о печи) жагылыу,
жаныу, жандырылыу, алысыу.
ТОПЙТЬСЯ п несов. 1. (расплавляться)
ериу, балцыу; воск легко топится ац мум
тез ерийди; 2. (о молоке, сливках) цайнатып
писирилиу, цайнап писиу.
ТОПЙТЬСЯ III несов. разг, (лишать себя
жизни) батыу, езин сууга таслау, езнн
сУуга таслап елиу.
ТОПКЦА ж. 1. (действие) от жагыу, от
жагып жылытыу; 2. (часть печи) ошац, от
жагылатугын ауыз; подбросить в <~у угля
ошацца кемир жагыу.
тбпкций прил. батпац, уйыц, батпац-
лыц; ~ий берег батпац жага; ~ое место
батпацлыц жер.
ТОПЛЁН ЦЫЙ прил. 1. ериген, еритилген,
куйген, куйдирилген; ~ое масло куйдирил-
ген май; 2. писирилген; ~ое молоко писи-
рилген сут.
ТОПЛИВО с. отын; жидкое ~ жанар
май (нефть, керосин); твёрдое ~ цатты
отын (агаш, тас кемир).
ТОПНУТЬ сов. и однокр. см. топать.
ТОПОГРАФ м. топограф (топография
бойынша цэниге).
ТОПОГРАФИЧЕСКИМИ прил. топогра-
фия..., топографиялыц; ~ая карта топо-
графия картасы; ~ая съёмка топография-
лыц суурет алыу.
ТОПОГРАФИЯ ж. топография (геоде-
зияныц белими); ~ города цаланьщ топо-
графиясы.
ТОПОЛЕВЫЙ прил. см. тополиный.
64*
топ
— 1012 —
ТОПОЛЙН цый прил. Терек, ак терек;
~ая роща ак терек тотайшасы, кишкене
а к терек тотайы.
ТОПОЛЬ м. терек, а к терек; серебрис-
тый ~ а к терек; пирамидальный ~ пира-
мида сыядлы ад терек.
ТОПОНИМИКА ж. топонимика (1. геогра-
фиялыц атамалардыц жыйнагьг, 2. лингв,
лексикологияныц бир белими).
ТОПОНИМИЧЕСКИЙ прил. топоними-
калыц.
ТОПОНИМИЯ Ж. лингв, см. топоними-
ка 2.
ТОПОР м. балта.
ТОПОРЙЩЕ с. балта сап, балтаныц
сабы.
ТОПОРНОСТЬ ж. турпайылык, цолай-
сызлыц, сыцылсызлыц, турсизлик, унам-
сызлыц; ~ работы исленген заттыц сыцыл-
сызлыгы.
ТОПОРНЦЫЙ прил. 1. балта, балтаныц;
2. (грубый, неуклюжий) турпайы, цолайсыз,
олац, сыцылсыз, турсиз, унамсыз; ~ая
работа олац исленген жумыс, келисиги кел-
меген жумыс; ~ая мебель цолайсыз
мебель.
ТОПОРЩИТЦЬ несов. что, разг, урпей-
тиу, тикирейтну, тнк тургызыу; ёж ~
иглы кирпи тикен ийнелерин тикирейтеди.
ТОПОРЩИТЦЬСЯ несов. 1. разг, (о воло-
сах, шерсти) урпейиу, тикирейиу; 2. разг,
(о животных) тикирейиу, цоцырайыу, ай-
бат шегиу, цампайтыу; 3. перен. разг.
цолпылдап турыу; костюм на нём ~ся
оныц кийген костюми цолпылдап тур.
ТОПОТ м. дурсилди, дубирли, тарсылды;
конский ~ аттьщ дубирлиси.
ТОПОТАТЬ несов. разг, дурсилдетиу,
дубирлетиу, тарсылдатыу; ~ ногами аягы
менен дубирлетиу.
ТОПТАНИЕ с. разг, басцылау, бас-
цылап таслау, езиу.
ТОПТАТЬ несов. кого-что 1. (при ходьбе,
беге) басцылау, басцылап таслау, езиу; ~
ногами аягы менен басцылау; 2. (бить, да-
вить) жер тебиу, тепкилеу, тепкилеп езиу,
ийлеу; писириу; < ~ в грязь кого-л.
жала жабыу, абройын тусириу.
ТОПТАТЬСЯ несов. 1. (переступать с
ноги на ногу) тепсинип бир жерде тура бе-
риу, бир аягынан екинши аягына басып
тура бериу, аягын алмаслап басып тура
бериу; 2. разг, (бесцельно ходить) бийкар-
га журиу, мацсетсиз журиу; ~ на месте
илгери баспау, рауажланбау.
ТОПЧАН м. топчан (туяцлары айцасты-
рылып согылган агаш кэт).
ТОПЬ ж. батпац, батпацлыц, уйма.
ТОРБА ж. прост, дорба, цалта.
ТОРГ I м. 1. (действие) сауда етиу, сау-
даласыу; 2. уст. (базар, рынок) базар; 3.
мн. торгй (аукцион) торг; продавать с ~бв
торг пенен сатыу (артык, бах,а бергенге
сатыу).
ТОРГ II м. (учреждение) сауда мэкеме-
си, сауда шелкеми.
ТОРГ= цоспа сезлердиц мэниси бойынша
чсауда» дегенге туура келетуеын биринши
белеги, мыс.', торготдёл сауда белими.
«ТОРГ цысцартылеан цоспа сезлердиц
мэниси бойынша сауда дегенге туура ке-
летугын екинши белеги, мыс.', гортбрг
горторг.
ТОРГАШ м. разг. 1. алып-сатар, майда
саудагер; 2. перен. (беспринципный чело-
век) уятсыз адам, сатылгыш адам, турац-
сыз адам.
ТОРГАШЕСКИЙ прил. разг. 1. алып
сатарлыц, саудагерлик; ~ жаргон сауда-
герлик жаргон; 2. (своекорыстный) мэп-
гейшилик, пайдакунем, пайдакунемлик.
ТОРГАШЕСТВО с. разг. 1. саудагершилик,
алып сатарлыц, саудасатлыц; 2. (стремле-
ние к личной выгоде) мэпгейлик, пайдаку-
немлик.
ТОРГЦОВАТЬ несов. 1. кем-чем, с кем-
-чем и без доп. (вести торговлю) сауда етиу,
сатыу; ~овать хлебом гэлле сатыу; 2. сау-
дагер болыу, сауда етиу; магазин ~ует до
десятй часов вечера магазин кешки саат
онга шекем сауда етеди.
ТОРГЮВАТЬСЯ несов. 1. с кем-чем
(сговариваться о цене) саудаласыу, баца-
сын copay; нырцын, бацасын келисиу; 2.
перен. разг, (спорить с целью выгоды) ез
пайдасы ушын айтысыу, жэнжеллесиу; не
~уйся, всё равно придётся тебе ехать
жэнжеллеспе, бэри бир саган кетиуге туу-
ра келеди.
ТОРГОВЕЦ м. саудагер.
ТОРГОВКА женск. от торговец.
ТОРГОВЛЯ ж. сауда; колхозная ~ кол-
хоз саудасы; внешняя ~ сыртды сауда.
ТОРГОВЦЫЙ прил. 1. сауда..., сауда
ететугын; ~ый договор сауда договоры;
~ый флот сауда флоты; ~ые работники
сауда хызметкерлери; 2. (являющийся пред-
метом торговли) сатыуга арналган, саты-
латугын; ~ый лес сатылатугын агаш;
3. (товарный) сатылатугын зат ендирету-
гын; ~ое огородничество сатылатугын зат
егетугын огород.
ТОРГПРЕД м. (торговый представйтель)
сауда уэкили.
ТОРГПРЕДСТВО с. (торговое предста-
вйтельство) сауда уэкиллиги.
ТОРЦЁЦ м. 1. (поперечная сторона че-
го-л.) кесе кесилген жери; поставить брев-
но ~цом кверху агаштыц кесилген жерин
жоцары царатып тесеу; 2. (брусок) кешеге
теселетугын гола агаш.
ТОРЖЕСТВЕННОСТЬ ж. салтанатлылыц.
ТОРЖЕСТВЕННЫЙ прил. 1. (празд-
ничный) салтанатлы; ~ое заседание салта-
натлы мэжилис; 2. (серьёзный, патетиче-
ский) эхмийетли, керекли; ~ый тон эхми-
йетли дауыс; 3. (нерушимый) бузылмас, бек-
кем; ~ая клятва бузылмас ант.
ТОРЖЕСТВЦО с. 1. (празднество) бай-
рам, салтанат, мереке; Октябрьские ~а
Октябрь байрамы, Октябрь салтанаты;
~6 по случаю победы над врагом душпанды
жециу хурметине арналган салтанат;
2. (победа, успех) жецис, табыс, устемлик;
~6 справедлйвости эдилликтиц устемлиги;
3. (радость) цууаныш, шадлык; на его ли-
це отразйлось ~6 оныц жузинде шадлыц
белгиси керинип турды.
— 1013 —
TOP
ТОРЖЕСТВЦОВАТЬ несов. 1. что, уст.
(праздновать) байрамлау, байрам етиу;
2. над кем-чем и без доп. (одерживать побе-
ду) устем болыу, жециу, хццыйцатлыцца
шытыу; ~овать над врагом душпанга
устем болыу; истина всегда ~ует шынлыц
барлыц уацытта жецеди; 3. что и без доп.
(радоваться) цууаныу, шадланыу, мэс бо-
лыу, масайрау.
ТОРЖЕСТВУЮЩИЙ 1. прич. от торже-
ствовать; 2. прил. цууанышлы, шадлы,
устем, жецисли; ~ взгляд жецисли кез ца-
рас; ~ вид цууанышлы тур.
ТОРИЙ м. торий (химиялыц эле-
мент).
ТОРМАШКЦИ: вверх ~ами 1) (кувыр-
ком, вверх ногами) тоццалац асып; 2) (иначе,
чем было, вверх дном) астын устине ауда-
рып.
ТОРМОЖЁНИЦЕ с. 1. тормозлау, иркиу,
пэсейтиу, тоцтатыу; автоматическое -~е
автоматлыц тоцтатыу, автомат турде тор-
мозлау; 2. физиол. иркиу; центры ~я иркиу
орайлары.
ТОРМОЗ м. 1. (мн. тормоза) тормоз;
автоматический ~ автомат тормоз; 2. перен.
(мн. тормозы) (препятствие) иркиниш,
тосцын; ~ в работе жумыста иркиниш;
ф- на тормозах (ехать, спускаться и т. п.)
тормоз бенен, иркип, эсте-ацырын (жылы-
сыу х;эм т. б.).
ТОРМОЗИТЬ несов. 1. что и без доп.
тормоз бериу; пэсейтиу, иркиу, тоцтатыу;
2. что, перен. (препятствовать, мешать)
иркиниш жасау, тосцынлыц етиу; ~ рабо-
ту жумысца иркиниш жасау.
ТОРМОЗИТЬСЯ несов. иркилиу, пэсей-
тилиу, тоцтатылыу.
ТОРМОЗНОЙ прил. тормоз..., тормоз
берилетугын, тормоз беретугын; ~ кран
тормоз краны.
ТОРМОШИТЬ несов. кого, разг. 1. (тере-
бить) тартцылау, жулцылау; ~ за рукав
жецинен тартцылау; 2. перен. (беспокоить,
докучать) зериктириу, тергестире бериу,
мазасын алыу.
ТОРНЫЙ прил. 1. (о дороге) журилген
жол, дацгыл жол; 2. перен. (о жизненном
пути) ашыц, кец, х,эр дайымгы.
ТОРОКА только мн. канжыга.
ТОРОПИТЬ несов. 1. кого-что и без доп.
асыцтырыу, цаулыцтырыу, цыстау; ~ с вы-
полнением заказа заказды орынлауга асыц-
тырыу; 2. что асыцтырыу, жацынлатыу,
тезлетиу, жууыцлатыу; ~ события бир
цэдийсениц болыуын жацынлатыу.
ТОРОПИТЬСЯ несов. с неопр., с чем и без
доп. асыгыу, цысталыу; ~ на работу жу-
мысца асыгыу.
ТОРОПЛИВОСТЬ ж. асыгыслык, асыц-
канлык, кыстаулыц.
ТОРОПЛИВЕЙ прил. асыгыс, асы к кан,
Кыстаулы, шаккан; ~ый человек асыгыс
адам; ~ое движение асыгыс хэрекет, асыд-
кан кыймыл.
ТОРОПЫГА м. и ж. прост, асыгыс, хау-
лыкпа._
ТОРОС м. торос, гур (поляр тецизинде
топланган ири музлар цатламы).
ТОРбСИСТЫ||Й прил. торослы, улкен
гурли; ~е ледяные поля торослы муз дала-
лары.
ТОРПЕДА ж. воен, торпеда.
ТОРПЕДИРОВАТЬ сов. и несов. что 1.
воен, торпедалау, торпеда менен топылыу,
торпеда менен зэрерлеу; 2. горн, (взрывать)
жарыу, копарыу.
ТОРПЕДНЫЙ прил. торпедалы, торпеда-
лы к; ~ катер торпедалы катер.
ТОРПЕДОНОСЕЦ м. воен, торпедалы
самолёт.
ТОРПЕДОН0СН|]ЫЙ прил. воен, торпе-
далы, торпедасы бар; ~ая авиация торпе-
далы авиация.
ТОРС м. 1. (туловище) геуде, дене; 2.
иск. торс (адам геудесиниц скульптура-
лыц кериниси).
ТОРТ м. торт; шоколадный ~ шоколад-
лы торт.
ТОРФ м. торф (шириген батпац есим-
ликлериниц цалдыгынан жасалган тыгыз
цатлам).
ТОРФО= цоспа сезлердиц биринши белеги:
1) мэниси бойынша «торф» деген сезге туу-
ра келеди, мыс.: торфодобывание торф
шыгарыу; 2) торфлы, торфтан туратугын
деген мэнини билдиреди, мыс.: торфобетон
торфлы бетон; 3) торф шыгарыуга, торф
ислеуге цатнасы барлыцты билдиреди, мыс.:
торфоагрегат торфоагрегат.
ТОРФОБРИКЕТ м. гербиш формалы
торф, торф гербиши.
ТОРФОВАНИЕ с. торфлау, торф аралас-
тырыу.
ТОРФОВАТЬ несов. что торфлау, торф
араластырыу.
ТОРФОПЕРЕГНОЙНЫЙ прил. торф пе-
нен шириген жер цатламынан турган.
ТОРФОРАЗРАБОТКИ мн. (ед. торфораз-
работка ж.) торф алынатугын жер; торф
ендириуши кэрхана.
ТОРФЯНИК м. 1. (залежь торфа) торф-
лы ылай, торф кэни; 2. торфшы (торф шы-
гарылатугын жерде ислеуши цэниге х,эм
рабочий).
ТОРФЯНЙСТЦЫЙ прил. торфлы, торф
бар; ~ая почва торфлы топырац.
ТОРФЯН||0Й прил. 1. (содержащий торф)
торф..., торфлы; ~бе болото торфлы
батпац; ~бй брикет торф гербиши; 2. (ра-
ботающий на торфе) торф пеиен ислейту-
гын; ~ая электростанция торф пенен ислей-
тугын электростанция; <• ~ые почвы
торфлы топырац.
ТОРЦЕВАТЬ несов. что 1. (обрабатывать
торец) голалау; 2. (застилать торцами)
гола тесеу; ~ мостовую кешеге гола
агашларын тесеу.
ТОРЦЕВОЙ прил. см. торцовый.
ТОРЦ(5В1|ЫЙ прил. кеспелтец агаш те-
селген; ~ая поверхность устиие кеспелтек
агашлар теселген жер.
ТОРИ || АТ Ь несов. 1. (высовываться, выда-
ваться) тик турыу, шыгып турыу, кери-
нип турыу; бревно ~йт из воды берене
агаш суудан шыгып тур; 2. перен. разг.
бир жерде тура бериу, цацайып турыу,
цэр дайым болыу, босца турыу, кетпеу,
TOP
— 1014 —
ербийип турыу; ~ать на улице хэр дайым
кешеде цацайып турыу.
ТОРЧКОМ нареч. разг, тикке, тикейип,
тикрейип, как,айып, тип-тик болып; палка
стоит ~ таяк тикке тур.
ТОСКА ж. 1. (грусть, тревога} цайты,
хэсирет, там, зар, мун,; ~ по родине
ту у тан елин сагыныу; 2. (скука) сагыныу,
зеригиу; <> ~ зелёная кайгылы зеригну.
ТОСКЛИВО 1. нареч. цайгы менен, кай-
тыланып, зар менен, мун менен, зеригип;
2. безл. в знач. сказ, муцлы, зарлы, цай-
тылы; мне маган цайгылы.
ТОСКЛЙВЦЫЙ прил. 1. (грустный) кай-
тылы, цэсиретли, муцлы, сагынышлы,
зарлы; ~ый взгляд сагынышлы кез ца-
рас; 2. (наводящий тоску) цайгыландыра-
тугын, цайгы келтиретугын, зериктирету-
тын; ~ая погода зериктиретугын хауа
райы.
ТОСКОВАТЬ несов. по ком-чём, по кому-
-чему и без доп. цайгырыу, цайгыланыу,
хэсиретлениу, рам шегиу, муцланыу, са-
гыныу, зарланыу; ~ по друзьям досларды
сагыныу.
ТОСТ м. тост; произнести ~ тост кете-
рип сез айтыу. '
ТОТ (того, тому, тем, о том) мест. м.
1. указ, ол, сол, ана, аргы; ~ дом ол уй;
в ~ год сол жылы; в ~ день было холодно
ол куни хауа сууыц еди; дайте мне вон ту
книгу маган ана китапты бер, маган ана
аргы китапты бер; в ту же минуту сол за-
матта, сол минутта; в то время сол уацыт-
та; с того времени сол уацыттан, сол уацыт-
тан бери; на том берегу аргы жагада, аргы
жагыста; по ту сторону аргы жагында;
2. указ, (прошлый) еткен, бурынгы; на
той неделе еткен хэптеде; 3. указ, в знач.
сущ. м. тот и ж. та оннан, соннан; спрошу
у того, кто знает ким билетугын болса,
соннан сорайман; 4. опред. (такой, кото-
рый нужен) сол, тап сол; это ~ самый
человек усы тап сол киси; он взял не ту
кнйгу ол басца кнтапты алды; тот же сол,
тап сол, сол ези; он сел не в ~ вагон ол
басца вагонга минди; он стал не ~ ол
бурынгысындай емес; это всё не то ондай
емес, олай емес, бунын цэммеси басца;
Б. указ, (при перечислении — со словами'.
бтот, иной, другой) ол, анау; ни тот ни
другой ол да емес, басца да емес; и тот и
другой ол хэм сол, ол да хэм басцасы да,
ол хэм цасындагы; не ~, так другой ол
болмаса басцасы; ~ или иной сол я бас-
ка, сондай ямаса басцаша; ~ уехал, а этот
остался о л кетти, ал бул цалып цойды;
6. указ, в знач. сущ. с. то ол, сол; то было
вчера, а это сегодня ол кеше болып еди,
ал бул бугин болды; то был мой друг ол
мениц достым еди; О вместо того, чтобы...
оныц орнына...; дело в том, что... ис мына-
да...; к тому же оныц устине; с тем, чтобы
соныц менен, сейтип; до того, что соншел-
ли; и без того оиысыз да хэм; не без того
онысыз емес, онысы да бар; вместе с тем
соныц менен бирге; и тому подобное (и т. п.)
Хом тагы басцалар; после того, как
солай болганнан кейин; и то сказать солай
десек, олай десек; то да сё ол-пул, оны-
-муны; тем ие менее солай бола турса да,
оган царамастан; тем лучше тагы жацсы;
не в том дело ис онда емес; ни с того ни
с сего хеш себепсиз, хеш сылтаусыз, женсиз-
-жосацсыз; ни то ни сё олай хэм емес, былай
хэм емес; не олай, не былай; не до того
кому-л. цолы тиймейди, цол жетиспейди.
ТОТАЛ ЬНЦЫЙ прил. галабалыц, хэмме
цатнасатугын, хэммени езине тартдан; ~ая
война галабалыц урыс.
ТО-ТО частица разг. 1. (в том-то и дело)
солай, истиц бэри хэм сонда; вот ~ мине
истин бэри хэм сонда; 2. (так вот почему)
мине неге, мине неликтен екен, солай, сон-
лыцтан, сол ушын; ~ я заметил, что он
грустйт сонлыцтан мен оныц цайгылы
екенин сездим; 3. (при выражении угро-
зы) солай деп билип цой, есицде болсын,
умытпа; иу ~ же! ауа!, есицде болсын!,
умытпа!
ТОТЧАС нареч. хэзир, дэрриу, дэрхал,
сол заматта; сол мэхэлде, сол уацытта; он
~ ушёл ол сол уацытта кетти.
ТОЧЁНЫ IIЙ прил. 1. (острый, наточен-
ный) ушы шыгарылган, цайралган, еткир;
~й нож еткир пышац; 2. (выточенный)
жонылган, цырылган; ~е изделия жоныл-
ган затлар; 3. перен. (изящный, тонкий)
шырайлы, нэзик, керикли; ~е черты лица
жуца жузли.
ТОЧЙЛКА ж. 1. (инструмент) цайрац,
шар; 2. разг, (машинка) точилка (цзлем
ушлау машинкасы).
ТОЧЙЛО с. цайрац тас, цайрац ша-
ры.
ТОЧЙЛЬНЫЙ прил. цайрайтугын, хай-
рак,; ~ камень цайрак, тас; ~ круг цайрак
шары.
ТОЧИЛЬЩИК м. кайраушы.
ТОЧЙТЬ несов. 1. что, чем цайрау, егеу,
шарлау, жаныу, еткир етиу; ~ ножи пы-
шац цайрау; 2. что (вытачивать из че-
го-л.) жоныу, цырыу, жонып согыу; ~
ложки цасыц жонып согыу; 3. что тесиу,
цырыу, жеу, зыянлау; червь точит дерево
цурт агашты жейди; ржавчина точит желе-
зо зэц темирди жейди; 4. кого-что, перен.
жабыцтырыу, цыйнау, жудетиу; его точит
тоска оны цайгы жудетти; ~ зубы на
кого-л. биреуге тисин цайрау, гижиниу,
бир керермен деп журиу.
ТОЧКЦА I ж. 1. (след, пятнышко) точка,
дац, ноцат; сйтец в красную ~у цызыл
дацлы шыт; 2. точка; ~а —знак препи-
нания точка— тыныс белгиси; ~а с запя-
той утирли точка; 3. мат., физ. точка,
ноцат; ~а пересечения прямых, тууры
сызыклардыц кесискен точкасы; 4. точка,
тебе, шыц; самая высокая ~а горы таудыц
ец бийик тебеси; 5. (место, пункт) орын,
точка; торговая ~а сауда орны; огневая
~а противника жаудыц оц атыу точка-
сы; 6. физ. точка; ~а кипения цайнау точ-
касы; ~ а замерзания цатыу точкасы; ~ а
зрения кез царас; ~а в ~у нацма-нац, тап
ези; в самую ~у дэл устине, нац устине,
деген жерине; дойти до ~и шегине шекем
жетиу; довестй до ~и ацырына дейин жети-
— 1015 —
ТРА
риу, путкиллей питкериу, аяцлау; ставить
~и над «и» 1) (уточнять подробности)
барлыгын аныдлау, уццыл-шуццылына ше-
кем билип алыу; 2) (делать все выводы)
цуртындыга келиу, жуумацлау, жуумац
шыгарыу; ставить <~у питкериу, аяцлау;
смотреть в одну ~у тигилип карап отырыу;
бить в одну ~у барлык кушти бир жерге
топлау; попасть в самую ~у 1) (при стрель-
бе) гезлеген жерге тийгизиу; 2) (угадать,
догадаться) абайлап калыу, сезип калыу,
орынлы айтыу.
ТОЧКА II ж. 1. цайрау, егеу, шарлау,
жаныу, еткир етиу; ~ пилы пышкыны кай-
рау; 2. (вытачивание) жоныу, цырыу.
ТОЧНО I нареч. 1. (пунктуально) нак,
тууры, дол, тап, анык; ~ в три часа тууры
саат уште; 2. (совсем, совершенно) сыяц-
лы, торнзли, тап сондай, уксас, ’Дай,
=дсй, «тай, =тей; ~ такая же книга тап сол
сыядлы китап; 3. тууры, дурыс; све-
сить ~ дурыс елшеу; 4. в знач. вводи, сл.
уст. (действительно) дацыйцат, дууры-
сында, дуурысын айтканда; она, краси-
ва ол дацыйцат сулыу.
ТОЧНО II союз сравнит.(как, словно) сон-
дай болгандай, солай болгандай, сыядлы,
“дай, “дей, =тай, *тей; летит ~ птица
дустай ушады.
ТОЧНОСТИь ж. 1. (подлинность, пра-
вильность) туппа-туурылыд, дурыслыд,
аныдлык, надлык, дэллик; ~ь веса сал-
мацтыц туппа-туурылыгы; 2. (полное соот-
ветствие чему-л.) туурылыд, дэллик, нац-
лыд, аныдлыд, дурыслыд; ~ь перевода
аударманыц дэллнги; вычислить с ~ью до
одной сотой жузден бирге шекем дуп-
-дууры есаплау; <> в ~н далме-дэл, жудэ
аныд, жудэ дурыс, туппа-тууры.
Т<5ЧН||ЫЙ прил. 1. (подлинный, правиль-
ный) дацыйцат, дурыс, анык, над, тууры;
~ый вес дурыс салмагы; ~ые часы дурыс
саат; 2. толыд, сэйкес, мууапыц; дууры,
анык, дурыс, над; ~ый перевод дурыс
аударма; ~ый ответ аныд жууап; ~ая
стрельба над атыу; 3. аныд, белгили, туу-
ра, дэл; ~ый адрес дурыс адрес, аныд
адрес; 4. (аккуратный) пуцта, дыцдатлы,
уэдесинде туратугын, тыянадлы; ~ый че-
ловек тыянадлы адам; ~ые науки
дэл илимлер.
ТОЧЬ-В-Т(5ЧЬ нареч. туппа-тууры, нац-
ма-нац, дэлме-дэл, дэл ези, тап ези,
айнымаган; он пересказал всё ~ как было
цандай болса, сондай етип ол дэлме-дэл
айтып берди.
ТОШНЙТ||Ь несов. безл. кого журек ай-
ныу, дусды келиу, огыу, журеги алыу;
меня ~ мениц журегим алып тур.
Т(5ШНО разг. 1. нареч. журек айныт-
дандай, цусды келтиргендей; 2. безл. в знач.
сказ, перен. (о чувстве отвращения и т. п.)
жеркенишли, иплас, жексурын; мне ~
смотреть на это буган царау маган жерке-
нишли.
ТОШНОТА ж. 1. журек айныу, дусды
келиу, огы?, журеги алыу; 2. перен. разг,
(отвращение, омерзение) жеркенишлик, ип-
ласлыд, жексурынлыд.
ТОШНОТВОРНЫЙ прил. 1. (вызываю-
щий тошноту) журек айнытатугын, цусцы
келтиретугын; ~ запах журек айнытату-
гын ийис; 2. перен. разг, (вызывающий
отвращение) жеркендиретугын, царагыц
келмейтугын, иплас, дарагысыз, жагымсыз,
зериктиретугын, жеркенишли, ауыр.
ТОШНЫЙ прил. разг. 1. (вызывающий
тошноту) журек айнытатугын, цусцы кел-
тиретугын; 2. перен. (отвратительный)
жеркендиретугын, жагымсыз, зериктирету-
гын, жеркенишли, дарагысыз, ауыр.
Т(5Щ||ИЙ прил. 1. (худой) арыц, жудеу,
жудеген, азгын, азган; ~ий человек арыц
адам; ~ая лошадь арыц ат; 2. (скудный)
кушсиз, арыц, дэлсиз; ~ая земля кушсиз
жер; <> ~ий кошелёк пулсыз дэмияи.
ТПРУ межд. тырр; <> ни тпру ни ну
в знач. сказ, я ары емес, я бери емес; орны-
нан жылжымау, цыймылдай алмау; деш
нэрсе ислей алмау.
ТРАВА ж. шеп, кек шеп, от; сорная
~ дарам шеп, отац шеп; лекарственные
травы дэри шеплер; кормовые травы от
шеплер; травой, как ~ дэмсиз, маза-
сыз; хоть~ не расти не болса, ол болсын,
маган бэри бир.
ТРАВЕРЗ м. мор., ав. траверз (кемениц
ямаса самолёттьщ курсына перпендикуляр
багыт).
ТРАВЕРС I м. 1. воен, траверс (цаптал-
дан цэм тылдан атылган оцтан цорганыу
ушын окоптыц цапталына уйилген топы-
рац)', 2. (небольшая дамба) дашы.
ТРАВЕРС II м. спорт, траверс (альпи-
нистлердиц журиси).
ТРАВЙНКА Ж. разг, от-шептиц пацалы,
бир падал, жалгыз шеп.
ТРАВЙТЬ I несов. 1. кого (отравлять)
уулау, зэдэрлеу, уулап елтириу, зэдэрлеп
цырыу; ~ мышей тышцанларды зэдэрлеп
цырыу; 2. кого-что, разг, (причинять вред,
болезнь) зэдэрлеу, зыян етиу, ауыртыу,
асцындырыу; ~организм организмди зэдэр-
леу; 3. что, тех. (обрабатывать химиче-
ским путём) ойып нагыслау, ойып нагыс
салыу; ~ медную доску мыс тахтаныц
бетине ойып нагыс салыу; 4. что (про-
изводить потраву) басцылау, езиу, жапы-
рыу, набыт етиу; ~ посевы егинлерди
басцылау; 5. кого, охот, ац аулау, цус
салыу, ац дууыу (ийт пенен, цус пенен)',
талатыу, талатып елтириу, цосыу, ешикти-
риу (ийт пенен)', ~ зайца цоянга ийт цо-
сыу; 6. кого-что, перен. (изводить пресле-
дованиями) кун бермеу, цуудалау, изине
тусиу.
ТРАВЙТЬ II несов. что, мор. (отпускать
понемногу) босатыу, жиберинкиреу, боса-
тыцдырау; ~ канат арцанды жиберицкире^,
арданды эстен жибериу.
ТРА В ЙТ ЬСЯ несов. разг, (принимать яд)
зэдэрлени^, уу ишиу, ууланыу.
ТРАВЛЕНИЕ I с.’ ойып нагыслау, ойып
нагыс салыу (кислота ямаса химиялыц зат
пенен ислеп шысыу).
ТРАВЛЕНИЕ II с. мор. босатыу, жибе-
рицкиреу, босатынцырау; ~ троса тросты
босатыц дырау.
ТРА
— 1016 —
ТРАВЛЕНЫЙ I прил. тех. ойып
нагысланган; ~ узор ойылган нагыс.
ТРАВЛЕНЫЙ II прил. (подвергшийся
травле) ийт цосып усланган; цус жиберип
усланган.
ТРАВЛЯ ж. 1. охот, ийт цосыу; цус
жибериу; изине тусиу, талатыу; 2. перен.
(преследование) кун бермеу, цуудалау,
изине тусиу, ешиктириу.
ТРАВМА' ж. зацым, дсара, жарацат,
куйик; ~ черепа бас суйегине келген
зацым; <> психическая ~ психикалыц
цэкислениу.
ТРАВМАТИЗМ м. травматизм, травма-
тизмлик, жара тусиу, майып болыу, зацым
келиу, жарацатланганлыц, жаралылыц;
бытовой ~ турмыстан болган майыплыц.
ТРАВМАТИЧЕСКИ || Й прил. травма,
травмалыц, травматизм; повреждения
травмалыд зыян.
ТРАВМАТОЛОГ м. травматолог (травма-
тология бойынша цэниге-врач).
ТРАВМАТОЛОГИЧЕСКИЙ прил. трав-
матология..., травматологнялыд.
ТРАВМАТОЛОГИЯ ж. мед. травмато-
логия (медицинаныц бир белими).
ТРАВМИРОВАТЬ сов. и несов. кого-что
1. жара тусириу, зацым келтириу; 2. куйик
тусириу, арына тийиу, ешиктириу.
ТРАВОг крепа сезлердиц мэниси бойынша
«шеп» деген сезге туура келетугын бирин-
ши белеги, мыс.', травосеяние от-шеп егиу.
ТРАВОПбЛЬЕс. с.-х. шеплерди алмаслап
егиушилик.
ТРАВОПбЛЬН ||Ь5Й прил. с.-х. шеп ал-
маслап егилетугын, шеп алмаслап егилген;
~ая система земледелия дийханшылыдтын,
шеплерди алмаслап егиу системасы.
ТРАВОСЕЯНИЕ с. от-шеп егиу.
ТРАВОСТбЙ м. с.-х. отлац жердеги
от-шеп, пишенлик.
ТРАВОЯДНЫЛЙ прил. от-шеп жейту-
гын, отлайтугыи; ~е животные от-шеп
жейтугын цайуанлар, от-шеп жеушилер.
ТРАВЯНИСТЫ ЦЙ прил. 1. шеп..., шеплик;
~е растения шеп есимликлери; 2. (по-
росший густой травой) от-шепли, от-
-шепке бан; 3. перен. разг, (безвкусный)
мазасыз, дэмсиз, от-шеп дэмли.
ТРАВЯНЦЙЙ прил. 1. (поросший травой)
шеп..., шеплик, от-шепли, от-шеп басдан,
от-шеп егилген; ~ые луга от-шепли жер,
отлад жер; 2. от-шеп..., от-шепте болату-
гын, от-шептен жасалган; ~ая настойка
от-шептен жасалган ишимлик; ~ая тля
от-шеп шырынжасы.
ТРАГЕДИЙНЫЙ прил. трагедия..., тра-
гедиялыд.
ТРАГЕДИЯ ж. 1. лит., театр, траге-
дия; классическая ~ классикалыц траге-
дия; 2. (ужасное событие, несчастье) сум-
лыц уацыя, цыйын жагдай, бахытсызлыц,
жан туршигерлик уацыя, ауыр цаза.
ТРАГЙЗМ м. 1. трагизм (драмалыц ямаса
музыкалыц шыгармаларда хэм оны орынлау-
да трагик элемент)-, 2. (ужас, безысход-
ность) ауыр жагдай, цыйын ауцал.
ТРАГИК м. 1. (актёр) трагик; 2. уст.
(автор трагедий) трагедия жазыушы.
ТРАГИКОМЕДИЯ ж. трагикомедия (1.
трагедия хрм комедия элементлери бирге
келетугын драмалыц шыгарма', 2. цапа-
ланыу %эм кулки аралас келетугын уа-
цыя).
ТРАГИКОМИЧЕСКИ ИЙ прил. 1. лит.,
театр, трагнкомедиялыц; 2. (смешной и
печальный одновременно) цайгылы цэм
кулкили; <~ое положение цайгылы цэм
кулкили жагдай.
ТРАГИЧЕСКИИЙ прил. 1. трагедиялыц;
~ая актриса трагедияда ойнайтугын ак-
триса; 2. (потрясающий, ужасный) цайгы-
лы, ауыр, цорцынышлы, жанга бататугын;
аянышлы; ~ий случай жанга бататугын
ауцал; ~ая гйбель цайгылы цаза.
ТРАГИЧНЫЙ прил. см. трагический 2.
ТРАДИЦИОННОСТЬ Ж. традициялыц,
достурлик, салтлыц, эдет болып кеткен-
лик, бурыннан эдет болганлыц.
ТРАДИЦИОННЫЙ прил. традиция...,
традициялыд, дзету р л и, эдеттеги, бурын-
нан киятырган, урдисли; ~ обычай бурын-
нан киятырган эдет.
ТРАДЙЦИ1|Я ж. традиция, дэстур, салт-
-сана, урдис, эдет, урп-эдет; революцион-
ные ~и пролетариата пролетар и аттын
революциялык традициялары; по ~и тра-
диция бойынша; войти в урдиске
айланыу, урп-эдетке айланыу, дэстурге ай-
ланыу.
ТРАЕКТОРИЯ ж. траектория (1. мат.,
физ. бир заттыц ямаса точканыц журип
еткен жолы; 2. воен, атылеан оцтыц ушып
еткен жолы-сызыгы).
ТРАКТ м. улкен жол, гузар жол; поч-
товый ~ почтанын, гузар жолы; <> желу-
дочно-кишечный ~ анат. ас сицириу
системасы, ас казан системасы.
ТРАКТАТ м. 1. трактат (илимий шы-
гарма)', философский ~ философиялыц
трактат; 2. трактат (халыц аралыц договор)',
мирный ~ келисим трактаты.
ТРАКТОВАНИЕ с. тусиндириу, талцы-
лау, тусиник бериу, мэни бери$г; туенн-
дирилиу, мэни берилиу; ~ законов закон-
ды талцылау.
ТРАКТОВАТЬ несов. что тусиндириу,
талдылау, тусиник бериу, мэни бериу;
~ законы законды талдылау; по-ибвому
~ роль рольди жацаша тусиндириу.
ТРАКТОВАТЬСЯ несов. 1. (быть пред-
метом обсуждения) додаланыу, пикир алы-
сылыу; 2. (рассматриваться, расцени-
ваться) тусиндирилиу, мэни берилиу; баца-
ланыу, баца берилиу.
ТРАКТОВКА ж. 1. (действие) тусинди-
риу, тусиник бериу, мэнн бериу; тусин-
дирилиу, мэни берилиу; 2. (толкование)
тусиник, мэни; это новая ~ вопроса бул
мэселеге жаца тусиник, бул мэселеге
жаца мэни.
ТРАКТОР м. трактор; гусеничный ~
гусеиицалы трактор.
ТРАКТОРИСТ м. тракторист, тракторшы.
ТРАКТОРИСТКА женск. от тракто-
рйет.
ТРАКТОРН „ЫЙ прил. трактор..., трак-
тор лыд, трактордыц..«; ~ая колонна трак-
— 1017 —
ТРА
тор колоннасы; ~ые сани трактордыц
шанасы.
ТРАКТОРО= цоспа сезлердиц мэниси бо-
йынша трактор деген сезге туура келету-
гын биринши белеги, мыс.', тракторосбо-
рочный трактор цурастырыушы.
ТРАКТОРОСТРОЕНИЕ с. тракторостро-
ение (трактор цэм трактор двигательле-
рин шыгаратугын машина согыу цуры-
лысыныц тарауы).
ТРАКТОРОСТРОЙТЕЛ ЬНЫЙ прил. трак-
тор согатугын, трактор согыушы.
ТРАЛ м. 1. рыб. (сеть) трал, жылым;
2. воен., мор. трал (суу астындагы миналар-
ды услау %эм жоц етиу ушын исленген
цурал).
ТРАЛЕНИЕ с. 1. (лов рыбы тралом)
трал менен балыц аулау; 2. воен., мор.
(вылавливание подводных мин) траллау
(минадан тазалау).
ТРАЛ ЕР м. см. тральщик 1.
ТРАЛИТЬ несов. что 1. (ловить рыбу
тралом) трал менен балыц аулау; 2. во-
ен., мор. (вылавливать мины тралом) трал-
лау.
ТРАЛОВ ЦЫЙ прил. 1. трал..., жылым...,
трал менен, жылым менен; ~ый лов трал
менен балыкЛ7слау; 2. воен.,, мор. трал, трал-
лык, траллаушы; ~ое судно траллаушы
кеме.
ТРАЛЬЩИК м. 1. (рыболовное судно)
траллаушы кеме, трал салыушы кеме; 2.
(руководитель тралового лова) тральщик
(трал менен балыц аулауды басцарыушы);
3. (военное судно) тральщик (суу асты ми-
наларын трал менен услаушы урыс кемеси).
ТРАМБОВАТЬ несов. что басып ныгыз-
лау, тегислеу, урып цатайтыу, тепкилеп
басыу; ~ землю жерди басып ныгызлау.
ТРАМБОВКА ж. тегислеу, ныгызлау,
урып цатайтыу, тепкилеп басыу.
ТРАМБОВОЧН ЦЫЙ прил. ныгызлайту-
гын, басцылайтугын, тегислеп басатугын;
~ая машина ныгызлайтугын машина.
ТРАМВАцЙ м. трамвай; сесть в~й трам-
вайга миниу; ехать на ~е трамвайга ми-
нип кетиу.
ТРАМВАЙНЦЫЙ прил. трамвай...; ~ая
линия трамвай жолы; ~ый парк трамвай
парки.
ТРАМПЛЙН м. 1. спорт, трамплин;
лыжный ~ лыжа трамплины; 2. перен.
(опора, исходный пункт) тирек, таяныш,
негиз, тийкар.
ТРАНЖЙР м., ТРАНЖЙРА м. и ж. разг.
исрап етиуши, цуры далага шашыушы,
босца сарып етиушн, орынсыз шашыушы.
ТРАНЖЙРИТЬ несов. что., разг, исрап
етиу, цуры далага шашыу, орынсыз шашыу,
боска сарып етиу; ~ деньги адшаны исрап
етиу.
ТРАНЖЙРКА женск. от транжир.
ТРАНЗЙТ м. 1. транзит (жолаушыларды
ямаса товар жуклерди бир мэмлекеттен
екинши мэмлекетке ушинши мэмлекет
арцалы еткериу); 2. транзит (жуклерди
жолдагы станцияларда тусирмей, арнал-
ган жерине тикке жеткериу); груз идёт
~ом жук транзит пенен киятыр.
ТРАНЗЙТНИК м. разг, транзит жолау-
шы.
ТРАН ЗЙТН ИЦА женск. от транзитник.
ТРАНЗИТНЫЙ прил. 1. транзит, туура
кететугын; ~е пассажиры транзит пасса-
жирлар; ~е перевозки транзит жук тасыу-
лар; 2. (о грузах) цайта тийелмейтугын.
ТРАНС м. мед. транс, сананыц гуцгирт-
лениуи, самсаз болыу; впасть в ~ самсаз
болып цалыу.
ТРАНС= цоспа сезлердиц темендеги мэ-
нини билдиретурын биринши белеги'. 1) бир
жерден етиуди билдиргенде, мыс.: транс-
атлантический трансатлантиклик; 2) бир
заттыц аржагында екенлигин билдиргенде,
мыс.: трансальпийский Альп тауларынын.
аржагында.
ТРАНСКРИБЙРОВАНИЕ с. лингв, транс-
крипциялау, транскрипция менен жазыу.
ТРАНСКРИБИРОВАТЬ сов. и несов. что,
лингв, транскрипциялау, транскрипция ме-
нен жазыу.
ТРАНСКРИБИРОВАТЬСЯ несов. лингв.
транскрипцияланыу, транскрипция менен
жазылыу.
ТРАНСКРИПЦИОННЫЙ прил. лингв.
транскрипцияланган, транскрипция менен
жазылган.
ТРАНСКРИПЦИЯ ж. 1. лингв, транскрип-
ция; 2. см. транслитерация.
ТРАНСЛИРОВАТЬ сов. и несов. что транс-
ляция етиу, еситтириу; ~ концерт кон-
цертти трансляция етиу.
ТРАНСЛИТЕРАЦИЯ 'ж. лингв, трансли-
терация (бир жазыудыц эуэриплерин басца
бир жазыудыц , х,эриплери менен бериу).
ТРАНСЛЯЦИОННЦЫЙ прил. трансля-
ция..., трансляционлыц, трансляциялай-
тугын; ~ая сеть трансляционлыц бай-
ланыс.
ТРАНСЛЯЦИЦЯ ж. 1. (действие) транс-
ляция етиу, еситтириу; ~я футбольного
матча футбол ойыныи еситтириу; 2. транс-
ляция, еситтириу, билдириу, хабар; слу-
шать ~ю еситтириуди тыцлау.
ТРАНСМИССИОННЫЙ прил. трансмис-
сия..., трансмиссиялайтугын; ~ вал транс-
миссия валы.
ТРАНСМИССИЯ ж. тех. трансмиссия
(цэрекетти двигательден басца бир меха-
низмге жеткерип бериу ушын арнаулы
ускене).
ТРАНСПАРАНТ м. транспарант (1. сы-
зыцсыз цагазга жазганда тегис, тууры
жазыу ушын астына салып жазатугын
сызыцлы цатты цагаз; 2. суурет салынган
ямаса жазыу жазылып рамага керилген
жуца гезлеме ямаса цагаз).
ТРАНСПОРТ м. 1. транспорт; келик;
железнодорожный ~ темир жол транспор-
ты; воздушный ~ хауа транспорты; авто-
мобильный ~ автомобиль транспорты; го-
родской ~ цала иши транспорты; 2. (пере-
возка) тасыу, тасылыу; ~ хлеба по желез-
ной дороге темир жол менен гэлле тасыу;
3. (партия грузов) жук, бир топ жук, бир
кэруан; прибыл большой ~ хлопка бир
топ пахта жуги келди; 4. (обоз) транспорт,
келик; санитарный ~ санитар транспорты;
ТРА
— 1018 —
5. воен.-мор. (судно) транспорт (зскерий
флоттыц кемелери); минные ~ы мина
транспортлары.
ТРАНСПОРТЁР м. 1. (конвейер) транс-
портёр; ленточный ~ ленталы транспортёр;
винтовой ~ винтли транспортёр; 2. ж.-д.
(платформа) транспортёр.
ТРАНСПОРТИР м. транспортир (сызыу
цуралы).
ТРАНСПОРТИРОВАТЬ сов. и несов. кого-
-что тасыу; ~ грузы жуклерди тасыу.
ТРАНСПОРТИРОВКА ж. тасыу.
ТРАНСПОРТНИК м. транспорт хызмет-
кери.
ТРАНСПОРТНЦЫЙ прил. транспорт...,
транспор глыц; ~ые средства транспорт
гэрежетлери; ~ая авиация транспортлыц
авиация; ~ые расходы транспорт шыгын-
лары.
ТРАНСФОРМАТОР м. трансформатор
(1. ауыспалы электр торыныц кернеуин
жоцарылатыу ямаса пэсейтиу ушын
аппарат', 2. бир пьесада ойнаушылардыц
бир нешеуиниц ролин ойнайтурын актёр-,
3. бир затты басца зат етип керсетету-
гын фокусшы).
ТРАНСФОРМАТОРН ЦЫЙ прил. эл. транс-
форматор..., трансформаторлыц; ~ая буд-
ка трансформатор будкасы.
ТРАНСФОРМАЦИЯ ж. 1. (превращение,
-видоизменение) трансформациялау, езгер-
тип дузиу, турин езгертиу; 2. физ. транс-
формация (трансформатордыц кемеги менен
электр торын езгертиу); 3. трансформация
(актёрдиц езиниц сыртцы керинисин тез
езгертиуине тийкарланран театр ямаса
цирк номери).
ТРАНСФОРМИРОВАТЬ сов. и несов. что 1.
(видоизменить) трансформациялау, езгер-
тиу; 2. физ. трапсформацияластырыу
(электр торыныц ауыспалы цууатын транс-
форматордыц жэрдеми менен цайта цу-
рыу).
ТРАНСФОРМИРОВАТЬСЯ сов. и несов.
1. (видоизмениться) трансформацияласты-
рыу, езгерилиу; 2. физ. езгериу.
ТРАНШЕЙНЫЙ прил. траншея..., тран-
шеялыц; ~ ров траншея царымы.
ТРАНШЕЯ ж. 1. (ров, канава) траншея,
ор, шуцанац, царым; ~ для укладки водо-
проводных труб водопровод трубаларын
еткериу ушын цазылган ор; хранение ово-
щей в ~х овощларды траншеяда сацлау;
2. воен, траншея (снаряд, бомба цэм оцла-
рдан сацланатурын ор); 3. горн, траншея
(даладары may цазындысыныц орны).
ТРАП м. трап (кемелердеги, самолёттеги
вэцги).
ТРАПЕЗА, ТРАПЁЗА ж. уст. тамад,
ауцат, ас, тамац жеу.
ТРАПЕЦИЕВИДНЫЙ прил. трапецияга
усаган, трапеция сыяцлы.
ТРАПЕЦИЯ ж. трапеция (1. мат. еки
параллель цапталына ийе болпан терт муй-
ешлилик; 2. спорт, гимнастикалыц цурал).
ТРАССА ж. 1. трасса; ~ нового канала
жаца каналдыц трассасы; 2. жол, гузар
жол; автомобйльная ~ автомобиль жолы;
воздушная ~ цауа жолы.
ТРАССИРОВАТЬ сов. и несов. (о пуле,
снаряде) из цалдырыу, жылтылдап кетиу.
ТРАССЙРУЮЩИЦЙ 1. прич. от трасси-
ровать; 2. прил. жацты из цалдыратугын;
~е пули жацты из цалдыратугын оцлар.
ТРАТ || А ж. 1. (расходование) жумсап жи-
бериу, гэрежет етиу, сарп етиу; ~а средств
царжы жумсау; 2. мн. траты шыгын, гэре-
жет; предстоят большие ~ы кеп шыгынлар
кутилип тур.
ТРАТИТЬ несов. что 1. (расходовать
деньги) жумсау, гэрежет етиу; 2. (исполь-
зовать, употреблять) исрап етиу, жум-
сау; еткериу (время); зря ~ силы куштн
босца жумсау.
ТРАТИТЬСЯ несов. 1. на что, разг,
(расходовать деньги, средства) жумсау,
жумсалыу, гэрежет етилиу; 2. (использо-
ваться, употребляться) гэрежет етилиу,
исрап етилиу, босца жумсалыу.
траулер' м. см. тральщик 1.
ТРАУР м. 1. аза, цайгы, матам; объявить
~ цайгы жарыялау, матам тутыу; 2. (одеж-
да) аза кийими, цара кийим; носить ~ цара
кийим кийиу.
ТРАУРН цый прил. азалы, матамлы,
цайгылы; ~ый митинг азалы митинг; ~ая
процессия азалы журис.
ТРАФАРЕТ м. 1. трафарет, улги; рас-
крашивать что-л. по ~у трафарет бойынша
бояу; 2. перен. (шаблон) генерген улги,
ескирген улги, кэлип.
ТРАФАРЕТНЫЙ прил. 1. трафарет...,
улги...; ~ рисунок улгиге царап исленген
суурет; 2. перен. генерген улги бойынша,
ескирген улги бойынша.
ТРАХ 1. межд. таре, сарт, парт; 2. в знач.
сказ. разг, таре етиу, сарт етиу, парт етиу;
а он ~ кулаком по столу ол мушы менен
столды таре еттирди.
ТРАХАТЬ несов. см. трахнуть.
ТРАХЁЙНЦЫЙ прил. анат. трахеялы,
кегирдек...; ~ая трубка кегирдек тутик-
шелери.
ТРАХЁЯ ж. 1. анат. (дыхательное горло)
трахея, кегирдек; 2. мн. трахеи зоол.
дем алые жолы; 3. мн. трахеи бот. (сосуды
у растений) тамыр тутик.
ТРАХНУТЬ сов. и однокр. прост. 1. таре
еттириу, сарт еттириу, парт еттириу; ~
из ружья мылтыцтан таре еттириу; 2. кого-
-что, по чему и без доп. (сильно ударить)
сарт еткизип урыу, таре еткизип ылацты-
рып таслау.
ТРАХб МА ж. мед. трахома, шылпыц кез,
цызыл кез.
ТРЕ* (ТРЁХ») цоспа сезлердиц биринши
белеги; 1) уш бирдей белгиси я предмети
бар мэни беретурын цоспа сезлер, мыс.;
трёхмотбрный уш моторлы; 2) уш белим-
нен, уш елшемнен деген мэни билдирету-
рын цоспа сезлер, мыс.; трёхактный уш
актлы; трёхтбмный уш томлыц.
ТРЁБОВАНИЦЕ с. 1. (действие) талап
етиу, сорастырыу; настоятельное ~е та-
банлы талап етиу; 2. (просьба, пожелание)
талап, тилек; по первому ~ю биринши та-
лап бойынша; удовлетворить чьё-л. ~е би-
реудиц талабын цанаатландырыу; 3. мн.
— 1019 —
ТРЕ
требования {обязательные условия) талап-
лар; уазыйпалар; ~я к экзаменующимся
экзамен бериушнлерге талаплар; 4. офиц.
{документ) copay дагазы, талап етиу ка-
газы.
ТРЕБОВАТЕЛЬНОСТЬ ж. талап етиуши-
лик, цаталлыц.
ТРЕБОВАТЕЛЬНЫЙ прил. 1. (строгий)
цатты талап ететугын, цатан. талап етиуши,
цатты; ~ учитель цатан. талап етиуши
мугаллим; 2. (разборчивый) талабы кушли,
тацлагыш; ~ читатель талабы кушли оцыу-
шы; 3. (настойчивый, властный) изинен
«алмайтугын талап, кушли талап, тий-
карлы талап; ~ тон кушли талаплы дауыс.
ТРЁБЦОВАТЬ несов. 1. чего, с неопр. и без
доп. талап етиу, сорастырыу; ~овать точ-
ного исполнения саррас орынлауды талап
-етиу; 2. чего талап етиу, керек цылыу; бо-
лезнь ~ует лечения ауырыу емлеуди талап
етедн; посевы ~уют ухода егин л ер царау-
ды талап етеди; 3. кого-что (вызывать) шацы-
рыу, келиуин талап етиу; вас ~ует дирек-
тор сизди директор шацырады.
ТРЁБЦОВАТЬСЯ несов. керек болыу, та-
лап етилиу; заводу ~уются рабочие завод-
ка рабочийлар керек болды; на это~уется
много времени буган кеп уацытлар керек
•болады.
ТРЕБУХА ж. екпе-бауыр, ишек-царын.
ТРЕВбГЦА ж. 1. {беспокойство) дабыл,
кэунпшилик, дэуип-дотер, тынышсызлык,
цордыныш; быть в ~е дэуип-дэтерде бо-
лыу, дэуипшиликте болыу; 2. {сигнал)
тревога, дэуетер, дэуип хабары, дор-
дыныш хабары; воздушная ~а хауа тре-
вогасы; пожарная ~а ерт дэуетери, ерт
тревогасы; <> бить ~у дабыл цагыу, дор-
кыныш хабар билдириу, тынышын алыу,
тынышсыз л а н ды р ы у.
ТРЕВОЖЦИТЬ несов. 1. кого-что тыныш-
сызландырыу, цэуетерге салыу, цорцы-
тыу, цорцынышца тусириу; меня ~ит от-
сутствие писем мени хаттыц жоклыгы ты-
нышсызландырады; 2. кого-что мазасын
алыу, тынышын алыу, тыиыш бермеу; весь
день его ~ат посетители оныц келип-кетиу-
шилер кун боны мазасын алады; ~ть чей-л.
сон биреудин, уйцысын бермеу; 3. что
(трогать, бередить) цозгау, цоздырыу;
~ить старую рану гене жараны цозгау,
ески жараны цоздырыу.
ТРЕВ(5Ж1|ИТЬСЯ несов. 1. за кого, о ком-
-чём и без доп. {беспокоиться) тынышсызла-
ныу, дордыу, цэуетерге тусиу; ~иться за
детей балалар ушын тынышсызланыу; 2.
{затруднять себя) цысыныу, тынышсыз-
ланыу, цыйланыу; не ~ьтесь, пожалуйста
цысынбацыз.
ТРЕВОЖНО 1. нареч. цэуипли, дэуетерли,
коркынышлы; 2. безл. в знач. сказ, жаны
шыдамай, тезими детип; у меня на душе ~
мениц жаным шыдамай тур; 3. безл. в знач.
сказ, дордынышлы, дэуетерли; в городе
стало ~ далада дордынышлы болды.
ТРЕВбЖНЫЦЙ прил. 1. {полный трево-
ги) цэуипли, дэуетерли, дордынышлы; ~е
мысли дордынышлы пикирлер; 2. {вызы-
вающий тревогу) дэуетерли, дордыныш
келтиретугын, дэуетер салатугын, тыныш-
сыгландыратугын; ~е слухи дэуетерли
хабарлар; 3. {извещающий об опасности)
дэуетер билдиретугын, дэуетер салатугын,
тревога...; ~е гудки тревога гудокла-
ры.
ТРЕВОЛНЕНИЕ с. разг, тынышсызлык,
дэуиплилик, дэуип-цэтер, цорцыныш.
ТРЕЗВЕННИК м. разг, арац ишпейту-
гын адам, айыд адам, сап адам.
ТРЕЗВЁТЬ несов. айыгыу, есин жый-
нау.
ТРЕЗВО нареч. 1. пьян емес турде, мэс
болмай; 2. перен. {разумно) ацыл менеи,
ацлап, парасат пенен, ойланып, пэмли;
~ смотреть на вещи дэдийселерге пэмли кез
бенен царау.
ТРЕЗВбН м. 1. {звон во все колокола)
цоцырау шыцгырлылары; 2. перен. разг,
{пересуды, толки) емиш гэп, есек.
ТРЕЗВОНИТЬ несов. 1. {звонить во все
колокола) шыцгырлатыу, жар салыу; 2.
о ком-чём и без доп., перен. разг, {распу-
скать слухи, сплетни) емиш гэплер тара-
тыу, есек таратыу.
ТРЕЗВОСТЬ ж. 1. ишпеушилик, арац
ишиуден бас тартыу; 2. перен. {разум-
ность) адыллылыд, еслнлик, пэмлилик, ой-
лылыд, парасатлылыц; ~ суждений пики-
риниц пэмлилиги.
ТРЕЗВЫЙ прил. 1. {не пьяный) мэс емес,
пьян емес, айыц; арац ишпейтугын {не-
пьющий)', ~ человек айыд адам; 2. перен.
(разумный, рассудительный) адыллы, если,
пэмли, парасатлы; ~ взгляд на вещи дэдий-
селерге пэмли кез дарас.
ТРЕК м. спорт, трек {озып кетиу жа-
рысына арналган айрьщша жол).
ТРЕЛЕВАТЬ несов. что цырцылган агашты
жол бойына тасыу.
ТРЕЛЁВКА ж. цырцылган агашты жол
бойына тасыу.
ТРЕЛЁВОЧНЫЙ прил. дырдылгаи агашты
жол бойына тасыйтугын; ~ трактор цыр-
дылган агашты жол бойына тасыйтугын
трактор.
ТРЕЛЁВЩИК м. агаштасып журген адам,
агашты тасып жолга шыгарыушы адам.
ТРЕЛЬ ж. цалтыраган сес, дубылжыган
дауаз, дуйылысцан сес; трели соловья
булбилдиц дуйылысцан сеси.
ТРЕЛЬЯЖ м. 1. (зеркало) трельяж; 2.
(для вьющихся растений) тор (шырмауьщ
есимликлерге арналган).
ТРЁНЕР м. тренер.
ТРЁНЕРСКЦИЙ прил. тренер..., тренер-
лик; ~ая школа тренер мектеби.
ТРЕНЗЕЛЬ м. ауызлыц, суулыц.
ТРЕНИЕ с. 1. суйкелисиу, ысылыу, уй-
келеу, гажалыу; 2. мн. трения перен.
(столкновения, разногласия) ала ауызлыц,
жэнжел, талас, душпанласыушылыц.
ТРЕНИРОВАННОСТЬ ж. уйретилгенлик,
таярлыцтан еткенлик, шыныццанлыц, таяр-
ланганлыц.
ТРЕНИРбВАНН ||ЫЙ 1. прич. от трени-
ровать; 2. прил. уйретилген, таярлыцтан
еткен, шыныццан; ~ый гимнаст шыныц-
цан гимнаст; ~ое тело шыныццан дене.
ТРЕ
— 1020 —
ТРЕНИРОВАТЬ несов. 1. кого-что уйре-
тиу, шьшыцтырыу; ~ футболистов футбол-
шыларды уйретиу; 2. что (упражнять,
развивать) таплау, баплау, шьшыцтырыу,
жатлыцтырыу; ~ память ядды шыныц-
тырыу.
ТРЕНИРОВАТЬСЯ несов. уйрениу, шы-
HbiFbiy; ~ в беге жууырыуга шыныгыу.
ТРЕНИРОВКА ж. 1. машцул болыу, уйре-
тиу, уйретилиу, таярлыц кериу, шыныгыу;
2. (упражнение) шыныгыу.
ТРЕНИРОВОЧНЫЙ прил. уйрететурын,
уйренетурын, уйретиуши, шыныьыу..., шы-
нык,тыратугын; ~ полёт шыныктыратугын
ушыу, уйрениуши ушыу; ~ костюм шыны-
Fbiy КОСТЮМИ.
ТРЕНОГА ж. 1. см. треножник; 2. (путы
для лошади) шидер, тусау.
ТРЕНОЖИТЬ несов. кого-что шидер л еу,
тусау, тусау л а у.-
ТРЕНОЖНИК м. уш аяк,, мосы.
ТРЕНЬКАТЬ несов. разг, дыцгырлатыу,
шыцгырлатыу, шертиу; ~ на балалайке
балалайканы дыцгырлатыу.
ТРЕПАЛЬНЦЫЙ прил. тутетугын, жула-
тугын; ~ая машина тутетурын ма-
шина.З
ТРЕПАЛЬНЯ ж. тутетугын жай.
ТРЕПАЛЬЩИК м. тутиуши рабочий,
тутиуши жумысшы.
ТРЕПАЛ ЬЩИЦА женск. от трепальщик.
ТРЁПАНЫЙ прил. 1. (подвергшийся тре-
панию) тутилген, тутилетугын, аршылату-
рын; ~ лён тутилген зыгыр; 2. разг, (изо-
рванный, драный) жыртылган, генерген,
тозган; 3. разг, (растрёпанный) желбиреген,
желпилдеген, уйпаланган, уудар-дуудар
болган.
трепать несов. 1. что услап сыйпалау,
желбиретиу, желпилдетиу, уйпалау; ве-
тер треплет его волосы самал онын, ша-
шын желбиретеди; 2. кого-что, разг, (дёр-
гать, тормошить) жулыу, тартыу; ~
кого-л. за волосы биреудиц шашынан
тартыу; 3. кого, разг, цалтыратыу, ди-
рилдетну; его треплет лихорадка оны без-
гек цалтыратады; 4. что, разг, (изнаши-
вать) тоздырыу, генертиу, жыртыу; ~
обувь аяд кийимди тоздырыу; 5. кого,
по чему тартцылау, даддышлау, жулцы-
лау, сыйпалау; ~ кого-л. по плечу биреу-
диц ийнинен даддышлау; 6. что (лён,
коноплю и т. п.) дабыгын тутиу, дабыгын
аршыу; <• ~ нервы изине тусиу, тынышы-
на цоймау, ашыуын келтириу; ~ языком
мыжып сейлей бериу, артыд сейлеу.
ТРЕПАТЬСЯ несов. 1. разг, (развеваться)
желбиреу, желпилдеу; 2. разг, (изнаши-
ваться) тозыу, генериу, жыртылыу.
ТРЕПЕТ м. 1. цалшылды, далтылды;
2. журек тасдынлауы, дэулириу; с ~ом
дэулирип; приводить в ~ журекти тас-
дынлатыу.
ТРЕПЕТАНИЕ с. 1. см. трепет; 2. (коле-
бание, дрожание) далтырау, тербелиу, ди-
рилдеу, силкиниу, далшылдау, титиреу.
ТРЕПЕТАТЬ несов. 1. (колебаться, дро-
жать) силкиниу, далтырау, тербелиу,
дирилдеу, далшылдау, титиреу; 2. от чего,
перен. журек тасцынлау; дирилдеу, дэули-
риу; ~ от ужаса дордданнан дирилдеу; ~
от восторга дууанганнан журек тасцын-
лау; 3. ва кого-что, перен. (тревожиться)
тацаты кетиу, бийтадат болыу, цоуиплениу,
шыдамау; 4. перед кем-чем, перен. (испыты-
вать страх) дордыу, цоуиплениу, дорды-
нышда тусиу.
ТРЁП ЕТН ЦЫЙ прил. 1. (колеблющийся,
дрожащий) далтырайтугын, желбирейту-
рын, желбиреген, далтыраган, дирилде-
ген; 2. перен. (взволнованный, тревожный)
дэулирген, сабырсызланган, тадаты бол-
маган; ~ое ожидание сабырсызлыд пенен
кутиу.
ТРЁПКЦА ж. 1. (действие) тутиу, са-
бау; ~а льна зыгыр дабыгын тутиу; 2.
разг, жулцылау, сабау, силкиу; задать ~у
сабап азап бериу; <• ~а нервов ызасына
тийиу, ашыуына тийиу.
ТРЕСК м. 1. сытырлы, сатырлы, тарсыл-
ды, дуцкилди, гарсылды, сыртылды, тасыр-
лы, шыртылды; ~ сучьев путацлардыц
сытырлысы; ~ барабанов барабанлардыц
дуцкилдиси; 2. перен. разг, (шумиха) шау-
цым, кетерицки сез, мацтаныш гоп; с
~ом провалиться масцара болып шыгыу,
уятлы болып шыгыу.
ТРЕСКА ж. треска (балыц).
ТРЁСКАТЬСЯ несов. жарылыу, шатнау,
шытнау, сацлац ашыу.
ТРЕСК^ЧИ||Й прил. 1. сытырларан,
сатырлаган, шатырлаган, патырлаган; 2.
перен. шауцымлы, цургац, монисиз, пэтиуа-
сыз; ~е фразы цургац сезлер, пэтиуасыз
гоплер; ~й мороз цатты аяз, цацаман
сууыц.
ТРЁСНУЦТЬ сов. и однокр. 1. (издать
треск) таре ете цалыу, шырт ете цалыу;
где-то ~ла ветка бир жерде шада шырт
ете цалды; 2. (лопнуть) жарылыу, шыт-
нау, жарылып кетиу, шытнап кетиу;
стакан ~л стакан шытнады; 3. (дать тре-
щину) жарылыу, шытнау; сацлац ашыу;
стена ~ ла дийуалжарылды; 4. чем, кого-что,
по чему, прост, цойып цалыу, урып жибе-
риу, Урыу, сарт еттирип урыу; ~ть кула-
ком по столу столды жудырыц пенен цойып
цалыу.
ТРЁСНУТЬСЯ сов. чем и без доп., прост.
согып алыу, урып алыу, тийип кетиу.
ТРЕСТ м. 1. трест; строительный ~
дурылыс треста; 2. эк. трест (капиталист-
лик монополияныц бир формасы).
ТРЁТЦИЙ 1. числ. ушинши; ~ья стра-
ница ушинши бет; 2. прил. (посторонний)
ушинши жац, бийтэреп жац; решение
спора ~ьим лицом жэнжелди бийтэреп
жацтыц шешиуи; 3. в знач. сущ. с. третье
(сладкое блюдо) ушинши суйыц ас; 4.
взнач. сущ. ж. третья (треть) уштен бири,
ушинши белеги; две ~ьих уштен екнеи; <>
в ~ьи руки (отдать, передать, перейти)
ушнншиге, ушинши долга (мэкемеге, елге,
адамга)’, из ~ьих рук (узнать, услышать
и т. п.) басца биреуден, екинши биреуден;
~ьего дня кешениц алдыцгы куни.
ТРЕТИРОВАТЬ несов. кого-что кемси-
тиу, менменсип карау, менсинбеу.
— 1021 —
ТРЕ
ТРЕТЬэк. уштен бири, ушинши белеги; ~
урожая енимниц уштен бири; прошла уже
~ года жылдыц уштен бири етип те кетти.
ТРЕТЬЕ’ цоспа сезлердиц мзниси бойын-
ша «ушинши» деген сезге туура келетурын
биринши белеги, мыс.: третьесортный ушин-
ши сорт.
ТРЕТЬЕКЛАССНИК м. ушинши класс
оцыушысы.
ТРЕТЬЕКЛАССНИЦА женск. от третье-
классник.
ТРЕТЬЕКУРСНИК м. ушинши курс
студента.
ТРЕТЬЕКУРСНИЦА женск. от третье-
курсник.
ТРЕТЬЕРАЗРЯДНЫЙ прил. ушинши
разрядлы, орташа, орта дэрмиян.
ТРЕТЬЕСОРТНЫЙ прил. ушинши сорт...,
ушинши сортлы.,
ТРЕТЬЕСТЕПЁНН |[ЫЙ прил. ушинши дэ-
режели, эцмийетсиз, орташа; ~ая роль
эдмийетсиз роль, орташа роль.
ТРЕУГОЛЬНИК м. мат. уш муйешлик;
прямоугольный ~ тууры муйешли уш
муйешлик; равносторонний ~ тен, тэрепли
уш муйешлик; равнобедренный ~ тен,
цапталлы уш муйешлик.
ТРЕУГОЛЬНЫЙ прил. уш муйешли.
ТРЕФОВЫЙ, ТРЕФОВЫЙ прил. карт.
атанац, атанадлы.
ТРЕФЫ мн. (ед. трефа ж.) карт, ата-
нац.
ТРЁХ® см. тре®.
ТРЁХГОДЙЧНЫЦЙ прил. уш жыллыц,;
курсы уш жыллык, курслар.
ТРЁХГОДОВАЛЫЙ прил. уш жасар, уш
жастагы, уш жаслыц; ~ ребёнок уш жасар
бала.
ТРЁХГРАННЫЙ прил. 1. уш цырлы;
~ напильник уш цырлы егеу; 2. мат. уш
жацлы, уш цапталлы; ~ угол уш цапталлы
муйеш.
ТРЁХДНЁВНЫЙ прил. уш кунлик, уш
кун дауам ететугын; ~ срок уш кунлик
мэулет.
ТРЁХЗНАЧНЦЫЙ прил. мат. уш бел-
гили; ~ое число уш белгили сан.
ТР ЁХК ИЛ ОМ ЕТР<5 ВЫ Й прил. уш кило-
метр, уш километрлик.
ТРЁХКЛАССНЫЙ прил. уш класслы.
ТРЁХКОЛЁСНЫЙ прил. уш дегершикли;
~ велосипед уш дегершикли велосипед.
ТРЁХКОПЕЕЧНЫЙ прил. уш тыйынлыд,
уш тыйын.
ТРЁХКРАТНЫЙ прил. уш есе, уш есе-
лик; ~ое снижение цен бацаныц ушинши
рет кемиуи.
ТРЁХЛЕТИЕ с. 1. (срок) уш жыл, уш
жас; 2. (годовщина) уш жыллыц.
ТРЁХЛЁТНИЙ прил. 1. уш жаслыц,
уш жасар; ~ ребёнок уш жасар бала; 2.
уш жыллык; ~ период уш жыллыц дэуир.
ТРЁХМАЧТОВЦЫЙ прил. мор. уш маш-
лы, уш ерликли; ~ое судно уш машлы
кеме.
ТРЁХМЁСТН ЦЫЙ прил. уш орынлы,
уш кисилик; ~ая каюта уш кисилик ка-
юта.
ТРЁХМЁСЯЧНЫЙ прил. 1. уш айлык,
уш ай дауамындагы; ~ отпуск уш айлык
отпуск; 2. уш айлык; ~ жеребёнок уш
айлык, кулын.
ТРЁХНЕДЁЛЬНЫЙ прил. уш дэптелнк.
ТРЁХПРОЦЁНТНЫЙ прил. в разн. знач.
уш процент, уш процентли; ~ доход уш
процент кирис; ~ заём уш процентли
заём; ~ раствор уш процентли еритпе.
ТРЁХРАЗОВЦЫИ прил. уш рет, уш уа-
кыт, уш мезгил; ~ое питание уш рет аудит
бериу.
ТРЁХРУБЛЁВЫЙ прил. уш сом, уш
со мл ы к, уш манатлык,-
ТРЁХСЛбЖН ЦЫЙ прил. лингв. уш
бууынлы; ~ое слово уш бууынлы сез.
ТРЁХ СМЕНИ ЦЫЙ прил. уш сменалы,
уш алмасымлы; ~ая работа уш сменалы
жумыс.
ТРЁХСОТЛЕТИЕ с. 1. (срок) уш жуз
жыл, уш жуз жылдагы; 2. (годовщина) уш
жуз жыллыц.
ТРЁХСОТЛЁТНИЙ прил. уш жуз жыл,
уш жуз жыллык,; ~ период уш жуз жыл-
лык, дэуир.
ТРЁХСОТЫЙ числ. уш жузинши; ~ но-
мер уш жузинши номер.
ТРЕХ СТВОРЧАТЫЙ прил. уш есикли,
уш ашылмалы; ~шкаф уш есикли шкаф,
уш ашылмалы шкаф.
ТРЁХСТОПНЫЙ прил. лит. уш стопалы;
~ стих уш стопалы цосыц.
ТРЁХСТОРОННЦИЙ прил. 1. (имеющий
три стороны) уш жацлы, уш тэрепли, уш
цапталлы; 2. (с участием трёх сторон)
уш тэрепли, уш жац цосылган; ~ее согла-
шение уш тэрепли келиснм.
ТРЁХСТУПЁНЧАТЦЫЙ прил. уш басцыш-
лы, уш дэрежели; ~ая ракета уш басцыш-
лы ракета.
ТРЁХСУТОЧНЫЙ прил. уш суткалы,
уш суткалыц, уш суткага дауам ететугын.
ТРЁХТОМНИК м. уш том, уш томлык,.
ТРЁХТОНКА ж. уш тонналыц автомаши-
на.
ТРЁХТЫСЯЧНЫЙ 1. числ. уш мыцыншы;
2. прил. уш мыцлыц, уш мыц, уш мыцнан
ибарат; ~ отряд уш мыцлыц отряд.
ТРЕХЦВЁТНЫЙ прил. уш рецли, уш
турли ренте боялган; ~ флажок уш рен,-
ли жалау.
ТРЁХЧАСОВОЙ прил. 1. (продолжитель-
ностью в три часа) уш саатлыц; ~ доклад
уш саатлыц доклад; 2. (назначенный на
три часа) саат ушке белгиленген, саат
уште болатугын; ~ поезд саат уште бола-
тугын поезд.
ТРЁХЧЛЁНН |ЫЙ прил. мат. уш агза-
лы; ~ое уравнение уш агзалы тецлеме.
ТРЁХЭТАЖНЫЙ прил. уш этажлы, уш
датлы; ~ дом уш этажлы жай.
трещцАть несов. 1. (издавать треск)
шытырлау, шартылдау, шыцырлау; лёд~йт
муз шытырлайды; 2. шытырлау, шырыл-
дау, шыйцылдау, сытырлау; в траве ~ат
кузнечики шегирткелер шептиц арасында
шырылдайды; 3. перен. разг, (болтать)
кеп сейлеу, мыжыу; 4. перен. разг, (быть
накануне краха) ыдырау, опат болыу, цу-
лау; дело ~йт по всем швам ис путкиллей
ТРЕ______________________________________— 1022 —___________________________________________
опат болыу алдында тур; голова ~йт
басым цатты ауырып тур; ~ат морозы
цатты сууыц.
ТРЁЩИНЦА ж. 1. жарыц, жарылган
жер, тесик, сацлац; ~а в стене дийуалда
жарыц бар; 2. перен. (разлад) жик тусиу,
араз болыу; их дружба дала ~у олардыц
дослыгына жик тусти.
ТРЕЩОТКА 1. ж. тацырлауыц, патыр-
лауыц, шатырлауыц; 2. м. и ж. разг.
сейлемпаз, мылжыц, сейлемшек.
ТРИ числ. уш; реветь в ~ ручья ецкил-
деп жылау, ецреп жылау; наврать с ~
короба кеп етирик сейлеу, тыгынын баспай
жибериу; согнуть в ~ погйбели 1) (сильно
изогнуть своё тело) жудэ ецкейиу, дене-
син цайыстырыу; 2) перен. (смирить, по-
корить) багындырыу, тынышландырыу,
бойсындырыу.
три, трите повел, накл. от тереть.
ТРИБУН м. трибун; пламенный ~ рево-
люции революцияныц жалынлы трибуны.
ТРИБУН ||А ж. 1. (для оратора) трибуна;
2. (на стадионах и т. п.) трибуна; у нас
места на северной ~е бизиц орнымыз арца
трибунала.
ТРИБУНАЛ м. 1. (судебный орган) три-
бунал; военный ~ эскерий трибунал; 2.
собир. трибунал (суд коллегиям).
ТРИГОНОМЕТРЙЧЕСКИЦЙ прил. мат.
тригонометрия..., тригонометриялыц; ~е
функции тригонометриялыц функциялар.
ТРИГОНОМЕТРИЯ ж. тригонометрия.
ТРИДЦАТИ’ цоспа сезлердиц биринши
белими, бундай цоспа сезлер-. 1) отыз бир-
-бирине уцсас белги я предмет барлыгын
билдиреди, мыс.-, тридцатиугбльный отыз
муйешли; 2) отыз белимнен, тараудан
т.урганлыгын билдиреди, мыс.', тридцати-
лётний отыз жасар.
ТРИДЦАТИЛЕТИЕ с. 1. (срок) отыз
жыл, отыз жас; 2. (годовщина) отыз жыллыц.
ТРИДЦАТИЛЕТИЙ прил. 1. (про-
должающийся тридцать лет) отыз жыл
болган, отыз жыл дауамындагы; ~яя война
отыз жыл болган урыс; 2. (о возрасте) отыз
жастагы, отыз жасар; ~яя женщина отыз
жастагы хаял; 3. отыз жыллыц; ~ий юби-
лей отыз жыллык мереке.
ТРИДЦАТЬ!||Й числ. отызыншы; ~е го-
ды отызыншы жыллары.
ТРИДЦАТЬ числ. отыз; ~ рублей отыз
сом; в тридцатй километрах от города
цаладан отыз шацырым жерде.
ТРЙЕР м. с.-х. триер (дэнди тазалайту-
гын машина).
ТРИЕРОВАТЬ несов. что, с.-х. дэнди
тазалау, дэнди триер менен сортлап тазалау.
трижды нареч. 1. уш есе, уш рет, уш
мэртебе; повторйть ~ уш рет тэкрарлау;
2. уш жердеги; ~ три—девять уш жер-
деги уш—тогыз.
ТРИКО с. нескл. 1. (ткань) трико; 2.
(одежда) трико, трпкотаждан исленген
кийим; 3. (бельё) трико.
ТРИКОТАЖ м. в разн. знач. трикотаж.
ТРИКОТАЖНИЦ Й прил. трикотаж...;
трикотаждан исленген; ~е изделия три-
котаждан исленген уэжлер.
ТРИЛЛИОН м. триллион (мыц миллиард).
ТРИЛЛИОННЫЙ прил. триллион...,
триллнонлыд.
ТРИЛОГИЯ ж. трилогия (бир автордьщ
идея хэм сюжети жагынан бирлестирилген
эдебий ямаса музыкалыц уш шыгарма-
сы).
ТРИНАДЦАТЫЙ числ. он ушинши.
ТРИНАДЦАТЬ числ. он уш.
ТРИО с. нескл. трио (1. уш музыкалыц
эсбап ушын ямаса уш дауысца цолайлап
шыгарылган музыкалыц шыгарма-, 2. усын-
дай шыгарманы орынлаушы уш музыкант
ямаса уш цосыц айтыушы).
ТРЙППЕР м. мед. соз.
ТРИСТА числ. уш жуз.
ТРИУМФ м. улкен табыс, улкен жетискен-
лик; ~ русского оружия рус цуралыньщ
улкен табысы; выступать с ~ом улкен
жетискенлик пенен керсетиу.
ТРИУМФАЛЬН 1|ЫЙ прил. 1. салтанат
ушын. салтанатлык, ушын салынган; ~ые
ворота салтанатлык ушын салынган дэруа-
за; 2. салтанатлы, жецисли; ~ое шествие
салтанатлы журис.
ТРИХЙНА ж. зоол. трихина (хайуанлар-
дыц, кебинесе доцыздыц булшыц етлеринде
болатугын думалац цурт).
ТРОГАТЕЛЬНОСТЬ ж. тэсирлилик, тэ-
сир еткишлик, жан ийдирерлик, еткирли-
лик.
ТРОГАТЕЛ ЬНЫЙ прил. тэсирли, ре-
йим келтиретугын, жан ийдиретугын,
еткир; ~ рассказ тэсирли гурриц.
ТРОГАНТЬ несов. 1. кого-что (прикасать-
ся) тийиу, тийгизиу, шайцау, цозгау; не-
~ть руками цол тийгизбеу; 2. кого-что (за-
девать, беспокоить) тийиу, цагыу, кеули-
не тийиу; не~й его, он нездоров оган тий-
ме, ол сырцасланып жур; 3. кого, перен.
(вызывать сострадание) рейимин келтириу,
рейими келиу, кеулин елжиретиу, ренжи-
тиу; 4. разг, (отправляться в путь) журги-
зиу, цозгау, жургизип жибериу, айдау,
журип кетиу, журиу, женелиу; ну, ~й!
ал, цозгал!
ТРОГАТЬСЯ несов. 1. (отправляться)
цозгалыу, журе баслау, журип кетиу, же-
нелиу; ~ в путь жолга женелиу; 2. перен.
(приходить в умиление) рейими келиу, жа-
ны ашыу.
ТРОЕ числ. уш, ушеУ! ~ братьев уш
ага-нннли; ~ суток уш тэулик, уш KYH"
-тун; вы ~ сиз ушеуициз; вам троим сиз
ушеуицизге; у ннх тройх олардыц ушеуи-
ниц.
ТРОЕ’ цоспа сезлердиц мэниси бойынша
«уш» деген сезге туура келетугын биринши
белеги, мыс.: троеженство уш цатынлы-
лыц.
ТРОЕБОРЬЕ с. спорт, уш турдеги жарыс.
ТРОЕКРАТНО нареч. уш цайтара, уш
жола, уш мэртебе, уш рет.
ТРОЕКРАТНЦЫЙ прил. уш цайтара, уш
жола, уш есе, уш мэртебе, уш рет; ~ое
предупреждение уш цайтара ескертиу.
ТРОЙТНЬСЯ несов. 1. (разделяться на
трое) ушке белиниу; 2. (утраиваться)
ушеу болгандай болыу, ушеУ болып
— 1023 —
ТРУ
кериниу; у меня ~ся в глазах мениц кези-
ме ушеу болып керинеди.
ТРОЙКА ж. 1. (цифра) уш, ушлик; 2.
(отметка) уш, уш бахасы; 3. (лошадей)
тройка; 4. карт, ушлик; ~ пик ушлик цар-
га, царданыц ушлиги.
троинцОй прил. 1. (состоящий из трёх
частей) уш цабат, уш цат; ~ые рамы уш
цат рама; 2. уш цайтара, уш рет; ~бй удар
уш цайтара урыу; 3. (втрое больший) уш
есе кеп, уш есе артыц, уш есе кебейтилген,
уш есе кебейген.
ТРОЙНЦЯ ж. уш егиз, уш егизек; ро-
дить ~ю бирден уш егиз бала тууыу.
ТРОЙНЯШКА ж. разг, уш егиздиц би-
ри.
ТРОЙСТВЕННЫЙ прил. ушлик, ушлик-
тен цуралдан; ~ союз ушлик ауцам.
ТРОЛЛЕЙБУС м. троллейбус.
ТРОМБ м. мед. уйыган цан, тыгылган
дан, цойыу цан.
ТРОН м. тахт, тац; трон, патшалыц,
ханлыц (символ власти); вступйть на ~
тахтца миниу.
ТРбННЫЙ прил. тахт..., тахтлыц, тахт-
тан; ~ зал тахт залы.
ТРОНУТЫЙ 1. прич. от тронуть; 2.
прил. разг, (слегка испорченный) бузылган,
айныган; 3. прил. разг, (несколько ненор-
мальный) ацылы кемис, желикпе, елирме,
самсамлау, жинлисымац.
ТРбНУ ||ТЬ сов. 1. см. трогать 1; 2. кого-что
разг, (растрогать) тэсир етиу, кеуилди
елжиретиу, рейими келиу, жаны ашыу;
его рассказ ~л меня оныц гуррици мениц
кеуилимди елжиретти; 3. что, разг, (попор-
тить) урыу, бузыу; посевы ~ло морозом
егинлерди азгана сууыц урган; 4. разг,
(отправиться куда-л.) цозгау, айдау, жу-
риу, журип кетиу, жургизип жибериу,
жургизиу, женелиу; кучер ~л лошадей
арбакеш атларды цоздады.
ТРбНУЦТЬСЯ сов. 1. см. трогаться;
2. прост, (начать портиться) бузыла бас-
лау; мясо ~лось ет бузыла баслаган; 3.
перен. разг, (помешаться) жинлилениу,
адылдан айырылыу; этот человек ~лся
бул адам ацылынан айырылган.
ТРОПА ж. соцпац, бир аяц жол; охот-
ничья ~ ацшылардыц соцпады; лесная ~
тогай соцпагы.
ТРбПИК м. 1. тропик (экватордан тус-
лик жац ямаса арца жацта 23°27' узац-
лыцтагы параллель болжама сызыц); ~
Рака Арца тропик; ~ Козерога Туслик
тропик; 2. мн. тропики тропиклер (жер
шарыныц ец ыссы поясы).
ТРОПИНКА ж. соцпац, аяц жол.
ТРОПЙЧЕСКНИЙ прил. тропик..., тро-
пиклик; тропиктеги; ~ий пояс тропик-
лик пояс; ~ая жара тропиклик ыссылыц.
ТРОПКА ж. разг. см. тропинка.
ТРОПОСФЕРА ж. тропосфера (жер устин-
деги атмосфераныц ец теменги цабаты).
ТРОС м. мор., тех. аркан, трос. >
ТРОСТИНКА ж. цамыстын. пацалы,
тростниктин, пацалы.
ТРОСТНИК м. тростник, цамыс, нау ца-
мыс; сахарный ~ цантлы цамыс.
ТРОСТНИКбВЫЦЙ прил. тростник...,
цамыс..., цамыслыц, цамыстан алыннан,
цамыслы; заросли цамыс ескен жер, ца-
лын. цамыслыц; ~й сахар цамыстан алын-
ган цант.
ТРбСТОЧКА ж. см. трость.
ТРОСТЬ ж. трость, цол таяц.
ТРОТУАР м. тротуар.
ТРОФЁЦЙ м. олжа (урыста тускен); бо-
гатые ~и бай олжа.
ТРОФЁЙНЦЫЙ прил. олжа, олжалыц^
эскерий олжа; ~ое оружие олжа цурал-
-жарацлар.
ТРОЮРОДНЦЫЙ прил. уш атага келген,
аталас тууысцан; ~ый брат уш атаFa кел-
ген тууысцан; ~ая сестра уш атага келген
тууысцан царындас.
ТРОЯКЦИЙ прил. уш цыйлы, уш тур-
ли; ~ая выгода уш цыйлы пайда.
тру, трёшь и т. д. наст. вр. от тереть.
ТРУБЦА ок. 1. труба, тутик; моржа,
моры (дымоходная); водосточная ~а жауын
сууы ататугын труба; трубы парового
отопления пуу менен жылытыу трубасы;
печная ~а печь моржасы; самоварная ~а
самаурын моржасы; 2. муз. кэрнай, сыр-
най; играть на ~ё кэрнай шертиу; 3. анат.
труба, тутик; евстахиева ~а евстахиев ту-
тиги; 4. в знач. нареч. трубой разг, моржа-
дай болып, моржадай етип; поднять хвост
~бй цуйрыгын тик кетериу; <> дело ~а
ис оцбады, ис жаман, ис шатац; вылететь
в~у барынан айырылыу, мал-мулктен
айырылыу.
ТРУБАЧ м. кэрнайшы, сырнайшы, кэрнай
шертиуши, трубашы.
ТРУБЦЙТЬ несов. 1. во что кэрнай шер-
тиу, сырнай шертиу, сырнай тартыу; тру-
бы ~ят сырнайлар шертилип атыр; 2. что
(подавать сигнал) сырнай шертип хабар-
ландырыу, кэрнай менен хабарландырыу,
труба шертип цэуетерли хабар бериу; ~йть
тревогу цэуетерли дабыл цагыу; 3.
о ком-чём, перен. разг, (разглашать) айтыу,
айта бериу, жарыялау.
ТРУБИТЬСЯ несов. с.-х. пацаллау, бас-
лау.
ТРУБКЦА ж. 1. уменыи. от труба 1;
резиновая ~а резина тутикше; 2. (телефон-
ная) трубка; 3. (курительная) трубка, най,
шылым; курить ~у трубка тартыу, шылым
шегиу; 4. (свёрток) тутик етип оралган:
свернуть чертежи в ~у чертёжларды тутик
етип орау.
ТРУБНЫЙ прил. 1. труба..., трубалыц;
~ завод труба заводы; 2. кэрнай...,
сырнай...; ~ звук кэрнай сеси.
ТРУБО» цоспа сезлердиц мгниси бойынша
«труба» деген сезге сзйкес келетугын бирин-
ши белеги, мыс.: труболитейный труба
цуятудын.
ТРУБОПРОВОД м. трубопровод, трубо-
провод жолы.
ТРУБОПРОВОДНЫЙ прил. трубопро-
вод..., трубопроводлыц, трубопровод жо-
лы.
ТРУБОПРОКАТНЫЙ прил. труба ислей-
тугын, труба содатугын; ~ стан прокат
усылы менен труба ислейтугын стан.
ТРУ
— 1024 —
ТРУБОПРОКАТЧИК м. трубопрокатчик
{труба согатугын цэниге).
ТРУБОУКЛАДЧИК м. трубоукладчик
(1. трубаларды орынларына цоятугын ра-
бочий', 2. трубаларды цоятугын кран).
ТРУБОЧИСТ м. труба тазалаушы, моржа
тазалаушы, Mojpw тазалаушы.
ТРУБОЧНЫЙ прил. трубка..., трубка-
лык, шылым..., шылымлык; ~ табак труб-
калык темеки; -ф- ~ полив хлопка пахтаны
труба менен суугарыу.
ТРУБЧАТЦЫЙ прил. 1. {имеющий фор-
му трубы) труба сыяклы, тутик, трубага
усаган; ~ая кость тутик суйек; 2. (о
строении материала, вещества) трубалы,
тутикли; трубадан туратугын; ~ое строе-
ние почвы жердин, тутикли курылысы.
ТРУД м. 1. мийнет; физический ~ куш
мийнети; умственный ~ акыл мийнети;
наёмный ~ жалланба мийнет; разделение
~а мийнет белисиу; производительность
~а мийнет енимлиги; орудие ~а мийнет
куралы; жить своим ~бм ез мийнети менен
жасау; 2. {заботы, хлопоты) жумыс, ис,
машакат, азап; напрасный ~ пайдасыз жу-
мыс; без особого ~а айрыкша машацатсыз;
взять на себя ~ ез устине алыу, ислеймен
деп миннетлениу, езине машакат алыу;
с большим ~бм добиться чего-л. улкен
азап пенен бир максетке жетисиу; 3. {про-
изведение) шыгарма, мийнет; печатный
~ басылып шыккан мийнет; издание науч-
ных ~6в илимий мийнетлерди басып шы-
гарыу.
ТРУДЙТЦЬСЯ несов. 1. {работать) жу-
мыс етиу, ислеу, мийнет етиу; 2. {прила-
гать усилия) мийнет етиу, куш салыу,
куш жумсау; ~ься над задачей мэселени
шешиуге куш жумсау; не ~есь маша-
катланбацыз, кыйналмацыз.
ТРУДНО 1. нареч. кыйын, ауыр; ~ про-
износимый айтыуга кыйын; его ~ понять
оны тусиниу кыйын; это ~ решить буны
шешиу кыйын; 2. безл./в знач. сказ, (о недо-
статке чего-л.) кыйын; с деньгами ~ акша
жагынан кыйын; 3. безл. в знач. сказ, (об
условиях) кыйын, ауыр; ей с детьми ~ оган
балалар менен кыйын.
ТРУДНО» цоспа сезлердиц мэниси бойын-
ша «цыйын, ауыр» деген сезге сэйкес келе-
тугын биринши белими, мыс.: трудноизле-
чимый кыйын емленетугын.
ТРУДНОВОСПИТУЕМЫЙ прил. кыйын
тэрбияланатугын, тэрбиялаиыуы кыйын;
~ ребёнок тэрбиялаиыуы кыйын бала.
ТРУДИ ОДОСТУ ПН ЦЫЙ прил. барыуы
цыйын, шыгыуы цыйын; ~ая вершина ШЫ-
ГЫУЫ цыйын шын..
ТРУДНОПРОХОДИМЫ |[Й прил. етиу КЫ-
ЙЫН, журиу кыйын; ~е болота етиу кыйын
батпаклыдлар.
ТРУДНОСТИ Ь ж. 1. кыйыншылык, кыйын-
лык, ауырманлык, азапшылык; ~ь пути
жолдыц кыйыншылыгы; 2. мн. трудности
{препятствия) иркиниш, кыйыншылык; пре-
одолевать ~и кыйыншылыкларды жециу.
ТРУДНЦЫЙ прил. 1. кыйын, ауыр, азап;
~ая работа кыйын жумыс; ~ый путь ауыр
жол; 2. кыйыншылыклы, иркинишли; ~ая
обстановка кыйыншылыклы жагдай; ~ая
ЖИЗНЬ КЫЙЫНШЫЛЫКЛЫ турмыс.
ТРУДО’ цоспа сезлердиц мэниси бойын-
ша «жумыс, жумысца, мийнет» деген сез-
лерге сэйкес келетугын биринши белими,
мыс.: трудоустройство жумыска орналас-
тырыу.
ТРУДОВЦОЙ прил. мийнет..., мийнетке
тэн, мийнеткеш; ез мийнети менен
кун кериуши; ~ой стаж мийнет ста-
жы; ~ая дисциплина мийнет тэртиби;
~6й день жумыс куни; ~ая книжка мий-
нет дэптершеси; ~бй народ мийнеткеш
халык; ~бе крестьянство мийнеткеш дий-
ханлар; ~6е соглашение юр. мийнет ке-
лисими.
ТРУДОДЕНЬ м. мийнет кун.
ТРУДОЁМКИЙ прил. кеп мийнет та-
лап ететугын, кеп мийнетли; ~ая работа
кеп мийнет талап ететугын жумыс.
ТРУДОЛЮБИВЫЙ прил. мийнеткеш,
искер, истец, мийнетти суйетугын, исти
жацсы керетугын; ~ человек мийнетти
суйетугын адам.
ТРУДОЛЮБИЕ с. мийнетшилик, искер-
лик, исшецлик, мийнетти суйиушилик.
ТРУД ОСП ОСО БН остц ь ж. 1. мийнетке
жарамлылык, иске жарамлылык, мийнет
ете алатугынлык; потеря ~и мийнетке
жарамлылыдты жойытыу; 2. {способность
много трудиться) мийнетке укыплылык,
иси енимлилик.
ТРУДОСПОСЙБНЦЫЙ прил. мийнетке
уцыплы, мийнетке жарамлы, мийнет ете
алатугын; ~ая часть населения халыцтын.
мийнетке жарамлы белеги.
ТРУДОУСТРОЙСТВО с. жумысца орна-
ластырыу.
ТРУДЙЩИЦЙСЯ 1. прич. от трудиться;
2. прил. мийнеткеш, мийнет ететугын;
~еся массы мийнеткеш массалары; 3. в
знач. сущ. м. трудящийся мийнеткеш;
Советы депутатов ~хся Мийнеткешлер де-
путатларынын. советлери.
^труженик м. мийнеткеш, мийнет суй-
гиш, искер, жумыскер.
ТРУЖЕНИЦА женск. от труженик.
ТРУНЙТЬ несов. над кем-чем и без доп.
хэзиллеу, дегишиу, кулиу, баскылау.
ТРУП м. елик, елимтик; суйек.
ТРУПНЫЙ прил. елик..., елимтик...,
еликтен, елимтиклик; ~ яд елик зэцэри.
ТРУППА ж. труппа; оперная ~ опера
труппасы; балетная ~ балет труппа-
сы.
ТРУС м. коркак; <> трусу праздновать,
труса праздновать коркыу, кэуиплениу,
зэрреси ушыу.
ТРУСИТЬ несов. коркыу, кэуиплениу,
кэуип етиу, зэрреси ушыу.
ТРУСИТЬ I несов. что, разг, {вытряхи-
вать) кагыу, силкиу, кагып салыу, силкип
КУйыУ; ~ село пишенди силкиу.
ТРУСЙТЦЬ II несев. разг, {бежать мелкой
рысцой) жортыу, жортаклау, булкилдеу;
лошадь ~ по дороге ат жол менен жор-
тып киятыр.
ТРУСЙХА женск. от трус.
ТРУСЛИВОСТЬ ж. см. трусость.
— 1025 —
ТУГ
ТРУСЛЙВЫЙ прил. корках, журексиз;
~ взгляд коркак кез карас.
ТРУСОСТЬ ж. корца клык, журексизлик; I
преодолеть ~ цорцацлыкты койыу, кор-
ца цлыкты жециу.
ТРУСЦА ж. разг. 1. (мелкая рысца) жор-
так журис; 2. в знач. нареч. трусцой
жортып.
ТРУСЫ мн. трусы, келте иш кийим, келте
ыштан.
ТРУТ М. T03F3K, пилик.
ТРУТЕНЬ м. 1. (пчелиный самец) еркек
пал дэрреси; 2. перен. разг, (бездельник,
лентяй) жалцау, ис цосжадпас, жатып
ишер, дарам тамад.
ТРУХА ж. 1. самтыд, шеп-шар, от-шеп
майдасы, майда сабан; 2. перен. разг,
(что-л. никчёмное) пайдасыз нэрсе.
ТРУХЛЯВЦЫЙ прил. разг, ширик, ши-
рип унтак-ланган, ширип тозган; ~ое брев-
но шириген агаш.
ТРУЩОБЦА ж. 1. (труднопроходимое
место) журе алмаслыд жер; цалыц тогай,
дут тогай; 2. (глушь, захолустье) тупкир,
житирим, шет, орайдан узад жер, царац-
гы тупкир; 3. шацдай, патас жер; город-
ские ~ы даланыц патас жерлери.
ТРЮК м. 1. трюк, ебетейлилик, усталыд,
шеберлик; акробатический ~ акробатлыд
усталыгы; 2. перен. (ловкая проделка) х,ий-
лекерлик, сумлыд.
ТРЮМ м. 1. (судна) трюм, турен; 2. те-
атр. (под сценой) трюм (сацна астындагы
жай).
ТРЮМНЦЫЙ прил. трюм..., трюмлик;
~ое помещение трюм жайы.
ТРЮМО с. нескл. трюмо (бийик тикей-
тилип цойылган айна).
ТРЯПЙЦА ж. разг. см. тряпка 1.
ТРЯПЙЧНИК м. шобытшы.
ТРЯПЙЧНИЦА ж. 1. женск. от тря-
пичник; 2. разг, (женщина, увлекающаяся
нарядами) кийимге дызыгыушы даял, ки-
йинип-жасаныУга дызыгатугын даял.
ТРЯПИЧНЫЙ прил. шуберек, гене шу-
берек; гене шуберектен исленген; ~ мяч
шуберек топ.
ТРЯПКА ж. 1. (кусок ткани) шуберек,
дасмал, гене-кекси шуберек, лэтте; 2. мн.
тряпки разг, (женские наряды) даял кийим-
-кеншеги, даяллар кийими; 3. разг, (без-
вольный человек) жигерсиз, ынжыд, ериксиз.
ТРЯПЬЁ с. собир. гене-кекси шуберек.
ТРЯСЙНЦА ж. батпац, солдылдад бат-
пад, батпадлы жер; увязнуть в ~е батпад-
ца батып далы^.
ТРЯСКА ж. селкилди, силкиу, силки-
ииу, шайца лтыу; дорожная ~ жолдыц
селкилдиси.
ТРЯСКИИЙ прил. силкетугын, селкил-
дететугын, селкилдек, согатугын; ~ая теле-
га селкилдек арба.
ТРЯСОГУЗКА ж. даратамад.
ТРЯСЦТЙ несов. 1. кого-что силкиу,
силкиндириу, селкилдетиу, шайцау, шай-
цалтыу, цагыу; ~тй руку долын силкиу;
~тй стол столды селкилдетиу; 2. что (выби-
вать) силкиу, кагыу; ~тй ковры гилемди
цагыу; 3. (при езде) шайцалтыу, силкинди-
65 Русско-каракалпакский сл.
риу, селкилдетиу; телега ~ёт арба шай-
далтады, арба селкилдепди; 4. чем шай-
кау, силкиу, былгау; ~тй головой басын
шайкау; 5. кого (вызывать дрожь) цалты-
ратыу, дирилдетиу; его ~ёт лихорадка оны
безгек далтыратады; меня ~ёт от волнения
мени даулыгыу далтыратып тур.
ТРЯС||ТЙСЬ несов. 1. силкиниу, шайка-
лыу, цалтырау, цалтылдау; ишек силеси
цатыу (от смеха)', голова ~ётся бас цалтыл-
дайды; 2. (дрожать) цалтырау, дирилдеу;
~тйсь от холода сууыцтан далтырау;
3. (при езде) силкиниу, шайцалыу; 4. пе-
ред кем-чем и без доп., перен. разг, (трепе-
тать) цэуип етиу, цорцыу; 5. над кем-чем,
перен. разг, аяу, жаны ашыу, цоргауз
мать~ётся над своим ребёнком ана баласын
аяйды, ананын, бала ушын жаны ашыйды;
<> у меня поджйлки ~ утся мен зэррем ушып
цор даман.,
ТРЯХНУТЬ сов. 1. однокр. см. трясти
1, 3, 4; 2. разг, (задать взбучку) жазасын
бериу, исип апарыу; -ф- ~ стариной жас-
лыдты еске тусириу.
ТСС межд. ш-ш, эстен, ацырын.
ту мест. указ. вин. п. от та.
ТУАЛЁТ м. 1. (одежда) кийим-кеншек,
даял кийими; дорожный ~ жол кийим-кен-
шеги; 2. кийиниу, жасаныу, жууынып
тараныу, пардоз бериу; совершать утрен-
ний ~ азанда жууынып тараныу; 3. (сто-
лик с зеркалом) туалет; 4. (уборная) дэрет-
хана.
ТУАЛЁТН ЦЫЙ прил. кийинетугын,
жасанатугын, пардоз беретугын, жууына-
тугын; ~ое мыло ийис сабын; ~ые при-
надлежности кийинип жасаныу энжам-
лары.
ТУБЕРКУЛЁЗ м. туберкулёз, журек
ауырыу, екпе ауырыу; ~ лёгких екпе ауы-
рыуы, екпе туберкулёзи; костный ~ суйек
туберкулёзи.
ТУБЕРКУЛЁЗНИК м. екпе ауырыу, жу-
рек ауырыу.
ТУБЕРКУЛЁЗНЫЙ прил. туберкулез...,
туберкулёзли, екпе ауырыулы, журек ауы-
рыулы.
ТУВЙНСКИЙ прил. тувин..., тувинли;
~ язык тувин тили.
ТУВИНЦЫ мн. (ед. тувинец м., тувйн-
ка ж.) тувинлилер (Тува автономиялы
областыныц тийкаргы халыцлары).
ТУГО нареч. 1. (плотно, крепко) цатты,
иыц, тыгыз, тыгызлап, тыгып, цысып, тар-
тып; ~ завязать цатты байлау; ~ набйть
мешок цапшыцты тыгызлап толтырыу;
2. (с трудом) цыйынлыц пенен, цыйыи-
шылыд пенен; дело подвигается ~ ис цы-
йынлыц пенен болып атыр; 3. безл. в знач.
сказ. разг, (плохо) цыйын, ау^ыр; ему при-
шлось ~ оган дыйын болды; с деньгами
у него ~ оган ацша жагынан кыйын; •£> ~-
-натуго кутэ дыйын, дым цыйын.
ТУГЦОЙ прил. 1. (сильно натянутый,
упругий) цатты, цыйын тауланатугын,
цысып байланган; ~ая пружина цатты
пружина; у часов ~бй завод сааттын тауы
цатты; ~бй пояс кутэ цысып байлаи-
ган белбеу; 2. (плотно набитый) ныц, ты-
ТУГ
— 1026 —
гызланган, тыгызлап толтырылган, цатты
тыгылган; ~6й мешок тыгызлап толтырыл-
ган цап; <> ~6й на ухо цулагы ауыр, герен..
ТУГОПЛАВКИЙ прил. ериуи кыйын, тез
еримейтугын; ~ металл тез еримейтугын
металл.
ТУГРИК м. тугрик (Монгол Халык, Рес-
публикасында ацша бирлиги).
ТУДА нареч. онда, сонда, ол жерге, сол
жерге, ол жакка, сол жакка, ол тэрепке,
сол тэрепке; идите ~ ол жерге барып.;
билёт ~ и обратно барыу дэм кайтыу
билети; <> ~-сюда 1) (в разные стороны)
дэр жакка, хэр тэрепке, барлык жакка;
2) в знач. сказ, анда-мында, олай-былай;
и ~ и сюда 1) (в ту и в другую сторону) ол
жакка, бул жакка; ол тэрепке, бул тэрепке;
2) (и так и сяк) олай да, былай;да; то ~, то
сюда бир есе ол жакка, бир есе бул жакка;
ни ~ ни сюда арман да емес, берман да емес;
~ и дорога кетсин, атамныц аржагы-
на.
ТУДА-СЮДА нареч. разг, (сносно) хеш
нэрсе емес, бир жвн; это ещё ~ бул еле
бир жвн.
ТУЖЕ сравнит, ст. от прил. тугой
и нареч. туго каттырак, тыгызлацкырап,
ныгырац, кысыцкырап, тартьодкырап.
ТУЖИТЬ несов. по ком-чём, о ком-чём,
разг, кайгырыу, цайгыланыу, капа болыу,
цапаланыу.
ТУЖИТЬСЯ несов. разг, кушениу, куш
салыу, тырысыу, тырмасыу.
тужу, тузишь и т. д. наст. вр. от
тузить.
ТУЖУРКА ж. тужурка.
ТУЗ м. 1. карт, туз; ходить с ~а туз-
дан журиу; 2. перен. разг, (влиятельное
лицо) ак пышак, твре, втимли адам; финан-
совые ~ы-финанс^терелери.
ТУЗЕМЕЦ м. жергиликли адам.
ТУЗЁМКА женск. от туземец.
ТУЗЁМНЦЫЙ прцл. жергиликли; ~ое
население жергиликли халык.
ТУЗИТЬ несов. кого, прост, мушлау,
жудырыцлау, жудырыклап урыу.
ТУК I м. с.-х. тук, мэдений тегин.
ТУК П межд. так-так.
ТУ КОВЫ IIЙ прил. тук, туклик, тегин...;
~е удобрения тук тегинлер.
ТУЛОВИЩЕ с. геуде, дене.
ТУЛУП м. тон, постын; овчинный ~
кой тери постын.
ТУЛЬ||Я ж. тебе; фуражка с высокой
~ёй бэлент тебели фуражка.
ТУМ|]АК м. разг, жудырык, думбиш,
муш; надавать ~акбв думбиш бериу, дум-
бишлеу.
ТУМАН I м. 1. думай; густой ~ калыц
думай; 2. перен. булдыр, гуцгирт; ~ в гла-
зах кез алдындагы булдыр; у меня в голове
~ мениц басым гуцгирт.
ТУМАН II м. тумен (Иран алтын пулы).
ТУМАН II йть несов. что 1. (затем-
нять—о пыли, дыме и т. п.) думан-
ланыу, цаплау, басыу; 2. перен. (засти-
лать, заволакивать) булдырлатыу, гуц-
гиртлетиу; слёзы ~ят глаза жас кезлерди
булдырлатады.
ТУМАНПИТЬСЯ несов. 1. (застилаться
туманом) думай басыу, думай тартыу;
2. перен. булдырлау, думанланыу, гуц-
гиртлениу; глаза ~ятся слезами кезлери
жас пенен думанланды.
ТУМАННО 1. нареч. думанлы, думан-
лангап: 2. безл. в знач. сказ, думай, думай
тартцан; на дворе сыро и ~ далада ыгал
цэм думай.
ТУМАННОСТИ ь ж. 1. (скопление тума-
на) думанлык, думай басцанлыц, царац-
гылыц; 2. астр, думанлык (жулдызлар
системасы); галактические ~и галактика-
лыц думанлык; 3- перен. (неясность, не-
определённость) тусиниксизлик, гумилжи-
лик; ~ь очертаний белгиниц гумилжили-
ги.
ТУМАНН ||ЫЙ прил. 1. думанлы, думан-
ланган, думай тартцан; ~ая даль думай
тартцан узацлыц; 2. перен. (неясный, не-
определённый) тусиниксиз, гумилжи, анык
емес; ~ый ответ гумилжи жууап; 3. перен.
гуцгирт, тунерген, цайгылы, цапа бол-
ган; ~ый взгляд тунерген нэзер.
ТУМБА ж. 1. (уличная) гола казык, тас
сутин; 2. (подставка) тирек, туяц; 3. перен.
разг, (о человеке) келте бацай, домалац,
губи; <> причальная ~ кеме байлайтугын
цазыц.
ТУМБОЧКА ж. 1. уменыи. от тумба 1, 2;
2. (шкафчик) тумбочка.
ТУНГУСЫ мн. (ед. тунгус м., тунгус-
ка ж.) уст. см. эвенки.
ТУНДРА ж. тундра.
Т^НДРОВЦЫЙ прил. тундра..., тундра-
лыц; ~ая полоса тундра полосасы.
ТУНЕЯДЕЦ м. жатып ишер, дарам та-
мад, гезенде.
ТУНЕЯДКА женск. от тунеядец.
ТУНЕЯДСТВО с. жатып ишиушилик, да-
рам тамацлыц, гезенделик.
ТУННЕЛЬ м. туннель (жердиц астын
цазып исленген жол).
ТУННЁЛ ЬНЫЙ прил. туннель..., тун-
нельлик; туннельде болатугын.
ТУПЁЦТБ несов. 1. разг. см. тупиться;
2. перен. мецреулениу, гешшелениу, жиге-
ри цайтыу, кемиу, тозыу; мозг ~ет мый
кемийди.
ТУП ||ЙК м. 1. (улица) туйыц кеше, туйыц
дыгырык; 2. ж.-д. тупик, туйыц; поезд
стоял в ~икё поезд тупикте турды; 3. пе-
рен. (безвыходное положение) туцгыйыц,
цыйынлыц, дагдарыс; поставить кого-л.
в ~йк биреуди цолайсыз жагдайга тусириу,
биреуди албыратыу.
ТУПЙТЬСЯ несов. етпей цалыу, кеспей
цалыу.
ТУПЙЦА м. и ж. разг, гешше, адылсыз,
дум гелле, мэцгур, менреу адам.
ТУПОЙ прил. 1. етпес, етпейтугын,
топыр, топас, кеспейтугын, ушсыз; ~
нож етпейтугын пышац; 2. (закругляю-
щийся к концу) ушсыз, домалац;
бородок думалац ийек; - ---'
мэйектиц ушсыз
карандаш топыр
ограниченный) аццау, гешше, уцыпсыз, укы-
бы кем; ~ человек гешше адам; ~ ум
под-
копе ц яйца
жагы; 3. топыр; ~
цэлем; 4. (умственно
— 1027 —
ТУХ
кем ацыл; 5. (невыразительный) мэнисиз,
жасыц; ~ взгляд мэнисиз кез дарас;
6. (о боли) сызлаган, сырцыраган; > ~ угол
мат. топас муйеш, кен, муйеш.
ТУПОКОСЫЦЙ прил. жалпац танаулы,
жалпац тумсыц, гиржик, гиржик мурын-
лы; ~е сапоги жалпац тумсыцлы етик.
ТУПОСТЬ ж. (непонятливость, несооб-
разительность) аццаулыц, гешшелик, то-
паслыц.
ТУПОУМИЕ с. ацылсызлыц, кем ацыл-
лылыц, гешшелик, ацсызлыц.
ТУПОУМНЫЙ прил. кем ацыл, ацсыз, I
гешше.
ТУР I м. 1. тур (танецта бир айланып
шыгыу)', ~ вальса вальс туры; 2. спорт.
тур; второй ~ шахматного турнира шахмат
турнириниц екинши туры; 3. перен. тур,
дэуир; выборы в два тура еки дэуирли
сайлау.
ТУР II м. 1. ист. тупснз себет, туби жоц
тоцылган себет; 2. думпек, думпешнк (тас-
тан жасалган пирамида).
ТУР III м. 1. (дикий бык) тур (^эзпр
жоц болган жабайы егиз); 2. (горный козёл)
тур, тау теке (Кавказда).
ТУРА ж. шахм. тура, ладья (шахмат
фигураларыньщ биреуиниц аты).
ТУРБАЗА ж. (туристская база) турбаза
(туристлер базасы).
ТУРБИНА ж. турбина.
ТУРБИННЫЙ прил. турбина..., турби-
налыц.
ТУРБО® цоспа сезлердиц мэниси бойынша
турбина» деген сезге сэйкес келетугын
биринши белими,[мыс.; турбонасос турбина
насос.
ТУРБОВИНТОВОЙ прил. турбовинтлик,
турбовинтли; ~ самолёт турбовинтли са-
молёт.
ТУРБОВбЗ м. турбовоз (пар ямаса газ
бенен хррекетке келетугын локомотив).
ТУРБОРЕАКТИВНЫЙ прил. ав. турбо-
реактив, турбореактивли; ~ самолёт тур-
бореактивли самолёт.
ТУРБОСТРОЕНИЕ с. турбостроение (ма-
шина цурылысыныц турбина ислеп шыга-
рыГ/шы белими).
ТУРБОСТРОИТЕЛЬНЫЙ прил. турбина
ислеп шыгаратугын.
ТУРЕЦКИЙ прил. турк..., турктиц; ~
язык турк тили.
ТУРИЗМ м. туризм (дем алыу х,эм билиу,
кериу мацсети менен болатугын саяхат).
ТУРИЙ прил. тур..., турдыц..., тау
текеси..., тау текесиниц; ~ рог турдын
шацы.
ТУРИСТ м. турист.
ТУРИСТИЧЕСКИЙ прил. турист..., ту-
ристлик, туризм...; ~ поход туристлик
поход.
ТУРИСТКА женск. от турист.
ТУРЙСТСКЦИЙ прил. турист..., турист-
лик, туристлер..., туризм...; ~ий лагерь
туристлер лагери; ~ая база туристлер
базасы.
ТУРКИ мн. (ед. турок м., турчанка ж.)
турклер, турк халцы(Турцияныц тийкаргы
халцы).
ТУРКМЕНСКИЙ прил. туркмен..., турк-
менли, туркменниц...; ~ язык туркмен
тили.
ТУРКМЕНЫ мн. (ед. туркмен м., турк-
менка ж.) туркменлер, туркмен халцы
(Туркмен ССРныц тийкаргы халцы).
ТУРНЕ с. нескл. 1. (путешествие) айлан-
ба саяхат; 2. турне (гастрольга шыгыу,
гастроль керсетиуге саяхат).
ТУРНЕПС м. турнепс, шалгам.
ТУРНИК м. турник (гимнастикалыц
эсбап).
ТУРНИКЕТ м. турникет (атанац сыяцлы
есик).
ТУРНИР м. спорт, турнир, жарыс;
шахматный ~ шахмат ойынындагы жарыс,
шахмат турнири.
ТУРНЙРНЦЫЙ прил. турнир..., турнир-
лик, турнирдиц..., жарыс...; ~ая таблица
турнир, таблицасы.
ТУРУСЫ мн. разг.; ~ на колёсах мыл-
жыц, пэтиуасыз сез, етирик сез; разводить
~ иа колёсах оны-буны мылжыцлау, ети-
рик-есек сейлеу, бос сез айтыу.
ТУСКЛ ||ЫЙ прил. 1. (мутный, непро-
зрачный) гуцгирт, царацгы, нурсыз, жыд-
тыр емес, ашыц емес, аныц емес; ~ое стекло
гуцгирт шийше; ~ое серебро жылтыр емес
гумис; 2. (неяркий, слабый) гуцгирт,
царауытцан, ашыц емес, пэс; ~ый свет
гуцгирт жацтылыц, пэс жацтылыц; 3. пе-
рен. (безжизненный, невыразительный)
нурсыз, отсыз, сенген, елнмсиреген; ~ый
взгляд елнмсиреген кез царас.
ТУСКНЁЦТЬ несов. 1. (становиться тус-
клым) гуцгнртлениу, царауытыу, нурсыз-
ланыу, рецсизлениу; зеркало ~ет айна
гуцгиртленеди; медь ~ет мыс гуцгиртле-
неди; 2. перед кем-чем, перен. (меркнуть)
жойылыу, сениу, умытылыу.
ТУТ I нареч. 1. (здесь) усы кэрада, усы
жерде, усы манда, бунда, бул жерде, бул
кэрада, мына кэрада, бул манда; он ~ ол
бунда; ~ сухо бул кэрада цургац; ~ преж-
де была пустыня бул жерде бурын ше-
листанлык еди; 2. (тогда) сол уацытта, сон-
да; ~ я не выдержал мен сол уацытта шыдай
алмадым; -ф- тут же сол мэхэлде, сол замат-
та, дэрриу; ~ как ~ в знач. сказ, кимди
айтсац, сол келеди; тап устинен шыцты; да
и всё ~ ис питти, ис тамам болды; не тут-
-то было ис басцаша болды, ойлагандай
болып шыцпады.
ТУТ II м., тута ж., тутовник м. бот.
тут агашы, тут.
ТУТОВбД м. тут есириуши.
ТУТОВбДСТВО с. тут есириушилик.
ТУТОВбДЧЕСКИЙ прил, тут..., тут-
лык, туттын....
ТУТ0В((ЫЙ прил. тут..., туттан ислен-
ген; ~ое дерево тут агашы; ~ый шелко-
пряд тут курты, тут пиллеси.
ТУФ м. туф (дурылыс материалы).
ТУФЛИ мн. (ед. туфля ж.) туфли.
ТУФОВЫЙ прил. туф..., туфлы; туфтан
исленген.
ТУХЛ ||ЫЙ прил. сасык, сасыган, пор-
сыган, бузылган; ~ая рыба сасыган балык;
~ое мясо порсыган ет.
65*
ТУХ
— 1028 —
ТУХЛЯТИНА ж. разг, сасыган ауцат,
порсыган зат.
ТУХНИ УТЬ I несов. (гаснуть) ешиу,
сениу; костёр ~ет костёр сенеди.
ТУХНУТЬ II несов. (загнивать) сасыу,
порсыу, ширий баслау, бузылыу.
ТУЧЦА ж. 1. булт, дара булт; грозовая
~а гулдпрмамалы цара булт; 2. перен.
(множество, масса) дым кеп, огада кеп,
цапланган, дара цурымдай; ~а пыли дым
кеп шац; ~а комаров кара курымдай пеш-
ше; 3. перен. цара зил, боле, ауырманлыц;
над ним нависла ~а оны цара зил басты;
•ф. ~а ~ей ашыулы, тунерген.
ТУЧЕВОЙ прил. булт..., цара булт...
ТУЧНЕТЬ несов. 1. (толстеть) семириу,
жууаныу, жууанланыу, толысыу; 2. (о зер-
не) баслау, дэнелеу.
ТУЧНОСТЬ ж. 1. (полнота} семизлик,
жууанлыц, толыцлыц; 2. (полновесность
верна) дэнлилик, баслылыц; 3. (плодородие)
зурээтлилик, цасыллылыц, енимлилик; ~
земли жердин, зурээтлилиги.
ТУЧНЦЫЙ прил. 1. (толстый, жирный)
семиз, жууан, толыц; ~ая фигура толыц
фигура; 2. (налившийся, полновесный —
о зерне) дэнли, баслы; 3. (плодородный)
зурээтли, цасылдар, енимли; ~ая земля
зурээтли жер; 4. (сочный) ширели, мазалы,
делли, суулы; ~ое пастбище ширели от-
-шепли жайлаулар.
ТУШ м. туш (салтанатлы жагдайда
шертилетугын крища музыкалы пьеса).
ТУША ж. 1. тутас геш, путин геш; 2. пе-
рен. разг, (о человеке) жууан адам, семиз
адам.
ТУШЕВАТЬ несов. что гуцгиртлеу, кара-
ла у. сулдерлеу, сулдерин салыу.
ТУШЕВАТЬСЯ несов. разг, уялыу, цы-
сылыу.
ТУШЁВКА ж. 1. (действие) гуцгиртлеу,
царалау, сулдерлеу; 2. (тени, штрихи на
рисунке) келецке, шызбай.
ТУШЕНИЕ I с. сендириу, ешириу; ~ по-
жара е_ртти сендириу.
ТУШЕНИЕ II с. демлеп писириу, пууга
писириу; ~ мяса етти демлеп писириу.
ТУШЕНКА ж. тушёнка (демленген кон-
сервтеги ет).
ТУШЁНЦЫЙ прил. демлеп писирилген,
пууга писирилген; ~ое мясо демлеп писи-
рилген ет.
ТУШЙТЬ I несов. что 1. (гасить) сенди-
риу, ешириу; ~ лампу лампаны ешириу,
шыраны сендириу; ~ пожар ертти сенди-
риу; 2. перен. (подавлять, заглушать) ба-
сыу.
ТУШЙТЬ II несов. что демлеп писириу,
пууга писириу; ~ баранину койдын, етин
ез пууына писириу.
ТУШЙТЬСЯ несов. (напр. о мясе) дем-
ленип писирилиу, пууланып писирилиу.
ТУШКАНЧИК м. цос аяц тышцан, сац-
-сац тышцан.
ТУШЬ ж. тушь (сызыуга, суурет салыуга
керекли сыя).
ТЩАТЕЛЬНО нареч. дыццат пенен, ыц-
лас пенен, муцыятлы турде, пуцталыц
пенен.
ТЩАТЕЛЬНОСТЬ ж. дыццатлылыц, му-
цыятлылыц, пуцталыц.
ТЩАТЕЛ ЬН ЦЫЙ прил. дыццатлы, ыц-
ласлы, муцыятлы, пуцта; ~ая обработка
земли жерди пуцта ислеу; ~ое изучение
чего-л бир нэрсени дыццатлы уйрениу.
ТЩЕДУШИЁ с. дэлсизлнк, эзизлик, на-
шарлыц, кушснзлик, арыцлыц.
ТЩЕДУШНЫЙ прил. цэлсиз, эзиз, иа-
шар, кушсиз, арык-
ТЩЕСЛАВИЕ с. даццпаразлыц, мацтан-
шацлыц, кербазлыц, гэрдийиушилик.
ТЩЕСЛАВНЫЙ’ прил. даццпараз, мац-
таншац, кербаз, гэрдийген.
ТЩЕТНО нареч. пайдасыз, мэнисиз, нэ-
тийжесиз, бийкар, бийцууда.
ТЩЕТНОСТЬ ж. пайдасызлык, мэнисиз-
лик, нэтийжесизлик, бийкарлык, бийцуу-
далыц.
ТЩЕТНЫ || Й прил. пайдасыз, мэнисиз,
нэтийжесиз, бийкар, бийцууда; ~е усилия
нэтийжесиз куш салыу.
ТЫ (тебя, тебе, тобой (тобою), о тебе)
мест. личн. сен; это ты? сенбисен,?, сен;
сен, бе?; как тебя зовут? сениц атыц ким?-
тебё нужно учиться сениц оцыуыц керек,
саган оцыу керек; они тобой не довольны
олардыц саган кеуили питпеди; мы гово-
рили о тебе бизлер сен даццында сейлестик;
<> быть с кем-л. на ты биреу менен «сен»
деп сейлесиу, «сен-мен»лик цатнаста бо-
лыу.
ТЫКАТЬ I несов. разг. 1. что, во что
(вонзать, втыкать) шаншыу, цадау, су-
гыу; ~ вилы в копну жабаны гудишекке су-
гыу; 2. чем, в кого, во что (бить) туйреу,
урыу; 3. в кого, во что, на кого-что, чем,
разг, (показывать) керсетиу, шошайтып
керсетиу, туртип керсетиу; ~ пальцем бар-
магы менен туртип керсетиу; -ф- ~ носом
кого-л. мурнына туртип керсетиу.
ТЫКАТЬ II несое. прост, (обращаться на
ты) «сен» деу, «сен» деп сейлеу.
ТЫКВА ж. асцабац, аскэди, палауцабац,
палаукэди.
ТЫКВЕННЫЦЙ прил. асцабац..., палау-
цабац..., палаукэди...; ~е семечки асца-
бац туцымлары.
ТЫЛ м. 1. тыл; глубокий ~ урыс май-
даныныц узацтагы арт жагы; в ~у врага
душпанныц тылында; обходить противника
с тыла душпанды тыл жагынан орап алыу;
2. (задняя сторона чего-л.) арт жац, сырт
жац, кейинги жац; ветер дует с тыла
самал арт жацтан еседи.
ТЫЛОВЙК м. тыл да хызмет етиу-
ши.
тыловцбй прил. тыл..., тылдагы; ~йе
части тылдагы белимлер.
тыльн.ый прил. кейиндеги, арт жац-
тагы, сырт жацтагы; ~ая сторона руки
цолдыц сырт жагы.
ТЫН м. агаш дийуал.
ТЫСЯЧЦА 1. числ. мын., бир мыц; ~а руб-
лей мыц сом; пять тысяч человек бес мыц
адам; 2. мн. тысячи (огромное количество)
мыцлаган, мыцлап, мыцларша; ~и людей
мыцлаган адам; -ф- в ~у раз мыц рет, мыц
мэртебе.
— 1029 —
тяг
ТЫСЯЧЕ» цоспа сезлердиц биринши беле-
ги'. 1) уцсас белгилердиц барлыгын билдире-
ди, мыс.: тысячегранный мыд дырлы;
2) бирдей белгилердиц барлыгын ямаса бир-
дей белимлерден туратуеынлыгын билдире-
ди, мыс.: тысячеглазый мыд кезли;
3) мынлыц бирликтен турган шаманы
билдиреди, мыс.: тысячерублёвый мыд
сомлыц.
ТЫСЯЧЕЛЕТИЕ с. 1. (срок) мыд жыл,
мыд жыллыц дэуир; 2. (годовщина) мыд
жыллыц.
ТЫСЯЧ ЕЛ ЁТНII ИЙ прил. 1. мыд жыл
дауамындагы, мыд жыл болган; ~ий пе-
риод мыд жыл дауамындагы дэуир; 2. мыд
жыллыц, мыд жас, мыд жаслыц; ~яя
годовщина мыд жыллыц.
ТЫСЯЧИ ЦЫЙ 1. числ. мыдыншы; ~ый
километр мыдыншы километр; 2. числ. (от
деления на тысячу) мыднан бир; ~ая доля
секунды секунданыд мыднан бир улеси;
3. прил. (состоящий из тысяч) мыдлаган,
мыд, мыдлап; ~ая толпа мыдлаган ала-
ман, мыд аламан.
ТЫЧИНКА ж. бот. аталыц.
тычу, тычешь и т. д. наст. вр. от
тыкать I.
ТЬМА I ж. 1. (темнота, мрак) царацгы-
лыц, царацгы; ночная ~ тун царадгысы;
2. перен. (невежество) наданлыц, царац-
гылыц, артта цалганлыц; -ф- ~ кромешная
тас царацгы, тастай царацгы.
ТЬМА II ж. разг, (множество) сансыз
кеп, есапсыз кеп; ~ народу сансыз кеп
халыц; -ф- ~-тьмущая есабы саны жоц
кеп.
ТЬФУ межд. туф, туфиу.
ТЮБЕТЕЙКА ж. тацыя.
ТЮБИК м. тюбик (кишкентай металл
ямаса пластмасса тутик); ~ зубной пасты
тис майдыц тюбиги.
ТЮК м. тай, байлам.
ТЮЛЕВЫЦЙ прил. тюль..., шилтерли;
шилтерден исленген, тюльден исленген; ~е
занавески тюльден исленген перделер.
ТЮЛЕНЕВЫЙ прил. тюлень..., тюлень
терисинен исленген.
ТЮЛЕНИЙ прил. тюлень..., тюленьнин.;
~ жир тюлень майы; ~ промысел тюлень
аулау кэсиби.
ТЮЛЕНЬ м. 1. тюлень (тециз цайуаны);
2. разг, (о нерасторопном человеке) олац
адам, ебетейсиз адам.
ТЮЛЬ м. шилтер, тюль.
ТЮЛЬПАН м. цызгалдац, л ала гул.
ТЮРБАН м. сэлле.
ТЮРЁМНПЫЙ прил. Турме, камак, тут-
цын; ~ое заключение турмеге цамалы^.
ТЮРЕМЩИК м. 1. турмеши, турме хыз-
меткери, цамаушы; 2. перен. (угнетатель)
езиуши, цысыушы, жэбирлеу ши, зулым.
ТЮРЕМЩИЦА женск. от тюремщик 1.
ТЮРКИ мн. тюрк, тюрк халыцлары
(тили бойынша тууысцан халыцлардыц
тобы, мэселен татарлар, цазацлар, взбек-
лер цэм т. б.).
ТЮРКОЛОГ м. тюрколог (тюркология
бойынша цэниге).
ТЮРКОЛОГИЯ ж. тюркология (тюрк-
лердиц тиллер ин цэм мэдениятын изерт-
леуши илим).
ТЮРКСКИ || Й прил. тюрк..., тюркли]
~е языки тюрк тиллери.
ТЮРЬМА ж. 1. турме, цамацхана, тут-
цынхана; 2. перен. азап орны, ауырманлыд
жай, цыйынлыц орны.
тюря ж. нан сорпа.
ТЮФЯК м. 1. тесек, тесекше, кепрен]
волосяной ~ жун толтырган кепрен; соло-
менный ~ сабан салгаи тесек; 2. перен.
разг, (о безвольном человеке) сылбыр, селе-
кет, еликсе.
ТЯВКАНЬЕ с. уриу, шэуилдеу.
ТЯВКАТЬ несов. урну, шэуилдеу.
ТЯВКНУТЬ сов. и однокр. урип цойыу,
шэу ете цалыу.
ТЯГЦА ж. 1. (действие) тартыу, суйреу}
тартылыу, суйрелиу; 2. (сила) тартыу
куши, суйреу куши; механическая ~а ме-
ханикалыц тартыу куши; электрическая ~а
электрлик тартыу куши; конная ~а аттыц
тартыу куши; 3. тартыу, шыгарыу; в печй
сильная ~а печьтиц тартыуы кушли; 4.
(стремление) ыцласланыу, умтылыу, жи-
герлениу; ~а к науке илимге умтылыу]
~а к культуре мэдениятца умтылыу; 5.
ж.-д. тяга; -ф- дать ~у тез цашып кетиу.
ТЯГАТЬСЯ несов. с кем и без доп. 1. разг,
(спорить, соперничать) тартысыу, жары-
сыу, бэслесиу; с ним ~ трудно оныц менен
тартысыу цыйын; 2. уст. (судиться) айты-
сыу, дауласыу, судласыу.
ТЯГАЧ м. тягач (суйреуши автомобиль,
трактор).
ТЯГЛО с. собир. (скот для перевозок)
куш-келик, келик мал.
тягловый прил. куш-келик, келик]
~ скот келик мал.
ТЯГОСТИ цый прил. 1. (трудный, обре-
менительный) ауыр, цыйын; 2. азаплы,
жанга бататугын, жанга батарлыц; ~ое
впечатление жанга батарлыц тэсир; ~ое
молчание азаплы ундемей цалыу.
ТЯГОСТЬ ж. 1. (бремя, гнёт) ауыр-
манлыц, жук, дыйыншылыц; быть в ~
кому-л. биреуге ауырманлыц болыу, биреу-
ге жук болыу; 2. ауырлыц, цыйынлыц,
ауырманлыц; ~ впечатления тэсирдиц
ауырлыгы.
ТЯГОТА ж. см. тягость; тяготы войны
урыс ауырманлыцлары; тяготы пути жол
азабы.
ТЯГОТЁНИЦЕ с. 1. физ. (притяжение)
тартыу, тартылыу; сила ~ я тартыу куши]
2. (влечение, стремление) умтылыу, инта-
ланыу, цызыгыу, инталы болыу; ~ек нау-
ке илимге умтылыу.
ТЯГОТЕТЬ несов. 1. к кому-чему (иметь
влечение, стремление) умтылыу, интала-
ныу.талпыныу; 2. над кем-чем (угнетать,
подавлять) езиу, басыу; жэбирлеу.
ТЯГОТЦЙТЬ несов. кого-что жук болыу,
ауырманлыц етиу, цысындырыу, азаплау,
жэбирлеу; его ~ят заботы оны мутэжлыц-
лар цысындырады.
ТЯГОТИТЬСЯ несов. кем-чем ауырлау,
ауырсыныу, цысыныу; ~ одиночеством
жеккеликтен цысыныу.
тяг__________________- W30 -____________________
ТЯГУЧЕСТЬ ж. 1. (способность растяги-
ваться) созылмалылыц, созылгышлыц; ~
резины резинаныц созылмалылыгы; 2.
(клейкость) жабысыушылыц, жабысцац-
лыц, созылгышлыц; 3. перен. (протяжность)
узайыушылыц, созылгышлыц.
ТЯГУЧ||ИЙ прил. 1. (способный растяги-
ваться) созылмалы, созылыуга укыплы;
2. (густой, клейкий) койыу, жабыедад,
созылатугын; ~ий мёд койыу пал; 3. перен.
(протяжный) созылган; ~ая песня созыл-
ган нама.
ТЯЖ м. кайыс, аркан, жип.
ТЯЖБА ж. уст. 1. (судебное дело) дау,
талапкерлик ис; 2. перен. (спор, состя-
зание) талас, тартыс, айтыс.
ТЯЖЕЛЁЦТЬ несов. 1. (становиться тя-
жёлым) ауырланыу, салмацланыу, салма-
ры артыу, ауыр тартыу; 2. (о частях тела
и т. п.) ауырланыу, ауыр тартыу, кыйла-
ныу; голова ~ет бас ауыр тартып тур;
веки ~ют цабацлар жабысып баратыр.
ТЯЖЕЛО нареч. 1. салмадлы, ауыр;
~ нести кетерип журиуге ауыр; 2. (грузно)
ауыр, кыйналып; ~ ступать ауыр басыу;
3. (серьёзно) катты, катал; цацыйцат; он
~ болен ол датты ауырыу; 4. безл. в знач.
сказ, ауыр, дыйын, дайгылы, дапалыд;
ему ~ подниматься по лестнице оган бас-
цыштан кетерилиу дыйын; у него ~ на ду-
ше онын, жанына батып тур; ~ взды-
хать ауыр дем алыу.
ТЯЖЕЛО’ цоспа сезлердиц мэниси бойын-
ша «цатты, ауыр» деген сездиц мэнисине
сэйкес келетугын биринши белеги, мыс.'.
тяжелораненый ауыр жаралы.
ТЯЖЕЛОАТЛЕТ м. тяжелоатлет (ауыр
атлетика менен шугылланыушы спорт-
смен).
ТЯЖЕЛОАТЛЕТЙЧЕСКИЦЙ прил. ауыр
атлетика..., ауыр атлетикалыд; ~е состя-
зания ауыр атлетикалыд жарыс.
ТЯЖЕЛОВЕС м. 1. ауыр спортсмен
(палуан, боксёр, штангист)-, 2. ж.-д. разг.
ауыр жукли поезд.
ТЯЖЕЛ ОВЁСНЦЫЙ прил. 1. (тяжёлый,
массивный) ауыр, салмадлы; 2. ж.-д., тех.
ауыр жукли; ~ый состав ауыр жукли сос-
тав; 3. перен. дыйын, ауыр, салмадлы;
~ая фраза дыйын гэп.
ТЯЖЕЛОВОЗ.м. тяжеловоз (жумыс аты).
ТЯЖЕЛОДУМ м. разг, адылы кем адам,
зейинсиз адам.
ТЯЖЁЛЦЫЙ прил. 1. (имеющий большой
вес) ауыр, салмадлы; ~ый чемодан ауыр
чемодан; 2. (трудный) ауыр, кыйын; ~ая
задача дыйын мэселе; ~ая работа ауыр
жумыс; 3. (лишённый лёгкости, быстроты)
ауыр; ~ые шаги ауыр адымлар; 4. (напря-
жённый, затруднительный) цыйынланган,
жагымсыз, ауыр; ~ое дыхание цыйынлан-
ган дем алыу; 5. (суровый) ауыр, датты,
рейимсиз; ~ое наказание ауыр жаза;
6. (опасный) кэуипли, коркынышлы, цатал;
~ая рана цэуипли жара; 7. (горестный)
цайгылы, капа ететугын; ~ое зрелище цапа
ететугын керинис; ~ое чувство цайгылы
сезим; 8. воен, (с мощными средствами)
ауыр; ~ый танк ауыр танк; ~ая артилле-
рия ауыр топ; -ф- ~ ый воздух ауыр дауа;
~ая индустрия ауыр индустрия; ~ое
топливо суйыц жанар май; ~ая пища си-
цимсиз тамац; ~ый на подъём ауыр кеше-
тугын; ~ый характер ауыр минез, сал-
мацлы минез.
ТЯЖЕСТЦ Ь ж. 1. физ. ауырлыц, салмад;
сила ~и ауырлыц куш; центр ~и1) неги-
зи, тийкары, тийкаргы мэниси; 2) перен.
ен. тийкаргысы, ец баслысы, ири баслысы;
2. (большой вес) ауыр, ауырлыц, салмац,
салмацлыц; ~ь ноши жуктиц ауырлыгы;
3. (тяжёлый предмет) ауырлыц, салмацлыц;
поднятие ~ей ауырлыц кетериу жарысы;
4. (трудность) цыйынлыд, азап, ауырлыц;
~ь разлуки айралыц азабы; 5. (суровость)
ауырлык, цыйынлыц; ~ь наказания жаза-
ныц ауырлыгы.
ТЯНУТЬ несов. 1. кого-что (тащить,
перемещать) тартыу; ~ канат арданды
тартыу; рыбаки тянут невод балыцшылар
жылым тартады; 2. что (протягивать)
созыу; ~ руку к звонку звонокка цолын
созыу; 3. что тартып экелиу; ~ телефон-
ную линию телефон линиясын тартып
экелиу; 4. что суйреу, сууырыу, тартыу;
пароход тянет баржу пароход баржаны
суйрейди; 5. что, тех. (изготовлять воло-
чением) созып ислеу; ~ проволоку созып
сым ислеу; 6. кого-что, безл. (влечь, манить)
езине тартыу, цызыцтырыу, его тянет в
лес оны тогай га тартады да турады; 7. кого,
к чему, безл. (испытывать потребность)
цэлеу, =цысы келиу, =гиси келиу; его тянет
ко сну уйцысы келип турыпты; 8. что
(всасывать, вбирать) тартыу; насос тянет
воду насос суу шыгарады; 9. что, разг,
(вымогать) сорап алыу, зорлап алыу;
~ деньги пул сорап алы^, тилеп пул алыу;
10. (о трубе, дымоходе) тартыу; 11. чем,
безл. (о струе воздуха) келиу, есиу; от
окна тянет холодом терезеден сууыц келе-
ди; 12. что, с чем (медленно делать, мед-
лить) ацырын ислеу, асыцпау, кейинге
цалдырыу, узацца созыу; он тянет с отве-
том ол жууап бериуге асыдпайды; ~ дело
исти кейинге цалдырыу; 13. что (протяж-
но петь) созыу, созып айтыу; ~ песню
созып досыц айтыу; 14. (весить) тартыу,
шыгыу, басыу; ящик тянет пять килограм-
мов куты бес килограмм шыгады; время
асыцпау, уацытты созыу; ~ жилы из
кого-л. сицирин шыгарыу, ауыр жумыс
ислетиу; ~ за душу азап бериу, жанын
шыгарыу, дицкесин цуртыу; ~ за язык
зордан сейлетиу.
ТЯНУЦТЬСЯ несов. 1. созылып жатыу,
тартылыу; за рекой ~лись поля езектиц
аржагында атызлыцлар созылып жатты;
2. созылыу, узайыу; резина хорошо
тянется резина жацсы созылады; 3. (по-
тягиваться) керилну, жазылыу; 4. к кому-
-чему цолын созыу, умтылыу, талпыныу;
ребёнок тянется к матери бала анасына
талпынады; 5. (продолжаться) дауам
етиу, созылыу; время сегодня тянется
долго уацыт бугин етпей тур; 6. к кому-
-чему (стремиться) берилиу, талпыныу,
цумартыу, кумар етиу, умтылыу; ~ться
— 1031 —
УБЕ
к учению оцыуга берилиу; 7. {двигаться
один за другим) шубалыу, шубырыу, тир-
кесиу; возы ~лись один за другим арбалар
бириииц кейнине бири тиркесип киятыр;
8. за кем-чем {стремиться сравняться)
жарысыу, тецлесиуге умтылыу, жарысыу-
га талпыныу; ~ться за старшим братом
улкен агасы менен жарысыуга талпыныу.
ТЯНУЧКА ж. созылма, созылмалы кон-
фета.
ТЯП межд.: тип да ляп, ~-ляп оцба-
ган ис, шала ис, немцурайды ис, балта-
-шотлЫгЫ бар пс.
ТЯПКА ж. 1. (сечка) шапцы, шот; 2. (мо-
тыга) кишкене кетпен, жецил кетпен.
ТЯТЯ м. прост, ата, эке, ага.
У
У I предлог с род. п. 1. (возле, около)
цасында, жанында, цапталында, бойында,
алдында, иргесинде; остановиться у двери
цапыныц цасында тоцтау; сидеть у окна
терезе жанында отырыу; 2. =да, =де, =та, =те;
учиться у профессора профессорда оцыу;
он был у соседа ол цоцсыникинде болды;
я оставил у него книгу мен оныц уйинде
китапты цалдырдым; жить у родственни-
ков агайинлеринде турыу, агайин-тууган-
ларыныц цолында турыу; 3. (у кого-л.)
•дан, =ден, =тэн, =тен, =нан, 'ней; спросйть
у учителя мугаллимнен copay; я взял у не-
го книгу мен оннан китап алдым; узнать
у людей адамлардан билиу, адамлар арка-
лы билиу; 4. (при обозначении принадлеж-
ности) «ныц, ’ниц, ’Дыц, ’диц, •тыц, =тиц;
у него три сына оныц уш улы бар; у мо-
его отца большая квартира мениц окем-
ныц кец квартирасы бар; у них сегодня
гости бугин оларда цонац бар, бугин олар-
дыц цонагы бар; у меня нет свободного вре-
мени мениц бос уакытым жоц; •$> быть у
власти хукимет басында болыу, хукпметти
басцарып турыу.
У II межд. 1. (выражает испуг, страх)
ойбай; у! как страшно! ойбай! жудэ цор-
цынышлы!; 2. (выражает укоризну, угрозу,
негодование) цей, ой; у, безобразник! ой,
оцбаган!; Xе1”1, уятсыз!
У» приставка 1. фейиллер жасауда к:ол-
ланылады х;эм: 1) хгрекеттиц багытын, бир
нгрсениц узацласыуын, питиуин, тамамла-
ныуын билдиреди, мыс.: убежать кашып
кетиу; улететь ушып кетиу; 2) бир нгрсениц
мусдарыньщ азайыуын, белегиниц кемиуин
билдиреди, мыс.: урвать жырып жеу, жырып
жеп азайтыу; 3) ^грекеттиц гполыг; иске
асыуын билдиреди, мыс.: убелить ацлау;
устлать тесеп шыгыу; уговорить сейлесип
кендириу; уберечь сацлап цалыу; усидеть
отырып цалыу; улечься жатып алыу;
4) белгили бир келемге сыйыуды, орналасыу-
ды билдиреди, мыс.: уписать жазып сый-
гызыу: 5) хгрекет нэтийжесинде жаца сапа
ийелегенликти ямаса сапа артцанлыкты
билдиреди, мыс.: удорожить цымбатлатып
жибериу; уквасить ашып кетиу; 2. гейпара
фейиллердиц тамамлансан туриниц форма-
сын жасайды, мыс.: украсть урлап
алыу.
УБАВИТЬ сов. что, чего и без доп. кемей-
тиу, кемитиу, пэсецлетиу, пэсейтиу, ацы-
рынлатыу, киширейтиу, азайтыу, цысцар-
тыу; ~ корму от-жемди азайтыу, от-жемди
кемитиу; ~ рукава жецлерди цысцартыу;
~ скорость тезлигин пэсейтиу; ~ в весе
салмагын кемитиу.
УБАВИЦТЬСЯ сов. 1. кемиу, кемейиу,
азайыу; воды в реке ~лось дэрьяныц сууы
азайды; силы ~лоськушлери азайды; 2. ча-
ще безл. келтериу, цысцарыу; день ~лся
кун цысцарды.
УБАВЛЕНИЕ с. кемиу, кемеппу, азайыу,
цысцарыу; кемитиу, кемейтиу, азайтыу,
цысцартыу; ~ в весе салмагыныц кемейиуи.
УБАВЛЯТЬ несов. см. убавить.
УБАВЛЯТЬСЯ несов. см. убавиться.
УБАЮКАТЬ сов. кого 1. (укачать) хайя-
лау, хайялап уйцылатыу, элдийлеу, жу-
батыу, тербетип уйцылатыу; 2. (нагнать
дремоту) уйцылатыу, уйцысын келтириу,
цалгытыу.
УБАЮКИВАТЬ несов. см. убаюкать.
УБЕГАТЬ несов. см. убежать.
УБЕДИТЕЛЬНО нареч. 1. (доказатель-
но) исенерлик етип, инанарлыц етип, исе-
нимли турде; говорить ~ исенерлик етип
сейлеу; 2. (настоятельно) етинип, етиниш
пенен, цатты; ~ просить етинип copay.
УБЕДИТЕЛЬНОСТЬ ж. инанарлыц,инан-
дырарлыц, исенерлик, исендирерлик; ~
доводов дэлиллердпц исендирерлиги.
УБЕДЙТЕЛ ЬН 11ЫЙ прил. 1. (доказа-
тельный) инандырарлыц, инандыратугын,
исенерлик, исендирерлик, исендиретугын;
~ый ответ исендирерлик жууап, исенерлик
жууап; ~ые доводы исенерлик дэлиллер;
2. (настоятельный) етинген, етинишли,
цатты, айрыцша; ~ая просьба етиниш пе-
нен сораныу, цатты етиниш.
УБЕДИТЬ сов. кого-что 1. (заставить
поверить) инандырыу, исендириу; ~ кого-л.
в своей правоте езиниц хацлыгына биреуди
инандырыу; 2. с неопр. (склонить сделать
что-л.) мэжбурлеу, кендириу.
УБЕДИТЬСЯ сов. в чём инаныу, исениу,
кези жетиу.
УБЕЖАЦТЬ сов. 1. жууырып кетиу;
2. (совершить побег) дашыу, кашып кетиу,
жасырынып кетип калыу; 3. (о кипящей
жидкости) тасыу, тасып тегилиу; молоко
~ло сут тасып тегилди.
УБЕЖДАТЬ несов. см. убедить.
УБЕЖДАТЬСЯ несов. см. убедиться.
УБЕЖДЁН ИЦЕ с. 1. (действие) инанды-
рыу, исендириу; инаныу, исениу; действо-
вать путём ~я исендириу жолы менен
хэрекет етиу; 2. кез карас, исеним, пикир;
политические сиясий кез караслар;
отстаивать свой ~я ез пикирлерин дор-
Fay.
УБЕ
— 1032 —
УБЕЖДЁННО нареч. исенип, исеним ме-
нен; говорить ~ исеним менен сейлеу.
УБЕЖДЁННОСТЬ ж. исениушилик, исен-
генлик, кез жетиушилик; ~ в своей
правоте езиниц цацлыгына исениуши-
лик.
УБЕЖДЁН ||НЫЙ 1. прич. от убедить;
2. прил. инанган, ацылы жеткен, кези
жеткен, исенген; я в этом совершенно ~
мен буран эбден исенгенмен; 3. прил. шын
кеуили менен берилген; исенимли, х.ацый-
цат, нагыз; ~ный атеист нагыз атеист;
~ный сторонник чего-л. шын кеуили ме-
нен берилген тэрепдар.
УБЕЖИЩ || Ес. пана, бас пана, пана жер;
•ф- газовое ~е газдан сацланыу жайы; пра-
во ~ а юр. бас паналау правосы.
УБЕЛЦЙТЬ сов. кого-что агартыу, жууып
агартыу, ацлау; ~ённый сединой (седй-
нами)4шашы агарган, шашына ац тускен.
УБЕЛЯТЬ несов. см. убелить.
УБЕРЕГАТЬ несов. см. уберечь.
УБЕРЕГАТЬСЯ несов. см. уберечься.
УБЕРЕЧЬ сов. кого-что, от кого-чего
сацлау, цоргау, аман сацлап цалыу;
~ ребёнка от простуды жас баланы сууыц
тийиуден сацлау.
УБЕРЕЧЬСЯ сов. от чего сацланыу,
сацланып цалыу; ~ от простуды сууыц
тийиуден сацланыу.
УБИВАТЬ несов. см. убить.
УБИВАТЬСЯ несов. 1. см. убиться;
2. о ком-чём, из-за кого-чего и без доп., разг,
(сильно горевать) жудэ цайгырыу, куйиниу,
кутэ цамыгыу.
УБИЙСТВЕННЫЙ прил. 1. (губитель-
ный) елтиретугын, цэуипли, зыянлы; ~
климат зыянлы климат; 2. перен. разг,
(ужасный) шыдап болмайтугын.
УБИЙСТВО с. елтириу, елтирилиуши-
лик; предумышленное ~ билцастан елти-
риу; злодейское ~ жауызларша елтириу-
шилик.
УБИЙЦА м. и ж. адам елтириуши,
цанхор, жауыз.
УБИРАТЬ несов. см. убрать.
УБИРАТЬСЯ несов. см. убраться.
УБИТЫЙ 1. прич. от убить; 2. прил.
елгеи, елтирилген; 3. в знач. сущ. м.
ели, елик; 4. прил. перен. (подавленный,
угнетённый) цайгылы, цапалы; ~ вид
цайгылы тур; <> спит как~ елидей уйцылап
атыр.
УБЙЦТЬ сов. 1. кого (умертвить) елти-
риу; 2. что, перен. (уничтожить) жоц
етиу; ~ть надежду умитин жоцца шыга-
рыу; 3. кого, перен. (глубоко огорчить) цапа-
ландырыу, ауыр тэсир етиу; это известие
его ~ло бул хабар оган ауыр тэсир етти;
ф- ~ть время уацытты босца еткериу; ~ть
двух зайцев еки цоянды бирге услау, еки
пайданы бир табыу.
УБИТЬСЯ сов. разг, жыгылып майып
болы^, жыгылып елиу; ~ насмерть жыгы-
лып елиу.
УБЛАЖАТЬ несов. см. ублажить.
УБЛАЖИТЬ сов. кого, разг, жацсы кери-
ниу, жараныу, ырза цылыу, талабын орын-
лау.
УБЛЮДОК м. презр. сатцын.
УБбГИЙ прил. 1. (имеющий физический
недостаток) майып, жарым жан; 2. в знач.
сущ. м. убогий и ж. убогая майып адам,
жарым жан; 3. (нищенский) жудэ кэм-
багал, жарлы, гедей, жупыны, гэрип; 4. пе-
рен. (ничтожный) мэниссиз, мазмунсыз.
УБЙЖЕСТВО с. 1. (физический недоста-
ток) майыплыц, майыплылыц, жарым жан-
лыц; 2. (нищета) кэмбагаллыц, жарлылыц,
гедейлик; 3. перен. (неприглядность) бий-
шаралыц, жупынылыц, туссизлик, темен-
лилик; ~ обстановки жагдайлардын, темен-
лиги; 4. перен. мэниссизлик, нашарлыц,
мазмунсызлыц; ~ мыслей пикирлердин
мэниссизлиги.
УБОЙ м. сойыу; ~ скота мал сойыу;
ф- кормить на ~ соятугын малдай етип
багыу, тамацты аямай берип багыу.
УБОЙНЫЙ прил. 1. (предназначенный
на убой) сойылатугын; ~ скот сойыла-
тугын мал; 2. воен, (поражающий насмерть)
елтириуши; -ф- ~ вес сойылган мал ети-
нин, ауырлыгы.
УБОР м. уст. кийим; -ф» головной ~
бас кийим.
УБОРИСТО нареч. жий, майда, тыгыз;
писать ~ тыгыз жазыу.
УБОРИСТЫЙ прил. жий, майда, тыгыз;
~ почерк тыгыз жазылган цол.
УБОРКА ж. 1. с.-х. жыйнау; ~ хлебов
гэллени жыйнау; ~ хлопка пахтаны жый-
нау; 2. жыйнау, жыйнастырыу, сыпы-
рыстырыу, тазалау, тэртипке салыу; ~ по-
мещения жайдын. ишин жыйнастырыу;
жайдын. ишин тазалау, жайдын, ишин тэр-
типке салыу; 3. с.-х. (время) орац, жыйын-
-терим, орыу, жыйнау.
УБОРНАЯ ж. 1. дэретхана, х,эжжетхана,
бэдирепхана; 2. театр, уборная (актёр-
лардьщ кийицетуеын ежиреси).
УБбРОЧНЦЫЙ прил. с.-х. 1. жыйын-
-терим...; ~ая кампания жыйын-терим
кампаниясы; 2. в знач. сущ. ж. уборочная
жыйын-терим мапазы.
’УБбРОЧНЫЙ сездиц биринши бе-
лиминдеги аталган нгрсени жыйнауеа ар-
налганлмцгпы билдиретугын цоспа сезлердиц
екинши белеги, мыс.', хлопкоуборочный пах-
та теретугын, пахта териуши.
УБбРЩИЦА ж. жай сыпыратугын цаял,
жай сыпырыушы хаял.
УБРАНСТВО с. 1. уй буйымлары, ускене;
~ комнаты ежире ишиниц ускенеси; 2. пе-
рен. жасаныу, салланыу, безениу.
УБРАТЬ сов. 1. что жыйнау, жыйнап
алыу, алып цойыу, алып кетиу; ~ книги
со стола китапларды столдын. устинен жый-
нап алыу; 2. что жыйнап алыу; терип
алыу; ~ урожай зурээтти жыйнап алыу;
~ хлопок пахтаны терип алыу; 3. что (при-
вести в порядок) тэртипке салыу, жыйнас-
тырыу; ~ комнату ежирениц ишин жый-
настырыу, ежирени жыйнастырыу; 4. ко-
го-что (украсить) безеу, жасау; ~ зал цве-
тами залды гул менен безеу; 5. что салып
цойыу, жыйнап цойыу; ~ все вещи в чемо-
дан барлыц затларды чемоданга салып
цойыу.
— 1033 —
УВЕ
УБРАТЬСЯ сов. разг. 1. (привести в по-
рядок что-л.) тэртипке салыу, жыйнасты-
рыу; 2. (нарядиться) кийиниу, жасаныу,
безениу; 3. (удалиться, уйти) кетиу, ке-
тип цалыу; <> ~ подобру-поздорову бас
аманда кетиу.
УБЫВАНИЕ с. кемиу, кемейиу, азайыу.
УБЫВАТЬ несов. см. убыть.
УБЫЛЬ ж. 1. кемиу, кемейиу, азайыу,
цайтыу; ~ воды в реке продолжается
дэрьядагы суудыц азайыуы дауам етпекте;
2. (убыток) зыян, шыгын; <> идти на ~ азая
баслау, кемий баслау.
УБЫТЦОК м. зыян, зэлел, зарар, шы-
гын; нести ~ки зыян кериу; <> быть в ~ке
зыянда цалыу, шыгындар болыу.
УБЫТОЧНОСТЬ ж. зыян келтириуши-
лик, зыянлылык, шыгынлыльщ, шыгындар-
лыц; ~ предприятия мэкемениц шыгын-
дарлыгы.
УБЫТОЧНЫЙ прил. зыянлы, зыян кел-
тиретугын, шыгындар, шыгынлы.
УБЫТЬ сов. 1. (уменьшиться) кемиу,
кемейиу, азайыу, цайтыу; вода убыла
суу азайды; 2. (выбыть из состава) шы-
гыу, шыгып кетиу, кетиу; <> тебя от этого
не убудет буннан сениц бир жериц кемип
цалмайды.
УВАЖАЕМЫЙ 1. прич. от уважать;
2. прил. эдиули, цуРметли> Цэдирли; ~
товарищ эдиули жолдас; всеми ~ чело-
век цэмме хурметлейтугын адам; 3. в знач.
сущ. м. уважаемый цурметли ага и ж. ува-
жаемая цуРметли апа-
УВАЖАТЬ несов. ' кого-что эдиулеу,
хурметлеу, цэдирлеу, сыйлау; ~ стари-
ков гаррыларды хуРметлеу; ~ чужое мне-
ние басцаньщ пикирин хурметлеу.
У ВАЖЕН ИЦЕ с. эдиулилик, х,уРмет»
цэдир, сыйласыц; достойный ~я цурметке
ылайыц; из к вам сизди хуРметлеген~
ликтен; пользоваться всеобщим ^ем жал-
пы журтца цэдирли болыу-
УВАЖЙТЕЛ ЬНОСТЬ ж. тийкарлылыц,
себеп боларлыц, женлилик, дэлиллилик.
УВАЖЙТЕЛЬН 1|ЫЙ прил. тийкарлы,
себепли, жени бар, дэлилли; ~ая при-
чйнадэлилли себеп; по ~ой причине тий-
карлы себеп пенен.
УВАЖИТЬ сов. разг. 1. что нэзерде ту-
тыу, дыццат белиу, есте тутыу, цанаат-
ландырыу, орынлау; ~ чью-л. просьбу
биреудич, етинишине дыццат белиу; 2. ко-
го (оказать уважение) цурметлеу, цурмет
етиу, кеуил белиу; ~ родителей ата-анага
цурмет етиу.
УВАЛЕНЬ м. разг, ебетейсиз адам, епсиз
адам.
УВАРИВАТЬСЯ несов. см. увариться.
УВАРЙПТЬСЯ сов. разг, эбден цайнап
писиу; мясо ~лось ет эбден цайнап пис-
ти.
УВЕДОМИТЕЛЬ м. хабарлаушы, хабар-
шы.
УВЕДОМЙТЕЛЬНИЦА женск. от уведо-
митель.
УВЕДОМЙТЕЛЬНЦЫЙ прил. хабарлан-
дырыушы, билдириуши, ескертиуши; ~ое
письмо хабарландырыушы хат.
УВЕДОМИТЬ сов. кого-что хабарлау, бил-
дириу, ескертиу; ~ о дне заседания мэжи-
листиц болатугын куни хаццында хабарлау.
УВЕДОМЛЕНИЕ с. 1. (действие) хабар-
лау, хабарландырыу, билдириу, ескертиу;
2. (письменное извещение) хабарландырыу
хат, билдириу хат.
УВЕДОМЛЯТЬ несов. см. уведомить.
УВЕЗТЙ сов. кого-что 1. алып кетиу
(колик пенен)-, ~ детей на дачу балаларды
дачага алып кетиу; 2. (украсть) жасырып
алып кетиу, урлап алып кетиу.
УВЕКОВЕЧЕНИЕ с. мэцги есте цалды-
рыу» мэнги есте саклау; ~ памяти героев
цацарманлардыц атын мэцги есте цалды-
рыу.
УВЕКОВЕЧИВАТЬ несов. см. увекове-
чить.
УВЕКОВЕЧИТЬ сов. кого-что мэцги
есте цалдырыу, мэцги есте сацлау, мэцги
умытпау; ~ память павших героев цурбан
болган цацарманлардыц атын мэцги есте
цалдырыу.
УВЕЛЙЧЁНИЕ с. улкейиу, артыу, ке-
цейиу, кебейиу, асыу, есиу; улкейтиу, арт-
тырыу, кецейтиу, кебейтиу, асырыу,
есириу; ~ доходов табыслардыц есиуи.
УВЕЛИЧИВАТЬ несов. см. увеличить.
УВЕЛИЧИВАТЬСЯ несов. см. увели-
читься.
УВЕЛ ИЧЙТЕЛ ЬНЦЫЙ прил. Улкейте“
тугын; ~ое стекло улкейтип керсететугын
шийше.
УВЕЛИЧИТЬ сов. что 1. улкейтиу, арт-
тырыу, кецейтиу, кебейтиу, асырыу, еси-
риу; ~ площадь посевов егис майданын
кецейтиу; 2. улкейтиу, арттырыу, кетериу;
~ портрет портретти улкейтиу.
УВЕЛИЧИТЬСЯ сов. 1. улкейиу, артыу,
кецейиу, кебейиу, асыу, есиу; число уча-
щихся ~лось оцыушылардыц саны кебей-
ди; 2. (стать больше) артыу, кушейиу,
улгайыу; опухоль ~лась исик улгайып
кетти.
УВЕНЧАТЬ сов. 1. кого-что, чем таж кий-
дириу; 2. что, перен. (успешно завершить)
жецисли тамамлау, нэтийжели тамамлау,
табыслы питкериу; -ф- ~ славой даццца ийе
етиу, даццын кетериу.
УВЕНЧАЦТЬСЯ сов. чем табыслы тамам-
ланыу, табыслы питиу; дело ~ лось полным
успехом ис толыц табыслы тамамланды.
УВЕРЁНИЕ с. исендириу, инандырыу,
исеним билдириу; ~ в дружбе дослыцца
исендириу.
УВЕРЕННО нареч. исенимли турде, исе-
ним менен.
УВЁРЕННОСТЦЬ ж. 1. бериклик, бек-
кемлик, тайсалмаслыц, шыйрацлыц; ~ь
походки журисиниц шыйрацлыгы; 2.
исеним, исениушилик; ~ь в своих силах
ез кушине исениушилик; быть в полной ~и
бир нэрсеге толыц исениушилик; ~ь в по-
беде жециске исениушилик.
УВЁРЕНЦНЫЙ 1. прич. от уверить;
2. прил. берик, исенимли, беккем, тайсал-
майтугын, шыйрац; ~ная рука берик цол;
~ный голос исенимли дауыс; ~иым ша-
гом шыйрац адым менен; 3. прил. исеним-
УВЕ
— 1034 —
ли; ~ный ответ исенимли жууап; <> будьте
<~ы гуманланбацыз, арцайын болыцыз.
УВЕРИТЬ сое. кого-что, в чём инанды-
рыу, исендириу; <> смею вас~ сизге цацый-
цатын айтцанда, сизди инандырып айт-
цанда.
УВЕРНУТЬСЯ сов. разг. 1. от кого-чего
цутылыу, цаймыгыу, жалт бериу, тайса-
лыу; ~ от удара соццыдан цаймыгыу; 2. от
чего, перен. бас тартыу, цашыу; ~ от пря-
мого ответа тиккелей жууап бериуден бас
тартыу.
УВЕРОВАТЬ сов. в кого, во что беккем
исениу, беккем инаныу, шын журектен
исениу.
УВЕРТЦКА Ж. разг, цийле, сумлыц, бул-
тарыс; говорить прямо, без ~ок цийле ет-
пей тууры айтыу.
УВЁРТЛИВОСТЬ ж. 1. (ловкость) шац-
данлыд, еплилик, жылпылдадлыд; 2. перен.
(изворотливость, хитрость) хийлекерлик,
сумлыдлылыд, жалт бериу'шилик.
УВЁРТЛИВЫЙ прил. разг. 1. (ловкий)
шаддан, епли, жылпылдад; 2. перен.
(изворотливый, хитрый) хийлекер, сум-
лыдлы.
УВЁРТЫВАТЬСЯ несов. см. увернуть-
ся.
УВЕРТЮРА ж. увертюра (1. опера,
оперетта, балет х;эм т. б. кириспе музы-
ка’, 2. оркестр ушын жазылган кишкене
музыкалыц шыгарма).
УВЕРЯТЬ несов. см. уверить.
УВЕСЕЛЁН ИЦЕ с. 1. (действие) шадла-
ныу, кеуил ашыу, кеуил кетериу; 2. мн.
увеселения тамаша; массовые ~ я массалыц
тамашалар.
УВЕСЕЛЙТЕЛЬН ||ЫЙ прил. шадлан-
дыратугын, кеуил ашатугын, кеуил кете-
ретугын; ~ая прогулка кеуил ашатугын
цыдырыспа.
УВЕСЕЛЙТЬ сов. см. увеселять.
УВЕСЕЛЯТЬ несов. кого-что шадланды-
рыу, кеуилин ашыу, йеуилин кетериу.
УВЕСИСТЫЙ прил. 1. (тяжёлый) ауыр,
салмадлы; ~ чемодан ауыр чемодан; 2. пе-
рен. разг, (сильный) кушли; ~ удар кушли
содды.
УВЕСТЙ сов. кого-что 1. алып кетиу; ~
детей домой балаларды уйге алып кетиу;
2. разг, (украсть) урлау, урлап алып кетиу.
УВЕЧИТЬ несов. 1. кого-что майып етиу,
мертилдириу; 2. что, перен. (портить)
булдириу, бузыу, ойранлау.
УВЕЧНЫЙ прил. уст. майып болган,
мертилген.
УВЕЧЬЕ с. майыплыд, мертиклик, за-
дым; получить ~ задым келиу.
УВЕШАТЬ сов. кого-что, чем асыу, цысты-
рыу, кеп етип илиу; ~ стены картинами
дийуалларга сууретлерди кеп етип илип
дойыу.
УВЕШАТЬСЯ сов. чем асыныу, тагыныу.
УВЕШИВАТЬ несов. см. увешать.
УВЕШИВАТЬСЯ несов. см. увешаться.
УВЕЩАНИЕ с. 1. (действие) несийда'т-
лау, нэсийцат бериу, кецес бериу, ацыл
айтыу, ацыл бериу; 2. (наставление, совет)
несийдат, ацыл, кецес.
УВЕЩАТЬ несов. кого нэсийцат бериу,
кецес бериу, ацылландырыу, ацыл айтыу,
ацыл бериу.
УВЕЩЕВАТЬ несов. см. увещать.
УВИВАТЬ несов. см. увить.
УВИВАТЬСЯ несов. разг, (ухаживать
за кем-л.) айланшыцлап цасынан шыцпау,
изинен далмау.
УВИДАТЬ cos. разг. см. увидеть.
УВИДАТЬСЯ сов. разг. см. увидеться.
УВЙДЦЕТЬ сов. 1. кого-что кериу, ке-
рип цалыу; <~еть своими глазами ез кези
менен кериу; 2. что (осознать, понять) ац-
лау, билиу; он ~ел, что ошибся ол цэте-
лескенин билди; поживём — ~им тири
болсад— керермиз.
УВЙДЦЕТЬСЯ сов. с кем и без доп. кери-
сиу, гезлесиу, ушырасыу, жолыгысыу; мы
<~имся завтра бизлер ертец керисемиз.
УВИЛИВАТЬ несов. см. увильнуть.
увильнУцть сов. разг. 1. от кого-чего
(уклониться) тайсалыу, бултарыу, цай-
мыгыу; ~ть от удара соццыдан цаймыгыу;
2. от чего, перен. бас тартыу, цашыу; ~ть
от ответственности жууапкершиликтен ца-
шыу; он <~л от прямого ответа ол тикке-
лей жууап бериуден бас тартты.
УВЙ||ТЬ сов. что, чем орап алыу, шыр-
мап алыу; плющ ~л всю террасу барлыц,
террасаны шырмауыд орап алды.
УВЛАЖНЕНИЕ с. ызгарланыу, х,елле-
hhv, сууланыу.
УВЛАЖНИ ЦТЬ сов. что ызгарландырыу,
целлеу, суулау; дождь ~л землю жауын
жерди ызгарландырды.
УВЛАЖНЙЦТЬСЯ сов. ызгарланыу, хел-
лениу, сууланыу; почва ~лась топырац
ызгарланды.
УВЛАЖНЯТЬ несов. см. увлажнить.
УВЛАЖНЯТЬСЯ несов. см. увлажниться.
У ВЛ ЕКАТ ел ЬН ост ь ж. цызыктырыу-
шылык, езине тартыушылыц.
УВЛЕКАТЕЛ ЬНЦЫЙ прил. цызыцлы,
цызыцтыратугын, тамаша, езине тартату-
гын; ~ый рассказ цызыцлы гуррин.; ^ое
путешествие тамаша саяхат.
УВЛЕКАТЬ несое. см. увлечь.
УВЛЕКАТЬСЯ несов. см. увлечься.
УВЛЕКАЮЩИЙСЯ 1. прич. от увле-
каться; 2. прил. цызыгыушы, цызыгып
берилиуши; ~ человек цызыгыушы адам;
3. прил. (влюбчивый) цэуескер, суйе цойыу-
шы, ашыц болгыш.
У ВЛЕЧЁН И Е с. 1. цэуес етиу, цызыгыу,
берилиу, машцулланыу, цумбыл болыу;
с ~м рассказывать берилип сейлеу; с ~м
работать цызыгып ислеу; 2. цумар, цумар-
ланыу; шахматы— его ~ шахмат—оныц
цумары; 3. (влюблённость) суйиушилик,
ашыцлыц, цэ^еслилик.
УВЛЕЧЁННОСТЬ ж. хэуескерлик, цы-
зыгыушылыц, берилгенлин; ~ работой
жумысда берилгенлик.
УВЛЕЧЁННЫЙ 1. прич. от увлечь; 2.
прил. цэуескер, цызыгыушы, берилген,
цумарлы.
УВЛ||ЁЧЬсов. 1. кого-что(увести) цызыц-
тырыу, езине тартыу, ертип алып кетиу;
2. кого, перен. (заинтересовать) цумарлан-
— 1035 —
УГЛ
дырыу, цызыцтырыу; работа ~екла их
жумыс оларды цызыцтырды; 3. кого, перен.
(восхитить) цызыцтырыу, тац цалдырыу;
игра актёра ~екла всех зрителей актёр-
дыц ойыны барлыц тамашагейлерди тац
цалдырды; 4. кого, перен. (заставить влю-
биться) езине тартыу, езине ашыц етиу,
басын айландырыу.
УВЛЕЧЬСЯ сов. 1. чем цызыгыу, бери-
лиу; ~ физикой физикага цызыгыу; 2.
кем (влюбиться) кеуили кетиу, ашыц бо-
лыу.
УВОДЙТЬ несов. см. увести.
УВОЗЙТЬ несов. см. увезти.
УВОЛАКИВАТЬ несов. см. уволочь.
УВОЛЦИТЬ сов. кого босатыу, шыгарыу,
шыгарып жибериу; ~ить по сокращению
штатов штатлардыц цысцарыуына байла-
иыслы жумыстан босатыу; ~ить в отстав-
ку воен, отставкага шыгарыу; нет уж,
~ьте, я не согласен жоц цутцарыцыз, мен
келиспеймен.
УВОЛИТЬСЯ сов. босаныу, шыгыу; ~ с
работы жумыстан босаныу.
УВОЛОЧЬ сов. кого-что, разг. 1. суй-
реп алып кетиу, зорлап алып кетиу; 2.
(стащить) урлап алып кетиу.
УВОЛЬНЕНИЕ с. босатыу, шыгарыу;
~ со службы хызметтен босатыу; ~ в запас
воен, запасца шыгарыу.
УВОЛ ЬНЙТЕЛЬНЦЫЙ прил. 1. рухсат,
рухсат беретугын, уацытша босататугын;
2. в знач. сущ. ж. увольнительная увольни-
тельная, рухсат цагаз, рухсат; получить
~ую увольнительный алыу, рухсат алыу.
УВОЛЬНЯТЬ несов. см. уволить.
УВОЛЬНЯТЬСЯ несов. см. уволиться.
УВЫ межд. ах, пах, пай, эттегене-эй.
УВЯДАНИЕс. 1. солыу, цуурау; 2. перен.
солгым тартыу, цартайыу, эжнмлениу.
УВЯДАТЬ несов. см. увянуть.
УВЯДШИЙ 1. прич. от увянуть; 2.
прил. солыгап, цуураган; 3. прил. перен.
эжимленген, солгын.
УВЯЗАТЬ I сов. что 1. (упаковать) бай-
лау, тацыу, бууыу; 2. перен. уйлестириу,
келистириу, байланыстырыу, кецесиу; ~
теорию с практикой теорияпы практика
менен байланыстырыу.
УВЯЗАТЬ II несов. см. увязнуть.
УВЯЗАТЬСЯ сов. разг. 1. (упаковать-
ся) жыйыстырыу, тацыстырыу, бууысты-
рыу; 2. за кем-чем, с кем ериу, изине ту-
сиу.
УВЯЗКА ж. 1. (упаковка) байлау, тацыу,
бууыу; 2. перен. байланыс, байланысыу,
байланыстырыу, уйлестириу, уйлестири-
лиу; келистириу, кецесиу.
УВЯЗНУТЬ сов. 1. (застрять) батыу,
батып цалыу, уйыцлау, кирип кетиу; ~ в
болоте батпакца батып цалыу; 2. перен.
(запутаться) батыу, шырмалыу.
УВЯЗЫВАТЬ несов. см. увязать I.
УВЯЗЫВАТЬСЯ несов. см. увязаться.
УВЯНУТЬ сов. 1. солыу, цуурау; 2.
перен. ожимлени^, солгын тартыу.
УГАДАТЬ сов. кого-что и без доп. та-
быу, ойлап табыу, билиу, ацлау.
УГАДЫВАТЬ несов. см. угадать.
УГАР м. 1. зэцэрли ийис, ашшы ийис,
ийис тийиу, угар; в комнате пахнет ~ом
ежиреде зэхорли ийис бар; 2. перен. кете-
рицкилик, толцын, таскын.
УГАРНЫЙ прил. ашшы ийис, зэцорли
ийис, угар...; ~ запах ашшы ийис, зэ-
хэрли ийис, угар ийиси; ~ газ хим. угар
газы, зэхэрли газ.
УГАСАНИЕ с. 1. (затухание) сениу,
ешиу, ешип цалыу, сенип цалыу; 2. перен.
(умирание) елиу, цайтыс болыу, дуньядан
етиу.
УГАСАТЬ несое. см. угаснуть.
УГАСЦНУТЬ сов. 1. (потухнуть) сениу,
ешиу; костёр ~ от ешти; 2. перен. жоц
болыу, тамам болыу, гайып болыу, питиу;
веселье ~ло тамаша питти; 3. перен. (уме-
реть) елиу, цайтыс болыу, дуньядан етиу.
угла, углу и т. д. род., дат. п. ед. от
угол.
УГЛЕ’ цоспа сезлердиц мэниси бойынша
«кемир» дегенге туура келетугын биринши
белеги, мыс.: угледобыча тас кемир шыга-
рыу, тас кемир цазыу.
УГЛЕВОДНЫЙ прил. хим., биол. угле-
вод..., углеводлыц.
УГЛЕВОДОРОДНЫЙ прил. хим. угле-
водород..., углеводородлыц.
УГЛЕВОДОРОДЫ мн. (ед. углеводород
м.) хим. углеводородлар.
УГЛЕВОДЫ мн. (ед. углевод м.) хим.,
биол. углеводлар.
УГЛЕДОБЫВАЮЩИЙ прил. тас кемир
шыгарыушы, тас кемир цазыушы.
УГЛЕДОБЫЧА ж. тас кемир шыгарыу,
тас кемир цазыу.
УГЛЕКИСЛОТА ж. углекислота, кемир
кислотасы.
УГЛЕКИСЛЫЙ прил. кемир кислоталы,
углекислоталы; ~ газ углекислоталы газ.
УГЛЕКОП м. уст. тас кемир шыга-
рыушы, тас кемир цазыушы.
УГЛЕРОД м. углерод (химиялыц эле-
мент).
УГЛЕРОД И СТ ||ЫЙ прил. углероды бар,
углеродлы; ~ое соединение углеродлы
бирикпе.
УГЛЕРОДНЫЙ прил. углерод..., угле-
родлыц.
УГЛОВАТОСТЬ ж. гедир-будырлыц,
суйирлик, тегис емеслик, муйеш-муйешлик.
УГЛОВАТЫ||Й прил. 1. гедир-будыр,
муйеш-муйеш, тегис емес, суйир; ~е плечи
суйир ийинлер; 2. перен. турпайы, ебе-
тейсиз, ербецлеген; ~е движения ебетей-
сиз цорекетлер.
УГЛОВОЙ прил. 1. муйештеги; ~ дом
муйештеги жай; 2. мат., физ. муйеш...;
~ радиус муйеш радиусы; <> ~ удар спорт.
муйештен урыу.
УГЛОМЕР м. угломер (муйешти елшей-
тугын эсбап).
УГЛУБЙТЬ сов. что 1. (сделать глубже)
терецлетиу; 2. перен. арттырыу, терецле-
тиу, жетилистириу; ~ свой знания ез
билимин арттырыу.
УГЛУБЙЦТЬСЯ сов. 1. (стать глубже)
терецлеу; 2. перен. артыу, терецлеу, же-
тилисиу; его знания ~лись оныц билими
УГЛ,
— 1036 —
артты; 3. во что (зайти далеко) ишкери
кириу, ишкерилеу, ишкерилеп кетиу, иш-
керисине кирип кетиу; ~ться в лес тогай-
га ишкерилеп кетиу; 4. перен. (обострить-
ся) улгайыу, кушейиу, шийеленисиу, цыз-
гынланыу, артыу; 5. во что, перен. шу-
миу, батыу; ~ться в воспоминания еске
тусиулерине батыу.
УГЛУБЛЕНИЕ с. 1. терецлеу; ~ дна
реки дэрьяныц тубиниц терецлеуи; 2. перен.
арттырыу, терецлетиу, жетилистириу; ~
знаний билимин арттырыу; 3. перен. (обо-
стрение) улгайыу, кушейиу, шийелени-
сиу; 4. (впадина, яма) шуцыр, ой.
УГЛУБЛЕННО нареч. терецнен.
УГЛУБЛЕННЫЙ 1. прич. от углубить;
2. прил. (основательный, тщательный)
терецнен, тийкарлы, мукыятлы.
УГЛУБЛЯТЬ несов. см. углубить.
УГЛУБЛЯТЬСЯ несов. см. углубиться.
угля, углю и т. д. род., дат. п. ед. от
уголь.
углядцёть сов. за кем-чем и без доп.,
чаще с отриц., разг, царау, царап багыу,
багып сацлау; за всем не ~йшь барлыгына
бирден царай алмайсац.
УГНАТЬ сов. кого-что 1. цууып кетиу,
цууыу, айдап кетиу; ~ стадо в поле па-
даны далага айдап кетиу; 2. разг, (украсть)
урлап кетиу, урлап алып кетиу, айдап
алып кетиу; коня атты урлап ке-
тиу.
УГНАТЬСЯ сов. за кем-чем, чаще с отриц.
тецлесиу; тебе за ним не ~ сен онын, менен
тенлесе алмайсан,-
УГНЕТАТЕЛЬ м. езиуши, залым, жэбир-
леуши, цанаушы.
УГНЕТАТЬ несов. кого-что 1. (притес-
нять) езиу, жэбирлеу, зулымлыц етиу,
азап бериу; 2. перен. (удручать) жапа шек-
тириу, цапаландырыу, мыйын ашытыу,
сарсылдырыу, рухын тусириу.
УГНЕТЕНИЕ с. 1. (действие) езиу, жэбир-
леу, зулымлыц етиу, йзап бериу; 2. перен.
(подавленное состояние) жапа шегиу, ца-
паланыу, сарсылыу, рухын тусириу, цапа-
лыц, жапа шегиушилик, сарсылыушылыц.
УГНЕТЁННОСТЬ ж. 1. езилиушилик,
цысым кергенлик, жэбир шеккенлик, ца-
налыушылыц; 2. перен. (подавленность)
цапалыц, рухы тусиушилик, жапа шек-
кенлик, сарсылганлыц.
УГНЕТЁННЫЙ 1. прич. от угнетать;
2. прил. (порабощённый) езилген, цанал-
ган; 3. прил. перен. (подавленный, удру-
чённый) цапаланган, рухы тускен, сарсыл-
ган, жапа шеккен.
УГОВАРИВАТЬ несов. см. уговорить.
УГОВАРИВАТЬСЯ несов. см. уговорить-
ся.
УГОВОР м. 1. кендириу, исендириу,
цайыл етиу; не поддаваться ~ам айтцан
сезге кенбеу; 2. (взаимное соглашение)
уэде, шэрт, келисим, лебиз; ~ дороже
денег поел, лебиз дэр нэрседен цымбат.
УГОВОРИТЬ сов. кого-что с неопр.
сейлесип кендириу. цайыл етиу.
УГОВОРЙТЬСЯ сов. с кем, о чём, разг.
уэделесиу, келисип цойыу.
УГОДЦА ж.: в ~у кому-чему-л. тилегине
мууапыц, жарамсацланып, кеуилин табыу
мацсети менен.
УГОДИ 1|ТЬ сов. 1. кому-чему, на кого-что
кеуилин табыу, жараныу, жагыныу; на
всех не ~шь цэммениц кеуилин таба алмай-
сац; 2. во что, разг, (попасть куда-л.)
тусиу; лиса ~ла в капкан тулки цацпанга
тусти; 3. в кого, во что, разг, (бросая, по-
пасть) тийгизиу, ылацтырып тийгизиу; ~ть
камнем в стекло тасты эйпекке тийгизиу.
УГОДЛИВОСТЬ ж. жагымпазлыц, жа-
рамсацлыц, жарамсацланыушылыц.
УГОДЛИВ1|ЫЙ прил. жагымпаз, жарам-
паз, жарамсацланыушы, жарамсацланган;
~ый человек жагымпаз адам; ~ая улыбка
жарамсацланган кулки.
УГОДНИЧАТЬ несов. перед кем-чем жа-
гыныу, жагымпазланыу, жарамсацланыу.
УГОДНО 1. в знач. сказ. (нужно,
желательно) керек, цэжет; что вам ~?
сизге не керек?; не ~ ли? тилейсиз бе?,
цэлейсиз бе?; как вам ~ мейлициз; если
вам ~ егер сиз цэлесециз; сколько душе
~ цанша керек болса; 2. частица болса
да, керек болса; как ~ цалай болса да,
цэлегеницизше; какой ~ цайсысы керек
болса да; кто ~ ким болса да; что не
болса да; где ~ цай жерде болса да; когда
~ цашан керекболса да; керек уацтыцызда;
куда ~ цай жерге болса да; сколько ~
цанша керек болса да; <> если ~ в знач.
вводн. сл. цэлесец, жараса, мумкин жара-
са, х^жет болса.
УГОДНЫЙ прил. керекли, ылайыцлы.,
жарамлы.
УГОДЬ || Е с. пайдаланатутын жер; зе-
мельные ~я пайдаланатугын жерлер; лес-
ные ~я пайдаланатугын тогайлар.
УГОЖДАТЬ несов. см. угодить 1.
УГОЖДЕНИЕ с. жарамсацланыу, жагы-
ныу, кеуилин табыу, жагымпазланыу.
УГОЛ’ м. 1. в разн. знач. муйеш; прямой
~ тууры муйеш; острый ~ суйир муйеш;
тупой ~ догал муйеш; под углом в 60°
60° муйеште; под прямым углом тууры
муйеш астында; ~ дома жайдыц муйеши;
на углу муйеште; ~ отражения физ.
нур цайтыу муйеши; ~ падения физ.
тусиу муйеши; 2. (приют, пристанище)
пана, бас пана, уй; иметь свой ~ ез уйине
ийе болыу; из-за угла астыртын, абай-
сызда, билдирмей (елтириу, хц'жим жа-
сау)', ~ зрения кез царас; медвежий ~
жырац жер, цашыц жер, т^пкир жер; по-
ставить в ~ муйешке цойыу, муйешке
тургызып цойыу; ставить во главу угла
ен эхмийетли деп табыу, ец тийкаргы деп
билиу; ходйть нз угла в ~ арман-берман
журиу.
УГОЛЕК м. кемирдиц кишкене белеги.
УГОЛОВНИК м. цы л мыслы адам, айып-
лы адам, айыпкер, жпнаятлы адам,
жинаятшы.
УГОЛОВНЦЫЙ прил. 1. жинаят..., жи-
наятлы, цылмыслы; ~ый кодекс жинаят
кодекси; ~ое преступление жинаятлы цыл-
мыс; 2. в знач. сущ. м. уголовный и ж. уго-
ловная цылмыслы адам, жинаятшы; <> ~ый
— 1037 —
УДА
розыск жинаятларды тутатугын милиция-
лыц аппарат.
УГОЛ|'ОК м. 1. уменыи. от угол; 2.
перен. тупкир, шет, белекленген жер; во
всех ~ках страны елдиц барлык тупкир-
леринде; прелестный ~6к геззал жер; -ф-
красный ~бк дызыл муйеш.
УГОЛЬ м. кемир; каменный ~ тас ке-
мир; древесный ~ агаш кемири; бурый ~
цоцыр кемир; <> белый ~ ад кемир (суу
куши); как на углях (на угольях) аягына
от басцандай.
УГОЛЬНИК м. уш муйешли сызгыш.
’УГОЛЬНИК геометрия фигураларыныц
неше муйештен туратугынын керсетету-
гын цоспа сезлердиц биринши белеги, мыс.:
треугольник уш муйешлик.
УГОЛ ЬН ЦЫЙ прил. кемир..., кемирли;
~ая пыль кемир шаны; ~ый бассейн тас
кемир бассейни; ~ая промышленность тас
кемир,санааты.
’УГОЛЬНЫЙ цоспа сезлердиц «муйеш-
ли, бурышлы» дегенлерге туура келетугын
екинши белеги, мыс.: треугольный уш му-
йешли; пятиугольный бес муйешли.
УГОЛЬЩИК м. 1. тас кемирши; 2. (тор-
говец углём) кемир сатыушы.
УГОМОНИТЬ сов. кого-что, разг, тыныш-
ландырыу, жубатыу, тым-тырыс етиу; ~
детей балаларды тынышландырыу.
УГОМОНИ 1|Т ься сов. разг, тынышланыу,
тым-тырыс болыу, тыныш табыу, жуба-
ныу; все, наконец, ~лись ацырында хэм-
меси тынышланды.
УГОНЯТЬ несов. см. угнать.
УГОРАЗДИЦТЬ сов. безл. кого с неопр.,
разг, дуушар болыу, ушырау, илигип ка-
лыу, тап болыу, туура келиу; ~ло его
уехать! оныц кетип цалганына кара!; как
тебя ~ло упасть? сен калай жыгылыуга
ушырадыц?
УГОРАТЬ несов. см. угореть.
УГОРЕЛЫЙ прил.: бежать как ~ аягы-
на доз басылгандай жууырыу.
УГОРЕТЬ сов. ийистен ууланыу, ийис
тутыу, печь тутыу.
УГОРЬ I м. (рыба) угорь, жылан балыд.
УГОРЬ п м. (прыщик) безеу.
УГОСТИТЬ сов. кого-что чем донад етиу,
сыйлау, ауцат бериу, тамад’ бериу, иззет
•керсетиу; ф- ~ подзатыльником желкесине
берип жибериу.
УГОЩАТЬ несов. см. угостйть.
УГОЩЕНИЕ с. 1. (действие) цонац етиу,
сыйлау, ауцат бериу, тамац бериу, иззет
керсетиу; 2. (кушанье) сый, цонац ас, ау-
цатлар, тагамлар, тартылган тамац.
УГРбБИТЬ сов. прост. 1. кого (убить)
-елтириу, жоц етиу, цуртып жибериу; 2.
что (испортить) булдириу, истен шыга-
рыу.
УГРОЖАЕТ Ь несов. кому-чему, чем цор-
цытыу, абай етиу, цэуип туудырыу; ему
~ет смерть оган елим цвупи тууып
тур.
УГРОЖАЮЩ1|ИЙ 1. прич. от угрожать;
2. прил. цэуипли, цэуетерли, цорцынышлы;
цорцытатугын; ~ее положение цэуипли
а^хал.
УГРОЗЦА ж. 1. (запугивание) абай етиу,
цорцытыу, цэуип туудырыу; 2. (опасность)
кэуип, цорцыныш, цэуип-цэтер; смертель-
ная ~а елим цэуипи; быть под ~ой цэуип
астында болыу.
УГРОЗЫСК м. (уголовный розыск) жи-
наятларды тутатугын милициялыц аппарат.
УГРЫЗЁНИЦЕ с.: ~я совести уялып
екиниу, уялып дысыныу.
УГРЮМОСТЬ ж. жабыццылыц, тунер-
генлик, цабагы уйилгенлик, сур, сурлан-
ганлыц.
УГРЮМЫЙ прил. 1. тунерген, цабагы
уйилген, жабыц, сурланган; цабагынан цар
жауган; 2. перен. тунерген, тунерип тур-
ган, царацгы.
угря, угрю и т. д. род., дат. п. ед. от
угорь I, II.
УДАВ м. удав (тропиклик .\зм субтро-
пиклик уусыз улкен жылан).
УДАВАТЬСЯ несов. см. удаться 1, 2.
УДАВЙТЬ сов. кого бууындырыу, асыу,
бууындырып елтириу, тамагынан цысып
елтириу.
УДАВАТЬСЯ сов. разг, асылып елиу,
асылыу, бууынып елиу.
УДАЛЕНИЕ с. 1. (отдаление) алыслау,
узацлау, цашыцлау; 2. (откуда-л.) цууып
жибериу, шыгарып цойыу, шыгарып жи-
бериу; 3. сууырып алыу, алып таслау,
жулып алыу; ~ зуба тисти сууырып алыу;
4. (выведение) жоц етиу, кетириу; ~ пятен
дацларды кетириу.
УДАЛЁННОСТЬ ж. цашыцлыц, алыслыц,
узацлыц, жырацлыц; ~ предмета заттыц
цашыцлыгы.
УДАЛЁННЫЦЙ 1. прич. от удалить; 2.
прил. цашыцлыцтагы, алыстагы, узацта-
гы, дашыц, алые, узац; ~е места узацтагы
жерлер.
УДАЛЯТЬ сов. 1. кого-что (отдалить)
алыслатыу, узацлатыу, цашыцлатыу; 2.
кого-что цууыу, цууып жибериу, шыгарып
жибериу; ~ кого-л. нз комнаты белмеден
шыгарып жибериу; 3. что (вырвать) сууы-
рып алыу, алып таслау, жулып алыу; ~
зуб тисти сууырып алыу; 4. что жоц етиу,
кетириу; ~ пятно с одежды кийимнен дац-
ты кетириу.
УДАЛИТЬСЯ сов. 1. (отдалиться) алыс-
лау, узацлау, цашыцлау; 2. перен. (откло-
ниться) алыслап кетиу, шыгысып кетиу;
3. (уединиться) белиниу, шетлеу, оцаша-
ланыу; 4. (уйти) кетиу, кетип цалыу; ~
к себе в комнату езиниц ежиресине кетип
цалых'.
УДАЛОЙ, УДАЛЫЙ прил. гайратлы,
мэрт, азамат, гошшац, шоц, шадлы; трой-
ка удалая патли тройка (уш атлы арба);
удалая песня шадлы цосыц; удалый моло-
дец мэрт жигит.
УДАЛЬ ж. мэртлик, азаматлыц, гош-
шацлыц, шоцлыц.
УДАЛЬСТВО с. разг, см, удаль.
УДАЛЯТЬ несов. см. удалить.
УДАЛЯТЬСЯ несов. см. удалиться.
УДАР м. 1. урыу, урылыу, соццы, согы-
лыу; ~ кулаком жудырыц пенен урыу;
нанести ~ соццы бериу; 2. (звук) гурсилди,
УДА_________________- Ю38 -_________________
тоцылды, тацылды; ~ грома кектиц гур-
силдиси; 3. соццы, согыу, урыу; ~ы серд-
ца журектиц согыуы; 4. перен. (потрясение)
ауыр цайгы; 5. перен. цужим етиу, соццы
бериу; сокрушительный ~ цыйратыушы
соццы; фланговый ~ фланглыц соццы;
6. мед. (кровоизлияние в мозг) мыйга цан
кетиу; 7. спорт, урыу, согыу; штрафной ~
штраф урыу; точный ~ тууры урыу; <>
солнечный ~ кун етиу; ~ы судьбы тэгдир-
диц рэцимсизлиги; быть в ~е шагында бо-
лыу, йош келиу; быть; под ~ом 1) соццы
астында болыу; 2) (в критическом поло-
жении) цэуипли жагдайда болыу; ставить
под ~ кого-л.. биреуди ауыр жагдайга
цалдырыу.
УДАРЕНИЕ с. 1. пэт; логическое~ логи-
калыц пэт; ~ падает на последний слог
пэт ацыргы бууынга туседи; 2. (знак) пэт
белгиси.
УДАРЩТЬ сов. 1. кого-что, по чему
урыу, согыу; ~ть палкой таяц пенен
урыу; ~ть по столу столды урыу; 2. по
чему, во что урыу; молния ~ла в дерево
жасыл агашца урды; 3. что, во что
цагыу; ~ть в барабан барабан цагыу; 4.
по кому-чему соццы бериу; ~ть по
врагу душпанга соццы бериу; 5. разг, (на-
ступить) тусиу, басланыу; ~ли морозы
сууыц басланды; <> вино ~ло в голову
вино басыма тийди, шарап мэс етти; ~ть
по карману шыгынга ушыратыу; не ~ть
в грязь лицом намысты цолдан бермеу,
уятца цалмау; ~ть по рукам цол урысып
келисиу; палец о палец не ~ть жумыс
ислемей босца журиу;
УДАРИцться сов. 1. обо что, чем уры-
ныу, урылыу, согылыу, урып алыу; 2.
во что тийиу; пуля ~лась в стену оц дий-
уалга тийди; 3. во что, перен. разг, цумар-
ланып берилиу, жудэ берилиу; ~ться в вос-
поминания ядца тусириуге берилиу, ядца
тусириу.
УДАРНИК I м. 1. воен, (часть затвора) I
жам‘ жаргыш; 2. (музыкант) дэпши, дэп
цагыушы.
УДАРНИК II м. ударник, ылгаллы, алда-
гы; коммунистического? труда комму-
ниста ик мийнеттин, алдагылары.
УДАРНИЦА женск. от удариик II.
УДАРНИЧЕСТВО с. ударниклик, ылгал-
лылыд, алдагылыд.
ударно нареч. пэт бенен, урынып, еп-
кин менен; ~ работать пэт бенен ислеу,
урынып ислеу.
УДАРНЫ IIИ I прил. 1. тацылдылы, ты- I
цылдылы, тоцылдылы; ~й механизм урыу-
шы механизм; 2. урылып шертилетугын,
цагылып шертилетугын; ~е музыкальные
инструменты урылып шертилетугын саз
эсбаплары; 3. воен, соццы беретугын; ~й
батальон соццы беретугын батальон.
УДАРНЦЫЙ II прил. (передовой) ылгал-
лы, алдагы; ~ая бригада ылгаллы бригада.
УДАРЯТЬ несое. см. ударить.
УДАРЯТЬСЯ несов. см. удариться.
УДАЦТЬСЯ сов. 1. табыслы орынланыу,
сэтине тусиу, келисип шыгыу, нэтийжели
болыу, оцлы болып шыгыу, сэтли болып I
шыгыу; работа удалась жумыс табыслы
орынлацды; опыт ~лся тэжирийбе толыгы
менен нэтийжели болып шыцты; 2. безл.
кому, с неопр. (посчастливиться) алыу,
оцлы болыу, сэтли болыу; ему не удалось
уехать ол кете алмады; 3. в кого, разг, (уро-
диться) уцсау, цусау, усау.
УДАЧНА ж. сэт, табыс, оц; пожелать
~и табыс тилеу; большая ~а улкен сэт-
лилик, жудэ оц болыушылыц.
УДАЧЛИВОСТЬ ж. разг, сэтлилик, та-
быслылыц, оц жагдай, бахытлылыц.
УДАЧЛИВЫЙ прил. разг, жолы бол-
гыш, сэтли, сэтлилик, табыслы, бахытлы.
УДАЧНИК м. разг, жолы болган адам.
УДАЧНО нареч. жацсы, орынлы; цитата
подобрана ~ орынлы алынган цитата.
УДАЧНЦЫЙ прил. оцлы, сэтли, келис-
кен, табыслы; жацсы, кеуилдегидей,
орынлы; ~ая поездка табыслы сапар; ~ое
выражение тауып айтылган сез, орынлы
гоп.
УДВАИВАТЬ несов. см. удвоить.
УДВАИВАТЬСЯ несое. см. удвоиться.
УДВОЕНИЕ с. еки есе кебейиу, еки есе
артыу, еки есе кушейиу; еки есе арттырыу,
еки есе кебейтиу, еки есе кушейтиу.
УДВОИТЬ сов. что еки есе арттырыу,
еки есе кебейтиу, еки есе кушейтиу.
УДВОИТЬСЯ сов. еки есе кебейиу, еки
есе артыу, еки есе кушейиу.
УДЕЛ м. 1. ист. удел, ийеленген жер,
цараслы жер (гййемги Русьта князьдын,
рарауындагы жер)- 2. ист. удел, уделлик
(революцияга дейинги Россияда патша'семья-
сына дэрек мулк): 3. (доля , участь) ыгбал,
тэгдир, несибе.
УДЕЛЙТЬ сов. что, кому-чему белиу,
аударыу; ~ внимание кеуил белиу.
УДЕЛ ЬНЫ 1|Й I прил. ист. 1. удел,
уделлик, цараслы жер; ~й князь уделлик
князь; 2. удел, уделлик; ~е земли удел
жерлер.
УДЕЛЬНЫЙ II прил. физ. салыстырма;
~ вес 1) салыстырмалы салмак; 2) перен.
тутатутын орны, эхмийети; ~ вес угольной
промышленности в народном хозяйстве
халыц хожалыгында тас кемир санаатынын,
тутатутын орны.
УДЕЛЯТЬ несов. см. уделйть.
УДЕРЖ м. разг.: без ~у тоцтаусы?, ир-
кинишсиз; нет ~у тоцтамастан, алды-арты-
на царамай; не знать ~у шаманы билмеу,
алды-артына царауды билмеу, тоцтауды
билмеу.
УДЕРЖАНИЕ с. 1. (действие) тутып
цалыу, услап цалыу, тутыу; ~ налога
салыцты тутыу; 2. (удержанная сумма)
тутылган пул.
УДЕРЖАТЬ сов. 1. кого-что (не выпус-
тить) услау, услап цалыу, шыгармау,
жибермеу, тусирмеу; суйеп турыу; ~ ста-
кан в руках стаканды цолда услап турыу;
2. кого-что тоцтатыу, иркиу, услап ца-
лыу, сацлау; ~ лошадей атларды тоцтатыу;
~ от необдуманного поступка ойланбай
исленетугын жагымсыз истен тоцтатыу; 3.
что (вычесть) тутып цалыу, тутыу, услап
цалыу; ~ аванс авансты услап цалыу; 4. что
— 1039 —
УДО
тыйыу, сыртца шьиармау;~ слёзы кез жасты
тыйыу, жыламау; ~ смех кулмей цалыу,
кулкини сацлап цалыу; 5. что (сохранить)
тутыу, цалдырыу, сацлау, сацлап цалыу;
~ в памяти есте тугыу, ядта цалдырыу;
~ первенство бириншиликти сацлап ца-
лыу.
удержаться сов. 1. (устоять)' цула-
май цалыу, тура алыу, турып цалыу, сац-
ланып цалыу, жыгылмай цалыу; ~ на но-
гах аягында тура алыу, аягын басып тура
алыу; 2. (остаться) орнында цалыу, ту-
рып цалыу; ~ на прежних позициях бурын-
гы позицияларында турып цалыу; 3. от чего
тынып цалыу, тоцталыу, шыдап турыу; ~ от
смеха кулип жибермей шыдап турыу.
УДЕРЖИВАТЬ несов. см. удержать.
УДЕРЖИВАТЬСЯ несов. см. удержаться.
УДЕСЯТЕРИТЬ сов. что он есе кебей-
тиу, он есе арттырыу.
УДЕСЯТЕРЯТЬ несов. см. удесятерить.
УДЕШЕВИТЬ сов. что арзанлатыу, ба-
хасын кемитиу, нырцын тусириу.
УДЕШЕВЛЕНИЕ с. арзаныу, арзанлау,
арзанлапыу, арзанласыу, арзанлатыу, ба-
хасын кемитиу, нырцын тусириу, нырцы
тусиу.
УДЕШЕВЛЁННЫ || Й 1. прич. от удеше-
вить; 2. прил. арзан, арзанлаган, бахасы
кемиген, нырцы кемиген; ~е товары арзан-
ласан товарлар.
УДЕШЕВЛЯТЬ несое. см. удешевить.
УДИВИТЕЛЬНО 1. нареч. (чрезвычайно)
жудэ, куто, дым, огада, орасан; 2. безл.
в знач. сказ, эжайып, тац цаларлыц, цызыц;
это не бул тац цаларлыц нэрсе емес.
УДИВЙТЕЛ ЬН||ЫЙ прил. 1. (странный)
эжайып, цызыцлы, тац цаларлыц, хайран
цаларлыц; что же тут ~ого? бул жерде
цайран цаларлыц не бар?; 2. (превосход-
ный) жудэ жацсы, эжайып.
УДИВИТЬ сов. кого-что, чем тан. цалды-
рыу, хайран цалдырыу.
УДИВИТЬСЯ сов. чему и без доп. тац
цалыу, тацланыу, цайран цалыу.
УДИВЛЕНИЕ с. тан цалыу, хайран
цалыу, тапланыу, хайран болыу; на ~
жудэ жацсы, эжайып.
УДИВЛЯТЬ несов. см. удивить.
УДИВЛЯТЬСЯ несое. см. удивиться.
УДИЛЛ мн. суулыц.
УДЙЛИЩЕ с. цармац дэстеси, цармац-
тын сабы, цармац сап.
УДИРАТЬ несов. см. удрать.
УДИТЬ несов. кого-что услау, аулау,
цармац салыу.
УДЛИНЕНИЕ с. узайтыу, созыу; узайыу,
созылыу.
УДЛЙНЙТЬ сев. что узайтыу, кебейтиу,
арттырыу, созыу; ~ рукава женлерин
узайтыу.
УДЛИНИТЬСЯ сов. узайыу, созылыу.
УДЛИНЯТЬ несов. см. удлинйть.
УДЛИНЯТЬСЯ несов. см. удлиниться.
УДМУРТСКИЙ прил. удмурт...; ~ язык
удмурт тили.
УДМУРТЫ мн. (ед. удмурт м., удмурт-
ка ж.) удмуртлар, удмурт халцы (Удмурт
АССРнын. тийкаргы халцы).
УДОБНО нареч. 1. цолай, цайым, оцай,
жайгасып; ~ усесться жайгасып отырыу;
2. безл. в знач. сказ, цолай, цайым; ему
здесь ~ оган бул жерде цолай; мне н здесь
~ маган усы жер де цолай; 3. безл. в знач.
сказ, с неопр. (подходит) цолайлы, оцай-
лы; 4. безл. в знач. сказ, с неопр. (уместно,
прилично) орынлы, жагдайлы, жайлы, цо-
лай.
УДОБНЦЫЙ прил. 1. цолайлы, жайлы,
оцайлы; ~ое место цолайлы орын; 2. (бла-
гоприятный, уместный) орынлы, цолай-
лы.
УДОБО' цоспа сезлердиц «цолай, жецил,
ацсат» деген мгнилерге тец келетугын би-
ринши белеги, мыс.: удобоуправляемый
жецил басцарылыушы.
УДОБОВАРЙМ||Ь1Й прил. жецил сице-
тугын; ~ая пища жецил сицетугын ау-
цат.
УДОБОЧИТАЕМЫЙ прил. ацсат оцы-
латугын, оцыуга ацсат.
УДОБРЁНИ||Е с. с.-х. 1. (действие) ть-
гинлеу, тегин тегиу; ~е полей атызларга
тегин тегиу; 2. тегин; органические ~я
органикалыц тегинлер; минеральные ~я
минераль тегинлер. "
УДОБРИТЬ сов. что, чем, с.-х. тегинлеу,
тегин тегиу.
УДОБРЯТЬ несов. см. удобрить.
УД0БСТВЦО с. 1. (чего-л.) цолайлылыц,
оцайлылыц, жайлылыц;' 2. мн. удобства
керек-жарац; квартира со всеми ~амн бар-
лыц керек-жарацлары бар квартира.
УДОВЛЕТВОРЁНИ||Е с. 1. (действие)
цанаатланыу, цанаатландырыу; 2. цана-
атланыушылыц, цэз етиушилик, рэцэтле-
ниушилик; с большим ~ем улкен кана-
атланыушылыц пенен; испытывать чувства
~я хэз етиу, жапы жай табыу, цанаат та-
быу; <> требовать ~я уст. дуэлые шацы-
рыу.
УДОВЛЕТВОРЁННОСТЬ ж. см. удовле-
творение 2.
УДОВЛЕТВОРЁННЫЙ 1. прич. от удо-
влетворить; 2. прил. цанаатланган, рэхэт-
ленген, разы болган; ~ вид цанаатланган
тур-
УДОВЛЕТВОРИТЕЛЬНО нареч. 1. цана-
атланарлыц; 2. в знач. сущ. с. нескл. удо-
влетворительно (отметка) орта, цанаат-
ландырарлыц.
УДОВЛЕТВОРИТЕЛЬНЫЙ прил. ца-
наатландыратугын, цанаатланарлыц, цана-
атландырарльщ; ~ ответ цанаатланарлыц
жууап.
УДОВЛЕТВОРИТЬ сов. кого-что цана-
атландырыу, орынлау; ~ чью-л. просьбу
етинишин цанаатландырыу, тилегин орын-
лау.
УДОВЛЕТВОРИТЬСЯ сов. чем цанаат-
ланыу, разы болыу; ~ полученным отве-
том берилген жууапца цанаатланыу.
УДОВЛЕТВОРЯТЬ несов. 1. см. удов-
летворить; 2. чему (соответствовать) цана-
атландырыу, жууап бериу, тууры келиу;
~ предъявляемым требованиям цойылган
талапларга жууап бериу, цойылган талап-
ларды цанаатландырыу.
удо.
— 1040 —
УДОВЛЕТВОРЯТЬСЯ несов. см. удовлет-
вориться.
УДОВОЛ ЬСТВИПЕс. 1. (чувство радости)
лэззет, рох,эт, мэслик, хэз, хэзлик; с ~ем
жаным менен; к общему ~ю кепшиликтин
дэзи ушын; работать с ~ем дызыгыушылыд
пенен ислеу; испытывать ~е рэхэт кериу;
доставить ~е дэзлик бериу, хэз бериу;
2. (развлечение) шадлыц, ойын-кулки, рэдэт,
тамаша; <> жить в своё ~е ардайын дэзлик
пенен жасау.
УДОД м. епепек, епепиш.
УДО||Й м. 1. сауым, сауылган сут; су-
точный ~й коров сыйырлардан бир сутка-
да сауып алынган сут; 2. (доение) сауыу,
сауым; молоко утреннего ~я азангы са-
уымнын. сути.
УДОЙНОСТЬ ж. 1. сутлилик; высокая
~ коров сыйырдыц кеп сутлилиги; 2. см.
удой 1.
УДОЙШЫЙ прил. сутли; ~ая корова
сутли сыйыр.
УДОРОЖАНИЕ с. дымбатлау, бадасы
артыу, нырды артыу; дымбатлатыу, бада-
сын арттырыу, нырдын арттырыу.
УДОРОЖАТЬ несов. см. удорожить.
УДОРОЖЙТЬ сов. что дымбатлатып жибе-
риу, бадасын арттырыу, нырдын артты-
рыу.
Удостаивать несов. см. удостоить.
УДОСТАИВАТЬСЯ несов. см. удостоить-
ся.
УДОСТОВЕРЕНИЕ с. 1. (действие) тас-
тыйыдлау, дурыслау, раслау, гууаланды-
рыу; 2. (документ) удостоверение, гууа-
лыд, гууанама.
УДОСТОВЕРИТЬ сов. что тастыйыдлау,
дурыслау, раслау, гууаландырыу; ~ под-
пись долды дурыслау.
УДОСТОВЕРИТЬСЯ сов. в чём исениу,
кези жетиу.
УДОСТОВЕРЯТЬ несов. см. удостоверить.
УДОСТОВЕРЯТЬСЯ несов. см. удостове-
риться.
УДОСТОИТЬ сов. 1. кого-что, чего (на-
градить, присвоить звание) ылайыд кериу,
мунэсип кериу; 2. кого-что, чем итибар
бериу, кеуил белиу, ылайыд болыу; ~ взгля-
дом кез таслауга ылайыд болыу; <;> ~ чести
хурмет билдириу, хурмет керсетиу.
УДОСТОИТЬСЯ сов. чего ылайыд болыу,
мунэсип болыу, сыйлыдланыу; ~ награды
наградага ылайык болыу; ~ чести хурмет-
ке мунэсип болыу, дыддатда ылайыд бо-
лыу.
УДОСУЖИВАТЬСЯ несов. см. удосу-
житься.
УДОСУЖИТЬСЯ сов. разг, уадыт табыу,
мумкиншилик табыу, долы тийиу.
УДОЧЕРЕНИЕ с. дыз алып асырау,
басда дызды'асырап алыу.
УДОЧЕРЙТЬ сов. кого дыз алып асы-
рау, дыз етип алыу, басда дызды асырап
алыу.
УДОЧЕРЯТЬ несов. см. удочерить.
УДОЧКЦА ж. дармад; <> закинуть ~у
дармад таслау, алдын ала байдастырыу;
поймать на ~у алдастырыу, алдау; по-
пасться на ~у дармадда тусну, алданыу;
смотать ~и тез гайып болыу, тез жод бо-
лыу.
УДРАТЬ сов. разг, дашыу, дашып кетиу,
гайып болыу.
УДРУЖАТЬ несов. см. удружить.
УДРУЖЙТЬ сов. кому, разг. 1. (оказать
дружескую услугу) хызмет керсетиу, хурмет
керсетиу, дослыд керсетиу; 2. ирон, (при-
чинить неприятность, вред) зыян етиу,
зэлел тийгизиу, зыян тийгизиу.
УДРУЧАТЬ несов. см. удручйть.
УДРУЧАЮЩ II ИЙ 1. прич. от удручйть;
2. прил. (гнетущий) цайгыландыратурын,
цапаландыратугын, азаплаушы, цамыцты-
ратурын; ~ая тишина цапаландыратугын
ТЫНЫШЛЫК.
УДРУЧЁННЦЫЙ 1. прич. от удручйть;
2. прил. цапа, цапалыц, цапаланган, ца-
мыццан; ~ое состояние цапалыц жардай;
~ый вид цамыццан тур.
УДРУЧЙТЬ сов. кого, чем ц а па ланды-
рыу, цамыцтырыу.
УДУШАТЬ несов. см. удушить.
УДУШАЮЩИЦЙ 1. прич. от удушать;
2. прил. см. удушливый; «ф> ~е отравляю-
щие вещества туншыцтыратугын уулаушы
затлар.
УДУШЕНИЕ с. туншыдтырыу, бу-
уып елтиоиу.
УДУШЙТЬ сов. кого, чем туншыдтырыу,
бууып елтириу.
УДУШЛИВОСТЬ ж. туншыдтырыушы-
лыд, бууыушылыд, бууындырыушылыд,
буулыдтырыушылыд.
УДУШЛИВЫЦЙ прил. 1. туншыдтыра-
1угын, туншыдтыргыш, демиктиретугын;
запах демиктиретугын ийис; 2. туншыд-
тйратугын, бууындыратугын, буулыдты-
ратугын; ~е газы туншыдтыратугын газ-
лАр. ,
УДУШЬЕ с. демигиу, бууылыу, буулы-
гыу.
s УЕДИНЕНИЕ с. 1. (действие) ауладта
турыу, жалгыз турыу; онашаланыу, аулад-
ланыу, ауладта турыу, жеккелениу; 2. см.
уединённость.
УЕДИНЕННОСТЬ ж. жекке турыушы-
лыц, белек турыушылыц, белекленгенлик,
оцашалыц, аулацлыц, оцашаланганлыц.
УЕДИНЁННЦЫЙ 1. прич. от уединить;
2. прил. (безлюдный) аулац, узац, белек,
жекке, тыныш, адамсыз; ~ое место оцаша
жер.
УЕДИНИТЬ сов. кого-что жекке шыга-
рыу, адамлардан белеклеу, одашалау.
УЕДИНИТЬСЯ сов. жекке шыгыу, адам-
лардан белеклениу, оцашаланыу, аулад
болыу.
УЕДИНЯТЬ несов. см. уединйть.
УЕДИНЯТЬСЯ несов. см. уединйться.
УЕЗД м. ист. уезд, ояз (бурынгы адми-
нистратив-территориально бвлиниудиц
бирлиги).
УЕЗДНЫЙ прил. ист. уезд..., уездлик,
оязльщ; ~ город уездлик цала.
УЕЗЖАТЬ несов. см. уехать.
УЕХАТЬ сов. кетиу (келик пенен).
УЖ I м. сэры бауыр жылан, уусыз сэры
жылан, суу жылан; <> извиваться ужом
__________________________________________- 1041 -_______________________________________УЗК
иши-бауырына кирип жылмацлау, жарам-
сацланыу.
УЖ II 1. нареч. см. уже; 2. частица
усил. аса, огада, элле цашан, цашшан; не
так уж плохо аса жаман-ад емес; очень уж
много дел жумыслар огада дом кеп.
УЖАЛЕННЫЙ прич. от ужалить; <>
как ~ бир нэрсе шагып алгандай.
УЖАЛИТЬ] сов. кого-что 1. шагыу; 2.
перен. сез бенен шагып сейлеу.
УЖАС м. 1. (страх) цэуетер, дэуип,
датты дордыныш, датты дордыу, зэрреси
ушыу; его охватил ~ оны датты дордыныш
басты; привестй в ~ датты дордынышда
салыу; 2. (безвыходность) дордынышлыд,
цэуиплик, цэуетерлик; дайгылыд; илаж-
сызлыд; 3. в знач. нареч. разг, (очень, чрез-
вычайно) не деген, жудэ, кутэ, дым, огада,
орасан; ~ как далеко не деген узад; ~ как
жарко не деген ыссы; к моему ~у менин
тынышсызланыуыма дарамай.
УЖАСАТЬ несов. см. ужаснуть.
УЖАСАТЬСЯ несов. см. ужаснуться.
УЖАСАЮЩИЙ 1. прич. от ужасать; 2.
прил. см. ужасный.
УЖАСНО нареч. 1. (плохо, скверно) жудэ
жаман, долайсыз, ауыр; он ~ выглядит
оныц тури жудэ жаман керинеди; 2. разг,
(очень, крайне) жудэ, кутэ, дым; я ~ рад
вас видеть мен сизди кериуге жудэ цууа-
наман; 3. в знач. сказ, жудэ жаман; это
~ бул жудэ жаман.
УЖАСНУТЬ сов. кого цатты цорцытыу,
зэрресин ушырыу, шоршытыу.
УЖАСНУТЬСЯ сов. цатты цорцыу, зэр-
реси ушыу, шоршыныу.
УЖАСН11ЫЙ прил. 1. цорцынышлы, цэ-
уипли, цэуетерли, зэррени ушыратугын;
~ый вид зэррени ушыратугын тур; ~ый
сон цорцынышлы тус; 2. разг, огада жаман,
жудэ жаман; ~ая погода жудэ жаман
дауа райы; 3. разг, (чрезвычайно сильный)
цатты, кушли, шыдамаслыц, огада, кутэ;
~ая боль адам шыдай алмайтугын дэре-
жедеги ауырыу; ~ый трус цатты цорцац,
жаман цорцац.
УЖЕ сравнит, ст. от прил. узкий
тарырац, тарлау; этот арык ~ того мынау
жап анадан гори тарлау.
УЖЕ нареч. элле цашан, цашшан-ац; он
~ не ребёнок ол элле цашан кишкене бала
емес; его ~ нет в живых ол цашшан-ац ти-
рилердин. арасында жоц; он ~ пришёл
ол цашшан-ац келген еди; ~ рассветает
енди тан, саргайып киятыр, элле цашан тац
саргайып киятыр.
УЖЕНИЕ с. тутыу, услау, цармац
услау.
УЖИВАТЬСЯ несов. см. ужиться.
УЖИВЧИВОСТЬ ж. онысцышлыц, оны-
сьщлылыц, келисимлилик, сыйысцышлыц,
татыулыц.
УЖЙВЧИВЫЙ прил. оцысцыш, оцы-
сьщлы, келисимли, сыйысцыш, татыу.
УЖЙМКИ мн. (ед. ужимка ж.) жилуа,
наз, цылыц.
Ужин м. кешки ауцат, кешки тамац.
Ужинать несов. кешки ауцат жеу, кеш-
ки тамацланыу.
66 русско-каракалпакский сл.
УЖЙТЬСЯ сов. с кем и без доп., разг.
оцысыу, онысып турыу, татыу турыу,
сыйысыу, кенлигиу.
ужу, удишь и т. д. наст. вр. от удить.
УЗАКОНЕНИЕ с. законластырыу.
УЗАКОНЕННЫЙ 1. прич. от узаконить;
2. прил. нызамлы, законлы, законласты-
рылган.
УЗАКОНИВАТЬ несов. см. узаконить.
УЗАКОНИТЬ сов. что законластырыу,
законга мууапыц етиу.
УЗБЕКИ мн. (ед. узбек м., узбечка ж.)
езбеклер (Озбек ССРныц тийкаргы халцы).
УЗБЕКСКИМИ прил. езбек..., езбектиц;
~ая литература езбек эдебияты.
УЗД||А ж. 1. жууен; надеть иа лошадь
~у атца жууен салыу; 2. перен. бойсынды-
рыушылыц, жууенлеушилик; держать в ~ё
кого-л. бойсындырыу.
УЗДЕЧКА ж. см. узда 1.
УЗДЦЫ: держать лошадь под ~ дизги-
нин цосып ийегиниц астынан услау.
УЗЕЛ I м. 1. туйин, туйилген жер; ~ на
верёвке арцандагы туйин; 2. (свёрток)
туйиншик; 3. туйискен жери, цосылысцан
жери; железнодорожный ~ темир жоллар-
дыц косы лыс кап жери; 4. перен. (пункт)
узел; 5. узел, орай; радиотрансляционный
~ радио еситтириуши узел; ~ обороны
цорганыу узели; 6. анат. туйин; нервный ~
нервлер туйини; 7. тех. белек, белимше;
сборка узлов комбайна комбайн белекле-
рин цурастырыу; морской ~ шийе
туйин; санитарный ~ санитарлыц узел.
УЗЕЛ II м. мор. узел (кеме тезлигиниц
дэрежеси).
УЗКЦИЙ прил. 1. (не широкий) тар,
енсиз; ~ая доска енсиз тахта; ~ая улица
тар кеше; 2. (тесный) тар; ~ие рукава тар
жен; 3. перен. (ограниченный) шекленген;
ец жацын; ~нй круг знакомых ец жацын
таныслар; 4. перен. тар, бир тэреплеме; ~ий
кругозор тар тусиник; <> ~ое место нашар
жер, эзиз жер; в ~ом смысле слова сездиц
тар мэнисинде; ~ие гласные лингв, цысыц
дауыслылар.
УЗКО» цоспа сезлердиц «тар» деген мэни-
ни билдиретурын биринши белеги, мыс.:
узкогрудый тар кекирекли, тар тесли.
УЗКОГЛАЗЫЙ прил. цысыц кезли, пи-
тик кезли.
УЗКОГРУДЫЙ прил. тар кекирекли,
тар тесли.
УЗКОКОЛЕЙКА ж. ж.-д. тар колеялы
темир жол.
УЗКОКОЛЕЙНЫЙ прил. ж.-д. тар ко-
леялы.
УЗКОЛИЦЫЙ прил. суйир бетли, сопац
бетли, ат жацлы.
УЗКОЛОБЫЙ прил. 1. (с узким лбом)
тар мацлайлы; 2. перен. разг, (недалёкий,
ограниченный) тар пикирли, ацылы сайыз,
кем ацыл.
УЗКОПЛЁНОЧНЫЙ прил. енсиз плёнка-
га тусеретугын; ~ киноаппарат енсиз плен-
кага тусеретугын киноаппарат.
УЗКОПЛЕЧИЙ прил. тар жаурынлы.
УЗКОРЙДЩ'ЫЙ прил. тар цатарлы; ~ая
сеялка тар цатарлы сеялка.
УЗЯ______________________________________" 1042 - __________________________________________
узла, узлу и т. д. род., дат. п. от
узел I, I!..
УЗЛОВАТЦЫЙ прил. туйинли; ~ая пря-
жа туйинли жип.
УЗЛОВЦОЙ прил. 1. узеллик, орайлыц,
улкен; ~ая станция ж.-д. улкен станция;
2. перен. (основной) тийкаргы.
УЗНАВАТЬ несов. см. узнать.
УЗНАЦТЬ сов. 1. кого-что таныу, ке-
рну; я ~л его по голосу мен оны дауы-
сынан таныдым; его нельзя ~ть оны танып
болмайды; 2. кого-что, о ком-чём билиу,
еситиу, сезиу; ~ ть новость жацалыцты
билиу; ~йте, дома ли он? билиц, ол уйинде
ме екен?; ~ть чей-л. характер биреудиц
цэсийетин билиу, биреудиц цэсийети ме-
нен таныс болыу.
Узник м. тутцын, бенде, цамацтагы
адам.
Узница женск. от узник.
УЗОР м. кесте, нагыс; ~ для вышивания
кестелеу ушын нагыс.
У30РНЫЦЙ прил. нагыслы; ~е зана-
вески нагыслы перделер.
УЗОРЧАТЫЙ прил. нагыслы, гул салын-
ган, нагысланган.
УЗОСТЬ ж. тарлыц, кем ацыллыц, бир
тэреп л ил ик, ацылы сайызлыц; ~ взгля-
дов кез цар аслар ынын, тар лыгы; ~ тема-
тики тематиканыц тарлыгы.
УЗРЕТЬ сов. что, уст. кериу, билиу,
ацлау. .
УЗУРПАТОР м. узурпатор (властьты
ямаса басцаныц правосын законсыз турде
ез колына алган киси).
УЗУРПАЦИЯ ж. узурпаторшылыц етиу,
законсыз басып алыу, законсыз ийелеу.
УЗУРПИРОВАТЬ сов- и несов. что узур-
латоршылыц етиу.
УЗЫ только мн. байланыс, цатнасыц;
~ дружбы дослыц цатнасыцлар.
уйгурский прил. уйгыр...; язык
уйгыр тили.
УЙГУРЫ мн. (ед. уйгур м., уйгурка ж.)
уйгырлар (Орта Азияда цгм Батые Цытай-
да жасаушы халыц).
уйду, уйдёшь и т. д. буд. вр. от уйтй.
УЙМА ж. разг, огада кеп, сансыз, шек-
сиз кеп, толып атырган; ~ народу шексиз
кеп халыц.
уйму, уймёшь и т. д. буд. вр. от уиять.
уймусь, уймёшься и т. д. буд. вр. от
уняться.
УЙТЙ сов. 1. (отправиться) кетиу, же-
неу; ~ вперёд 1) алга кетиу; 2) перен.
алга етиу, алга басыу; поезд уже ушёл
поезд цашан-ац кетип цалды; 2. от кого-че-
го цашыу, цутылыу; ~ от расплаты жаза-
дан цутылып кетиу; ~ от преследования
цуудадаудан цутылыу; 3. кетиу, таслау,
босау, шыгыу; ~ со службы цызметтен
шыгып кетиу; 4. во что, перен. ыцласланып
берилиу, батыу, шумиу; с головой ~ в рабо-
ту жумысца ыцласланып берилиу; 5. пе-
рен. кетиу, питиу, сарп етилиу; время ещё
не ушло уацыт еле питкен жоц; целый ме-
сяц ушёл иа эту работу бул жумысца
аныц бир ай кетти; 6. разг, тасыу, тасып
тегилиу; молоко ушло сут тасып тегилди;
7. разг, (вместиться, войти во что-л.) сы-
йыу, кириу; <> ~ в себя ойга батыу; ~ из
жйзни дуиьядан цайтыу, елиу; ейлы ушлй
куш сарп етилди, куш цалмады; ~ ни
с чём босца кетиу, бийкарга келип кетиу;
часы ушлй вперёд саат алга кетти; земля
ушла из-под ног цолдан цазыц кетти.
УКАЗ м. указ, фарман, жарлыц; Указ
Презйдиума Верховного Совета СССР
СССР Жоцаргы Совети Президиумынын,
Указы; <> не ~ кому-л. авторитет емеслик,
тийкар бола алмау, керсетпе бола алмау,
аброй бола алмау; ты мне не ~ сен маган
авторитет емессец.
УКАЗАНИЕ с. 1. (действие) керсетиу,
силтеу; 2. керсетпе, силтеме; дать ~
керсетпе бериу.
УКАЗАННЦЫЙ 1. прич. от указать;
2. прил. керсетилген; в ~ое время керсе-
тилген уацытта.
УКАЗАТЕЛЬ м. 1. (надпись, стрелка
и т. п.) керсеткиш; 2. (справочник, оглав-
ление) керсеткиш, тусиндириуши, тусиник
бериуши; ~ имён атлардыц керсеткиши;
3. (прибор) керсетиуши эсбап.
УКАЗАТЕЛИ! ЦЫЙ прил, керсетпе. кер-
сетиу..., силтеу-..; керсететугын; ~ое
местоимение грам. силтеу алмасыгы; <>
~ый палец сук бармак-
УКАЗАТЬ сов. 1. что, на кого-что (пока-
зать) керсетиу, силтеу, билдириу; ~
дорогу жол силтеу, жол керсетиу; 2.
на кого-что керсетиу, кеуил билдириу;
~ на недостатки в работе жумыстагы кем-
шилнклерди керсетиу; ~ на дверь
цууып шыгарыу.
УКАЗКЦА ж. 1. (палочка) керсеткиш;
2. разг, (указание) керсетпе; действовать
по ~е керсетпе менен ислеу.
УКАЗЧИК м. разг, ацыл уйретиуши;
жол керсетиуши.
УКАЗЧИЦА женск. от укйзчик.
УКАЗЫВАТЬ несов. 1. см. указать;
2. (свидетельствовать о чём-л.) гууа болыу,
дэлил болыу.
УКАТАТЬ сов. что тегислеу; ~ дорогу
жолды тегислеу.
УКАТЙТЬ сов. 1. что домалатыу, дец-
гелетиу; ~ обруч цурсауды децгелетип
алып кетиу; 2. разг, (уехать) кетип ка-
лыу.
УКАТЫВАТЬ I несое. см. укатать.
УКАТЫВАТЬ II несов. укатить 1.
УКАЧАЦТЬ сов. кого 1. тербетип уйцы-
латыу, шайцап уйцылатыу; ~ть ребёнка
баланы тербетип уйцылатыу; 2. безл. шан-
цалтып бас айландырыу; меня на пароходе
~ло пароходта мениц басым айланды.
УКАЧИВАТЬ несов- см. укачать.
УКИСАТЬ несов. см. укйснуть.
УКЙСЦНУТЬ сов. разг, ашыу, ашып
кетиу; капуста еще не ~ла капуста еле
ашыган жоц.
УКЛАД м. 1. уклад, курылыс, тэртип;
новый ~ жйзни турмыстагы жаца тэртип;
2. эк. уклад; рабовладельческий ~ кул-
шылыц уклад.
УКЛАДКА ж. цалау, тесеу, жайыу,
жайластырыу; ~ рельсов рельслерди тесеу.
— 1043 —
УКР
УКЛАДЧИК л!, тесеуши, жайластырып
цойыу шы.
УКЛАДЧИЦА женск. от укладчик. I
УКЛАДЫВАНИЕ с. салыстырыу, салыу,
жыйнастырыу, жыйнау.
УКЛАДЫВАТЬ несов. см. уложить.
УКЛАДЫВАТЬСЯ I несов. см. уло-
житься.
УКЛАДЫВАТЬСЯ II несов. см. улечь-
ся 1.
УКЛОН м. 1. (покатость) цыя, цыялыц,
жатыц, жанбауыр; поезд шёл под ~ поезд
тусерликтен журип киятырган еди; 2. пе-
рен. бейим, багыт; школа с техническим
~ом техникалык багыт алган мектеп;
3. перен. полит, уклон, турацсызлыц, аума-
цайлыц; правый ~ он уклон, оцга тайса-
лыу; левый сол уклон, солга тайса-
лыу.
УКЛОНЕНИЕ с. 1. (от прямого пути
и т. п.) шетлеу, бурылыу, тайыу, багы-
тынан тайыу, тайсалыу; 2. перен. бас тар-
тыу, цашыу, тайсалыу; ~ от своих обязан-
ностей езиниц миннетинен тайсалыу.
УКЛОНИТЬСЯ сов. от чего 1. (в сто-
рону) шетлеу, бурылыу; 2. (отстра-
ниться) бурылыу, тайсалыу; ~ от удара
соццыдан тайсалыу; 3. перен. (отвлечься)
бурылыу, шыгып кетиу; 4. перен. (избе-
жать) бас тартыу, цашыу; ~ от пря-
мого ответа тиккелей жууап бериуден бас
тартыу; ~ от своих обязанностей езн-
нин миннетинен бас тартыу.
УКЛОНЧИВО нареч. аныц емес етип,
аныц етпей, тайсалацлап, гумилжилеп,
гумилжи етип; отвечать ~ аныц етпей
жууап бериу.
УКЛОНЧИВОСТЬ ж. бас тартыушылыц,
аймацайшылыц, аумацайлыц, тайсалац-
лаганлыц, гумилжилик, аныц емеслик.
УКЛОНЧИВЫЙ прил. бас тартыушы,
аугмацай, дыйпацлаган, тайсалацлаган, гу-
милжи, анык емес; ~ ответ тайсалацла-
ган жууап.
УКЛОНЯТЬСЯ несов. см. уклониться.
УКЛЮЧИНА ж. ескек шуйи, ^айыцтыц
кулагы.
УКОЛ м. 1. (действие) шаншыу, цадау;
~ иголкой ийне менен шаншыу; 2. (впры-
скивание) шаншылыу, укол салыу, шан-
шыу; 3. перен. (обида) ренжитиу, екпеле-
тиу, намысына тийиу, ашыгына тийиу.
УКОЛОТЬ сов. 1. что (наколоть) шан-
шыу, цадау; 2. кого-что, перен. ренжитиу.
екпелетиу, намысына тийиу, ашыуын кел-
тириу.
УКОЛбТЬСЯ сов. чем и без доп. шаншы-
лыу, цадалыу.
УКОМПЛЕКТОВАНИЕ с. комплектлеу,
толыцтырыу.
УКОМПЛЕКТОВАТЬ сов. что комплект-
л е $, то л ыцты р ы *.
УКОМПЛЕКТОВАТЬСЯ сов. комплект-
ленну, толыцтырылыу.
УКОМПЛЕКТОВЫВАТЬ несов. см. уком-
плектовать.
УКОМПЛЕКТОВЫВАТЬСЯ несов. см.
укомплектоваться.
УКбР м. мин, екпе, гийне, гуна, ар,
айып; ~ы совести цагты ары келиу;
посмотреть с ~ом мин тагып царау.
УКОРАЧИВАНИЕ с. цысцартыу, келтер-
тиу.
УКОРАЧИВАТЬ несов. см. укоротить.
УКОРАЧИВАТЬСЯ несов. см. укоро-
титься.
УКОРЕНЕНИЕ с. эдетлениу, эдетленип
кетиу, синисиу, таралыу, таралып кетиу,
жайылыу; эдетлендириу, сицистириу,
эдетке айланып кетиу.
УКОРЕНИТЬ сов. что эдетлендириу,
сицистириу, таралып кетиу, эдетке айла-
нып кетиу.
УКОРЕНИТЬСЯ сов. эдетлениУ, сицисиу,
таралып кетиу, жайылып кетиу.
УКОРЕНЯТЬ несов. см. укоренить.
УКОРЕНЯТЬСЯ несов. см. укорениться.
УКОРЙЗНЦА ж. см. укор; говорить с~ой
жацтырмай сейлеу.
УКОРИЗНЕННО нареч. жацтырмай, жа-
ратпай, мин тагып, айыплап, екпелеп.
УКОРИЗНЕННЫЙ прил. жацтырмаган,
жаратпаган, айыплаган, екпелеген, мин-
леген; ~ взгляд жаратпаган кез царас.
УКОРИТЬ сое. кого, в чём, за что жац-
тырмау, мин тагыу, айыплау, урсыу.
УКОРОТИТЬ сов. что цысцартыу, кел-
тертиу.
УКОРОТИТЬСЯ сов. цысцарыу, келте-
риу.
УКОРЯТЬ несов. см. укорйть.
УКОС м. с.-х. 1. (действие) шабыу,
орыу; 2. (количество скошенной травы)
шабылган шеп, орылган шеп.
УКРАДКОЙ нареч. жасырынып, бугып,
сездирмей, билдирмей, керинбей; взгля-
нуть билдирмей царау.
УКРАИНСКИЙ прил. украии..., укра-
иналыц; ~ язык украин тили.
УКРАИНЦЫ мн. (ед. украинец м., укра-
инка ж.) украинлар, украинлылар, Украи-
на халцы.
УКРАСИТЬ сов. кого-что, чем нагыслау,
кестелеу, безеу, жасау, сулыулаУ; ~ зда-
ния флагами жайларды байрацлар менен
безеу.
УКРАСИТ ЬСЯ'сое. чем безениу, безелиу,
жасаныу, сулыуланыу.
украсть сов. кого-что урлау, урлап
алыу.
УКРАШАТЬ несов. см. украсить.
УКРАШАТЬСЯ несов. см. украситься.
УКРАШЕН ИЦЕ с. 1. (действие) нагыслау,
кестелеу, безеу, жасау, сулыула^; ~е
ёлки ёлканы безеу; 2. нагыс, кесте, безеу'
затлары, безеу уэжлери; ёлочные ~я
ёлканы безеу уэжлери, ёлканы безеу зат-
лары.
УКРЕПИТЬ сов. 1. что беккемлеу, ны-
гайтыу; 2. кого-что кушейтиу, беккемлеу;
~ здоровье ден саулыцты беккемлеу;
3. что, перен. беккемлеу; кушейтиу, вы-
гайтыу; ~ дисциплину тэртипти беккем-
леу; 4. что, воен, бекинисиу, бекинис жа-
сау, беккемлеу; ~ город цаланы беккемлеу.
УКРЕПИЦТЬСЯ сов. 1. беккемлениу, ны-
гайысыу, ныгайыу, беккем орнасып алыу;
2. кушейиу, беккемлениу; здоровье ~лось
66*
УКР
— 1044 —
ден саулыц беккемленди; 3. перен. беккем-
лениу, кушейиу, ныгайыу; дружба ~лась
дослыц беккемленди; 4. воен, бекиниу,
бекинисиу.
f УКРЕПЛЁНИЦЕ с. 1. (действие) беккем-
леу, ныгайтыу, кушейиу; беккемлениу,
бекинисиу, ныгайыу; ~е трудовой дисци-
плины мийнет тэртибин беккемлеу; 2. воен.
бекичис, цорган; береговые ~я жагадагы
'бекинислер.
УКРЕПЛЯТЬ несов. см. укрепить.
УКРЕПЛЯТЬСЯ несов. см. укрепиться.
УКР0МН||ЫЙ прил. аулац, оцаша; ~ое
местечко оцаша жер.
укроп м. укроп (адцатца салынату-
гын ийисли шеп).
УКРОТИТЕЛЬ м. жууасытыушы, цолга
уйретиуши; ~ тигров жолбарысларды
долга уйретиуши.
УКРОТИТЕЛЬНИЦА женск. от укро-
титель.
УКРОТИТЬ сов. 1. кого-что цолга уйре-
тиу, кенликтириу, бойсындырыу, жууасы-
тыу; 2. что (умерить) басыу, тоцтатыу; ~
гнев ашыуды басыу.
УКРОЩАТЬ несов. см. укротйгь.
УКРОЩЁНИЕ с. 1. цолга уйретиу, кен-
ликтириу, бойсындырыу, жууасытыу; 2. ба-
сыу, тоцтатыу; ~ гиёва ашыуды басыу.
УКРУПНЕНИЕ с. прилей, ирилендириу,
ирилетиу, улкейтиу, бириктириу, бирик-
тирип ирилетиу, ирилениу, улкейиу, бир-
лесип улкейиу; ~ колхозов колхозларды
ирилеу, колхозларды бириктирип ириле-
тиу.
УКРУПНЁННЫЙ 1.прич.'от укрупнить; 2.
прил. ириленген, бириктирилген, улкейген;
~ колхоз бириктирип ириленген колхоз.
УКРУПЙЙТЬ сое. что ирилеу, ириленди-
риу, бириктириу, улкейтиу.
УКРУПНИТЬСЯ нов. биригип ирилениу,
ирилениу, улкейиу, бирлесип улкейиу.
УКРУПНЯТЬ несов. см. укрупнить.
УКРУПНЯТЬСЯ несов. см. укрупниться.
УКРЫВАТЕЛЬ м. жасырыушы, жасы-
рып гутыушы, жасырып сацлаушы.
УКРЫВАТЕЛЬСТВО с. жасырыушылыц,
жасырып сацлаушылыц.
УКРЫВАТЬ' несов. см. укрйть.
УКРЫВАТЬСЯ несов. см. укрыться.
УКРЫТИЕ с. 1. (действие) паналау,
жасырыу, тасалау, цоргау; паналаныу,
жасырыныу, тасаланыу; 2. воен, (убежище)
таса, пана, паналау орны, сацланыу жайы.
УКРБ1ТЬ сов. кого-что 1. (покрыть)
жабыу, буркеу, орау, цымтау; 2. (скрыть,
спрятать) паналау, жасырыу, тасалау,
жасырып сацлау, жасырып таслау, цоргау.
УКРЫНТЬСЯ сов. 1. чем и без доп. (по-
крыться) жамылыу, ораныу, буркелиу,
жабылыу, цымтаныу; 2. (скрыться, спря-
таться) паналаныу, жасырыныу, та-
салаиыу; 3. кезге туспей цалмау, тасада
цалмай; ничто ие ~лось от его взгляда
оныц кезине туспей цалган х,еш нэрсе жоц.
УКСУС м. уксус, сирке.
УКСУСНЦЫЙ прил. уксус..., сирке...;
.-~ая эссенция уксус эссенциясы; ~ая кис-
лота сирке кислотасы.
УКУС м. 1. (действие) тислеу; цабыу
(собаки); шагыу (насекомых и пресмыкаю-
щихся); 2. (место) тисленген жер, цапцан
жер, шаццан жер.
УКУСЙЦТЬ сов. кого-что тислеу; цабыу
(о собаке); шагыу (о насекомых и пресмыка-
ющихся); <> какая муха тебя ~ла? сен неге
ашыуланасац?, сен неге ашыулысац?
УКУТАТЬ сов. кого-что орау, цымтау,
буркеу, цундацлай-
укутаться сов. во чтоу чем ораныу,
цымтаныу, буркениу; ~ в платок орамалта
ораныу.
УКУТЫВАТЬ несов. см. укутать.
УКУТЫВАТЬСЯ несов. см. укутаться.
УЛАВЛИВАТЬ несов. см. уловить.
УЛАДИТЬ сов. что тэртиплеу, тэртипке
салыу, женлеу, женге салыу, жолга салыу,
дузетиу, келистириу, ретлеу; ~ дело исти
тэртипке салыу.
УЛАДИ||ТЬСЯ сов. тэртиплеииу, тор-
типке салыныу, женге салыныу, жолга
салыныу, дузетилиу, келисип кетиу, рет-
лесиу; дело ~лось ис жолга салынды.
улаживать несов. см. уладить.
УЛАЖИВАТЬСЯ несов. см. уладиться.
УЛАМЫВАТЬ несов. см. уломать.
УЛАН м. уст. улан (жецил кавалерияда
хызмет етиуши офицер ямаса солдат).
УЛАНСКИЙ прил. уст. улан.. , уланлыц.
УЛЕЖАТЬ сов. разг, жатыу, узац жата
алыу; ои не мог долго ~ в постели ол
тесекте узац уацыт жата алмады.
Улей ж. пал хэррсниц уясы.
УЛЕПЁТЫВАТЬ несов. разг, цашыу,
цашып кетиу; ~ со всех ног бар куши
менен цашыу.
УЛЕТАТЬ несов. см. улететь.
УЛЕТЕТЬ сов. 1. ушып кетиу; 2. перен.
(миновать — о времени) етип кетиу.
УЛЕТУЧИВАТЬСЯ несов. см. улетучиться.
УЛЕТУЧИТЬСЯ сов. 1. (испариться)
ушып кетиу, пууга айланып кетиу; 2. пе-
рен. разг, (исчезнуть) кезден гайып болыу,
жоц болыу.
УЛЕЧЬСЯ сов. 1. жатып алыу, уйцылау;
спать уйцыга кирисиу; ~ на спину арца-
сынан жатый; 2. (осесть) шегиу, басылыу;
пыль улеглась шац басылды; 3. перен. ба-
сылыу, тынышланыу; ветер улёгся самал
басылды; волнение улеглось топалац ба-
сылды.
УЛИЗНУТЬ сое. разг, билдирмей цашып
кетиу, кездиц тасасын ала зып берий.
УЛЙКИА ж. дэлил, жинаят белгиси,
айып; прямые ~и тууры дэлиллер;
косвенные ~и цосымша дэлиллер.
УЛЙТКА ж. 1. зоол. суу егизи; 2. анат.
(часть уха) цулацтыц сес цабыллаушы
белеги.
УЛ ИЦ || А ж. 1. кеше; 2. разг, дала; на~е
жара дала ыссы; зелёная ~а жолы ашыц
кеше; выбросить кого-л. на ~у 1) кешеге
шыгарып таслау; 2) цууып жибериу; будет
и на нашей ~е праздник бизиц кешемизде
де байрам болады, бизде цууаиышца беле-
немиз; с ~ы (о случайном человеке) тосын-
нан пайда болган адам; очутиться на ~е
1) (без жилья) далада цалый, уйсиз-панасыз
— 1045 —
.УМ
калыу; 2) (без средств) гэрежетсиз калыу,
гэрежетсиз цысылыста цалыу, ацшасыз
цалыу.
УЛИЧАТЬ несое. см. уличить.
УЛИЧЙТЬ сов. кого-что, е чём ©шкэралау,
айыплау; ~ кого-л. во лжи биреудиц етири-
гин ашып айыплау.
УЛИЧИ 11ЫЙ прил. 1. кеше..., кешениц,
кешедеги; ~ое движение кешедеги хэре-
кет; 2. (беспризорный) панасыз, кэуендер-
сиз, цараусыз; ~ый мальчишка кэуендер-
сиз бала.
УЛОВ м. 1. тутыу, услау, аулау; 2.
бир салым, бир цашым; бир салганда
шыццан балыц; богатый ~ майлаган
жылым.
УЛОВИТЬ сов. что 1. (поймать) услау,
тутыу; ~ звуковую волну сес толцынын
тутыу; 2. перен. (воспринять) тусиниу,
ацлау, байцау, сезиу; ~ скрытый смысл
речи сездиц мэнисине тусиниу; 3. разг,
(использовать) пайдаланыу; ~ удобный мо-
мент цолайлы уацыттан пайдаланыу.
УЛОВКА ж. хийле, тэсил, хэмел; при-
бегать ко всевозможным ~м хэр цыйлы
тэсилди цолланыу.
УЛОЖИТЬ сов. 1. кого жатцарыу, жат-
цызыу; ~ детей балаларды жатцарыу; 2.
что салыу, тацыу, жайластырыу; ~ вёщи
в чемодан затларды чемоданга жайласты-
рып салыу; 3. что жыйнап цойыу;
~ доски штабелями тахталарды штабель
етип жыйнап цойыу; 4. что, чем (по-
крыть) тесеу, цалау; ~ двор камнем
цэулиге тас тесеу; 5. кого-что, разг, (убить)
елтириу, урыу.
уложи нт ься сое. 1. (уложить вещи)
затларын жыйнастырыу, таярланыу, жый-
налыу, жыйнап таяр болыу; 2. (поместить-
ся) сыйыу, орналасыу, жайласыу; 3. перен.
шыцпау, асырмау, арттырмау; ~ться в сме-
ту смета дан шыцпау; докладчик ~лея в пол-
часа докладшы ярым сааттан асырмады,
докладшы ярым саатта питкерди.
УЛОМАТЬ сов. кого, разг, зордан кенди-
риу, зордан исендириу.
УЛУС м. уст. улыс (1. Орайлыц цэм Орта
Азияда, Сибирьде квшпелилердиц мензили',
2. урыулыц бирлесик л,эм оган цараслы
жер).
УЛУЧАТЬ несов. см. улучить.
УЛУЧИТЬ сов. что табыу; ~ момент
\ацыт табыу.
УЛУЧШАТЬ несов. см. улучшить.
УЛУЧШАТЬСЯ несов. см. улучшиться.
УЛУЧШЕНИЕ с. 1. жацсартыу, жац-
сылау, оцлау, дузеу; жацсарыу, жацсы-
ланыу, оцланыу, дузелиу; ~ качества
продукции енимниц сапасын жацсартыу;
2. (усовершенствование) жетилискенлик,
жацалыц.
УЛУЧШИТЬ сов. что жацсартыу, жац-
сылау, оцлау, дузеу; ~ работу жумысты
жацсартыу; ~ жилищные условия жасау
жардайын жацсылау.
УЛУЧШИ ЦТ ЬСЯ сов. жацсарыу, жацсы-
ланыу, женлениу, оцланыу, дузелиу; его
здоровье ~лось оныц ден саулыгы жацсы-
лаиды; погода ~лась хауа дузелди.
УЛЫБА ЦТЬСЯ несов. см. улыбнуться;
это мне ~ется бул маган унайды; ~ться
одними глазами тек кезлери менен кулиу.
УЛЫБКА ж. кулимсиреу, куле шырай,
мыйыц тартыу; весёлая ~ цууанышлы
кулимсиреу; презрительная ~ жексурын
кулки; лукавая ~ наз бенен кулиу,
назлы кулки.
УЛЫБНУТЬСЯ сов. кому-чему и без
доп. кулимсиреу, кулимсиреп цойыу, куле
шырай бериу, мыйыц тартыу.
УЛ ЬТИМАТЙВНЦЫЙ прил. ультима-
тивли, кескин, цатты абай ететугын, ца’гты
талап етилетугын; ~ое требование ульти
мативли талап.
УЛЬТИМАТУМ м. 1. дип. ультиматум
(цатты талап цойылган дипломатлыц
нота)-, 2. (требование) цэуетерли талап,
цорцынышлы талап.
УЛЬТРА» цоспа сезлердиц «ец, жудэ»
мэнисинде келетугын биринши белеги, мыс.:
ультракрасный жудэ цызыл.
УЛЬТРАЗВУК м. физ. ультрасес (жудэ
жоцары. частотадагы тербелистен пайда
болатугын сес).
УЛЬТРАЗВУКОВЦбЙ прил. физ. уль-
трасесли; ~ые волны ультрасесли тол-
цынлар.
УЛЬТРАКОРОТКИ ИЙ прил. жудэ цысца,
ец цысца; /^ая волна жудэ цысца толцын.
УЛЬТРАКОРОТКОВОЛНОВОЙ прил.
жудэ цысца толцынлы, ец цысца толцын-
лы; ~ая станция жудэ цысца толцынлы
станция.
УЛ ЬТРАМАРЙН м. ультрамарин, ашыц
кек бояу.
УЛ ЬТРАМАРЙН ОВЫ Й прил. ультра-
марин..., ашыц кек.
УЛЬТРАФИОЛЁТОВЫ,|Й прил.-. ~е лу-
чи физ. ультрафиолетлик нурлар.
улья, улью и т. д. род., дат. п. ед. от
улей.
УЛЮЛЮКАНЬЕ с. 1. охот, хэйт-хэйт-
леу, бэс-бэслеу, ал-аллау: 2. разг, кептин
алдында бадырып масцаралау, хорлыц бе-
риу, масцара етиу.
УЛЮЛЮКАТЬ несов. 1. охот, хэйт-
-хэйтлеу, бэс-бэслеу, ал-аллау; 2. разг.
кептиц алдында бацырып масцаралау, хор-
лыц бериу, масцара етиу.
УМ м. 1. ацыл, ой, ес; здравый ум ацылы
путин; человек большого ума ацыллы адам;
склад ума ацыл езгешелиги; 2. ойшыл,
ацыл ийеси; лучшие умы человечества
адамзаттыц терец ацыл ийелери; -О быть
без ума от кого-л. еси кетиу, ашыц болыу;
браться за ум ацылланыу, ацыл ениу;
учить уму-разуму, наставлять иа ум ацыл
бериу; быть в здравом уме и твёрдой па-
мяти ацыл-ойлы хэм тутцыш ядлы бо-
лыу; считать в уме ядтан есаплау, ядтан
санау; выжить из ума адылдан айырылыу,
алжыу; ум хорошо, а два лучше поел.
биреу билмегенди, биреу биледи; бир ацыл
жацсы, ал екеу болса оннан да жацсы;
ума палата ацылы кеп: ум за разум заходит
мый ашып кетти; сойти с ума адылдан
адасыу, жинли болыу; свести с ума 1) ацы-
лынан айырыу, мэжгун етиу; 2) (увлечь.
УМА,
— 1046 —
очаровать) езине тартыу, тац цалдырыу;
короткий ум ацылы цысца, ацылы кем;
прийти на ум ядына тусиу; раскинуть умом
ойлап кериу, ой жууыртыу; быть себе
на уме тасилпаз болыу, хийлекер
болыу; ума не приложу ацылым жетпей
турыпты, не ислеримди билмеймен; уму
непостижимо ацылга туура келмейтугын,
ацыл жетпейтугын; с умом (делать что-л.)
акыллы, ацыл менен; и в уме не было ядым-
да да жоц еди; из ума вон ядтан шыгып
кетиу, естен тарса шыгыу; из ума нейдёт
адылдан жазбау; не моего ума дело мениц
ацылыма туура келерлик нарсе емес, мениц
жумысым емес; от большого ума ацмацлы-
гынаи.
УМАЛЁН И Е с. кемситиу, кемитиу,
бахаламау; ~ чьих-л. заслуг етилген хыз-
метлерди кемситиу.
УМАЛЙТЬ сов. кого-что кемитиу, кем-
ситиу, бахаламау; ~ чьё-л. достоинство
биреудиц бахасын кемитиу, биреуди ба-
халама^.
УМАЛИШЁННЫЙ прил. 1. адылдан
айырылган, жиили; 2. в внач. сущ. м.
умалишённый и ж. умалишённая жинли,
жин урган, мэжгун.
у УМАЛЧИВАТЬ несов. см. умолчать.
УМАЛЧИВАТЬСЯ несов. безл. о ком-чём
ундемеу, дауысын шыгармау, аузын ашпау.
УМАЛЙТЬ несов. см. умалить.
УМАСЛИВАТЬ несов. см. умаслить.
УМАСЛИТЬ сов. кого, чем, разг, кенди-
риу, алдап-су^лап кендириу.
УМАЯТЬСЯ сов. прост, шаршау, болды-
рыу, харыу, азап шегиу.
УМБРА ж. умбра (цоцыр рецдеги мине-
рал бону).
УМЁЛЕЦ м. шебер, уста, епли.
УМЁЛО нареч. билип, жолын билип,
есабын тауып, истиц кезин тауып; ~
взяться за дело иске кезин тауып кирисиу.
УМЁЛЦЫЙ прил. 1. искер, шебер, уста,
епли, билгиш, билгир; ~ые руки шебер
доллар; 2. епли турде, шебер исленген,
уста еткизилген; ~ое использование при-
родных богатств тэбият байлыцларын епли
турде пайдаланыу.
УМЁНИЕ с. еплилик, шеберлик, уцып-
лылыц, билгишлик, билиушилик, уста-
лыц.
УМЕНЬШАЕМОЕ с. мат. кемиуши,
азайыушы.
УМЕНЬШАТЬ несов. см. уменьшить.
УМЕН ЬШАТЬСЯ несов. см. уменьшиться.
УМЕНЬШЕНИЕ с. азайыу, кемиу, киши-
рейиу, азайтылыу, кемитилиу; ~ непроиз-
водительных затрат енимсиз царжылар-
дыц азайтылыуы.
УМЕН ЫПЙТЕЛЬНЦЫЙ прил. 1. азай-
тыушы, киширейгиуши; ~ое стекло ки-
ширейтип керсетиуши шийше; 2. лингв.
киширейткиш; ~ый суффикс киширейг-
киш суффикс; 3. (об имени собственном)
хурметлеуши, цошаметлеуши.
УМЕНЬШИТЬ, УМЕНЬШИТЬ сов. что
азайтыу, кемитиу, киширейтиу.
УМЕНЬШИТЬСЯ, УМЕНЬШИТЬСЯ сов.
азайыу, кемиу, киширейиу.
УМЕРЕННОСТЬ ж. орташалыц; шеклен-
генлик; ~ взглядов кез царасларыныц шек-
ленгенлиги.
УМЁРЕННЦЫЙ 1. прич. от умерить;
2. прил. (средний) орташа; шекленген;
~ые требования орташа талаплар; 3. прил.
геогр. орташа, бир жецкил, бир жецкилли;
~ый климат бир жецкилли климат; 4.
прил. арцайын; бийтэреп, шекленген; ~ая
жизнь арцайыи турмыс.
УМЕРЕТЬ сов. 1. елиу, цайтыс болыу;
2. перен. (исчезнуть) елиу, жоц болыу,
ешиу; хоть умри в знач. вводн. сл. цалай-
да болмасын, елеен де.
УМЁРИТЬ сов. что иркиу, шеклеу, азай-
тыу, басыу; ~ гнев ашыуын басыУ; аппе-
тит иштейди шеклеу.
УМЕРТВЙТЬ сов. кого-что елтириу, жан-
сыз етиу.
УМЕРШИЙ 1. прич. от умереть; 2. прил.
ели, елген, цайтыс болгаи; 3. в знач. сущ.
м. умерший и ж. умершая марцум.
УМЕРЩВЛЕНИЕ с. елтириу, елтирилиу,
жансызландырыу; ~ нерва мед нервин
елтириу.
УМЕРЩВЛЯТЬ несов. см. умертвить.
УМЕРЯТЬ несов. см. умерить.
УМЕСТИТЬ сов. кого-что сыйдырыу,
жайластырыу.
УМЕСТЙ ЦТЬСЯ сое. сыйыу, жайласыу;
мы здесь свободно ~мся биз бул жерге
еркин жайласамыз.
УМЁСТНО нареч. орынлы, женли; ~
сказать, что...айтыу орынлы.
УМЕСТНОСТЬ ж. орынлылыц, жен-
лилик; ~ замечания пикирдиц орынлы-
лыгы._
УМЁСТНЦЫЙ прил. орынлы, женли,
жени бар; ~ый вопрос орынлы copay;
~ая шутка орынлы эзил.
УМЁЦТЬ несов. с неопр. билиу; ислей
алыу, цолдан келиу; ~ть работать цолдан
ис келиу; ~ть читать оцый алыу; ~ть пла-
вать жузе билиу, жузе алыу; он сделает
это как ~ет ол буны цолынан келгенинше
ислейди.
УМЕЩАТЬ несов. см. уместить.
УМЕЩАТЬСЯ несов. см. уместиться.
УМЁЮЧИ нареч. разг, епли, шебер,
билип, кези танып; делать что-л. ~
бир нэрсени билип ислеу.
УМИЛЁНИ||Е с. елжиреу, кеули бузы-
лыу, бауыры босау, езине тартыу; прийти
в ~е кеули елжиреу; слёзы ~я кеули
бузылып жас агыу.
УМИЛЁННЫЙ 1. прич. от умилить;
2. прил. журеги елжиреген, бауыры боса-
ган.
УМИЛЙТЕЛ ЬНЫЙ прил. журекти ел-
жирететугын, езине тартатугын, жагым-
лы, суйкимли.
УМИЛИТЬ сов. кого, чем елжиретиу,
бауырын босатыу, кеулин бузыу, кеулин
босатыу.
УМИЛИТЬСЯ сов. елжиреу, бауыры бо-
сау, кеули бузылыу, кеули босау.
УМИЛОСТИВИТЬ сов. кого, чем, уст.
рэцимли етиу, рейимлендириу, мийримли
етиу, кеулин жумсартыу.
— 1047 —
.УМЧ
УМЙЛ ЬНЦЫЙ прил. (льстивый) жагым-
паз, жарамсацланган; ~ая улыбка жарам-
сацланган кулки.
УМИЛЯТЬ несов. см. умилить.
УМИЛЯТЬСЯ несов. см. умилиться.
УМИНАТЬ несов. см. умять.
УМИНАТЬСЯ несое. см. умяться.
УМИРАНИЕ с. елиу, цайтыс болыу.
УМИРАТЬ несов. см. умереть; ~ со
смеху кулкиден ишек-силеси цатыу, ишек-
-силеси цатып кулиу; ~ от скуки зеригип
азапланыу.
УМИРАЮЩИЙ 1. прич. от умирать;
2. прил. елейин деп атырган, елип баратыр-
ian; 3. в внач. сущ. м. умирающий и ж.
умирающая елеси, елеси адам; 4. прил.
(гаснущий, слабеющий) елип баратырган,
сенип баратырган, елимсиреген.
УМИРОТВОРЕНИЕ с. 1. (действие) ты-
нышландырыу, татыуластырыу, келисти-
рну, жарастырыу; тынышласыу, татыУла-
сыу, келисиу, жарасыу; 2. тынышлыц,
татыулыц, келискенлик; почувствовать ~
татыулыцты сезиу, татыулыцца келиу.
УМИРОТВОРИТЬ сов. кого-что тыныш-
тандырыу, татыуластырыу, келистириу,
жарастырыу; ~ враждующих бири-бирине
душпан болып жургенлерди жарастырыу.
УМИРОТВОРИТЬСЯ сое. тынышласыу,
татыуласыу, келисиу, жарасыу; ашыуын
басыу.
УМИРОТВОРЯТЬ несов. см. умиротво-
рить.
УМИРОТВОРЯТЬСЯ несов. см. умиро-
твориться.
УМНЕТЬ несов. ацылланыу, ацыл кириу,
ацылы ениу.
УМНИК м. разг. 1. ацыллы адам; ацыллы
бала (умный мальчик)', 2. ирон, ацыллы-
сымац, ацылгэй.
УМНИЦА м. и ж. разг, ацыллы адам;
ацыллы бала (умный ребёнок).
УМНИЧАТЬ несов. разг, ацыллысыныу,
билгишсиииУ, ацыллысымац болыу.
УМНО, УМНО нареч. ацыллы, ацыл ме-
нен, дурыс; поступить умно ацыл менен
ислеу.
УМНОЖАТЬ несов. см. умножить.
УМНОЖАТЬСЯ несов. см. умножиться.
УМНОЖЕН ИЦЕ с. 1. мат. кебейтиу;
таблица ~я кебейтиу таблицасы, кебейтиу
кестеси; 2. (увеличение) кебейиу, артыу;
кебейтиу, арттырыу.
УМНбЖИТЬ сов. что 1. мат. кебейтиу;
2. (увеличить) кебейтиу, арттырыу; ~ бо-
гатства страны мэмлекеттиц байлыгын
арттырыу.
умнбжи цться сов. 1- мат. кебейиу;
2. (увеличиться) кебейиу, артыУ; число
посетителей ~лось келиушилердиц саны
кебейди.
У МН ЦЫЙ прил. ацыллы; ацылга ылайыц,
ацыллы айтылган; $> ~ая голова ацыллы
адам, билгир адам, дана адам.
УМОЗАКЛЮЧАТЬ несов. см. умозаклю-
чить.
УМОЗАКЛЮЧЕНИЕ с. ой жуумагы, ой
нэтийжеси.
УМОЗАКЛЮЧИТЬ сов. что и без доп.
ойдан жуумац шыгарыу, ойга салып
нэтийже шыгарыу.
УМОЗРЕНИЕ с. ой жу^ыртыу, ацылга
салыу.
УМОЗРИТЕЛЬНЫЙ прил. ой жууыртыу-
га тийкарланган, ацылга салынган, ой-
ланылган.
УМОЛИТЬ сов. кого жалбыранып сора-
ныу, жалынып copay, жалыныу, етиниУ.
УМОЛК м.: говорить без ~у тынбай
сейлеу, тоцтамай сейлеУ.
УМОЛКАТЬ несов. см. умолкнуть.
УМблКЦНУТЬ сов. тыныу, тоцтау, тоц-
тап цалыу, сейлемей цалыу, басылыу,
тым-тырыс болыу; все ~ли хэмме тым-
-тырыс болды.
УМОЛОТ м. с.-х. айдалгаи дан, айдал-
ган данниц мугдары, дэн тусимлилиги.
УМОЛЧАТЬ сов. о ком-чём ундемеу, биле
турып ундемеу, жасырыу, айтпай цалыу;
о самом главном ец тийкаргы нэрсени
айтпай цалыу.
УМОЛЯТЬ несов. см. умолйть; ~ о проще-
нии жалынып кеширим copay.
УМОЛЯЮЩИЙ 1. прич. от умолять;
2. прил. етиниуши, жалынып сораныУшы;
~ взгляд етиниуши кез царас.
УМОПОМЕШАТЕЛЬСТВО с. жинлилик,
ацылдан айырылганлыц.
УМОПОМРАЧЁНИЦЕ с. уст. см. умо-
помешательство; <> до~я огада артыцмаш,
естен тацганша.
УМОПОМРАЧИТЕЛЬНЫЙ прил. разг.
айрыцша, хайран цаларлыц, дым тан.
цалдырган; ~ успех тац цаларлыц табыс.
УМОРА ж. е внач. сказ. разг, ишек-
-силеси цататугын кулки; жудэ кулкили,
цызыц; слушать его — прямо ~ оны тын-
ласац, ишек-силец цатады.
УМОРИТЕЛЬНЫЙ прил. разг, дым кул-
кили, жудэ кулкили, кутэ цызыц.
УМОРЙЦТЬ сов. кого, разг. 1. (погубить)
елтириу, цырыу; 2. перен. (сильно на-
смешить) цатты кулдириу, елгенше кулди-
риу, ишек-силесин цатырыу; он нас всех
~л ол бэримиздиц де ишек-силемизди
цатырды.
умориться сов. разг, дицкеси цурыу,
жудэ шаршау, цатты шаршау, болдырыу.
умою, умоешь и т. д. буд. вр. от умыть.
умру, умрёшь и т. д. буд. вр. от уме-
реть.
УМСТВЕННЫ II й прил. ацыл..., ой...;
способности ацыл зейинлилиги, ацыл
уцыплылыгы; ~й труд ацыл мийнети.
УМСТВОВАТЬ несов. ирон, ацыллысы-
ныу, билгишсиниу.
УМУДРЁННЫЙ прил. тэжирийбели, кеп-
ти керген, цаныццан, ацыллы, дана;
~ опытом тажирийбеде сыналган.
УМУДРИ ЦТЬСЯ сов. разг, с неопр. еса-
бын табыу, ацылы жетиу, тили барып ай-
тыу; как ты ~лся ато сделать? бундай
етиуге сеннц цалай ацылыц жетти?
УМУДРЯТЬСЯ несов. см. умудрйться.
УМЧАТЬ сов. 1. кого-что алып цашыу,
тез алып кетиу; 2. разг. см. умчаться 1.
УМЧАТЬСЯ сов. 1. (быстро убежать,
уехать) тез шауып кетиУ, кезден гайып
УМЫ
— 1048 —
болыу; 2. (миновать — о времени) тез етип
кетиу.
УМЫВАЛЬНИК м. умывальник, кол
жуугыш.
УМЫВАЛЬНЫЙ прил. 1. цол жууатугын;
~ таз кол жууатугын лэген; 2. в знач.
сущ. умывальная ж. жууынатугын жай.
УМЫВАНИЕ с. жууыу, жууыныу.
УМЫВАТЬ несое> см. умыть.
УМЫВАТЬСЯ несов. см. умыться.
УМЫКАНИЕ с. кыз алып кашыу, кыз
урлап кашыу.
УМЫСЦЕЛ\ м. нийет, максет, ой; злой^ел
жаман нийет, харам ой; с '-лом нийет
пенен, максет пенен; без всякого ~ла хеш
цандай жаман нийетсиз.
УМЫТЬ сов. кого-что жууыу, жууынды-
рыу; ~ лицо бетин жууыу; ~ ребёнка
баланы жууындырыу; <> ~ руки кол жууып
шыгыу.
УМЫТЬСЯ сов. жууыныу.
УМЫШЛЕННО нареч. жорта, биле тура,
билцастан, цаслыц пеиен, цасацана, ой-
ланып, харам нийетлик пенен.
УМЫШЛЕННОСТЬ ж. билцаслык, цас-
лыц, цасацаналыц, ойланылганлыц, ха-
рам нийетлилик.
УМЫШЛЕННЦЫЙ прил. жорта, биле
тура, билцастан, цаслыц пенен, билип ис-
ленген, ойланылган, харам нийетли; ~ое
убийство билцастан елтириу; ~ое иска-
жение текста билцастан текста бурмалау.
УМЯТЬ сов. что, разг, басыу, езиу,
тыгызлап жыйнау, басып уйиу.
умяться сов. разг, басылыу, езилиу,
тыгызланып жыйналыу, басылып уйилиу.
УНАВбЖИВАТЬ несов. см. унавозить.
УНАВбЗИТЬ сов. что 1. (удобрить наво-
зом) дэрислеу, дэрис тегиу; 2. (загрязнить
навозом) цый тегип патаслау, дэрис шашыу.
УНАСЛЕДОВАТЬ сов. что 1. (получить
в наследство) мийрас алыу, мийрас цалды-
рыу; 2. (воспринять) туцымга тартыу, ту-
цым цууыу, ата-анасына цусау.
УНЕСЦТЙ сов. 1. кого-что алып кетиу;
2. кого-что(украсть) урлау, урлап кетиу; 3.
что алып кетиу; лодку ~лб течением ца-
йыцты агыс алып кетти; 4. что, перен. (от-
нять, поглотить) жойыу, жоц етиу; 5. кого-
-что, перен. (перенести в мыслях, мечтах)
цыял алып кетиу, ой алып кетиу, цыялга
берилиу, ойга тусириу; еле ноги ~тй
зордан цашып цутылыу; куда его нелёгкая
~ла? ол цаяцца жоц болып кетти?
УНЕСТИСЬ сов. 1. (умчаться) зырлап
етип кетиу, зуулап етип кетиу, тез етиу;
2. (миновать —о времени) тез етип кетиу,
етип кетиу; 3. перен. ойга шумиу, цыялга
батыу, ойга кетиу, цыялга берилиу; ~
мыслями в прошлое еткен нэрселерди кез
алдына елеслетиу, цыял менен еткендеги-
лерге берилиу.
УНИВЕРМАГ м. (универсальный мага-
зин) универмаг (универсальлыц магазин).
УНИВЕРСАЛ м. универсал (х,эр тэрепле-
ме билетурын, Д'эр иске уста адам)', то-
карь— универсал-токарь.
УНИВЕРСАЛЬНОСТЬ ж. универсаль-
лыц, хэр тэреплемелиц.
УНИВЕРСАЛЕН ЦЫЙ прил. 1. (разног
сторонний) универсальлыц, хэр тэреплеме;
~ые знания универсальлыц билимлер!
2. универсальлыц, хэр нэрсеге жарамлы;
~ое средство хэр нэрсеге жарамлы нэрсе
(эсбап, цурал, дэри зрм т. б.); -> -~ый
магазин универсальлыц магазин.
УНИВЕРСИТЕТ м. университет; Мос-
ковский государственный ~ Москва мэм-
лекетлик университета; народный ~ куль-
туры халыц мэденият университета.
УНИВЕРСИТЁТСКЦИЙ прил. универси-
тет...; ~ое образование университет би-
лими.
УНИЖАТЬ несов. см. унизить.
УНИЖАТЬСЯ несов. см. унизиться.
УНИЖЁН И ЦЕ с. 1. (действие) кемси-
тиу, хорлау, хорлыц кериу; хорланыу;
2. кемсиниу, хорланыу, бас урыу; дойти
до ~я перед кем-л. биреудиц аягына бас
урыу; 3. (оскорбление) хорлык, ыза, зор-
лыц, зорлыц-зомбылыц; терпеть ~я хор-
лыцца шыдау.
УНИЖЕННОСТЬ ж. хорлыц, ыза, ыза-
ланганлыц, хорланганлыц, хорлыц керген-
лик.
УНЙЖЕННЫЙ 1. прич. от унизить;
2. прил. см. унижённый; 3. прил. {сми-
ренный) жалбыранган, бас ийип соранган?
жалынышлы.
УНИЖЁННЫЙ прил. хорланган, кем-
ситилген, езилген.
УНИЗАТЬ сое. что, чем дизип шыгыу,
тагып цойыу.
УНИЗИТЕЛЬНО нареч. кемситип, хор-
лыгын келтирип, жалбыранып, хорлыгы
келип, жалынып.
УНИЗЙТЕЛЬНОСТЬ ж. кемситиушилик,
хорланганлыц, жалбыранганлыц, жалын-
ганлыц.
УНИЗЙТЕЛ ЬНЫЙ прил. кемситетугын,
хорлыгын келтиретугын; ~ поступок адам-
ньщ хорлыгын келтиретугын ис.
УНЙЗИТЬ сов. кого-что, чем кемейтиу..
хорлау.
УНЙЗИТЬСЯ сов. езин кемситиу, езин-
-ези хорлау. хорланыу.
ч УНЙЗЫВАТЬ несов. см. унизать.
УНИКАЛЬНОСТЬ ж. уникальлыц, сий-
реклик, сийрек гезлесетугынлыц.
УНИКАЛЬНЫЙ прил. уникаль, сийрек
гезлесетугын.
УНИКУМ м. уникум, жудэ сийрек гезле-
сетугын, таптырмайтугын (зат ямаса адам).
УНИМАТЬ несов. см. унять.
УНИМАТЬСЯ несов. см. уняться.
УНИСОН м. муз. унисон (сес унлеслиги
бир бэлентликтеги сеслер); в ~ 1) (петь)
бир унисонда (цосыц айтыу); 2) перен.
мацуллап турыу, жарамсацланып хошлау.
УНИТАЗ м. унитаз (бэдирепханалардаеы
патаслыцлар асып кететурын ыдыс).
УНИФИКАЦИЯ ж. унификация, тэртип-
ке салыу, бир турге келтириу; правопи-
сания дурыс жазыуды бир тэртипке са-
лыу.
УНИФИЦИРОВАТЬ сов. и несов. что
унификациялау, тэртипке салыу, бир тур-
ге келтириу.
— 1049 —
УПИ
УНИФОРМА ж. униформа (форма кийим-
лери).
УНИЧИЖАТЬ несов. уст. см. унижать.
УНИЧИЖИТЕЛЬНЫЙ прил. уст. хор-
лайтугын, хорлыцлы, азаплы, намысца
тийетугын.
УНИЧТОЖАТЬ несов. см. уничтожить.
УНИЧТОЖАЮЩ|[ИЙ 1. прич. от уни-
чтожать; 2. прил. (губительный) жоц ете-
тугын, цыратугын, цыргынга ушыратату-
гын; 3. прил. (резкий) еткир, цатты; ^>ая
критика цатты критика, еткир критика;
4. прил. перен. жек кериуши, жеркениш-
ли; ~ий взгляд жеркенишли кез царас.
УНИЧТОЖЕНИЕ с. 1. жоц етиу, цыйра-
тыу; 2. сапластырыу, жоц етилиу, жойыу;
~ эксплуатации эксплуатацияньщ жоц
етилиуи.
УНИЧТОЖИТЬ сов. 1. кого-что жоц
етиу, цыйратыу; 2. что (ликвидировать)
сапластырыу, тамамлау, жойыу, жоц егиу;
~ безработицу жумыссызлыцты сапласты-
рыу.
УНИЯ ж- ист. уния, ауцам, бирлеспе.
УНОСЙТЬ несов. см. унести.
УНОСЙТЬСЯ несов. см. унестись.
УНТЕР м. разг. см. унтер-офицер.
УНТЕР-СФИЦЁРл. унтер-офицер (патша
армиясында ijm гейбир сырт еллерде —
киши командир атасы цгм усы атацца ийе
болсан адам).
УНТЕР-ОФИЦЕРСКИЙ прил. унтер-офи-
цер..., унтер-офицерлик.
УНТЫ мн. (ед. унт л«.), УНТЫ (ед.
унта ж.) унты (узын цонышлы жун етик).
УНЦИЯ ж- уст. унция (1. Россияда ап-
тека влшеминиц бирлиги—29,86 граммса
тец-, 2. метрлик система киргизилгенге
дейин бурынгы Европа еллериндеги цол-
ланылып келген салмац елшеми).
УНЫВАТЬ несов. кеуилсизлениу, цай-
гырыу, ууайымлау, муцайыу.
УНБ1ЛО 1. нареч. цайгылы турде, ууа-
йымлы, муцайган турде, муцлы турде,
зарлы турде; 2. безл. в знач. сказ, муцлы,
цайгылы, цапалы, царацгы, тунек.
УНЫЛ цый прил. 1. (грустный, мрач-
ный) кеуилсиз, цайтылы, ууайымлы, муц-
лы, муцайтан, дартли; ~ый человек цай-
гылы адам;~ый вид муцайган тур; 2. (на-
водящий уныние) цайгыландыратугын, муц-
лы, зарлы; ~ая песня муцлы цосыц.
УНЫНИЕ с. цайгы, цапалыц, кеуилсиз-
лик, цесирет, муц, ууайым, Дерт; впасть
в ~ цайгы шегиу, цайгыга батыу.
УНЯТЬ сов. 1. кого-что (успокоить) ты-
нышландырыу, жубатыу; ~ детей балалар-
ды жубатыу; 2. что (прекратить) тоцта-
тыу, басыу, тыйыу; 3. что (сдержать) ба-
сыу; ~ гнев ашыуды басыу.
Уняться сов. 1. (успокоиться) тыныш-
ланыу, жубаныу; 2. (прекратиться) ба-
сылыу, тоцтау, тыныу.
УПАВШИЦЙ 1. прич. от упасть; 2. прил.
(ослабевший) дэлсиз, еситилер-еситилмес,
зорга еситилетугын; говорить ~м голосом
еситилер-еситилмес дауыс пенен сейлеу.
УПАД м.: до ~у жыгылганша; смеяться
до ~у ишеги узилгенше кули?.
УПАДОК м. 1. темен тусиу, теменлеу.
кейин кетиу; цулау, пэсецлеу, ириу; 2.
цэлсиреушилик, нашарлау, цэлсиреу, дэр-
маны цуры?, дицкеси цурыу; темен тусиу;
~ сил цэлсиреу, дэрманы цуры?.
УПАДОЧНИЧЕСКИЙ прил. туцилген,
умитсизленген, умитсизликке берилген,
умитсиз.
УПАДОЧНИЧЕСТВО с. туцилиушилик,
цэлсиреушилик, умитсизлениушилик, умит-
сизликке берили?.
УПАДОЧНЫ II й прил. умитсиз, РУХЫ
тускен, цэлсиреген; настроения умит-
сиз цалда.
УПАКОВАТЬ сов. что орау, орап бай-
лау, тацыу, жайластырып салыу.
УПАКОВАТЬСЯ сов. бууынып-туйиниу.
жайластырылыу, жыйнастырыу, тацыу,
бууыу.
УПАКбВКА ж. 1. (действие) орау,
орап байлау, тацыу, жыйнастырыу, жайлас-
тырып салыу; 2. (упаковочный мате-
риал) бууып-туйетугын материал.
УПАКОВОЧНЫЙ прил. тацылатугын,
оралатугын; ~ материал бууып-туйетугын
материал.
УПАКбВЩИК м. затларды тацыушы.
затларды бууыушы.
УПАКОВЩИЦА женск. от упаковщик.
УПАКОВЫВАТЬ несов. см. упаковать.
УПАКОВЫВАТЬСЯ несов. см. упаковать-
ся.
УПАСЦТЙ сов. уст.', ~й бог, боже -~й
цудай сацласын, алла сацласын.
УПАЦСТЬ сов. 1. цулау, жыгылыу, жы-
гылып кетиу, тусиу; <~сть в яму шуцырга
жыгылып кетиу; ~сть с лошади аттан
жыгылыу; 2. (снизиться) темен тусиу, те-
менлеу, арзанлау, цайтыу; уровень воды
в реке ^л дэр ь яда гы суудыц цэдди темен
тусти; температура у больного ~ла ауы-
рыудыц температурасы тусти; температура
воды ^ла суудыц температурасы цайтты;
цены ~ли бацалар арзанлады; <> сердце
у меня ~ло мениц журегим суу ете цалды;
~сть в обморок естен танып цалыу, талып
цалыу; ~сть духом рухы тусиу.
УПЕКАТЬ несов. см. упечь.
УПЕРЕТЬ сов. 1. что, во что таяу, ти-
ре?, суйеу; ~ ноги в землю аяцларды жерге
тиреу; 2. что, прост, (украсть) урлау;
3. см. упирать 2.
УПЕРЕТЬСЯ сов. 1. чем, во что, обо что
таяныу, тиреу, тирениу, суейниу; ~ но-
гами в землю аяцлар менен жерге тирениу;
2. перен. разг, (заупрямиться) цырсыц-
ланыу, ежетлениу; он упёрся на своём ол
ез айытцанынан цайытпай цырсыцланды;
он упёрся как бык егиздей аягын тиреп
алды.
УПЕЧЬ сов. кого, разг, (отправить про-
тив воли) зорлап жибериу.
УПИВАТЬСЯ несов. 1. см. упиться;
2. (наслаждаться) дэзлениу, лэззетлениу,
цэз етиу, рэхэтлени?.
УПИРАТЬ несов. 1. см. упереть 1, 2; 2. ни-
что, перен. разг, (подчёркивать, акценти-
ровать) суйениу, себеп етип керсетиу, ту-
рып алыу.
УПИ
— 1050 —
УПИРАТЬСЯ несов, см. упереться; -ф> ~ .
ногами и руками аяц-цолын тиреп турып
алыу.
УПИСАТЬ сов. что 1. разг, (уместить)
жазып сыйдырыу, жазып сыйгызыу; 2. см.
уписывать 2.
УПЙСЫВАТЬ несов. 1. см. уписать 1; 2.
прост, (есть быстро, с аппетитом) жеп
койыу.
УПЙТАННОСТЦЬ ж. семизлик, семизлик
дэрежеси, толыцлыц; скот высокой ~и
семизлиги ец жоцары дарежедеги мал.
УПИТАННЫЙ прил. семирген, семиз,
толыц.
УПЙТЬСЯ сов. разг, (напиться допьяна)
тойганша ишиу, мэс болганша ишиу, ишип
мэс болыу-
УПЛАТА ж. телеу; ~ долга дарызды
телеу.
УПЛАТИТЬ сов. что телеу; ~ долг ца-
рызды телеу; ~ членские взносы агзалыц
взпосларды гелеу.
УПЛАЧИВАТЬ несов. см. уплатить.
УПЛОТНЕНИЕ с. 1. тыгызлау, ныцлау,
цатайтыу; тыгызланыу, ныцланыу, цата-
йыу; ~ грунта жердиц топырагын тыгызлау;
2. (дополнительное заселение) тыгыз жай-
ластырыу, тыгыз етип цонысландырыу; 3.
толыц пайдаланыу; ~ рабдчего дия жумыс
кунин толыц пайдаланыу; 4. мед. тыгызла-
ныу, ныцланыу.
УПЛОТНИТЬ сов. 1. что (сделать более
плотным) тыгызлау, ныцлау, цатайгыу; ~
почву топырацты цатайтыу; 2. кого-что,
кем-чем (заселить плотнее) тыгыз жайлас-
тырыу, тыгызлап цонысландырыу; 3. что
толыц пайдаланыу; ~ рабочий день
жумыс кунинен толыц пайдаланыу.
УПЛОТНИ цться сов. 1. (стать более
плотным) тыгызланыу, ныцланыу, цата-
йыу; 2. (стать более заселённым) тыгыз
жайластырылыу, устине кешип барыу; 3.
толыц пайдаланылыу; рабочий день ~лся
жумыс куни толыц пайдаланылды.
УПЛОТНЯТЬ несов. см. уплотнить.
УПЛОТНЯТЬСЯ несов. см. уплотнить-
ся.
УПЛЫВАТЬ несов. см. уплыть.
уплцыть сов. 1. жузип кетиу; ыгып
кетиу; брёвиа ~ыли беренелер ыгып кет-
ти; 2. разг, (миновать—о времени, собы-
тиях) ети?, етип кетиу; 3. перен. разг,
(исчезнуть, израсходоваться) жоц болыу,
жумсалып питиу; деньги ~ыли в один день
пуллар бир кун ишинде жоц болды.
УПОВА.НИЕ с. уст. умит, исеним, дэ-
ме.
УПОВАТЬ несов. уст. на кого-что умит
етиу, исениу. дэме етиу.
УПОДОБИТЬ сов. кого-что, кому-чему
уцсатыу, усатыу, цусатыу
УПОДОБИТЬСЯ сов. кому-чему у дезу,
усау, кусау.~
УПОДОБЛЕНИЕ с. 1. (действие) уд-
сау, усау, кусау; уцеатыу, усатыу, цуса-
тыу; 2. лингв, еликлеу.
УПОДОБЛЯТЬ несов. см. уподобить.
УПОДОБЛЯТЬСЯ несов. см. уподобить-
ся.
УПОЕНИЕ с. шадланыу, мэс болыу, доз
егиу, рэцэт, лэззет; ои с ~м слушал музыку
ол музыканы х.эз етип тыцлады.
УПОИТЕЛЬНЫЙ прил. х.эз беретугын,
мэс ететугын, рэцэтлендиретугын, лэззет-
лендиретугын, жудэ жагымлы, шадланды-
р ату гын.
УПОЛЗАТЬ несов. см. уползти.
УПОЛЗТЙ сов. 1. жылжып кетиу, жы-
лысып журип кети^; 2. перен. (медленно
уйти) жылжыу, ацырын жылжыу.
УПОЛНОМОЧЕННЫЙ 1. прич. от упол-
номочить; 2. в знач. сущ. м. уполномочен-
ный а ж. уполномоченная (доверенное лицо)
уэкил.
УПОЛНОМОЧИВАТЬ несов. см. уполно-
мочить.
УПОЛНОМОЧИТЕ с.: по ~ю уэкиллиги
бойынша, уэкиллик тапсырма бойынша.
УПОЛНОМОЧИТЬ сое. кого-что, на что
и с неопр. уэкил етиу.
УПОМИНАНИ11Е с. еске тусириу, ядца
салыу; при ~и об этом он рассмеялся бул
цаццында есине тусиргенде ол кулип жи-
берди.
УПОМИНАТЬ несов. см. упомянуть.
УПОМНИЦТЬ сов. кого-что, разг, ядта
сацлау, есте тутыу; всего не ~шь цэмме-
син ядта сацлай алмайсац.
УПОМЯНУТЬ сов. кого-что, о ком-чём,
про кого-что ядца алып кетиу, этап етиу;
~ вскользь устиртин этап етиу.
УПбР м. 1. таяу, тиреу, суйеу; тире-
ниу, суйениу, таяныу; точка ~а тире-
ниу точкасы; 2. (подпорка) тирек, таяныш,
суйениш; <> выстрелить в ~ тацап атыу;
смотреть в ~ тигилип царау; сказать в ~
бетине басып айтыу; делать на кого-что-
-либо, на ком-чём-л. итибар бериу.
УПОРНЫЙ I прил. тех. (являющийся
упором) тирек..., таяныш...; ~ шест тирек
цада.
УПбРНЦЫЙ II прил. 1. (настойчивый)
цайтпайтугын, цайсар, жигерли; ~ый чело-
век цайтпайтугын адам; ~ый груд жигерли
мийнет; 2. (упрямый) ежет; 3. тирескен,
цасарысцан, цайтпас; ~ая борьба цайтпас
гурес; ~ое сопротивление тиресип царсы-
ласыу; ~ые бой цасарысцан урыслар.
'УПОРНЫЙ цоспа сезлердиц турацлы-
лыцты, бузылмаслыцты, беккемликти бил-
диретусын екинши белеги, мыс.: огнеупор-
ный отца бузылмайтугын, отца беккем,
отца берк.
УПОРСТВО с. 1. (настойчивость) цайт-
паслыц, цайтпай турыУшылыц, беккем ту-
рыушылыц, цайсарлыц, жигерлилик; ~ в
работе жумыстагы жигерлилик; 2. (упрям-
ство) ежетлик.
УПОРСТВОВАТЬ несов. 1. цайтпау, цайт-
пай турыу, цасарысыу, цайсарланыу; 2.
(упрямиться) ежетлениу.
УПОРХНУТЬ сов. 1. (улететь) пырыл-
дап ушып кетиу; 2. перен. (быстро уйти,
удалиться) жалт берип цашыу.
УПОРЯДОЧЕНИЕ с. тэртипке салыу,
тэртиплестиршу, жолга салыу, женлеу.
УПОРЯДОЧИВАТЬ несов. см. упорядо-
I чить.
— 1051 —
УПР
УПОРЯДОЧИВАТЬСЯ несов. см. упоря-
дочиться.
УПОРЯДОЧИТЬ сов. что тэртипке салыу,
тэртиплестнриу, жолга салыу, женлеу.
УПОРЯДОЧИТЬСЯ сов. тэртипке салыныу,
тэртиплестирилиу, жолга салыныу, женге
салыныу, женленну.
УПОТРЕБИТЕЛЬНЫЙ прил. кебирек
цолланылатугын, кебирек цолланылыушы.
УПОТРЕБЙТЬ сов. кого-что жумсау,
колланыу, пайдаланыу, иске асырыу; ~
новое слово жаца сезди цолланыу; ~ в дело
иске асырыу; ~ с пользой пайда келтирер-
лик етип цолланыу.
УПОТРЕБЛЁН ИЦЕ с. жумсау, жумса-
лыу, цолланыу, пайдаланыу; способ ~я
цолланыу усылы, пайдаланыу усылы; вой-
ти в ~е цолланылатугын болыу; выйти
из ~я цолланыудан шыгып цалыу, цол-
ланылмау.
УПОТРЕБЛЯТЬ несов. см. употребить.
УПРАВЦА ж. 1. разг, куш, тыйым салыу,
бойсындырыу; на него нет ~ы оган хеш
бир тыйым салыушы куш жоц, ол хеш
кимге бойсынбайды, оган бэле де жоц;
найти ~у на кого-л. биреуди бойсындырыу-
дыц жолын табыу; 2. уст. (учреждение)
управа, басцарма; земская ~ земство бас-
цармасы; городская ~а цала басцармасы.
УПРАВДЕЛАМИ м. нескп. (управляю-
щий делами) ис басцарыушы
УПРАВДОМ м. (управляющий домом)
турац жай басцарыушы, уй басцарыушы,
уй басцармасы.
УПРАВИЦТЬСЯ сов. разг. 1. с чем и
бев доп. бежериу, атцарыу, питкериу, мец-
герип алы?; ~ться с хозяйством хожалыцты
мецгерип алыу; 2. с кем (одолеть) кенди-
риу, жециу; с ним никак не ~шься оны
хеш кепдире алмайсац, оны хеш жеце
алмайсац.
УПРАВЛЕНИЕ с. 1. басцарыу, журги-
зиу, айдау; ~ автомобилем автомобиль
айдау; ~ самолётом самолётти басцарыу;
2. (руководство) басцарыу, мецгериу, бас-
шылыц етиу; ~ государством мэмлекетти
басцары?; 3. (учреждение) управление, бас-
царма; ~ железной дороги темир жол бас-
цармасы; 4. тех. басцарыу, басшылыц
етиу, басшылыц; автоматическое ~ авто-
матласцан басцарыу; 5. гпам. басцарыу;
глагольное ~ фейиллик басцарыу.
УПРАВЛЕНЧЕСКИЙ приг. басцарыу...;
~ аппарат басцарыу аппараты.
УПРАВЛЯТЬ несов. 1. кем-чем баска-
рыу, жургизиу, айдау; ~ автомобилем
автомобильди айда?; 2. кем-чем (руково-
дить) басцарыу, мецгериу, басшылыц ети?;
~ государством мэмлекетти басцарыу; 3.
чем, грам. басцарыу; ~ дательным падежом
барыс сеплеуин басцарыу.
УПРАВЛЯТЬСЯ несов. см. управиться.
УПРАВЛЯЮЩИЙ 1. прич. от управ-
лять; 2. прил. басцарыушы, басшылыц
ети?ши; ~ делами ис басцарыушы; 3.
в знач. сущ. м. управляющий басшы, бас-
лыц.
УПРАЖНЁНИЦЕ с. 1. (действие) шыныц-
тыры?, шыныгыу; 2. тапсырма, шыныгыу;
гимнастические ~я гимнастикалыц шыны-
гыулар; сборник ~й по правописанию
дурыс жазыу бойынша шыныгыулар жый-
нагы; 3. (занятие) жатлыгыу.
УПРАЖНЯТЬ несов. что шыныцтырыу,
жатлыцтырыу, уйретиу; ~ память есте
тутыуды шыныцтырыу.
УПРАЖНЯТЬСЯ несов. в чём, на чем,
с чем и без доп. шыныгыу, жатлыгыу,
уйрениу; ~ в игре иа баяне баянда ойнап
шыныгыу, баян шертип уйрениу; ~ в чте-
нии оцып шыныгыу.
УПРАЗДНЕНИЕ с. сапластырыу, жок
етиу, тарцатыу, тарцатып жибериу, жа-
быу; ~ должности хызмет орнын жабыу,
хызмет орнын жоц етиу.
УПРАЗДНЯТЬ сов. что сапластырыу,
жоц етиу, тарцатыу, тарцатып жибериу,
жабыу.
УПРАЗДНЯТЬ несов. см. упразднить.
УПРАШИВАТЬ несов. см. упросить.
УПРЕВАТЬ несов. см. упреть.
УПРЁК м. мин, айып, екпе, гийне, Гу-
на; осыпать кого-л. ~ами биреуге гийне
тагыу, биреуди жудэ гуналау.
упрекАть несов. кого, в чём айыплау,
гуналау, минлеу, гийне тагыу.
УПРЕКНУТЬ'сое. и однокр. см. упрекать.
УПРЕТЬ сов. эбден писиу, демленип пи-
сиу.
УПРОСЙТЬ сов. кого-что с неопр, жа-
лынып айтцанына кендириу, жалынып
разы етиу, етиниш етип кендириу.
УПРОСТЙТЬ сов. что 1. (сделать более
простым) эпиуайыластырыу, жециллетиу,
ацсатласгырыу; 2. перен. (обеднить) же-
цил царау, жудэ ацсатластыры?.
УПРОСТЙ1|ТЬСЯ сов. опиуайыласыу,
жециллесиу, ацсатласыу; процесс работы
~лся жумыс процесси ацсатласты.
УПРОЧЕНИЕ с. беккемлеу, турацлы
етиу; беккемлениу, орналасыу; борьба за
~ мира парахатшылыцты беккемлеу гу-
реси.
УПРОЧИВАТЬ несов. см. упрочить.
УПРОЧИВАТЬСЯ несов. см. упрочить-
ся.
УПРбЧИТЬ сов. что беккемлеу, турац-
лы етиу; ~ своё положение ез жагдайын
беккемле?, ез жагдайын турацлы етиу.
УПРбЧИЦТЬСЯ сов. 1. (стать более
прочным) беккемлесиу, турацланыу; его
положение ~лось оныц жагдайы беккем-
лести; 2. за кем-чем танылыу, аты шыгыу;
за ним ~лась слава выдающегося учёного
оныц кернекли илимпаз аты шыцты.
УПРОЩАТЬ несов. см. упростить.
УПРОЩАТЬСЯ несов. см. упроститься.
УПРОЩЕНИЕ с. 1. (действие) эпиу-
айыластырыу, жециллениу, ацсатластырыу,
жециллетиу, ацсатласыу; ~ задачи мэсе-
лениц ацсатласыуы; 2. эпиуайы усыл, эпи-
уайылыц, езгерис, жециллик.
УПРОЩЁННОСТЬ ж. ацсатлыц, жецил-
лик, эпиуайылыц; ~ решения шешимниц
ацсатлыгы.
УПРОЩЁННЫЙ 1. прич. от упростить;
2. прил. ацсатластырылган, ацсат, жецил-
лестирилген, жецил.
УПР
- 1052 —
УПРОЩЕНЧЕСКИЙ прил. жецил царай-
тугын, ацсат царайтугын, устиРтин дарау-
шы, ацсат деп цараушы.
УПРОЩЕНЧЕСТВО с. жецил цараушы-
лык, ацсат цараушылыц, устиртин царау-
шылыц.
УПРУГЦИЙ прил. 1. прям, и перен. майыс-
цац, цайысцац, серппели, созылгыш; ~ая
пружина майысцац пружина; 2. цатты, гы-
гыз, тырсыйган, салдамлы; ~ие мышцы
тырсыйган булшыц етлер.
УПРУГОСТЬ ж. 1. майысцацлыц, цайыс-
цацлыц, серппелилик, созылгышлыц; 2.
(мышц, тела) тыгызлыц, цаттылыц.
УПРЯЖКА ж. 1. (лошадей, собак, оленей
и т. п.) жегиу, цосыу; 2. см. упряжь.
Упряжь ж. ер-сайман, ер-турман, же-
гиу эсбаплары, цосыу асбаплары (цамыт,
кушен хам т. б.); конская ~ атты цосыу
асбаплары.
УПРЯМЕЦ м. разг, ежет, цырсыц, хекис,
кесир, терис путац.
УПРЯМИТЬСЯ несов. ежетлениу, цыр-
сыцланыу, ерегисиу, хекислений.
УПРЯМО нареч. ежетленип, цырсыцла-
нып, цэкисленип; ~ не соглашаться с чем-л.
цырсыцланып бир нэрсеге келисим бер-
меу.
УПРЯМСТВО с. ежетлик, цырсыцлыц,
хэкислик, терис путацлыц, кесирлик.
УПРЯМСТВОВАТЬ несов. см. упрямить-
ся.
упрямый прил. ежет, цырсыц, хэкис,
кесир.
УПРЯТАТЬ сов. разг. 1. что жасырыу;
2. кого-что, перен. цамап цойыу, басып
цойыу, цамацца^алыу; ~ в тюрьму турме-
ге цамап цойы?.
УПРЯТЫВАТЬ несов. см. упрятать.
УПУСКАТЬ несов. см. упустить.
УПУСТИТЬ сов. 1. кого-что (выпустить,
не удержать) жиберип цойыу; 2. что пай-
далана алмау, айырылып цалыу, цолдан
бериу; ~ удобный момент цолайлы уацыт-
тан пайдалана алмау; ~ возможность
мумкиншиликтен пайдалана алмау, мум-
киншиликти цолдан бериу; <> ~ из виду
ядтан шыгарыу, умытып кетиу.
УПУЩЕНИЕ с. кемшилик, дэтелик,
нтибарсызлыц, жацылысыу.
УРА межд. ура; на ~ 1) воен, уралап
бацырып цужимге етиу; 2) (необдуманно,
без подготовки) тэуекел менен, таярлыцсыз.
УРАВНЕНИЕ с. 1. (действие) тецлеу,
тецгериу, тецлесиу; ~ в правах цуцуцла-
рын тецлеу, тец цуцуцлы етиу; 2. мат.
тецлеме; квадратное ~ квадратлыц тенде-
ме; ~ с одним неизвестным бир белгисизли
тенлеме.
УРАВНИВАТЬ I несов. см. уравнять.
УРАВНИВАТЬ И несов. см. уровнять.
УРАВНИВАТЬСЯ несов. см. уравняться.
УРАВНЙЛОВКА ж. разг, тецгериуши-
лик, тецлемешилик.
УРАВНИТЕЛЬНЫМИ прил. тецлестире-
тугыи, тецлейтугын, тецлеу ши, тец лести -
риуши, тец ететугын; приборы тец-
лестириуши асбаплар; налог тецлести-
рилген салыц.
УРАВНОВЕСИТЬ сов. что 1. тецлеу,
тен етиу, тецлестириу; ~ чашки весов
тэрезиниц басын тецлеу; 2. перен. тец кел-
тириу, дэлме-дэл етиу.
УРАВНОВЕСИТЬСЯ сов. 1. (прийти в
равновесие) тецлесиу, тец етилиу, тец кел-
тирилиу, тецлениу; 2. перен. тец келиу,
дэлме-дэл болыу.
УРАВНОВЕШЕННОСТЬ ж. сабырлылыц,
салмацлылыц, тацатлылыц, езин устай
билегугынлыц.
УРАВНОВЕШЕННЫЙ 1. прич. от уравно-
весить; 2. прил. сабырлы, салмацлы, та-
цатлы, езин устай билетугын, тыныш; ~ че-
ловек сабырлы адам.
УРАВНОВЕШИВАТЬ несов. см. уравно-
весить.
УРАВНОВЕШИВАТЬСЯ несов. см. урав-
новеситься.
УРАВНЯТЬ сов. кого-что тецлеу, тен
етиу, тецгериу, бирдей етиу; ~ в правах
праволарын тец етиу.
УРАВНЯТЬСЯ сов. тецлесиу, тецлести-
риу.
УРАГАН м. 1. цатты дауыл, дубелей;
2. в знач. нареч. ураганом жудэ тез; про-
мчаться ~ом жудэ тез етип кетиу.
УРАГАННЫЙ прил. 1. цатты дауыллы,
дубелейли; 2. перен. тынышсыз, узликсиз;
~ огонь узликсиз кушли оцца тутыу, тын-
бастан оцты буршацтай жаудырыу.
УРАЗУМЕТЬ сов. что тусиниу, ацлау.
УРАН м. уран (химиялыц элемент).
УРАНОВЦЫЙ прил. уран...; ~ая руда
уран рудасы.
УРВАТЬ сов. что, разг. 1. (добыть, полу-
чить для себя) жырып жеп азайтыу, жырып
жеу, талан-тараж етиу; 2. (найти время)
уацыт табыу; ~ свободную минуту бос
уацыт табыу.
УРЕГУЛИРОВАНИЕ с. тэртиплеу, жол-
га салыу, женге салыныу, ретлеу; ~
международных отношений халыц ара-
лыц цатнасыцтыц женге салыныуы.
УРЕГУЛИРОВАТЬ сов. что тэртипке са-
лыу, жолга салыу, женлеу, ретлеу, тэр-
типлеу. -----——-—*—
УРЕГУЛИРОВАТЬСЯ сов. тэртипке са-
лыныу, женлениу, ретлениу.
УРЕЗАТЬ сов. что цысцартыу, азайтыу,
кемитиу; ~ расходы шыгынды азайтыу;
~ штаты штатты цысцартыу.
УРЕЗАТЬ несов. см. урезать.
УРЕЗб ПИВАТЬ несов. см. урезонить.
УРЕЗОНИТЬ сое. кого-что, разг, исенди-
риу, кендириу, дэлиллеу.
УРЕЗЫВАТЬ несов. см. урезать.
Урна ж. 1. урна, цуты; избирательная
~ сайлау урнасы; 2. (погребальная) цуты
(влген адамды вртегеннен кейин кули салы-
натугын ыдыс)-, 3. (для мусора) урна.
УРОВЕНЬ м. 1. бет, шек, цэдди; ~ воды
в реке дэрьядагы суудыц цэдди; 2. (сте-
пень) дэреже; жизненный ~ населения
халыцтыц турмыс дэрежеси; ~ знаний
билим дэрежеси; 3. см. ватерпас; <• в ~
1) (на одной высоте с чем-л.) теппе-тец,
бирдей; вода в ведре в с краями суу
шелектин шети менен теппе-тец, суу шелек-
— 1053 —
УСЕ
тиц шети менен бирдей; 2) (в соответствии
с чем-л.) тен., цалыспай, бирге; идтй в ~
с эпохой заманынан цалыспай адым атлау.
УРОВНЯТЬ сов. что тегислеу, тегис
етиу; ~ дорогу жолды тегислеу.
М УРОД м. 1. (человек с физическим недо-
статком) майып, мыржыц, гэрип, мушеси
кемис; 2. (некрасивый человек) сыцылсыз
адам, кериксиз адам, ажарсыз адам; 3. (нрав-
ственный) эцепенз, досийетсиз, уятсыз.
УРОДЙТЬ сов. 1. что (дать урожаи)
дацыл бериу, зурээт бериу; 2. кого, прост,
(породить) тууыу, туугызыу.
УРОДЙцться сов. 1. (о плодах, злаках)
есиу, есип жетисиу, писип жетисиу; пше-
ница хорошо ~лась бийдай жацсы писип
жетисти; 2. в кого, разг, уцсап тууылыу,
тартыу; ~чься в отца экесине усап тууы-
лыу.
УРОДЛИВЦЫЙ прил. 1. (с физическим
недостатком) майып, герип, мыржыц; 2.
(безобразный, некрасивый) сыцылсыз, ке-
риксиз, ажарсыз; 3. перен. терис, бузыц;
~ое воспитание бузыц тэрбия.
УРОДОВАТЬ несов. 1. кого-что (кале-
чить) майып етиу, гэрип етиу; 2. кого-что
(обезображивать) Турин бузыу, керкин
бузыу, ажарсыз етиу; 3. что, перен.
(портить, искажать) бузыу, бурмалау.
УРОДСТВО с. 1. (физический недостаток)
майыплыц, гэриплик, мыржыцлыц; 2. (бе-
зобразная внешность) сыцылсызлыц, кел-
бетсизлик, кериксизлик, ажарсызлыц; 3.
перен. едепсизлик, бузыцлыц, мониссизлик,
уятсызлыц; нравственное ~ минез-цулцы-
нын, бузыцлыгы.
УРОЖАЙ м. зурээт, еним, хасыл, да-
дыл.
УРОЖАЙНОСТЬ ж. зурээтлилик, еним-
лилик, цасыллылыц, дацыллылыц.
УРОЖАЙНЫЙ прил. зурэетли, енимли,
дацыллы.
УРОЖДЁННЫЙ 1. прич. от уродить;
2. прил. ж. урождённая цыз уацтындагы
фамилиясы.
УРОЖЕНЕЦ м. тууылган, тууылып ес-
кен; он ~ Нукуса ол Некисте тууылган.
УРОЖЕНКА женск. от уроженец.
УРОК м. 1. сабац; 2. перен. улги, сабац,
нэсийцат, ацыл; это послужит ему ~ом
бул оган нэсийцат болар, бул оган са-
бац болады; <> брать -~и сабац алыу;
давать ~и 1) сабац бериу, сабац оцытыу;
2) оцытып кун кериу, сабац оцытып ац-
ша табыу.
УРОЛОГ м. уролог (урология бойынша
цэниге врач).
УРОЛОГИЧЕСКИЙ прил. урология...,
урологиялыд.
УРОЛОГИЯ ж. урология (медицинада
жыныс органларыныц а^ырыуларын изерт-
аейтугын тарау).
УРОН м. шыгын, зыян, зэлел; потер-
петь ~ зыян кериу.
УРОНЙТЬ сов. 1. кого-что тусирип алыу,
тусирип жибериу; ~ книгу китапты ту-
сирип алыу; 2. что, перен. тусириу, тегиу;
своё достоинство ез абройын тегиу;
~ словечко сез айтыу; ~ слезу жас тегиу.
УРОЧИЩЕ с. 1. (естественная граница)
тэбийгый шегара (мыс. тогай, may, дэрья
цэм т. б.); 2. (участок) орын, жер (мыс.
далацлыцтагы тогай).
УРОЧНЦЫЙ прил. белгиленген; работать
в ~ое время белгиленген уацытта ислеу.
УРЧАНИЕ с. жугырлы; дырылды, гурил-
ди; сылдырлы; ырылды; ~ в желудке
иштиц жугырлысы; ~ мотора мотордьщ
гурилдиси; ~ воды суудыц сылдырлысы;
~ пса ийттиц ырылдысы.
УРЧАТЬ несов. жугырлау (в желудке);
дырылдау, гурилдеу (о моторе); сылдыр-
лау (о воде); ырылдау (о собаке).
УРЫВАТЬ несое. см. урвать.
УРЫВКАМИ нареч. разг, уацты-уацты,
ара-тура, анда-санда; видеться ~ анда-
-санда керисиу.
УРЮК м. собир. ерик, цац ерик.
УРЯДНИК м. ист. урядник (1. патша
армиясыныц казак эскерлериндеги унтер-
-офицер; 2. патша Россиясында уезд лик
полицияныц теменги атагы).
УС м. см. усы; китовый ус кит мурты;
•О мотать себе на ус ядтан шыцпастай етип
туйип алыу, ядта тутыу; в ус себе не дуть
цеш басы айланбау.
УСАДЕБНЫЙ прил. цэули...; ~ участок
цэулиге тийисли участок.
УСАДЙТЬ сов. 1. кого отыргызыу, орна-
ластырыу; ~ детей балаларды отыргызыу;
~ обедать тамацланыуга отыргызыу; 2.
кого, что и с неопо. отыргызыу; ~ за уроки
сабац таярлауга отыргызыу; 3. что, чем
отыргызыу, егиу, тигиу; ~ двор цветами
цэулиге гуллер тигиу.
УСАДКА ж. киширейиу, тартылыу;
тканей тканьнын. киширейиуи; ~ шкурок
теринин, киширейиуи.
УСАДЬБА ж. хэули, бау-бацша; кресть-
янская ~ дийхан дэулиси; помещичья ~
помещик дэулиси.
усаживать несов. см. усадить.
УСАЖИВАТЬСЯ несов. см. усесться.
УСАТЫЙ прил. муртлы, мурты бар,
муртлас.
УСАЧ м. 1. разг, (человек с усами) мурт-
лы адам, мурты бар, муртлас адам;
2. (рыба) сууен.
УСВАИВАНИЕ с. см. усвоение.
УСВАИВАТЬ несов. см. усвоить.
УСВОЕНИЕ с. 1. (овладение) ийелеу,
езлестириу, уйрениу, билип алыу, тусиниу;
2. (пищи и т. п.) сицириу.
УСВбИ||ТЬ сов. что1. ийелеу, езлестириу,
билип алыу, тусиниу, уйрениу; он хорошо
~л урок ол сабацты жацсы билип алды,
ол сабацты жацсы езлестирди; 2. (перева-
рить) сицириу; ~ть пищу аукатты сици-
риу.
УСВОЯЕМОСТЬ ж. данымлылыд, сицим-
лилик.
УСЕИВАТЬ несое. см. усеять.
УСЕРДИЕ с. ыцлас, жигерлилик, инта,
гайрат салыушылыц, тырысыу шы лык,
ХУжДанлык; работать с ~м гайрат салып
ислеу, ыцлас пенен ислеу.
УСЕРДНО нареч. ыцлас пенен, жигерле-
нип, интасы менен, тырысып, гайрат са-
УСЕ
— 1054 —
лып, хуждаи менен; ~ заниматься ыц-
лас пенен оцыу, тырысып оцыу.
УСЕРДНЫЙ прил. ыцласлы, жигерли,
инталы, хужданлы.
УСЕРДСТВОВАТЬ несов, ыцласланыу,
жигерлениу, гайратланыу, гайрат салыу,
тырысыу, дужДанланЬ1У-
УСЕСТЬСЯ сов. 1. (сесть) о риал асып
отырыу, жайгасып отырыу; ~ за стол
стол га отырыу; 2. ва что и с неопр.
кирисиу, отырыу, баслау; ~ за работу
жумыска кирисиу; ~ за чтение, ~ чи-
тать окну га отырыу.
УСЕЧЁННЦЫЙ 1. прич. от усечь; 2.
прил. мат. кесик, кесилген; ~ая пирами-
да кесилген пирамида.
УСЕЧЬ сов. что кесип кысдартыу, ке-
сиу, кысдартыу.
УСЕЯТЬ сов. что цаплау, буркеу.
УСЕЯЦТЬСЯ сов. дапланыу, толыу, бур-
ке лиу; луга ~лись цветами отлаклар гул-
лер ге толды.
УСИДЕТЬ сов. отыра алыу, шыдап оты-
рыу, отырып далыу; ои минуты не мог ~
на месте ол ориында бир минутта отыра
алмады.
УСИДЧИВО нареч. сабырлыц пенен,
шыдамлылыц пенен, цунтлылыц пенен, цоз-
галмай отырып; ~ работать орнынан
цозгалмай отырып ислеу.
УСИДЧИВОСТЬ ж. шыдамлылыц, сабыр-
лылыц, цунтлылыц, тацатлылыц, инта-
лылыц.
УСИДЧИВЫЙ прил. шыдамлы, сабырлы,
цунтлы, тацатлы, инталы.
УСИКИ мн. (ед. усик м.) 1. кишкене
мурт, муртша; 2. бот. урцан; ~ гороха
буршацтыц урцаны.
УСИЛЕНИЕ с. кушейиу, кушейтиу, куш
салыу; ~ звука сестиц кушейиуи.
УСЙЛЕННЦЫЙ прил. кушли, царыулы,
арттырылган; ~ос питание кушли ауцат.
УСИЛИВАТЬ несов. см. усилить.
УСИЛИВАТЬСЯ несов. см. усилиться.
УСЙЛИ|1Е с. куш, царыу, гайрат; при-
лагать ~я куш салыу, куш жумсау.
УСИЛИТЕЛЬ м. 1. (прибор) кушейт-
киш (электр тогын кушейтиуши эсбап)',
2. хим., фото (вещество) кушейткиш,
аныц етиуши, берк етиуши (мыс. фото-
плёнкадс.гы сууретши).
УСЙЛИТЬ сов. что кушейтиу; ~ наблю-
дение бацлауды кушейтиу.
УСЙЛИНТЬСЯ сов. кушейиу, петлениу;
ветер ~лся самал кушейди.
УСКАКАТЬ сов. шауып кетиу, тез кетип
цалыу.
УСКОЛЬЗАТЬ несов. см. ускользнуть.
УСКОЛЬЗНУ 1|ТЬ сов. 1. тайып кетиу,
шыгып кетиу, сыпырылып кетиу; рыба
~ла из рук балыц цолдаи шыгып кетти;
2. разе, (уйти незамеченным) жоц болыу,
керинбей кетиу, кезден гайып болыу, жа-
сырынып кетип цалыу; ~ть из дому уйинен
шыгып жоц болып кетиу; 3. от кого-чего,
перен. ядтан шыгыу, ядтан шыгарыу; шетте
цалыу; это не ~ло от моего внимания
бул иэрсе менин, ядымнан шыццан жоц,
бул нэрсени мен ядымнан шыгармадым.
УСКОРЕНИЕ с. 1. (действие) жацынлас-
тырыу, жацынлатыу, тезлетиу, тезлесиу;
~ темпов строительства цурылыстыц пэтин
тезлетиу-; 2. физ. тезликтиц артыуы.
УСКОРИТЬ сов. что 1. тезлетиу, шац-
данлатыу, жылдамлатыу; ~ шаг адымды
тезлетиу, адымды шац цан л атыу; 2. жадын-
ластырыу, жацынлатыу, тезлетиу;
отъезд кетиуди тезлетиу.
УСКбРИЦТЬСЯ сов. 1. тезлениу, шаццан
ланыу, жылдамланыу; движение поезда
~лось поездыц журиси тезленди; 2. жа-
цынласыу, тезлесиу; его отъезд ~лся онын
кетиуи тезлести.
УСКОРЯТЬ несов. см. ускорить.
УСКОРЯТЬСЯ несов. см. ускориться.
УСЛАВЛИВАТЬСЯ несов. см. условиться.
УСЛАТЬ сов. кого-что жибериу, жене-
тиу, жумсау, жумсап жибериу, айдап жи-
бериу.
УСЛЕДИТЬ сов. 1. ва кем-чем багыу,
царау, кутиу, кез салыу; ~ за ребёнком
балага царау; 2. за чем бацлау, кадагалау,
сер салыу, ацгарыу, ацлап барыу, дыццат
цойып тыцлау; за мыслью оратора
оратордын, пикирине дыццат цойып тыцлау.
УСЛбВИЦЕ с. 1. талап, шерт; выпол-
нить все ~я барлыц талапларды цанаат-
ландырыу; ставить ~ем что-л. бир нэрсени
ислеуге шерт цойыу; при ~и шерти менен.
шэртлесип; 2. (договор, соглашение) шерт,
келисим; нарушить ~е шертти бузыу;
3. мн. условия (правила) жагдайлар, ца-
гыйдалар; 4. (обстоятельство) аухал, жаг-
дай, хал; при равных >~ях жагдайлары
тец болганда; 5. мн. условия (обстанов-
ка) жагдайлар, шараятлар; природные
~я тебийгый шараятлар; ~я труда мий-
нет жагдайлары, жумыс жагдайлары; 6.
мн. условия шерт; ~я задачи мат. мэсе-
лениц шэртлери; <> на льготных ~ях же-
циллик беретугын шертлерде.
УСЛОВИТЬСЯ сов. с кем, о чём и с
неопр. шэртлесиу, уэделесиу, келисиу.
УСЛОВЛЕННЦ'ЫЙ прил. у эд ел и, Узде
лескен, шэртли, шэртлескен, келискен,
ждать в ~ом месте уэделескен жерде кутКУ-
УСЛбВЛИВАТЬСЯ несов. см. усло-
виться.
УСЛОВНО нареч. 1. шэртли; он согла-
сился лишь ~ ол тек шэртли келисти;
2. (относительно) шэртли, жагдайга байла-
ныслы; всё, что вы говорите, очень ~
сизин, айтцаныцыздыц дэммеси жагдайга
байланыслы.
УСЛОВНОСТИ ь ж. дэстур, шэртли YPn‘
-эдетлер; ои враг всяких ~ей ол хэр цандай
шэртли урп"9летлердиц душпаны, ол дэр
цандай шэртли уРп“ЭДетлеРге карсы.
УСЛбВН цый прил. 1. шертли; ~ый
приговор шэртли хуким; ~ое согласие
шертли келисим; 2. шертли; ~ый сигнал
шертли сигнал; ~ый знак шертли белги;
3. грам. шэрт; ~ое наклонение шэрт мейил.
У СЛОЖНЕЙ ЙЕ с. цыйынлатыу, ауырла-
тыу; цыйынланыу, ауырласыу.
УСЛОЖНЯТЬ сов. что цыйынлатыу,
цыйынластырыу, ауырлатыу; ~ работу
жумысты цыйынластырыу.
— 1055 —
УСП
усложни цться сов. цыйынланыу, цы-
йынласыу, ауырласыу; работа ~лась ис
цыйынласты.
усложнять несов, см, усложнить.
УСЛОЖНЯТЬСЯ несов. см. усложниться.
УСЛУГЦА ж. 1. (помощь) кемек, жэр-
дем, хызмет, сыйлау; ~а за ~у жацсыльода
жаксылык, сыйлаганды сыйлау; оказать
~у жэрдем керсетиу; 2. мн. услуги
хызмет, хызмет етиу, хызмет аткарыу;
коммунальные коммунальлык хызмет;
ф я к вашим ~ам мен сизнц хызметицизге
таярман; медвежья ~а шаш аламан деп
бас алыу. _
УСЛУЖЕНИЕ с. уст. уй хызмети; по-
ступить в уй хызметине кириу.
УСЛУЖИВАТЬ несов. см. услужить.
услужйть сов. кому-чему хызмет
керсетиу, жэрдем етиу, кемек бериу, жэр-
дем бериу.
УСЛУЖЛИВО нареч. хызметине таяр
болып, болмайды демей, тил алып, хызметке
так турып.
УСЛУЖЛИВОСТЬ ж. хызметке тайын-
лык, кемек етиушилик, хызмет еткишлик,
жэрдем бериушилик, болмайды демеуши-
лик, тил алгышлык, так турыушылык-
УСЛУЖЛИВЫЙ прил. хызмет ететугын,
кемек етиуши, жэрдем етиуши, болмайды
демейтугын, тил алгыш, хызметке так
турыушы.
УСЛЫХАТЬ сов. см. услышать.
УСЛЫШАТЬ сов. кого-что, про кого-что,
о ком-чём и без доп. еситиу, сезиу, хабары
болыу, хабар алыу.
УСМАТРИВАТЬ несов. см. усмотреть.
УСМЕХАТЬСЯ несов. см. усмехнуться.
УСМЕХНУТЬСЯ сов. жымыйып кулиу,
кулимсиреу, кулип койыу.
УСМЕШКЦА ж. жымыйган кулки, жыл-
мыйып кулимсиреу, куле шырай; глядеть
с ~ой жылмыйган кулки менен карау.
УСМИРЕНИЕ с. 1. (укрощение) жууасы-
тыу, цолга уйретиу, бойсындырыу, кен-
ликтириу; 2. (подавление) басыу, тынышлан-
дырыу; ~ мятежа цозгалацды басыу.
УСМИРИТЬ сов. кого-что 1. (укротить)
жууасытыу, цолга уйретиу, бойсындырыу,
кенлнктириу; ~ зверя хайуанды цолга уйре-
тиу; 2. (подавить) басыу, тынышланды-
рыу; ~ мятеж цозгалацды басыу.
УСМИРИТЬСЯ сов. жууасыу, колга
уйрениу, тынышланыу.
УСМИРЯТЬ несов. см. усмирить.
УСМИРЯТЬСЯ несов. см. усмириться.
УСМОТРЕН ИЦЕ с. дарау, ыдтыяр, ез
еркинше карау; оставить на чьё-л. ~е би-
реудиц царауына калдырыу; действовать
по своему ~ю ез ыцтыяры менен дэрекет
етиу.
УСМОТРЕТЬ сов. 1. см. уследить 1;
2. что, в чём (установить, признать) табыу,
карау; ~ ошибку в решении шешимде
кете бар деп билиу.
УСНУТЬ сов. 1. (заснуть) уйцылау,
уйцыга кетиу, уйцылап далыу; 2. перен.
(затихнуть, замереть) тыныу, тым-тырыс
болыу, жым-жырт болыу, басылыу; 3. (о ры-
бе) елип далыу; <> ~ навеки, ~ вечным
сном мэцгилик уйдыга кетиу, дуньядан
кайтыу.
УСбБИЦА ж. ист. ез-ара оцыспаушы-
лык, ез-ара тартыс, ез-ара урыс.
УСОВЕРШЕНСТВОВАНИЦЕ с. 1. (дей-
ствие) жетилистириу, жетилдириу, жацсар-
тыу; жетилистирилиу, жацсартылыу;
конструкции самолёта самолёттын, кон-
струкциясын жетилистириу; 2. (изменение
к лучшему) езгерис, жацсартыу; внести
технйческие ~я техникалыц жацтан езге-
рислер киргизиу.
УСОВЕРШЕНСТВОВАННЫЙ 1. прич. от
усовершенствовать; 2. прил. жетилген,
жетилистирилген, жаксартылган; ~ дви-
гатель жаксартылган двигатель.
УСОВЕРШЕНСТВОВАТЬ сов. что жетил-
дириу, жетилистириу, жаксарты\.
УСОВЕРШЕНСТВОВАТЬСЯ сов. жети-
листирилиу, жаксартылыу.
УСОВЕСТИТЬ сов. разг. см. устыдить.
УСОМНИТЬСЯ сов. в ком-чём и без доп.
гуманланыу, шубдэланыу; ~ в правди-
вости рассказа гуррицниц дурыслыгына
гуманланыу.
УСбПШИЙ прил. уст. 1. елген, цайтыс
болган; 2. в знач. сущ. м. усопший и ж.
усопшая марцум.
УСбХ ЦНУТЬ сов. цуурау, кебиу; зерно
~ло ден цуурап цалды.
УСПЕВАЕМОСТЬ ж. улгериушилик, ул
гериу, ©злестириушилик; высокая ~ уча-
щихся окыушылардыц жокаргы дэрежеде
улгериуи, окыушылардыц жокары улгР~
риушилиги.
УСПЕВАТЬ несов. 1. см. успеть; 2. улге-
риу, улгерип оцыу; ~ по всем предметам
барлыц сабацлардан улгериу.
УСПЕВАЮЩИЙ 1. прич. от успевать;
2. прил. улгеРиУши> улгеРип журген'
~ ученик улгериуши оцыушы.
УСПЕ||ТЬ сов. к чему, на что и без доп.
улгериу, жетиу, жетисиу; ~ть всё сделать
барлыгын ислеп улгериу; <~ть на поезд по-
ездка жетиу, поездка улгериу; <> не ~л
оглянуться, как... кезди ашып жумганша...
УСПЕХ м. 1. (удача) табыс, жетискен-
лик; полный ~ толыц жетискенлик; поиски
увенчались ~ом излениулер табыс пенен
аяцланды; 2. (общественное признание)
мацулланыу, табысца ийе болыу; пьеса
имеет ~ пьеса табысца ийе болды; добить-
ся ~а табысца ерисиу; 3. мн. успехи
жетискенликлер, табыслар, улгериу, нэ-
тийжелер; ученик сделал большие
оцыушы мол жетискенликлерге еристи;
«ф. с ~ом табыс пенен, табыслы; с тем же
~ом сондай табыр пенен, тап сондай
нэтийже менен.
УСПЕШНО нареч. табыслы, табыс пенен,
нэтийжели, жетискенлик пенен.
УСПЕШНОСТЬ ж- табыслылыц, жетискен-
лик.
УСПЁШНЦЫЙ прил. табыслы, нэтий-
жели; '-ый ход работы жумыстыц табыс-
лы барысы; ~ое окончание учебного года
оцыу жылын табыслы тамамлау, оцыу
жылын нэтийжели тамамлау.
УСПОКАИВАТЬ несов. см. успокоить.
УСП
— 1056 —
успокаиваться несов. см. успокоить-
ся; ие ~ на достигнутом ерисилген табыс -
лар менен тынышланып далмау.
УСПОКОЕН ИЦЕ с. тынышландырыу,
тынышланыу, басылыу, жубаныу; для ~я
тынышланыу ушын, тынышландырыу ушын.
УСПОКОЙТЕЛ ЬНЦЫЙ прил. тыныш-
ландырыушы, тынышландыратугын, ба-
сатугын, жубататугын; ~ое известие ты-
нышландыратугын хабар.
УСПОКОЙ цть сов. 1. кого-что тыныш-
ландырыу, тынышлатыу, тоцтатыу, жуба-
тыу; ~ть ребёнка баланы жубатыу; 2. что
[умерить) басыу, тынышландырыу, цойды-
рыу; лекарство ~ло боль дэри ауырыуды
тынышл андыр ды.
УСПОКбИЦТЬСЯ сов. 1. тынышланыу, ба-
сылыу, тоцтау, жубаныу; море ~лось тециз
тынышланды; 2. тынышланыу, басылыу,
цойыу; боль ~лась ауырыу басылды.
УСТЦА мн. уст. ауыз; <> с улыбкой иа
~ах жылмыйып, кулимсиреп; переходить из
уст в ~а ауыздан ауызга етиу, тилден
тилге етиу; быть у всех на ~ах цэммениц
ауызында болыу, цеммениц тилинде болыу;
узнать из первых уст кергеннен билиу, кези
менен кергеннен еситиу; вашими бы ~ами
мёд пить погов. сизиц аузыцыз бенен тек
пал ишиу керек.
УСТАВ м. устав; ~ сельскохозяйственной
артели ауыл хожалыц артелиниц уставы.
УСТАВАТЬ несов. см. устать.
УСТАВИТЬ сов. разг. 1. что (разместить)
орналастырып цойыу, жайластырып цойыу;
2. что, на кого-что уцилип царау, тигилип
царау; ~ глаза на кого-л. биреуге тигилип
царау.
УСТАВИ ЦТься сов. разг. Е (разместить-
ся) орналасыу, жайгасыу, сыйысыу; мебель
свободно ~лась в комнате мебель ежиреге
еркин орналасты; 2. тигилип царау, кез
айырмай царау; с удивлением ~ться на
кого-л. биреуге хайран цалып тигилип
царау.
УСТАВЛЯТЬ несов. см. уставить.
УСТАВЛЯТЬСЯ несов. см. уставиться.
УСТАВНЫЙ й прил. устав..., у став лыц;
пункты устав пунктлери.
УСТАЛО нареч. шаршап, царып, бол-
дырып.
УСТАЛОСТЬ ж. шаршаганлыц, цары-
ганлыц, болдырганлыц; почувствовать ~
шаршаганлыцты сезиу.
УСТАЛЫЙ прил. шаршаган, царыган,
болдырган; вид шаршаган тур.
УСТАЛЦЬ ж.', без ~и шаршамай, хары-
май, болдырмай, царымай-талмай; не знать
<~и шаршауды билмеу.
УСТАНАВЛИВАТЬ несов. см. установйть.
УСТАНАВЛИВАТЬСЯ несов. см. устано-
виться.
УСТАНОВЙТЬ сов. что 1. (поставить)
орнатыу, цойыу, цурыу; ~ прибор прибор-
ды орнатыу; —’ телефон телефон орнатыу,
телефон цурыу; ~ памятник естелик орна-
тыу; 2. белгилеу, аныцлау, бекитиу;
~ расписание расписаниени белгилеу;
~ срок уацытын аныцлау; 3. дузиу,
орнатыу; ~ порядок тэртип орнатыу; ~ те-
лефонную связь телефон арцалы байланыс-
ты орнатыу, телефон цатнасын орнатыу;
4. (обнаружить, доказать) аныцлау,
табыу, дэлиллеу; ~ истину шынлыцты
аныцлау.
УСТАНОВИЦТЬСЯ сов. 1. дузилиу, бел-
гилениу, орнау, цэлиплесиу, сыйыу, дузе-
лиу; ~лся порядок тэртип орнады; ~лась
тишина тынышлыц орнады; погода ~лась
х,ауа дузелди; 2. (сложиться, сформировать-
ся) цэлиплесиу, дузелиу, тэртипке салы-
ныу; голос у него еще не ~лся онын. дауы-
сы еле кэлиплеспепти.
УСТАНОВКА ж. 1. (действие) орнатыу,
цурыу, цойыу; ~ телефона телефон орна-
тыу; 2. тех. (устройство, механизм) уста-
новка, дузилис, цурылыс; зенитная ~
зенит установкасы; котельная ~ пуу цаза-
ны цурылысы; 3. (цель) мацсет; 4. (дирек-
тива, указание) керсетпе, цолланба.
УСТАНОВЛЕНИЕ с. орнатыу, цурыу,
белгилеу, аныцлау, бекиниу; орнатылыу,
цурылыу, аныцланыу; ~ фактов фактле-
ри аныцланыу; ~ связи байланыс орнау;
~ Советской власти Совет властыныц
орнатылыуы.
УСТАНОВЛЕННЦЫЙ 1. прич- от устано-
вйть; 2. прил. аныцланган, белгиленген;
в ~ом порядке белгиленген тэртипте.
УСТАНОВОЧНЫЙ прил. тех. орната-
тугын, бекитип туратугын, услап тура-
тугын; ~ винт бекитип туратугын
винт.
УСТАРЕВШИЙ 1. прич. от устареть;
2. прил. см. устарелый.
УСТАРЕЛОСТЬ ж. генелик, генерген-
лик, ескиргенлик, тозганлык; ~ взглядов
коз кар аслар дыц генергенлиги.
УСТАРЕЛ ||ЫЙ прил. генерген, ескир-
ген, ески, гене, артта цалган; автомобиль
~ой конструкции конструкция генерген
автомобиль; ~ый фасон ескирген фасон;
~ый взгляд на что-л. бир нэрсеге артта
цалган кез царас.
УСТАРЁЦТЬ сов. 1. генериу, тозыу, ески-
рип цалыу; станок ~л станок генерди;
2. цартайыу, жасы цайтыу; генериу, еске-
риу, генерип цалыу; эти обычаи ~ли
бул эдетлер генерип цалды.
УСТАЦТЬсое. шаршау, хары}?, болдырыу,
талыу, жалыгыу; ноги ~ли от ходьбы
журистен аяцлар шаршады.
УСТЕЛЙТЬ сов. прост, см. устлать.
УСТЕРЕЧЬ сов. кого-что, разг, кез-цу-
лац болып турыу, царап турыу, жойылтпай
сацлап турыу, царауыллап турыу, бацлап
тура алыу.
УСТИЛАТЬ несов. см. устлать, усте-
лить.
УСТЛАТЬ сов. что чем тесеу, тесеп
шыгыу, жайыу, жайып цойыу; ~ лестницу
ковром басцышца гилем тесеп шыгыу.
УСТНО нареч. ауыз еки, ауызша; отве-
тить ~ ауыз еки жууап бериу.
УСТНЫЙ прил. ауыз еки, ауыз еки айта-
тугын, ауызша, ауызша айтатугын, ауыз-
ша айтылган, ауызша берилген; ~ ответ
ауызша берилген жууап; ~ счёт ауыз
еки есап.
— 1057 —
УСТ
УСТОЦЙ м. 1. (опора моста) тирепберди,
кепирдин ереси; 2. (опора, подпорка) тиреу,
багана; 3. мн. устои перен. тийкар, негиз;
общественные ~и жэмийетлик тийкарлар.
УСТОЙЧИВОСТЬ ж. 1. турацлылыц,
бериклик, ориыцлылыц, беккемлик, аумай-
тугынлыц; 2. (постоянство) турацлылыц,
беккемлилик, шыдамлылыц.
УСТОЙЧИВЦЫЙ прил. 1. турацлы, берик,
орныцлы, беккем, аумайтугын; ~ая лодка
аумайтугын цайыц; ~ое равновесие турац-
лы тец салмацлыц; 2. турацлы, езгермей-
тугын; ~ая валюта турацлы валюта;
~ая погода турацлы дауа райы; 3. перен.
беккем, езгермес; ~ые убеждения беккем
исеним.
«УСТОЙЧИВЫЙ цоспа сезлердиц «шыдам-
лы, беккем» деген мэнилерди билдиретугын
екинши белеги, мыс.: морозоустойчивый
сууыцца шыдамлы.
УСТбЯЦТЬ сое. 1. (удержаться на ногах)
тигине тура алыу, аяц басып тура алыу,
жыгылып кетпеу; 2. перед кем-чем и без
доп., перен. шыдау, шыдамлылыц керсетиу,
шыдап турыу, тетепки бериу, шыдам бериу,
езин сацлап цалыу; ~ть перед искушением
кезди цызыцтыратугын нэрседен езин сац-
лап цалыу; 3. перен. (выдержать) царсы ту-
ра алыу, сацлап тура алыу, цоргап тура
алыу, шыдам бериу; ~ть в борьбе гуресте
шыдам бериу.
УСТОЙ ЦТ ЬСЯ сов. тыныу; мутная вода
~лась ылай суу тынды.
УСТРАИВАТЬ несов. см. устроить.
УСТРАИВАТЬСЯ несов. см. устроиться.
УСТРАНЕНИЕ с. жоц етиу, сапластырыу;
~ недостатков кемшиликлерди сапласты-
рыу.
УСТРАНИТЬ сов. что 1. (удалить, изъять)
жоц етиу, алып таслау; ~ преграду с пути
иркиништи жолдан алып таслау; 2. жоц
етиу, сапластырыу; ~ недостатки кемши-
ликлерди сапластырыу.
УСТРАНИТЬСЯ сов. от чего босау, шыгыу,
езин шетке тартыу, бас тартыу; ~ от дел
жумыстан бас тартыу.
УСТРАНЯТЬ несов. см. устранить.
УСТРАНЯТЬСЯ несов. см. устраниться.
УСТРАШАТЬ несов. см. устрашить.
УСТРАШАЮЩИЙ 1. прич. от устра-
шать; 2. прил. коркынышлы, коркытату-
рын, хаулыктыратугын; ~ вид коркыныш-
лы тур-
УСТРАШЁНИЕ с. корцыты^, зэрресин
ушырыу, хаулыктырыу, уРкитиУ’ кор-
кыу, зэрреси ушыу, хаулыгыу, уркиу.
УСТРАШИТЬ сов. кого-что, чем. цорцы-
тыу, зэрресин ушырыу, даулыцтырыу, ур-
китиу.
УСТРЕМИТЬ сов. что 1. уст. (стреми-
тельно двинуть) умтылтыу, илгери басты-
рыу, царатып жибериу; ~ конницу на про-
тйвника атлы эскерлерди душпанга цара-
тып жибериу; 2. перен. (направить) кара-
тыу, салыу, аударыу; ~ взгляд нэзер са-
лыу, нэзерин царатыу.
УСТРЕМИ ЦТЬСЯ сов. 1. (стремительно
двинут.ься)умп'.лъ'.у, алаженелиу, жапыры-
лып басыу, багыт алыу; ~ться вперёд
алга умтылыу; 2. перен. царатылыу, царау,
тигилип царау; все взоры ~лись к трибуне
цэммениц нэзери трибуна жацца бурылды.
УСТРЕМЛЕНИЕ с. 1. (действие) умты-
лыу, багыт алыу, ала женелиу; 2. (цель,
намерение) мацсет, умтылыу, нийет, тилек.
УСТРЕМЛЕННОСТЬ ж. максет еткен-
лик, максетке умтылыушылыц; умтылыу-
шылык, нийетте болранлык, тилегенлик.
УСТРЕМЛЯТЬ несов. см. устремить.
УСТРЕМЛЯТЬСЯ несое. см. устремить-
ся.
УСТРИЦА ж. устрица (бацаншац ишин-
де жасаган, жеуге болатугын тециз мол-
люскасы).
УСТРОЕННЫЙ 1. прич. от устроить;
2. прил. (налаженный, благоустроенный)
абат, цургын, жолга салынган.
УСТРОИТЕЛЬ м. шелкемлестириу ши,
уйымластырыушы, курыушы, жасаушы;
~ концерта концерт уйымластырыушы.
УСТРОИТЕЛЬНИЦА женск. от устрои-
тель.
УСТРбИТЬ сов. 1. что (соорудить, по-
строить) цурыу, дузиу, салыу, ислеу;
~ плотину на реке дэрьяга бегет салыу,
дэрьяга плотина цурыу; 2. что (наладить)
ретлеу, женлеу, дузеу, жолга салыу, тэр-
типке салыу, туурылау; ~ свой дела
ез ислерин жолга салыу, ез жумысларын
туурылау; 3. что (организовать) шелкем-
лестириу, уйымластырыу, цурыу, дузиу,
цойыу; ~ спектакль спектакль цойыу,
спектакль шелкемлестириу; 4. что (учи-
нить) шыгарыу, кетериу; ~ скандал
шатац шыгарыу; 5. кого-что и без доп.
орналастырыу, жайгастырыу, киргизиу;
~ на работу жумысца орналастырыу;
6. кого-что, разг, (удовлетворить) жарау,
унау, цолайлы болыу, ылайыц болыу,
цанаатландырыу.
УСТРОЙ ЦТЬСЯ сов. I. (наладиться)
дузелиу, туурыланыу, жолга салыныу,
тэртипке салыныу, ретлениу-; всё ~лось
хорошо хеммеси жацсы болып туурыланды;
2. (расположиться) орналасыу, жайла-
сыу; ~ться на новой квартйре жана квар-
тирада орналасыу; 3. разг, (поступить)
кириу, орналасыу; ~ться на работу жу-
мысца кириу.
УСТРОЙСТВО с. 1. (действие) цурыу,
дузиу, салыу, ислеу; ретлеу, жасау; шел-
кемлестириу; кириу, орналасыу; ~ спек-
такля спектакльди шелкемлестириу;
2. (строй) цурылыс, дузилис, тэртип;
государственное ~ мэмлекетлик цурылыс;
3. (конструкция) цурыу, дузиу, жасау,
цурылыс, дузилис; ~ машины машинаныц
курылысы.
УСТУП м. текше, басцыш, шыгыццы жер;
на ~е горы таудыц текшесинде; берег рекй
поднимался ~ами дэрьяныц жагасы бас-
цыш-басцыш болып жоцары кетерилди.
УСТУПАТЬ несов. см. уступйть.
УСТУПЙТЕЛ ЬНЦЫЙ прил. грам. царсы-
лас, царсылыцлы; ~ое придаточное пред-
ложение царсылас багыныццы гэп; ~ ый
союз царсылыцлы дэнекер.
УСТУПЙТЬ сов. 1. кого-что, кому-чему
Ы Русско-каракалпакский сл.
УСТ
— 1058 —
бериу; ~ дорогу”жол^бериу; 2. кому, в чём
кениу, келисиу, багыныу, цалысыу; ~ в
споре бэсекелескенде биреудиц айтцанына
кениу; 3. кого-что, разг, (отдать дешевле)
арзан бериу, цайтыу, кемитиу; ~ два руб-
ля еки сом цайтыу, еки сом арзан бериу;
что-л. недорого бир нэрсени арзан
бериу.
УСГЁПКЦА ж. 1. ыцтыярлы бериу, ыц-
тыярлы келисиу, цайтыу, кемейтиу, арзан-
латыу, жециллик бериу; ~а в цене
бацасын кемейтиу; 2. (компромисс) кели-
сим, ез-ара келисим; идти на ~и ке-
лисимге келиу.
УСТУПООБРАЗНЫЙ прил. текше сыяц-
лы, басцышлы.
УСТУПЧИВОСТЬ ж. кенгишлик, келис-
кишлик, жол бериушилик, цайыл болыу-
шылык, жол койыушылыц.
УСТУПЧИВЫЙ прил. кенгиш, цайыл
болгыш, келискиш.
УСТЫДИТЬ сов. кого уялдырыу, уялтыу,
цызартыу, екиндириу.
УСТЫДИТЬСЯ сов. кого-чего и без доп.
уялыу, цызарыу, екиниу; ~ своих поступ-
ков езиниц еткен исине уялыу.
УСТЬЕ с. 1. цуяр жери, аягы; ~ реки
дэрьяныц цуяр жери; 2. (выходное отвер-
стие) ауыз, шыгар ауыз; ~ трубы тру-
баныц ауызы.
УСУГУБИТЬ, УСУГУБИТЬ сов. что
кушейтиу, арттырыу, улгайтыу; ~ свою
вину гун асы н улгайтыу.
УСУГУБИТЬСЯ, УСУГУБИТЬСЯ сов.
кушейиу, артыу, улгайыу.
УСУГУБЛЯТЬ несое: см. усугубить.
УСУГУБЛЯТЬСЯ несов. см. усугубиться.
УСУШКА ас. цуурап кемиу, цуурап
азайыу.
УСБ! мн. (ед. ус м.) 1. мурт; ~ моржа
морждыц мурты; 2. бот. урцанлар; <> сами
с усами погов. езимиз дэм хеш кимнен кем
емеспиз, езимиз де билемиз.
УСЫЛАТЬ несов. см. услать.
УСЫНОВИТЬ сов. кого бала етип алыу,
асырап алыу, бала алып асырау; ~ ре-
бёнка жас баланы алып асырау.
УСЫНОВЛЕНИЕ с. бала етип алыу,
бала алып асырау.
УСЫНОВЛЯТЬ несов. см. усыновить.
УСЫПАЛЬНИЦА ж. цэбир, гер, мазар.
УСЫПАТЬ сов. что, чем 1. себиу, себип
шыгыу, шашыу, тегиу; ~ дорожки песком
жолга кум себиу; 2. перен. (усеять) кап-
лау, толтырыу; ~ дорогу цветами жолды
гуллер менен толтырыу.
усыпать несов. см. усыпать.
УСЫПИТЕЛЬНЫЙ прил. уйды келтире-
тугын, зериктиретугын, жалыцтыратугын.
УСЫПЙТЬ сов. 1. кого (заставить ус-
нуть) уйцылатыу, уйцылатып таслау,
уйцылауга мэжбурлеу; ~ больного перед
операцией операция алдынан ауырыуды
уйцылатып таслау; 2. что, перен. (осла-
бить) буйыцтырыу, пэсецлетиу, басыу,
жойыу, азайтыу.
УСЫПЛЁНИЕ с. уйцылатыу, уйцылау.
УСЫПЛЯТЬ несов. см. усыпить.
УСЫХАТЬ несов. см. усохнуть.
усядусь, усядешься и т. д. буд. вр. от
усесться.
УТАИВАТЬ несов. см. утаить.
УТАЙЦТЬ сов. что 1. (скрыть) жасырыу,
сыр етип сацлау, иште сацлау; ~ть
правду ха цый цатты айтпау, хацыйцатты
жасырыу; 2. (спрятать) жасырыу, кер-
сетпеу, керсетпей сацлау, тыгыу; шила
в мешке не ~шь поел, болган ис билин-
бей цалмайды.
УТАЙКИА ж. разг, жасырыу, иште сац-
лау; рассказать всё без ~и жасырмастан
бэрин айтып бериу.
УТАПТЫВАТЬ несов. см. утоптать.
УТАСКИВАТЬ несов. см. утащить.
УТАЩЙТЬ сов. кого-что, разг. 1. (уне-
сти) суйреп алып кетиу, тартып алып ке-
тиу; 2. (украсть) урлау, урлап алып кетиу.
Утварь ж. ускене, керек-жарацлар;
домашняя ~ уй керек-жараклары.
УТВЕРДИТЕЛЬНО нареч. макуллап, тас-
тыйыдлап; ответить ~ макуллап жууап
бериу.
УТВЕРДЙТЕЛ ЬН ||ЫЙ прил. макулла-
ган, мацуллаушы, тастыйыклаган, разы-
лык билдириуши, разылыц билдирген;
~ый ответ разылык билдирген жууап;
~ая частица грам. мацуллау жанапайы.
УТВЕРДИТЬ сов. кого-что тастыйыклау,
белгилеу, мацуллау, бекитиу; ~ проект
проектти бекитиу; ~ план работы жумыс-
тыц планын тастыйыклау; ~ в должности
директора директор етип бекитиу.
утверждАцть несов. 1. см. утвердить;
2. что (настойчиво доказывать) исендириу,
инандырыу, тастыйыклау, дэлиллеу; все
~ют, что он прав оныц дан екенин цэмме
тастыйыцлайды.
УТВЕРЖДЁН И ||Е с. 1. тастыйыклау,
белгилеу, мацуллау, бекитиу; ~е повестки
дня кун тэртибин макуллау; 2. пикир,
ой; правильные ~я дурыс пикирлер.
УТЕКАТЬ несов. см. утечь.
УТЁНОК м. уйректиц палапаны.
УТЕПЛЁНИЕ с. жылытыу; ~ дома уйди
жылытыу.
УТЕПЛЁННЦЫЙ 1. прич. от утеплить;
2. прил. жыллы, жылытылган, ыссы; ~ая
обувь жыллы аяц кийим.
УТЕПЛИТЕЛЬНЫЙ прил. жылытату-
гын, ысытатугын, жыллылыц беретугын.
УТЕПЛИТЬ сое. что жыллы етиу; ~ хлев
мал цораны жыллы етиу.
УТЕПЛЯТЬ несов. см. утеплить.
УТЕРЕТЬ сов. кого-что сыпырыу, сур-
тиу; ~ слёзы кездин. жасын суртиу; ~ лицо
бетин суртиу.
утереться сов. чем и без доп. сыпыры-
ныу, суртиниу.
УТЕРПЁЦТЬ сов. шыдау, шыдай алыу;
он не ~л и всё рассказал ол шыдамады цэм
барлыгын айтты.
УТЕРЯ ж. жойыу, жойтыу, жогалтыу,
жойылыу, жогалыу; ~ документов доку-
ментлердиц жойылыуы.
УТЕРЯТЬ сов. что жойыу, жойытыу,
жогалтыу, жоц етиу.
УТЕРЯТЬСЯ сов. жойылыу, жогалыу,
жоц болы^.
— 1059 —
УТО
УТЁС м. жар тас, кыя тас.
УТЁХА ж. ермек, хэзлик, кеуил кетериу,
жубаныш.
УТЕЧКА ж. 1. (потеря) атыу, атып
кемейиу, тегилиу, шыгыу, шыгып кемейиу;
~ газа газдыц шыгып кемейиуи; 2. перен.
разг, кемейиу, азайыу; ~ рабочей силы
рабочий куштиц азайыуы.
УТЕЧЬ сов. 1. (о жидкости, газе и т. п.)
агыу, тегилиу, шытыу; 2. разг, (миновать—
о времени) етиу, етип кетиу.
УТЕШАТЬ несов. см. утешить.
УТЕШАТЬСЯ несов. см. утешиться.
УТЕШЕНИЕ с. 1. (действие) жубатыу,
тынышландырыу, жубаныу, тэселле бериу,
дууаныу; 2. жубаныш, дууаныш, рэдет,
дез, дезлик; найтй ~ в работе жумыстан
рэдет табыу.
УТЕШИТЕЛЬ м. жубатыушы, тэселле
бериуши, тынышландырыушы.
УТЕШИТЕЛЬНИЦА женск. от утеши-
тель.
УТЕШИТЕЛЕН ЦЫЙ прил. жубанышлы,
жубататугын, тынышландыратутын, кууа-
нышлы; ~ое известие кууанышлы хабар.
УТЕШИТЬ сов. кого жубатыу, тынышлан-
дырыу, тэселле бериу, дууандырыу; ре-
бёнка баланы жубатыу.
УТЕШИТЬСЯ сов. жубаныу, тынышла-
ныу, кууаныу.
УТИЛИЗАЦИЯ ж. пайдаланыу.
УТИЛИЗИРОВАТЬ сов. и несов. что пай-
даланыу; ~ отходы производства ендирис-
тиц тасландыларын пайдаланыу.
УТИЛИТАРНОСТЬ ж. 1. практикалык
жагын гезлеушилик, тек практиканы кезде
тутыушылык; ~ знаний билимнин практи-
калык жагын гезлеушилиги; 2. (чрезмер-
ный практицизм) пайдакешлик, пайдаку-
немлик, тек пайдалы жагын гезлеушилик.
УТИЛИТАРНЫЦЙ прил. 1. (прикладной,
узко практический) тек практикалык, тек
тэжирийбеге суйенген, тек практикада
пайдаланыу жагын гезлеу; ~е знания тек
практикалык билимлер; 2. (стремящийся
к выгоде) пайдакешлик, пайдакунемлик;
~е соображения пайдакунемлик ойлар.
УТИЛЬ м. собир. тасланды, гене-кекси,
шобыт, калдык; собирать ~ гене-кекси
жыйнау.
УТИЛЬСЫРЬЁ с. см. утиль.
УТИНЫЙ прил. прям, и перен. уйрек...,
уйректиц...; ~ое яйцо уйректиц мэйеги;
~ый нос уйрек тумсыц, уйрек мурыи;
~ая походка уйрек журисли, уйрек
журис, балпацлап журис.
УТИРАТЬ несов. см. утереть.
УТИРАТЬСЯ несов. см. утереться.
УТИХАТЬ несов. см. утихнуть.
УТ ИХ ПНУТЬ сов. 1. (о звуке, шуме)
тыныу, басылыу, койыу; 2. перен. пэсейиу,
тынышланыу, басылыу, койыу; ветер ~
самал басылды; 3. перен. ауырганын койыу?,
тыныу; боль ~ла ауырганын койды; кй-
шель ~ жетел тынды; 4. (успокоиться)
тынышланыу, басылыу; ребёнок ~ бала
тынышланды.
УТИХОМИРИВАТЬ несов. см. утихоми-
рить.
УТИХОМИРИВАТЬСЯ несов. см. утихо-
мириться.
УТИХОМИРИТЬ сов. кого-что, разг.
жууасытыу, басыу, тынышландырыу, тод-
татыу, бойсындырыу, кендириу?.
УТИХОМИРИТЬСЯ сов. разг, жууасыу,
басылыу, тынышланыу, бойсыныу, кенли-
гиу, женлениу.
УТКЦА ж. 1. уйрек; домашняя ~а уй
уйреги, асыранды уйрек; дикая ~а жабайы
уйрек; 2. перен. (ложный слух) етирик
хабар, жалган хабар; пустить ~у етирик
хабар таратыу.
утка, утку и т. д. род., дат. п. ед. от
уток.
УТКНУТЬ сов. что во что, разг, тыгыу,
бастырыу, буркеу, жабыу; ~ лицо в во-
ротник бетин жагасы менен буркеу; <> ~
иос в кнйгу китапка унилип одыу, китап-
тан бас кетермей одыу.
УТКНУТЬСЯ сов. разг, тыгыу, тыгылыу,
басыу, буркениу; ~ головой в подушку
басып дастыдда тыгыу, басын дастыдка
басыу; <> ~в кнйгу китап одыудан басын
кетермеу.
УТКОНбС м. зоол. уйрек тумсыц.
Утл ЦЫЙ прил. гене, ескирип калган,
цаусап цалган, тозыуы жеткен; ~ое судё-
нышко цацсап цалган кеме.
УТбК м. текст, ардау.
УТОЛИТЬ сов. что 1. дандырыу, басыу;
~ жажду шелди дандырыу; 2. перен.
(успокоить, ослабить) басыу, дойдырыу.
УТОЛСТИТЬ сов. что жууанытыу, ца-
л ын, л атыу.
УТОЛСТИТЬСЯ сов. жууаныу, жу^анла^,
цалыцлау, цальщланы^.
УТОЛЩАТЬ несов. см. утолстить.
УТОЛЩАТЬСЯ несов. см. утолститься»
УТОЛЩЕНИЕ с. 1. (действие) жууанытыу,
цальщлаты^; 2. жууан жерн, жууан жагы;
~ на конце верёвки арцанныц ушындагы
жууан жери.
УТОЛЯТЬ несов. см. утолить.
УТОМЙТЕЛЬНО 1. нареч. шаршатату-
гын дай, дарытатугындай, зериктиретугын-
дай, шаршатарлыцтай, зериктирерликтей,
жалыктырарлыцтай, жалыктырып, зерик-
тирип; ~ рассказывать жалыцтырып айтып
бериу; 2. в знач. сказ, шаршатарлыц, жа-
лыцтырарлыц, зериктирерлик; это ~ бул
зериктирерлик.
УТОМИТЕЛЬНОСТЬ ж. шаршаткыш-
лыц, жалыцтыргышлыц, ц а рыта ту гын лыц,
зериктиретугынлыц.
УТОМИТЕ Л ЬН ЦЫЙ пр ил. ш а р ш атату-
гын, царытатугын, жалыцтыратугын, зе-
риктиретугын; ~ая дорога шаршататугын
жол.
УТОМИ ЦТЬ сов. кого-что, чем шаршатыу,
харытыу, талдырыу, жалыцтырыу, зерик-
тириу; ~ть глаза кезди талдырыу, кезди
шаршатыу; поездка меня ~ла жол журиу
мени ш аршатты.
УТОМИТЬСЯ сов. шаршау, дарыу, жа-
лыгыу, зеригиу, бийзар болыу.
УТОМЛЕНИЕ с. шаршау, дарыу, шар-
шаганлыц; почувствовать ~ шаршаган-
лыцты сезиу.
67*
УТО
— 1060 —
УТОМЛЁННЫЙ 1. прич. от утомить;
2. прил. шаршаган, зериккен, харыган;
~ вид шаршаган тур, шаршаган жуз.
УТОМЛЯЕМОСТЬ ж. шаршаушылыц,
зеригиушилик, шаршагышлыц, харыгыш-
лыц; быстрая ~ организма дененин тез
шаршагышлыгы.
УТОМЛЯТЬ несов. см. утомить.
УТОМЛЯТЬСЯ несов. см. утомиться.
УТОНУТЬ сов. 1. сууга кетиу, сууга ба-
тыу, сууга кетип елиу, гарк болыу, ауда-
рылып батыу; 2. в чём, перен. батып оты-
рыу; ~ в мягком кресле жумсак кресло-
да батып отырыу.
УТОНЧАТЬ несов. см. утончить.
УТОНЧАТЬСЯ несов. см. утончиться.
УТОНЧЁННОСТЬ ж. нэзиклик, талга-
гышлык, тацлагышлыц; ~ вкуса мейлиниц
нэзиклиги.
УТОНЧЁННЫЙ 1. прич. от утончить;
2. прил. (изысканный) нэзик, талгагыш;
~ вкус нэзик мейил.
УТОНЧЙТЬ сов. что 1. (сделать более
тонким) жицишкертиу; 2. перен. (изощ-
рить) нэзик етиу, талгагыш етиу, тацла-
гыш етну.
УТОНЧЙТЬСЯ сов. 1. (стать более
тонким) жицишкериу, жуцарыу; 2. перен.
(изощриться) нэзиклениу, талгагышлыц
етилиу.
УТОПА ||ТЬ несов. 1. см. утонуть; 2. в чём,
перен. ораныу, батыу, белениу; город ~ет
в зелени цала кекке беленип тур; 3. в чём,
перен. белениу, артыцмаш байыу, артыц-
маш кетиу; ~ть в роскоши байлыцца беле-
ниу.
УТОПАЮЩИЙ 1. прич. от утопать;
2. в знач. сущ. м. утопающий сууеа батыу-
шы, сууга кетиуши.
УТОПЙЗМ м. (несбыточность) уто-
пизм, иске аспаушылыц, куры, бос
цыял.
УТОПИСТ м. 1. филос. утопист (утопия-
лыц социализмшщ тэрепдары)', 2. (фанта-
зёр) цыялшыл.
УТОПИТЬ сов. кого-что 1. сууга баты-
рыу, сууга басып елтириу, батырып елти-
риу, сууга кетириу; 2. перен. разг, (погу-
бить) сатцыншылыц етиу, цыянатшылыц
етиу.
УТОПИТЬСЯ сов. сууга кетиу, сууга
батып елиу, езин сууга таслап елиу.
УТОПИЧЕСКИЙ прил. 1. филос. уто-
пиялыц; ~ социализм утопиялыц социа-
лизм; 2. (несбыточный, нереальный) цыя-
лый, бос цыял.
УТОПИЯ ж. 1. филос. утопия (илимий
тусиникке тийкар ланбаган социальлыц
цайта цурылыс уаццындасы тэлимат)',
2. (фантазия) цыялый, иске аспайтугын
эрман.
УТбПЛЕННИК м. сууга кетип елген
адам.
УТбПЛЕННИЦА женск. от утопленник.
УТОПТАТЬ сов. что басцылап таслау,
басцылап тегислеу, тепкилеп тегислеу;
~ землю жерди‘тепкилеп тегислеу.
УТОЧНЁН ИЦЕ с. 1. (действие) аныцлау,
туурылау; ~е выводов жуумацларды аныц-
лау; 2. (уточняющая поправка) аныцлыц,
дузетиу, тууеллик; внести ~я в проект
проектке дузетиулер киргизиу.
УТОЧНИТЬ сов. что аныцлау, туурылау;
~ время занятий оцыу уацтын аныцлау;
~ формулировку формулированы аныц-
лау.
УТОЧНИТЬСЯ сов. аныцланыу?, тууры-
ланыу.
УТОЧНЯТЬ несов. см. уточнить.
УТОЧНЯТЬСЯ несов. см. уточниться.
УТРАИВАТЬ несов. см. утроить.
УТРАИВАТЬСЯ несов. см. утроиться.
УТРАМБОВАТЬ сов. что басып тегис-
леу, тепкилеп тегислеу.
утрамбоваться сов. басылып тегис-
лениу, тепкиленип тегислениу.
УТРАМБОВЫВАТЬ несов. см. утрамбо-
вать.
УТРАМБОВЫВАТЬСЯ несов. см. утрам-
боваться.
УТРАТ ||А ж. 1. (действие) жогалыу,
жогалтыу, жойылтыу, айырылыу, жара-
май цалыу; '-~а трудоспособности мийнетке
уцыплылыгын жойылтыу, мийнетке жарам-
лылыгынан айырылыу; 2. (потеря, ущерб,
урон) зыян, зэлел, шыгын, цаза; тяжёлая
~а ауыр цаза; понести ~у цазага ушырау,
шыгынга ушырау.
УТРАТИЦТЬ сов. ч/no жойытыу, жогалтыу,
жойыу, узиУ> айырылыу, жарамай цалыу;
ть способность двигаться цозгалыу мум-
киншилигин жойыу; ~ть здоровье ден
саулыцты жогалтыу; постановление ~ло
силу царар ез кушин жойытты.
УТРАТИТЬСЯ сов. жойылыу, жоц болыу,
жогалыу, айырылыу, жарамау.
УТРАЧИВАТЬ несов. см. утратить.
УТРАЧИВАТЬСЯ несов. см. утратиться.
УТРЕННЦИЙ прил. аз ан гы, азандагы,
тац...; сахар...; ~ий ветерок азангы самал,
тац самал ы; ~яя прохлада азан бы салцын;
~ий удой азанБы сауым, азанда сауылган
сут; ~ие занятия азандаБы шыныБЫулар,
азан да бы о цы ул ар.
УТРЕННИК м. 1. сэскелик; детский ~
балалар сэскелиги; 2. (утренний мороз)
азангы сууыц, азангы аяз.
УТРЙРОВАНИЕ с. асырып айтыу, ай-
рыцша керсетиу, бурмалау, бузып жибе-
риу.
УТРИРОВАТЬ сов. и несов. что и без доп.
асырып айтыу, айрыцша керсетиу, бурма-
лау, бузып жибериу, бурмалап керсетиу.
УТРО с. тац, азан; сэхэр; раннее ~ тац
азан; ранним ~м ерте азанда, азан менен,
ерте азан менен; по утрам азанда, азанБы
уацытларда; в семь часов утра азанБы саат
жетиде; на следующее ~ келеси азанда,
ертец азанда; под~ тац алдында, тац сэцэр-
де; с добрым ~м!, доброе ~! цутлы тац!,
сэлем! (азангы сэлемлесиуУ, с утра до ночи
азаннан кешке дейин.
УТРбБЦА ж. царын, цурсац, иш; в ~е
матери анасыныц ишинде; <> ненасытная
~а мешкей, аш кез, сыцмар (о человеке)-,
жемхор (о животном).
УТРОБНЫЙ прил. 1. иштеги, цурсацта-
гы; ~ перйод развития баланыц анасыныц
— 1061 —
УХН
ишинде рауажланыу дэуири; 2. (глухой,
низкий _— о звуке) елпец, пэс, жицишке.
УТРОИТЬ сов. что уш есе арттырыу, уш
есе кебейтиу.
УТРОИТЬСЯ сов. уш есе артыу, уш
есе кебейиу.
УТРОМ нареч. азанда, азан менен, тац
азанда; встать рано ~ азанда ерте турыу.
утру, утрёшь и т. д. буд. вр. от утереть.
УТРУДЙТЬ сов. уст. см. утруждать.
УТРУЖДАТЬ несов. кого-что цыйыншы-
лык туудырыу, эуере етиу, мазасын алыу,
бийзар етиу, уакытын алыу, кыйнау.
УТРУЖДА цться несов. цыйналыу, ма-
засы кетиу, урыныу, эуере болыу, бийзар
болыу; пожалуйста, не ~йтесь! берекет
табыц, _ цыйналмацыз!
УТРУСКА ж. шашылып тегилиу, шашы-
лып тегилип кемейиу, тегилип азайыу.
УТРЯСАТЬ несов. см. утрясти.
УТРЯСАТЬСЯ несов. см. утрястйсь.
УТРЯСТЙ сов. что, разг. 1. шашып
азайтыу, тегип азайтыу, цагып силкип
тыгызлау; ~ муку в мешке цапшыцтагы
унды цагып силкип тыгызлау; 2. перен.
(уладить) жолга салыу, туурылау, жен-
леу; ~ вопрос мэселени женлеу.
УТРЯСЦТЙСЬ сов. 1. (уменьшиться
в объёме) шашылып азайыу, тегилип кемиу,
тегилип азайыу, тыгызланыу; 2. перен.
разг, (уладиться) жолга салыныу, тууры-
ланыу, женлениу; дело ~лбсь ис женлен-
ди.
УТЫКАТЬ сов- что, чем, разг. 1. (наты-
кать) тыгыу, цадау, шаншыу, туйреу;
2. (заткнуть) тыгыу, тыгып шыгыу, пи-
теу.
УТЫКАТЬ I несое. см. уткнуть.
УТЫКАТЬ II несов. см. утыкать.
УТЮГ м. утюг, утик; электрический ~
электр утюги; паровой ~ пуу утюги,
УТЮЖИТЬ несов. что утюглеу, утюг
басыу, утиклеу, утик пенен тегислеу.
УТЮЖКА ж. утюглеу, утюглениу, утюг
басыу, утиклеу;~ брюкшалбарды утюглеу,
шалбарга утюг басыу.
УТЯЖЕЛЕНИЕ с. ауырланыу, салмац-
ланыу.
УТЯЖЕЛЙТЬ сов. что ауырлатыу, сал-
мацландырыу, цыйынлатыу, цыйынласты-
рыу.
УТЯЖЕЛИТЬСЯ сов. ауырласыу, сал-
мацланыу, цыйынласыу, дыйынластыры-
лыу.
УТЯЖЕЛЯТЬ несов. см. утяжелить.
УТЯЖЕЛЯТЬСЯ несов. см. утяжелиться.
УТЯНУТЬ сов. кого-что, разг. 1. (ута-
щить, уволочь) ертип алып кетиу, суйреп
алып кетиу, тартып алып кетиу; 2. (украсть)
урлау, урлап алып кетиу.
утята, утят им., род., вин. п. мн. от
утёнок.
УТЯТИНА ж. уйрек ети’ уйректин
геши.
УФ межд. ууц; уф, как жарко! уух,
ыссысын-ай!
УХ межд. ох, пах,, уух; ух, какой боль-
шой! пах, улкенин-ай!, ох, цандай улкен!;
ух, испугался! ууд, цорцып кеттим гой!
УХА ж. балыц сорпасы.
УХАБ м. цазганац, ой, шуцыр, ойлы-
-бэлентлик.
УХАБИСТЦЫЙ прил. цазганацлы, шу-
цанацлы, ойлы-бэлентли; ~ая дорога
цазганацлы жол.
УХАЖИВАНИЕ с. 1. (за больным, за
ребёнком) кутиу, царау, багыу, тэрбиялау,
тэрбия етиу; 2. (за женщиной) кеулин
табыу, жагыныу, извне тусиу, айландырыу.
УХАЖИВАТЬ несов. 1. за кем-чем (забо-
титься) кутиу, царау, багыу, тэрбиялау,
тэрбия бериу; ~ за больными ауырыулар-
га царау; ~ за цветами гуллерге царап
турыу; 2. за кем (за женщиной) кеулин
табыу, журиу, изине тусиу, айланды-
рыу.
УХАРСКИЙ прил. разг, ерлик, мэртлик,
гошшак, шок, азамат, гайратлы; ~ вид
батырлык тур-
Ухарство с. разг, жигитлик, мэртлик,
шоклык, азаматлыц, гошшаклык-
Ухарь м. разг, жигит, ер, мэрт, батыр,
шоц, азамат, гайратлы, гошшац.
Ухать несов. см. ухнуть.
УХВАТ м. темир кесеу.
УХВАТЙТЬ сов. 1. кого-что (крепко
взять) беккем услау, тутыу, жабасыу,
жармасыу, асылыу; ~ за руку цолынан
асылыу; 2. что, перен. разг, тусинип цалыу,
ацлау, асылып алыу, тусинип алыу; ~ глав-
ную мысль тийкаргы пикирге асылып алыу.
УХВАТЙЦТЬСЯ сов. за кого-что 1. (креп-
ко взяться) услап алыу, тутып алыу, жабы-
сыу, жармасыу, асылыу; ~ться за что-л.
обеими руками еки цолы менен бир нэрседен
услап алыу; 2. перен. разг, пайдаланыу,
жабысып алыу; он ~лся за эту мысль ол
усы пикирге жабысып алды.
УХВАТКА ж. разг. 1. (повадка) цылыц,
эдет, жедел; 2. (ловкость) шалтлыц, шак-
цанлыц, еплилик; ~ в работе жумыстагы
еплилик.
УХВАТЫВАТЬ несов. см. ухватить.
УХВАТЫВАТЬСЯ несов. см. ухватиться.
УХИТРЯТЬСЯ сов. с неопр., разг, ила-
жын табыу, эмелин етиу, жолын табыу,
есабын табыу, ретин табыу, еплеу; ~ прой-
тй незаметно билдирмей етип кетиудиц
жолын табыу.
УХИТРЯТЬСЯ несов. см. ухитриться.
УХИЩРЕНИЕ с. цийле, хэмел, тэсил,
эдис, жол табыу.
УХИЩРЯТЬСЯ несов. хийле етиу, хэме-
лин табыу, есабын табыу, эдисин табыу,
ретин табыу.
УХЛОПАТЬ сов. прост. 1. кого (убить)
елтириу, цум цаптырыу; 2.что (истратить)
жумсап цойыу, сарп етиу, бийкар жумсау,
исрап етиу, жоц етиу; ~ уйму денег кеп
пулды сарп етиу, кеп пулды жоц етиу.
УХЛОПЫВАТЬ несов. см. ухлопать.
УХМЫЛЬНУТЬСЯ сов. разг, кулимси-
реу, жылмыйыу, кулип койыу.
УХМЫЛЯТЬСЯ несов. см. ухмыльнуться.
УХНУЦТЬ сов. и однокр. разг. 1. гурсил-
Деу, гурип етип атылыу, сыкырлап жары-
лыу, гурип етиу; гуркиреу; вдалеке ~л
гром узацта кек гуркиреди; 2. что, перен.
УХО_____________________________________- 1062 -___________________________________________
(израсходовать) исрап етиу, сарп етиу,
жумсап жибериу; ~ть уйму денег кеп
ацшаны сарп етиу.
УХО с. (мн. уши) 1. кулац; заткнуть
уши цулацты тыгып койыу; отморозить ~
кулакты сууыцца алдырыу; 2. (приспособ-
ление для подвешивания) кулак, тутка; уши
котла цазанныц туткасы; 3. см. ушко II;
•О шапка с ушами цулацшын; тугой на ухо
цулагы ауыр; говорить на ухо цулагына
сыбырлап айтыу; слушать краем уха
кеуил койып тыцламау; пропустить мимо
ушей итибарга алмау, ацгармай далыу;
и ~м не вести х,еш кеуил цоймау, кимге
айтып атырсац демеу; протрубить уши
сейлеп басты цатырыу; держать ~ востро
кулак турип тыцлау, сак болыу; навострить
уши кулак салыу, дыккат пенен тыцлау;
одним ~м слышать емески еситиу; по уши
влюбиться жудэ ашык болыу; в одно ~ во-
шло, в другое вышло бир кулакка кирип,
екинши кулацтан шытып кетти.
УХОД I м. кетиу, шытыу; время прихода
и ~а келиу х,эм кетиу уацыты; он зашёл ко
мне перед самым ~ом ол матан тап кетер
алдында келди.
УХОД II ж. кутим, кутиу, кутип карау,
батыу; ~ за посевами егислерге кутип ца-
рау; больному нужен хороший ~ ауырыуга
жацсы кутим керек.
УХОДИТЬ I несов. 1. см. уйти; 2. (про-
стираться, тянуться) созылыу, тартылыу,
кетиу; дорога уходит в лес жол тотайта
царай кетеди.
УХОДИТЬ II сов. кого-что, прост.
1. (измучить) цатты шаршатыу, азап бериу,
жудетиу, цыйнау; 2. (погубить, уморить)
набыт етиу, жоц етиу.
УХУДШАТЬ несов. см. ухудшить.
УХУДШАТЬСЯ несов. см. ухудшиться.
УХУДШЕНИЕ с. теменлетиу, нашарла-
тыу, жаман етиу, ауырластырыу; темен-
леу, нашарланыу, жаманланыу, ауырла-
ныу, ауырласыу; ~ отношений датнасыд-
тын, жаманланыуы, датнасыдтын, бузылыуы;
~ здоровья ден саулыдтын нашарланыуы.
УХУДШИТЬ сое. что теменлетиу, нашар-
латыу, жаман етиу, ауырластырыу.
УХУДШИ ЦТЬСЯ сов. теменлеу, нашарла-
ныу, жаманласыу, ауырласыу, посецлеу,
дыйынласыу; положение~лось аудал ауыр-
ласты; дорога ~лась жол дыйынласты.
УЦЕЛЁЦТЬ сов. аман далыу, сау далыу,
путин далыу, садланып далыу; дом ~л
от пожара уй ерттен аман калды.
УЦЕНЁННЫЙ 1. прич. от уценить;
2. прил. арзанлатылган, бадасы тускен, ба-
дасы дайтдан; ~ товар арзанлатылган
товар.
УЦЕНИВАТЬ несов. см. уценить.
УЦЕНЙТЬ сов. что бах,асын кемитиу,
арзанлатыу.
УЦЁНК||Аж. 1. (действие) бах,асын кеми-
тиу, арзанлатыу; произвести ~у обуви
аяц кийимлерди арзанлатыу; 2. (скидка
в цене) бах,аныц айырмасы, бацаныц ту-
сим мугдары, арзанланганлыц, кеми-
генлик; сумма ~и товаров товарлардын
арзанлыц суммасы.
УЦЕПИТЬСЯ сов. за кого-что берик
услап алыу, берик жабысып алыу, бекем
жабысып алыу.
УЧАСТВОВАТЬ несов. в чём 1. (прини-
мать участие) цатнасыу, цосылыу; ~ в вы-
борах сайлауга цатнасыу; 2. (иметь долю,
пай) шерик болыу, ортац болыу; ~ в расхо-
дах шыгынга ортац болыу.
УЧАСТВУЮЩИЙ 1. прич. от участво-
вать; 2. в знач. сущ. мн. участвующие
цатнасыушылар.
УЧАСТИЕ с. 1. цатнасыц, цатнасыу,
барыу, бирге ислесиу; принять ~ в ра-
боте жумысца цатнасыу, жумысца барыу;
концерт с ~м лучших артистов ец жац-
сы артистлердиц цатнасыуы менен кон-
церт; 2. (сочувствие) царасыу, тилеклеслик,
цатнасыу; проявить ~ тилеклеслик бил-
дириу; слушать с живым ~м шын кеуил-
ден тилеклеслик билдирип тыцлау, цац
кеуилден тыцлау.
УЧАСТИТЬ сов. что жийилетиу; тезле-
тиу, жылдамлатыу; ~ темп игры ойын
пэтин тезлетиу.
УЧАСТЙТЬСЯ сов. жийилениу; тезле-
ниу, тезлесиу, шалт ислеу.
УЧАСТК6ВЦЫЙ прил. 1. участкалыц;
~ая избирательная комиссия участкалыц
сайлау комиссиясы; ~ый уполномоченный
участкалыц уекил; 2. в знач. сущ. м. разг.
участковый (милиционер) участканыц ми-
лиционери, участкалыц милиционер.
УЧАСТЛИВО нареч. тилеклеслик пенен,
рейимлилик пенен, цайырцомлыц пенен;
~ отнестись к кому-л. биреуге рейимлилик
пенен царау-
учАстлйвость ж. тилеклеслик, ре-
йимлилик, дайыр домлыд.
УЧАСТЛИВ’ЫЙ прил. тилеклес, рейим-
ли, дайырком, кеуилшек; ~ые слова дайыр-
домлыд пенен айтылган сезлер; ~ое отно-
шение рейимли турде карау, тилеклес
болып дарау.
УЧАСТНИК м. цатнасыушы, цатнасцан,
агза; ~ экспедиции экспедицияга цатна-
сыушы; ~ Великой Отечественной войны
Уллы Уатандарлыц урысца цатнасыушы;
~ спектакля спектакльге цатнасыу-
шы.
УЧАСТНИЦА женск. от участник.
УЧАСТОК м. 1. участка, майдан, жер;
земельный ~ жер участкасы; приусадеб-
ный ~ х,эули цасындагы участка; 2. участ-
ка; избирательный ~ сайлау участкасы;
3. (область, сфера) тармац, тарау; важ-
ный ~ работы жумыстыц эх,мийетли тарауы;
4. воен, участка; ~ обороны цорганыу
участкасы; 5. уст. участка (цала полиция-
сыньщ белими).
УЧАСТЬ ж. тегдир, ыгбал, несип. аух,ал;
горькая ~ ауыр тэгдир; разделить общую
~ улыума тегдирге шерик болыу.
УЧАЩАТЬ несов. см. участйть.
УЧАЩАТЬСЯ несов. см. участйться.
УЧАЩЁННЦЫЙ 1. прич. от участйть;
2. прил. тезлетилген, жийиленген; ~ое
дыхание жийиленген дем алыу, тез-тез
дем алыу; ~ый пульс жийи согылган та-
мыр, тез-тез согылган тамыр.
— 1063 —
УЧТ
УЧАЩЦИЙСЯ 1. прич. от учиться;
2. прил. оцыушы, оцып атырган; ~аяся
молодёжь оцыушы жаслар; 3. в знач. сущ. м.
учащийся и ж. учащаяся оцыушы.
УЧЁБЦА ж. оцыу, билим алыу; взяться
за ~у оцыуга шынтлап кирисиу.
УЧЕБНИК м. сабацлыц, оцыу цура-
лы.
УЧЁБНЦЫЙ прил. 1. оцыу...; ~ый год
оцыу жылы; ~ая часть оцыу белими;
~ый план оцыу планы; 2. (служащий
для обучения) уйрениу, шыныгыу; ~ая
винтовка атып уйрениу мылтыгы; ~ая
стрельба уйрениу ушын атыу, уйрениу
атыуы.
УЧЁН И IE с. 1. оцыу, билим алыу, уйре-
ниу, тэлим алыу; годы ~я оцыуда болган
жыллары; 2. (наука, теория) тэлимат,
илим; марксйстско-ленинское ~е о пар-
тии партия цаццыида марксистлик-ленин-
лик тэлимат; 3. мн. учения воен, эскерий
уйрениулер.
УЧЕНИК м. 1. (учащийся) оцыушы; ~
ремесленного училища енер-кэсип учили-
щесиниц оцыушысы; 2. шэкирт; ~ токаря
токарьдыц шэкирти; 3. (последователь,
сторонник) шэкирт, исин дауам еттириуши.
УЧЕНИЦА женск. от ученик.
УЧЕНЙЧЕСКЦИЙ прил. 1. оцыушынын....;
~ая тетрадь оцыушынын. дэптери; 2. пе-
рен. (незрелый) уйреншик, уйрениуши;
~ая работа уйрениушиниц жумысы.
УЧЕНЙЧЕСТВЦО с. 1. оцыушылыц,
уйрениушилик; годы ~а оцыушылыц жыл-
лары; 2. искерлик; школы фабрйчно-
-заводскбго ~а фабрик-завод искерлик
мектеби.
УЧЁНОСТЬ ок. оцымыслылыц, билим-
пазлыц, илимпазлыц.
УЧЁНЦЫЙ прил. 1. билимпаз, илимпаз,
алым, оцымыслы; 2. в знач. сущ. м. илимпаз,
билимпаз, алым; ~ый с мировым именем
дунья жузине белгили илимпаз; 3. (науч-
ный) илимий; ~ая степень илимий дэреже;
~ое звание илимий атац; 4. (выдрессиро-
ванный) уйретилген; ~ый медведь уйре-
тилген айыу.
УЧЕСТЬ сов. 1. кого-что есаплау, есап-
лап шыгыу, есапца алыу, дизимге алыу;
~ расходы шыгынларды есапца алыу;
~ всех специалистов барлыц цэиигелерди
есапца алыу; 2. что (принять во внимание)
еске алыу, нэзерде тутыу, есапца алыу;
~ опыт предшественников жол баслау-
шылардын, тэжирийбесии есапца алыу;
~ замечание учителя оцытыушынын, айт-
цанын есапца алыу; ~ вексель вексельди
есапца алыу.
УЧЁТ м. 1. есап, есап жургизиу, есапца
алыу; ~ товаров товарлардыц есабын
жургизиу; бухгалтерский ~ бухгалтер
есабы, бухгалтер учёты; ~ успеваемости
улгериушиликтиц есабы; 2. учёт, есап;
стать иа ~ учётца отырыу, есапца кириу;
сняться с ~а учёттан шыгыу; брать на ~
учётца алыу, дизимге алыу.
УЧЁТН ЦЫЙ прил. учёт..., есап...; ~ая
карточка учёт карточкасы, есап карточка-
сы.
УЧЁТЧИК м. есапшы, есапца алату-
гын адам.
УЧЁТЧИЦА женск. от учётчик.
УЧИЛИЩЕ с. училище, мектеп; военное
~ эскерий училище; ремесленное ~ енер-
меитлер мектеби.
УЧИНИТЬ сов. что, уст. ислеу, етиу,
шыгарыу, жургизиу; ~ допрос тергеу
жургизиу; ~ скандал жэнжел шыга-
рыу.
УЧИНЯТЬ несов. см. учинить.
УЧИТЕЛЬ м. 1. (мн. учителя) (препода-
ватель) мугаллим, оцытыушы; ~ русского
языка рус тили мугаллими; 2. (мн. учители)
оцытыушы, устаз, жол баслаушы.
УЧЙТЕЛЬНИЦА женск. от учитель 1.
УЧИТЕЛЬСКИЙ прил. 1. мугаллим...,
мугаллимлер..., мугаллимлик, оцытыу-
шылыц; ~ институт мугаллимлер инсти-
туты; 2. в знач. сущ. ж. учительская (ком-
ната) мугаллимлер белмеси, оцытыу-
шылар ежиреси.
УЧИТЕЛЬСТВО с. 1. собир. мугаллим-
лер, оцытыушылар; советское ~ совет
мугаллимлери; 2. (профессия) мугаллим-
шилик, оцытыушылыц.
УЧИТЕЛЬСТВОВАТЬ несов. мугаллим-
шилик етиу, мугаллим болып ислеу, оцы-
тыушылыц етиу.
УЧИТЫВАТЬ несов. см. учесть.
УЧИТЬ несов. 1. кого-что, чему и с неопр.
(преподавать) оцытыу, уйретиу, сабац бе-
риу; ~ русскому языку рус тилин оцытыу;
2. что уйрениу, оцыу, билип алыу,
ядлау; ~ стихотворение цосыцты уйрениу;
~ географию географияны оцыу; 3. кого-что
(поучать) нэсийх,ат бериу, ацыл уйретиу.
УЧИТЬСЯ несов. оцыу, уйрениу; ~
в школе мектепте оцыу; ~ плавать жузиуге
уйрениу; ~ на собственных ошибках
ез цэтелерии еске алыу, ез цателерии ядта
сацлау.
УЧРЕДИТЕЛЬ м. цурыушы, дузиуши,
шелкемлестириуши, тийкарын салыу-
шы.
УЧРЕДИТЕЛЬНИЦА женск. от учреди-
тель.
УЧРЕДИТЕЛЬНЫЙ прил. цурыушы,
дузиуши, тийкарын салыушы; <»-~ое собра-
ние полит, учредительное собрание.
УЧРЕДИТЬ сов. что дузиу, шелкемлес-
тириу, орнатыу, киргизиу; ~ комиссию
комиссия дузиу; ~ научное общество или-
мий жэмийет дузиу; ~ знаки отличия
айырыу белгилерин киргизиу.
УЧРЕЖДАТЬ несов. см. учредить.
УЧРЕЖДЕНИЕ с. 1. (действие) дузиу,
шелкемлестириу; дузилиу, шелкемлесиу;
~ банка банк дузиу; 2. (организация) шел-
кем, мэкеме; государственное ~ мэмле-
кетлик мэкеме.
УЧРЕЖДЕНЧЕСКИЙ прил. макеме...,
кен,се...; ~ аппарат мэкеме аппараты, мэке-
ме хызметкерлери.
УЧТЙВО нареч. эдеплилик пеней,
цурмет пенен, сыпайылыц пенен, киши-
пейиллик пенен, тусимпазлыц пеиен; он
~ поклонился ол хурмет пеней басын ийип
сэл ем л ести.
УЧТ
— 1064 —
УЧТИВОСТЬ ж. эдеплилик, сыпайылыц,
киши пейиллик, тусимпазлыц, хурмет сац-
лаушылыц.
УЧТЙВЫЙ прил. эдепли, сыпаны, ки-
ши пейил, тусимпаз; ~ ответ эдепли берил-
геи жууап.
учту, учтёшь и т. д. буд. вр. от учесть.
УЧУЯ ||ТЬ сов. кого-что, прям, и перен.,
разг, сезиу, сезип цалыу, ацлау, билиу;
собака~ла дичь ийт ацныц барлыгын сезди;
~ть опасность цэуипти сезиу.
УШАНКА ж. цулацшын, цулацлы мала-
цай.
УШАСТЫЙ прил. разг, узыи цулацлы,
салпы цулац, салпац цулац; ~ щенок
салпан. цулац кушик.
УШАТ м. цулацлы агаш шелек.
ушёл, ушла, ушло, ушли прош. вр. от
уйти.
уши, ушей и т. д. им., род. мн. от ухо.
УШЙБ м. 1. (действие) урып алыу, жа-
ралап алыу, кегертип алыу; синяк от ~а
урып алыудан пайда болтай денедеги кек;
2. (ушибленное место) кегергеи жер, жара-
лантан жер, урып алгаи жер.
УШИБАТЬ несов. см. ушибить.
УШИБАТЬСЯ несов. см. ушибйться.
УШИБЙТЬ сов. кого-что урып алыу,
урып ауыртып алыу, жаралап алыу, кегер-
тип алыу; он ушиб себе ногу ол аягын
урып ауыртып алды.
УШИБЙТЬСЯ сов. урып алыу, ауыртып
алыу, кегертип алыу; ~ о камень тасца
урып алыу.
УШИВАТЬ несов. см. ушить.
УШЙТЬ сов. что тарылтып тигиу, цыс-
цартып тигиу; ~ воротник жаганы тарыл-
тып тигиу.
Ушко, УШКб I с. 1. уменыи.-ласк. от
ухо 1; 2. цулац; ушко сапога етиктиц цула-
ты; 3. мн. ушки (макаронные изделия)
макарон; <• у него ушки на макушке ол
цулатын турип тыцлайды; за ушко, да
на солнышко погов. гунасын мойныиа
цойып жазасын бериу.
УШКО II с. (отверстие) кез; ~ иглы
ийнениц_кези.
УШНЦОЙ прил. цулац..., цулацтыц;
~ая раковина анат. цулац калканы;
~ые болезни цулац ауырыулары.
УЩЕЛЬЕ с. жыра, сай; горное ~ тау
жырасы.
УЩЕМЙТЬ сов. 1. что (защемить)
цысыу, цыстырып алыу, цысып цалыу,
шымшытып алыу; ~ палец барматыи цы-
сып цалыу; 2. кого-что, перен. (ограничить,
стеснить) цысыу, кемитиу, кемситиу, шек-
леу; ~ в правах праволарыи кемитиу;
~ чьё-л. самолюбие биреудиц кеулине
тийиу.
УЩЕМЛЕНИЕ с. 1. (защемление) цысыу,
цыстырып алыу, цысып цалыу; 2. перен.
кемситиу, шеклеу, шеклениу; ~ чьих-л.
интересов биреулердиц мэплерии шеклеу.
УЩЕМЛЯТЬ несов. см. ущемить.
УЩЕРБ м.' зыян, зэлел, шыгын, кемис-
лик; материальный ~ материаллыц зыян;
в ~ кому-л. биреуге зыян келтиретугын
етип; причинить ~ зыян келтириу; луна
на ~е ай киширеймекте, ай киширейиу
цалыида.
УЩИПНУТЬ сов. 1. кого-что бурап алыу,
шымшып алыу, цысып алыу; 2. что, чего
разг, (отщипнуть) узип алыу, шетинеи
сындырып алыу, белип алыу.
УЮТ м. цолайлылыц, жайлылыц, жаг-
дайлылыц, оцайлыльщ; создать в доме ~
уйде цолайлы жагдай туугызыу.
УЮТНО нареч. цолайлы турде, жайлы
турде, жагдайлы турде, оцай; ~ располо-
житься цолайлы турде жайласыу.
УЮТН ((ЫЙ прил. цолайлы, жайлы,
жагдайлы, оцай; ~ая комната жайлы
ежире, жайлы белме.
УЯЗВИМОСТЬ ж. иэзиклик, цэлсизлик,
эззилик.
УЯЗВЙМЦЫЙ прил. НЭЗИК, Х.ЭЛСИЗ,
эззи; ~ое место 1) нэзик жери, елер
жери; 2) перен. халеиз жер, цолайлы
жер.
УЯЗВИТЬ сов. кого-что жэбирлеу,
ренжитиу, екпелетиу, ашыуын келтириу.
УЯЗВЛЕНИЕ с. жэбирлеу, ренжитиу,
екпелетиу, ашыуын келтириу.
УЯЗВЛЯТЬ несов. см. уязвить.
УЯСНЕНИЕ с. аиыцлап алыу, аиыцлап
билиу, тусиниу, угыу, угып алыу, ацлап
алыу.
УЯСНЙТЬ сов. что аныцлап алыу, туси-
ниу, билип алыу, тусинип алыу, ацлап
алыу; ~ смысл чего-л. бир нэрсениц мэнисин
аныцлап алыу.
УЯСНИ цться сов. разг, аныкланыу,
тусиникли болыу, билиниу, аныц болыу;
цель его приезда ~лась оныц цаидай мац-
сет пенен келгени тусиникли болды.
УЯСНЯТЬ несов. см. уяснить.
УЯСНЯТЬСЯ несов. см. уяснйться.
ФА с. нескл? муз. фа (музыцалыц гам-
маныц тертинши сести хэм\ нотисы).
фаб= цоспа сезлердиц «фабрикалыц, фабри-
каныцъ деген мэнисин билдиретугын би-
ринши белеги, мыс.-, фабком фабрикалыц
комитет.,
ФАБКОМ м. (фабрйчный комитет) фаб-
ком (фабрикалыц комитет).
ФАБРИК ||А ж. фабрика; ткацкая ~а
тоцыу фабрикасы.
ФАБРИКА-КУХНЯ ж. асхана-фабрика
(жэмийетлик ауцатландырыу кэрхана-
сы).
ФАБРИКАНТ м. фабрикант, фабрикаиыц
ийеси.
ФАБРИКАЦИЯ ж. 1. (производство,
выделка) фабрикада ислеп шыгарыу, фаб-
рикада таярлап шыгарыу; ~ ковров гилем-
лерди фабрикада ислеп шыгарыу; 2. перен.
(измышление, выдумка) етирик, есек.
________________________________________~ 1065 -_____________________________________ФАМ
ФАБРИКОВАТЬ несов. что 1. (изготов-
лять) фабрикада ислеп шыгарыу; ~ тка-
ни гезлемени фабрикада ислеп шытарыу;
2. (производить в большом количестве)
кеп мугдарда таярлау, кеп мугдарда еиди-
риу, кеп етип таярлау; 3. перен. (измыш-
лять) етирикти ойлап шытарыу, есекти
ойлап шыгарыу, етирик таратыу; ~ слухи
есек сезлерди ойлап шыгарыу.
ФАБРЙЧНцЫЙ прил. фабрика..., фаб-
рикалы, фабриканыц; товары ~ого про-
изводства фабрика ендирисиниц товарла-
ры; ~ый город фабрикалы дала.
ФАБУЛА ж. лит. фабула (эдебий шыгар-
мадагы сууретленген i/ацыялардыц, герой-
лардыц цэрекетлериниц сюжетлик схемасы).
ФАВОРИТ м. фаворит (1. уст. жоцаргы
дэрежели адамныц жацсы керетугын кисиси;
2. ойнас; 3. спорт, бэйгиде озып келиуге
мумкиншилиги бар ат).
ФАВОРИТКА женск. от фаворит.
ФАЗА ж. 1. (стадия развития) фаза
(цандай да бир цубылыстыц ямаса процесс-
тиц рауажланыуындагы дэуир); 2. астр.,
физ. фаза; ~ Луиы Айдын, фазасы; ~ коле-
бания маятника маятниктиц тербетилиу
фазасы; 3. хим. фаза (бир нэрсениц биргел-
ки жагдайы); жидкая ~ суйыц фаза;
4. тех. фаза (генератордагы сым орауыныц
айырым топары).
ФАЗАН м. цыртауыл.
ФАЗАН jj ИЙ прил. цыртауыл..., цыр-
гауылдын,; ~ьи перья цыртауылдын. пэрле-
ри.
ФАЗИС м. см. фаза 1.
*фАзный цоспа сезлердиц фаза саны
биринши белегинде керсетилген екинши
белеги, мыс.: трёхфазный уш фазалы.
ФАКЕЛ м. факел; шам, шырац.
ФАКЙР м. гезенде фокусшы, кез бай-
лаушы, ойыншы.
ФАКСИМИЛЕ с. нескл. факсимиле (1. цол
жазбаны, документам сууретке тусирип
алыу; 2. биреудиц мер етип басылган
жекке цолы).
ФАКТ м. факт, хацыйцат, болтай ис,
болган уацыя, шын уацыя; исторический ~
тарийхий факт; ~ тот, что... хацыйцатыи-
да...; ~ тот, что я забыл эту кнйгу хацый-
цатында мен сол китапты умыттым; поста-
вить кого-л. перед совершившимся фактом
болатугын ис болганиан соц биреуге мэлим
етиу.
ФАКТИЧЕСКИ нареч. цацыйцатта, ду-
рысында, шын, шынында, расында.
ФАКТЙЧЕСКЦИЙ прил. хацыйцат, шыи,
рас; ~ое доказательство хацыйцат дэлил-
леме; ~ие данные хацыйцат маглыуматлар;
~ое положение дела истиц хацыйцат
аухалы.
ФАКТОР м. фактор, жагдай; ~ вре-
мени уацыт факторы; постоянно дей-
ствующие ~ы мудамы хэрекет етиуши
факторлар.
ФАКТУРА ж. иск. фактура (искусство-
лыц шыгармаларда шебершилик техника-
сыныц айырыцша езгешелиги).
ФАКУЛЬТАТИВНЫЙ прил. факульта-
тив, миннетлн емес, целеп алынатугын;
~ курс лекций лекциялардыц факультатив
курсы.
ФАКУЛЬТЕТ м. факультет; историче-
ский ~ тарийх факультети.
ФАЛАНГА ж. 1. анат. бармац бууыи;
2. зоол. мий.
ФАЛДА ж. фалда, шабыу, артцы етеги
тилинген.
ФАЛЬСИФИКАТ м. фальсификат (жа-
салма нэрсе).
ФАЛЬСИФИКАТОР м. фальсификатор,
бурмалаушы; ~ы истории тарийхты бур-
малаушылар.
ФАЛЬСИФИКАЦИЯ ж. 1. (действие)
бурмалау, бурмалап керсетиу; 2. (подде-
ланная вещь) жасама зат.
ФАЛ ЬСИФИЦЙРОВАННЫЦЙ 1. прич.
от фальсифицировать; 2. прил. бурмалан-
гаи, бурмаланып керсетилген; ~е данные
бурмалаиып керсетилген маглыуматлар.
ФАЛ ЬСИФИЦЙРОВАТЬ сов. и несов.
что бурмалау, бурмалап керсетиу.
ФАЛЬЦЕВАЛ ЬНЦЫЙ прил. полигр.
фальцовка ислейтугын, буклейтугын; ~ая
машина фальцовка ислейтугын маши-
на.
ФАЛЬЦЕВАТЬ несов. что, полигр. фаль-
цовка ислеу, буклеу; ~ газету газетаны
буклеу.
ФАЛЬЦЕТ м. фальцет (цосыц айтцанда
ец жоцары жицишке дауыс).
ФАЛЬЦОВКА ж. полигр. фальцовка,
буклеу.
ФАЛЬШИВИТЬ несов. разг. 1. (быть
неискренним, лицемерить) алдау, жалган
сейлеу, шынын айтпау, цалпеки сейлеу,
еки жузли болыу; 2. муз. намаиы бузыу,
сести бузып айтыу.
ФАЛЬШИВКА ж. разг, фальшивка, жал-
ган документ.
ФАЛЬШИВО нареч. жалган, надурыс;
~ петь намасын бузып цосыц айтыу.
ФАЛЬШЙВЦЫЙ прил. 1. (поддельный)
жалган, жасама, цалпеки; 2. (неискренний)
алдауыш, жузеки, еки жузли; етирик; ~ая
улыбка етирик кулимсиреу; 3. (двусмыс-
ленный) цолайсыз; 4. цэте, надурыс; ~ая
нота надурыс алынган нота.
ФАЛЬШЬ ж. 1. (неискренность, лице-
мерие) жузекилик, еки жузлилик; 2. (об-
ман) алдау, алдаушылыц, етирик, жалган;
3. (неточность в исполнении) цэтелик,
надурыслыц.
ФАМЙЛИЦЯ ж. фамилия; как ваша ~я?
сизиц фамилияцыз ким?; назвать своё
имя и ~ю ез атын xSM фамилиясын айтыу.
ФАМЙЛ ЬНЦЫЙ прил. 1. фамилиялыц;
2. (семейный) туцымнан-туцымга келе
атырган; ~ое сходство туцымнан-туцымга
келе атырган уцсаслыц.
ФАМИЛЬЯРНИЧАТЬ несов. с кем-чем,
разг, эдепсизлик етиу, езин артыцмаш
еркин тутыу, тартынбау, ерсилик етиу.
ФАМИЛЬЯРНОСТЬ ж. эдепсизлик,
артыцмаш еркинлик, тартынбаушылыц,
ерсилик.
ФАМИЛЬЯРН"ЫЙ прил. эдепсиз, езин
еркин тутатугын, тартынбайтугыи, ерси;
~ое обращение эдепсиз сейлесиу.
ФАН.
— 1066 —
ФАНАТЙЗМ м. фанатизм (езиниц пики-
рине, идеясына ныц исеним менен берилиу,
басцалардыц пикирине цатты царсылыц
керсетиу).
ФАНАТЙЧЕСКЦИЙ прил. фаиатикли,
фаиатизмлик; ~ая вёрафанатиклик исеним.
ФАНАТИЧНОСТЬ ж. фаиатизмлик,
фанатизмге ериушилик.
ФАНАТИЧНЫЙ прил. фанатизмли, фа-
натизмшил, фанатизмге берилген.
ФАНЁРА ж. фанера.
ФАНЁРНЦЫЙ прил. фанера...; фанерадан
исленген, фанерадан жасалган; ~аи пере-
городка фанерадан жасалган цоршау.
ФАНЕРОВАТЬ несов. что фанерлеу.
ФАНЗА ж. фанза (Цытай дийханыныц
уйи).
ФАНТ м. фант (1. ойынга цатнасыушылар
шек бойынша берилген миннетли бир тап-
сырманыЧорынлайды; 2. бул ойынга цатна-
сыушыеа*берилген тапсырма; 3. бул ойынга
цатнасыушыка шек салыу ушын берилген
ват).
ФАНТАЗЕР м. фантазёр, цыялшы, цыял-
параз.
ФАНТАЗЁРКА женск. от фантазёр.
ФАНТАЗИРОВАТЬ несов. 1. (мечтать)
цыялланыу, цыялга берилиу, цыялга
кетиу; 2. (выдумывать) яддан шыгарыу.
ФАНТАЗИЯ ж. 1. (творческое воображе-
ние) фантазия, цыял; 2. (мечта) фантазия,
цыял, арзыу, ой, эрман; предаваться ~м
цыялга шумиу; 3. (выдумка, ложь) ети-
рик, жалган нэрсе; 4. разг, (прихоть,
причуда) ерси эдет, ерси нэрсе; что
за ~ пришла тебе в голову сеииц ойыца
цандай ерси нэрсе келди екеи; 5. муз.
фантазия (еркин формадаеы музыкалыц
шыгарма).
ФАНТАСТ м. 1. см. фантазёр; 2. лит.
(писатель) фантаст (цыялый нгрселерди
жазатусын жазыушы).
ФАНТАСТИКА ж. 1. фантастика (бир
нэрсени ойлап кез алдына келтириу);
научная ~ илимий фантастика; 2. (нечто
несуществующее) цыял, болмайтугын нэрсе.
ФАНТАСТИЧЕСКИЙ прил. 1. (причуд-
ливый, волшебный) фаитастикалыц; 2. (не-
сбыточный, невероятный) цыялый, эмелге
аспайтугын; ~ проект цыялый проект.
ФАНТАСТИЧНОСТЬ ж. 1. (причудли-
вость) фаитастикалыц; 2. (несбыточность,
невероятность) цыялыйлыц, эмелге ас-
пайтугынлыц.
ФАНТАСТИЧНЫЙ прил. см. фантастй-
ческий.
ФАНФАРА ж. фанфара (1. музыкалыц
эсбап; 2. перен. сондай эсбап пенен бери-
летугын цысцаша сигнал, хабар).
ФАНФАРОН м. разг, мацтаншац.
ФАР||А ж. фара; автомобильные ~ы
автомобильдиц фаралары.
ФАРАОН м. ист. фараон (эййемги
Мысыр патшасы).
ФАРВАТЕР м. мор. фарватер, кеме
жолы.
ФАРИСЕЙ м. 1. ист. фарисей (бурынгы
Иудеяда цала байлары арасында дузилген
диний-сиясий партия агзасы); 2. перен.
(лицемер, ханжа) жагымпаз, жеги, еки
жузли адам.
ФАРИСЕЙСТВО с. 1. ист. фарисейлер
тэлиматы; 2. перен. (лицемерие) жагым-
пазлылыц, еки жузлилик, жегилик.
ФАРМАКОЛОГ м. фармаколог (фармако-
логия бойынша цэниге).
ФАРМАКОЛОГИЯ ж. фармакология
(дэрилердиц организмге тэсир етиуин тек-
серетукын илим).
фармакопея ж. фармакопея (дэ-
рилерди таярлау, тексериу цэм сацлау
тууралы аптекалар ушын миннетли цол-
ланба).
ФАРМАЦЕВТ м. фармацевт (фармацев-
тика бойынша цэниге).
ФАРМАЦЕВТИКА ж. фармацевтика (дг-
рилерди таярлау, сацлау цэм жазып бе-
риу жвниндеги билимлер топламы).
ФАРМАЦЕВТИЧЕСКИЙ прил. фарма-
цевтика..., фармацевтикалыц.
ФАРС м. 1. театр, фарс, тамаша
(кулкили х,эм жецил мазмунлы комедия);
2. перен. (грубая шутка) эдепсиз дэзил,
женсиз цэзил.
ФАРТУК м. фартук, алжапцыш.
ФАРФбР м. 1. фарфор, шыиы (ац бал-
шыцтан жасалган минерал масса); ваза
из ~а фарфордан исленген ваза; 2. собир.
(изделия, посуда) фарфор, фарфор ыдыс-
лар, фарфор буйымлар.
ФАРФОРОВЦЫЙ прил. фарфор; фар-
фордан исленген; ~ая чашка фарфор
чашка, фарфордаи ислеиген чашка.
ФАРШ м. 1. (измельчённое мясо) фарш,
майда етип шабылгаи ет; 2. (измельчённая
начинка) фарш; грибной ~ замаррыц фар-
шы.
ФАРШИРОВАННЫЙ 1. прич. от фарши-
ровать: 2. прил. фаршлангаи; ~ перец
фаршланган бурыш.
ФАРШИРОВАТЬ несов. что, кул. фарш са-
лыу; ~ рыбу балыцтьщ ишине фарш салыу.
ФАСАД м. фасад; дом стоит ~ом на пло-
щадь жайдыц алды майданга царап тур.
ФАСОВАТЬ несов. что фасовкалау, ел-
шеп салып цойыу, елшеп орап цойыу.
ФАСОЛЬ ж. лобыя.
ФАСОН м. 1. (покрой, образец) фасон,
пишим, улги; платье нового ~а жаца
фасон менен тигилген кейлек; снять ~
пишиуии алыу, улгисин алыу; 2. перен.
разг, (вид, манера) фасон, цылыц, кери-
нис, эдет; на новый ~ жаца цылыцца.
ФАСбнНЦЫЙ прил. тех. фасоилы; ~ое
железо фасонлы темир.
ФАТА ж. фата (жуца жипектен цаяллар-
дыц басына жабатугын ац жаулыц).
ФАТАЛИЗМ м. фатализм (тагдир мац-
лайга жазылады дегенге исениушилик).
ФАТАЛЬНОСТЬ ж. болмай цалмайту-
гынлыц.
ФАТАЛ ЬНЦЫЙ прил. болмай цалмайту-
гыи; ~ое совпадение болмай цалмайтугын
тууры келиушилик.
ФАТОВСТВб с. разг. жасаигышлыц,
цуры пардоз бериушилик.
ФАУНА ж. фауна, цайуанлар дуиьясы,
цайуаиат дуньясы.
— 1067 —
ФИГ
ФАШИЗИРОВАТЬ сов. и несов. кого-что
фашизмлестириу.
ФАШИЗМ м. фашизм.
ФАШИСТ м. фашист.
ФАШИСТКА женск. от фашист.
ФАШИСТСКИЙ прил. фашист..., фа-
шистлик.
ФАЙНС м. 1. фаянс (гипс цэм саз ылай
цосылып исленген зат); 2. собир. (изделия,
посуда) фаянс, фаянс ыдыслар, фаяис
буйымлар.
ФАЙНСОВцЫЙ прил. фаянс; фаянс-
тан исленген; ~ая посуда фаянс ыдыс.
ФЕВРАЛЬ м. февраль.
ФЕВРАЛЬСКИЙ прил. февраль..., фев-
ральдагы.
ФЕДЕРАЛИЗМ м. полит, федерализм
(1. мэмлекеттиц федерациялыц дузилиси;
2. сиясий агым).
ФЕДЕРАЛ ЬН ЦЫЙ прил. полит, феде-
раль, федеральлыц; ~ое государство
федеральлыц мэмлекет.
ФЕДЕРАТИВНЫЙ прил. полит, федера-
тив, федеративлик; Российская Советская
Федеративная Социалистическая Республи-
ка (РСФСР) Россия Совет Федеративлик
Социалистлик Республикасы (РСФСР).
ФЕДЕРАЦИЯ ж. 1. полит, федерация
(ез алдына болган мэмлекетлерден бирлесип
дузилген бирикпе мэмлекет); 2. (союз
обществ, организаций) федерация; Всемир-
ная федерация профсоюзов Путкил дуиья
жузилик профсоюзларыныц федерациясы.
ФЕЙЕРВЕРК м. фейерверк (турли рец-
де жарыц беретугын жанар зат).
ФЕКАЛЬНЫПЙ прил. фекалиялыц; ~е
удобрения фекалиялыц тегинлер.
ФЕЛЛАХ м. феллах (Аравия ярым ата-
уындагы еллерде цэм Мысырда отырыцлы
дийхан).
ФЕЛЬДМАРШАЛ м. воен, фельдмаршал.
ФЕЛЬДФЁБЕЛЬ м. воен. уст. фельдфе-
бель (старший унтер-офицердиц атагы).
ФЕЛЬДШЕР м. фельдшер (орта билимли
медицина хызметкери).
ФЕЛЬДШЕРИЦА женск. от фельдшер.
ФЕЛЬДШЕРСКИ ||Й прил. фельдшер...,
фельдшерлик; ~е курсы фельдшерлик
курслар.
ФЕЛЬДЪЕГЕРЬ м. фельдъегерь (эске-
рий ямаса цукимет курьери, шабарманы).
ФЕЛЬЕТОН м. фельетон.
ФЕЛЬЕТОННЫЙ прил. фельетон...,
фельетонлыц; ~ стиль фельетонлыц стиль.
ФЕНОЛОГИЯ ж. биол. фенология (био-
логияныц белими).
•> ФЕНОМЕН м. феномен (сийрек ушыра-
сатугын, тац цаларлыц цубылыс).
ФЕНОМЕНАЛЕНЦЫЙ прил. тац цалар-
лыц, сийрек ушырасатугын; ~ая память
тац цаларлыц ядта тутцырлыц.
ФЕОДАЛ м. ист. феодал.
ФЕОДАЛИЗМ м. ист. феодализм (капи-
талистлик жэмийеттиц алдында болган
жэмийетлик формация).
ФЕОДАЛ ЬНЫЦЙ прил. ист. феодализм-
ниц, феодальлыц; ~й строй феодальлыц
строй; ~й гнёт феодальлыц езиушилик; ~е
пережитки феодальлыц цалдыцлар.
ФЕРЗЬ м. шахм. ферзь, королева.
ФЕРМА I ж. с.-х. 1. ферма; овцеводческая
~ цой фермасы; 2. ферма (капиталистлик
еллерде жекке хожалыц).
ФЕРМА II ж. тех. (инженерное соору-
жение) ферма (инженерлик цурылыс).
ФЕРМЁНТ м. биол., хим. фермент
(тири клетка тэрепинен ислеп шыгылату-
гын органикалыц зат).
ФЕРМЕНТАЦИЯ ж. ферментация, ашыу;
~ табака темекиниц ашыуы.
ФЕРМЕР м. фермер (ферма ийеси).
ФЁРМЕРСКЦИЙ прил. фермер..., фер-
мерлик; ~ое хозяйство фермер хожалыгы.
ФЕРРОСПЛАВ м. тех. ферросплав
(цоспалы темир еритиндиси).
ФЕСТИВАЛ Ьль фестиваль; Всемирный ~
молодёжи Путкил жер жузилик жаслар
фестивалы; музыкальный ~ музыка фести-
валь!.
ФЕТИШ м. 1. (амулет) фетиш, дууа,
тумар; 2. перен. (предмет слепого поклоне-
ния) фетиш, цуры исениушилик, дэлилсиз
сыйыныу шылыц.
ФЕТИШИЗИРОВАТЬ сов. и несов. что
фетишлестириу, фетишке айландырыу,
куры исениу, дэлилсиз сыйыиыу.
ФЕТИШИЗМ м. 1. фетишизм (жансыз
предметлерге сыйыныушылыц); 2. перен.
(слепое поклонение чему-л.) фетишизм, цуры
исениушилик, дэлилсиз сыйыныушылыц.
ФЕТИШИСТСКИЙ прил. фетишистлик,
фетишизмлик.
ФЕТР м. фетр (жуца кийиздиц ец сапалы
со рты).
ФЁТРОВЦЫЙ прил. фетр...; фетрдеи
исленген; ~ая шляпа фетр цалпац.
ФЕХТОВАЛЬЩИК м. фехтовальщик,
цылышпаз.
ФЕХТОВАЛЬЩИЦА женск. от фехто-
вальщик.
ФЕХТОВАНИЕ с. фехтование, цылыш-
ласыу.
ФЕХТОВАТЬ несов. кылышласыу.
ФЕШЕНЕБЕЛЬНЫЙ прил. сэнли, ке-
лисикли.
ФЁЯ ж. миф. пери, х,ур.
ФИ межд. туу; фи, какой противный!
туу, цандай жеркенишли!
ФИАЛКА ж. бийнепше.
ФИАСКО с. нескл. фиаско, ыгбалы ке-
лиспеу, талабы келиспеу, сэтсизлик; по-
терпеть ~ сэтсизликке ушырау.
ФЙБРЦА ас. 1. уст. (жилка) тамыр,
сицир; 2. тех. фибра (химиялыц жол менен
ислеп шыгарылган беккем цагаз); чемодан
из ~ы фибрадаи исленген чемодан; <>
всеми ~ами души жан-тэни менен.
ФИБРОВЫЙ прил. фибра...; фибрадаи
исленген; ~ чемодан фибрадаи исленген
чемодан.
ФИБРОМА ж. мед. фиброма (зыянсыз
исик).
ФЙГА ж. бот. эижир (агаш цэм мийуеси).
ФИГЛЯР м. 1. уст. (фокусник) масца-
рапаз, кез байлаушы; 2. перен. разг,
(позёр) цылжьщбас адам, жагымпаз киси.
ФИГОВ ЫЙ прцл. энжир..., энжирдиц;
~ое дерево энжир агашы; <> ~ый листок
ФИГ.
— 1068 —
1) (изображение листка) адамныц жыныс
агзасыиыц орнына жабыстырып цойылган
жапырац; 2) (лицемерное прикрытие чего-л.)
бир айып нэрсени биле тура жасырыу.
ФИГУРЦА ж. 1. (телосложение) сым-
бат, пишин, сын, фигура; стройная ~а
пишини келискен; 2. перен. белгили адам,
гайраткер адам; крупная политическая ~а
ири сиясий гайраткер адам; 3. мат. фигура;
4. иск. (скульптурное изображение) фигура
(адамныц ямаса цайуанныц суурети);
5. ав. фигура (самолёттыц цауада хэр
цыйлы айланып, тиккесине, шалцасына
ушыуы); ~ы высшего пилотажа жоцары
пилотаж фигуралары; 6. лит. (оборот
речи) фигура; риторйческая ~а ритори-
калыц фигура; 7. (движение в танце,
в гимнастике и т. п.) фигура; 8. шахм.
фигура (король, ферзь, туура, пил, ат);
9. карт, фигура (балта, гулдэсте, найза).
ФИГУРАЛ ЬНЦЫЙ прил. керикли, ас-
тарлы; ~ое выражение астарлы сез.
ФИГУРЙРОВАТЬнесов. цатнасыу, болыу,
ушырау, шыгыу, кериниу; ~ на суде в ка-
честве свидетеля судта гууа болып цатна-
сыу.
ФИГУРИСТ м. спорт, фигурист (коньки
менен цгр турли фигура жасап сырганац
тебиуши).
ФИГУРИСТКА женск. от фигурист.
ФИГУРНЦЫЙ прил. 1. ойма; ~ая резьба
ойма нагыс; 2. фигуралы керинисли; ~ое
катание иа коньках конькиде фигуралы
керинисли усыл менен сырганау.
ФИЗг цоспа сезлердиц «дене шыныцтырыу»
деген мэнисин ацлататугын биринши беле-
ги, мыс.: физподготовка дене шыныцтырыу
таярлыгы.
ФИЗИК м. физик (физика бойынша
цэниге).
ФИЗИКА ж. физика; теоретическая ~
теориялыц физика; молекулярная ~ моле-
кулярлык физика; ~ атомного ядра атом
ядросыныц физикасы.
ФЙЗИКО- цоспа сезлердиц физикаеа цат-
насын билдиретурын биринши белеги, мыс.:
фйзико-геометрйческий физика геометрия-
лыц.
ФИЗИОЛОГ м. физиолог (физиология
бойынша цэниге).
ФИЗИОЛОГЙЧЕСКИЦЙ прил. физиоло-
гия..., физиологиялыц; ~е методы иссле-
дования изертлеудиц физиологиялыц усыл-
лары.
ФИЗИОЛОГИЯ ж. физиология (орга-
низмниц тиришилик функциялары цаццын-
дагы илим цэм функциялардыц ези); ~ чело-
века адам физиологиясы.
ФИЗИОНОМИСТ м. физиономист (бети-
ниц уэрекетине царап ишки сезимди билиу-
ши адам).
ФИЗИОНОМИЯ ж. бет, жуз, сыцыл;
лукавая ~ жорта кулимсиреген сыцыл.
ФИЗИОТЕРАПЕВТ м. физиотерапевт
(физиотерапия бойынша цэниге врач).
ФИЗИОТЕРАПИЯ ж. мед. физиотера-
пия (жыллылыц, жарыц, суу менен, электр
тосы аркалы уэм т. б. физикалыц усыллар
менен ауырыуды емлеу).
ФИЗЙЧЕСКЦИЙ прил. 1. физика...,
физикалыц; ~ая лаборатория физика
лабораториясы; ~ие методы лечения ем-
леудиц физикалыц усыллары; 2. куш,
куш пенен ислейтугын; ~ая сила цара
куш; ~ий труд цара куш мийиети, куш
пенен ислеиетугын жумыс; 3. жыныс...;
~ая близость жыныс жацынлыгы; ~ая
география физикалыц география.
ФИЗКУЛЬТУРА ж. (физическая культу-
ра) физкультура, дене тэрбиясы.
ФИЗКУЛЬТУРНИК м. физкультурник,
физкультурашы.
ФИЗКУЛЬТУРНИЦА женск. от физ-
культурник.
ФИЗКУЛЬТУРНЫЙ прил. физкульту-
ра..., физкультуралыц; ~ парад физкуль-
тура парады.
-ФИКАЦИЯ цоспа сезлердиц енгизиу, та-
ратыу деген мэнисин билдиретурын екинши
белеги, мыс.: электрификация электрифи-
кация.
ФИКСАЖ м. фото фиксаж (фотоплён-
кака тусирилген сууретти жууатугын
еритпе).
ФИКСАЦИЯ ж. 1. (регистрирование,
записывание) жазыу, белгилеу; 2. (опреде-
ление, установление) белгилеу, аныцлау,
керсетиу; 3. царатыу, аударыу, бурыу;
~ внимания дыццатты аударыу; 4. фото
фиксажлау, фиксажга салыу.
ФИКСИРОВАНИЕ с. 1. (установление)
белгилеу, аныцлау, керсетиу; 2. (сосредо-
точение) царатыу, аударыу’, бурыу; 3. фото
фиксажлау, фиксажга салыу.
ФИКСИРОВАТЬ сов. и несов. что 1. (от-
мечать, записывать) жазыу, жазып алыу,
белгилеу, белгилеп цойыу; ~ все замеча-
ния выступавших шыгып сейлеушилердиц
айтцан пикирлериниц бэрин жазыу;
2. (устанавливать, определять) белгилеу,
аиыцлау, керсетиу; ~ дни заседаний мэжи-
лис куилерин белгилеу; 3. (сосредоточи-
вать) царатыу, аударыу, белиу; ~ внима-
ние дыццатты аударыу; 4. фото фиксажга
салыу, фиксажлау.
ФИКСИРОВАТЬСЯ сов. и несов. ауда-
рылыу, белиниу.
ФИКТЙВН цый прил. жалган, етирик,
цэлпеки; ~ый брак жалган неке; ~ая
бцлёзиь етирик кесел.
ФЙКЦИЯ ж. жалгаи, етирик, цэлпеки.
*ФЙЛ м. цоспа сезлердиц «суйиуши,
жацсы кериуши, жацсы керетугын» деген
мэнилерди билдиретурын биринши белеги,
мыс.: библиофйл китапты суйиуши адам.
ФИЛАРМОНИЯ ж. филармония (кон-
цертлер шелкемлестириу, музыкалыц искус-
ствоны таратыу, пропагандалау менен
шугылланатугын мэкеме ямаса жэмийет).
ФИЛАТЕЛИЗМ м. см. филателия.
ФИЛАТЕЛИСТ м. филателист (фила-
телизм менен шурылланыушы адам).
ФИЛАТЕЛИСТИЧЕСКИЙ прил. фила-
телистлик, филателия..., филателиялыц.
ФИЛАТЕЛИЯ ж. филателия (почта мар-
каларын жыйнау шылыц).
ФИЛЕ I с. нескл. 1. (мясо высшего сорта)
бел омыртца ети; 2. (кусок рыбы или
— 1069 —
ФИШ
мяса без костей) суйексиз геш, суйегинен
тазаланган балыц.
ФИЛЁ II с. нескл. (вышивка) кесте,
натыс (шилтерге тигилген).
ФИЛЕЙНЦЫЙ I прил. бел омыртца
ети, суйексиз ет; ~ая вырезка суйексиз
ет белеги.
ФИЛЕЙНЫЙ II прил. (о вышивке)
кестели, нагыслы.
ФИЛИАЛ м. филиал (ири мэкемениц
жергиликли бир белими)', ~ Академии наук
СССР СССР Илимлер академиясыиыц фи-
лиалы.
ФИЛИГРАННЫЙ прил. 1. зергерлик;
~ые изделия зергерлик буйымлары; 2. пе-
рен. (искусно выполненный) шебер ислен-
ген, шеберлик пеней исленген; ~ая работа
шеберлик пенен исленген жумыс.
ФИЛИН м. уки.
ФИЛЛОКСЕРА ж. зоол. филлоксера, шы-
рынжа; виноградная ~ жузим шырынжасы.
ФИЛОЛОГ м. филолог (филология
бойынша цэниге).
ФИЛОЛОГИЧЕСКИЙ прил. филоло-
гия.., филологиялык; ~ факультет фило-
логиялыц факультет.
ФИЛОЛОГИЯ ж. филология (бир халыц-
тыц тилин цэм гдебиятын изертлеуши
илимниц жыйнагы).
ФИЛОСОФ м. 1. философ (философия
бойынша цэниге); 2. перен. аса ойланып
ислейтугын адам.
ФИЛОСОФИЦЯ ж. 1. философия; учебник
по истории ~и философияиыц тарийхыныц
сабацлыгы; 2. перен. разг, (излишние
умствования) аса ойланыушылыц.
ФИЛОСОФСКИЙ прил. философия...,
философиялыц; марксистский ~ материа-
лйзм марксистлик философиялыц мате-
риализм.
ФИЛОСОФСТВОВАТЬ несое. разг, (умст-
вовать, мудрствовать) аса ойланып пикир
жургизиу.
ФИЛЬМ м. фильм; звуковой ~ сесли
фильм; немой ~ сессиз фильм; художест-
венный ~ керкем фильм; полнометражный
~ толык метражлы фильм; широкоэкран-
ный ~ кец экранлы фильм; снимать ~
фильм тусириу.
ФИЛЬМОТЕКА ж. фильмотека (кинолен-
таларды жыйнаушы цэм белгили бир тэр-
типте сацлаушы архив).
ФИЛЬТР м. сузгиш, фильтр.
ФИЛЬТРАТ м. фильтрат (фильтрден
еткизилген суйыцлыц).
ФИЛЬТРОВАЛЬНЫЙ прил. сузетугыи,
сузгиш, фильтрлейтугын; ~ая бумага
сузгиш цагаз.
ФИЛЬТРОВАТЬ несов. что сузиу, суз-
гиштен еткизиу, фильтрден еткериу;
~ воду сууды фильтрден еткериу.
ФИЛЬТРУЮЩИЙСЯ прил.: ~ вирус
биол. майда вирус.
ФИМИАМ м.: курить ~ кому-л. би-
реуди асыра мацтау, биреудиц мацтауыи
жетириу.
ФИН= цоспа сезлердиц «ацша» деген мэнини
билдиретугын биринши белеги, мыс.: фин-
отдел ацша белими.
ФИНАЛ м. 1. (завершение, конец чего-л.)
жуумац; ацыр, сон., аяц; блестящий^ ~
эжайып жуумац; 2. иск. финал (музыкалыц,
театр, эдебий шы.гарманыц ацыргы жуумац-
лау белими); 3. спорт, финал, ацыргы
ойын, жуумацлау ойын; ~ шахматного
чемпионата СССР СССР шахмат чемпио-
натыныц жуумацлау ойыны.
ФИНАЛЬНЦЫЙ прил. финаллыц, ацыр-
гы, соцгы, жуумацлау...; ~ая встреча
спорт, жуумацлау ушырасыуы.
ФИНАНСИРОВАТЬ сов. и несов. кого-что
финанслау, ацша бериу, ацша меиен тэми-
йин етиу; ~ строительство цурылысты ацша
менен тэмийин етиу.
ФИНАНСОВЫЦЙ прил. фииаис..., ац-
ша...; ~й отдел ацша белими; ~й год
финанс жылы; ~й капитал эк. финанс капи-
талы; затруднения ацша жагынан цы-
сын ы^шы л ыц.
ФИНАНСЦЫ только мн. 1. финанс, царжы;
государственные ~ы мэмлекетлик царжы-
лар; 2. разг, (деньги, денежные дела) ацша,
цэрежет; как у тебя с ~ами? сениц ацша
жагыц цалай?
ФЙНИК м. бот. хурма (агаш цэм мийуе-
си).
ФЙНИКОВЦЫЙ прил. хурма..., хурма-
ii ыц...; ~ая пальма хурма пальмасы.
ФИНИШ м. спорт. 1. (заключительная
часть состязания) финиш (жарыс ушыра-
сыуында ацыргы белим); 2. (конечный
пункт) финиш, шек; первым прийтй к ~у
шекке биринши болып келиу.
ФИНИШИРОВАТЬ сов. и несов. спорт.
финишке келиу.
ФЙНКА ж. разг. 1. (нож) финка,
цаижар; 2. (шапка) цулацшын.
ФЙННЫ мн. (ед. финн м., фйнка ж.)
финлер (Финляндияныц тийкаргы хал-
цы).
ФИНОТДЕЛ м. (финансовый отдел)
ацша белими.
ФЙНСКИЙ прил. фин...; ~ язык фии
тили.
ФИОЛЁТОВЫЦЙ прил. цызгылт кек;
~е чернйла цызгылт кек рецли сыя.
ФЙРМ||А ж. фирма (сауда ямаса
санаат кэрханасы); торговая ~а сауда
фирмасы.
ФИРМЕННЫЙ прил. фирма..., фирма-
лыц; ~ магазйн фирма магазини.
ФИСГАРМОНИЯ ж. муз. фисгармония
(клавишли духовой саз эсбабы).
ФИСКАЛИТЬ несов. разг, тыншылыц
етиу, сез таратыу’, сез жеткериу.
ФИСТАШКА ж. писте (агаш цам мийуе-
си).
ФИСТАШКОВЦЫЙ прил. 1. писте...;
пистеден исленген; ~ое дерево писте ага-
шы; 2. (о цвете) писте рецли (ашыц жасыл
рец)-,
ФИСТУЛА ж. 1. (фальцет) жицишке
дауыс; 2. муз. (дудка) най.
ФИСТУЛА ж. мед. (свищ) жараныц
ауызы.
ФИТЙЛЬ м. пилте, пилик.
ФИШКА ж. фишка (гейпара ойынларда
цатнасыушылардыц цолына берилетугын
ФЛА,
— 1070 —
децгелек, кубик сыяцлы очко орнына журе-
тугын белгилер).
ФЛАГ м. флаг, байрак, жалау; госу-
дарственный ~ мэмлекет байрагы, мэм-
лекетлик флаг; поднять ~ байрад кетериу;
спустить ~ байрацты тусириу; под фла-
гом чего-л. 1) (под каким-л. лозунгом) бир
нгрсениц байрагы астында; 2) (прикрывая
свои намерения) бир на рее ниц бэиеси меиеи,
бир нэрсени сылтау етип.
ФЛАГМАН м. воен.-мор. флагман
(1. эскерий кемелердиц ири бирикпесиниц
командалыц етиушисш, 2. флагманлыц кеме).
ФЛАГМАНСКИЙ прил. воен.-мор. флаг-
ман...; ~ корабль флагман кемеси.
ФЛАЖОК м. кишкене жалау, кишкене
байрад; сигнальный ~ сигнал беретугын
кишкене _ жалау.
ФЛАКОН м. флакон, шийше; ~ духов
бир шийше этир суу-
ФЛАНГ м. фланг, даптал, шет (фронт-
тыц ямаса адамлар цатарыныц оц ямаса
сол жаеы); правый ~ он. даптал; левый ~
шеп даптал; обойти противника с фланга
душпанныц бир дапталынан айланып
етиу.
ФЛАНГОВЫЙ прил. фланг..., фланглыд,
даптал..., шетки; ~ удар цапталдан берил-
ген соццы; ~ огонь цапталдан атылган оц.
ФЛАНЕЛЬ ж. фланель (гезлеме).
ФЛАНИРОВАТЬ несов. бийкар журиу,
жумыс ислемей журиу, цайцышылыц етиу.
ФЛЕГМАТИК м. уяц адам, жай басар,
флегматик.
ФЛЕГМАТИЧНОСТЬ ж. уянлыц, жай
басарлыц, флегматиклик.
ФЛЕГМАТИЧНЫЙ прил. уяц, жай басар,
флегматикли; ~ характер уяц минез.
ФЛЕГМОНА ж. мед. флегмона (тери
астындагы клетчатканыц ирицли исиги).
ФЛЕЙТА ж. флейта (музыкалыц эсбап).
ФЛЕЙТЙСТ м. флейташы, флейта шер-
тиуши.
ФЛЕКСИЯ ж. лингв, флексия (турлен-
генде, сепленгенде сездиц езгерип турату-
гын жалгауы)', внутренняя ~ ишки флексия.
ФЛЕКТЙВНЫЦЙ прил. лингв, флексия-
лы; ~е языки флексиялы тиллер (сез фор-
масын флексияныц жэрдеми менен цурайту-
гын тиллер).
ФЛЙГЕЛЬ м. флигель (негизги жайдыц
цапталына тутастырып салынган жай
цэм ишкеридеги белек кишкене жай).
ФЛИРТ м. жортага ашыц болыу, жорта
суйиушилик, ойнап суйиушилик.
ФЛИРТОВАТЬ несов. с кем и без доп.
жортага ашыц болыу, жорта суйиу, ойиап
суйиу.
ФЛОКС м. флокс (гул).
ФЛОРА Ж. флора, есимликлер дуньясы.
ФЛОТ м. флот; военно-морской ~
эскерий-тециз флоты; речнбй ~ дэрья фло-
ты; <• воздушный ~ дауа флоты.
ФЛОТИЛИЯ ж. мор. 1. флотилия; кито-
бойная ~ кит аулау флотилиясы; 2. (боль-
шое количество судов) огада кеп кеме-
ФЛУОРЕСЦЕНЦИЯ ж. физ. флуорес-
ценция (нурдыц тэсири менен гейпара
затлардыц уацытша жарыц бериуи).
ФЛЮГЕР м. флюгер (узын арашца беки-
тилген цэм самалдыц барытын керсетиуши
пластинка).
ФЛЮС I м. мед. исик (ауырыу тистин,
себебинен болган).
ФЛЮС II м. тех. флюс (руданы ериткен-
де керекли металлды тазартыу ушын цосы-
латугын зат).
ФЛЯГА ж. фляга; походная ~ походта
алып журетугын фляга.
ФЛЯЖКА ж. см. фляга.
ФОЙЕ с. нескл. фойе.
ФОКСТЕРЬЕР м. фокстерьер (ийттиц
тури).
ФОКСТРбТ м. фокстрот (танец).
ФОКУС I м. 1. физ. фокус (сынып еткен
ямаса шарылысып цайтцан жарыц нурлары-
ныц кесискен точкасы); 2. фото фокус; 3.
мед. фокус (денедеги ауырыу процессиниц
орайы)-, ~ в лёгких екпедеги фокус; 4.
перен. (средоточие, центр) орталыц,
орай.
фокус п м. 1. (ловкий приём, трюк)
фокус, кез байлау; показать ~ фокус
керсетиу; 2. мн. фокусы (капризы) цыр-
сыцлыц.
ФОКУСНИК м. фокусшы, фокус кер-
сетиУши.
ФОЛЬГА ж. 1. фольга (жуца жылтыр
пластинка)', золотая ~ алтын фольга;
2. полигр. жылтыр цагаз.
ФОЛЬКЛОР м. фольклор, халыц дерет-
песи, халыц ауыз еки творчествосы.
ФОН I м. 1. фон, тийкаргы рец, негизги
тур; красные цветы на белом фойе ац
фондагы цызыл гуллер; на голубом фоне
нёба аспаниьщ кек рецинде; 2. перен.
(окружение, среда) айлана, жалпы жагдай.
ФОН II м. фон (сестиц цаттылыгы, куш-
лилик дэрежеси).
ФОНАРИК м. уменыи. от фонарь; кар-
манный ~ кишкене цалта фоиа-
ры.
ФОНАРЬ м. 1. фонарь, паныс; уличный
~ кеше панысы; ручной ~ цол фонарь;
2. архит. пэтик терезе; 3. разг, (синяк на
лице) кек дац (беттеги).
ФОНД м. 1. (денежные или материаль-
ные средства) фонд; валютный ~ валюта-
лыц фонд; ~ заработной платы мийиет
х,ацы фонды; золотой ~ 1) алтын гэзийие,
алтын ацша коры; 2) перен. бир нэрсеииц
ец цымбатлы, ец бах,алы белеги; 2. (запа-
сы) цор, энжам, фонд; семенной ~ колхоза
колхоздыц туцым цоры; основной сло-
варный ~ лингв, негизги сезлик фонды;
3. мн. фонды фин. (ценные бумаги) фонд-
лар (процентли цымбат бацалы цагазлар);
4. фонд (творчестволыц гайраткерлерге
жэрдем беретугын мэкеме); литературный
~ Союза ССР СССРдьщ эдебият фон-
ды. .
ФОНЕМА ж. лингв, фонема (тилдиц сес
цурылысындагы тийкаргы типлик бирли-
ги).
ФОНЕТИКА ж. лингв, фонетика (1. тил-
диц сес цурылысы, сес составы-, 2. тилдиц сес
цурылысын изертлейтугын тил билиминиц
бир белими).
— 1071 —
ФОР
ФОНЕТЙЧЕСКИЦЙ прил. лингв, фоне-
тика..., фонетикалыц; ~е законы фонети-
калыц нызамлар.
ФОНОГРАФ м. фонограф (сеслерди жа-
зып алатугын жэне соцынан оларды еситти-
рип беретугын аппарат).
ФОНТАН м. 1. фонтан; нефтяной ~
нефть фонтаны; бить ~ом фонтан
болып атлыгыу; 2. (сооружение) фонтан;
в саду бил ~ багда фонтан шашырап турды;
3. перен. суудай агып турган.
ФОРЁЛЬ ж. форель (балыц).
ФОРМЦА ж. 1. (внешний вид) форма,
сыртцы керинис, пишин, сымбат, сыцыл,
келбет; иметь ~у шара домалац формада
болыу; 2. (строение, структура) форма,
тур; ~а правления басцарыу формасы;
~а организации труда мийнетти шелкем-
лестириудиц тури; единство ~ы и содер-
жания форма менен мазмунныц бирлиги;
3. (одежда) форма; военная ~а эскерий
форма; 4. тех. форма, цэлип; ~а для отлйв-
ки цуйыу цэлиби; 5. полигр. цэлип; печат-
ная ~а баспа цэлиби; 6. (установленный
образец чего-л.) форма; ~а протокола
протоколдыц формасы; 7. перен. (види-
мость, формальность) кезебага, сыртцы
кериииси ушын гана; делать что-л. ради
~ы бир нэрсени сыртцы кериниси ушын
гана ислеу; 8. мн. формы разг, (очертания
фигуры) сымбат, сыртцы пишии; изящные
~ы келбетли сымбат; 9. лингв, форма;
~ы слова сездиЦчформалары; неопределён-
ная ~а глагола фейилдиц белгисиз форма-
сы; быть в ~е мумкиншилиги болыу,
цолынан келиу; высказать что-л. в резкой
~е бир нэрсени турпайы турде айтыу.
ФОРМАЛИЗМ м. формализм (1. истиц
тек сыртцы формасын сацлаушылыц- 2.
искусствода, гдебиятта реакцияшыл иде-
алистлик агым).
ФОРМАЛИН м. формалин (дезинфек-
циялаушы дэри).
ФОРМАЛИСТ м. 1. формалист; бездуш-
ный ~ инсапсыз формалист, рейимсиз
формалист; 2. (последователь формализма)
формалист (формализмниц тэрепдары).
ФОРМАЛИСТИЧЕСКИМИприл. Еформа-
лизмлик; ~ое отношение к делу иске
формализмлик пенен царау; 2. формализм-
ге тийкарланган; ~ое искусство форма-
лизмге тийкарланган искусство.
ФОРМАЛЕН ОСТ|| Ь ж. формальлыц,
формальшылыц, кезебашылыц, рэсмийши-
лик; соблюдать все ~и барлыц рэсмий-
шилик жацларыи сацлау.
ФОРМАЛЕН ЦЫЙ прил. 1. (официаль-
ный, законный) формаль, формальлыц,
кезебалыц, рэсмийлик, рэсмий; ~-ые
доказательства формаль дэлиллеулер;
2. (существующий только по видимости)
формальлы, сыртцы кериниси дурыс, кез
ушын; ~ые права формаль цуцуцлар;
3. рэсмийшилик; ~ое отношение к делу
иске рэсмийшилик пенен царау.
ФОРМАТ м. полигр. формат ~ книги
китаптыц форматы.
ФОРМАЦИЦЯ ж. 1. формация (бир нэр-
сениц рауажланыуындакы белгили дэуир,
басцыш)', социалистическая ~я социалист-
лик формация; 2. перен. (система взглядов)
формация (кез цараслардыц системасы)',
люди новый ~и жаца формациядагы адам-
лар; 3. геол, формация; третичная ~я
ушинши дэуир формациясы.
ФОРМЕНН„Е1Й прил. 1. формалы, фор-
маланган, форма бойынша исленген; ~ая
одежда формалы кийим; 2. перен. разг,
(сущий, настоящий) нагыз, барып турган,
хацыйцат.
ФОРМИРОВАНИЕ с. 1. дузиу, дузилиу,
цурау, цуралыу, дереу, деретиу; ~ нового
мировоззрения дуиьяга жаца кез царастыц
дереуи; ~ характера минездиц дузилиуи;
2. (воинское соединение) формирование
(эскерий белим).
формировАте несов. что 1. (состав-
лять, создавать) дузиу, цурау, деретиу;
~ правйтельство хукимет дузиу; ~ поезд
ж.-д. поезд дузиу; 2. (придавать форму,
вид) бир цэлипке келтириу, формата келти-
риу.
ФОРМИРЦОВАТЕСЯ несов. 1. (приобре-
тать законченность) дузилиу, цуралыу,
дереу, деретилиу; характеризуется в моло-
дости минез жас гезииде дузиледи; 2.
(организовываться, составляться) уйымла-
сыу, цурасыу; 3. (развиваться физически)
жетисиу, кэмалга келиу.
ФОРМОВАТЕ несов. что I. тех. (при-
давать форму) цэлиплеу, цэлипке цу-
йыу; ~ глину ылайды цэлипке цуйыу;
2. (изготовлять форму для чего-л.) цэлип
жасау, цэлип таярлау.
ФОРМОВЦОЙ прил. 1. формалайтугын,
цэлиплейтугын, цэлиплеуге арналган; ~ая
глина цэлиплеуге арналган саз ылай;
2. цэлипке салынган, форма бойынша
исленген; ~бй хлеб гербиш наи.
ФОРМОВОЧНЕ1Й прил. 1. см. формовой
1; 2. формалау..., цэлиплеу...; ~ автомат
формалау автоматы.
ФОРМОВЩИК м. цэлиплеуши, форма-
лаушы.
ФОРМОВЩИЦА женск. от формовщик.
ФОРМУЛ ЦА ж. в разн. знач. формула;
~а кислорода кислородтьщ формуласы;
выразить в ~е формула арцалы керсетиу.
ФОРМУЛЙРОВАТЕ сов. и несов. что
пикирин аиык айтыу, пикирин анык жа-
зыу.
ФОРМУЛИРОВКА ж. 1. пикирии аныц
айтыу, пикирин аныц жазыу; 2. (сфор-
мулированная мысль) аныц айтылган пи-
кир, аныц жазылган пикир; ясная ~
аиыц хэм тусиникли айтылган пикир.
ФОРМУЛЯР м. формуляр (1. библиотека
карточкасы; 2. китап оцыушыныц карточ-
кам).
ФОРПОСТ м. форпост (алдыцгы цатар-
даеы беркитилген позиция).
ФОРСЙРОВАННЕ1Й Е прич. от фор-
сйровать; 2. прил. тезлестирилген, шац-
цанласцан, асыцтырылган.
ФОРСЙРОВАТЕ сов. и несов. что 1. (ус-
корить, усилить) тезлетиу, шаццаиласты-
рыу, асыцтырыу; ~ строительство цуры-
лысты тезлетиу; 2. воен, (преодолеть с боем
ФОР
— 1072 —
преграду) урысып етиу, кешип етиу;
~ линию оборойы протйвника душпаннын.
цорганыу лиииясынан урысып етиу.
ФОРСУНКА ж. тех. форсунка (жанар
майларды пуу цазанларына, двигательдиц
цилиндрлерине буркиу, себиу ушын цолла-
натугын эсбап).
ФОРТ м. воен, форт (кишкене цорган).
ФОРТЕ нареч. муз. форте (цатты, кушли,
бэлент цауазлы сес).
ФОРТЕПЬЯНО с. нескл. фортепьяно
(музыкалыц эсбап)', играть на ~ фортепья-
нода шертиу.
ФОРТИССИМО нареч. муз. фортиссимо
(жудэ кушли, жудэ цатты сес).
ФОРТОЧКА ж. форточка.
ФОРТУНА ж. уст. ыгбал, бахыт; ~ ему
улыбнулась онын. бахыты ашылды.
ФОРУМ м. 1. ист. форум (эййемги Рим-
де — цаланыц жэмийетлик турмысы жэм-
ленетушн майдан}', 2. (место выступле-
ний, высказываний) жыйнац майданы, жый-
налыс орны; 3. (широкое представительное
собрание) форум (кец уэкилли жыйналыс).
ФОСГЕН м. хим. фосген (газ).
ФОСГЕНОВЫЙ прил. хим. фосген...,
фосгенли.
ФОСФАТ м. фосфат (1. хим. фосфор
кислотасыныц дузы-, 2. мин. фосфор кисло-
тасынан алынган минерал тегин).
ФОСФАТНЫЙ прил. хим., мин. фос-
фатлы.
фосфатовы ;|й прил. см. фосфатный;
~е удобрения фосфатлы тегинлер.
ФОСФОР м. фосфор (химиялыц элемент).
ФОСФОРИСТЫЙ прил. хим. фосфор...,
фосфорлы; ~ чугун фосфорлы шойын.
ФОСФОРИТ м. мин. фосфорит (may
жынысы).
ФОСФОРНЦЫЙ прил. хим. фосфор...,
фосфорлы; ~ая кислота фосфор кислотасы.
ФОТО с. нескл. разг. см. фотография 2.
С7<'ФОТО= чфотографиялыц» деген мэнини
билдиретугын цоспа сезлердиц биринши
белеги, мыс.: фотовыставка суурет кергиз-
беси.
ФОТОАЛЬБОМ м. фотоальбом, суурет
альбомы.
ФОТОАППАРАТ м. фотоаппарат.
ФОТОБУМАГА ж. суурет дагаз.
ФОТОГЕНЙЧНЦЫЙ прил. сууретке яма-
са киноэкраига тусириу ушыи ынгайлы;
~ое лицо сууретке тусириуге цайым бет.
ФОТОГРАФ м. фотограф, сууретши.
ФОТОГРАФИРОВАТЬ несов. кого-что
тусириу, сууретке тусирип алыу.
ФОТОГРАФИРОВАТЬСЯ несов. суурет-
ке тусиу-
ФОТОГРАФИ'Я ж. (. (занятие) фото-
графия, сууретшилик; увлекаться ~ей
сууретшилик пенен шугылланы/; 2. (сни-
мок) суурет, фотография; 3. (мастерская)
фотография, сууретхана; сняться в ~и
фотографияда сууретке тусиу.
^ФОТОКАРТОЧКА ж. фотокарточка,
суурет.
ФОТОЛИТОГРАФИЯ ж. полигр. фото-
литография (фотографияга тийкарланган
литография).
ФОТОЛЮБИТЕЛЬ м. фото х,эуескери.
ФОТОМАТЕРИАЛ м. фотоматериал
(1. сууретке керекли уэжлер; 2. цандайда
бир мацсетке пайдаланылатугын суурет-
лер)-
ФОТОМЕТРИЧЕСКИЙ прил. фотомет-
риялыц.
ФОТОМЕХАНИЧЕСКИЙ прил. фотоме-
ханикалыц.
ФОТОМОНТАЖ м. фотомонтаж (бир
цанша сууретлерди бир жалпы тема бойын-
ша бириктириу).
ФОТООБЪЕКТИВ м. фотообъектив.
ФОТОРЕПОРТАЖ м. фоторепортаж (суу-
ретке тусирип репортаж етиу).
ФОТОРЕПОРТЁРм. фоторепортёр (фото-
репортаж бенен шугылланыушы. фотограф).
ФОТОСНИМОК м. см. фотография 2.
ФОТОТЕЛЕГРАММА ж. фототелеграмма
(фототелеграф арцалы берилетугын теле-
грамма}.
ФОТОТЕЛЕГРАФ м. фототелеграф (те-
леграф ямаса радио арцалы орнынан цоз-
галмайтугын затлардыц су у ретин узац
жерге берип туратугын эсбап).
ФОТОТИПИЯ ж. полигр. фототипия
(1. репродукцияныц ец саррас усылы-,
2. сондай жол менен басып шыгарылган
суурет).
ФОТОТОВАРЫ мн. суурет буйымлары.
ФОТОУВЕЛИЧИТЕЛЬ м. фотоувеличи-
тель (сууретши улкейтип шыгарыу аппа-
раты).
ФОТОХРОНИКА ж. фотохроника (кун-
деликли уацыяларды сууретлер арцалы
керсетиу).
ФОТОЭЛЕМЕНТ м. эл. фотоэлемент
(нур энергиясын электр энергиясына езгер-
тетугын эсбап).
ФРАГМЕНТ м. 1. (отрывок текста)
фрагмент, узинди; 2. иск. (часть чего-л.)
фрагмент, цалдыц, цалган белек; ~ зда-
ния жайдын. цалган белеги.
фрАзца ж. 1. гэп, сез, сейлем, жум-
ле; 2. перен. цургац сез, мазасы жоц
гэп; избитые ~ы айтыла-айтыла мазасы
кеткен сез; пустая ~а бос сез, цуры сез,
дузсыз сез; 3. муз. фраза; музыкальная ~а
музыкалыц фраза.
ФРАЗЕОЛОГИЧЕСКИЙ прил. лингв.
фразеология..., фразеологиялыц; ~ сло-
варь фразеологиялыц сезлик.
ФРАЗЕОЛОГИЯ ж. лингв. 1. фразеоло-
гия (бир тилдиц цэсийети болган турацлы
сез сейлемлери)', 2. (отдел языкознания)
фразеология (тил билиминиц белими)',
3. перен. (красивые фразы) цургац сез,
биймэни сез, бос сез.
ФРАЗЁР м. мылжыц, сезцумар.
ФРАЗЁРСТВО с. мылжыцлыц, сезцумар-
лыц.
ФРАКЦИОНЕР м. полит, фракционер,
фракцияшыл.
ФРАКЦИОННЫЙ I прил. полит, фрак-
ция..., фракциялыц; ~ая борьба фракция-
лыц гурес. _
ФРАКЦИОННЫЙ II прил. хим. фрак-
циялыц; ~ая перегонка фракциялыц ажы-
ратып шыгарыу’.
— 1073 —
ФУН
ФРАКЦИЯ 1 ж. полит, фракция (1. сия-
сий партияныц парламенттеги агвалары-
ныц шелкемлескен топары-,2. сиясий партия-
ныц ишиндеги белекленген топар).
ФРАКЦИЯ П ж. хим. фракция (цосынды
затлардыц белгили бир температурада
ажыратылган бир белеги).
ФРАМУГА ж. фрамуга (эйнектиц ямаса
есиктиц жоцаргы ашылмайтугын белеги).
ФРАНК м. франк (Франция, Швейцария,
Бельгия, Люксембург цэм Монакода ацша
бирлиги).
ФРАНТ м. сэнгей, жасанып кийиниуши,
сэнли кийиниуши.
ФРАНТЙТЬ несов. разг, сэнгейлик етиу,
жасанып кийиниу, сэнли кийиниу.
ФРАНТЙХА женск. от франт.
ФРАНЦУЗСКИЙ прил. француз...,
француздыц; ~ язык француз тили.
ФРАНЦУЗЫ мн. (ед. француз м., фран-
цуженка ж.) французлар (Францияда
турыушы негизги халыц).
ФРАХТ м. мор. ком. фрахт (1. жукти
кеме менен тасыу ушын теленетугын
цацы; 2. кирейге алынган кеме менен жибе-
рилетугын жук).
ФРАХТОВАТЬ несов. что, мор., ком.
фрахтлау (жук тасыу ушын кирейине кеме
тутыу).
ФРЕГАТ м. фрегат (желцомлы уш мачта-
лы урыс кемеси).
ФРЕЗА ж. фреза (1. жонатугын, кесету-
гын айланбалы кеп тисли асбап; 2. жерди
жумсартатугын машина).
ФРЕЗЕРНЫЙ прил. фреза..., фрезер...;
~ станок фрезер станогы.
ФРЕЗЕРОВАТЬ сов. и несов. что фре-
зерлеу, фрезер менен ислеу.
ФРЕЗЕРОВЩИК м. фрезеровщик, фре-
зерши.
ФРЕЗЕРОВЩИЦА женск. от фрезеров-
щик.
ФРЕСКА ж. фреска (сыбауга салынган
сыр суурет).
ФРИВОЛЬНЫЙ прил. едепсиз, жецил
минезли, бийэдеп.
ФРИКАДЕЛЬКА ж. кул. фрикаделька
(сорпада писирилген домалацланган майда
геш ямаса балыц белеги).
ФРИКАТЙВНЫЦЙ прил. лингв, фрика-
тив..., фрикативлик; ~е звуки фрикатив
сеслер.
ФРОНТ м. в разн. знач. фронт; стать во ~
еки цолын жнберип тик турыу; построить-
ся во~ цатарга тик турыу; отправка воин-
ских частей на~ эскерий белимлердн фронт-
ца жибериу; западный ~ батыс фронт;
народный ~ халыц фронты; культурный ~
мэдений фронт; <> на два фронта еки багыт-
та.
ФРОНТАЛ ЬНЦЫЙ прил. воен, царсы
алдына царай, царсы алдынан; ~ая атака
царсы алдына царай исленген хужим.
ФРОНТИСПИС м. фронтиспис (1. архит.
жайдыц алдыцгы жагы; 2. полигр. китап-
тыц биринши бетине салынган суу-
рет).
ФРОНТОВИК м. фронтовик (урысца цат-
насцан адам, урысца цатнасыушы адам).
68 Русско-каракалпакский сл.
ФРОНТОВЦ0Й прил. фронтлы, фронтта
бирге болган, фронттагы; -~6й товарищ
фронтта бирге болган жолдас; ~ая часть
фронттагы белим.
ФРОНТОН м. архит. фронтон (жайдыц
фасадыныц жоцаргы уш муйешли ямаса
децгелек белеги).
ФРУКТ м. мийуе.
ФРУКТОВЫЙ прил. мийуе..., мийуели;
мийуеден исленген; ~ сад мийуели баг,
мийуе багы; ~ магазин мийуе магазины.
ФРУКТОЗА ж. хим. фруктоза, мийуе
цанты.
ФТОР м. фтор (химиялыц элемент).
ФУ межд. туу, тифиу, уух; фу, какая га-
дость! тифиу, не деген патас!; фу, как
я устал! уух, мен жаман шаршадым!;
<> фу-ты! ту!
ФУГА ж. муз. фуга (музыкалыц шыгарма).
ФУГАНОК М. Улкен сурги.
ФУГАС м. воен, фугас (жарылгыш ват-
тыц заряды).
ФУГАСКА ж. воен, фугаска, фугас бомба.
ФУГАСНЦЫЙ прил. фугас; ~ая бомба
фугас бомба.
ФУГОВАТЬ несов. что 1. (выстрагивать
фуганком) жоныу, сургилеу; 2. (выравни-
вать поверхность) жонып апарыу, тегислеп
апарыу, жонып уйлестириу.
ФУЖЕР м. фужер (вино ишиу ушын бо-
кал).
ФУЛЯРОВЫЙ прил. фуляр; фулярдан
исленген; ~ платок фуляр орамал.
ФУНДАМЕНТ м. 1. фундамент, тырнад;
дом на каменном тас тырнадлы жай;
2. перен. (опора, основа) негиз, тирек;
~ социалистической экономики социалист-
лик экономиканын, негизи.
ФУНДАМЕНТАЛЬНЫЙ прил. 1. (боль-
шой, прочный) улкен, беккем, берк;
2. перен. (глубокий, солидный) терец, не-
гизли, пуцта; 3. (основной) негизги, бас.
ФУНДУК м. фундук (гоз агашы цэм
мийуеси).
ФУНИКУЛЁР м. фуникулёр (шыгар-
лыцта арцан менен цэрекет ететугын
темир жол).
ФУНКЦИОНАЛ ЬНЦЫЙ прил. 1. функ-
циялыц..., функциональлы, функцнональ-
лыц; уазыйпа; ~ая зависимость мат.
функциональлы гэрезлилик; 2.функциялыц,
хэрекетке байланыслы; ~ое заболевание
функциялыц кесел.
ФУНКЦИОНИРОВАТЬ несов. ислеу,
журип турыу, хэрекет цылыу.
ФУНКЦИНЯ ж. 1. (обязанность, назна-
чение) функция, уазыйпа; служебные ~и
жумыс уазыйпалары; выполнять чьи-л.
~и биреудиц уазыйпасын орынлау; 2. мат.
функция (басца мугдардыц езгериуине
царай езгеретугын екинши бир мугдар);
тригонометрические ~и тригонометрия-
лыц функциялар; 3. биол. функция (орга-
низмниц, бир органныц атцаратугын
иси).
ФУНТ I м. уст. (мера веса) цадац
(409,5 граммга тец салмац).
ФУНТ II м.: ~ стерлингов фунт стер-
линг (Англияда пул бирлиги).
ФУН.
— 1074 —
ФУНТИК м. фунтик (шаршарга усатып
оралган цагаз).
ФУРА ж. 1. (длинная телега) фура
(усти жабыц узын жук арба); 2. см. фур-
гон.
ФУРАЖ м. от-шеп, от.
ФУРАЖКА ж. фуражка.
ФУРАЖНЦЫЙ прил. от-шеп..., от...;
~ ый фонд колхоза колхоздыц от-шеп фон-
ды; ~ые культуры от болатугын шеплер;
<ф> ~ая корова с.-х. досымша от-шеп бери-
летугын сауын сыйыр.
ФУРГОН м. фургон (усти жабыц ар-
ба).
ФУРГОНЩИК м. фургоншы, арбакеш.
фурия ж. 1. миф. фурия (гййемги Рим
мифологиясында— еш алыушы цаял цуда-
йыныц бири); 2. перен. (о злой, сварливой
женщине) шарбая, бийцая.
ФУРОР м. дебдебели табыс, дэбдебели
дацц, унатцан шауцым; произвести ~
дэбдебели табысца жетиу.
ФУРУНКУЛ м. мед. шыйцан.
фурункулёз м. мед. шыйцан шыгып
ауырыу.
ФУТ м. уст. фут (30,5 см тец узынлыц
елшеу и).
ФУТБОЛ м. футбол.
ФУТБОЛИСТ м. футболшы, футболист.
ФУТБОЛКА ж. разг, футболка (жецил
цысца тор кейлек).
ФУТБОЛ ЬНЦЫЙ прил. футбол..., фут-
болдын; ~ая команда футбол командасы;
~ый мяч футбол тобы; ~ое поле футбол
майданы.
ФУТЛЯР м. футляр, цап, цуты; ~ для
скрипки скрипканын футляры; ~ для
очков кез эйнек цабы.
ФУТУРЙЗМ м. футуризм (XX эсирдиц
басында искусствода цэм эдебиятта пайда
болган реализмге царсы формалистлик
агым).
ФУТУРИСТ м. футурист (футуризмниц
тэрепдары).
ФУФАЙКА ж. 1. (вязаная рубашка)
фуфайка; шерстяная ~ жун фуфайка;
2. (стёганая куртка) гуртеше.
ФУ ФУ: на ~ разг, тэуекелге, эйтеуир,
шала-шула, жецил-желпи; делать что-л.
на ~ бир нэрсени шала-шула ислеу.
ФЫРКАТЬ несов. 1. пысцырыу; 2. перен.
разг, (сердиться, брюзжать) куцк етиу,
тоццылдау.
ФЫРКНУТЬ сов. и однокр. 1. пысцырып
жибериу; 2. перен. разг, (рассмеяться)
мырс етип кулип жибериу.
ФЮЗЕЛЯЖ м. ав. фюзеляж (самолёттыц
геудеси),
ХАДЖИ м. нескл. рел. дажы.
ХАЖИВАЦТЬ несов. многокр. разг, цат-
нау, цатнап журиу, баргышлау, барып
турыу, гезип журиу; мы частенько ~ли
к ним бизлер олардикине жийи-жийи
цатнап журдик.
ХАКАССКИЙ прил. хакас..., хакастыц;
~ язык хакас тили.
ХАКАСЫ мн. (ед. хакас м., хакаска ж.)
хакаслар (Хакас автономиялы областыныц
тийкаргы халцы).
ХАЛА ж. хала (шыйратпа, узынша етип
писирилген ац нан).
ХАЛАТ м. халат, шапан; узбекский ~
езбеки шапан; рабочий ~ рабочий халаты;
домашний ~ уйде кийетугын шапан; маски-
ровочный ~ воен, маскировка халаты.
ХАЛАТНЦЫЙ прил. 1. халатлыц, халат-
• ца жарамлы; ~ая ткань халатца жарамлы
гезлеме; 2. (небрежный, недобросовестный)
салац, салцын, бийпэруа, немцурайды;
~ое отношение к своим обязанностям
езиниц уазыйпасына салцын царау.
халва ж. далуа.
ХАЛЙФ м. ист. халиф.
ХАЛИФАТ м. ист. 1. (государство)
халифатлыц; 2. (система государственного
устройства) халифат бийлиги, халифат
устемлиги.
ХАЛТУРА ж. разг. 1. (побочный лёгкий
заработок) жецил табыс, ацсат табыс;
2. (недобросовестная работа) халтура,
шала ис, шалагай ис, арзымас ис.
Ч ХАЛТУРИТЬ несов. разг. 1. (подрабаты-
вать) жецил табыс табыу, ацсат табыс та-
быу; 2. (недобросовестно работать) хал-
тура ислеу, шала ислеу, шалагайлыц
етиу.
ХАЛТУРН ЦЫЙ прил. разг. 1. (занимаю-
щийся халтурой) шала ислейтугын, шала-
гайлыц етиуши; 2. халтура..., шала ислен-
ген; <~ая работа шала исленген жумыс.
ХАЛТУРЩИК м. разг, халтурщик, ша-
лагай.
ХАЛТУРЩИЦА женск. от халтурщик.
ХАЛЦЕДОН м. халцедон (минерал).
ХАМ м. бран. арсыз, уятсыз, кергенсиз,
цекки.
ХАМЕЛЕОН м. 1. зоол. хамелеон (тусин
езгерткиш цайуан); 2. разг, (о беспринцип-
ном человеке) цубылмалы, айныгыш, ыцрар-
сыз, турацсыз, еки жузли адам.
ХАМЙТЬ несов. прост, арсызлык ислеу,
кергенсизлик ислеу, деккилик етиу.
ХАМКА женск. от хам.
ХАМСА ж. хамса (балыц).
ХАМСКИЙ прил. разг, арсыз, уятсыз,
кергенсиз, кергенсизлик, декки; ~ посту-
пок кергенсизлик цылыц, уятсызлыц.
ХАМСТВО с. разг, арсызлыц, уятсызлыц,
эдепсизлик, кергенсизлик, турпайылыц,
деккилик.
ХАН м. ист. дан.
ХАНДРА ж. цайгы, дэсирет, сары ууа-
йым, мун., цапа.
ХАНЖА м. и ж. жууда, жеги, мэккер,
жузегей.
ХАНЖЕСТВО, ХАНЖЕСТВО с. жууда-
лыц, жегилик, мэккерлик, жузегейлик,
сууиысыганлыц, еки жузлилик.
— 1075 —
ХВА
ХАНСТВО с. ист. 1. (титул) хан, хан-
шылыц; 2. (государство) ханлыц.
ХАНТЫ мн. нескл. (ед. ханты м. и ж.
нескл.) ханты халцы (Ханты-Манси мил-
лий округинде жасаушы халыц).
ХАНТЫЙСКИЙ прил. ханты..., ханты-
дыц; ~ язык ханты тили.
ХАНША ж. ханша, хан цаялы.
ХАОС м. хаос (беспорядок, неразбериха)
патрат, былгасыц, астан-кестенлик, астын-
-устинлик, уас-уайранлыц.
ХАОТИЧЕСКИЙ прил. патрат, былга-
сыц, астан-кестен, астын-устин, уас-уайран.
ХАОТИЧНЫЙ прил. см. хаотический.
ХАПАТЬ несое. см. хапнуть.
ХАПНУТЬ сов. и однокр. что и без доп.,
прост. 1. (быстро схватить) теп берип
услау, жабыса цалыу; 2. (незаконно при-
своить) ийелеп алыу, тийкарсыз ийелеу,
урлап алыу.
ХАПУГА м. и ж. прост, парахор, уры,
царацшы.
ХАРАКЙРИ с. нескл. харакири (япон
самурайларыныц ез ишин жарып елетугын
салты).
ХАРАКТЕР м. 1. минез, минез-цулыц,
цесийет, цылыц, пейил; твёрдый цатал
минез; сильный ~ кушли минез; неужив-
чивый ~ келиспейтугын цылыц; 2. (стой-
кость) ежет минез, ер кекирек, цатты
ерик; он человек с <~ом ол ежет
минезли адам; 3. (вид, облик, качество
чего-л.) характер, цесийет, сыпат, ез-
гешелик, айырмашылыц; ~ почвы топы-
рацтьщ цэсийети; ~ местности жердин
сыпаты; замечания критического ~а крити-
калыц характердеги керсетиулер; -ф выдер-
жать ~ турацлылыц керсетиу; это не в его
~е бул онын характерине сыйыспайды.
ХАРАКТ ЕР ИЗ || ОВАТ Ь сов. и несов.
кого-что характеристика бериу, сыпатлау,
минезлеме бериу, минезлеу, баца бериу,
керсетиу, тэриплеу; это хорошо его ~ует
бул оны жацсы сыпатлайды.
характеризоваться несов. чем сы-
патланыу, минезлениу, териплениу, баха-
ланыу-
ХАРАКТЕРЙСТИКЦА ж. 1. характерис-
тика, минезлеме, сыпатлама; ~а эпохи
заманнын характеристикасы; 2. характе-
ристика бериу, минезлеме бериу; дать по-
ложительную <~у жацсы минезлеме бериу;
3. (документы) характеристика, минезлеме;
4. мат. характеристика (онлыц логарифм-
ниц путин белеги).
ХАРАКТЕРНО безл. в знач. сказ.
характерли, тэн нэрсе; это для него ~ бул
оган тэн нэрсе.
ХАРАКТЕРНЫ ||Й прил. 1. (типичный)
характерли, сыпатлы, езине тэн, езгеше
цэсийетли, езгеше бир цэсийети бар;
~е черты езине тэн белгилери; 2. (отличи-
тельный) айрыкша, тэн; климат ~й для
севера аркага тэн хауа райы.
ХАРКАТЬ несов. разг, ца цирку, тупи-
риу, таслау; кровью цан таслау, цан
тупириу.
ХАРТИЯ ж. хартия (1. ист. ески цол жаз-
ба, документ %зм сол цол жазба жазыл-
ган материал', 2. сиясий-жгмийетлик гей-
пара документлердиц аты).
ХАРЧЕВНЯ ж. уст. асхана.
ХАТА ж. хата (украин, белорус хрм
туслик рус ауылларында дийханныц
жайы).
ХВАЛЦА ж. мацтау, марапат, тэрип; <~а
и честь герою цахарманга хурмет хэм дацц;
воздавать ~у мацтау, тэрипин жеткериу.
ХВАЛЕБНЫЙ прил. мацтаган, мацтай-
тугын, марапатлайтутын, тэрип лейту тын;
~ отзыв мацтатан баца.
ХВАЛЁНЫЙ прил. ирон, цуры мацтал-
ган, босца мацталган.
ХВАЛИТЬ несов. кого-что мацтау, тэ-
риплеу, марапатлау.
ХВАЛИТЬСЯ несов. кем-чем и без доп.
мацтаныу, мацтаншацлыц етиу, марапатла-
ныу.
ХВАСТАТЬ несов. см. хвастаться.
ХВАСТАТЬСЯ несов. кем-чем и без доп.
мацтаныу, марапатланыу, езин мацтау; ~
успехами табысларга мацтаныу.
ХВАСТЛИВЫЙ прил. мацтаншац, хо-
шеметгей.
ХВАСТОВСТВО с. мацтаншацлыц, хоше-
метгейлик, паццылдацлыц, жыртылиыш-
льщ.
ХВАСТУН м. мацтаншац, хошеметгей,
пацкылдац, жыртылгыш.
ХВАСТАНЬЯ женск. от хвастун.
ХВАТАТЕЛ ЬНЫ || Й прил. услайтугын,
жабысатугын; ~е органы насекомых жэн-
ликлердин жабысатугын агзалары.
хвата ;;ть несов. 1. кого-что, за что
услап алыу, цацшып алыу, тутыу, жабы-
сыу, тэп берип услау; ~ть кого-л. за руку
биреудиц цолынан услап алыу; 2. что,
разг, (приобретать без разбора) гез кел-
ген нэрсени сатып алыу, гез келгенди алыу;
—ть что попало гез келген нэрсени услау,
хэр нэрсени бир услау; 3. см. хватить
1,6; ~ть за душу жаны ашыу, куйиниу;
насколько ~ет глаз кез жеткенше, кез
керерликтей, керип боларлыцтай; этого
ещё не -~ло! буны тагы цайдан тапцан!,
кемиси усыма еди!; <~ть на лету тез ту-
синиу.
ХВАТАЦТЬСЯ несов. 1. за кого-что услау,
жабысыу, тутыу; ~ться за голову 1) басын
услау; 2) перен. (приходить в отчаяние)
уац деу, жамбасца бир урыу, тистениу,
екиниу; 2. за что, перен. разг, (начинать
что-л. делать) жабысыу, асылыу, жарма-
сыу; /~ться за всё хэр нэрсеге бир асылыу;
ф утопающий за соломинку ~ется поел.
сууга кеткен тал цармайды; »~ться за ум
ацылга ениу, ацылы кириу.
ХВАТИ ||ТЬ сов. 1. кого-что, ва что, разг.
услау, тутып алыу, жабысыу, тэп бериу,
тислеп алыу; 2. чего и без доп., разг,
(выпить) ишип жибериу, симирип салыу,
тартып жибериу; ~ть лишнего артык ишип
жибериу, кеп ишип цойыу; 3. чего, перен.
разг. (испытать, перенести) тартыу,
шегиу, батыу, бастан кешириу; ~ть горя
цайгыга батыу, дэрт шегиу; 4. кого, чем,
разг, (сильно ударить) урыу, салып жибе-
риу; 5. кого-что, равг. (поразить) болып
68*
ХВА
— 1076 —
цалыу, зыян етиу, урыу; морозом ~ло
посевы егинлерди сууыц урды; 6. (быть
достаточным) жетиу, жеткиликли болыу;
хлеба хватит до нового урожая гэлле келеси
енимге дейин жетеди; 7. безл. разг, хватит
болар, жеткиликли, жетерлик, жетер,
цойыц, тоцтат; хватит, больше не хочу чи-
тать! жетер, енди оцыгым келмейди!; <>
~ть чёрез край асыра силтеу, хэдден тыс
ис ислеу, ерси ис ислеу; артыц сейлеу.
ХВАТИТЬСЯ сов. кого-чего и без доп.
еске тусе цалыу, излей баслау, жоцлыгын
билиу, жойытыу.
ХВАТКИ А ж. ебетейлилик, шеберлик,
усталыц, алгырлыц, уцыплылыц; О схва-
тить мёртвой ~ой 1) тис царысып цалганша
тислеу; 2) (о людях) цасарысцан жерден
цан алыу.
хваткий прил. разг. 1. (цепкий) жаз-
дырмайтугын, беккем услайтугын, тут-
цыр, алгыр; 2. перен. (о человеке) епли,
епшил, хийлекер.
ХВОЙНЫЦЙ прил. ийне жапырацлы,
тикен жапырацлы; ~е леса тикен жапырац-
лы тогайлар.
ХВОРАТЬ несов. чем и без доп., разг.
ауырыу, сырцасланыу, науцасланыу, бий-
тапланыу.
ХВОРОСТ м. шыбыц, шепшек, шат,
шаца.
ХВОРОСТИНА ж. узын шыбыц, узын ша-
ца шыбыц, шаца.
ХВОСТ м. 1. цуйрыц; поджать ~ 1) цуй-
рыгын цысыу; 2) перен. разг, бети цайтыу,
жууасыу, киши пейил болыу; 2. (конечная
часть чего-л.) цуйрыц, етек, арт жац;
в ~ё поезда поездын артында; 3. разг, (оче-
редь) нэубет; 4. перен. разг, (несданный
экзамен) царыз, тапсырылмаган имтихан;
О плестись в ~ё артта цалыу, изде журиу;
гнать и в ~ и в гриву барлыц кушин са-
лып цууьгу, бар куши менен цууыу.
ХВОСТАТЫЙ прил. цуйрыцлы.
ХВОСТОВЦбЙ прил. 1. цуйрыц...;
перья у птиц цуслардыц цуйрыц пэрлери;
2. артцы, арттагы; ~ые вагоны артцы
вагонлар.
ХВОЩ м. бот. цырыц бууын.
хвбя ж. собир. ийне жапырац, тикен
жапырац.
ХИБАРА, ХИБАРКА’яс. разг, ылашыц уй.
ХИЖИНА ж. жупыны уй, ылашыц.
ХЙЛЫЙ прил. хэлсиз, хэлсиреген, эл-
жыуаз, нэренжан, эжиз; жудеу, арыц.
ХИМ= цоспа сезлердиц «химия, химиялыц»
деген мэнилерин билдиретугын биринши
белеги, мыс.-, химкомбинат химкомбинат.
ХИМИЗИРОВАТЬ сов. и несов. что хи-
мияландырыу; ~ ’сельское хозяйство ауыл
хожалыгын химияландырыу.
ХИМИК м. химик (1. химия санаатында
ислейтугын хызметкер; 2. химия бойынша
цэниге).
ХИМИКАЛИИ только мн. химикалий-
лер, химиялыц препаратлар.
ХИМИКАТЫ мн. (ед. химикат м.) см.
химикалии.
ХИМЙЧЕСК]ИЙ прил. в разн. знач.
химия..., химиялыц; ~ий элемент химия-
лыц элемент; ~ая промышленность химия
санааты; ~ий карандаш сыя цэлем; ~ая
чистка химиялыц тазалау, химия жолы
менен тазалау; ~ие удобрения химиялыц
тэгинлер.
химия ж. химия; органическая ~я
органикалыц химия; неорганическая ~я
органикасыз химия.
ХЙНА ж. см. хинин.
ХЙНДИ м. нескл. хинди (Индияныц
мэмлекетлик тили).
ХИНЙН м. хинин (дэри).
ХЙННЦЫЙ прил. хинин...; ~ые порош-
ки хинин порошоклары; ~ое дерево хинин
агашы.
ХИРЁЦТЬ несов. 1. (чахнуть) солыу,
эзизлениу, арыцлау, жудеу; ребёнок ~ет
бала жудеп баратыр; дерево ~ет агаш
солады; 2. перен. (приходить в упадок)
цулау, цыйрау, дагдарысца тусиу, тэмен-
леу, гедейлениу.
ХИРУРГ м. хирург.
ХИРУРГЙЧЕСКЦИЙ прил. хирургия...,
хирургиялыц; ~ое вмешательство хирур-
гиялыц араласыу.
ХИРУРГИЯ ж. хирургия (операция
жолы менен ауырыуды емлеу).
ХИТЙН м. биол. хитин (углеводлар цата-
рына киретугын органикалыц зат).
ХИТРЕЦ м. хийлекер, сум, цийлели,
иштен тынган, цуу.
ХИТРЕЦЦА ж. разг.', с ~бй сумлыгы
бар; он не без ~ы оныц сумлыгы жоц
емес.
ХИТРЙНКА ж. см. хитреца.
ХИТРЙТЬ несов. 1. хийлекерлик ислеу,
хийле етиу, сумлыц етиу, сумлыц ой-
лау, цуулыц ислеу; 2. разг, (проявлять
изворотливость) эмел ислеу, еплеу, епшил-
лик етиу.
ХИТРОСПЛЕТЁНИЦЕ с. цийле, хийле-
керлик; распутать ~я врагов душпанлар-
дыц жауызлыц хийлелерин ашыу, эшка-
ралау.
ХЙТРОСТЬ ж. 1. хийлекершилик, хийле-
керлик; хийлелик, жауызлык (коварство);
взять ~ю хийлекерлик пенен алыу; 2. разг,
(замысловатость) тусиниксизлик, цыйын-
лыц, цоспалылыц, тетик; вот в чём ~
буныц тетиги мынада екен.
ХИТРОУМНЫЙ прил. хийлекер, сум,
цуу; ~ замысел сум ой, сум пикир.
ХЙТР|)ЫЙ прил. 1. (изворотливый) хий-
лекер, сум, цуу; епшил, шаццан; 2. разг,
(замысловатый) тусиниксиз, цыйын, цос-
палы, тетикли; дело не ~ое ис тусиник-
сиз емес, ис ауыр емес.
ХИХИКАТЬ несов. разг. мырс-мырс
етиу, мырсылдап кулиу, эстен кулиу.
ХИХЙКНУТЬ сов. и однокр. разг, мырс
етиу, кулип жибериу.
ХИЩЕНИЕ с. урлау, урлыц етиу, та-
лан-тараж етиу.
ХЙЩНИК м. 1. жыртцыш; 2. перен.
езиуши, жауыз, талаушы, цанаушы.
ХЙЩНИЦА женск. от хищник.
ХЙЩНИЧЕСКЦИЙ прил. 1. жыртцыш,
жыртцышлыц; ~ие инстинкты жыртцыш-
лыц сезимлер; 2. жыртцышлыц жолы
— 1077 —
хло
менен, талаушылыц жолы менен, талайту-
тын, цанайтугын, талаушы; ~ая эксплуата-
ция талайтугын эксплуатация; 3. жауыз-
лыц, жабайылыц, жабайылыц турде;
~ий лов рыбы жабайылыц турде балыц
аулау.
ХИЩНОСТЬ ж. жыртцышлыц.
ХИЩНЫ||И прил. 1. жыртцыш; ~е звери
жыртцыш цайуанлар; 2. перен. талаушы,
жэбирлеуши, аш кезли, пайдакунем, жырт-
цыш; ~й взгляд аш кезли нэзер.
ХЛАДНОКРОВИЕ с. салцын цанлылыц,
сабырлылыц, саспаушылыц.
ХЛАДНОКРОВНЫЙ прил. салцын цан-
лы, сабырлы, саспайтугын, цаулыцпай-
тугын; ~ человек салцын цанлы адам; ~
взгляд сабырлы кез царас.
ХЛАМ м. собир. ески-цусцы, гене-кек-
си.
ХЛЕБ м. 1. (мн. хлебы) нан; ржаной ~
цара нан; белый ~ ац нан; 2. (мн. хлеба)
гелле, ден; озимые ~а гузлик егинлер;
яровые ~а жазлыц егинлер; 3. перен.
(средства к существованию) тамац, азыц,
кесип; зарабатывать себе на ~ тамагын
табыу, кунелтиуге ацша табыу; <> есть
чужой ~ биреудин есабынан кунелтиу;
перебиваться с хлеба на квас елмес ауцат
кунелтиу, зорга кун кериу; ~ да соль,
хлеб-соль дуз-дем татыу; миймандослыц,
цонац кутиушилик, мийманкешлик.
ХЛЕБАТЬ несов. что и без доп., разг.
1. (есть жидкое) уртлау, ишиу; ~ суп
сорпа ишиу; 2. (пить большими глотками)
ауызды толтырып уртлап ишиу.
ХЛЕБЕЦ м. шерек.
ХЛЕБНИЦА ж. нан табац, нан себет.
ХЛЕБНУТЬ сов. и однокр. что, чего,
разг, уртлап жибериу, ишип жибериу;
<> ~ лишнего артыц ишип жибериу; ~ горя
азап шегиу.
ХЛЁБНЦЫЙ прил. 1. нан...; гелле...;
~ые всходы гэлле кеклери; 2. (урожайный)
дэнли, гэллели, зурээтли; ~ый год гэллеси
мол жыл; ~ый край гэллели улке;
3. перен. разг, (выгодный, прибыльный)
пайдалы; ~ая должность пайдалы хыз-
мет.
ХЛЕБО' цоспа сезлердиц мэниси бойын-
ша «гэлле, дэнъ дегенге туура келетугын
биринши белеги, мыс.-, хлебоуборка гэлле
жыйнау.
ХЛЕБОБУЛОЧНЫЦЙ прил. нан-булка...,
нан-шерек...; ~е изделия нан-шерек зат-
лар.
ХЛЕБОЗАВОД м. нан заводы, нанбай-
хана.
ХЛЕБОЗАГОТОВЙТЕЛЬН ЦЫЙ прил. дэн
таярлайтугын, гэлле таярлайтугын, гэлле
таярлау...; ~ая кампания гэлле таярлау
мапазы.
ХЛЕБОЗАГОТОВКИ мн. (ед. хлебоза-
готовка ж.) дэн таярлау, гэлле таярлау-
шы л ыд.
ХЛЕБОЗАКУПКИ мн. (ед. хлебозакуп-
ка ж.) дэн сатып алыу, гэлле сатып алыу-
шы л ыд.
ХЛЕБОКОПНИТЕЛЬ м. с.-х. егин гуд-
шеклеуши, егин жыйнаушы.
ХЛЕБОПАШЕЦ м. дийхан, гэлле егиу-
ши, дэн егиуши.
ХЛЕБОПЕК м. нанбай, нан писириуши.
хлебопекарный прил. нан жаба-
тугын, нан писиретугын.
ХЛЕБОПЕКАРНЯ ж. нанбайхана.
ХЛЕБОПЕЧЕНИЕ с. нан писириу.
ХЛЕБОПОСТАВКИ мн. (ед. хлебопо-
ставка ж.) гэлле тапсырыу, дэн тапсырыу.
ХЛЕБОПРОИЗВОДЯЩИЦЙ прил. гэлле
ендириуши, гэлле таярлаушы, гэлле еси-
риуши; ~е районы гэлле ендириуши
районлар.
хлеборезка ж. нан кескиш.
ХЛЕБОРОБ м. дийхан, гэллекеш.
ХЛЕБОРОДНЫЙ прил. мол зурээтли,
енимли, дэнли, гэллеси питик болатугын;
~ год мол зурээтли жыл; ~ край гэллели
улке.
ХЛЕБОСДАЧА ж. дэн тапсырыу, гэлле
тапсырыу.
ХЛЕБОСОЛ м. миймаидос адам, кел-
-кетли адам, дастур цанлы адам.
ХЛЕБОСОЛЬНЫЙ прил. миймандос,
цонацшыл, кел-кетли, дастурцанлы; ~ хо-
зяин дастур цанлы уй ийеси.
ХЛЕБОТОРГОВЕЦ м. кеп гэллесатыушы,
бирден кеп дэн сатыушы.
ХЛЕБОТОРГОВЛЯ ж. кеп гэлле сатыу,
бирден кеп дэн сатыу.
ХЛЕБОУБОРКА ж. гэлле жыйнау, гэлле
жыйын-терими, дэн жыйнау.
ХЛЕБОУБ0РОЧН ЦЫЙ прил. гэлле жый-
найтугын, дэн жыйнайтугын, гэлле жый-
нау..., гэлле жыйын-терим; ~ая кампания
гэлле жыйнау мапазы; ~ые машины гэлле
жыйнайтугын машиналар.
ХЛЕВ м. малхана, жылаухана, цора, мал
цора.
ХЛЕСТАТЬ несов. 1. кого-что, чем (бить,
стегать) сабау; урыу; цамшылау; ~ лошадь
атты цамшылау; 2. (литься) сарцырап
агыу, тасырлап цуйыу, цуйыу, тегилиу,
соргалау; дождь так и хлещет жауын сон-
дай цуйып тур.
ХЛЁСТКИЦЙ прил. 1. цатты тийетугын,
ететугын, еткир; 2. перен. (резкий и мет-
кий) тэсирли, еткир; ~е слова тэсирли
сезлер, еткир сезлер.
ХЛЕСТНУТЬ сов. и однокр. кого-что,
чем сабап салыу; урып жибериу; цамшылап
жибериу.
ХЛОП разг. 1. межд. таре, шарт, тац,
сарт; 2. в знач. сказ, берип салыу, салып
цалыу, цагып салыу, сацц цойыу.
ХЛОПАТЬ несов. 1. кого-что, по чему
(ударять) цагыу, тарсылдатыу, шарпылда-
тыу; ~ рукой по плечу арцадан цагыу;
2. чем тарсылдатыу, шарпылдатыу, сар-
тылдатыу; ~ дверьми есикти тарсылдатыу;
3. разг, (аплодировать) цол шаппатлау,
шаппат урыу, цол цагыу; <> ~ глазами
1) (бессмысленно моргать) кези аларып
кетиу, кези жыпылыцлау; 2) (не знать,
что ответить) не айтарын билмей албы-
рацлау.
ХЛОПАТЬСЯ несов. см. хлопнуться.
ХЛОПЕЦ м. прост., обл. жас жигит,
бала жигит.
ХЛО______________________________________- 1078 -____________________________________________
ХЛОПКО» крепа сезлердиц мэниси бойын-
ша «пахта» дегенге туура келетугын бирин-
ши белеги, мыс.-, хлопкозаготовки пахта
таярлау.
хлопковод м. пахтакеш, пахта бойын-
ша цените.
хлопководство с. пахташылыд,
пахта есириушилик, пахта егиушилик.
ХЛОПКОВОДЧЕСКИЙ прил. пахташы-
лыц..., пахта егетугын; ~ район пахташы-
лык районы.
ХЛОПКОВЦЫЙ прил. пахта..., пахталы;
~ые семена пахта туцымлары; ~ые поля
пахта атызлары, пахта егилген атызлар;
~ое масло пахта майы, ац май.
ХЛОПКОЗАГОТОВКИ мн. (ед. хлоп-
козаготовка ж.) пахта таярлау.
ХЛОПКОКОМБАЙН м. пахта комбайны,
пахта жыйнаушы комбайн.
ХЛОПКООЧИСТЙТЕЛ ЬНЦЫЙ прил. пах-
та тазалаушы, пахта тазалау..., пахта таза-
лайтугын; ~ый завод пахта тазалайтугын
завод, пахта тазалаушы завод; ~ая машина
пахта тазалайтугын машина.
хлопкоочистка ж. пахта тазалау.
ХЛОПКОПРЯДЕНИЕ с. пахта ийириу.
ХЛОПКОПРЯДИЛЬНЫЙ прил. пахта
ийириуши, пахта ийиретугын.
ХЛОПКОРОБ м. пахтакеш, пахта егиу-
ши дийхан.
ХЛОПКОСЕЮЩИЦЙ прил. пахта еге-
турын, пахта егиуши; ~е районы пахта
егетурын районлар, пахта егиуши районлар.
ХЛОПКОСЕЯНИЕ с. пахташылыц, пахта
егиушилик, пахта есириушилик.
ХЛОПКОУБОРКА ж. пахта жыйнау,
пахта териу.
ХЛОПКОУБОРОЧНЦЫЙ прил. пахта
териуши, пахта теретугын, пахта териу...;
~ая машина пахта теретугын машина;
^ая кампания пахта жыйын-терим мапазы.
ХЛОПНУТЬ сое. и однокр. кого-что, чем
таре еткизиу, шарп еткизиу, сарт еткизиу.
ХЛОПНУТЬСЯ сов. и однокр. разг.
1. (упасть) жалып етип жыгылыу; 2. (уда-
риться) урылыу, урып алыу.
хлОпцок м. пахта; длинноволокнистый
~ок узын талшыклы пахта; о к-сырец
шигитли пахта; посевы ~ка пахта егис-
ликлери.
хлопок м. шаппат, тарсылды, шар пыл-
ды, сартылды.
ХЛОПОТАТЬ несов. 1. етиниу, урыныу,
хэрекет етиу, машадатланыу, айланысы^,
хэлеклениу; 2. о чём (добиваться чего-л.)
сораныу, етиниу, излениу; 3. о ком, за кого
сораныу, жэрдемлесиу, кемек етиу, гамын
жеу, хэрекет етиу; ~ за друга досты
ушын сораныу, досты ушын хэрекет етиу.
хлопотлйвый прил. 1. (погружён-
ный в хлопоты) тынымсыз, тынымы жоц,
тынышсыз, тыным таппайтугын, шыбжын;
2. (затруднительный) машацатлы, цыйын,
эуере.
ХЛОПОТНЫЙ прил. разг. см. хлопот-
лйвый 2.
ХЛОПОТУН м. разг, тыным таппайтугын
адам, тыным таппаушы, тынымсыз адам,
тынышсыз адам.
ХЛОПОТУНья женск. от хлопотун.
ХЛОПОТЫ только мн. царекет, цэлек-
шилик, машацат, эуере, машцала, эуере-
-сарсацлыц; ~ по хозяйству хожалыц маш-
цаласы, хожалыцтын хэрекети; наделать
кому-л. хлопот биреуди машацатца тусириу;
С* хлопот полон рот машацат жеткиликли,
машцала бастан асып атыр.
ХЛОПУШКА ж. 1. (для мух) шартылдац;
2. (игрушка) партылдауыц.
ХЛОПЧАТНИК М. бот. пахта, пахта
есимлнги, гауаша; поливной суугары-
лып егилетугын пахта.
ХЛОПЧАТОБУМАЖНЫЙ прил. пах-
та..., пахталы; пахтадан исленген.
ХЛОПЬЯ только мн. жапалац, жал-
быр-жулбыр; ~ снега жапалац цар; снег
падает ~ми жапалацлап цар жауып
тур.
ХЛОР м. хлор (химиялыц элемент).
ХЛОРЙРОВАННЦЫЙ 1. прич. от хлори-
ровать; 2. прил. хлорланган, хлорлап таза-
ланган; ~ая вода хлорлап тазаланган
суу-
ХЛОРИРОВАТЬ сов. и несов. что хлор-
лау, хлорлап тазалау.
ХЛОРИСТЫЙ прил. хим. хлорлы;
~ натрий хлорлы натрий.
ХЛбРН цый прил. хим. хлор..., хлорлы;
~ая кислота хлор кислотасы; ~ая известь
хлорлы хэк.
ХЛОРОФИЛ ЬНЫЦЙ прил.-. ~е зёрна
хлорофилла дэнелер.
ХЛОРОФОРМ м. мед. хлороформ (наркоз
ушын цолланылады).
ХЛЫНУ ЦТ ь сов. 1. атлыгыу, атлыгып
кетиу, атлыгып агыу, сау ете цалыу, цу-
йып кетиу, цуйып жибериу; вода ~ла из
крана суу краннан атлыгып ацты; дождь ~ л
жауын цуйып кетти; кровь ~ла из раны
жарадан цан сау етип агып кетти; 2. перен.
разг, (о толпе) толып кетиу, кебейип кетиу,
цаплап кетиу, цуйылып кетиу.
ХЛЫСТ м. 1. (прут) шыбыц; 2. (плётка)
цамшы, дойыр.
ХЛЫЩ м. презр. шыррыц, эсемпаз, ушца-
лац, жецил тэбиятлы адам.
ХЛЮПАТЬ несов. разг. 1. шолпылдатыу,
былшылдатыу, шылпылдатыу; 2. (плакать,
всхлипывать) ецкилдеп жылау; <ф> ~ носом
мурнын ишине тартыу.
ХЛЮПИК м. прост, презр. хэлсиз, эзиз,
эбигер, жылайман.
ХЛЯСТИК М. беллик.
ХМ межд. хим.
ХМЕЛЕВОДСТВО с. с-х. хмель есириу-
шилик.
ХМЕЛЕВОЙ прил. бот. хмель...
ХМЕЛЦЕК м.-. быть под~ькбм разг, бираз
цызыу, шала мэс болыу.
ХМЕЛЁТЬ несов. разг, мэс бола баслау,
цыза баслау.
ХМЕЛЬ м. 1. бот. хмель; 2. (состояние
опьянения) мэслик, пьянлыц, цызыу-
лыц.
ХМЕЛЬНЦОЙ прил. разг. 1. (нетрезвый)
мэс, пьян, мэс болган; 2. (опьяняющий)
мэсиртетугын, кыздыратугын, мэс етиуши,
мае ететугын; —ые напитки мае етиуши
_________________________________________- 1079 - ____________________________________ХОД
ишкиликлер; 3. в знач. сущ. с. хмельное
мосиртетугын ишкилик.
ХМУРИТЬ несов. что цабагын уйиу,
тунертиу, жыйырыу, туйиу, бултыйыу;
~ брови цабагын уйиу; ~ лоб манлайын
жыйырыу.
ХМУРИТЬСЯ несов. 1. цабац уйиу,
цабац туйиу, тунериу, бултыйыу; 2. перен.
буркелиу, тунериу.
ХМУРЫЙ прил. 1. (мрачный, угрюмый)
тунжыраган, цабагы уйилген, цабагы
туйилгеи, бултыйган; 2. перен. тунерген,
бултлы.
ХНА ж. цына.
ХНЫКАТЬ несов. разг. 1. тоццылдау,
цыццылдау, жыламсырау, ыцырсып жы-
лау, сыцсып жылау; 2. перен. (жаловаться)
цынцылдау, наразылыц билдириу, налы-
ныу.
ХОБОТ м. 1. (животных) тумсыц; 2. воен.
ауыз; ~ лафета лафеттиц ауызы.
ХОД м. 1. (движение, перемещение) журиу,
журис; дать задний ~ шегиниу, шегинип
журис; идти полным ходом барынша цатты
журиу; на полном ~у, на всём ~у цатты
журип баратырганда; весенний ~ рыбы ба-
лыцлардыц бэцэрги журиси; у этого коня
хороший ~ бул аттыц журиси жацсы;
до деревни два часа ходу ауылга дейин
еки саатлыц жол; 2. перен. (развитие,
течение) барыс, есиу, агыу, рауажланыу;
в ходе борьбы гурестиц барысында; ~ со-
бытий уацыялардыц барысы; ~ мыс-
лей ой-пикир есиуи; ~ болезни ауы-
рыудыц барысы; 3. (работа механизма)
херекет, журиу; ~ поршня поршеньниц
херекети; по ходу часовой стрелки саат
стрелкасыныц журиуине царай; 4. (в игре)
кешиу, журиу; ваш~ кешиу сизден; чей~?
журиу кимнен?; ловкий ~ шебер журиу;
5. (вход, проход) есик, цапы, жол; чёрный
~ артцы цапы; 6. (ось с парой колёс) еки
дегершикли кешер; 7. (колёса с ободом) де-
гершик; трактор на гусеничном ~у гусе-
ницалы трактор; <> ходы сообщения ацым
цатнас жоллары; знать все ~ы и выходы
барлыц жолын билиу; быть в ~ у, быть
в большом ~у керек болыу, цолланылыу;
пойти в ~ пайдалана баслау, цолланыла
баслау; пустить в ~ 1) (в движение)
цоллана баслау, цолланыу, пайдаланыу;
пустить в ~ машину машинаны журги-
зиу; машинаны пайдаланыу; 2) (в упо-
требление) цолланыу; пустить в ~ все сред-
ства барлыц илажларды цолланыу, иске
цосыу; идти полным ходом бар тезлик
пенен журиу; дать ~ 1) (начать движение,
работу) жургизип жибериу, ислетиу, ход
бериу; 2) тийисли жерге жибериу; дать
~ делу исти жургизип жибериу; ему не
дают ходу оган жол бермей атыр; с ходу
жууырып баратырып, тоцтамай; на ~у
жол-женекей, журип баратырып (по-
путно)', ислеп атырып, цэрекетте болып
(быстро).
ХОДАТАЙ м. тэрепдар, жацлаушы, би-
реу ушын излениуши.
ХОДАТАЙСТВО с. 1. (действие) арза
бериу, етиниу, етиниш етиу, шагыныу, из-
лениу, сораныу; 2. (документ) етиниш хат,
етиниш цагаз, шагым арза.
ХОДАТАЙСТВОВАТЬ несов. о ком-чём t
за кого-что арза бериу, етиниш етиу, copay,
сораныу, етиниу, излениу; ~ перед судом
суд алдында сораныу.
хбдики только мн. разг, аспа саат,
дийуал саат.
ХОДИТЬ несов. 1. журиу, барыу; ребёнок
начал ~ бала журе баслады; ~ большими
шагами улкен адым менен журиу; ~ по
комнате жайдыц ишинде журиу; ~ по улице
кешеде журиу; ~ на лыжах лыжада журиу;
2. (посещать) барыу, цатнау, келиу;
~ в школу мектепке барыу; 3. (бывать)
келиу, келип турыу; они ходят к нам часто
олар бизикине жийи-жийи келеди; 4. (но-
сить что-л., быть одетым во что-л.) ки-
йиу, кийип журиу; ~ в сапогах етик кийип
журиу; 5. (курсировать) журиу, цатнау;
поезда ходят по расписанию поездлар рас-
писание менен журеди; 6. (о часах) журиу;
часы ходят хорошо саат жацсы журеди;
7. за кем-чем (заботиться, ухаживать)
царау, кутиу, багыу; ~ за больным ауы-
рыуга царау, ауырыуды кутиу; 8. (в игре)
кешиу, журиу; вам ~журиу сизден; 9. (ко-
лебаться, дрожать) шайцалыу, цозгалыу,
солцылдау; 10. за кем, на кого (охотить-
ся) ацга шыгыу, ац аулауга шыгыу; ~ на
медведя айыу аулауга шыгыу; <> ходят слу-
хи мыш-мыш хабарлар таралып жур; ~
вокруг да около шет жебиринде журиу,
цалцып журиу.
хбдкий прил. разг. 1. (быстроходный)
тез журетугын, жургиш; ~ конь жургиш
ат; 2. (имеющий большой спрос) етимли,
еткиш; 3. (часто употребляемый) кеп
цолланылатугын, кеп айтылатугын.
’ХбДНЫЙ крепа сезлердиц биринши
белегиндеги журисти, журис тезлигин
билдиретугын екинши белеги, мыс.: быстро-
ходный тез журетугын.
ходовцбй прил. 1. журиу; ушыу...;
~ые качества судна кемениц журиу цэси-
йети; 2. разг, етимли, еткиш, тез ететугын;
~бй размер обуви аяц кийимниц етимли
размери; 3. (широко распространённый)
кеп цолланылатугын, кеп айтылатугын;
~6е выражение кеп цолланылатугын сез.
ходбк м. 1. (пешеход) жургиш, пыяда
журиуши; 2. уст. (выборный от крестьян)
дийханлар уэкили, дийханлардыц изле-
ниушиси.
ХОДУЛИ мн. (ед. ходуля ж.) агаш аяц,
хоццы.
ХОД УЛ ЬНЦЫЙ прил. жасалма, ушырма,
асырып айтылган; ~ое выражение жасал-
ма гэп, жасалма тур берилген гэп.
ХОД || УН м.1 ~унбм ходить селкилдеу,
солцылдау.
ХОДЬБЦА ж. журис, журиу, жалу жу-
риу; гезиу, аралау (по магазинам); до
моего дома полчаса ~ы мениц уйиме дейин
ярым саатлыц жол.
ходячций прил. 1. журетугын, журип
туратугын; ~ий больной журетугын ауы-
рыу; 2. (распространённый) кеп цолла-
нылатугын, кеп айтылатугын, кеп тарал-
хож
— 1080 —
ган; ~ее выражение кеп таралган
гэп.
хожу, ходишь и т. д. наст. вр. от хо-
дить.
ХОЗ® цысцареан цоспа сезлердиц мэниси
бойынша «хожалыц» дегенге туура келе-
тугын белеги, мыс.-, хозчасть хожалыц
белими.
ХОЗРАСЧЕТ м. хозрасчёт {хожалыц
есабы); быть на ~е хозрасчётта болыу;
перевести предприятие на ~ кэрхананы
хозрасчёту еткериу.
ХОЗРАСЧЁТНЫЦЙ прил. хозрасчёт...,
хозрасчётлыд; ~е предприятия хозрас-
счётлык. кэрханалар.
хозяин м. 1. (собственник, владелец)
ийе, хожайын; 2. (частный наниматель)
жаллаушы; 3. (человек, ведущий хозяйство)
хожалыц баслыгы, хожалыцты басцарыу-
шы; хороший ~ жацсы хожалыц баслыгы;
4. (глава дома, семьи) уй ийеси, хожалыц
басы; ~ дома 1) (владелец дома) уй ийеси;
2) (по отношению к гостям) хожайын,
цонац ийеси; 5. (полновластный распоря-
дитель) толыц ыцтыярлы хожайын; ~ по-
ложения жагдайдын толыц ыцтыярлы
ийеси.
ХОЗЯЙКА женск. от хозяин; домашняя
~ уй хожасы, уй хожалыгын басцарыушы
хаял; сестра-~ сестра-хозяйка.
ХОЗЯЙНИЧАТЬ несов. 1. (вести домаш-
нее хозяйство) уй хызметин етиу; 2. (бес-
церемонно распоряжаться) хожайынлыц
етиу.
ХОЗЯЙСКНИЙ прил. хожайын..., хожа-
йынныц...; ~ий сын хожайыннын баласы;
•О ~ий глаз хожайынлыц кез; дело ~ое
ийеси билсин, хожайын билсин (соотв.
цазаншынын ерки бар, цайдан цулац
шыгарса).
ХОЗЯЙСТВЕННИК м. хожалыц жумы-
сындагы адам, хожалыцты басцарыушы
адам.
ХОЗЯЙСТВЕННЦЫЙ прил. 1. хожалыц...,
хожалыцтын.; ~ые задачи хожалыц уазый-
палары; ~ый год хожалыц жылы, ендирис
жылы; 2. {расчётливый) хожалыцшыл,
есапшыл, унемшил; ~ый человек хожалык-
шыл адам; 3. хожалыц..., хожалыцца ке-
рекли; ~ый магазин хожалыц дукэны, хо-
жалыц керек-жарагы сатылатугын дукэн;
<> ~ое мыло кир сабын.
ХОЗЯЙСТВО с. в разн. внач. хожалыц;
социалистическое ~ социалистлик хожа-
лыц; товарное ~ товарлы хожалыц; нату-
ральное ~ натуральлыц хожалыц; плановое
~ планлы хожалыц; заниматься ~м хожа-
лыц пенен шугылланыу.
ХОЗЯЙСТВОВАТЬ несов. хожалыц пенен
шугылланыу, хожалыцты басцарыу; уме-
ло ~ хожалыцты шебер басцарыу.
ХОККЕИСТ м. спорт, хоккейши.
ХОККЕЙ м. спорт, хоккей; ~ с шайбой
шайбалы хоккей, шайба менен ойнайту-
гын хоккей.
ХОККЁЙНЦЫЙ прил. спорт, хоккей...;
~ая команда хоккей командасы.
ХОЛЕНЫ ||Й прил. нэзик, кутимли, эл-
пешленген, кутилген; ~е руки жацсы
кутилген цол, ац саусац; ~й конь кутилген
ат.
ХОЛЕРА ж. мед. холера, тырыспай.
ХОЛЕРНЫЙ прил. мед. холера..., тырыс-
пай...
ХЙЛКЦА ж. шоцлыц, жал, ыйыц; <> на-
мылить ~у цатты сегиу, цатты кейиу.
ХОЛЛ м. холл (мийманханадавы, театр-
даеы, кинодагы кутиу жайы).
ХОЛМ м. тебе, думпек; могильный ~
цэбир думпеги.
ХОЛМЙСТЦЫЙ прил. тебешикли, дум-
пекли; ~ая местность думпекли жер.
ХОЛОД м. 1. аяз, сууыц; зимний ~ цыс-
цы аяз; с наступлением холодов онй уехали
сууыц тусиу менен олар кетип цалды;
2. (ощущение озноба) тоцыу; ~ пробегал
по всему его телу тоцыу оныц барлыц де-
несинде сезилди; 3. перен. (равнодушие,
безразличие) бийпрруа, бийгамлыц; со-
бачий ~ цацаман сууыц, ийт байласа
тургысыз сууыц; терпеть ~ и голод улкен
мутэжлыцты бастан кешириу.
ХОЛОДАТЬ несов. безл. салцынлау,
сууыныу, сууытыу, аяз тусиу.
ХОЛОДЕТЬ несов. 1. сууыу, тоцыу,
тона баслау, музлау; 2. перен. дене тур-
шигиу, музлап кетиу; ~ от ужаса цорц-
цаннан дене туршигиу, цорццаннан муз-
лап кетиу.
ХОЛОДЕЦ м. кул. холодец (гелле бас-
-сыйрацтан цайнатып уйытылсан ауцат).
холодильник м. 1. холодильник;
2. (специальное помещение) музхана, шо-
лан.
ХОЛОДИЛ ЬНЦЫЙ прил. сууытатугын,
музлататугын; ~ая установка сууытату-
гын курылыс.
ХОЛОДЙТЬ несов. 1. что, разг, (охла-
ждать) сууытыу,* музлатыу, тоцдырыу;
2. (вызывать ощущение холода) салцыв
тартыу, сууыц тартыу.
ХОЛОДНЕТЬ несов. безл. разг, сууыныу,
салцынланыу, салцын тартыу.
ХОЛОДНО 1. нареч. (равнодушно, бес-
страстно) сууыц турде, салцын турде,
бийпэруалыц пенен; 2. безл. в внач. сказ,
(о температуре воздуха) сууыц; сегодня ~
бугин кун сууыц; 3. безл. в знач. сказ.
аяз, сууыц; ребёнку ~ балага сууыц болып
тур.
ХОЛ<5ДНЦЫЙ прил. 1. вразн. знач. сууыц,
салцын, аяз; ~ая зима сууыц цыс; ~ое
пальто сууыц пальто, жылыуы аз паль-
то; ~ые блюда сууыц5 ауцатлар; ~ый
пояс геогр. сууыц пояс; 2. (остывший)
сууыган, сууыц; 3. перен. (равнодушный,
бесстрастный) сууыц, салцын, бийпэруа;
кеуилсиз; ~ый взгляд салцын нэзер,
салцын кез царас; 4. в знач. сущ. с. холод-
ное кул. цойыу сорпага уйыган ауцат;
~ая война салцын урыс;~ое оружие шаппа
жарацлар; ~ый сапожник еплемей етик-
ши.
ХОЛбП м. 1. ист. кул, басы байлы;
2. уст. (крепостной слуга) малай, кре-
постной хызметши; 3. перен. презр. (при-
служник, приспешник) малай, жалпылдац,
шабарман, кул, жагымпаз, жарамсац.
— 1081 —
ХОТ
ХОЛОПКА женск. от холоп 2.
ХОЛОПСКИЙ прил. 1. ист. дул...,
дулдыц., басы байлы; 2. уст. малай...,
малайдыц; 3. перен. презр. малай...,
шабарман..., дул..., жагымпаз..., жарам-
сад.
ХОЛОСТИТЬ несов. кого пишиу, пиш-
тириу, акта етиу, кестирип жибериу, кесиу;
~ жеребца айгырды пишиу.
ХОЛОСТОЙ прил. 1. бойдак, бойдад-
лыд, уйленбеген, уйленбегенлик; 2. воен.
куры, одсыз; ~ выстрел куры дэри менен
атыу, одсыз атыу; 3. тех. бос, пай-
дасыз; ~ ход машины машинанын боска
ислеуи; 4. охот, (не имеющий пары—о пти-
цах, животных) жекке, жалгыз; 5. с.-х. (хо-
лощёный) пишилген, кестирилген; ~
конь пишилген ат; 6. взнач. сущ. м. холостой
бондад.
ХОЛОСТЯК м. бойдад; старый ~ ески
бойдак.
ХОЛОСТЯ ЦК II ий прил. бойдак, бой-
дадлык; ~ая жизнь бойдак емир.
ХОЛОЩЁНЫЙ прил. пишилген, пиш-
тирилген, кестирилген; ~ конь пишилген
ат.
ХОЛСТ м. 1. (ткань) кенеп, без; 2. (кар-
тина) суурет.
ХОЛСТИН [[А ж. см. холст 1; мешок из
~ ы кенеп калта.
ХОЛУЙ м. презр. жагымпаз, жарамсад.
ХОЛЩОВЦЫИ прил. кенеп..., без...;
кенептен тигилген, безден тигилген; ~ая
рубаха кенептен тигилген кейлек.
ХОМУТ м. 1. дамыт; 2. перен. разг, (обу-
ва) ауырманлыд, салмад, жук.
ХОМЯК м. зоол. балпад тышдан.
ХОР м. 1. хор; мужской ~ еркеклер
хоры; 2. в внач. нареч. хором хор менен
(о пении)', бирден, хэммеси досылып, бир
ауыздан (о высказывании); отвечать хо-
ром хэммеси досылысып жууап бериу.
ХОРВАТСКИЙ прил. хорват..., хорват-
тыц, хорватлыд-
ХОРВАТЫ мн. (ед. хорват м., хорватка
ж.) хорватлар (Югославиява царайтугын
Хорватияныц тийкаргы халцын цурайту-
вын туслик славян халцы).
ХбРДА ж. хорда (1. мат. шецбердиц
я цыйсыц сызыцтыц еки точкасын цосату-
вын тууры сызыц; 2. биол. гейпара цайуан-
лардыц цэм адамныц урывыныц тийкаргы
омыртцасы цэм арцалыц тары).
ХОРЁЙ м. лит. хорей (силабо-тоника-
лыц цосыцтавы еки бууынлы цайталана-
тувын цатар).
ХОРЁК м. гузен.
ХОРЕОГРАФИЧЕСКИЙ прил. хорео-
графиялыд; ~ кружок хореографиялыд
кружок.
ХОРЕОГРАФИЯ ж. хореография (танец
енери, бийлеу енери).
ХОРЙСТ м. хор артиста, хорда досыд
айтыушы.
ХОРИСТКА женск. от хорист.
ХОРМЕЙСТЕР м. хормейстер (хор бас-
царыу шы).
ХОРОВЙД м. хоровод, айгулаш (цол
усласып цосыц айтып* ойнайтугын ойын);
водить ~ хоровод ойынын ойнау, айгулаш
ойнау.
ХОРОВОЦЙ прил. хор..., хор менен айты
латугын; ~й кружок хор кружоги; ~е пе-
ние хор менен айтылатугын досыд.
ХОРОМЫ только мн. уст. хоромлар
(кеп белмели сулыу улкен агаш жайлар).
ХОРОНЙТЬ I несов. кого-что 1. (погре-
бать) кемиу, жерлеу; 2. перен. (предавать
забвению) умытыу, ядтан шыгарыу, кемип
таслау, жод етиу; <> ~ себя жеккелениу,
керинбей кетиу, датнасты узиу.
ХОРОНЙТЬ II несов. уст., прост, (пря-
тать, укрывать) жасырыу, тыгыу, тыгып
таслау, жасырып саклау, жасырып дойыу.
ХОРОХОРИТЬСЯ несов. разг, айбатла-
ныу, айбат керсетиу, айбат шегиу, дораз-
ланыу, додырайыу.
ХОРОШЕЙ ЬКЦИЙ прил. жадсы, тэуир,
жап-жадсы; <> ~ого понемножку ирон.
данаатда берекет, кем-кемнен кэмал.
ХОРОШЕНЬКО нареч. разг, жадсылап,
жадсы етип, аныдлап, жетерли, жетерли
дэрежеде; я ещё н сам не знаю ~ мен еле
©зим де жадсылап билмеймен.
ХОРОШЕТЬ несов. жадсыланыу, сулыу-
ланыу, керкемлениу.
ХОРОШ||ИЙ прил. 1. в разн. знач. жадсы,
тэуир; ~ий человек жадсы адам; ~ий пере-
вод жадсы аударма, сапалы аударма; ~ие
удон жадсы сауым, мол сауым; ~ий знако-
мый жадсы таныс; ~ая погода жадсы
дауа райы; 2. (красивый) жадсы, сулыу,
керкем; она хороша собой ол кермеге
жадсы; 3. в знач. сущ. с. хорошее жадсы,
жадсылыд; я могу сказать о нём только
~ее ол даддында мен тек жадсы айтыуым
мумкин; желаю вам всего ~его жолы-
цыз болсын, хад жол тилеймен, жадсылыд
тилеймен; ~, нечего сказать! жадсы, хеш
мини жод!; жадсы, хеш кемиси жод!
ХОРОШО 1. нареч. жадсы; ~ работать
жадсы ислеу; ~ себя чувствовать езин
жадсы сезиу; 2. безл. в внач. сказ, жадсы,
жаман емес; мне здесь ~ маган бул жерде
жадсы; 3. безл. взнач. сказ, с союзами «что»,
«если» и др. жадсы болган, жадсы екен;
~, что он придёт сегодня оныц бугин
келетугыны жадсы; 4. в знач. частицы ут-
верд. (согласен, пусть будет так) ядшы,
мадул, мейли, дурыс; ты придёшь? —
Хорошо, приду сен келесен бе? — Ядшы,
келемен; я приду чёрез час, ~? мен бир
сааттан келемен, мадул ма?; 5. в знач.
частицы разг, (как угроза) дурыс, мадул,
есинде болсын; ~! я этого не забуду жадсы!
мен буны умытпаспан.
хорунжий м. ист. 1. (знаменосец
в войске) туу кетериуши, байрад кетериу-
ши; 2. хорунжий (казак гскерлериндеги
биринши офицерлик дэреже).
' ХЙРЫ только мн. залдыц ишки жодаргы
балконы.
ХОРЬ м. см. хорёк.
ХОТЦЁТБ несов. чего, без доп. и с неопр.
тилеу, кэлеу, эрман етиу; ~ёть пить шел-
леу, ишкиси келиу; я хочу читать оцыгым
келеди; он делает, что хочет ол кэлегенин
ислейди; ол не цэлесе, соны ислейди;
хот
— 1082 —
бы я посмотреть... мен бир керсем еди...,
мен керер едим...; <> если ~йте в знач.
вводн. сл. керек болса, цэлесещиз, тилесе-
циз; как хочешь, как ~йте 1) (как тебе
или вам угодно) езицнин цэлеуинше, езин
бил, ез еркинде; 2) в знач. вводн. сл. цалай
да, цалай болсада, не десециз о Дениз; хо-
чешь не хочешь, а придётся туда пойти
цэлесец де— цэлемесец де ол жацца барыу-
еа туура келеди.
ХОТЁЦТЬСЯ несов. безл. чего, с неопр.
и с союзом «чтобы» тилеу, цэлеу; ке-
лиу; мне хочется написать письмо мениц
хат жазгым келеди; не так, как ~лось бы
тилегеницдей емес, ойлагандай емес.
ХОТЬ 1. союз уступ, (несмотря на то,
что, даже если) карамастан, болса да;
«тан менен, =ген менен; он ~ и стар, но бодр
гарры болса да ол тэндар; 2. союз уступ,
(можно, впору) сондай, сонша; темно, ~
глаз выколи кезге туритсе кергисиз царац-
гы; ~ пруд прудй огада кеп, жудэ кеп,
керегинше жеткиликли; «~ шаром покати
тук жоц, нэрсе жоц; ~ убей разг, не цыл-
сад да, елтирсец де; ~ выжми сыгып ал-
гандай; 3. союз уступ, (или) я, ямаса,
мейли; приходй ~ сегодня, ~ завтра я бу-
гин, я ертец кел; 4. частица усил. (по
крайней мере) хеш болмаса; зайдйте к нам
«~ на час бизикине хеш болмаса бир саатца
келип кетиц; 5. частица усил. (даже)
-ац; пойду ~ сейчас цэзир-ац бараман;
6. частица выделит, (например) мэселен,
мысал етип; взять этот случай усы
уацыяны мысал етип алсац; 7. частица
усил. с. мест.'. ~ что не болса да; ~ кто
ким болса да; ~ какой цандай болса да;
какой-нибудь цандай болса да; ~ куда-
-нибудь цай жерге болса да; бы и так
солай-ац болганда, солай болганда хэм;
~ бы 1) (по крайней мере, только) ец бол-
маганда, ец жаманлыгы, тек; 2) (допустим,
что...) солай болганда, солай болса да;
3) (хорошо бы) жацсы болар еди, тэуир
бол ар еди.
ХОТЯ 1. см. хоть 1; 2. союз противит.
(однако, но) бирац, деген менен, солай бол-
са да; он учйлся хорошо, ~ часто ленйлся
ол жалцаулыцца кебирек берилсе де, жац-
сы оцыды;-> ~ бы 1) (даже если) хэтте, егер;
~ бы ты и захотел, я это не могу тебе
поручйть сен тилесец де мен буны саган
тапсыра алмайман; 2) (например) мысалы,
мэселен.
ХОХЛАТ ЦЫЙ прил. пепекли; гуцгиралы;
^ая курица пепекли тауыц.
хбхлиться несов. 1. (о птицах) урпе-
йиу, жунин урпейтиу; 2. перен. разг, (о че-
ловеке) тунериу, тулланыу-
ХОХЙЛ м. пепек (у птицы) ; кекил, айдар
(у человека).
ХОХОТ м. уацаца, цатты кулки; раздался
взрыв ~а пэтли уацаха еситилди.
ХОХОТАТЬ несое. уацаца салыу, цатты
кулиу, гарцылдап кулиу; ~ до слёз кези-
ней жас шыцканша кулиу.
хочется наст. вр. от хотеться.
хочу, хочешь и т. д. наст. вр. от хо-
теть.
ХРАБРЕТЬ несов. разг, батырланыу,
ер журекли болыу, мэртлениу.
ХРАБРЕЦ м. батыр, ер журекли адам,
мэрт.
ХРАБРИТЬСЯ несов. разг, батырсыныу,
ерсиниу, мэртлик етиу, батырлыц етиу.
ХРАБРО нареч. батырлыц пенен, ерлик
пенен, мэртлик пенен, батырларша; ~ сра-
жаться мэртлик пенен сауаш етиу.
ХРАБРОСТИЬ ж. батырлыц, ерлик, мэрт-
лик; <> набраться ~и батырланыу, батыр-
лыц етиу, батыр болыу.
ХРАБРЦЫЙ прил. 1. батыр, ер, ер журек,
мэрт; 2. в знач. сущ. м. храбрый батыр,
мэрт, ер журек; пасть смертью ~ых батыр-
ларша елиу; <> быть не нз ~ого десятка
цорцац болыу, цорцацлыц етиу.
ХРАМ м. 1. храм, улкен ширкеу; 2. пе-
рен. сарай; ~ науки илим сарайы.
ХРАНЁНИЦЕ с. сацлау, сацлап бериу;
отдать багаж на ~е багажды сацлауга
бериу; <> камера ~ я багажа багажды сацлау
камерасы.
ХРАНИЛИЩЕ с. сацлау орны, сацлай-
туьын орын, сацлагыш; ~ книг китап
сацлагыш.
ХРАНИТЕЛЬ м. 1. ядында сацлаушы,
ядта тутыушы; ~ древних преданий бурын-
гы ацызларды ядында сацлаушы; 2. цор-
гаушы; ~ музея музеи цоргаушысы.
ХРАНИТЬ несов. 1. что (сохранять,
беречь) сацлау, цоргау; ~ письма хатты
сацлау; 2. что (соблюдать, выполнять)
сацлау, орынлау; ~ что-л. в тайне бир
нэрсени жасырып сацлау; 3. кого-что (обе-
регать) цоргау, сацлау; ~ в памяти
ядында сацлау, умытпау; ~ молчание
тистен шыгармау, ундемеу, айтпау.
ХРАНИТЬСЯ несов. сацланыу, сацланып
цалыныу, цорылыу, цорыуда болыу.
ХРАП м. 1. цурылды (человека); пысцы-
рыц, пырылды (животного); 2. (нижняя
и средняя часть переносья у животных)
танау.
ХРАПЕТЬ несов. цурылдау (о человеке);
пырылдау (о животном).
ХРЕБЦЁТ м. 1. анат. (позвоночник жи-
вотного) арца, жон, омыртца; 2. разг.
арца, бел; он всё вынес на своём ~тё
ол барлыц ауырманлыцты ез басынан ке-
ширди; 3. геогр. (горная цепь) цыр, тау
дизбеклери, жон.
ХРЕН м. бот. хрен (есимлик х,эм тамы-
ры); <> ~ редьки не слаще погов. бир-
-биринен артыц емес.
ХРЕСТОМАТИЯ ж. хрестоматия; школь-
ная ~ мектеп хрестоматиясы.
ХРИЗАНТЕМА ж. бот. хризантема (гул).
ХРИЗОБЕРИЛЛ м. мин. хризоберилл
(цасыл тас).
ХРИЗОЛИТ м. мин. хризолит (цасыл
тас).
ХРИП м. 1. цырылдау, сырылдау; цырыл-
ды, сырылды; предсмертный ~ елиу алдын-
дагы цырылды; 2. мн. хрипы мед. сырыл-
дау; сырылды; хрипы в лёгких екпениц
сырылдауы.
ХРИПЁТЬ несов. 1. цырылдау, сырылдау;
2. (хрипло звучать) цырылдап еситилиу.
_________________________________________- 1083 -______________________________________ХУД
ХРЙПЛЫЦЙ прил. цырылдац, цырылда-
ган, царлыццан; говорить ~м голосом
царлыццан дауыс пенен сейлеу.
ХРЙПНУТЬ несов. цырылдап цалыу,
царлыгыу.
ХРИПОТЦА ж. цырылдацлыц, цырыл-
даушылыц, царлыццанлыц; кричать до ~ы
дауысы царлыццанша бацырыу.
ХРИСТИАНИН м. христианин (христиан-
лыц тэрепдары).
ХРИСТИАНКА женск. от христиа-
нин.
ХРИСТИАНСКИЙ прил. христиан...,
христианина;, христианлыц.
ХРИСТИАНСТВО с. 1. (религия) хри-
стианлыц; 2. собир. христианлар, христи-
ан дининдегилер.
ХРОМ м. 1. хром (химиялыц элемент);
2. (кожа) хром, жылтырац тери; 3. (краска)
хром (сары бояу).
ХРОМАЦТЬ несов. 1. ацсау, ацсацлау,
сылтып басыу; 2. перен. разг, ацсау, ац-
саццырау, босацласыу; у него ~ет орфогра-
фия ол дурыс жаза билмейди; <- ~ть на
обе ноги истиц цос аягынан ацсауы.
ХРОМИРОВАТЬ сов. и несов. что, тех.
хромлау, хром жагыу, хром жалатыу.
ХРОМОВЫ II й прил. хром...; хромнан
исленген; ~е сапоги хром етик.
ХРОМОЙ прил. 1. ацсац; 2. в знач. сущ. м.
хромой и яс. хромая ацсац.
ХРОМОНОГИЙ прил. см. хромой.
ХРОМОСОМА яс. биол. хромосома (клет-
ка ядросынын, боявыш элемента)-
ХРОМОСФЁРА яс. астр, хромосфера
(кун атмосфер асыныц бир цабаты).
ХРОМОСФЕРНЫЙ прил. астр, хромо-
сфера..., хромосфералыц, хромосферада
болатугын.
ХРОМОТА ж. ацсацлыц.
ХРОНИК м. разг, цайталама ауырыулы
адам, жацнаслы адам.
ХРОНИКА яс. 1. ист. (летопись) хро-
ника, жыл жазба, шежире; 2. (литера-
турное произведение) хроника; семейная ~
семья хроникасы, ата-баба тарийхы;
3. (в газете, журнале) хроника, кунделик
хабар; 4. (документальный фильм) хрони-
ка.
ХРОНИКАЛЬНЫЙ прил. хроника...,
хроникалы; ~ фильм хроникалы фильм.
ХРОНИКЁР м. хроникёр (газетаньщ
хроника, хабар белиминиц хызметке-
ри).
ХРОНИЧЕСКИЙ прил. узацца созыл-
ган, цайталайтугын, ески, мудамы, дауам-
лы, кетпейтугын, жацпаслыц.
ХРОНОЛОГЙЧЕСКИЦЙ прил. хроноло-
гиялыц; ~е даты хронологиялыц уацыт,
хронологиялыц кунлер.
ХРОНОЛОГИЯ яс. хронология (уацыт
избе-излигиндеги уацыя тэртиби); ~ рус-
ской истории рус тарийхыныц хроноло-
гиясы.
ХРОНОМЕТР м. хронометр (1. уацытты
аныц кврсететувын астрономдыц, моряк-
лардыц сааты; 2. цалта саат).
ХРОНОМЕТРАЖ м. хронометраж (бир
нэрсеге кеткен уацытты белгилеу).
ХРОНОМЕТРИРОВАТЬ сов. и несов. что
хронометражлау.
ХРОН ОМЕТРЙЧ ЕСК || И Й прил. хроно-
метр ли; ~ое определение времени уацытты
хронометрли аныцлау.
ХРОНОСКОП м. хроноскоп (кутз цыс-
ца уацыт аралыеын белгилейтурын эсбап).
ХРУПКИЙ прил. 1. (ломкий) сынгыш,
морт, омырылгыш, цэлсиз, эзиз; ~ ме-
талл морт металл; 2. (слабый) нашар,
эжиз; 3. перен. (нежный) нэзик.
ХРУСТ м. сыцырлы, гышырлы, сытыр-
лы.
ХРУСТАЛИК м. 1. анат. кездиц жана-
ры; 2. разг, (кусочек хрусталя) кишкене
хрусталь, хрусталь буйым.
ХРУСТАЛЬ м. 1. (стекло высокого каче-
ства) хрусталь; 2. собир. хрусталь нэрсе-
лер, хрусталь буйымлар; О горный ~
тау хрустали (минерал).
ХРУСТАЛ ЬН цый прил. 1. хрусталь...,
хрустальдан исленген; ~ая ваза хрусталь-
дан исленген ваза; 2. перен. (прозрачный)
мелдир, тыныц, таза.
ХРУСТЦЁТЬ несов. сытырлау, сыцырлау,
шатырлау, цышырлау; снег~йт под ногами
аяц астында цар сыцырлайды; ~ёть на зу-
бах тисти цышырлатыу.
ХРУСТНУТЬ сов. и однокр. сыцыр ете
цалыу, цытыр етип кетиу, цытыр етиу,
шырт етиу.
ХРУЩ м. зоол. цоцыз, май цоцызы.
ХРЫЧ м. прост, бран. цацбас, алжыган
кексе, кепек; старый ~ алжыран кепек,
ески кепек.
ХРЫЧОВКА женск. прост, мэстан, цац-
бас.
ХРЮКАТЬ несов. гуркилдеу, гурк-гурк
етиу.
ХРЮКНУТЬ сов. и однокр. гурк етиу.
ХРЯК м. с.-х. обл., цабан, жалгызац,
шошцаныц еркеги.
ХРЯЩ м. анат. шемиршек; носовой ~
мурын шемиршеги.
хрйщевцой прил. шемиршек..., ше-
миршекли; ~ая ткань анат. шемиршекли
дене.
ХУДЕТЬ несов. арыцлау, жудеу, азыу.
ХУД||О1с. разг, (зло) жаманлыц, цаслыц;
никому не делать ~а х,еш кимге жаманлыц
ислемеу; нет ~а без добра поел, жаман
айытпай жацсы жоц.
ХУДО II 1. нареч. жаман, жаман турде,
шатац; это может кончиться ~ бул жаман
аяцланыуы мумкин; 2. безл. в знач. сказ.
жаман, нашар; больному ~ ауырыудыц
жагдайы жаман.
ХУДОБА ж. арыцлыц, жудеулик, аз-
гынлыц.
ХУДОЖЕСТВЕННОСТЬ яс. керкемлик,
шеберлик.
ХУДОЖЕСТВЕННЦЫЙ прил. в разн.
знач. керкем, керкемли, керкеменер..., ше-
бер; ~ая литература керкем эдебият; ~ая
самодеятельность керкем енер х,эуескер-
лиги; ~ый фильм керкем фильм, керкем-
ли фильм; ~ое произведение керкем шы-
гарма; ~ ый руководитель керкемлигин
басцарыушы; ~ое исполнение керкемлик
ХУД,
— 1084 —
пенен атцарыу; <> ~ый беспорядок суурет-
леу сапасызлыгы.
ХУДОЖЕСТВ || О с. 1. уст. (искусство)
керкемлик, керкем енер; 2. разг, неодобр.
(проделка, выходка) цылыц, цийле; это
всё его ~а буныц барлыгы оныц цылыгы.
ХУДОЖНИК м. 1. художник, сууретши;
~-пейзажист пейзаж жасаушы сууретши;
2. (работник в области искусства) искус-
ство шебери; ~ слова сез устасы; 3. шебер,
уста; он — ~ своего дела ол ез исиниц
шебери.
ХУДОЖНИЦА женск. от художник 1, 3.
ХУДОЙ I прил. арыц, жудеу, азгын;
~ человек арыц адам.
ХУДО|[Й II прил. 1. (плохой) жаман,
оцбаган; 2. разг, (дырявый, ветхий) тозган,
жыртыц, тесик; ~е ведро тесик шелек;
<> на ~й конец хеш болмаганда, ец болма-
ганда; не говоря ~ го слова жаман сез айыт-
пай, пэс сез цоспай.
худосочный прил. арыцлаган, жуде-
ген, азгын, цэлсиреген.
ХУДОЩАВЫЙ прил. арыц, жудеу, азрын.
ХУДШЦИЙ прил. 1. превосх. ст. от прил.
плохой 1, 2, 3 и худой П 1; в ~ем случае
ец жаман болганда, ец болмаганда;
2. в знач. сущ. с. худшее жаманлыц, жаман;
самое ~ее ец жаманлыгы, ец жаманы.
ХУЖЕ сравнит, ст. от прил. плохой II
1, 2, 3, худой 11 1 и нареч. плохо 1, 2, худо II
жаманырац, бурыигыдан бетер, оннан да
жаман.
ХУЛА ж. сегис, эшкэра, жаманлаган
сез, гыйбат.
ХУЛИГАН м. хулиган, бузыц, бузацы,
жалатай, сыргыя, тэртипсиз.
ХУЛИГАНИТЬ несов. бузацылыц етиу,
жалатайлыц етиу, тэртип бузыу, турпайы-
лыц етиу.
ХУЛИГАНКА женск. от хулиган.
ХУЛИГАНСКИЙ прил. бузацылыц, жала-
тайлыц, сыргыялыц; ~ поступок бузацы-
лыц цылыц, жалатайлыц ис.
ХУЛИГАНСТВО с. хулиганшылыц, бу-
зыцлыц, жалатайшылыц, бузацылыц, сыр-
гыялыц.
ХУЛЙТЬ несов. кого-что сегиу, сырты-
нан сегиу, жаман сез айтыу, эшкэралау,
гыйбатлау.
ХУРАЛ м. хурал (Монголия Халыц Рес-
публикасындаеы мэмлекетлик власть орган-
ларыныц аты).
ХУРМА ж. бот. цурма (агаш цэм мийуе).
ХУТОР м. хутор.
ХУТОРЯНИН м. хуторлы, хуторда жа-
саушы, хутор ийеси.
ХУТОРЯНКА женск. от хуторянин.
ц
ЦАПАТЬ несов. кого-что, прост. 1. тыр-
нау, тырнап алыу (когтями); цабыу (зуба-
ми); 2. (хватать) тэп бериу; цабыу, жабы-
сыу.
ЦАПАТЬСЯ несов. прост. 1. см. цапать 1;
2. перен. (ссориться) урысыу, таласыу,
бажылдасыу, бетинен алыу.
ЦАПКА ж. с.-х. разг, кишкене кетпеи,
кетпенше.
ЦАПЛЯ ж. цутан.
ЦАПНУТЬ сов. и однокр. см. цапать.
ЦАРАПАТЬ несов. 1. кого-что тырнау,
тырнап алыу; 2. что, разг, (неразборчиво,
небрежно писать) шыжбайлау, жаман
жазыу.
ЦАРАПАЦТЬСЯ несов. 1. тырнасыу,
тырнап алыу; кошка ~ется пышыц тырнап
алады; 2. (царапать друг друга) тырнасыу;
3. (скрестись) тысырлау; мышь ~ется
под полом тышцан полдыц астында тысыр-
латып атыр.
ЦАРАПИНА ж. тырнацтьщ изи, тыр-
нацтыц орны, тырналган жер.
ЦАРАПНУТЬ сов. и однокр. кого-что
тырнап алыу, тырнап кетиу.
ЦАРЁВИЧ м. шахзада, патша баласы.
ЦАРЁВНА ж. шахтыц цызы, патша цызы.
ЦАРЕДВОРЕЦ м. уст. патша сарайыныц
хызметкери.
ЦАРЙЗМ м. патшалыц, патша дукимети*>
свержение патшалыцты цулатыу, патша
хукиметин кулатыу.
ЦАРЙТ||Ь несов. 1. см. царствовать 1;
2. перен. орнау; в лесу ~ тишина тогайда
тынышлыц орнады..
ЦАРИЦА ж. 1. х,аял патша; 2. (жена
царя) патша х,аялы.
ЦАРСКИ ИЙ прил. патша..., патшаныц...^
~ое правительство патша хукимети.
ЦАРСТВЕННЫЙ прил. шахзадалыц,
патшалылыц, уллылыц; ~ая осанка шах-
задалыц келбет.
ЦАРСТВО с. 1. (государство) патшалыц
мемлекет; 2. (царствование) патшалыц
етиу, х,уким суриу; 3. перен. кунъя; расти-
тельное ~ есимлик дуньясы.
ЦАРСТВОВАНИЕ с. патшалыц етиу,
х,уким суриу; патшалыц дзуири.
ЦАРСТВОВАТЬ несов. 1. патшалыц
етиу, хуким суриу; 2. перен. см. ца-
рить 2.
ЦАР||Ь м. 1. патша; 2. перен. патша;
~ ь зверей цайуанлардыц патшасы; ~ ь-птй-
ца патша цус, цуслардыц патшасы; <> при
~ё Горохе атам замангы.
ЦВЕЦСТЙ несов. 1. гуллеу; гул ашыу;
яблоня ~тёт алма гуллейди, алма гуллеп
тур; луг ~тёт пишенлик баслап тур;
2. перен. (быть здоровым, красивым) есиу,
гуллеу, баслау, рауажланыу; ~стй здоро-
вьем гул-гул жайнау; 3. перен. (преуспе-
вать, процветать) рауажланыу, гуллеу,
есиу; 4. (плесневеть) кегериу, пилис
байлау.
ЦВЕТ I м. (окраска) рец, тур, тус;
красный ~ цызыл рец; ~ лица жузиниц
туси, бет ажары.
ЦВЕТ II м. 1. гул; ~ яблони алма гули;
вся степь в ~ у путкил дала гулге беленген;
2. перен. (лучшая часть чего-л.) гул, атаклы-
— 1085 —
ДЕЛ
лар, сайландылар; ~ науки илимниц атац-
лылары; <> во цвете лет жас уацтында;
в полном ~у толыц гуллеген уацыт.
ЦВЕТАСТЫЙ прил. разг, гулли, ашыц
рецли, гул тускен.
ЦВЕТЕНИЕ с. 1. бот. гуллеу; гул ашыу;
2. пилислениу; ~ воды суудыц пилисле-
ниуи.
ЦВЕТИСТЫЙ прил. 1. (пёстрый) гулли,
турли тусли; ~ ковёр гулли гилем; 2. пе-
рен. (витиеватый— о слоге и т. п.) артыц-
маш керкемлик.
ЦВЕТКОВЫ || Й прил. бот. гулли; ~е
растения гулли есимликлер.
ЦВЕТНИК м. гул бацша, гул есирету-
гын жер, гул егилген орын.
ЦВЕТНЦОЙ прил. 1. рецли, тур, гул-
ли; ~бй фильм рецли фильм; ~6й ка-
рандаш тур цэлем; ~ые металлы рецли
металлар; 2. (не белой расы) рецли; ~ая
капуста гулли капуста.
ЦВЕТОВОД м. гулши.
ЦВЕТОВОДСТВО с. 1. (разведение цветов)
гул есириушилик; 2. (хозяйство) гул хо-
жалыгы, гул есириуши хожалыц.
ЦВЕТОВОДЧЕСКЦИЙ прил. гул еси-
ретугын, гул есириуши...; ~ое хозяйство
гул есириуши хожалыц.
ЦВЕТЦ-ОК м. гул; собирать гул жый-
нау, гул териу.
ЦВЕТОЛОЖЕ с. бот. гул жатац.
ЦВЕТОНОЖКА ж. бот. гул шаца.
ЦВЕТОНОСНЫЦЙ прил. бот. гуллегиш,
гулли; ~е растения гулли есимликлер.
ЦВЕТОМ ||ЕК м. уменыи,-ласк, от цветбк;
< это только ~ки погов. бул еле тек басла-
масы, еле несин керипсец.
ЦВЕТОЧНИЦА ж. гул сатыушы, гулши.
ЦВЕТОЧНЦЫЙ прил. 1. гул...; ~ая
клумба гул клумбасы; 2. (для цветов) гул-
диц..., гул ушын исленген; ~ый горшок
гулдиц гузеси; ~ый киоск гул сататугын
киоск; 3. (из цветов) гулден исленген;
~ый одеколон гулден исленген одеко-
лон.
ЦВЕТ#Щ||ИЙ 1. прич. от цвести; 2. прил.
гуллеп турган; ~ий сад гуллеп турган баг;
3. прил. перен. жайнап турган, гулленген;
у него~ий вид оныц бет ажары жайнап тур;
~ее здоровье ден саулыгы кутэ жацсы;
4. прил. перен. (процветающий) гуллен-
ген; ~ая республика гулленген республи-
ка.
ЦЕВКА ж. текст, туте (жип орайтуеын).
ЦЕДИЛКА ж. разг, сузгиш.
ЦЕДЙТЬ несов. 1. что сузиу; ~ молоко
сутти сузиу; 2. что (медленно лить) эстен
цуйыу; 3. что и бегмдоп., перен. гумилжи
етип айтыу, гумилжи сейлеу, сызылтып
сейлеу; ~ сквозь зубы тистиц арасынан
гумилжи сейлеу.
ЦЕДРА ж. цедра (лимон ямаса апельсин-
ниц майдаланган цабыгы).
цежу, цедишь^ т. д. наст. вр. от цедить.
ЦЕЗИЙ м. цезий (химиялыц элемент).
ЦЕЗУРА ж. 1. лит. цезура, ыргац, ир-
килис (цосыц тыц жолларындагы тыныс);
2. муз. цезура (музыкалыц намадагы ирки-
лис).
ЦЕЙТНОТ м. цейтнот (шахмат ойынында
журиу ушын ойланыуга уацыттыц жет-
пей цалыуы).
ЦЕЛЁБНЫЦЙ прил. емли, ем болатугын;
~е травы ем болатугын шеплер; ~й источ-
ник сууы ем болатугын булац.
ЦЕЛЕВОЦЙ прил. мацсетли, белгили
мацсетке арналган; ~е задание белгили
мацсетке арналган тапсырма.
ЦЕЛЕНАПРАВЛЕННЫЙ прил. мац-
сетли, мацсети бар.
ЦЕЛЕСООБРАЗНЫЙ прил. мацсетке
мууапыц, мацсетке ылайыцлы.
ЦЕЛЕУСТРЕМЛЁННЫЙ прил. мацсетке
умтылган, мацсетке царатылгаи, мацсетке
багдарланган.
ЦЕЛИКОМ нареч. 1. (в целом виде)
тутас, тутасы менен, путкиллей; прогло-
тить что-л. ~ тутасы менен жутыу; 2. (пол-
ностью) толыгы менен, дэммесин, путкил-
лей; ~ отдаться чему-л. бир нэрсеге путкил-
лей берилиу; ~ и полностью толыгы
дэм тутасы менен; ~ и полностью одоб-
рить решение царарды толыгы дэм тутасы
менен мацуллау.
ЦЕЛИНЦА ж. 1. тыц, тыц жер, боз жер;
поднимать ~ у тыц жерди суриу; 2. (нетро-
нутая поверхность чего-л.) цол тийгизил-
меген, цол тиймеген бети; снежная ~а
цол тиймеген цардыц бети.
ЦЕЛЙННЫЦЙ прил. тын.; ~е земли тын
жер л ер.
ЦЕЛИТЕЛЬНЫЙ прил. ем болатугын,
дауа болатугын.
ЦЕЛИТЬ несов. 1. см. целиться; 2. пе-
рен. разг, (метить) гезлеу, мацсет етиу,
умтылыу, дийдилеу.
ЦЕЛИТЬСЯ несов. в кого, во что и
без доп. гезлеу, нышаналау, нышанага
алыу.
ЦЕЛЛОФАН м. целлофан (суу етпейту-
гын жуца материал).
ЦЕЛЛОФАНОВЫЙ прил. целлофан...;
целлофаннан исленген.
ЦЕЛЛУЛОИД м. целлулоид (галантерея
буйымларын, ойыншыцлар ислеуге цолланы-
латугын нитроцеллюлозалыц зат).
ЦЕЛЛУЛОИДНЫЙ, ЦЕЛЛУЛОИДО-
ВЫЙ прил. целлулоид...; целлулоиддан
исленген.
ЦЕЛЛЮЛОЗА ж. целлюлоза.
ЦЕЛЛЮЛОЗНО-БУМАЖНЫЙ прил. цел-
люлоза дэм цагаз...
ЦЕЛЛЮЛОЗН ЦЫЙ прил. целлюлоза...,
целлюлозалыц; ~ая фабрика целлюлоза
фабрикасы.
ЦЕЛОВАТЬ несов. кого-что суйиу, поса
алыу, ебиу.
ЦЕЛОВАТЬСЯ несов. с кем и без доп.
суйисиу, поса алысыу, ебисиу.
ЦЕЛОМУДРЕННОСТЬ ж. см. целомуд-
рие.
ЦЕЛОМУДРЕННЫЙ прил. 1. цызлыцлы,
таза, пэк; 2. (нравственный, чистый)
минез-дулды таза.
ЦЕЛОМУДРИЕ с. 1. (девственность,
невинность) цызлыц, тазалыц, пэклик;
2. (нравственность, чистота) минез-ду-
лыцтыц тазалагы.
ЦЕЛ.
— 1086 —
ЦЕЛОСТНОСТЬ ж. путинлик, бир ту-
таслыц; территориальная ~ территорияньщ
путинлиги.
ЦЕЛОСТИ ЦЫЙ прил. путин, бир тутас,
тутас; ~ое впечатление бир тутас тэсир.
ЦЁЛОСТЦЬ ж. путинлик, тууел, тууеллик;
цол тиймегенлик; ваши вещи в ~и и сохран-
ности сизиц затларыцыздыц барлыгы
тууел.
ЦЕЛ ||ЫЙ прил. 1. (полный, непочатый)
тол та и, толы; ~ое ведро молока шелек
то л Fan сут; 2. бойы, путин, тууел, тутас;
~ый день путин куни бойы, кун узацца;
~ая историческая эпоха тутас тарийхый
дэуир; 3. (значительный, большой) путин,
бир цатар; ~ый ряд вопросов бир цатар
мэселелер; 4. (единый, цельный) путин,
толыц; 5. (неповреждённый) зыянланбаган,
жыртылмаган, путин; платье ~о кейлек
путин; 6. (не пропавший) путин, тутас,
аман, сау; все вещи ~ы барлыц нэрсе пу-
тин; 7. в знач. сущ. с. целое (нечто единое)
путин, тутас; 8. мат. путин, белшек емес,
тутас; ~ое число путин сан; 9. взнач. сущ. с.
целое и ж. целая мат. путин, бир тутас,
тутас; <> в ~ом путинлей, тутас; в общем
и ~ом улыума дэм тутас алганда; ~ и не-
вредим аман-есен.
ЦЕЛЬ ж. 1. (мишень) нышана; попасть
в ~ нышанага тийгизиу; 2. мацсет, тилек;
с какой целью? цандай мацсет пенен?;
иметь целью алдына мацсет етип цойыу;
с целью, в целях мацсет пенен, мацсетте.
ЦЕЛ ЬН ОМЕТА Л Л ЙЧ ЕСКИ Й прил. ту-
тас металл...; тутас металлдан исленген;
~ вагон тутас металлдан исленген ва-
гон.
ЦЕЛЬНОСТЬ ж. 1. путинлик, тутаслыц;
2. бир цэлнплилик, толыцлыц, питкенлик;
~ характера минездиц бир цэлиплилиги;
3. (неразбавленность) суу цосылмаганлыц,
цосымтасызл ы ц.
ЦЕЛ ЬНЦЫЙ прил. 1. цосымтасыз, суу
цосылмаган; цаймагы алынбаган (о молоке);
2. перен. бир цэлипли, толыц, путин;
~ая натура бир цэлипли минез, турацлы
минез.
ЦЕМЕНТ м. цемент.
ЦЕМЕНТЙРОВАТЬ сов. и несов. что,
тех. цементлеу, цемент пенен бекитну.
ЦЕМЕНТНЫЙ прил. цемент...; цемент-
тен исленген; ~ раствор цемент еритпеси.
ЦЕН||А ж. 1. бада, нырыц, цун; оптовая
~а кетере сатыу бацасы; заготовительная
~а таярлау бадасы; 2. перен. (ценность,
значение) эхмийет, цэднр; ~а дружбы
дослыцтыц цэдири; < любой ~бй цалай
болса да; ~6й жизни емирин цурбан етип;
быть в ~ё цунын сацлау, нырцында болыу;
цэдирли болыу; знать цену чему-л. бир
нэрсени бадалай билиу; ~ы нет 1) чему
бадасы жоц, жудэ цымбат; 2) кому теци
тайы жоц.
ЦЕНЗ м. ценз (капиталистлик еллерде
сиясий праволар менен пайдаланыуга
цойылатугын шэрт); имущественный ~
мулк цензи; образовательный ~ билнм
цензн.
ЦЕНЗОВЫЙ прил. цензли.
ЦЕНЗОР м. цензор (цензураны бац-
лау шы адам).
ЦЕНЗОРСКИЙ прил. цензор...
ЦЕНЗУРА ж. 1. цензура (баспа сезди
цадагалаушы мэмлекетлик мэкеме); 2. цен-
зуралау, царап шыгыу (баспага таяр-
лаганда).
ЦЕНЗУРНЫЙ прил. 1. цензура...;
2. (приличный) эдепли, сыпайы.
ЦЕНИТЕЛЬ м. цэдирин билиуши, бада-
сын билиуши, бадалайтугын адам.
ЦЕНИТЕЛЬНИЦА женск. от ценитель.
ЦЕНЙТЬ несов. кого-что 1. разг, бадалау,
бада цойыу, бацасын айтыу; ~ в сто
рублей жуз манат бада цойыу; 2. цэдирин
билиу, бадалау, бада бериу; ~ по заслу-
гам мийнетине царай бадалау.
ЦЕНИТЬСЯ несов. 1. (иметь цену)
бадаланыу, бада цойылыу; 2. (обладать
ценными качествами) цэдирлениу, бадасы
керсетилиу.
ЦЕННОСТИ ь ж. 1. (стоимость) бада,
бадалылыц, цунлылыц; посылка с объяв-
ленной ~ью бадасы керсетилген посылка;
2. мн. ценности байлыц, бахалы затлар;
хранение ~ей бахалы затларды сацлау;
3. перен. мн. ценности гэзийне, байлыц;
материальные ~ и эк. материаллыц байлыц-
лар; 4. перен. эхмийетлилик, мэнилилик;
~ь этой работы всеми признана бул
жумыстыц эдмийетлилигин домме мойынла-
ган.
ЦЕННЫЙ прил. 1. (дорогой) цымбатлы,
бадалы; ~ые вещи бадалы затлар; ~ая
посылка бадалы посылка; 2. перен. (важ-
ный) бадалы, цэдирли, цымбат, эхмийетли;
~ое открытие кутэ бахалы жаналыц.
ЦЕНООБРАЗОВАНИЕ с. эк. баха цойы-
лыу, бадасы шыгыу.
ЦЕНТ м. цент (АЦШта хэм басца еллер-
де майда ацша бирлиги).
ЦЁНТНЕР м. центнер.
ЦЕНТР м. 1. мат., физ. орай; ~ окруж-
ности шецбер орайы; ~ тяжести 1) ауыр-
лыц орайы; 2) перен. салмац; 2. орай, орта;
жить в центре города цаланыц ортасында
турыу; 3. орай; областной ~ область орайы;
промышленные центры страны елдиц са-
наат орайлары; 4. (высший руководящий
орган) орай; <> быть в центре внимания
кеуил белиудиц орайында болыу.
ЦЕНТРАЛИЗАЦИЯ ж. орайластырыу;
~ капитала эк. капиталды орайластырыу.
ЦЕНТРАЛИЗМ л!, централизм (орайдан
баскарыу системасы)', <> демократический
~ демократиялыц централизм.
ЦЕНТРАЛИЗОВАТЬ сов. и несое. что
орайластырыу; ~ управление басцарыуды
орайластырыу.
ЦЕНТРАЛ ЬНЦЫЙ прил. 1. орай...,
орайлыц; ортада жайласцан; ~ая улица
орайлыц кеше, ортада жайласцан кеше;
2. (главный, руководящий) орайлыц; Цент-
ральный Комитет КПСС КПСС Орайлыц
Комитети; ~ая газета орайлыц газета;
3. (основной, существенный) эхмийетли,
тийкаргы, орайлыц; ~ый вопрос орайлыц
мэселе; <> ~ая нервная система орайлыц
нерв системасы; ~ое отопление орайдан
- 1087 - __________________________цин
жылытыу; ~ая телефонная станция орай-
лыц телефон станциясы.
ЦЕНТРИФУГА ж. тех. центрифуга
(1. орайдан сыртца тепкиш куш арцалы
аралас затты цоспалы белеклерге айырату-
еын аппарат', 2. космонавтлар машцул ете-
тугын аппарат).
ЦЕНТРОБЁЖНЦЫЙ прил. физ., тех.
орайдан цашыушы; ~ая сила орайдан
цашыушы куш.
ЦЕНТРОСТРЕМЙТЕЛ ЬН ЦЫЙ прил. тех.
орайга умтылыушы, орайга тартыушы;
~ая сила орайра тартыушы куш, орайга
умтылыушы куш.
ЦЕП м. с.-х. гэлле тоцпагы, туйеклеу
тоцпагы-
ЦЕПЕНЁТЬ несов. от чего и без доп. ка-
тып калыу, силейип калыу, сиресип калыу;
~ от ужаса цорцыудан силейип калыу.
ЦЕПКИ ||Й прил. 1. жаздырмайтугын,
жабысцыш, тутцыр; ~е пальцы жаздыр-
майтугын бармацлар; 2. перен. разг, беккем,
айытцанынан цайытпайтугын; ~й человек
айытцанынан цайытпайтугын адам; ~й
взгляд еткир нэзер.
ЦЕПЛЯТЬ несов. 1. см. цепляться;
2. что чем илип алыу, илиндириу; 3. что
(прицеплять) тиркеу.
ЦЕПЛЯТЬСЯ несов. 1. за кого-что жабы-
сыу, жармасыу, илиниу, услау; 2. за что,
перен. разг, берик тутыу, беккем асылыу;
за жизнь емирге беккем асылыу; 3. к ко-
му-чему, за кого-что, прост, (придираться)
асылыу, жабысыу.
ЦЕПНЦОЙ прил. 1. шынжырлы; ~ая
передача тех. шынжырлы еткерме; 2. шын-
жырланган; ~ая собака шынжырланган
ийт; ~ая реакция физ., хим. избе-из-
лик реакциясы.
ЦЕПОЧКА ж. 1. шынжырша, бау, майда
шынжыр; ~ для часов сааттыц бауы; 2. диз-
бек, цатар; ~ бойцов эскерлердиц диз-
беги.
ЦЕПЬ ж. 1. шынжыр, кисен; якор-
ная ~ кешки шынжыры; 2. мн. цепи
(кандалы, оковы) бугау, шынжыр, кисен;
цепи рабства перен. цулшылыц шынжыры;
3. дизбек, цатар; горная ~ тау дизбеги;
стрелковая ~ воен, атцышлар цатары;
4. перен. дизбек, цатар; ~ событий цэ-
дийселер дизбеги; 5. фив. цепь, шынжыр;
электрическая ~ электр цепь, электр
шынжыры; 6. в знач. нареч. цепью цатара
жайылып; идти цепью цатара жайылып
журиу; <> как с цепи сорвался шынжыр-
дан босангандай.
ЦЕРЕМОНИАЛ ЬН ЦЫЙ прил. салтанат-
лы; ~ое шествие салтанатлы журиу.
ЦЕРЕМОНИТЦ ЬСЯ несов. 1. (быть цере-
монным) тартыныу, уялыу, сыпайыланыу;
2. с кем-чем и без доп. (считаться) наз-
ланыу, цысыныу; он не очень-то ~ся ол
онша цысынып турган жоц.
ЦЕРЕМОНИЦЯ ж. 1. (обряд) дэстур,
урп-одет, салтанат; погребальная ~я жер-
леу дэстури; 2. мн. церемонии перен. разг,
(внешние условности) элпайымлыц, иба
сацлаушылыц; прошу без ~й элпайымсын-
бауыцызды соранаман.
ЦЕРЕМОННЦЫЙ прил. элпайым, ибалы;
~ое обращение элпайым цатнасыц.
ЦЕРКОВНОСЛАВЯНСКИЙ прил. цер-
ковнославян...; ~ язык церковнославян
тили-
ЦЕРКОВНЦЫЙ прил. ширкеу...; ~ая
служба ширкеу урп-дэстурлери.
ЦЕРКОВЬ ж. 1. церковь; католическая ~
католик церковь; 2. (храм) ширкеу.
ЦЕСАРЕВИЧ м. шахзада.
ЦЕХ м. цех; литёйный ~ цуйыу цехы.
ЦЕХОВОЙ прил. цех...; ~ мастер цех
мастери.
ЦИАН м. хим. циан (рецсиз зэцэрли газ)
ЦИАНИСТЫЙ прил. хим. циан...,
цианлы; ~ калий цианлы калий.
циАновцый прил. хим. циан..., циан-
лы; ~ая кислота циан кислотасы.
ЦИВИЛИЗАЦИЯ ж. цивилизация (жг-
мийеттиц цэм мэденияттыц рауажланыу
дэрежеси).
ЦИВИЛИЗОВАННЫ И Й 1. прич. от циви-
лизовать; 2. прил. цивилизациялы, мэдени-
ятлы; ~е государства цивилизациялы мэм-
лекетлер.
ЦИВИЛИЗОВАТЬ сов. и несов. кого-что
цивилизациялы етиу, цивилизацияласты-
рыу, мэдениятластырыу.
ЦИВИЛИЗОВАТЬСЯ сов. и несов.
цивилизацияласыу, мэдениятласыу.
ЦИГАРКА ж. разг, цигарка.
ЦИГЕЙКА ж. цигейка (цырцылган цэм
боялеан ешки териси).
ЦИКАДА ж. шекшек.
ЦИКЛ м. в разн. знач. цикл, топар; про-
изводственный ~ ендирис цикли; годовой
~ вращения Земли Жердиц бир жылгы
айланыуы; ~ лекций лекциялар цикли.
цикличность ж. цикллилик; ~
в производстве ендиристеги цикллилик.
ЦИКЛЙЧНЦЫЙ прил. циклли, цикл
менен исленетугын, рет пенен исленетугын;
~ая работа цикл менен исленетугын жумыс.
ЦИКЛОН л. 1. метеор, циклон (атмосфе-
ралыц хэрекет)', 2. (буря, ураган) дауыл,
дубелей.
цикорий м. цикорий (1. есимлик-,
2. усы есимликтиц кептирилген тубири).
ЦИЛИНДР м. 1. мат. (геометрическое
тело) цилиндр; 2. тех. цилиндр; ~ дви-
гателя двигательдиц цилиндри.
ЦИЛИНДРИЧЕСКИЙ прил. цилиндр
сыяцлы, цилиндр формасындагы.
ЦИНГА ж. мед. цинга (витаминниц же-
тиспеуи нэтийжесинде тистиц цызыл
етиниц ауырыуы).
ЦИНГОТНЫЙ прил. мед. цингалы.
ЦИНЙЗМ м. цинизм, уятсызлык, арсыз-
лыц.
ЦЙНИК м. уятсыз адам, арсыз адам.
цинйчный прил. уятсыз, арсыз; ~ че-
ловек уятсыз адам.
цинк м. цинк (химиялыц элемент).
ЦЙНКОВПЫЙ прил. 1. цинклы; ~ые
белила циик араластырылгаи ац бояу;
2. цинк; цинктен исленген; ~ое ведро
цинктен исленген шелек.
ЦИНКОГРАФ м. цинкограф (цинкогра-
фия бойынша цэниге).
цин.
— 1088 —
ЦИНКОГРАФЙЧЕСКЦИЙ прил. полигр.
цинкографиялыц; ~ое клише цинкогра-
фиялыц клише.
ЦИНКОГРАФИЯ ж. полигр. цинкогра-
фия (1. фотография жолы менен цинктен
клише ислеу; 2. цинктен клише ислейту-
гын кэрхана).
ЦИНОВКА ж. бойра, шыпта.
ЦИРК м._ цирк.
ЦИРКОВОЙ прил. цирк..., цирктиц.
ЦИРКУЛИРОВАТЬ несов. 1. айланыу,
айланып журиу; кровь ~ует по сосудам
тамырларда дан айланып журеди; 2. разг,
(ходить взад и вперёд) арман-берман журиу.
циркуль м. циркуль.
ЦИРКУЛЯЦИЯ ж. айланып журиу,
журип турыу; ~ крови цанныц айланып
журиуи, цанныц журип тарауы.
ЦИСТЕРНА ж. цистерна.
ЦИТАДЕЛЬ ж. (твердыня, оплот) тирек,
таяныш.
ЦИТАТ IIА ж. цитата; привести ~у цитата
келтириу.
ЦИТИРОВАТЬ несов. кого-что цитата
алыу, цитата келтириу.
ЦИТРУС м. бот. цитрус (лимон, апель-
син, мандарин есимликлери).
ЦИТРУСОВЫЙ прил. бот. цитрус...
ЦИФЕРБЛАТ м. циферблат, сааттьщ
бети.
ЦЙФРЦА ж. цифр, сан; арабские ~ы
араб цифрлары; римские ~ы рим цифрла-
ры.
ЦИФРОВОЙ прил. цифр..., цифрлы;
~ые данные цифрлы маглыуматлар.
ЦК (Центральный Комитет) ЦК (Орай-
лыц Комитет); ЦК КПСС (Центральный
Комитет Коммунистической партии Со-
ветского Союза) КПСС Орайлыц Комитета
(Совет Союзыньщ Коммунистлик партия-
сыныц Орайлыц Комитета).
ЦОКАЦТЬ несое. дурсилдеу, тарсылдау;
копыта ~ют по мостовой тас кешеде
аттыц туя гы тарсылдайды.
цоколь м. цоколь (1. архит. жайдыц
тырнаеыныц устинги шыеыццырап турган
белими; 2. тех. электр лампасыныц буран-
далы темир белими).
цокольный прил. архит. цоколь...;
~ этаж теменги цабат.
ЦУКАТ м. цукат (цант цосылган мийуе).
ЦУКАТНЫЙ прил. цукатлы; цукаттан
исленген.
ЦЫГАНЕ мн. (ед. цыган м., цыганка ж.)
цыганлар (Азияда, Африкада цэм Евро-
пада туратугын ярым кешпели халыц).
ЦЫГАН СКИЦЙ прил. цыган..., цыганнын.;
~й язык цыган тили; ~е песни цыган ко-
сы ц л ары.
ЦЫКАТЬ несов. см. цыкнуть.
ЦЫКНУТЬ сов. и однокр. прост, тыныш
деу, тек деу.
ЦЫПКИ мн. (ед. цыпка ж. ) разг, жарыц.
ЦЫПЛЦЁНОК м. (мн. цыплята) шеже;
~ят по осени считают поел, егин цырманда
белгили болады.
ЦЫ ПОЧКИ И только мн.-, ходить на ~ах
аяцтыц ушы менен эстен басып журиу.
ЦЫП-ЦЫП межд. цып-цып, ту-ту-ту.
ЦЫЦ межд. тыныш!, тек тур!
ч
ЧАБАН м. шопан, цойшы.
ЧАБАНСКИЙ прил. шопан..., цойшы...,
шопанныц... , койшыныц...
ЧАВКАНЬЕ с. тамсанып жеу, шалпыл-
датып жеу-
ЧАВКАТЬ несов. тамсанып жеу, шал пыл-
датып жеу.
ЧАД м. 1. цоцырсыц ийис, пыцеыц,
ашшы ийисли тутин; кухонный ~ асха-
наныц цоцырсыц ийиси; 2. перен. бэц, бас
айландырыушылыц; быть как в ~у бэц
шеккендей болыу.
ЧАДЙТЬ несое. цоцырсыц ийис шыга-
рыу, пыцсытыу.
ЧАДНЫЙ прил. цоцыр сы ган, пыцеы-
ган.
ЧАДЦО с. ирон, бала, перзент; со всеми
~ами и домочадцами барлыц бала-шагасы
менен, барлыц уй-иши менен.
ЧАДОЛЮБИВЫЙ прил. уст. бала жан-
лы.
ЧАДРА ж. пэренже.
ЧАЕ= цоспа сезлердиц «чай» деген мэни-
син билдиретугын биринши белеги, мыс.:
чаеразвесочный чай елшейтугын.
ЧАЁВНИК м. разг, чайхор, чайцумар.
ЧАЁВНИЦА женск. от чаёвник.
ЧАЁВНИЧАТЬ несое. разг, чай ишип
отырыу, чай ишиу менен уацыт етке-
риу.
ЧАЕВОД м. чай егиуши, чай егиу цэни-
геси.
ЧАЕВОДСТВО с. чай егиушилик.
ЧАЕВОДЧЕСКИЙ прил. чай егетугын;
~ район чай егетугын район.
ЧАЕВЫЕ только мн. разг, чай пулы.
ЧАЕПЙТИЕ с. разг, чай ишиу, чай ишиу-
шилик.
чажу, чадишь и т. д. наст. вр. от чадить.
чайнка ж. чай жапырац.
ЧАЙ м. 1. чай; китайский ~ Цытай чайы;
зелёный ~ кек чай; заварить ~ чай демлеу;
пить ~ чай ишиу; 2. (чаепитие) чай ишиу;
во время чая, за чаем чай уацтында; <> дать
на ~ уст. чай пулы бериу.
ЧАЙКА ж. шагала; морская ~ тециз
шагаласы.
ЧАЙНАЯ ж. чайхана.
ЧАЙНИК м. чайник.
ЧАЙНЦЫЙ прил. чай..., чайлыц; ~ая
плантация чай плантациясы; ~ая ложка
чай цасыгы.
ЧАЙХАНА ж. чайхана.
ЧАЙХАНЩИК м. чайханашы.
— 1089 —
ЧАС
ЧАЛ м. мор. шынжыр, арцан (кемени
байлау ушын).
ЧАЛИТЬ несов. что жагага байлау
(кемени).
ЧАЛМА ж. сэлле.
ЧАЛЫЙ прил. буурыл;~ жеребец буурыл
гунан.
ЧАН м. аснау (улкен ыдыс); пивоварен-
ный ~ пиво цайнататугын нэдэн аснау.
ЧАРКА ж. чарка; ~ вина бир чарка вино.
ЧАРОВАТЬ несов. кого-что и без доп.
езине тартыу, цызыцтырыу, тацландырыу,
хайран цалдырыу; ~ своим голосом езиниц
дауысы менен тацландырыу.
ЧАРОДЕЙ м. 1. (волшебник, колдун)
кез бояушы, тилсимши; 2. (чарующий
чем-л.) езине тартыушы, цызыцтырыушы,
тац* цалдырыушы; поэт-~ езине ериксиз
тартыушы шайыр.
ЧАРОДЕЙКА женск. от чародей.
ЧАРОДЕЙСКИЙ прил. тилсимли, кез
бояйтугын.
ЧАРУЮЩЦИЙ 1. прич. от чаровать;
2. прил. езине тартатугын, цызыцтырату-
гын; ~ая улыбка езине тартатугын кулки.
ЧАРЫ только мн. 1. уст. (волшебство,
колдовство) тилсимли, сыйцыр; 2. перен.
(обаяние, очарование) езине тартатугын
куш, цызыцтыратугын куш.
ЧАС м. 1. саат; полтора ~а бир ярым
саат; три ~а уш саат; двенадцать ~6в
саат он 'еки; в ~ ночи тунги саат бирде;
который ~? саат неше?; опоздать на ~
бир саат кешигиу; ехать со скоростью пять-
десят километров в ~ саатына елли кило-
метр тезлик пенен журиу; 2. (время, пред-
назначенное для чего-л.) уацыт; ~ обеда
ауцатланыу уацты; приёмные цабыл
етиу уацты; служебные ~ы хызмет
уацты; 3. (пора, время) уацыт; вечерний ~
кешки уацыт; ~ расплаты еш алыу;
-Ф> академический ~ академиялык саат,
оцыу сааты; с часу на час тез уацыт ишинде,
ец жацын уацыт ишинде; час от ~у не легче
барран сайын ауырласып баратыр; битый ~
бир саат бойына; неровен ~ цалай боларын
ким билсин; в добрый ~ жолыц болсын,
исиц оц болсын; стоять на ~ах царауылда
турыу, гузетте турыу.
ЧАСАМИ, нареч. саатлап.
ЧАСОВЦОЙ I прил. 1. (продолжитель-
ностью в час) бир саатлыц; 2. (почасовой)
саатлы, саат есабы менен; ~ая оплата
саат есабы менен цацы телеу; 3. (назна-
ченный на час) саат бирдеги; ~бй поезд
саат бирдеги поезд.
ЧАСОВпбЙ II прил. саат..., сааттыц;
~бй механизм саат механизми; ~ых дел
мастер саат устасы.
ЧАСОВЦОЙ III м. сацшы, гузетши;
поставить ~бго сацшы цойыу.
’ЧАСОВОЙ цоспа сезлердиц сааттыц
саныныц изинен келетугын екинши белеги;
мыс.-, трёхчасовой уш саатлыц.
ЧАСОВЩИК м. саатшы, саат устасы.
ЧАСОК м. уменьш.-ласк, от час 1; зайти
на ~ бир саатца кирип шыгыу.
ЧАСОМ нареч. разг. 1. (иногда) гейде,
базы бир уацытта; 2. в знач. вводн. сл.
69 Русско-каракалпакский сл.
тосаттан, кутпегенде; ты ~ не болен?
сен тосаттан ауырып цалган жоцсац ба?
ЧАСТЕНЬКО нареч. разг, жийи-жийи,
тез-тезден.
ЧАСТИЦА ж. 1. (небольшая часть чего-л.)
кишкене белек, белшек, белекше; 2. перен.
(немного) азы-кем, бир азгантай, азнау-
лац; в его словах была ~ правды оныц
сезлеринде азы-кем дацыйцатлыц бар едн;
3. грам. (служебное слово) жанапай.
ЧАСТИЧКА ж. 1. уменьш. от часть 1;
2. см. частица 1, 2.
ЧАСТИЧНО нареч. жарым-жарты, би-
рец-сарац, бираз; работа сделана ~ жумыс
жарым-жарты исленген.
ЧАСТЙЧНЦЫЙ прил. жарым-жарты, би-
рец-сарац; ~ое улучшение жарым-жарты
жацсыланыу
ЧАСТНИК м. разг, жекке саудагер.
ЧАСТНИЦА ясенск. от частник.
ЧАСТНО’ цоспа сезлердиц «жекке» деген
мэнисин билдиретурын биринши белеги,
мыс.: частнокапиталистический жекке
капиталистлик.
ЧАСТНОВЛАДЕЛЬЧЕСКИЙ прил. жек-
ке меншикли; ~ капитал жекке меншикли
капитал.
ЧАСТНОЕ с. мат. тийинди.
ЧАСТИ окапиталистйческий прил.
жекке капиталистлик.
ЧАСТНОСОБСТВЕННИЧЕСКИЙ прил.
жекке меншикли.
ЧАСТНОСТИЬ ж. сийрек ушырасатугын-
лыц, сийрек болатугынлыц; <> в ~и вводн.
сл. этап айытцаида, эсиресе.
ЧАСТНЦЫЙ прил. 1. (не типичный) жек-
ке, айрыцша, айырым; ~ый случай айырым
жагдай, айырым аудал; 2. (личный) жекке,
адамлар арасындагы; ~ая переписка жекке
хат алысыу; 3. жекке; ~ый заказ жекке
заказ; ~ые уроки жекке цацы телеп
оцыйтугын сабацлар; 4. (принадлежащий
отдельному лицу) жекке...; ~ая собствен-
ность жекке меншик; <> ~ое лицо жекке
адам; ~ое определение юр. жекке аныцла-
ма.
ЧАСТО нареч. 1. (нередко) жийи, жийи-
'-жийи, тез-тез, тез-тезден; 2. (близко) жа-
цын, жийи.
ЧАСТОТА ж. жийилик, тезлик; ети^
тез лиги; ~ пульса тамырдыц урыу тезлиги,
тамырдыц согыуыньщ тезлиги; ~ тока
токтыц етиу тезлиги.
ЧАСТУШКА ж. частушка, айтыс цосыц.
ЧАСТНЫЙ прил. 1. (густой) жийи, ца-
лыц, тыгыз; ~ый лес цалыц тогай; ~ое сито
майда елек; 2. (не редкий) жийи,
жийи-жийи, тез-тез; ~ые встречи жийн-
-жийи ушырасыулар; ~ый пульс тамырдыц
тез-тез согыуы; ~ый огонь воен, тез-тез
атыу; 3. жийи болып туратугын; ~ые дож-
ди жийи болып туратугын жауынлар.
ЧАСТЦ Ь ж. 1. белим, белек, белшек,
тарау, улес; большая ~ь улкен белеги;
части тела денениц мушеси, денениц белек-
лери; части машины машинаныц белекле-
ри; по ~ям белек-белек; 2. (отдел) белим;
учебная ~ь оцыу белими; 3. воен, (войско-
вая единица) белим; воинская ~ь эскерий
ЧАС
— 1090 —
белим; <> части речи грам. сез шацапла-
ры; части света жер жузиниц белеги;
большей частью, по большей части ке-
бинесе, кебирек; он знаток по этой
части ол бул мэселеде жацсы биледи;
это не по моей части бул мениц жумысым
емес.
ЧАСТЬЮ нареч. белими, ярымы, ярым-
лап, жарты.
ЧАСЫ только мн. саат; стенные ~
дийуал сааты; карманные ~ цалта саат;
ручные ~ цол саат; ~ спешат саат алга
кетеди; завести ~ саатца ход бериу; как
~ (очень точно, безотказно) дэл, саат-
тыц жургениндей.
ЧАХЛЫЙ прил. 1. (о растениях) цуура-
ган, солыган; ~ куст цуураган туп; 2. пе-
рен. (хилый, болезненный) арыц, ауырыулы,
жудеу, азгын.
ЧАХНИ УТЬ несое. 1. цуурау, солыу;
цветок ~ет гул цуурай баслады; 2. перен.
(хиреть) жудеу, азыу, ауырыу болыу.
ЧАХОТКА ж. разг, лепсе, екпе ауырыуы,
цурт ауырыу; скоротечная ~ тез рауажла-
натугын лепсе.
ЧАХОТОЧНЫЙ прил. разг. 1. лепсели,
екпе ауырыулы, цурт ауырыуы бар;
2. в знач. сущ. м. чахоточный и ж. чахоточ-
ная лепсе, лепсе адам.
ЧАШЦА ж. кесе; <> испить ~у до дна
цайгыны ацырына шекем бастан кешириу;
~а терпения переполнилась енди шыдау
мумкин емес.
ЧАШЕЧКА ж. уменыи. от чашка; <>
коленная ~ анат. дизе шанагы.
ЧАШКА ж. 1. кесе; кишкене кесе (чай-
ная)-, зерен, зеренше (деревянная)-, таста-
ган (миска)’, 2. полле; ~ весов тэрезиниц
пэллеси.
ЧАЩА ж. цалыц тогайлыц, цалыц агаш-
лыц; лесная ~ цалыц тогайлыц.
ЧАЩЕ сравнит, ст. от прил. частый
и нареч. часто 1. жийи-жийи, тез-тез,
жийирек, тезирек, цалынырац; 2. жийирек,
тыгызырац; он теперь ~ играет на скрипке
ол скрипканы жийирек шертеди.
ЧАЯНИЦЕ с. умит, тилек, нийет, эрман;
народные ~я халыц эрманы.
ЧВАНИТЬСЯ несов. разг, менменлениу,
тэкаббирлениу.
ЧВАНЛЙВЫЙ прил. менмен, тэкаббир.
ЧВАНСТВО с. разг, менменлик, тэкаб-
бирлик.
чего мест. род. п. от что I.
ЧЕЙ (чья, чьё, чьи) мест. 1. вопр. ким-
дпки, кимниц; чья это книга? бул китап
кимдики?; 2. относ, кимниц; не помню,
чьи это слова бул кимниц сезлери екени
ядымда жоц; герой, чьё имя известно
всем аты кепке мэлим болган цахарман;
<ф> ~ бы то ни был кимдики болса да; чья
возьмёт? кимдики алар екен?
ЧЕЙ-ЛИБО мест, неопр. см. чей-ни-
будь.
ЧЕЙ-НИБУДЬ мест, неопр. биреудиц.
ЧЕЙ-ТО мест, неопр. элле кимниц.
ЧЕК м. 1. (документ) чек; платить по
чеку чек бойынша телеу; 2. (талон из кас-
сы) чек.
ЧЕКАНИТЬ несов. что 1. шыгарыу,
цуйып шыгарыу; ~ монету тецге цуйып
шыгарыу; 2. перен. нацма-нац етиу, нып-
-ныц етиу; ~ слова сезлердн нацма-нац
айтыу; ~ шаг аяцты нып-ныц басыу;
3. с.-х. чеканкалау, ...ушын шырпыу,
...ушын цырцыу; ~ хлопок пахта есимлиги-
ниц ушын шырпыу; ~ виноград жузимниц
ушын цырцыу.
ЧЕКАНКЦА ж. 1. шыгарыу, цуйып шы-
гарыу; ~а монеты тецге цуйып шыгарыу;
2. (рисунок, изображение) нагыс; ружьё
с золотой ~ой алтын нагыс салынган
мы л тыц; 3. с.-х. чеканкалау, ...ушын
шырпыу, ...ушын цырцыу; ~а хлопчатника
пахта есимлигин чеканкалау.
ЧЕКАННЫЙ прил. 1. басылган, нагыс
салынган; 2. перен. айцын, аныц; ~ стиль
аныц стиль.
чеканщик м. нагыс ойыушы, нагыс
салыушы (металлва).
ЧЕКМЕНЬ м. шекпен.
ЧЕКОВЦЫЙ прил. чек...; ~ая книжка
чек китапшасы.
ЧЁЛКА ж. в разн. знач. мацлай шаш.
ЧЁЛН м. цашап исленген цайыц.
ЧЕЛНОК м. 1. см. чёли; 2. текст, мэки.
ЧЕЛОВЕК м. (мн. люди) адам, киси;
советский ~ совет адамы; образованный ~
маглыуматлы адам; добрый ~ сацый
адам; все до одного ~а бири цалмастан,
бэри; он свой ~ ол ез адамымыз; нас было
пять человек биз бес адам едик; вот ~,
который мне нужен мине усы маган керекли
адам.
ЧЕЛОВЁКО-ДЁНЬ м. адам куни (жумыс
уа^тыныц есаплау бирлиги).
Ч ЕЛ ОВЕК О ЛЮБЙ ВЫ Й прил. адамгер-
шиликли, адамгершилиги бар, адамды
жаксы керетугын.
ЧЕЛОВЕКОЛЮБИЕ с. адамгершиликти
суйиу, адамгершиликти жацлау, адамды
жадсы керих/.
Ч ЕЛ О ВЕК ОН ЕН А В И СТН И К м. адамды
жек кериуши, адам баласына дас.
ЧЕЛ ОВЕКОНЕНА ВЙСТНИЧЕСКИЙ
прил. адам жек кериуши, адам баласына
кас.
ЧЕЛОВЕКОНЕНАВИСТНИЧЕСТВО с.
адамды жек кериушилик, адам баласына
каслык ислеушилик.
ЧЕЛ0ВЕК00БРАЗН цый прил. адам
тэризли, адамга усаган; ~ая обезьяна
адам тэризли май мыл.
ЧЕЛОВЁЧЕСКЦИЙ прил. 1. адам...,
адамныц..., киси..., кисиниц...; ~ий орга-
низм адамныц организми; 2. адамзат; ~ое
общество адамзат жэмийети; 3. адамгер-
шилик, адамгершиликли; ~ое отношение
адамгершиликли цатнас.
ЧЕЛОВЕЧЕСТВО с. адамзат.
ЧЕЛОВЕЧНОСТЬ ж. адамгершилик,
адамшыльтк-
ЧЕЛОВЁЧНЦЫЙ прил. адамгершиликли,
адамшылыклы; ~ое отношение адамгер-
шиликли катнас.
ЧЕЛЮСТЬ ж. 1. жац, шеке; ийжняя ~
астынгы жац; верхняя ~ устинги жац;
2. (зубной протез) жасалма тислер.
— 1091 —
ЧЕР
челядь ж. собир. уст. малай, уй
хызметкери (дворянлардыц есигинде ислеу-
ши).
ЧЕМ союз 1. (нежели) -га, =ге, =ца, =ке
цараганда; гдан, =ден, =тан, =тен, =нан,
»нен гере; хеш; лучше поздно, ~ никогда
поел, хеш болмаганнан кеш болганы
жадсы; 2. (вместо того, чтобы) -ша, =ше;
гере; занимался бы, ~ сидеть без дела
царап отырганнан гере бир нэрсе оцысац
болады гой; 3. (насколько, в какой степени)
негурлым, канша; ~ больше, тем лучше
канша кеп болса, сонша жаксы; <> ~ свет
тац сэдарден.
чем мест. твор. п. от что I.
чём (в чём, о чём) мест, предл. п. от
что I.
ЧЕМОДАН м. чемодан; уложить ~
чемоданЕа салып дойыу.
ЧЕМОДАННЫЙ прил. чемодан...
ЧЕМПИОН м. чемпион; ~ мира по шах-
матам шахмат бойынша жер жузиниц
чемпионы; абсолютный ~ абсолют чем-
пион.
ЧЕМПИОНАТ м. спорт, чемпионат;
~ мира по футболу футбол бойынша жер
жузилик чемпионат.
ЧЕМПИОНКА женск. от чемпион.
ЧЕМПИОНСКИЙ прил. чемпионлыц.
чему мест. дат. п. от что I.
ЧЕПРАК м. 1. (часть шкуры) калыц
тери; 2. (подстилка под седло) токым.
ЧЕПУХА ж. разг. 1. (глупость, вздор)
ешейин гэп, бос сез; .2. (пустяк) эйтеуир
иэрсе, болмаган нэрсе, тукке турмайтугын-
лык, эхмийетсизлик.
ЧЕПЧИК м. чепчик; детский ~ бала
чепчиги.
ЧЕРВА I ж. с.-х. (стадия развития пчёл)
пал цэррениц куртлары.
ЧЕРВА II ж. см. черви.
ЧЕРВЕОБРАЗНЫЙ прил. дурт сыядлы;
~ отросток слепой кишки анат. содыр
ишектиц дурт сыядлы путагы.
ЧЕРВИ мн. (ед. черва ж.) карт. туйе.
ЧЕРВИВЕТЬ несов. дуртлау, дурт тусиу.
ЧЕРВЙВЫЙ прил. дуртлы, дуртлаган,
дурт тускен.
ЧЕРВОВОД м. наудан дурт дэнигеси.
ЧЕРВОВОДНЯ ж. науцанхана.
ЧЕРВОВОДСТВО с. науцаншылыц.
ЧЕРВОННЦЫЙ I прил.'. ~ое золото сап
алтын.
ЧЕРВОННЫЙ II прил. карт, туйениц;
~ валет туйениц балтасы.
ЧЕРВОТОЧИНА ж. цурт жеген жер,
цууыс.
ЧЕРВЫ мн. см. черви.
ЧЕРВЬ м. 1. курт; дождевой ~ жамгыр
Курты; шелковичный ~ науцан дурты,
жийек курты; 2. перен. дэрт, кап а лык;
~ сомнения исенбеушилик дэрти.
ЧЕРВЙК м. 1. см. червь 1; 2. тех. червяк
(кешерди жургизиуге цолланылатугын
тисли децгелек).
ЧЕРВЯЧ ЦОК м. уменьш.-ласк. от червь 1;
-ф- заморить ~ка журек жалгау.
ЧЕРДАК м. чердак.
ЧЕРДАЧНЫЙ прил. чердак, чердактьщ.
ЧЕРЁД м. разг, нэубет, гезек; теперь
твой ~ енди сениц гезегиц; идти своим
чередом езиниц рети менен бола бериу.
ЧЕРЕДА ж. бот. ошаран.
ЧЕРЕДОВАНИЕ с. нэубетлесиу, ретле-
сиу, алмасыу, гезеклесиу; ~ дежурных
дежурныйлардын алмасыуы; ~ звуков
лингв, сеслердиц алмасыуы; ~ гласных
лингв, дауыслы сеслердиц алмасыуы.
ЧЕРЕДОВАТЬ несов. кого-что, с кем-чем
нэубетлестири^, ретлестириу, алмастырыу,
гезеклестириу.
ЧЕРЕДОВАТЬСЯ несов. с кем-чем нэубет-
лесиу, ретлесиу, алмасыу, гезеклесиу.
ЧЕРЕЗ предлог с вин. п. 1. (поперёк
чего-л.) устинен; аркалы; мост ~ реку
дэрья устине салынган кепир"; перейти ~
улицу кешени кесип етиу; 2. (поверх чего-л.)
устинен; прыгнуть ~ забор дийуалдыц
устинен секириу; 3. (сквозь, минуя что-л.)
аркалы, менен; пройти ~ лестогайдыц иши
меиен журиу; смотреть ~ очки кез эйнек
аркалы карау; влезть ~ окно айнадан
тусиу; 4. (при посредстве) аркалы; опове-
стить ~ газету газета аркалы хабарлау;
беседа шла ~ переводчика гурриц
дилмаш аркалы жургизилдп; 5. кейин,
соц; приду ~ час бир сааттан соц
келемен; 6. арадан; принимать ванны ~
день кун арадан ванна цабыл етиу; печа-
тать на машинке ~ два интервала машин-
када еки интервалдан басыу.
ЧЕРЁМУХА"'ж. черёмуха (агаш у$м гули).
ЧЕРЁМУХОВЫЙ прил. черёмухалы,
черёмуханьщ...
черенкование с. саплау.
ЧЕРЕНКОВАТЬ несов. что саплау.
ЧЕРЕНОК м. 1. (рукоятка) тутца, сап;
~ ножа пышацтыц сабы; ~ косы шалгы-
ныц сабы; 2. с.-х. путац шыбыц, цэлемше,
шуллик, нэлше.
ЧЕРЕП м. бас суйеги.
ЧЕРЕПАХ ЦА ж. 1. тасбаца; тащиться
как ~а тасбацадай эсте журиу; 2. тас-
бацаныц тасынан исленген; изделия из ~и
тасбацаныц тасынан исленген буйым.
ЧЕРЕПАХОВЫЙ прил. 1. тасбаца...,
тасбацаныц...; 2. тасбацаныц тасынан
исленген; ~ гребень тасбацаныц тасынаи
исленген тарац.
ЧЕРЕПАШЦИЙ прил. 1. тасбаца...,
тасбацаныц...; 2. перен. кутэ эстен, тасба-
цадай; двигаться ~ ьими темпами тасба-
цаныц тезлигиндей етип журиу.
ЧЕРЕПЙЦА ж. черепица (жайдыц устин
бастыратусын материал).
ЧЕРЕПЙЧНЦЫЙ прил. черепица...;
~ая крыша черепица менен жабылга»
жайдыц тебеси.
ЧЕРЕПНЦОЙ прил. анат. бас суйеги;
~ая коробка бас суйегиниц мий туратугы»
жерп.
ЧЕРЕПОК м. ыдыс сыны гы.
ЧЕРЕСПОЛОСИЦА ж. белек-белек жер,
гулше-гулше жер (бир хожалыцца тийисли,
жердиц пытыраццылысы).
ЧЕРЕССЕДЕЛЬНИК м. арцалыц, беллик.
ЧЕРЕСЧУР нареч. кутэ, дым, бетер,
хэдден тыс, огада, артыцмаш; ~ холодный
69*
ЧЕР
— 1092 —
Хэдден тыс сууыц; ~ много огада кеп,
артыцмаш кеп.
ЧЕРЕШНЯ ж. черешня (агаш цэм мийуе).
ЧЕРЕШОК м. пацал, сабац; ~ листа
жапырацтын сабагы.
ЧЕРКАТЬ, ЧЁРКАТЬ несов. что и без
доп., разе. 1. сызыу, ешириу; 2. (зачёрки-
вать, вычёркивать) шыжбайлап жазыу.
ЧЕРКЕСКА ж. черкеска (кавказдагы-
лардыц уст кийими).
ЧЕРКЕССКИЙ прил. черкес..., чер-
кестиц...; ~ аул черкес ауылы.
ЧЕРКЕСЫ мн. (ед. черкес м., черкешенка
ж.) черкеслер (Царачай-Черкес автоно-
миялы областьта жасайтугын халыцлар -
дыц бири).
ЧЕРКН || УТЬ сов. и однокр. 1. что, по
чему, обо что из цалдырыу, сызып кетиу;
2. что, разе, жазып жибериу, шыжбайлап
жибериу; ~йте мне несколько слов маган
бир-еки ауыз сез жазып жибериц.
ЧЕРНЕНИЕ с. царайтыу, царага ббяу.
ЧЕРНЁН ||ЫЙ прил. царайтылган, кара-
fa боялган; ~ая сталь царайтылган полат.
ЧЕРНЁЦТЬ несов. 1. царайыу, царайтыу;
серебро от времени ~ет гумис уацыттыц
етиуи менен цараяды; 2. (виднеться —
о чёрном) царайып кериниу; вдали ~ет лес
узацта тогай царайып керинеди.
ЧЕРНЕТЬСЯ несов. см. чернеть 2.
ЧЕРНЙКА ж. царамыц (есимлик хэм
мийуе).
ЧЕРНЙЛА только мн. сыя; синие ~ кек
сыя.
ЧЕРНЙЛ ЬНИЦА ж. сыя сауыт, сыя
дэует.
ЧЕРНЙЛЬНЦЫЙ прил. сыя; ~ый каран-
даш сыя цэлем; ~ое пятно сыя тамыудан
калган дац.
ЧЕРНЙТЬ несов. 1. что (делать чёрным)
царалау, царага бояу; 2. кого-что, перен.
(порочить, позорить) жаманлау, жалган
сейлеу, царалау, жала жабыу.
ЧЕРНО’ цоспа сезлердиц «царап деген
мэнисин ацлататугын биринши белеги,
мыс.-, чернонбгий цара аяцлы.
ЧЕРНОБОРОДЫЙ прил. цара сацаллы.
ЧЕРНОБРОВЫЙ прил. цара цаслы.
ЧЕРНОБУРКА ж. разг, цара цоцыр (тул-
ки цэм териси).
ЧЕРНО-БУРЦЫЙ прил. цара цоцыр;
~ая лиса цара цоцыр тулки.
ЧЕРНОВИК м. черновик (1. текстиц
дэслепки нусцасы; 2. кол жазбаныц биринши
нусцасы).
ЧЕРНОВОЦЙ прил. черновой; ~е письмо
черновой хат.
ЧЕРНОВОЛОСЫЙ прил. цара шашлы.
ЧЕРНОГЛАЗЫЙ прил. цара кезли.
ЧЕРНОГОРЦЫ мн. (ед. черногорец м.,
черногорка ж.) черногориялылар (Югосла-
вияныц составына киретугын Черногория-
ныц тийкаргы халцы).
ЧЕРНОЗЁМ м. цара топырац, цара
топырацлы жер.
ЧЕРНОЗЁМНЫЙ прил. цара топырацлы.
ЧЕРНОКОЖИЙ прил. 1. цара денели;
2. в внач. сущ. м. чернокожий негр и ж.
чернокожая негр хаял.
ЧЕРНОЛЕСЬЕ с. жапырацлы тогай.
ЧЕРНОМАЗЫЙ прил. разг. 1. (смуг-
лый) цара пэрец; 2. (грязный, испачканный
чем-л.) патас.,
ЧЕРНОРАБОЧИЙ м. чернорабочий, цара
жумыс ислеуши.
ЧЕРНОСЛИВ м. собир. цорели.
ЧЕРНОСМОРОДИННЫЙ прил. цара
смородинаньщ.
ЧЕРНОТА ж. 1. (чёрный цвет чего-л.)
царалыц; 2. (тьма, мрак) царацгылыц.
ЧЕРНОУСЫЙ прил. цара муртлы.
ЧЁРНЦЫЙ прил. 1. цара; ~ая краска
цара бояу; ~ое платье цара кейлек; 2.
перен. (мрачный) цара тунек, жаман, ауыр;
~ые мысли жаман ойлар; ~ые дни ауыр
кунлер, цара кунлер; оставить на ~ый
день цара кун ушын цалдырыу; 3. перен.
(преступный, злой) жинаятлы, жауыз, цара
нийетли; ~ые силы реакции реакцияныц
цара нийетли кушлери; 4. уст. (курной) мо-
рысыз, ошацца жагылатугын; 5. (не главный,
подсобный) цосымша, сыртцы; ~ый ход
сыртцы есик, жасырын есик; ~ая лестница
сыртцы басцыш; 6. ауыр, цара; ~ая
работа цара жумыс; 7. в знач. сущ. с. чёр-
ное цара кийим; ходить в ~ом цара кийим
кийип журиу; 8. в внач. сущ. мн. чёрные
(шашки, шахматы) царалар, цара таслар;
-Ф> ~ые металлы цара металлар; ~ый пар
с.-х. сурилип цойылган жер; ~ ым по белому
(написано) ацца цара басцандай, ап-аныц;
держать кого-л. в ~ом теле бир цырынлап
царау; ~ый хлеб цара нан.
ЧЕРНЬ ж. 1. (чернёное серебро) цара
гумис; 2. уст. (простонародье) халайыц,
царапайым халыц.
ЧЕРПАК м. 1. (то, чем черпают) шемиш,
ожау, шэцгил; 2. тех. сузгиш, гурек;
~ экскаватора экскаватордын гуреги.
ЧЕРПАТЬ несов. что 1. сузип алыу,
толтырып алыу, батырып алыу, шолпылап
алыу; ~ воду ковшом сууды шэцгил
менен батырып алыу; 2. перен. алыу,
жыйнау; ~ силы куш жыйнап алыу; ~ зна-
ния билим алыу.
ЧЕРПНУТЬ сов. и однокр. см. черпать 1.
ЧЕРСТВЁЦТЬ несов. 1. цатыу, кебиу,
цатып цалыу, кеуип цалыу; хлеб ~ет нан
кеуип баратыр; 2. перен. (становиться неот-
зывчивым) рейимсизлениу, мийримсизлениу.
ЧЁРСТВЫЙ прил. 1. (засохший) наткан,
кепкен, цатып цалган, кеуип цалган;
2. перен. (неотзывчивый) рейимсиз, мийрим-
сиз; ~ человек мийримсиз адам.
ЧЁРТ м. 1. миф. шайтан, жин; 2. бран.
шайтан, албаслы; <> до ~а кутэ кеп; ~а
с два! солай болмаса еди!, солай!; к ~у!
жогал!; иди к~у! кет!, жогал!; ~ возьми!,
~ побери! цара басцыр!; сам ~ ногу сломит
эбден шатасцан, эбден былгасцан; чем ~
не шутит не болатугынын ким биледи;
~ меня дёрнул мени усыган шайтан айдап
келдиме; ~ знает что! бул не деген сум-
лыц!; ~ его знает! ким билсин!; не знать
ни черта хеш нэрсе билмеу; жить у ~а
на кулйчках кутэ узацта турыу.
ЧЕРТ || А ж. 1. (линия) сызыц; 2. (граница,
предел) шек, шегара; в ~ё города цаланыц
— 1093 —
ЧЕТ
шегинде, даланыц шегарасыныц ишинде;
3. перен. нышан, белги, сыпат, цэсийет,
айрыцшалыц, айырмашылыц; ~а характера
минездиц айырмашылыгы; 4. мн. черты:
~ы лица бет пишини, бет шырайы, бет
ажары; <> рассказать о чём-л. в общих <~ах
бир нэрсе тууралы улыума айтыу.
ЧЕРТЕЖ м. чертёж, сызылма.
ЧЕРТЁЖНИК м. чертёжник, чертёж
сызыушы.
ЧЕРТЁЖНИЦА женск. от чертёжник.
ЧЕРТЁЖНЫЙ прил. сызыу..., сызыуFa
арналган.
ЧЕРТИТЬ несов. что и без доп. сызыу,
сызылма сызыу; ~ план план сызыу; ~
карту карта сызыу.
ЧЁРТОВ прил. шайтанныц, жинниц;
•ф ~а дюжина он уш.
ЧЕРТЙВСКИ нареч. разг, кутэ, дым,
огада; я ~ устал огада шаршадым.
ЧЕРТОВСКИЙ прил. разг, кутэ, дым,
огада; ~ холод кутэ сууык*
ЧЕРТОВЩИНА ж. (нечто непонятное,
нелепое) шатац, былыц; что за ~! бул не
деген былыц!
ЧЕРТОПОЛОХ м. тикенек.
ЧЁРТОЧКА ж. 1. уменыи. от черта 1, 3;
2. (дефис) сызыцша.
ЧЕРТЫХАТЬСЯ несов. разг, шайтан деп
урысыу.
ЧЕРЧЕНИЕ с. сызыу, сызба, черчение;
~ планов планларды сызыу.
ЧЕСАНИЕ с. тутыу, тарап тазалау;
~ льиа зыгырды тарап тазалау.
ЧЁСАНЫЙ прил. тутилген, таралган;
~ лён тутилген зыгыр.
ЧЕСАТЬ несов. 1. что и без доп. цасыу;
~ руки цолын цасыу; 2. кого-что (причёсы-
вать) тарау; ~ волосы шаш тарау; 3. что
тутиу, тарап тазалау; ~ лён зыгырдыц
цабыгын тарап тазалау; -ф> ~ язык босца
сейлеу.
ЧЕСАТЬСЯ несов. 1. (почёсываться)
цасыныу, цышыныу; 2. (причёсываться)
тараныу; 3. разг, цышытыу, цышыныу;
спина чешется арца цышыйды; <> у него
руки чешутся оныц цолы цышып тур.
ЧЕСНОК м. сарымсак, чеснок.
ЧЕСНОЧНЫЙ прил. сарымсактын...,
чесноктын....; ~ запах сарымсактын. ийиси.
ЧЕСОТКА ж. мед. цотыр, цышыма.
ЧЕСТВОВАНИЕ с. J. (действие) салта-
натлы еткериу, ' хурметлеу, кутлыклау;
~ юбиляра юбилярди цутлыцлау; 2. (тор-
жество) салтанат.
ЧЕСТВОВАТЬ несов. кого-что салтанат-
лы еткериу, хуРметлеУ, кутлыклау.
ЧЕСТИТЬ несов. кого-что, разг, сегиу,
абройын тегиу, жаман сез айтыу.
ЧЕСТНО нареч. хадал, таза, дурыс, сап,
хац журеклилик; ~ трудиться хадал
мийнет етиу.
ЧЕТВЕРТЬФИНАЛ м. спорт, шерек
финал (ярым финалдыц алдындагы ойын).
ЧЕСТНЦОЙ прил.-. ~ая компания цуРмет’
ли компания.
ЧЕСТНОСТЬ ж. хадыйдатлыд, хадаллык,
хак нийетлилик, дурыслык.
ЧЁСТН ЦЫЙ прил. хакыйкат, хадал, ду-
рыс, хак нийетли; ~ый человек хак нийет-
ли адам; ~ое отношение к делу иске хадал
кез карас; <> дать ~ое слово шын уэде
бериу.
ЧЕСТОЛЮБЕЦ м. марапатты суйиуши,
кошаметти суйиуши.
ЧЕСТОЛЮБИВЫЙ прил. марапатты
суйетугын, кошаметти суйетугын.
ЧЕСТОЛЮБИЕ с. марапатты суйиуши-
лик, кошаметти суйиушилик.
ЧЕСТЬ ж. 1. намыс, инабат, хуждан,
аброй, атак; дело идёт о моей чести ис менин.
абройым туралы баратыр; задеть чью-л. ~
биреудиц ар-намысына тийиу; 2. (почёт,
уважение) иззет, хУРмет, сыйлау; это боль-
шая ~ для меня бул менин, ушын улкен
хурмет; оказать ~ кому-л. биреуге хурмет
керсетиу; считаю за ~ иззет деп есап-
лайман; в ~ кого-л. биреуди хурмет-
леп; к его чести надо сказать... оныц
хурметине айтыу керек...; всё честью
барлыгы так-туйнадтай; пора и ~ зиать
аброй, инсап деген болыу керек; с честью
выйти из положения кыйын жагдайдан
инабатлы болып шыгыу; отдать ~ воен.
честь бериу, эскерий сэлем бериу.
ЧЕСУЧА ж. чесуча (гезлеме).
ЧЕСУЧОВЫЙ прил. чесуча...; чесуча-
дан тигилген.
ЧЁТ м. разг, жуп; игра в ~ и нечет жуп
па, так па ойнау-
ЧЕТА ж. ерли-зайып; супружеская ~
ерли-зайып; <> он тебе не ~ ол саган
ылайык _ емес.
ЧЕТВЕРГ м. бийшенбе.
ЧЕТВЕРЁН ЬК Л И только мн. разг.-.
ходить на ~ах ецбеклеп журиу; стать на
~и терт аягына турыу.
ЧЕТВЁРКА ж. 1. (цифра) терт; 2. (отмет-
ка) терт; 3. (группа из четырёх единиц)
терт, тертеу; ~ бойцов терт жауынгерден
цуралган топар; 4. (четырёхвесельная лод-
ка) терт адамлыц цайыц; 5. (упряжка из
четырёх лошадей) терт ат жегилген арба;
6. карт, терт цал; ~ пик гарганыц терт
цалы.
ЧЕТВЕРО числ. собир. терт, тертеу;
их было ~ олар тертеу еди.
ЧЕТВЕРОКЛАССНИК м. тертинши
класс оцыушысы.
четвероклассница женск. от чет-
вероклассник.
ЧЕТВЕРОНОГИЙ прил. терт аяклы;
~ое животное терт аяклы хайуан.
ЧЕТВЕРОСТИШИЕ с. лит. терт катарлы
косы к-
ЧЕТВЕРТИНКА ж. разг, шереклик.
ЧЕТВЕРТИ ЦОЙ прил. шереклик; ~ые
отметки шереклик бахалар.
ЧЕТВЕРТУШКА ж. разг, терттен бир
белеги; ~ бумаги цагаздыц бетиниц терт-
тен бир белеги.
ЧЕТВЁРТЦЫЙ числ. тертинши; ~ая стра-
ница тертинши бет; пошёл ~ый час саат
тертке царап кетти; ~ая годовщина терт
жылга толыу куни, терт жыллыц; одна
~ая терттиц бири, терттен бир белеги;
•ф- в-четвёртых в знач. вводи, сл. тертинши-
ден.
ЧЕТ
— 1094 —
ЧЕТВЕРТИЬ ж. 1. в разн. знач. шерек;
~ь часа шерек саат; ~ь пятого саат терт-
тен он бес минут етти; без ~и два он бес
минуты кем саат еки; ~ь листа полигр.
шерек табад дагаз; последняя ~ь учебного
года одыу жылыныц соцгы шереги; ~ь вина
шерек шелек шарап; ~ь овса еки ярым
батпан сулы; 2. терттен бир; ~ь арбуза гар-
быздыц терттен бири.
ЧЕТВЕРТЬФИНАЛЬНЫЙ прил. спорт.
шерек финаллыд.
ЧЕТКИ ИЙ прил. 1. (отчётливый) ашыд,
айдын, аныд; ~ий почерк аныд жазыу;
~ая подпись аныд дойылгац дол; 2. шый-
рад, аныд, ашыд; ~ие движения аныд
цэрекет; 3. тусиникли, жецил; ~ое произ-
ношение тусиникли етип айтыу; 4. перен.
дурыс; ~ая организация работы жумысты
дурыс шелкемлестириу.
ЧЁТКО нареч. анык, ашык, айкын;
писать ~ анык жазыу-
ЧЁТН ЦЫЙ прил. жуп; ~ое число жуп
сан.
ЧЕТЫРЕ числ. терт; <> сидеть в четырёх
стенах уйден шыкпау.
ЧЕТЫРЕЖДЫ нареч. терт жерде, терт
рет; ~ пять — двадцать терт жердеги бес —
жигирма.
ЧЕТЫРЕСТА числ. терт жуз.
ЧЕТЫРЁХ’ цоспа сезлердиц темендеги
мэнилерди билдиретугын биринши белеги'.
.1) биргелки терт белгини, мыс.', четырёх-
моторный терт моторлы; 2) терт белектен,
белимнен, терт елшеу бирлигинен тура-
туеынлыгын, мыс.: четырёхметрбвый терт
метрлик.
ЧЕТЫРЁХГОДИЧНЫЙ прил. терт жыл-
лыд; ~ срок терт жыллыц муддет.
ЧЕТЫРЁХ ГОДОВАЛЫЙ прил. терт
жасар; ~ ребёнок терт жасар бала.
ЧЕТЫРЁХГРАННЫЙ прил. терт цырлы.
ЧЕТЫРЁХДНЁВНЫЙ прил. терт кунлик;
~ переход терт кунлик журиу.
ЧЕТЫРЁХКЛАССНЦЫЙ прил. 1. (о шко-
ле) терт класслы, терт класы бар; 2. (в объё-
ме четырёх классов) тертинши класс келе-
миндеги; ~ое образование тертинши класс
келеминдеги маглыумат.
ЧЕТЫРЁХКРАТНЫЙ прил. терт рет,
терт рет болган.
ЧЕТЫРЁХЛЕТИЕ с. 1. (срок) терт жыл;
2. (годовщина) терт жыллыц.
ЧЕТЫРЁХЛЁТНИЙ прил. 1. терт жыл-
лыц; ~ срок терт жыллыц муддет; 2. (о воз-
расте) терт жыл толган, терт жасар.
ЧЕТЫРЁХМЁСТН ||ЫЙ прил. терт орын-
лы; ~ое купе терт орынлы купе.
ЧЕТЫРЁХМЁСЯЧНЫЙ прил. 1. терт
ай; ~ срок терт ай муддет; 2. (о возрасте)
терт айлык-
ЧЕТЫРЁХМОТОРНЫЙ прил. терт мо-
торлы; ~ самолёт терт моторлы самолёт.
ЧЕТЫРЁХРУБЛЁВЫЙ прил. терт сом
туратугын, терт сомлыц.
ЧЕТЫРЁХ СЛОЖИ ЦЫЙ прил. грам. терт
бууынлы; ~ое слово терт бууынлы сез.
ЧЕТЫРЁХСОТЛЕТИЕ с. 1. (срок) терт
жуз жыл; 2. (годовщина} терт жуз жыл-
лыц.
Ч ЕТЫР ЁХ С ОТ Л ЁТН И Й прил. терт жуз
ЖЫЛЛЫЦ.
ЧЕТЫРЁХСОТЫЙ числ. терт жузинши.
ЧЕТЫРЁХСТОПНЫЙ прил. лит. терт
стопалы; ~ стих терт стопалы цосык-
ЧЕТЫРЁХСТОРОННЦИЙ прил. 1. (име-
ющий четыре стороны) терт жацлы, терт
тэрепли; 2. терт тэрептиц цатнасы менен
болган; ~ее соглашение терт тэрептиц
цатнасы менен болган келисим.
ЧЕТЫРЁХТЫСЯЧНЫЙ 1. числ. терт мы-
цыншы; 2. прил. (состоящий из четырёх
тысяч) терт мыцнан ибарат болган, терт
мыцнан куралган; 3. прил. (стоимостью в
четыре тысячи) терт мыц сом туратугын.
ЧЕТЫРЁХУГОЛ ЬНИК м. мат. терт муй-
ешлик.
ЧЕТЫРЁХУГОЛ ЬНЫЙ прил. терт му-
йешли.
ЧЕТЫРЁХЦВЁТНЫЙ прил. терт турли
рецли.
ЧЕТЫРЁХЧАСОВЦОЙ прил. 1. терт
саатлыц; ~ая беседа терт саат дауам еткен,
терт саатлыц гурриц; 2. (назначенный на
четыре часа) саат тертте; ~бй поезд саат
тертте журетугын поезд.
ЧЕТЫРЁХЭТАЖНЫЙ прил. терт этаж-
лы, терт цабатлы.
ЧЕТЫРНАДЦАТЫЙ числ. он тертинши.
ЧЕТЫРНАДЦАТЬ числ. он терт.
ЧЕХИ мн. (ед. чех м., чешка ж.) чехлер
(словаклар менен бирге Чехословакияныц
тийкаргы халцын цу райды).
ЧЕХ || б Л м. цап, тыс; мебель в ~лах
цаплаулы мебель; ружьё в ~лё цаплаулы
мылтыд.
ЧЕХОСЛОВАЦКИЙ прил. Чехослова-
кия...
ЧЕЧЕВИЦА ж. чечевица (есимлцк уэл»
дэнеси).
ЧЕЧЕВЙЧНЫЦЙ прил. чечевица...; ~е
посевы чечевица егинлери.
ЧЕЧЕНСКИЙ прил. чечен..., чеченниц.
ЧЕЧЁНЦЫ мн. (ед. чеченец м., чеченка
ж.) чеченлер (Кавказ халыцларыныц бири).
ЧЕЧЁТКА ж. 1. зоол. чечётка (цус);
2. (танец) чечётка.
ЧЁШСКИЙ прил. чех..., чехтыц; ~ язык
чех тили.
чешу, чешешь наст. вр. от чесать.
ЧЕШУЙКА t ж. бир цабыршац.
ЧЕШУЙЧАТЫЙ прил. 1. (покрытый че-
шуёй) цабыршацлы; 2. (в виде чешуи)
цабыршац тэризли.
чешусь, чешешься наст. вр. от чесаться.
ЧЕШУЯ ж. цабыршац; рыбья ~ балыц-
тыц цабыршагы.
ЧЙБИС м. узыц аяц, ала цанат.
чиж м. сайрагыш шымшык, сайрайту-
рын сары, кек шымшык.
ЧЙЖИК м. 1. уменьш.-ласк, от чиж;
2. (детская игра и палочка для нее) шул-
лик хэм шуллик таяд.
чилийский прил. Чили..., чилили-
лердиц...
ЧИЛЙЙЦЫ мн. (ед. чилйец м., чилий-
ка ж.) чилийлилер (Чилидиц халцы).
ЧИН м. 1. чин, уазыйпа, дэреже, атац,
хэмел; быть в чйне полковника полковник-
— 1095 —
ЧИС
тин, атагына ийе болыу; 2. хызметкер; ~ы
дипломатического корпуса дипломатиялыц
корпустыц хызметкерлери; <> без ~бв ул-
кен кишиликсиз, епиуайы.
ЧИНАРА ж. шынар.
ЧИНЙТЬ I несов. что 1. дузетиу; жамау,
оцлау; ~ замки цулыпты дузетиу; ~ обувь
аяц кийим жамау; 2. (делать острым) ушын
еткирлеу, ушын шыгарыу; ~ карандаш
целемниц ушын шыгарыу.
ЧИНЙТЬ II несов. что ислеу, жасау,
дузиу; ~ препятствия тосцынлыц жасау;
~ беззакония нызамсызлыц ислеу.
ЧЙННО нареч. эдепли, цоцырайып,
тэртипли; все сели ~ в ряд хэммеси катар-
да тэртип л и турде отырды.
ЧЙННЫЙ прил. эдепли, цоцырайган,
тэртипли.
ЧИНОВНИК м. 1. чиновник, цэмелдар;
полицейский ~ полицияныц чиновниги;
2. перен. таре, чиновник.
ЧИНОВНИЧЕСКЦИЙ прил. чиновник-
лик, хэмелдарлыц; ~ое отношение к делу
иске чиновникше цатнас жасау.
ЧИНОВНИЧЕСТВО с. собир. чиновник-
лер.
ЧИНОВНИЧИЙ прил. 1. чиновник...,
чиновниклерше; 2. перен. терелерше.
ЧИНУША м. разг, чиновниксымак, те-
ресымац.
ЧИРЕЙ м. шыйцан, сызлауыц.
ЧИРИКАНЬЕ с. шырылдау, шуйкил-
деу, сайрау; ~ птиц цуслардын. шырыл-
дауы.
ЧИРЙКАТЬ несов. шырылдау, шуйкил-
деу, сайрау.
ЧИРЙКНУТЬ сов. и однокр. шыр ете
цалыу.
ЧИРКАТЬ несов. см. чиркнуть.
ЧЙРКНУТЬ сов. и однокр. чем шагып
жибериу; ~ спичкой шырпыны шагып
жибериу.
ЧИРОК м. шурелей, шегежин, шегежин
уйрек.
ЧИСЛЕННОСТЬ ж. есап саны, сан, сан
мугдары; ~ населения страны елдин. хал-
цы ныц саны.
ЧЙСЛЕННЦЫЙ прил. 1. (числовой) сан
арцалы, сан менен; ~ое решение уравне-
ний тенлемени сан арцалы шыгарыу;
2. сан..., мугдар; ~ое превосходство сан
жагынан басымлыц.
ЧИСЛИТЕЛЬ м. мат. белиниуши, алым.
ЧИСЛИТЕЛЬНОЕ с., имя числительное
грам. санлыц; порядковое ~ цатар санлыц.
ЧИСЛИТЬ несов. кого-что санау, есап-
лау; ~ в отпуске отпускта деп есаплау.
ЧЙСЛИТЦ ься несов. 1. кем-чем саналыу,
есапланыу, есапта болыу; ~ься на работе
жумыста деп есапланыу; ~ься в команди-
ровке командировкада есапланыу; 2. (на-
считываться) есапланыу; 3. за кем жазы-
лыу, саналыу, есапланыу; эта книга ~ся
за ним бул китап оныц атына жазылган.
ЧИСЛЦО с. 1. мат. сан; целое ~6 путин
сан; дробное ~6 белшек сан; 2. (дата)
кун, число; пятое ~6 айдыц беси; ка-
кое сегодня ~б? бугин айдыц нешеси?;
в первых числах сентября сентябрьдиц
биринши кунлеринде; 3. (количество) сан,
мугдар; в большом ~ё кеп мугдарда; пре-
восходить ~бм сан жагынан басымлыц;
4. арасында, ишинде; в том~ё соныц ишин-
де; в~ё присутствующих цатнасцанлардыц
ншинде; 5. грам. сан; единственное ~б
бирлик сан; множественное ~6 кеплик
сан; <> астрономические числа огада улкен
мугдар.
ЧИСЛОВЦОЙ прил. 1. сан, санлыц;
~ая величина санлыц мугдар; 2. (выра-
женный числом) сан менен керсетилген,
сан менен белгиленген; ~ые данные сан
менен берилген маглыуматлар.
ЧЙСТИЛЫЦИК м. тазалаушы; ~ сапог
етпк тазалаушы.
ЧИСТИТЬ несов. 1. кого-что тазалау,
суртиу; ~ одежду кийимди тазалау; ~ коня
атты тазалау; ~ посуду ыдысларды таза-
лау; 2. что цыршыу, тазалау; ~ грибы
замаррыцты тазалау; ~ рыбу балыцты цыр-
шыу; ~ пруд цэуизди тазалау.
ЧИСТИТЬСЯ несов. тазаланыу.
ЧЙСТКЦА ж. 1. тазалау, суртиу; отдать
пальто в ~у пальтоны тазалауга бериу;
2. тазалау, цыршыу; ~а ягод жемислерди
тазалау.
ЧИСТО 1. нареч. таза, тазалап; ~ вы-
мыть руки цолды тазалап жууыу; 2. безл.
в знач. сказ, таза; у них в доме ~ олардыц
жайыныц иши таза; 3. союз прост, нац,
дэл, нагыз, тап; поёт, ~ соловей тап бул-
билдей сайрайды.
ЧИСТОВЦОЙ прил. таза; ~ая тетрадь
таза жазатугын дэптер.
ЧИСТОГАН м. прост, нац ацшалай;
платйть ~ом нац ацшалай телеу.
ЧИСТОКРОВН"ЫЙ прил. хасыл туцым;
~ая лошадь хасыл туцым ат.
ЧИСТОПИСАНИЕ с. таза жазыу.
ЧИСТОПЛОТНОСТЬ ж. 1. таза, таза-
лыц, азадалыц; 2. перен. (нравственная
чистота) цужданлылыц, минез-цулыцтыц
тазалыгы.
ЧИСТОПЛОТНЫЙ прил. 1. таза, азада;
~ человек таза адам; 2. перен. (нравствен-
но чистый) цужданлы, минез-цулцы таза.
ЧИСТОПОРОДНЫЙ прил. хасыл туцым-
лы; ~ скот хасыл туцымлы мал.
ЧИСТОСЕРДЕЧНО нареч. хадал нийет
пенен, хац кеуил менен, шын журектен;
~ признаться шын журектен мойынлау.
ЧИСТОСЕРДЁЧНЦЫЙ прил. хадал ни-
йетли, хац кеуилли, шын журекли; ~ое
раскаяние шын журектен екиниу.
ЧИСТОСОРТН цый прил. таза сортлы.
ЧИСТОТЦА ж. 1. таза, тазалыц; ~а
помещения жайдыц тазалыгы; соблюдать
~у тазалыцты сацлау; содержать в ~ё
таза сацлау; 2. (отсутствие примеси)
цосымтасызлыц, тазалыц; ~а воды суудыц
тазалыгы; 3. перен. (нравственная) цадал-
лыц, хаклыц; 4. (отчетливость—напр. про-
изношения) ашыц, аныц.
ЧИСТОШЕРСТЯНОЙ прил. нагыз жун-
нен исленген.
ЧЙСТЦЫЙ прил. 1. (незагрязнённый,
опрятный) таза, тазалыцлы, азада; ~ое
бельё таза иш кийим; ~ая комната таза
чит
— 1096 —
белме; 2. (без примеси) сап, нац, цосымта-
сыз, таза; ~ый спирт цосымтасыз спирт;
3. (отчётливый, ясный) ашыц, аныц; ~ое
произношение сезди аныц айтыу; 4. (тща-
тельно выполненный) пуцта, жыйнацлы;
~ая работа пуцта исленген ис; 5. перен.
(нравственно безупречный) хадал, цац;
~ая совесть цац хуждан; 6. разг, нагыз,
тосыннан болган; ~ая случайность нагыз
тосыннан болган уацыя; ~ая правда нагыз
Хацыйцат; 7. (о прибыли и т. п.) нац;
~ый барыш нац пайда; -ф> от ~ого сердца
шын журектен; ~ый вес ез ауырлыгы;
принимать за ~ую монету шын деп билиу;
на ~ом воздухе таза хауада.
ЧИТАЛЬНЫЙ прил.г ~ зал оцыу залы.
ЧИТАЛьня ж. одыу залы, китап одый-
тугын жай.
ЧИТАТЕЛИь м. одыушы; газеты
газета окыушылар.
ЧИТАТЕЛ ЬНИЦА женск. от читатель.
ЧИТАТЬ несов. 1. кого-что и без доп.
оцыу; ~ книги китап оцыу; ~ вслух дауыс-
лап оцыу; ~ про себя иштен оцыу; ~ стихи
наизусть ядтан цосыц оцыу; 2. что оцыу,
сабац бериу, жасау; ~ лекции лекция оцыу;
3. что уйретиу, бериу; ~ нотации ацыл
уйретиу; -ф> ~ чьи-л. мысли биреудиц ойын-
дагысын билиу; ~ в чьих-л. сердцах биреу-
диц ойын билиу; ~ между строк автордыц
айтайын дегенин тусиниу.
ЧИТАЦТЬСЯ несов. оцылыу; эта книга
легко ~ется бул китап ацсат оцылады.
ЧЙТКА ж. окыу, окып шыгыу; дауыслап
окыу; коллективная ~ газет коллектив
болып газетаны дауыслап окыу.
ЧИХАТЕЛ ЬНЫЙ прил. тушкиртетугын;
газ тушкиртетугын газ.
ЧИХАТЬ несов. тушкириу-
ЧИХНУТЬ сов. и однокр. тушкирип жи-
бериу.
ЧЙЩЕ сравнит, ст. от прил. чистый
и нареч. чисто 1, 2.
чищу, чистишь и т. д. наст. вр. от чис-
тить.
чищусь, чйстишься и т. д. наст. вр. от
чиститься.
ЧЛЕН м. 1. агза, член; ~ профсоюза
профсоюз агзасы; ~ ВЛКСМ ВЛКСМ
агзасы; действительный ~ Академии наук
СССР СССР Илимлер академиясыныц
ца цый цый агзасы; 2. (часть тела человека}
агза; 3. мат. агза; ~ уравнения тецлеме
агзасы; 4. грам. агза; ~ предложения
гэп агзасы.
ЧЛЕНЙТЬ несов. что белеклерге белиу.
ЧЛ ЕНОВРЕДЙТЕЛ ЬСТВО с. биреуди
майып етиушилик, езин-ези майып етиу-
шилик.
ЧЛЕНОРАЗДЕЛЬНО нареч. аныдлап,
ашыд.
ЧЛЕНОРАЗДЁЛЬНЦЫЙ прил. тусиник-
ли, анык, ашык; ~ая речь тусиникли сей-
леу, анык сейлеу.
ЧЛЁНСКИЦЙ прил. агза, агзаныц, агза-
лык; взносы агзалык взнослар.
ЧЛЕНСТВО с. агзалык»
ЧМОКАТЬ несов. разг. 1. шолпылдатыу;
~ от удовольствия цэзликтен еринин
шолпылдатыу; 2. кого-что (целовать) шорп
еттирип суйиу.
ЧМОКНУТЬ сов. и однокр. разг. 1. (губа-
ми) шолпылдатыу; 2. кого-что (поцело-
вать) шорп еттирип суйип жибериу.
ЧОКАТЬСЯ несов. см. чокнуться.
ЧОКНУТЬСЯ сов. чем, с кем цагыстырыу;
~ рюмками рюмканы цагыстырыу.
ЧОПОРНО нареч. кербазлыц пенен, кер-
базлы турде, тэкаббирлик пенен; дер-
жаться ~ езин кербазлы турде тутыу.
ЧОПОРНОСТЬ ж. кербазлыц, тэкаб-
бирлик.
ЧОПОРНЫЙ прил. кербаз, тэкаббир.
ЧРЕВАТЫ ||Й прил. насырга шабатугын,
акыбети жаман; события, ~е последствия-
ми акыбети жаман жагдайга алып келе-
тугын уадыялар.
ЧРЁВЦО с. уст. иш, дарын, курсак;
во ~е матери туумастан бурын, анасыньщ
курсагында жатданда.
ЧРЕДА ж. уст. поэт, гезек, нэубет.
ЧРЕЗ предлог см. чёрез.
ЧРЕЗВЫЧАЙНО нареч. огада, эдеттен
тыскары, кутэ, айрыдша; ~ важный
вопрос огада эхмийетли мэселе, айрыдша
эхмийетли мэселе.
ЧРЕЗВЫЧАЙНЦЫЙ прил. огада, эдеттен
тыс, айрыдша; ~ый успех айрыдша табыс;
~ое положение эдеттен тыс жагдай; при-
нять ~ые меры айрыдша илажлар кериу;
~ый и полномочный посол айрыдша
дэм толыд ХУКУКЛЫ елши.
ЧРЕЗМЕРНО нареч. кутэ, жудэ, шектен
тыс, хэДДен зыят, айрыдша; я ~ устал
мен кутэ шаршадым.
ЧРЕЗМЕРНЫ||Й прил. кутэ, жудэ, шама-
дан артыд, шектен тыс, хэдден зыят, ай-
рыкша; ~е требования айрыдша талаплар.
ЧТЁНИЦЕ с. одыу; кнйга для ~я одыу
китабы; вслух дауыслап одыу; сти-
хов косыд одыу.
ЧТЕЦ м. тадмадлап одыушы.
ЧТИТЬ несов. кого-что иззетлеу, еске
тусирип хурметлеу, сыйлау; ~ память
погибших бойцов жан берген жауынгер-
лерди еске тусирип хурметлеу.
ЧТО I (чего, чему, чем, о чём) мест.
1. вопр. и относ, не, неге, пени, цандай; ~
с вами? сизге не болды?; ~ случилось? не
болды?; сделайте вот ~ мине мынаны
ислециз; чего ты хочешь? саган не керек?;
чем вы недовольны? сизге не унамады?;
о чём вы говорите? нени гэп етип отырсыз?;
2. вопр. в знач. сказ, (в каком положении)
цалай; ~ больной? науцас цалай?; 3. вопр.
в знач. нареч. (почему, зачем, по какой
причине) неге, неликтен, не себептен, не
ушын цандай себеп пенен; ~ ты так
задумался? сен неге ойланып цалдыц?; ~
вы всегда спорите? сиз неге бэрцэ ежесе
бересиз?; 4. вопр. и относ, (сколько)
нешеу, цанша; ~ стоит кнйга? китап цанша
турады?; 5. (при выражении сомнения,
отрицания) цандай, не; ~ в этом толку
буннан не шыгады; ~ тут хорошего буныц
иеси жацсы; 6. неопр. разг, (что-нибудь)
бир нэрсе, уацыя; в случае чего бир нэрсе
бола цалса; если ~ случится егер бир
— 1097 —
ЧУД
нэрсе болып цалса; 7. (всё без исключения,
многое) бэри, х;эммеси, цэлегени; чего там
только не было! ол жерде цэлегеницниц бэ-
ри болды!; ~ угодно не цэлегениц; ~
придётся гез келгенин; 8. относ, (который)
=ган, =ген; дом, ~ стойт у реки дэрьяныц
жагасында турган уй; <> а ~? ал неге?;
что же, я это сделаю жацсы, мен буны
ислеймен; ну и что же? неге?, не ушын?;
~ же из этого? буннан не шыцты?; ~ ни
говори, а он хороший человек не десец
де ол жацсы адам; ~ бы (то) ни было цалай
болса да; не за ~ (при выражении бла-
годарности) эдмийети жоц; иё за ~ его ру-
гать оган кейиудиц цэжети жоц; ~ ему
сделается? оган не болып цалар екен?;
ни к чему кереги жоц; ни с чём цуры ала-
цан; уйти ни с чём цуры алацан цайтып
кетиу; с чего это он так разозлился? ол
неликтен сондай ашыуланды?; ~ за ерунда!
цандай ерси нэрсе!; ~ ли в знач. вводн. сл.
солайма екен; времени у тебя, ~ ли, иет?
сениц уацтыц жоц па?; ни за ~ 1) (ни
в коем случае) цеш, хеш цашан; 2) (по-
напрасну) бийцууда; ни за что ни про что
или ни за ~ ни про ~ деш себепсиз; ему
хоть бы что оныц ойына да кирип шыцпай-
ды; чего доброго жаман айтпай жацсы жоц;
~ до меня, так я просто рад ал маган
царасац, мен огада цууанышлыман; а я
тут при чём? мениц бунда не исим бар?;
я тут ии при чём мениц бунда исим жоц;
~ и говорить несин айтасац; ~ ты! (выра-
жение удивления) саган не болды!; да ~ ты
говоришь! Неужёли? сен не дедиц!; Солай
ма?; чуть ~ и она ужё обижается оныц
сэл-пэл кеулине келейин деди; ~ было сил
бар куши менен.
ЧТО II союз 1. (связывает придаточное
предложение с главным) деу, сондай, не,
соншелли; я знаю, ~ скажешь не айтату-
гыныцды билемен; досадно, ~ ты опоздал
сениц кешиккениц сондай екинишли; он
сказал, ~ зайдёт ко мне ол маган келемен
деп айтты; ~ ни день, то... кун сайын...;
2. изъяснит. =да, =де, =та, =те; было так
темно, ~ хоть глаз выколи кезге туртсец де
кермейтугын царацгы еди; 3. (с повторени-
ем — указывает на безразличие, равноду-
шие в отношении чего-л.) не; ~ ты пойдёшь,
~ я — всё равно сен барганда не, мен бар-
ганда не—бэри бир; ~ в лоб, ~ полбу
мацлайга урганда не, пешенага урган-
да не.
ЧТОБ, ЧТОБЫ 1. союз цели тек, ушын;
спешу, ~ не опоздать кешигип цалмас
ушын асыгып турман; 2. частица =сын,
-син; ~ этого больше нё было! екиншиде
булай болмасын!, бул нэрсе енди цайтып
болмасын!
ЧТО-ЛИБО см. что-нибудь.
ЧТО-НИБУДЬ мест, неопр. бир нэрсе,
не болсада, не болмасын; дайте ~ почи-
тать оцыуга бир нэрсе бериц.
ЧТО-ТО I мест, неопр. (нечто) бир зат,
бир неме, бир нэрсе; он чём-то недоволен
ол бир нэрсеге наразы; здесь ~ есть бул
кэрада бир неме бар.
ЧТб-ТО II нареч. 1. (в некоторой степе-
ни) азырац, бираз, элле цандай; мне ~
нездоровится мен бираз ауырып тур-
ман, азырац мэнисим болмай турыпты;
2. (почему-то) неликтен екени белгисиз,
не себептен екени белгисиз, тусинип бол-
майды; ~ он невесёлый тусинип болмайды
не ушын ол кеуилсиз.
чту, чтишь наст. вр. от чтить.
ЧУ межд. тыцла, тоцтап тур; чу! топот
какой-то тоцтап тур! бир дубирли есити-
леди.
ЧУБ м. мацлай шаш (еркеклерде болады).
ЧУБАРЫЙ прил. шубар.
ЧУБУК-и. 1- (часть курительной трубки)
най, шылымныц найы; 2. с.-х. (виноградный
черенок) жузимниц нэлшеси.
ЧУВАШИ, ЧУВАШЙ мн. (ед. чуваш м.,
чувашка ж.) чууашлар, чууаш халцы
(Чууаш АССРныц тийкаргы халцы).
ЧУВАШСКИЙ прил. чууаш..., чууаштыц;
~ язык чууаш тили.
ЧУВСТВЕННОСТЬ ж. 1. (способность
воспринимать) сезгирлик; 2. (склонность
к чувственным влечениям) сезимталлы, сез-
гишлик, сезимди оятыушылыц.
ЧУВСТВЕНН ЦЫЙ прил. 1. (видимый,
осязаемый) сезилиуши, сезим арцалы цабыл
етилетугын, сездиретугын; ~ое восприятие
сезиу арцалы цабыл етиу; 2. (плотский)
сезимталлы, сезгиш, сезимди оятыушы.
ЧУВСТВИТЕЛЬНОСТЬ ж. 1. (воспри-
имчивость, впечатлительность) сезгирлик,
сезимлилик; 2. (сентиментальность)
кеуилшеклилик, бауырманлылыц.
ЧУВСТВЙТЕЛ ЬНЦЫЙ прил. 1. (вос-
приимчивый, впечатлительный) сезгир;
2. (ощутимый, заметный) сезилерли,
эдеуирац; ~ая разница сезилерли айыр-
машылыц; ~ый удар сезилерли соццы.
ЧУВСТВО с. 1. сезим, сезиу; органы
чувств сезим агзалары, сезиу органлары;
2. (сознание) ес, душ; привести в ~
есине келтириу, есин жыйнатыу; упасть
без чувств еси ауып жыгылыу; 3. сезим,
сезиу; ~ собственного достоинства ез
цэдирин билиу сезими; ~ ответственности
жууапкершилик сезими; ~ долга миннет-
дарлыц сезими; 4. разг, (любовь) суйиу,
ышцы, ашыц болыу, мудаббат, жацсы
кериу; большое ~ улкен мухаббат.
ЧУВСТВОВАТЬ несов. что 1. сезиу,
туйиу; ~ тепло жыллыны сезиу; ~ себя
больным езин ауырыу деп сезиу; 2. (пони-
мать, осознавать) тусиниу, сезиу; ~ от-
вётственность жууапкершиликти сезиу; ~
свою вину езиниц айыбын сезиу.
ЧУВСТВОВАТЬСЯ несов. безл. сези-
лиу.
ЧУГУН м. 1. шойын; ковкий ~ таплауга
болатугын шойын; 2. (горшок) шойын ца-
зан, топпы цазан.
ЧУГУННЫЙ прил. шойын; шойыннан
исленген.
ЧУГУНОЛИТЕЙНЫЙ прил. шойын
еритиу..., шойын еритетугын.
ЧУДАК м. тамаша адам, цызыц адам,
ерси адам.
ЧУДАКОВАТЫЙ прил. разг, тамашалау,
дызыд, ерсилеу.
ЧУД.
— 1098 —
ЧУДАЧЕСТВ||О с. тамашалыц, цызыц-
лыц, ерсилик; брось свой ~а! ерсилигицди
цой!
ЧУДАЧКА женск. от чудак.
чудесно нареч. эжайып, тан. цаларлыц,
кутэ жацсы.
ЧУДЕСНЫЙ прил. 1. {необычайный)
тан цаларлыц; 2. {прекрасный) эжайып,
тан цаларлыц, огада жацсы.
ЧУДИТЦЬСЯ несов. кому-чему, безл.
разг, елеслеу, кез алдына келиу; ему ~ся
стук оган тарсылды шыццандай болып елес-
лейди.
ЧУДНО нареч. разг. тан. цаларлыц, эжа-
йып; что такие вещи могут случаться
бундай затлардын. болыуы тан. цалар-
лыц нэрсе.
ЧУДНОЙ прил. разг, тац цалдыратугын,
эжайып.
ЧУДНЫЙ прил. 1. {удивительный) тац
цалдыратугын, эжайып; 2. {отличный,
великолепный) эжайып, айрыцша.
ЧУДО с. 1. эжайып, тац цаларлыц, кэра-
мат; совершить ~ тац цаларлыц нэрсе
ислеу; 2. в знач. нареч. чудом кэрамат
пенен; ~м спастись от смерти елимнен
кэрамат пенен цутылыу; 3. тац цаларлыц,
эжайып, кэрамат; чудеса героизма цацарман-
лыцтыц кэраматы; ~ техники техниканыц
кэраматы; 4. в знач. сказ, {удивительно,
поразительно) тац цаларлыц, эжайып; как
было весело— ~ сондай кеуилли бол-
ды — тац цаласац!
ЧУДОВИЩЕ с. 1. {фантастическое су-
щество) бэлемат; 2. перен. (о человеке)
жауыз, рейимсиз.
ЧУДОВИЩНЕЙ прил. 1. {страшный,
устрашающий) бэлемат; ~ое существо
бэлемат; 2. жудэ улкен, жудэ зор, кутэ
улкен, гидиман; тац цалдыратугын; ~ые
размеры кутэ улкен келемлер; 3. ет тур-
шиктиретугын, тебе шашыц тик туратугын;
~ое преступление тебе шашыц тик тура-
тугын жинаят.
ЧУДОДЁЙСТВЕННЦЫЙ прил. тац ца-
ларлыц; ~ое средство тац цаларлыц
дэри.
ЧУЖАК м. разг, жат адам.
ЧУЖБЙНА ж. жат жер, жат ел.
ЧУЖДАТЬСЯ несов. кого-чего шетлеу,
езин шетте тутыу; ~ друзей досларынан
шетлеу-
ЧУЖДЦЫЙ прил. 1. жат; ~ая идеология
жат идеология; 2. цол узген, аулац; чело-
век, ~ый зависти куншилликтен аулац
адам.
ЧУЖЕЗЕМЕЦ м. уст. сырт ел адамы,
шет ел кисиси, жат елдиц адамы.
ЧУЖЕЗЕМНЫЙ прил. уст. сырт елдиц...,
сырт елдики, жат елдиц...
ЧУЖ||бЙ прил. 1. {принадлежащий дру-
гим) басца, басцаныц..., кисиниц..., биреу-
диц...; басцаники; ~йе вещи басцаныц зат-
лары; под ~ймйменем басцаныц аты менен;
2. {не родной, посторонний) жат; басца;
~йе люди жат адамлар; онй ~йе друг
другу олар бир-бирине жат; 3. взнач. сущ. с.
чужое бетеи биреудики, басца биреудиц
заты; взять ~6е басца биреудиц нэрсесин
алыу; <> ~йми руками жар загребать поел.
басцаныц цолы менен от кесеу; жить иа
~6й счёт басцаныц есабынан турыу.
ЧУКОТСКИЙ прил. чукчи..., чукотлы-
ныц...
Ч^КЧИ мн. {ед. чукча м. и ж., чукчан-
ка ж.) чукчи, чукотлылар {Чукот милли
округинде жасайтуеын халык;).
ЧУЛАН м. шолан, телек. '
ЧУЛЦОК м. шулыц, жорап; шерстяные
~кй жун шулыц.
ЧУЛОЧНЫЙ прил. шулыц..., жорап...,
жорап тоцыйтугын, шулыц тоцыйтугын.
ЧУМ м. чум {Арцада хрм Сибирьде
жасаушы халыцлардыц кешпели шатыры).
ЧУМА ж. мед. оба, оба кесели.
ЧУМАЗЫЙ прил. разг, кирлеген, ылас,
иплас, патас.
ЧУМНОЙ прил. 1. оба..., обаныц...;
~ микроб оба кеселиниц микробы; 2. {за-
ражённый чумой) оба кесели жуццан.
ЧУРБАН м. 1. {обрубок бревна) бир тога-
лак агаш, агаш дуцкеси, гола, догалац;
2. перен. бран. (о человеке) ацмац, тентек.
ЧУРЕК м. шерек.
ЧУРКА ж. кесинди агаш ямаса темир
белеги.
ЧУТКЦИЙ прил. 1. сезгир, сергек, сац,
еситкиш; ~ая собака сац ийт; ~ое ухо
еситкиш цулац; 2. мийирманлы, мийримли,
гамхор, кеуилшек, цайырцом; ~ое отноше-
ние к людям адамлар менен киши пей ил
цатнас жасау; <> ~нй сон сергек уйцы.
ЧУТКО нареч. 1. сергек, сезгир, сац;
2. кеуил цойып, дыццат цойып; ~ при-
слушиваться к общественному мнению
жэмийетлик пикирди дыццат цойып тыц-
лау; 3. мийирманлыц етип, гамхорлык
етип, цайырцомлыц пенен; ~ отноейться
к кому-л. биреуге сезгирлик пенен царау;
•ф> ~ спать сергек уйцылау.
ЧУТКОСТЬ ж. 1. сезгишлик, сезгирлик,
сергеклик, сацлыц; ~ слуха еситкишлик;
2. перен. мийирманлыц, мийримлилик,
гамхорлылыц, цайырцомлыц; душевная ~
цайырцомлыц.
ЧУТОЧКУ нареч. разг, сэл-пэл, азгана;
подвйнься ~ сэл-пэл жылыс.
ЧУТЬ нареч. 1. {немного) сэл, азгана;
~ больше сэл улкенирек, сэл кебирек;
2. {едва, еле) зорга, сэл-пэл; ~ живой
зорга тири, тек кекирегинде жаны бар;
3. союз {кактолько, сейчас же) сэл... дэрриу;
~ кто войдёт, я услышу биреу сэл кирсе,
дэрриу еситемен; -ф- ~ что цыйт етсе,
~-чуть сэл-пэл гана, еплеп; свет тац саз
бергеннен.
ЧУТЬЁ с. 1. {у животных) сезиу,
сезгишлик, сезгирлик; собака с тонким
~м ийисшил ийт, сезгир ийт; 2. перен.
сезиу, тусинпазлыц; художественное ~
керкемликти сезиу.
ЧУЧЕЛО с. 1. {животного, птицы)
тулып, кеп, пост; 2. {пугало) царацшы;
огородное ~ палыздагы царацшы; 3. перен.
прост, уркитиу.
ЧУШЬ ж. разг, ешейин гэп, эйтеуир нэр-
се, болмаган нэрсе, мэниссиз; городить
мэниссиз сезлер айтыу.
— 1099 -
ШАП
чУять несов. кого-что 1. (о животных)
сезиу; ийисин билиу; собака чует дичь
ийт цустыц ийисин билип тур; 2. перен.
тусиниу, сезиу; чует моё сердце менин,
журегим сезип тур.
чье мест. см. чей.
чьего мест. род. и вин. п. от чей, чьё.
чьей мест, род., дат., твор. и предл. п.
от чья.
чьём мест, предл. п. от чей, чьё.
чьему мест. дат. п. от чей, чьё.
чьею мест. твор. п. от чья.
ЧЬИ мест. вопр. и относ, см. чей.
чьим мест. 1. твор. п. от чей, чьё;
2. дат. п. от чьи.
чьими мест. твор. п. от чьи.
чьих мест, род., вин. и предл. п. от
чьи.
чью мест. вин. п. от чья.
чья мест. вопр. и относ, см. чей.
ШАБЛОН м. 1. тех. (образец) цэлип,
улги; сделать по ~у улги бойынша ислеу;
2. перен. (штамп) шаблон, цэлиплескен
улгн, ески улги, уйреншикли улги.
ШАБЛОННОСТЬ ж. шаблонлык, цэлип-
лескенлик, цэлиплесип кеткенлик, улги
болып кеткенлик.
ШАБЛОННЦЫЙ прил. 1. тех. цэлиплес-
кен, улги болып кеткен; ~ая формовка
улги бойынша цэлиплеу; 2. перен. (зауряд-
ный, банальный) ески улгиге негизлепген.
ескерген, мазасы цашцан, мазасы кеткен,
езбеленген; ~ая фраза езбеленген гэп.
ШАГ м. 1. адым, цэдем; замедлить ~
адымды пэсецлетиу; прибавить шагу адымды
арттырыу; 2. перен. (действие, поступок)
хэрекет. ис, шара, цылыц; необдуманный ~
ойланбаган хэрекет; рискованный ~ цэуе-
терли ис; 3. тех. адым, аралык; ~ зубча-
того колеса тислн дегершиктиц аралыгы;
<> первые ~й дэслепки адымлар; сделать
первый ~ дэслепки адым атлау; на каждом
<~у адым сайын; в двух ~ах отсюда буннан
еки адым жерде; ~ за шагом адымба-адым;
не отступать ни иа ~ бир адым да кейин
шегинбеу; ни шагу назад! бир адым да
кейин шегинбе!
ШАГАТЬ несов. 1. адымлап журиу,
журиу, адым атлау, аяц басыу, цэдем
басыу; ~ по дороге жол менен журиу;
2. через кого-что (переступать) атлап
етиу; ~ чёрез канаву салмадан атлап етиу.
ШАГАЮЩИЙ 1. прич. от шагать;
2. прил. адымлаушы, адымлап журиуши;
~ экскаватор тех. адымлаушы экскава-
тор, адымлап журиуши экскаватор.
ШАГНУТЬ сов. и однокр. атлау, бир
адым атыу, бир адым атлап жибериу;
<> далеко ~ цатты кетиу, жоцарылау,
есиу.
ШАГОМ нареч. 1. адымлап, асыцпай;
2. (медленным аллюром) аяц, аяцлап жу-
риу; 3. (не спеша—о езде на лошадях)
эсте; ехать ~ келикли эсте журиу.
ШАЙБА ж. шайба (1. тех. винттиц
я буранданыц астынан цойылатугын жал-
пац $алца\ 2. спорт, хоккей ойыны ушын
резиналы диск).
ШАЙКА I ж. шайка, топар; разбойничья
~ тонаушылар топары.
ШАЙКА II ж. (для мытья) бир цулацлы
агаш шелек.
ШАЙТАН м. шайтан.
шакал м. сагал, шагал.
шакалий поил, сагал..., шагал...,
сагалдыц..., шагалдыц...
ШАЛАШ м. кос, ылашыц, гурке, гезе.
ШАЛ || ЙТЬ несов. тентек болыу, тен-
теклик етиу, цыцырлыц етиу, биймазалыц
ислеу; дети ~ят балалар тентеклик етеди.
ШАЛОВЛИВОСТЬ ж. тентеклик, цьщыр-
лыц, биймазалыц, еркелик.
ШАЛОВЛИВЫЙ прил. тентек, цыцыр,
ерке, биймаза; ~ ребёнок тентек бала, бий-
маза бала.
ШАЛОПАЙ м. разг, бийталап, бийкар,
сыргыя, ис цосжацпас.
ШАЛОСТИ ь ж. тентеклик, цырсыцлыц,
цынырлыц, биймазалыц, еркелик; детские
~и балалардыц тентеклиги, балалардьщ
биймазалыгы.
ШАЛУН м. тентек, цыцыр, биймаза, ерке
(бала).
ШАЛУНЬЯ женск. от шалуи.
ШАЛЬ ж. улкен орайпек.
ШАЛЬНЦОЙ прил. жарым ес, есиуас,
есерсоц; ~ой парень есерсоц бала;
~ая пуля цацгымай оц, жазым оц; ~ые
деньги ацсат пул, кутырган пул.
ШАМАН м. порхан.
ШАМАНСКИЙ прил. порхан..., порхан-
лыц, порханньщ.
ШАМКАТЬ несов. мыцгырлау, мьщгыр-
лап сейлеу.
ШАМПАНСКОЕ с. шампанское, шампан
шарабы.
ШАМПУНЬ м. шампунь (басты жууыу
ушын суйыц сабын ямаса порошок).
ШАНДАЛ м. уст. шандал (шам цойгыш
>;эсте).
ШАНС м. умит, мумкиншилик; иметь
все шансы на успех табысца ерисиу ушын
барлыц мумкиншиликке ийе болыу.
ШАНТАЖ м. шантаж, абай (абройын
тусиретугын фактларды айтаман деп
цорцытыу).
ШАНТАЖИРОВАТЬ несов. кого-что шан-
таж етиу, шантаж жасау, абай етиу.
ШАНТАЖИ СТ м. шантажшы.
ШАНТАЖИСТКА женск. от шантажист.
ШАПКЦА ж. 1. малацай, цураш, телпек;
каракулевая ~а царакел териден тигилген
малацай; 2. полигр. (заголовок) шапка,
баслама; <;• ~а волос цалыц шаш; ~ а-не-
видимка (в сказках) сырлы малацай; дать
по~е кому-л. 1) (ударить) урыу, жумырыц
урыу; 2) (уволить) цууыу, цууып шыга-
рыу; получить по~е 1) таяц жеу, жумырыц
ШАП
— 1100 —
жеу; 2) (быть уволенным) шыгарылыу,
босатылыу, дууылыу; иа воре ~а горит
погов. сезикли секир ер.
ШАПОЧНИК м. малацайшы.
ШАПОЧНЦЫЙ прил. малацай...; ~ая
мастерская мал акай тигетугын устах а на;
прийти к ~ому разбору бир нэрсенин.
тамамланыу алдында келиу.
ШАР м. в разн. знач. шар, домалац,
жумалац; бильярдный ~ бильярд шары;
воздушный хауа шары; земной ~ жер
шары; О хоть ~6м покати хеш нэрсе жоц,
жылан жалаьандай.
ШАРАДА ж. жумбац сез, жумбац ойын.
ШАРАХАТЬСЯ несов. 1. см. шарахнуться;
2. от кого, перен. разг, (сторониться, из-
бегать) жалт бериу, уркиу, бурылып кетиу.
ШАРАХНУТЬ сов. и однокр. кого-что, чем
урып салыу, койып цалыу, катты урып
жибериу (ударить); ылацтырыу, ылацты-
рып жибериу (бросить).
ШАРАХНУТЬСЯ сов. и однокр. разг.
ыргып тусиу, секирип тусиу; шетке атлы-
гыу, жалт бериу, атлыгып шыгыу; ~
в сторону цапталга жалт бериу, бир тэреп-
ке атлыгып шыгыу*
ШАРЖ м. шарж (биреудиц ямаса бир
нэрсениц сууретин %эзил ретинде кулкили
етип салыу); дружеский ~ дослыц шарж.
ШАРИАТ м. рел. шэрият.
ШАРИК м. уменьш. от шар; ~и для
подшипников подшипник шариклери;
<> красные кровяные ~и цаннын. цызыл
туйиртпеклери.
ШАРИКОВЦЫЙ прил. шарикли; ~ая
ручка шарикли ручка.
ШАРИКОПОДШИПНИК ж. тех. шарико-
подшипник.
ШАРИКОПОДШИПНИКОВЫЙ прил. ша-
рикоподшипник..., шарикоподшипникли.
ШАРИТЬ несов. цармалап ацтарыу, царма-
лап тинтиу, цармалап излеу; <> ~ гла-
зами кези менен излеу.
ШАРКАТЬ несов. чем сартылдатыу, то-
ны л даты у, тысырлатыу, та сыр л аты у,
тырсылдатыу; ~ ногами аягын тырсыл-
датыу.
ШАРКНУТЬ сов. и однокр. чем и без доп.
сарт еттириу, тасыр еттириу; тысырлатып
жибериу, тасырлатып жибериу; ~ ногой
аягы менен сарт еттириу.
ШАРЛАТАН м. алдаушы, гэззап, етирик-
ши, жалахор.
ШАРЛАТАНСКИЙ прил. алдаушылыц,
геззаллыц, етирикшилик, жалахорлыц.
ШАРЛАТАНСТВО с. алдаушылыц, гэз-
заплыц, етирикшилик.
ШАРМАНЩИК м. шарманкашы.
ШАРНЙР м. тех. шарнир; на ~ах шар-
нирли; <> быть как иа ~ах жылмацай
болыу.
ШАРНЙРН ЦЫЙ прил. шарнирли; ~ое
соединение шарнирли бирикпе.
ШАРОВАРЫ только мн. шалбар, сым.
ШАРОВЙДН ЦЫЙ прил. шар тэризли,
домалац; ~ая молния шар тэризли жыл-
дырым.
ШАРОВКА ж. с.-х. цатар арасын жум-
сартыу, жерди жумсартыу, жерди босатыу;
механизированная ~ механизациялы турде
жерди жумсартыу.
ШАРОВЦОЙ прил. шар..., шардыц..., шар
тэризли, домалац; ~ая поверхность шар-
дыц устицги бети; ~ая молния шар тэризли
жылдырым.
ШАРООБРАЗНЫЙ прил. см. шаровид-
ный.
ШАРФ м. шарф, мойнапа; повязать шею
шарфом мойынга шарф орау.
ШАССЙ с. нескл. тех. шасси (1. х,эр
турли механизмлер орнатылган рама; 2.
самолёттыц аягы).
ШАТАНИЕ с. 1. (качание) цозгалыу,
шайцалыу, тербелиу, цыймылдатыу, тец-
селиу; 2. перен. (колебание) турац-
сызлыц етиу, цобалжыу, аумацайланыу,
тайсалацлау; 3. разг, сандалып журиу,
тентиреу, цацгырып журиу; бесцельное
~ по улицам кешеде бийкарга сандалып
журиу.
ШАТАЦТЬ несов. кого-что 1. (раскачи-
вать) цозгау, цозгалтыу, шайцау, шай-
цалтыу, цыймылдатыу, тецселтиу, тербе-
тиу, силкиу; 2. безл. (от болезни, устало-
сти и т. п.) тецселтиу; его ~ет из стороны
в сторону оны олай-былай тецселтеди.
ШАТАЦТЬСЯ несов. 1. (качаться) цоз-
галыу, шайцалыу, цыймылдау, тец-
селиу; у меня зуб ~ется тисим цозгалып
тур; 2. (при ходьбе) тецселиу; 3. разг.
тецселиу, тецселип журиу, сандалып
журиу, тентиреу, тентиреп журиу; ~ться
без дела жумыссыз тецселип журиу.
ШАТЕН м. цара-цоцыр шашлы (ер адам).
шатенка цара-цоныр шашлы (%аял,
цыз).
ШАТЁР м. шатыр; раскинуть ~ шатыр
тигиу.
шатки ий прил. 1. (неустойчивый)
шайцалгыш, шайцалып турган, цозгалып
турган, цыймылдап турган; ~ий стол
шайцалгыш стол; 2. перен. (ненадёжный)
исенимсиз, турацсыз, аумацай; ~ое поло-
жение исенимсиз аудал.
ШАТКОСТЬ ж. 1. (неустойчивость)
шайцалгышлыц, цозгалгышлыц; 2. перен.
(ненадёжность) исенимсизлик, турацсыз-
лыц, аумацайлыц.
ШАТНУТЬ сов. и однокр. кого-что, разг.
шайцап жибериу, цозгап жибериу, силкип
цойыу, цыймылдатып жибериу.
ШАТНУТЬСЯ сов. и однокр. разг, шай-
цалыу, тецсели/.
ШАФРАН м. шафран (алма агашы у,эм
мийуе).
ШАФРАННЦЫЙ прил. 1. шафран; ~ое
яблоко шафран алма; 2. (оранжево-жёл-
тый) цызыл-цоцыр.
ШАХ I м. (титул монарха} шах, патша.
ШАХ II м. шахм. шах; ~ н мат шах'жэне
мат; объявить ~ королю корольга шах жа-
рыялау.
ШАХИНШАХ м. шахиншах, шах эула-
Ды.
ШАХЙНЯ ж. шахтын хаялы.
ШАХМАТЙСТ м. шахматист, шахмат-
шы.
ШАХМАТЙСТКА женск. от шахматист.
— 1101 —
ШЕЛ
ШАХМАТНЦЫЙ прил. шахмат..., шах-
матлыц; ~ая доска шахмат тахтасы; -ф>
расположить в ~ом порядке шахмат тэрти-
би менен орналастырыу.
ШАХМАТЫ только мн. шахмат; играть
в ~ шахмат ойнау.
ШАХТА ж. шахта.
ШАХТЁР м. шахтёр, шахташы.
ШАХТЁРСКИЙ прил. шахтёр..., шах-
тёрдын..
ШАХТНЦЫЙ прил. шахта...; ~ое обору-
дование шахта ускенелеРи-
ШАШЕЧНЫЙ прил. шашка...
ШАШЙСТ м. шашист, шашкашы.
ШАШЙСТКА женск. от шашист.
ШАШКА I ж. 1. (в игре) шашка, ат, тас;
2. мн. шашки {игра) шашки; 3. {подрывная)
шашка; дымовая ~ думанлатыушы шашка,
тутетиуши шашка.
ШАШКА II ж. {оружие) цылыш.
ШАШЛЫК м. шашлыц, кэбап.
ШАШЛЫЧНАЯ ж. шашлыцхана, кэбап-
хана.
шва, шву и т. д. род., дат. п. ед. от шов.
ШВАБР ЦА ж. швабра {еден жууатугын
лэтте); мыть пол ~ой еденди швабра
менен жууыу.
ШВАРТОВАТЬ несов. что, мор. арцан
менен байлау, шынжыр менен байлау
{кеме ни).
ШВАРТОВАТЬСЯ несов. мор. аркан
менен байланыу, шынжыр менен байланыу.
ШВЕДСКИЙ прил. швед..., шведтин....;
~ язык швед тили.
ШВЕДЫ мн. {ед. швед м., шведка ж.)
шведлер, швед халды {Швецияныц тий-
каргы _ халцы).
ШВЁЙНЫЦЙ прил. тигиу..., тигетугын,
тигилген; ~е изделия тигилген буйымлар.
ШВЕЙЦАР м. швейцар {мийманханадагы
хрм ресторандагы сацшы).
ШВЕЙЦАРСКИЙ I прил. Швейцария...,
швейцарияныц..., швейцариялыц; <ф> ~ сыр
Швейцария сыры.
ШВЕЙЦАРСКЦИЙ II прил. 1. швейцар-
дыц...;~ая ливрея швейцардыц кийими; 2.
в знач. сущ. ж. швейцарская швейцар
белмеси.
ШВЕЙЦАРЦЫ мн. {ед. швейцарец м.,
швейцарка ж.) Швейцария халды.
ШВЕЯ ж. тигиуши х,аял, машыншы.
ШВЫРНУТЬ сов. и однокр. кого-что,
чем, разг, ыладтырып таслау, атып ылад-
тырып жибериу, зыцгытып жибериу.
ШВЫРЯТЬ несов. кого-что, чем, разг,
{бросать, кидать) ыладтырып таслау,
ылацтырыу, зыцгытыу, зыцгытып жибе-
риу; ~ камнями тасларды зыцгытыу, тас-
ларды ыладтырыу; -ф> ~ деньгами адшаны
шашыу, адшаны босда жумсау.
ШВЫРЯТЬСЯ несов. разг. 1. в кого,
во что, чем (бросать) атысыу, ыладтыры-
сыу, зыцгытысыу; 2. кем-чем, перен. разг,
(пренебрегать, не дорожить) бадаламау,
бийпэруа дарау; -ф- ~ деньгами адшаны
шашыу, адшаны босда жумсау.
ШЕВЕЛЦЙТЬ несов. что, чем дозгау,
цыймылдатыу, хэрекетке келтириу, ауда-
рыстырыу; ~йть губами ерннлерин жыбыр-
латыу; ~йть сено пишенди аударыстырыу;
-ф> ~йть мозгами ойлау, мийди ислетиу,
басты ислетиу.
ШЕВЕЛЦЙТЬСЯ несов. 1. цозгалыу,
цыймылдау; сидеть ие ~ясь цозгалмастан
отырыу; не ~йсь! цозгалма!, цылт етпе!;
2. перен. (о мыслях, надеждах) ояныу,
цозгалыу; -ф- ну, ~йсь! ал, цыймылда’1,
цэне, тез бол!
ШЕВЕЛ ЬНУТЬ сов. и однокр. что, чем
цозгалтып жибериу, цыймылдатып цойыу.
ШЕВЕЛЬНУТЬСЯ сов. и однокр. цый-
мылдатып цойыу, цозгап цойыу-
ШЕВЕЛЮРА ж. шевелюра, цойыу шаш.
ШЕДЕВР м. шедевр {айрыцша жацсы
шыгарма, ис, нэрсе).
шей, шейте повел, накл. от шить.
ШЕЙКА ж. 1. уменыи.-ласк. от шея;
2. {узкая часть чего-л.) мойын; ~ вала
тех. валдыц мойыны; 3. (у речного рака)
шаянньщ цуйрыгы.
ШЕЙНЫ || Й прил. мойын, мойындагы;
~е позвонки анат. мойын омыртцалар;
~й платок мойын орамал.
ШЕЙХ м. шейх.
шёл, шла, шло прош. вр. от идти.
ШЕЛЕСТ м. тысырлы, сылдырлы, шытыр-
лы, сытырлы, суудырлы; ~ листьев жапы-
рацлардыц сытырлысы.
ШЕЛЕСТЕТЬ несов. тысырлау, сылдыр-
лау, шытырлау, сытырлау, суулыРлаУ-
ШЕЛК м. в разн. знач. жипек; ~-сырец
пилле; искусственный ~ жасалма жипек;
платье из ~а жипектен тигилген кейлек;
пальто на шелку жипек астарлы пальто;
быть в долгу, как в шелку погов.
царызы басынан асыу.
ШЁЛКО цоспа сезлердиц мэниси бойын-
ша «жипек» дегенге туура келетугын бирин-
ши белеги, мыс. шёлкокрасйльиый жипек
бояйтугын.
ШЕЛКОВЙНА ж. 1. {шёлковое волокно)
жипек талшыгы; 2. см. шелковинка.
ШЕЛКОВИНКА ж. жипек сабац, жипек
жип.
ШЕЛКОВИСТЫ ||Й прил. жипектен, жи-
пек сыяцлы, жипек тэризли; волосы
жипектей шаш.
ШЕЛКОВЙЦА ж. бот. тут.
ШЕЛКОВИЧНЫ И прил. тут...; ~е план-
тации тут атызлары; ~й червь науцан цурт.
ШЕЛКОВОД м. пиллекеш.
ШЕЛКОВОДСТВО с. пиллешилик, жи-
пекшилик.
ШЕЛКОВОДЧЕСКИЙ прил. пиллешилик,
жипекшилик.
ШЁЛКОВНЫЙ прил. 1. жипек..., жипек-
тен; ~ое волокно жипек талшыгы; ~ое
платье жипек кейлек; ~ые чулки жипек
чулок; 2. (как шёлк) жипектей, жипек
сыяцлы, жипек тэризли; ~ые волосы жи-
пектей шаш; 3. перен. разг, жипектей,
ийиктей, медмин, тил алгыш, минайым;
он стал как ~ый ол ийиктей болды.
ШЁЛКОМОТАЛ ЬНЫЙ прил. жипек
тутиу..., жипек орау..., жипек орайтугын;
жипек келеплеу...
ШЁЛКОМОТАНИЕ с. жипек тутиу,
жипек орау, жипек келеплеу.
ШЕЛ
— 1102 —
ШЁЛКООБРАБАТЫВАЮЩ]]ИЙ прил.
жипек ислеп шыгарыушы, жипек ислеп
шыгаратугын; ~ая промышленность жи-
пек ислеп шыгаратугын санаат.
Ш Ё Л К О ОТДЕЛ ОЧНЫ Й прил. жипек
ислейтугын, жипек айырып шыгатугын.
ШЕЛКОПРЯД м. зоол. 1. пилле цурты,
науцан цурты; тутовый ~ науцан цурты;
2. (вредитель древесных насаждений)
шелкопряд.
ШЁЛКОПРЯДЕНИЕ с. жипек ийириу.
ШЁЛКОПРЯДЙЛ ЬНЫЙ прил. жипек
ийириу...
шёлкоткацки ИЙ прил. жипек тоцый-
тугын; ~ая фабрика жипек тоцыйтугын
фабрика.
ШЕЛОХНУТЬ сов. что, чем сэл цыймыл-
датыу, азгана цозгалтыу, азгана цыймыл-
датыу.
ШЕЛОХНУТЬСЯ сов. цый мыл да у, цоз-
галыу, азгана цыймылдап кетиу, эстен
•цозгалып кетиу; лежать не дувшись цоз-
галмай жатыу.
ШЕЛУДЙВЫЙ прил. разг, цотыр, цур-
шаццы; ~ пёс цотыр кепек.
ШЕЛУХА ж. 1. цабыршац, цабыц; цауыз,
кепек, цауыц (зерна)-, картофельная ~
картошканыц цабыгы; ~ подсолнуха айга-
багар дэнесиниц цабыгы; 2. перен. керек-
сиз, жарамсыз; словесная ~ керексиз
уаз.
ШЕЛУШЕНИЕ с. 1. аршыу, тазалау,
цабыгын ажыратыу, цабыгын аршыу;
2. тулеу, цабыршацланыу; ~ кожи тери-
нпц тулеу и.
ШЕЛУШИТЬ несов. что аршыу, таза-
лау, цабыгын ажыратыу, цабыгын аршыу;
~ зерно дэнниц цабыгын тазалау.
ШЕЛУШЙТЦ ЬСЯ несов. тулеу, цопырау,
цауажацланыу; кожа на лице ~ся беттин.
териси тулейди.
ШЕЛЬМОВАТЬ несов. кого-что, разг.
царалау, цэрэмет жабыу, жаманлау.
ШЕПЕЛЯВИТЬ несов. сацауланыу, шул-
жицлеп сейлеу-
ШЕПЕЛЯВЫЙ прил. сацау, шулжин..
ШЕПНУТЬ сов. и однокр. что сыбырлау,
сыбырлап цоныу.
ШЁПОТ м. 1. сыбыр, сыбырлы, губирли;
2. перен. ацырын сес, сылдырлы; ~ ручья
булац сууыныц сылдырлысы.
ШЁПОТОМ нареч. сыбырлап; говорйть
~ сыбырлап сейлеу.
ШЕПТАЛА ж. цац ерик, цац шаб-
дал.
ШЕПТАТЬ несов. что и без доп. сыбыр-
лау, сыбырлап сейлеу, эстен сейлеу; ~ иа
ухо цулагына сыбырлау.
ШЕПТАТЬСЯ несов. с кем и без доп. сы-
бырласыу, сыбырласып сейлесиу, эстен
сейлесиу.
ШЕПТУН м. разг. 1. сыбырласыушы,
сыбырлап сейлесиуши; 2. (наушник) осек-
ши, сез таратыушы, тыцшы.
ШЕРЁНГЦА ж. цатар, сап; строиться
в ~у сапца турыу, сап дузиу.
ШЕРЙФ I м. (должностное лицо) шериф
(АЦШ, Ирландия цэм Англияда адми-
нистративлик хызмет адамы).
ШЕРЙФ II м. (почётное звание мусуль-
манина) шериф (мусылманлыц атац).
ШЕРОХОВАТОСТИ Ь ж. 1. гедир-будыр,
гедир-будырлыц, адыр-будыр; ~и иа доске
тахтайдагы гедир-будырлыц; 2. перен.
кемшилик, тусиниксизлик; ~ь стиля стиль-
диц тусиниксизлиги.
ШЕРОХОВАТЦЫЙ прил. 1. гедир-будыр,
гедир-будырлы, ойлы-бэлент; ~ая бумага
гедир-будыр цагаз; 2. перен. кемшилиги
бар, тусиниксиз; ~ый стиль тусиниксиз
стиль.
ШЕРСТЕ’ цоспа сезлердиц мэниси бойын-
ша «жун» дегенге туура келетугын бирин-
ши белеги, мыс.', шерстезаготовки жун
таярлау.
ШЕРСТЙНКА ж. 1. (волосинка} бир цыл,
бир цылшыц; 2. (нитка) жун сабац.
ШЕРСТЙСТЦЫЙ прил. 1. (с густой шер-
стью) жунлес, цалыц жунли; ~ые овцы
жунлес цойлар; 2. (ворсистый) тукли;
~ая ткань тукли гезлеме.
ШЁРСТНОСТЬ ж. с.-х. жунлилик, жун-
леслик, жуни кеплилик; увеличить ~ овец
цойлардыц жунлеслигин арттырыу.
ШЁРСТНЦЫЙ прил. 1. жун..., тукли,
тубитли; ~ый покров жун цабаты; 2. с.-х.
жунли, жунлеслик, жун жсгынан; ~ая
продуктивность овец цойлардыц жун жагы-
нан енимдарлыгы.
ШЕРСТО= цоспа сезлердиц мэниси бойын-
ша «жун» дегенге туура келетугын бирин-
ши белеги, мыс.: шерстонбсный жун бе-
ретугын.
ШЕРСТОБЙТ м. жун тутиуши, жун
сабаушы.
ШЕРСТОБИТНЫЙ прил. жун тутиу...,
жун тутетугын, жун сабайтугын.
ШЕРСТОБОЙНЯ ж. жун тутетугын кэр-
хана.
ШЕРСТОМОЕЧНЫЙ прил. жун жууа-
тугын, жун жууыушы.
ШЕРСТОМОЙКА ж. жун жууатугын
машина.
ШЕРСТОМОЙНЫЙ прил. жун жууа-
тугын, жун жууыушы.
ШЕРСТОМОЙНЯ ж. жун жууатугын
кэрхана.
ШЕРСТОПРЯДЕНИЕ с. жун ийириу.
ШЕРСТОПРЯДЙЛ ЬНЫЙ прил. жун
ийиретугын.
ШЕРСТОПРЯДЙЛ ЬНЯ ж. жун ийире-
тугын кэрхана.
ШЕРСТОТКАЦКИЙ прил. жуннен гез- >
леме тоцыйтугын.
ШЕРСТОТКАЧЕСТВО с. жуннен гезлеме
тоцыу шылыц.
ШЕРСТОТРЕПА Л ЬНЫЙ прил. жун сабай-
тугын.
ШЕРСТОЧЕСАЛКА ж. жун тарап таза-
лайтугын кэрхана.
ШЕРСТОЧЕСАЛЬНЫЙ прил. жун тутип
тазалайтугын, жун тарап тазалайтугын.
ШЕРСТЬ ж. 1. (животных) жун, тук;
густая ~ цалыц жун; 2. (волокно для пряжи)
жун, тубит; чёсаная ~ таралгын жун;
3. (пряжа) жун; клубок шерсти жун до-
малагы; вязать что-л. из шерсти бир нэр-
сени жуннен тоцыу; 4. (ткань) жун гезле-
— 1103 —
ШИИ
ме; отрез шерсти на платье кейлеклик бир
белек жун гезлеме.
ШЕРСТЯНКА ж. шерстянка (пахта гез-
леме).
ШЕРСТЯ Н || ОЙ прил. жун, жуннен...,
жуннен тоцылган; ~ое платье жун кейлек;
~ая материя жун гезлеме; ~ые изделия
жуннен тоцылган буйымлар.
ШЕРШАВ ЦЫЙ прил. жарылран, жары к;-
-жарыц, гедир-будыр; ~ые руки жа рыл Fan
цоллар; ~ая кожа жарыц-жарыц тери.
ШЕРШЕНЬ м. ешек хэрре.
ШЕСТ м. таяу, сырых, дада.
ШЕСТВИЕ с. 1. салтанатлы журис;
салтанатлы журиу; Первомайское ~е
Биринши май салтанатлы журиси; 2. (про-
цессия) салтанатлы журип етиушилер то-
пары.
ШЕСТВОВАТЬ несое. 1. (принимать
участие в шествии) салтанатлы журиу,
салтанат дузип журиу, байрамлап журиу;
2. ирон, салдамлы акырын журиу; важно
~ салдамлы ацырын журиу.
ШЕСТЕРЁНКА ж. см. шестерня.
ШЕСТЁРКА ж. 1. (цифра) алты, алты-
лыц; 2. карт, алтылыц; ~ червей туйе-
ниц алтылыгы; 3. (группа из шести единиц)
алты, алтау; 4. уст. (упряжка) алты ат
жегилген арба, бирге жегилген алты ат.
ШЕСТЕРНЯ ж. тех. шестерня, тисли
дегершик.
ШЕСТЕРО числ. алты, алтау; ~ человек
алты адам.
ШЕСТИе цоспа сезлердиц темендеги
мэнилерди билдиретурын биринши белеги:
1) алты бирдей сапаны ямаса предметти
билдиреди, мыс.: шестиламповый алты
лампалы; 2) алты белимнен ямаса алты
бирликтен жасалганльиын билдиреди, мыс.:
шестимёстный алты орынлы.
ШЕСТИГРАННИК м. мат. алты цырлы.
ШЕСТИГРАННЫЙ прил. алты цырлы.
ШЕСТИДЕСЯТИЛЕТИЕ с. алпыс жыл-
лы ц.
ШЕСТИДЕСЯТИЛЁТНИЙ прил. 1. (о сро-
ке) алпыс жыллыц; 2. (о возрасте) алпыс
жастагы, алпыс жасар, алпысца шыццан.
ШЕСТИДЕСЯТЦЫЙ числ. алпысыншы;
~ый номер алпысыншы номер; страница
~ ая алпысыншы бет.
ШЕСТИДНЕВНЫЙ прил. алты кунлик;
путь алты кунлик жол.
шестиклассник м. алтыншы класс
оцыушысы.
шестиклассница женск. от шести-
классник.
ШЕСТИКРАТН11ЫЙ прил. алты есе,
алты рет; в ~ом размере алты есе келемин-
Де.
ШЕСТИЛЁТНИЙ прил. 1. алты жыллыц;
~ срок алты жыллыц муддет; 2. (о возра-
сте) алты жасар, алты жастагы, алтыга
шыццан.
ШЕСТИМЕСЯЧНЫЙ прил. 1. алты ай
ишинде, алты айда; в ~ срок алты ай
муддет ишинде; 2. (о возрасте) алты айлыц.
ШЕСТИПАЛЫЙ прил. алты бармацлы.
ШЕСТИСОТ ЦЫЙ числ. алты жуз, алты жу-
зинши; ~ая страница алты жузинши бет.
ШЕСТИСТОПНЫЙ прил. лит. алты сто-
палы; ~ стих алты стопалы цосыц.
ШЕСТИУГОЛЬНИК м. мат. алты
муйешлик.
ШЕСТИУГОЛЬНЫЙ прил. алты муйеш-
ли.
ШЕСТИЧАСОВОЙ прил. 1. (продолжи-
тельностью в шесть часов) алты саатлыц;
~ рабочий день алты саатлыц жумыс куни;
2. (назначенный на шесть часов) саат ал-
тыдагы; ~ поезд саат алтыдагы поезд.
ШЕСТИЭТАЖНЫЙ прил. алты этажлы,
алты цабатлы; ~ дом алты этажлы жай.
ШЕСТНАДЦАТИЛЁТНИЙ прил. 1. (о
сроке) он алты жыллыц; 2. (о возрасте)
он алты жасар, он алты жастагы, он алтыга
шыццан.
ШЕСТНАДЦАТЦЫЙ числ. он алтыншы;
~ая часть чего-л. бир нэрсениц он алты-
дан бир белеги; ~ое апреля он алтыншы
апрель.
ШЕСТНАДЦАТЬ числ. он алты.
ШЕСТЦОЙ числ. 1. алтыншы; ~6е число
айдыц алтысы, алтыншы число; ~ая глава
алтыншы бап; 2. в знач. сущ. ж. шестая
алтыдан бири, алтыдан бир белеги; одна
~ая алтыдан бири.
ШЕСТОК м. 1. (в печи) шесток (рус
печиниц алды)', 2. (насест) сырыц.
ШЕСТЬ числ. алты.
ШЕСТЬДЕСЯТ числ. алпыс.
ШЕСТЬСОТ числ. алты жуз.
ШЕСТЬЮ нареч. алты жердеги; ~ три —
восемнадцать алты жердеги уш — он сегиз.
ШЕФ м. 1. (руководитель) шеф, басшы;
2. (лицо или предприятие, взявшие шеф-
ство) цэуендер, шеф; <> повар бас
аспаз.
ШЁФСКЦИЙ прил. цэуендерлик, шеф-
лик; ~ая помощь шефлик жэрдем.
ШЕФСТВО с. цэуендерлик, шефлик.
ШЕФСТВОВАТЬ несов. над кем-чем цэуен-
дерлик етиу, шефлик етиу, шеф болыу.
ШЁЯ ж. мойын; <£> гнуть шею багыныу,
мойынсыныу, бойсыныу; сломать себе шею
сыныу, сындырып алыу, майып болыу,
жоц болыу, цыйрау; сесть кому-л. на шёю
биреудиц мойнына миниу, биреуге мусал-
лат болыу; гнать кого-л. в шёю цууып
шыгыу; получить по шёе таяц жеу.
ШЙБКО нареч. прост. 1. (быстро) тез,
жылдам, шаццан; 2. (очень, сильно) кутэ,
цатты; он ~ ударился ол цатты урып
алды.
ШЙВОРОТ м. прост.', схватить за
жагадан тутыу, жагадан услау; ~-навы-
ворот керисинше, хэкисинше, терис, шеп;
все пошло ~-навыворот барлыРы шебине
кетти.
ШИЗОФРЁНИК м. мед. шизофреник
(шизофрения ауырыулы адам).
ШИЗОФРЕНИЧЕСКИЙ прил. мед. шизо-
френиялы, шизофрениялыц.
ШИЗОФРЕНЙЧКА женск. от шизо-
фрёиик.
ШИЗОФРЕНЙЯ ж. мед. шизофрения
(ауыр психикалыц кесел).
ШИЙЗМ м. рел. шиизм (ислам дининиц
бир тарауы).
шии.
— 1104 —
шийт м. рел. шиит (шиизмниц тэреп-
дары).
шийтский прил. рел. шиит..., шиит-
тин., шиитлик.
ШИК м. сэн-шэукет, сэтецлик, жасан-
ганлыц.
ШИКАНЬЕ с. разг, ундеме деу, тынышлан
деу, ундеме деген белги берип «шш!» деу,
жым деу; встретить кого-л. ~м биреуди
ундеме деп кутип алыу.
ШИКАРНЫЙ прил. сулыу, сэтец, сэнли,
пэкизе; иметь ~ вид сулыу кериниу.
ШИКАТЬ несов. на кого-что, разг.
ундеме деген монисте «шш!» деу, «ундеме»
деу, «тыныш» деу, жым деу.
ШЙКНУТЬ сов. и однокр. на кого-что,
разг, «шш!, тсс!» деп ысцырып далыу,
«шш!, тсс!» деп жибериу.
ШИЛЛИНГ м. шиллинг (Англияда пул
бирлиги).
ШЙЛЦО с. биз; <> ~а в мешке не утайшь
поел, болган ис билинбей цалмайды.
ШИМПАНЗЕ м. нескл. шимпанзе (май-
мыл).
ШЙНЦА ж. 1. шина; автомобильная ~а
автомобиль шина; 2. мед. шина, далад;
наложить ~у далад салып тацыу.
ШИНЕЛЬ ж. шинель.
ШИНЕЛЬНЫЙ прил. шинель, шинель-
диц, шинельлик.
ШЙННЫЙ прил. шина..., шинаныц.
ШИП м. 1. тикен, тикенек; роза с ~ами
тикенекли цызыл гул; 2. {на подковах,
обуви и т. п.) нэл, тага тис, цыр; 3. тех.
тис, гертик; укрепить ~ами гертик пенен
бекитиу.
ШИПЦЁТЬ несов. 1. ысылдау, быжылдау;
змея ~йт жылан ысылдайды; 2. разг,
(ворчать, злобствовать) гуцкилдеу, тоц-
цылдау,. тисленип сейлеу.
ШИПОВНИК м. жабайы цызыл гул.
ШИПУЧИЙ прил. 1. кепирип турган,
быжылдап турган; ~ напйток быжылдап
турган ишкилик; 2. в знач. сущ. с. шипучее
разг. см. шипучка.
ШИПУЧКА ж. разг, кепирген ишимлик,
быжылдап турган ишкилик, ашыган ишим-
лик.
ШИПЯЩИЦЙ 1. прич. от шипеть;
2. прил. (с шипением)^ызылдылы, ызылды,
ызылдап айтылатугын; <> ~е согласные
лингв, ызылды дауыссызлар.
ШЙРЕ сравнит, ст. от прил. широкий
и нареч. широко кец, кецирек.
ШИРИН||А ж. кецлик, ен, енлилик; ~а
улицы кешениц кецлиги, кешениц ени;
~а стены дийуалдыц ени; в ~у енине,
кесесине.
ШЙРИТЬ несов. что 1. кецейтиу, кецнен
таратыу, ен жайдырыу; 2. перен. цэуиж-
лендириу, цэуиж алдырыу.
ШИРИТЬСЯ несов. 1. кецейиу; кецнен
таралыу, ен жайыу; 2. перен. дэуижлениу,
дэуиж алыу.
ШЙРМЦА ж. 1. перде, шымылдыц; 2. пе-
рен. перде, буркеу; служйть ~ой для ко-
го-л. биреуге буркеу болыу.
ШИРОКЦИЙ прил. в разн. знач. кец;
енли (о материи)-, ~ая улица кец кеше;
~ий пиджак кец пиджак; ~ие планы
кец планлар; ~ие возможности кец мум-
киншиликлер; в ~ом смысле слова кец
маганада айытцанда; ~ие массы трудя-
щихся мийнеткешлердиц кец массасы;
~ие слой населения халыцтыц кец цйтла-
мы; -ф> ~ий звук лингв, ашыц сес; сделать
~ий жест байлыцты керсетиу, артыцмаш
уэде бериу; жить на~ую ногу аямай тегип
жумсап жасау.
ШИРОКО, ШИРОКО нареч. в разн. знач.
кен.; ~ распахнуть двери есикти кецнен
ашыу; жить ~ цургын турыу, цургын
жасау, молшылыцта жасау; ~ использо-
вать достижения науки илимниц жетискен-
ликлерин кецнен пайдаланыу.
ШИРОКО’ цоспа сезлердиц мэниси бойын-
ша «кец, улкен» дегенге туура келетугын
биринши белеги, мыс.-, ширококрылый кец
цанатлы.
ШИРОКОВЕЩАНИЕ с. радио кец хабар-
лау, кец турде еситтириу.
ШИРОКОВЕЩАТЕЛ ЬН ЦЫЙ прил. 1. ра-
дио кец хабарлайтугын, кец турде есит-
тиретугыи; ~ая станция кецнен хабарлай-
тугын станция; 2. (многообещающий)
кеп умитлендиретугын, дэбдебели; ~ая
реклама кеп умитлендиретугын дагаза,
дэбдебели реклама.
ШИРОКОДОСТУПНЫЙ прил. кец мум-
киншиликли, адамныц цолы кецнен жете-
тугын.
ШИРОКОЗАХВАТНЫЙ прил. с.-х. кеп-
тен тутып жыйнайтугын, кецнеи цамтый-
тугын; ~ комбайн кецнен цамтыйтугын ком-
байн.
ШИРОКОКОЛЁЙНЦЫЙ прил. кец ко-
леялы; —ая железная дорога кец ко-
леялы темир жол.
ШИРОКОЛЙЦЫЙ прил. жалпац бетли,
жалпац жузли.
ШИРОКОПЛЕЧИЙ прил. кец жауырын-
лы, кец ийинли; ~ мужчина кец жауырын-
лы киси.
ШИРОКОРЯДНЫЙ прил. с.-х. кец ка-
тарлы; ~ посев кец цатарлы егин.
ШИРОКОСКУЛЫЙ прил. жалпац бетли,
жалпац жацлы.
ШИРОКОЭКРАННЫЙ прил. кец экран-
лы; — кинотеатр кец экранлы кинотеатр.
ШИРОТЦА ж. 1. кецлик; ~а ума ацыл
кецлиги; ~а кругозора билим ерисиниц
кецлиги; 2. геогр. кец, кецлик; градус ~ы
кецлик градусы.
ШИРОТНЫЙ прил. геогр. кец..., кецлик.
ШИРПОТРЕБ м. (товары широкого
потребления) разг, кец тутыныу товарлары.
ШИРЬ ж. кецислик, ашыклык; степ-
ная ~ кец дала.
шйтный 1. прич. от шить; 2. прил.
(вышитый, расшитый) нагыслы, нагыс-
ланган, кестеленген, кестели; ~ая сорочка
нагыслы кейлек.
ШИТЬ несов. 1. чем и без доп. тигиу, сы-
рыу, цайыу; ~ на машйнке машинкага
тигиу, машинка менен тигиу; ~ руками,
~ на руках цол менен тигиу; 2. что (одежду,
обувь и т. п.) тигиу, тиктириу; 3. чем,
по чему (вышивать, расшивать) кесте
— 1105 —
ШЛЕ
тигиу, кестелеу, нагыслау, нагыс тигиу;
~ шёлком жипек пенен кесте тигиу;
шито-крыто айтылмастан, дагазаланбас-
тан, жасырын садланып; ~ на живую
нитку дайып тигиу, сырып тигиу.
ШИТЬЁ с. 1. тигиу, сырыу, дайыу; ~
на машине машинага тигиу, машина менен
тигиу; 2. (вышивка) кесте, нагыс; золотое
~ алтын кесте.
ШИФЕР м. шифер (жайды бастырыу
материалы).
ШЙФЕРНЦЫЙ прил. шиферли; —ая крйша
шиферли тебе, шиферли ушек.
ШИФР м. 1. (условные знаки) шифр (шэрт-
ли тацбалар систем асы); 2. (книг и т. п.)
шифрлау (сацлаулы китап цэм цол жазба-
лардыц шэр тли белгиси).
ШИФРОВАЛЬНЫЙ прил. шифрлаушы,
шифрлайтугын; ~ отдел шифрлайтугын
белим.
ШИФРОВАЛЬЩИК м. шифрлаушы.
ШИФРОВАНННЫЙ 1. прич. от шифро-
вать; 2. прил. шифр лантан; ~ая телеграм-
ма шифрлантан телеграмма.
ШИФРОВАТЬ несов. что шифрлау, шифр
менен жазыу, шифр койыу.
ШИФРОВКА ж. 1. (действие) шифрлау,
шифр менен жазыу; 2. (зашифрованный
текст) шифрлы хат, шифрлы жазыу.
ШИШКА ж. 1. исик, томпак; ~ на лбу
мацлайдагы исик; 2. бот. туйнек, гоза;
сосновая ~ карагай гоза, дарагайдыц
гозасы; еловая ~ шырша гоза; 3. прост,
(важная персона) улкен адам, нэхэн адам,
белгили адам, абройлы адам, еткир адам.
ШИШКОВАТЫЙ прил. гедир-будыр,
тегис емес; ~ лоб гедир-будыр манлай.
ШКАЛА ж. в разн. знач. шкала; ~ тер-
мометра термометрдиц шкаласы; ~ заработ-
ной платы мийнет хады шкаласы.
ШКАТУЛКА ж. цуты, сандыдгпа.
ШКАФ м. шкаф; платяной ~ кийнм-кен-
шек коятугын шкаф; несгораемый ~ жан-
байтугын шкаф, ертенбейтугын шкаф; <>
духовой ~ пу^га писиретугын шкаф.
ШКВАЛ м. кушли самал, катты самал,
дубелей самал, дауыл; огня бораган
ок, жаудырылган од.
ШКВАЛИСТЫЙ прил. катты, кушли;
~ bctcJ) катты дубелей.
ШКВАЛЬНЫЙ прил. 1. см. шквалистый;
2. перен. (о стрельбе) куйып турган, катты
борап турган; ~ огонь катты борап тур-
ган ок.
ШКВАРКИ мн. (ед. шкварка ж.) шыжык-
ШКВОРЕНЬ м- шкворень (арбаныц,
автомобильдиц, локомотивтыц огы).
шкив м. тех. шкив (жетекши цайысты
.хэрекетке келтирип туратугын дегершик).
ШКЙПЕР м. шкипер (1. жук тасыйту-
гын тиркеу кемениц, баржаныц командирш,
2. тециз судноларындагы. палуба мулкле-
рине жууапкер адам).
ШКОЛ|1А ж. 1. мектеп; начальная ~а бас-
лау ыш мектеп; средняя ~а орта мектеп;
высшая ~а жокары мектеп; окончить ~у
мектепти питкериу; ~а-интернат мектеп-
-интернат; 2. (выучка, опыт) мектеп, тэжи-
рийбе; пройти ~у жизни турмыс тэжирий-
70 Русско-каракалпакский сл.
бесин бастан еткериу; 3. (направление)
багдар, жол; русская ~а живописи рус
живопись багдары.
ШКОЛИТЬ несов. кого-что, разг, катал
окытыу, катал турде тэрбиялау, катты
услап тербия бериу, жанын шыгарып тэр-
биялау.
школьник м. одыушы, одыушы бала.
ШКОЛЬНИЦА ж. одыушы дыз.
ШК6ЛБНИЧЕСКИЦЙ прил. одыушы-
лыд; выходки одыушылыд ислер,
одыушылыд дылыдлар.
ШКОЛ ЬНЦЫЙ прил. мектеп..., мектеп -
тин., мектеплик; ~ое здание мектеп жайы;
~ые пособия мектеп одыу дураллары; ~ый
товарищ мектеплес жолдас, бирге одыган
жолдас.
ШКУНА ж. см. шхуна.
ШКУР IIА ж. 1. тери; овечья ~а кой те-
риси; сдирать ~у терисин сыйырып алыу;
2. (кожура) кабык; ~а апельсина апель-
синниц кабыгы; <> волк в овечьей ~е погов.
ези бери, жалбылганы кой тери; дро-
жать за свою ~у ез кара басынын, гамын
жеу; спасать свою ~у ез жанын саклап
калыу; оказаться в чьей-л. ~е биреудиц
басына тускен жагдайга ушырау, алдына
келиу; делить ~у неубитого медведя погов.
атылмаган ацнын, гуртигин таярлау (соотв.
эдеп елип алайык, ыйман дайда барады);
спустить ~у с кого-л. 6upeijdu катты урып
жазалау.
ШКУРКА ж. 1. уменыи. от шкура 1;
каракулевая ~ каракел тери; 2. разг,
(оболочка, кожица) кабык, жука кабык;
~ яблока алманыц кабыгы.
шкурник м. разг, пайдакунем, дара
басынын гамын ойлаушы, ез дулдынына
тартыу шы.
ШКУРНИЧЕСКИЙ прил. разг, пайда-
кунемли, пайдакунемлик, дара басынын.
гамын ойлайтугын, ез дулдынына тарта-
тугын.
ШКУРНИЧЕСТВО с. разг, пайдакунем-
лик, дара басынын гамын ойлаушылыд,
ез дулдынына тартыушылыд.
ШКУРНЫЦЙ прил. разг, пайдакунемлик,
ез мэпин ойлайтугын, ез гамын ойлайтугын;
~е интересы пайдакунемлик мэплер.
ШЛАГБАУМ м. шлагбаум (жолдагы
ашылып жабылыушы агаш).
ШЛАК м. шлак, тасланды (тас кемирди
жаццаннан кейин цалатугын цалдыц).
ШЛАКОБЕТОН м. шлакобетон (цемент-
тиц, шлактыц цэм шегениц цосындысынан
жасалган бетон).
ШЛАКОБЕТОННЫЙ прил. шлакобетон...
ШЛАКОБЛОК м. шлакоблок (шлактан
исленген цурылыс материалы).
ШЛАКОБЛОЧНЫЙ прил. шлакоблок...,
шлакоблоклык; шлакоблоктан исленген;
~ дом шлакоблоктан исленген уй.
ШЛАКОВЫЙ прил. шлак..., шлаклы;
~ кирпич шлаклы гербиш.
ШЛАНГ м. шланг, тутик; пожарный ~
ертке cvy себетугын шланг.
ШЛЕМ м. 1. ист. шлем, дуулыга, темир
далпад; 2. шлем (эскерий адамлардыц,
спортсменлердиц бас кийими).
ШЛЕ
— 1106 —
ШЛЕМОФОН м. шлемофон (лётчик цгм
космонавт сейлесиу аппараты орнатылган
бас кийими).
ШЛЕНКА ж. шлёпка (мэлши цой цэм
оныц жуни).
ШЛЁП межд. в знач. сказ, шалп-шалп,
шырп-шырп, былш-былш, салп-салп.
ШЛЕПАНЦЫ мн. (ед. шлёпанец м.)
разг, салпылдац геуиш (уйде кийетугын
арты ашыц аяц кийим).
ШЛЁПАТЬ несов. разг. 1. кого-что, по
чему шарп еттириу, шарп еттирип урыу,
шарпылдатып урыу; по руке цолына шар-
пылдатып урыу; 2. чем тарсылдау, сартыл-
датыу, тарсылдатып басыу, салпылдатып
басыу; ~ туфлями туфлидп тарсылдатып
журиу; 3. по чему (ходить, идти) шалпыл-
датыу, былшылдатыу; ~ по грязи батпацты
былшылдатып журиу.
ШЛЁПАТЬСЯ несов. см. шлёпнуться.
ШЛЁПНУТЬ сов. и однокр. кого-что, разг.
шарп еттириу, шарп еттирип урыу.
ШЛЁПНУТЬСЯ сов. и однокр., разг.
былш етнп жыгылыу, гумп етип жыгылыу,
жалп етип жыгылыу; ~ в грязь батпацца
былш етип жыгылыу.
ШЛЕП || ОК разг, шаппат, шапалад.
шарпылдатып сабау; надавать ~ков шап-
пат пенен урыу.
ШЛЕЯ ж. кушен.
шли I прош. вр. от идтй.
шли II, шлите повел, накл. от слать.
ШЛИФОВАЛ ЬНЫЙ прил. ыскылап те-
гислейтурын.
ШЛИФОВАЛЬЩИК м. ысцылап тегис-
леуши адам.
ШЛИФОВАЛЬЩИЦА женск. от шлифо-
вальщик.
ШЛИФОВАТЬ несов. 1. что ысцылап
тегис етиу; ысцылап тегислеу; ~ металл
металлды ысцылап тегислеу; 2. кого-что,
перен. жацсылау, жетилистириу, дузетиу;
~ свой стиль езиниц етилип жацсы-
лау-
ШЛИФОВКА ж. 1. ыедылап тегис етиу;
ыедылап тегислеу, ыедылап жылтыратыу;
~ драгоценных камней цымбат бадалы
тасларды ысцылап жылтыратыу; 2. (каче-
ство) жылтырап тегислениу, ысцылап
жылтыратылыу, ыскылап тегислениу; хоро-
шая ~ жацсы ысцылап тегислеу; 3. перен.
жацсылау, жетилистириу, дузетиу; ~ сти-
ля стилин дузетиу, стилин жацсылау.
ШЛИФОВЩИК м. см. шлифовальщик,
шлю, шлёшь и т. д. наст. вр. от слать.
ШЛЮЗ м. шлюз; камера шлюза шлюз
камерасы; открыть шлюзы шлюзларды
ашыу.
ШЛЮЗНЫ й прил. шлюз..'.; ворота
шлюз деруазасы, шлюз цацпагы.
ШЛЮЗОВАТЬ сов. и несов. что 1. (соору-
дить шлюзы) шлюзлеу, шлюзлер салыу,
шлюз цурыу; ~ реку дэрьяны шлюзлеу,
дэрьяга шлюз цурыу; 2. (пропустить
через шлюзы) шлюзлер арцалы жибериу,
еткериу.
ШЛЮЗОВО"Й прил. шлюз..., шлюздыц,
шлюзлы; ~е устройство шлюз цурылы-
сы.
ШЛЮПКА ж. шлюпка, цайыц; спаса-
тельная ~ сууга кеткенди цутцаратугын
цайыц.
ШЛЯПЦА ж- 1. цалпац; фетровая ~а
фетр цалпац; соломенная ~а жекен цал-
пац, сабаннан тоцылган цалпац; снять ~у
цалпацты бастан алыу; 2. разг, (о человеке)
босац, маубас, самсам; <> дело в -~е бэри
кеуилдегидей исленди, ис тамам болды.
ШЛЯПКА ж. 1. (женская) даял цал-
пац; 2. цалпац, бас; ~ гвоздя мыйыцтын.
басы; ~ гриба замаррыцтыц басы, замар-
рыцтыц цалпагы.
ШЛЯТЬСЯ несов. прост. цацгырыу,
тентиреу, сандалып босца журиу, бийдууда
гезип журиу; ~ без дела жумыссыз сан-
далып босца журиу.
шлях м. дацгыл жол.
ШМЕЛИНЫЙ прил. дэрре..., дорренин,,
дэррегенниц; ~ рой дэрренин. бир топары,
дэрре падаем.
ШМЕЛЬ м. дэрре, дэрреген.
ШМУЦТЙТУЛ м. полигр. шмуцтитул
(суурет салынган цэм баплардыц аты
жазылган бет).
ШМЫГАТЬ несов. разг, жылмацлап жу-
риу, зытып журиу, жууырып журиу,
жылпылдап журиу, жылп бериу, зып
бериу; ~ взад и вперёд арман-берман
жууырып журиу; <, ~ носом мурын тар-
тыу, дасаны мурынга тартыу.
ШМЫГНУ ЦТЬ сов. и однокр. разг, жылт
берну, жылт етиу, жылт етип кирип кетиу;
он ~л в дверь ол есиктен жылт етип кирип
келди.
ШНУР ли 1. бау, жип; ~ для занавески
пердени байлайтугын жип; 2. эл. (провод)
сым, шнур.
ШНУРОВАТЬ несов. что 1. байлау, ба-
уын байлау; ~ ботинки ботннканыц бауын
байлау; 2. тесип тигиу, тигип байлау;
~ кнйгу китапты тигип байлау.
ШНУРОВКА ж. 1. байлау, бауын байлал:
ботйнок ботинкалардын. бауын байлау;
2. тигип байлау, тесип тигиу; ~ книг
китапты тигип байлау.
ШНУРЦОК м. см. шнур 1; ~кй для ботй-
нок ботинкалардын. 6avbi.
ШНЫРЯТЬ несов. разг, тнмискиленип
журиу; ~ повсюду тнмискиленип барлыц
жерди кериу. .
ШОВ м. 1. тигис, жуй, тиккен жери; раз-
гладить ~ жуйин тегислеу, тигисин тегис-
леу; 2. (способ шитья, вышивки) цурац,
цурац тигис, тигистин. тури; 3. мед. тигис,
кескен териниц тигиси; накладывать швы
кескен жерин тигиу; снимать швы тигисти
алып таслау; 4. тех. жапсар, жик; сварной
~ дэнекерленген жнк; <> трещать по всем
швам бузылыу, иске аспау, дэртке аспау:
цыйрау.
шовинйзм м. полит, шовинизм (.уад-
ден асцан буржуазиялыц миллетшилик).
ШОВИНЙСТ м. шовинист (шовинизм тэ-
репдары).
ШОВИНИСТИЧЕСКИ IIЙ прил. полит.
шовинистлик; ~е взгляды шовинистлик
кез цараслар.
ШОВИНЙСТКА женск. от шовинйст.
— 1107 —
ШТА
ШОК м. мед. шок, еси ауыу, естен айыры-
лыу, еси кетиу (психикалыц ауырыу себепли
ямаса денениц цатты зыянланыуынан
организм функциясыныц бузылыуы).
ШОКЙРОВАТЬ несов. кого-что уялтыу,
жузин цызартыу.
шоков ый прил. мед. шоклы, шок-
лыц, еси ayFan, еси кеткен; состояние
еси ауган _х,ал.
ШОКОЛАД м. шоколад; плитка ~а
шоколад плигкасы.
ШОКОЛАДКА ж. разг, кишкене шоко-
лад плиткасы.
ШОКОЛАДНЦЫЙ прил. 1. шоколад...;
~ая фабрика шоколад фабрикасы; 2. (о цве-
те) цоцыр рен..
шомпол м. воен, шомпол, сумбе.
ШОРНИК м. кенши, цайысшы, жегиу
абзыдайын согыушы.
ШОРНЦЫЙ прил. кеннен исленген, ца-
йыстан исленген; кенши, цайысшы, ер-
-турман; ~ые изделия кеннен исленген
буйымлар.
ШОРОХ м. сытырлы, тысырлы, тасырлы.
сылдырлы, суудырлы; ~ сухих листьев
цургац жапырадлардын сытырлысы.
ШОРЫ мн. 1. (упряжь) аттыц ер-тур-
маны; 2. (наглазники) кезлик, кезилди-
рпк.
ШОССЕ с. нескл. шоссе, тас жол; асфаль-
тированное ~ асфальтланган тас жол.
ШОССЁЙНЦЫЙ прил. тас, тас жол, тас
теселген; ~ая дорога тас жол.
ШОССЙРОВАТЬ сов. и несов. что тас
тесеу, тас жол салыу.
ШОТЛАНДСКИЙ прил. Шотландия...,
шотландиялы.
ШОТЛАНДЦЫ мн. (ед. шотландец м.,
шотландка ж.) шотландиялылар (Шот-
ландияныц тийкаргы халцы).
ШОФЁР м. шофёр.
ШОФЁРСКИЦЙ прил. шофёр..., шофёр-
лыц; ~е права шофёрлыц праволар.
ШПАГ'|А ж. цылыш; скрестить ~и 1) би-
рсу менен цылышласыу; 2) перен. царама-
-карсылыцта болыу, душпан болыу.
ШПАГАТ м. 1. жип, шыжым; 2. спорт.
шпагат; делать ~ шпагат ислеу.
ШПАКЛЕВАТЬ несое. что тесикти тыгыу,
тесикти жамастырыу, тесикти питех, тегис-
леу.
ШПАКЛЁВКА ж. 1. (действие) тесикти
тыгыу, тесикти жамастырыу, тесикти питеу,
тегислеу; 2. (замазка) шпаклёвка, сыбау,
сыр.
ШПАКЛЁВОЧНЫ.1Й прил. тыгыу...,
питеу...; тыгыилайтугын, питейтугын; ~е
материалы питейтугын материаллар.
ШПАЛА ж. ж.-д. шпал (рельслердиц
астына теселген кеспелтек).
ШПАЛЁРЫ мн. (ед. шпалера ж.) 1. (ше-
ренги солдат) цатар, сап, еки тэрептеги
цатар (солдатлардыц); 2. (ряды деревьев)
агаш цатары; 3. уст. (обои) шпалерлер.
ШПАРГАЛКА ж. разг, шпаргалка.
ШПАРИТЬ несов. кого-что, разг, ыссы
cyv цуйыу, цайнаган суу цуйыу.
ШПАТ м. шпат (минерал)', полевой ~
дала шпаты.
ШПАЦИЯ ж. полигр. шпация (цэрип
тергенде еки хгриптин, сезлердиц арасын-
да ашыц жер цалыу ушын цойылатугын
узынша металл).
ШПЕНЁК м. гертик; цайыстыц темири,
цайыстыц шегеси.
ШПИГОВАТЬ несов. 1. что (начинять
шпиком) етти тилип ишине шошца майын
салыу; ~ дичь цус етин тилип ишине шош-
ца майын араластырыу; 2. кого-что, перен.
(внушать) кенликтириу, исендириу, ту-
синдириу. v—’
ШПИК 1 м. (свиное сало) шошца майы.
шпик п м. разг, (шпион, сыщик)
тыцшы, жансыз, ацлыушы.
ШПЙЛЬК/А ж. 1. (для волос) шпилька,
шаш туйреуиш; 2. перен. (колкость)
ашшы сез, шагып сейлеушилик; подпу-
стить ~у ашшы сез айтыу.
ШПИНГАЛЕТ м. 1. (задвижка) шпинга-
лет (терезе, есик илгиш); 2. разг, пэкене,
шурре (кишкене адам).
ШПИОН м. шпион, тыцшы, жансыз.
ШПИОНАЖ м. шпионаж, тыцшылыц,
жансызлыц.
ШПИОНИТЬ несов. шпион лык етиу,
тыцшыльщ етиу, жансызлыц етиу.
ШПИОНКА женск. от шпион.
шпионский прил. шпион, тьщшы,
жаисыз.
шпионство с.г см. шпионаж.
ШПОН м., ШПОНА ж. полигр. шпон
(цэрип тергенде жолдыц арасын ашыц
цалдырыу ушын цойылатутн металл пла-
стинка).
ШП0Р|А ж. 1. шпора (етиктиц сирисин-
деги ушлы темир)', дать ~ы коню атты
шпора менен тебнс; 2. (у птиц) тепкир.
ШПОРИТЬ несов. кого тебиниу.
ШПРИЦ м. шприц (хирургиялыц эсбап).
ШПРОТЫ мн. (ед. шпрота ж.) шпрот
(1. балыц; 2. консервлер).
ШПУЛ ЬКА ж. найша, туте (тигиу,
тоцыу хэм ермеклеу машиналарында).
ШПЫНЯТЬ несов. кого-что, прост, тур-
тиу, цазымырлау, туйреп сейлеу, мазац-
лау, сыцац етих.
ШРАМ м. тыртыц.
ШРАПНЕЛЬ ж. шрапнель (артиллерия
осы).
ШРАПНЕЛЬНЫЙ прил. шрапнельлп;
~ огонь шрапнельлп атыл<ан оц.
ШРИФТ м. 1. шрифт; курсивный ~ кур-
сив шрифт; 2. (дюрма букв) цэрип тури.
ШРИФТОВОЙ прил. шрифт..., шрифтли.
ШРИФТОЛИТЕЙНЫЙ прил. шрифт
цуйыушы, шрифт цуятугын.
ШТАБ м. 1. штаб, оран; ~ полка полктыц
штабы; 2. (руководящий орган) штаб; ~ ком-
сомольской дружины комсомол дружинасы-
ныц штабы.
ШТАБЕЛЬ м. штабель, тегислеп жый-
налган нэрсе, ириклеп уйилген нэрсе;
дров ириклеп уйилген отын.
ШТАБИСТ м. разг, штаб офнцери.
ШТАБ-КВАРТЙРА ж. воен, штаб жайы.
ШТАБНОЙ прил. 1. штаб...; ~ офицер
штаб офицери; 2. в знач. сущ. м. штаб-
ной штаб хызметкери.
70*
ШТA,
— 1108 —
ШТАБС-КАПИТАН м. штабс-капитан
(патша армиясында хэм бир к,анша шет
еллер армиясындагы офицерлик дэреже).
ШТАКЕТНИК м. агаш цоршау, жоныл-
таи агаштан исленген цоршау.
ШТАМП м. 1. (печать) штамп; поставить
~ штамп басыу; 2. (металлическая форма)
штамп, кэлип, улш; 3. перен. (шаблон)
штамп, ески улги, уйреншикли улги, кэ-
липлескен улги.
ШТАМПОВАЛЬНЫЙ прил. штамплай-
тугын.
ШТАМПОВАННЫ Й 1. прич. от штам-
повать; 2. прил. штамповкаланып ислен-
ген; ~е изделия штамповкаланып ислен-
ген буйымлар; 3. прил. перен. (шаблонный)
ески улги менен исленген; говорить ~ми
фразами уйреншикли фразалар менен
сейлеу, кэлиплескен фразаларды колла-
ныу.
ШТАМПОВАТЬ несов. что 1. (ставить
штамп) штамп 1фйыу, штамп басыу; 2. (из-
готовлять при помощи штампа) кэлип
аркалы жасау, улги аркалы жасау; ~ де-
тали деталларды кэлип аркалы ислеу; 3.
перен. разг, ески улги менен ислеу.
ШТАМПОВКА ж. штамповкалау, улги
арцалы жасау.
ШТАМПОВЩИК м. штамповкалаушы
цэниге.
ШТАМПОВЩИЦА женск. от штампов-
щик.
ШТАНГЦА ж. в разн. знач. штанга; буро-
вая ~а тех. бураулайтугын штанга;
поднять ~у спорт, штанга кетериу.
ШТАНГИСТ м. спорт, штангашы, штан-
га кетериу ши.
ШТАНИНА ж. разг, ыштанныц балагы,
шалбардыц балагы, иш кийимнин. бала-
ты.
ШТАНЙШКИ только мн. разг, кишкене
ыштаи, балалардыц ыштаиы.
ШТАНЫ только мн. разг, ыштан, шал-
бар, иш кийим, диз кийим.
ШТАПЕЛЬ м. штапель (гезлеме).
ШТАПЕЛЬН'ЫЙ прил. штапель...;
~ое полотно штапель полотносы.
ШТАТ I м. 1. штат (гейпара федеративлик
мэмлекетлерде езин-ези бирцанша басцара-
тугын мэмлекетлик территориялык бир-
лик)', Соединённые Штаты Америки Америка
Курама Штатлары; 2. мн. штаты ист. штат-
лар- (Нидерландлар менен Францияныц
сословие ужиллеринен цуралган мэкемелер-
диц аты).
ШТАТ II м. штат; зачислить в ~ штатца
киргизиу; пополнить штаты штатларды
толыктырыу-
ШТАТЙВ м. штатив, аяк, туяк; ~ фото-
аппарата фотоаппараттыц аягы.
ШТАТН”ЫЙ прил. штат..., штатлы,
ш татта турган, штаттагы; ~ая должность
штатлы орын; ~ое расписание штат рас-
писаниеси.
ШТАТСК1|ИЙ прил. 1. (гражданский)
карапайым, кунделикли, эпиуайы; ~ое
платье карапайым халыц кийими; 2. в знач.
сущ. м. штатский граждан, царапайым
хызметкер.
ШТЕМПЕЛЕВАЛЬНЫЙ прил. штем-
лельлеуши, штемпель басыушы, штемпель
цойыушы.
ШТЕМПЕЛЕВАНИЕ с. штемпельлеу,
штемпель басыу, штемпель койыу, мер
басыу.
ШТЕМПЕЛЕВАТЬ несов. что штемпель-
леу, штемпель басыу, штемпель койыу,
мер басыу; ~ письма хатларга штемпель
басыу.
ШТЁМПЕЛЦЬ м. 1. (прибор) штемпель,
мер; почтовый ~ь почта штемпели; 2. (от-
тиск) штемпель; письмо со ~ем штемпелли
хат.
ШТЁМПЕЛ ЬН 1>ЫЙ прил. штемпель...,
штемпельдиц, штемпелли, мер..., мерли;
~ая подушка штемпель дастыгы.
ШТЕПСЕЛЬ м. в разн. знач. штепсель.
ШТЕП СЕЛЕННЫЙ прил. штепсель...,
штепсельлик; ~ая вйлка штепсельлик
вилка.
ШТИБЛЕТЫ мн. (ед. штиблета ж.) штиб-
летлер.
ШТИЛЕВЦОЙ прил. мор. тымыц, тыныц,
самалсыз; ~ая погода тыныц хауа райы.
ШТИЛЬ м. мор. тымыц, тыныц, самал-
сыз; мёртвый цыймылсыз тымыц.
ШТОЛЬНЯ ж. горн, штольня (горизон-
таль ямаса цыйсайтыццырап цазылган жер
асты _тау кэнин барлау цурылысы).
ШТОПАЛ ЬНЦЫЙ прил. торлайтугын,
кеклейтугын; ~ая игла торлайтугын ийне.
ШТОПАНЫЦЙ прил. торланган, кек-
ленген, кецгеленген, жамалган; чулки
торланган шулыцлар, жамалган шулыцлар.
ЩТОПАНЬЕс. торлау, кеклеу, кецгелеу,
торлап жамау; ~ чулок шулыцты торлау,
шулыкты торлап жамау.
ШТОПАТЬ несов. что торлау, торлап
жамау, кеклеп тигиу, кецгелеу; ~ бельё
иш кийимди торлап жамау.
ШТОПКА ж. 1. (действие) торлау, кек-
леу, кецгелеу, торлап жамау; 2. (нитки)
кецге, тор сабац; 3. разг, (заштопанное
место) торланган жер, кекленгеи жер,
кецгеленген жер, жамалган жер.
ШТОПОР м. 1. (для открывания буты-
лок) штопор, бурау, буранда, тыгын
ашдыш; 2. ав. штопор, шыр айланып
теменлеу; 3. в знач. нареч. штопором шыр
айланып теменлеп.
ШТОПОРИТЬ несов. ав. шыр айланып
теменлеу, ийрецлеп теменлеу.
ШТОРА ж. перде.
ШТОРМ м. тециз дауылы, катты дауыл,
дубелей; ~ на море тециздеги дубелей;
~ в десять баллов он баллы дубелей.
ШТОРМИТЬ несов. мор. бурцасынлау,
астан-кестен болыу, толцынланыу-
ШТОРМОВАТЬ несов. мор. 1. (выдержи-
вать шторм) дауыл менен алысыу, дауыл-
га ушырау; 2. см. штормить.
ШТОРМОВЦОЙ прил. цатты дубелейли,
катты дауыллы, буркасынлы; ~бй ветер
буркасынлы самал; ~ая погода дубелейли
Хауа райы.
ШТРАФ м. штраф, ыштарап; платить
штраф телеу; взимать ~ штрафты еиди-
рип алыу.
— 1109 —
ШУМ
ШТРАФНЙК м. штрафник (иипрафлыц
белимге жиберилген адам).
ШТРАФН"бЙ прил. 1. штраф; ~ые деньги
штрафтан енген ацшалар; 2. спорт.
штраф, штрафлыц; ~бй удар штраф урыу,
штрафлыц урыу; 3. айыплылыц, гунакэрлыц;
~бй батальон гунакэрлылар батальоны.
ШТРАФОВАТЬ несов. кого-что штраф
салыу, штрафлау.
ШТРЕЙКБРЕХЕР м. штрейкбрехер (ка-
питалистлик ендиристе ис таслау уацтын-
да да ислеуши адам).
ШТРЕЙКБРЕХЕРСТВО с. штрейкбре-
херлик.
ШТРЕК м. горн, штрек (горизонталь
цазилган жер асты may кгнин барлау цу-
рылысы).
ШТРИХ м. 1. (линия) штрих, сызыц;
2. перен. (характерная черта) тур езге-
шелиги, жай-жагдайы.
ШТРИХОВАТЬ несов. что и без доп.
сызыцлар сызыу, сызыцлау.
ШТРИХОВКА ж. 1. (действие) сызыцлар
сызыу, сызыцлау; 2. (заштрихованное
место) сызбайланган жер.
ШТУДИРОВАНИЕ с. уйрениу, терен.
уйрениу, терец билип алыу.
ШТУДИРОВАТЬ несов. что уйрениу,
терец уйрениу, терец билип алыу.
ШТУКЦА ж. 1. дана; пять штук яйц бес
дана мэйек; 2. разг, (выходка, проделка)
хийле, сумлыц, цылыц; это всё его ~и
буныц бэри оныц цийлеси; 3. разг, (вещь)
зат, нэрсе; что это за ~а? бул не нэрсе?;
4. (ткани) топ, белек; ~а сукна бир топ
сукно; вот так ~а! ийне цалас!, эста-
пырла!
ШТУКАТУР м. сыбаушы.
ШТУКАТУРЕННЫЙ 1. прич. от шту-
катурить; 2. прил. сыбалган, сыбап тегис-
ленген.
ШТУКАТУРИТЬ несов. что и без доп.
сыбау, сыбап тегислеу; ~ стёиы дийуалды
сыбау.
ШТУКАТУРКЦА ж. 1. (действие) сы-
бау, сыбап тегислеу; 2. (раствор) сыбау,
сыбау ылап; 3. сыбау; дом с отбитойой
сыбауы кеткен жап.
ШТУКАТУРНЫМИ прил. сыбау...; ~е
работы сыбау жумыслары.
ШТУКОВАТЬ несов. что торлау, бил-
дирмей тигиу, билдирмей жамау, билдир-
мей торлау, жуйин билдирмей тигиу, тиги-
син билдирмей жамау.
ШТУКбВКА ж. 1. (действие) торлау,
билдирмей тигиу, билдирмей жамау, бил-
дирмей торлау, жуйин билдирмей тигиу,
тигисин билдирмей жамау; 2. (заштуко-
ванное место) жамалган жер, торланган
жер.
ШТУРВАЛ м. штурвал, тутца, руль дец-
гелеги; стоять у ~а штурвалды басцарыу.
ШТУРВАЛЬН ЫЙ прил. 1. штурвал...,
руль..., тутца...; ~ое колесо штурвал дец-
гелеги; 2. в знач. сущ. м. штурвальный
штурвалшы, басцарыушы.
ШТУРМ м. 1. воен, хужим, топылыс,
жумыла топылыс; 2. (решительное дейст-
вие) штурм, бирден топылыс, бирден
71 Русско-каракалпакский сл.
топылыу; брать что-л. штурмом штурм
менен алыу, бирден топылып алыу.
ШТУРМАН м. мор., ав. штурман; ~ даль-
него плавания узак жузиудин. штурманы.
ШТУРМАНСКИЙ прил. штурман...
ШТУРМОВАТЬ несов. 1. что, воен, (про-
изводить штурм) хужим жасау, топылыу,
топылыс жасау; 2. кого-что, перен. цатты
талап цылыу, изине тусип бойсындырыу;
3. что (овладевать чем-л.) ийелеу, цатты
Хэрекет етиу, цатты хужим жасау; ~ гор-
ную вершину тау шыцына хужим жасау,
тау шыцына шыгыу.
ШТУРМОВЦОЙ прил. воен. хУжим жа-
сайтугын, топылыс жасайтугын; ~ая авиа-
ция хужим жасайтугын авиация.
ШТУРМОВЩИН ||А ж. баса-бас, асы-
гыслыц, урда тут; работать без ~ы баса-
-бассыз ислеу, асыцпай ислеу.
ШТУЧКЦА ж разг, уменьш. от штука 1, 2,
3; ты свой ~и брось! сен езицниц цылы-
гыцды цой!
штУчн;;ый прил. 1. елшенбейтугын,
даналы, даналап; ~ый товар даналап саты-
латугын товар; ~ая продажа даналап са-
тыу; 2. (производимый поштучно) кар дана-
сына теленетугын; ~ая оплата хэр дана-
сына теленетугын хады.
штык м. найза; примкнуть ~ мылтыд
найзасын бекитиу; <> встретить в ^й
душпанлыд пенен дарсы алыу, жаман кез
дарас пенен дарсы алыу.
ШТЫКОВАТЬ несов. что, с.-х. жер ауда-
рыу, жерди босатыу, кетпенлеу.
ШТЫКОВКА ж. с.-х. жерди аударыу,
жерди босатыу, кетпенлеу.
ШТЫКОВ||бЙ прил. найза..., найзалас-
дан; ~ая раиа найза жарасы; ~ая атака
найзаласдан атака, найзаласдан хУжим-
ШУБА ж. тон, ишик, постын.
ШУБН "ЫЙ прил. 1. тон..., тоннын.,
ишик..., ишиктин., постын..., постын ныц;
ишиклик; 2. тон лык, постынлыд, тон ти-
гилетугын, ишик тнгилетугын, постын
тигилетугын; ~ое овцеводство тонлыд
дойларды есириушилик.
ШУГА ж. собир. сец.
ШУГАТЬ несов. кого, прост, уркитну,
уркитип дууыу.
ШУГНУТЬ сов. и однокр. см. шугать.
ШУЛЕР м. жалатай, етирикши, гэззап,
жалганшы, харамы.
ШУЛЕРСКИЙ прил. жалатай..., ети-
рикши..., гэззап..., жалганшы..., харамы...
ШУМ м. 1. шауцым, шау-шуу, гууилди,
тасырлы; ~ ветра самалдыц гууилдиси;
~ поезда поездыц тасырлысы; поднять
шауцым кетериу; 2. разг, шауцым шыга-
рыу, сез болыу, белгили болыу; пьеса вызва-
ла много шума пьеса кеп шауцым кетерди;
~ в сёрдце журектеги сырылды; ~
в ушах цулац шыцлау; ~ в голове бастыц
гууилдиси, бастагы гууилди.
ШУМЦЁТЬ несов. 1. шуулау, гууилдеу,
тасырлау. бацырысыу, шууылдау; дети
~ят балалар бацырысады; лес ~йт тогай
шуулайды; море ~йт тециз шуулайды;
самовар ~йт самовар шуулайды; 2. разг,
(много говорить) шауцым салыу, жэнжел
ШУМ.
— 1110 —
шыгарыу; ~ёть вокруг чего-л. бир нэрсе-
ниц устинде шаудым салыу; 3. разг, (вызы-
вать толки) кеп сез болыу, белгили болыу,
аты шыгыу, жайылыу; <£> ~йт в ушах кулак
шыцлайды; в голове ~йт басым гуулеп
тур-
ШУМИХ ||А ж. разг, дауырыд, шаудым,
жэнжел; поднять шаудым кетериу.
ШУМЛЙВЫЙ прил. шаукымлы, шау-
-шуулы, гууилдили, шууылдылы; шаукым-
шыл, бакырауык, шаукымпаз; ~ ребёнок
шаукымпаз бала.
ШУМНО 1. нареч. шаукым салып, ба-
кырып; 2. безл. в знач. сказ, шаукымлы,
шау-шуулы; на этой улице всегда ~
бул кеше барлык уакытта шаукымлы.
шумниый прил. 1. шаукымлы, уу-
-шуулы, шуулаган, гаугалы; гууилдили,
бакырыслы; ~ая улица шаукымлы кеше;
~ая компания шуулаган компания; 2. пе-
рен. аты шыккан, кетерицки, белгили, атак-
лы, кернекли; иметь ~ый успех кетериц-
ки табыска ийе болыу.
ШУМОВКА ж. сузгиш, сузеки, шолпы.
ШУМОВОЙ прил. дацгырлылы, шаудым-
лы, уу-шуулы; ~ оркестр шаудымлы ор-
кестр.
шумок м. разг, шууылды, жыбырлы;
сыбыр, сыбырлы; <> под ~ ала сапыран
шаукымнан, астыртын, билдирмей, жасы-
рын.
шурин м. кайын ага, кайын.
ШУРОВАТЬ несов. что и без доп., тех.
кесеп койыу, отты козгастырып койыу.
ШУРУП м. тех. бурандалы шеге, бу-
ранда, шуруп.
ШУРШАНИЕ с. шытырлау, сыкырлау,
сытырлау,- суудырлау, жуудырлау.
ШУРШ||АТЬ несов. шытырлау, сыкыр-
лау, сытырлау, суудырлау; песок ~йт
под ногами аяк астында кум сыкырлайды.
ШУСТРЫЙ прил. разг, шок, шаккан,
пысык, еткир; ~ мальчуган шаккан бала.
ШУТ м. 1. ист. маскарапаз, ойынпаз;
придворный ~ сарай маскарапазы; 2. перен.
маскарапаз, ермек, кулки, мазак; разыгры-
вать ~а масдарапазлык етип кулдириу;
<> ~ его знает! ким билсин!, жин биле ме!
ШУТИТЬ несов. 1. дэзиллесиу, дегишиу,
дэлкеклесиу, ойнау; 2. (несерьёзно гово-
рить) ойнап айтыу, кулкиге айтыу; вы
шутите! сиз ойнап айтасыз!; 3. над кем-
-чем (насмехаться) ермеклеу, ермек етиу,
маскаралау, устинен кулиу; <> ~ с огнём
от пенен ойнау; чем чёрт не шутит! не
болатугынын кайдан биледи, х,эр нэрсе
болыу мумкин.
ШУТ II КА ж. хэзил, ойын, дегишпе, дэл-
кек, кулки; злая ~ка шагып ойнау, кекли
дэлкек; сказать в ~ку ойнап айтыу, хэзил-
ге айтыу; ему не до ~ок ол хэзиллесетугын-
дай болып турган жок; обратить в ~ку
что-л. бир нэрсени хэзилге айландырыу;
<~кив сторону хэзилицди коя тур; с ним
~ки плохи оныц менен дегишиу жаксы
емес; не на ~ку рассердиться шынтлап
ашыуланыу, растан ашыуланыу; кроме
~ок ойын емес, шыным; ~ка ли, ~ка (ли)
сказать! ацсат емес!, ойын ба!, ацсат па!
ШУТЛИВОСТЬ ж. баскышыллык, хэ-
зилкешлик, ойыншыллык, ойынпазлык.
ШУТЛИВЫЙ прил. баскышыл, хэзил-
кеш, ойыншыл, кулкишил, кулкили, ойын-
паз; ~ разговор хэзил гурриц, хэзил
гэп.
ШУТНЙК м. баскышыл, хэзилкеш, кул-
кишил, кулкипаз, ойыншыл.
ШУТНИЦА женск. от шутник.
ШУТОВСКОЙ прил. масдарапаздыц,
масдарапазлыд; ^ая выходка масдара-
пазлыд дылыд, масдарапазлыд хэрекет.
ШУТОВСТВО с. масдарапазлыд.
ШУТОЧНЦЫЙ прил. хэзил, кулкили,
ойын, дегишпе; ~ое стихотворение кулки-
ли досыд; ~ый разговор хэзил гэп.
шутя нареч. 1. (легко, без труда) ацсат,
ацсатлап, ацсат турде, ойнап журип,
ойын арасында; он учился ~ ол ойнап жу-
рип окыды; 2. (в шутку) ойнап, хэзил
етип, дэлкек етип; говорить ~ ойнап айтыу;
<£> не ~ шынтлап; он не ~ рассердился
ол шынтлап ашыуланды.
шучу, шутишь и т. д. наст. вр. от шу-
тить.
ШУШУКАНЬЕ с. разг, губирли, сыбыр-
лы, губирлесиу, сыбырласыу, жасырын
сейлесиу, есек айтыу.
ШУШУКАТЬСЯ несов. разг, губирлесиу,
сыбырласыу, есек айтысыу, жасырын
сейлесиу.
ШХУНА ж. мор. шхуна (желкАмлы кеме).
ШШ межд. шш; шш, слушайте! шш,
тыцлацызлар!
шью, шьёшь и т. д. наст. вр. от шиты
щ
ЩАВЁЛЕВЫ|Й прил. козы кулак; козы
кулактан писирилген; ~е щи козы кулак-
тан писирилген щи.
ЩАВЁЛЬ .«. козы кулак-
ЩАДЙТЬ несов. кого-что 1. (давать по-
щаду) аяу, рейим етиу, гунасын кешиу;
не ~ врага душпанды аямау; 2. (беречь,
жалеть) аяу, саклау, коргау; ~ своё
здоровье езиниц ден саулыгын саклау;
не ~ сил кушин аямау.
щажу, щадишь и т. д. наст. вр. от ща-
дить.
щам дат. п. от щи.
щами твор. п. от щи.
щах предл. п. от щи.
ЩЕБЁНКА ж. разг. см. щебень.
ЩЁБЕНЬ м. майда шагыл тас.
ЩЁБЕТ м. см. щебетание.
ЩЕБЕТАНИЕ с. 1. жыгырласыу, сайрау,
шырылдау; ~ птиц куслардыц жыгырла-
сыуы, куслардын сайрауы; 2. перен. тез
сейлеу, жыбырлау.
ЩЕБЦЕТАТЬ несов. 1. жыгырласыу,
сайрау, шырылдау; 2. перен. тез-тез сейлеу,
— 1111 —
ЩЕТ
жыбырласыу; дети ~ёчут балалар жыбыр-
ласып атыр.
ЩЕГЛЁНОК м. шымшыцтын, палапаны.
ЩЕГОЛ м. шымшьщ.
ЩЕГОЛЕВАТОСТЬ ж. кербазлыц, сэтец,
шыррыцлыц.
ЩЕГОЛЕВАТЫЙ прил. кербаз, сэтец,
шыррыц.
ЩЕГОЛЙХА женск. от щёголь.
ЩЁГОЛЬ м. кербаз, сэтец, шыррыц.
ЩЕГОЛ ЬНУТЬ сов. и однокр. чем и без
доп. кербазланыу, сэтецлениу, шыррыйыу.
ЩЕГОЛЬСКОЙ прил. кербаз, сэтец,
сэнли; ~ костюм сэнли костюм.
ЩЕГОЛЬСТВО с. кербазлыц, сэтецши-
лик, шыррыцлыц.
ЩЕГОЛЯТЬ несов. 1. в чём и без доп.
кербазланыу, сэтец кийиниу, шыррыйыу;
~ в новом платье жаца кейлек кийип шыр-
рыйыу; 2. чем, перен. разг, мацтаныу;
~ своими знаниями езиниц билимине
мацтаныу.
ЩЕДРО нареч. 1. (не скупясь) сацыйлыц
пенен, жомартлыц пенен, мырзалыц пенен;
2. (охотно) аянбай, ыцласланып; ~ обе-
щать ыцласланып уэде бериу.
ЩЕДРОСТЬ ж. сацыйлыц, жомартлыц,
мырзалыц.
ЩЕДРОТЫ мн. (ед. щедрота ж.) успг.
сый, сыйлыц.
ЩЕДРЫ II й прил. 1. (не скупой) сацый,
жомарт, мырза; ~й человек сацый адам;
2. перен. сацый; ~й на обещания уэде
бериуге сацый; ~й на похвалы мацтауга
сацый; 3. (богатый, обильный) кеп; бай,
мол; ~е подарки кеп базарлыц, кеп
сыйлыц.
щей род. п. от щи.
ЩЕК||А ж. шеке, жац; впалые щёки
жацлары цуусыйган; <> уписывать, упле-
тать за обе -~й еки уртын толтырып жеу.
ЩЕКОЛДА ж. гау, темир атлама, зулып.
ЩЕК||ОТАТЬ несов. 1. кого-что цытыц-
лау; 2. безл. цытыгы келиу, цымыршыу;
у меня в горле ~очет тамагым цымыршып
тур; 3. что, перен. (приятно возбуждать)
кеулин кетериу; ~отать нервы нервине
тийиу.
ЩЕКОТКЦА ж. разг, цытыц; бояться ~и
дытыцтан цорцыу.
ЩЕКОТЛИВОСТЬ ж. 1. цытыцшыллыц;
2. перен. нэзиклик.
ЩЕКОТЛИВЫЙ прил. 1. дытыцшыл;
2. перен. нэзик; ~ вопрос нэзик мэселе.
ЩЕКОТНО безл. в знач. сказ, цытыцла-
ныу, цытыгы келиу; мне ~ цытыгым
келди.
ЩЕЛИСТЫЙ прил. жарыц, теснкли,
саялацлы.
ЩЁЛКА ж. кишкене тесик, цурттай
жарыц.
щёлканье с. 1. шертиу (пальцами);
сацылдатыу (зубами); тацлайын цагыу
(языком); цамшылау (кнутом); сарт етки-
зип жабыу (замка); 2. (орехов и т. п.)
шагыу; 3. (пение птиц) сайрау, жырцыл-
дау, шырылдау.
ЩЁЛКАТЬ несов. 1. кого-что (давать
щелчки) шертиу; ~ кого-л. по носу биреу-
диц мурнына шертиу; 2. чем шертиу (паль-
цами); сацылдатыу (зубами); тацлайын
цагыу (языком); цамшылау (кнутом); сарт
еткизип жабыу (замком); 3. что (орехи
и т. п.) шагыу; 4. (петь,— о птицах) сай-
рау, жырцылдау, шырылдау.
ЩЁЛКНУТЬ сов. и однокр. чем и без
доп. шертип жибериу.
ЩЁЛОК м. силтн сууы.
ЩЕЛОЧИТЬ несое. что силтилеу.
ЩЕЛОЧНЦОЙ прил. хим. силтили; ^ая
вода силтили суу; ~6й раствор силти ери-
тин диси.
ЩЁЛОЧНОСТЬ ж. хим. силтнлилик.
ЩЁЛОЧЬ ж. хим. силти.
ЩЕЛЧОК м. 1. шертиу; ~ по носу мур-
иына шертиу; 2. перен. кеулине тийиу;
~ по самолюбию кеулин цалдырыу.
ЩЕЛЬ ж. 1. тесик, сацлац, жарыц;
~ в полу полдыц тесиги; смотровая ~ тан-
ка танктан царайтугын сацлац; 2. воен,
(укрытие в виде окопа) ацым, пана; <> голо-
совая ~ анат. дауыс желбезегн.
ЩЕМЙТЦЬ несов. 1. что (стискивать)
цысыу; 2. сырцырау, шаншыу; цысыу;
у меня сердце ~ мениц журегим цысады.
ЩЕМЙЩ||ИЙ 1. прич. от щемить;
2. прил. сырцыраган, шанышцан; ~ая
боль сырцыраган ауырыу.
ЩЕНЙТЬСЯ несов. кушиклеу.
ЩЕНОК м. кушик.
ЩЕПА ж. 1. см. щепка; 2. собир. (дран-
ка) майда цада.
щепать несов. что жоццалау, майда-
лау; ~ лучину агашты тамызыцца майдалау.
ЩЕПЕТИЛЬНОСТЬ ж. цыйцымлыц,
майдалыц; проявлять ~ майдалыц етиу,
цыйцымлыц етиу.
ЩЕПЕТЙЛ ЬНЦЫЙ прил. 1. цыйцым,
майда; ~ый человек майда адам; 2. цолай-
сыз; ~ое положение цолайсыз аухал.
ЩЕПКА ж. жонца; <> худой как ~ цац-
паштай арыц.
ЩЕПОТКА ж. см. щепоть; ~ чаю бир
шымтым, чай.
ЩЕПОТЬ, ЩЁПОТЬ ж. бир шымтым,
бир салым; ~ соли бир салым дуз.
ЩЕРБАТЫЙ прил. 1. (шероховатый)
будыр-будыр, гедир-будырлы; ~ пол бу-
дыр-будыр еден; 2. разг, (рябой) бужыр;
3. (без зуба) тиссиз, тиси жоц.
ЩЕРБЙНА ж. 1. (неровность) гедир-бу-
дырлыц; 2. разг, (рябинка) бужыр; 3. (на
месте выпавшего зуба) тускен тистин орны.
ЩЕТЙНА ж. 1. цыл, тук; свиная ~ шош-
цаныц жууан цылы; 2. разг, (волосы на
подбородке, щеках) шеке шаш.
ЩЕТЙНИСТЫЦЙ прил. 1. (покрытый
щетиной) цыллы, тукли; 2. (похожий
на щетину) цатты цыл сыяцлы; ~е волосы
цатты шаш.
ЩЕТЙНИТЦЬ несов. что, разг, жунин
урпейтну; кошка ~ шерсть пышьщ жунин
урпейтти.
ЩЕТИНИТЬСЯ несов. 1. жунин урпей-
тиу; 2. перен. разг, (злиться, сердиться)
ашыуланыу, цэцэрлени^.
ЩЁТКА ж. 1. щётка; зубная ~ тис’щёт-
касы; платяная ~ кийим гцёткасы; сапож-
71*
щи.
— 1112 —
ная ~ етик щёткасы; 2. (у лошади) аттыц,
жылцыныц туягындагы тук.
ЩИ только мн. щи; кислые ~ туршик
щи.
ЩЙКбЛКА, ЩИКОЛОТКА ж. тобыц,
бацай.
ЩИПАТЬ несов. 1. кого-что шымшыу,
шымшып алыу, бурау; 2. что (вызывать
боль, жжение) шымшыу, ашытыу, царыу,
куйдириу, цууырыу; мороз так и щиплет
лицо сууыц адамныц бетинен царып тур;
перец щиплет язык бурыш тилди ашытып
тур; 3. что узиу, жулыу; гуси щиплют
траву газлар шепти жулып жейди; 4. кого-
-что (ощипывать) пэрин жулыу; ~ курицу
тауыцтыц пэрин жулыу; 5. что тутиу,
тарамлау; ~ пеиьку кендирди тутиу.
ЩИПАТЬСЯ несов- 1. (щипать кого-л.)
шымшыу; 2. (друг друга) шымшысыу.
ЩИПКОВЫ, ,й прил. муз.-. ~е музыкаль-
ные инструменты бармац пенен ойнайту-
гын тарлы саз эсбаплары.
ЩИПНУТЬ сов. и однокр. кого-что шым-
шып алыу, бурап алыу.
щипок м. бир шымшым.
ЩИПЦЫ только мн. цысцыш, атауыз;
сахарные ~ цант цысцышы.
ЩИТ м. 1. ист. цалцан; 2. (устройство,
приспособление) щит; цораша, пана; ~ от
снежных заносов цар басып кетиуден цор-
гайтугын агаш цораша; распределительный
эл. электр тогын тарататугын щит;
3. (стенд) цагылган тахта; 4. зоол. (пан-
цирь) сауыт, цабыршац; 5. перен. (защита)
пана, цорган; < поднять на ~ даццын
шыгарыу.
ЩИТОВЙДН цый прил. анат.'. -~ая
железа кегирдек бези.
ЩУКА ж. шортан.
ЩУПАЛЬЦА мн. (ед. щупальце с.)
зоол. сезиу муртлары (цуртлардыц, шаян
тэризлилердиц, майда жэнликлердиц).
ЩУПАТЬ несов. кого-что сыйпалау, сый-
палап табыу, цамтылау, услап кериу,
цармалау; ~ пульс тамырын табыу.
ЩУПЛЫЙ прил. разг. дэлсиз, нашар,
кишкентай.
ЩУРЁНОК м. шабац шортан, майда
шортан.
ЩУРИТЬ несов. что цамасыу, жумын,-
цырау, цысыу, сузиу; ~ глаза кезди
жумын. цы pay.
ЩУРИТЬСЯ несов. кези цамасыу, кези
ша тыл ысыу, кезин жумынцырау.
щУчци и прил. шортан..., шортанныц;
<> по ~ьему веленью езинен-ези.
э
Э межд. эцэ, э!; э, да что вспоминать!
э, несин ядца аласац оныц!
ЭБОНИТ м. тех. эбонит (резина цоспа-
ларынан жасалган цатты материал).
ЭБОНЙТОВ'ЫЙ прил. эбонит..., эбонит-
тен исленген; ~ая трубка эбониттен ислен-
ген трубка.
ЭВАКО= «кешпели» деген мэнисти бил-
диретугын цоспа сезлердиц биринши белеги,
мыс.: эвакоприёмник эвакоприёмник.
ЭВАКОГОСПИТАЛЬ м. (эвакуационный
госпиталь) эвакогоспиталь (кешпели эске-
рий госпиталь).
ЭВАКОПУНКТ м. (эвакуационный пункт)
эвакопункт (урыс уацтында жарадарларды
х,эм ауырыуларды емлейтугын пункт).
ЭВАКУАЦИОННЫ |Й прил. эвакуация-
лыц; ~е работы эвакуациялыц жумыс-
лар.
ЭВАКУАЦИЯ ж. эвакуация.
ЭВАКУИРОВАННЫЙ 1. прич. от эвакуи-
ровать; 2. прил. эвакуацияланган; ~ завод
эвакуацияланган завод; 3. в знач. сущ. м.
эвакуированный и ж. эвакуированная эва-
куация етилген адам.
ЭВАКУИРОВАТЬ сов. и несов. кого-что
эвакуация етиу, эвакуацнялау.
ЭВАКУИРОВАТЬСЯ сов. и несов. эва-
куация етилиу.
Iм- ЭВЁНКИ мн. (ед. эвенк м., эвенкийка ж.)
эвенклер, эвенк халцы (Эвенк миллий
округыныц тийкаргы халцы).
ЭВЕНКИЙСКИЙ прил. эвенк...; ~ язык
эвенк тили.
ЭВЁНСКИЙ прил. эвен...; ~ язык эвен
тили.
ЭВЁНЫ мн. (ед. эвен м., эвенка ж.)
эвенлер, эвен халцы (Охот тецизиниц
бойында, Якут АССРныц арца жагасында
жасаушы халыц).
ЭВОЛЮЦИОНИЗМ м. эволюционизм
(1. барлыц нэрсе муддамы рауажланыу
процессинде болады деп таныйтугын илим;
2. рауажланыудыц барысында революция-
лыц цэм сапалыц взгерислерди бийкарлай-
тугын буржуазиялыц философиядагы цэм
илимдеги багыт).
ЭВОЛЮЦИОНИРОВАТЬ сое. и несов.
эволюция ланыу-
ЭВОЛЮЦИОНИСТ м. эволюцияшыл (эво-
люционизмниц тэрепдары).
эволюцибннцый прил. эволюциялыд;
~ая теория эволюциялыц теория.
эволюция ж. эволюция (рауажланыу
ямаса езгериу процесса).
ЭВРИКА межд. эврика (цууанышты бил-
диретугын тацлац сез).
ЭВФЕМИЗМ м. эвфемизм (сейлескенде
турпайы сез орнына цолланылатугын
сыпайы сез, мыс.: «влди» деудиц орнына
«цайтыс болды» деп айтыу).
ЭВФЕМИСТИЧЕСКИ ИЙ прил. эвфемизм-
лик; ~ое выражение эвфемизмлик ацлат-
па.
ЭГЁ, Э-ГЕ-ГЁ межд. э, цэ, дау; ты
уже пришёл! дау, сен келген екенсец
гой!
ЭГбЙЗМ м. эгоизм, мэпгейлик, езим-
шиллик; проявлять ~ мэпгейлик етиу-
ЭГбЙСТ м. эгоист, мэпгей, езимшил.
ЭГбИСТЙЧЕСКИЙ прил. эгоистлик,
мэпгейлик, езимшиллик.
— 1113 —
ЭКО
ЭГОИСТЙЧНО нареч. эгоистлик етип,
мэпгейлик пенен, езимшиллик цылып,
эгоистше; поступить ~ эгоистше ис етиу.
ЭГОИСТИЧНОСТЬ ж. эгоистшиллнк,
мэпгейшилик, езимшнллик.
ЭГОИСТИЧНЫЙ прил. см. эгоистиче-
ский.
ЭГОЙСТКА женск. от эгоист. •
ЭДАК см. этак.
ЭДАКИЙ см. этакий.
ЭЙ межд. эй, ой, х,эй; эй, кто там? цэй,
ким бул?, цай, ким бар?
ЭК, ЭКА, ЭКО частица па, тап; эка не-
видаль! тап мен кормегепдей!; эк куда
хватил! па тауыпсац!
ЭКВАТОР м. экватор.
ЭКВАТОРИАЛ ЬНЫ ||Й прил. эквато-
риальлыц; ~е страны экваториальлык
еллер.
ЭКВИВАЛЕНТ м. эквивалент, тец, бара-
бар; механический ~ тепла физ. жыллы-
лыцтыц механикалыц эквивалента.
ЭКВИВАЛЕНТНЫ Й прил. эквивалент-
ли, тец, барабар; ~е величины тен. мугдар-
лар.
ЭКВИЛИБРИСТ м. эквилибрист, дэр-
уазшы.
ЭКВИЛИБРЙСТИЦА ж. эквилибристика,
даруазшылыд; ~ на канате ар дан устинде
дэруазшылыд.
ЭКВИЛИБРИСТКА женск. от эквилиб-
рист.
ЭКЗАЛ ЬТАЦИЦЯ ж. экзальтация, кутэ
шадлыд, аса дууанышлыд; находиться
в ~и кутэ шадлы дта болыу.
ЭКЗАЛЬТИРОВАННОСТЬ ж. шад бо-
лыушылыд, аса дууаныушылыд.
ЭКЗАЛЬТИРОВАННЫЙ прил. кутэ шад,
аса кууанышлы; ~ человек аса кууанышлы
адам.
ЭКЗАМЕН м. экзамен, имтихан, сынак,
сынау; государственные ~ы мэмлекетлик
сынаклар; держать ~ сынактан етиу,
экзамен тапсырыу.
ЭКЗАМЕНАТОР м. экзаменатор, экза-
мен алыушы, имтихан еткериуши.
ЭКЗАМЕНАЦИОНН "ЫЙ прил. экзамен
еткерилетугын, имтихан еткерилетугын;
^ая сессия имтихан еткерилетугын сес-
сия.
ЭКЗАМЕНОВАТЬ несов. кого экзамен
алыу, имтихан алыу, имтихан еткериу,
сынау жургизиу.
ЭКЗАМЕНОВАТЬСЯ несов. экзамен ‘тап-
сырыу, сынаудан етиу, имтиханнан етиу.
ЭКЗАМЕНУЮЩИЙСЯ 1. прич. от эк-
заменоваться; 2. прил. экзамен тапсыра-
тугын, сынаудан етиуши; 3. в знач. сущ. м.
экзаменующийся и ж. экзаменующаяся
экзамен тапсырыушы адам.
ЭКЗЕМА ж. мед. экзема (тери цызарыу
кесели).
ЭКЗЕМПЛЯР м. 1. (штука) экземпляр,
дана; два ~а кнйги китаптыц еки данасы;
2. (образец) нусца, улги; редкий ~ цветка
гулдиц спйрек ушырасатугын улгиси.
ЭКЗОТИКА ж. экзотика (европалылареа
тац цаларлыц керинетугын тэбият, тур-
мыс цэм т. б.).
ЭКЗОТЙЧЕСКИЦЙ прил. 1. экзотикалыц;
~е растения экзотикалыц есимликлер;
2. перен. (причудливый) эжайып, ерси,
тац цаларлыц; ~й костюм эжайып костюм.
ЭКЗОТИЧНОСТЬ ж. 1. (необычность)
экзотикалылыц; 2. (причудливость) эжа-
йыплыц, ерсилик, тац цаларлыц.
экзотичный прил. см. экзотический.
ЭКИЙ (экое, экая, экие) мест. указ,
разг, мынау цандай, цандай, сондай;
экий шалун! мынау цандай тентек!; экая
досада! цандай екпниш!
ЭКИПАЖ I м. экипаж, пайтон, жецил
арба; ездить в ~е пайтонга минип журиу.
ЭКИПАЖ II м. воен., мор., ав. экипаж;
~ танка танк экипажы; корабля кеме
экипажы.
ЭКИПИРОВАТЬ сов. и несов. кого-что
тэмийин етиу, керек-жарац пенен тэмийин-
леу; ~ бойцов эскерлерди керек-жарад
пенен тэмийинлеу.
ЭКИПИРОВАТЬСЯ сов. и несов. керек-
-жарац пенен тэмийинлениу.
ЭКИПИРОВКА ж. 1. (действие) тэмийин
етиу, керек-жарац пенен тэмийинлеу;
2. (снаряжение, обмундирование) энжам,
керек-жарац; ~ для полярников поляр-
шылар ушын энжам.
ЭКЛИПТИКА ж. астр. эклиптика
(Кунниц бир жылда ететугын аспан элеми-
ниц улкен шецбери).
эконом= цоспа сезлердиц «экономика-
лыц» деген мэнисин билдиретугын биринши
белеги, мыс.: экономгеография экономгео-
графия.
ЭКОНОМИКА ж. экономика; социали-
стическая ~ социалистлик экономика.
экономист м. экономист; инженёр-
инженер-экономист.
экономить несов. 1. что (бережно
расходовать) унемлеу; ~ горючее жанар
майды унемлеу; 2. в чём, на чём унемлеп
жумсау; ~ на стройматериалах цурылыс
материалларынан унемлеп жумсау.
ЭКОНОМЙЧЕСК!|ИЙ прил. экономика...,
экономикалыд; ~ая политика экономика-
лыд сиясат.
экономичность ж. долайлылыд, пай-
далылыд, унемлилик; ~ двигателя двига-
тельдиц унемлилиги.
эконОМЙЧНЦЫЙ прил. долайлы, пай-
далы, унемли; ~ая машина унемли ма-
шина.
ЭКОНОМИЯ ж. 1. (бережливость) унем-
леу; ~ государственных средств мэмле-
кетлик даржыларды унемлеу; ~ во вре-
мени уацытты унемлеу; 2. (выгода) унем-
леушилик: сырья и материалов шийки
зат дэм материалларды унемлеушилик.
ЭКОНОМКА ж. уст. экономка (биреудиц
уй хожалысына цараушы цаял).
ЭКОНОМНО нареч. унемлеп, унемли
турде; ~ расходовать уголь кемирди унем-
леп жагыу.
ЭКОНОМНОСТЬ ж. 1. (соблюдение эко-
номии) унемлилик; 2. (выгодность) унем-
лениушилик, пайдалылыц.
ЭКОНОМНЫЙ прил. 1. унемлегиш;
~ человек унемлегиш адам; 2. унемли,
ЭКР______________________________________- 1114 -___________________________________________
пайдалы; ~ способ уборки урожая зурээт
жыйнаудыц унемли усылы.
ЭКРАН м. в разн. знач. экран; ~ телеви-
зора телевизордыц экраны; широкий ~
кец экран; работники ~а киноискусство
хызметкерлери.
ЭКРАНИЗАЦИЯ ж. экранластырыу,
кинога тусириу (пьесаны, эдебий шыгар -
маны цэм т. б.).
ЭКРАНИЗИРОВАТЬ сов. и несов. что
экранластыры^, цинога тусириу.
экс- приставка, «бурынгы» деген туси-
никти билдиретугын цоспа сезлердиц би-
ринши белеги, мыс.: экс-чемпион экс-чем-
пион, бурынгы чемпион.
ЭКСКАВАТОР м. экскаватор; шагаю-
щий ~ ези журетугын экскаватор.
ЭКСКАВАТОРЩИК м. экскаваторшы.
ЭКСКРЕМЕНТЫ только мн. дэрет.
экскурс м. экскурс (тийкаргы темага
байланыслы тыс цар ы басца бир мэселеге
тоцтап етиу).
ЭКСКУРСАНТ м. экскурсант (экскурсия-
га цатнасыу шы).
ЭКСКУРСАНТКА женск. от экскурсант.
ЭКСКУРСИОННЫМИ прил. экскурсия...,
экскурсияльщ; ~ая база экскурсия ба-
засы.
ЭКСКУРСИЯ ж. 1. (посещение, поездка)
экскурсия; ~ в музей музейге экскурсанта
барыу; ~ в Москву Москвага экскурсия;
2. (группа участников) экскурсияшылар.
ЭКСКУРСОВОД м. экскурсовод.
ЭКСПАНСИВНО нареч. цызбалылыц
пенен, цызып кетип.
ЭКСПАНСИВНОСТЬ ж. цызбалылыц,
цызып кетиушилик.
ЭКСПАНСИВНЫЙ прил. цызбалы, цызып
кететугын; ~ая натура цызбалы минез-цу-
лыц.
ЭКСПАНСИОНИЗМ м. экспансионизм
(басып алыушылыц сиясаты).
ЭКСПАНСИОНИСТ м. экспансионист
(экспансия ныц тэрепдары).
ЭКСПАНСИЯ ж. полит, экспансия (ка-
питалистлик мэмлекеттиц жаца терри-
торияны басып алыуга урыныушылыгы)-,
империалистическая ~ империалистлик
экспансия.
ЭКСПАТРИАЦИЯ ж. экспатриация
(ерикли турде ямаса мэжбурлеп ез уатаны-
нан басца жацца жер аударыу).
ЭКСПАТРИИРОВАТЬ сов. и несов. кого
экспатриациялау, экспатриация етиу.
ЭКСПАТРИИРОВАТЬСЯ сов. и несов.
экспатриацияланыу.
ЭКСПЕДИТОР м. экспедитор.
ЭКСПЕДИЦИОННЫЙ прил. экспеди-
ция..., экспедициялыд.
ЭКСПЕДИЦИЯ ж. 1. (отправка, рассыл-
ка чего-л.) женелтиу, женелтип жибериу;
2. (отдел учреждения) экспедиция, жибериу
белими; газетная ~ газета жибериу бели-
ми; 3. (поездка, поход) экспедиция; науч-
ная ~ илимий экспедиция.
ЭКСПЕРИМЕНТ м. 1. (научно поставлен-
ный опыт) эксперимент; 2. (попытка осу-
ществить что-л.) излениу, тэжирийбе;
рискованные ~ы цэуипли тэжирийбелер.
ЭКСПЕРИМЕНТАЛ ЬН ||ЫЙ прил. экспе-
рименталь, экспериментальлыц; ~ый метод
экспериментальлыц усыл; ~ая физика
экспериментальлыц физика.
ЭКСПЕРИМЕНТАТОР м. эксперимента-
тор (илимий тэжирийбелер еткизиуши
цэниге).
ЭКСПЕРИМЕНТАТОРСКИЙ прил. экс-
периментатор..., экспериментатордын....
ЭКСПЕРИМЕНТАТОРСТВО с. экспери-
мента торлы ц.
ЭКСПЕРИМЕНТИРОВАТЬ несов. над
кем-чем, с кем-чем и без доп. эксперимент
жасау.
ЭКСПЕРТ м. эксперт (экспертиза жур-
гизиу ушын шацырылатугын цэниге)-,
судебный ~ суд эксперта.
ЭКСПЕРТЙЗЦА ж. экспертиза (бир мэсе-
лени царап жуумац шыгарыу ушын цэни-
гелердиц тексериуи)-, научная ~а илимий
экспертиза; отправить на -~у экспертизага
жибериу.
ЭКСПЁРТНЦЫЙ прил. эксперт...; -~ая
комиссия эксперт комиссиясы.
ЭКСПЛУАТАТОР м. эксплуататор, езиу-
ши.
ЭКСП Л УАТАТОРСКИ || Й прил. экс-
плуататор..., эксплуататорлыц, езиуши;
классы езиуши класслар.
ЭКСПЛУАТАЦИОННЫЙ прил. эксплу-
атация..., эксплуатациялау..., пайдала-
ныу...; ~ые расходы эксплуатациялау
шытынлары; ^ая надёжность машины
машинаны эксплуатациялау исенимлилиги.
ЭКСПЛУАТАЦИЯ ж. 1. эксплуатация-
лау, езиу; 2. (использование) эксплуатация-
лау, пайдаланыу; ~ природных богатств
тэбийгый байлыцларды пайдаланыу; ~
машин машиналарды пайдаланыу.
ЭКСПЛУАТИРОВАТЬ несов. 1. кого-что
эксплуатациялау, езну; 2. что (использо-
вать) пайдаланыу; ~ машину машинадан
пайдаланыу.
ЭКСПОЗИЦИОННЫЙ прил. 1. лит.,
муз. экспозиция..., экспозициялыц;
2. (предназначенный для экспозиции) экспо-
зицияга арналган, экспозиция ушын цо-
йылган.
ЭКСПОЗИЦИЯ ж. 1. лит. экспозиция
(эдебий шыгарманыц кирис белими)-,
2. муз. экспозиция (музыкалыц шыгар-
маныц тийкаргы мазмуны женинде кирис
белими)-, 3. экспозиция (ретлеп жайлас-
тырыу)-, удачная ~ выставки кергизбениц
цолайлы экспозициясы.
ЭКСПОНАТ м. экспонат (музейлерде
ямаса кергизбелерде цойылган уэжлер).
ЭКСПОНЕНТ м. экспонент (кергизбеге
экспонат бериуши адам ямаса шелкем).
ЭКСПОНИРОВАТЬ сов. и несов. что
экспонатлау (кергизбе ушын цойыу).
ЭКСПОРТ м. экспорт, экспортца шыга-
рыу (сырт еллерге сатыу ушын товар шы-
гарыу)-, ~ товаров товарларды экспортца
шыгарыу.
ЭКСПОРТЁР м. экспортёр (сырт еллерге
товар шыгарыушы).
ЭКСПОРТИРОВАНИЕ с. экспортлау,
сырт еллерге шыгарыу.
— 1115 —
ЭЛЕ
ЭКСПОРТИРОВАТЬ сов. и несов. кого-
-что экспортлау, сырт еллерге шыгарыу.
экспортными прил. эк. экспорт...,
экспортда арналган; ~е товары экспортда
арналган товарлар.
ЭКСПРЕСС м. экспресс (тоцтаусыз тез
журетусын поезд, пароход, автобус хэм
т. б.).
ЭКСПРЕССИВНОСТЬ ж. экспрессивлик,
тэсирлилик, еткирлилик.
ЭКСПРЕССЙВНЦЫЙ прил. экспрессивли,
тэсирли, еткир; ~ая речь тэсирли сез.
ЭКСПРЕССИ1 Я ж. экспрессия, тэсир,
еткирлнк; говорить с ~ей тэсирли етип
сейлеу-
ЭКСПРОМТ м. экспромт (таярлыцсыз,
бирден дузилген цосыц, музыкалыц шыгар-
ма цэм гп. б.).
ЭКСПРОМТОМ нареч. таярлыдсыз, бир-
ден; произнести речь ~ таярлыдсыз сейлеу.
ЭКСПРОПРИАТОР м. экспроприатор,
экспроприациялаушы, экспроприация ис-
леуши.
ЭКСПРОПРИАТОРСКИЙ прил. экспро-
приатор..., экспроприация..., экспро-
приациялаушы.
ЭКСПРОПРИАЦИЯ ж. экспроприация,
экспроприациялау (бир жэмийетлик класс-
тыц екинши бир жэмийетлик класстан
ендирис цуралларын ериксиз турде тартып
алыуы).
ЭКСПРОПРИИРОВАТЬ сов. и несов. кого-
-что экспроприациялау, экспроприация
етиу.
ЭКСТАЗ м. йошланыу, есерлениу; впа-
дать в ~ йошланып цууаныу.
ЭКСТЕРН м. экстерн (мектепке барып
оцымай-ац имтихан бериуши адам)', сда-
вать экзамены ~ом экстерн туринде экза-
менлерди тапсырыу.
ЭКСТЕРНАТ м. экстернат (оцыу орнында
оцымай езинше таярланып экзамен тапсы-
рыу шы).
ЭКСТЕРРИТОРИАЛЬНОСТЬ ж. юр.
экстерриториальлык (шет мэмлекетлер-
диц адамларыныц басца мэмлекеттиц
жергиликли законларына багынбау правосы).
ЭКСТЕРРИТОРИА Л ЬНЫЙ прил. юр.
экстерриториаль, экстерриториальлык.
ЭКСТЕРЬЕР м. экстерьер, сыртцы туси,
сыртцы тури (^айуанлардыц); ~ рысистых
лошадей журмел атлардыц сыртцы тури.
ЭКСТРА прил. неизм. экстра (ец жацсы
тури, сорты)-, масло ~ экстра майы.
ЭКСТРАВАГАНТНЫЙ прил. айрыцша,
ерески, ерси, езгеше; ~ костюм айрыцша
костюм.
ЭКСТРАКТ м. экстракт (есимликтиц яма-
са малдыц тканьнан сыгып алынган шире).
ЭКСТРАОРДИНАРНЫЙ прил. эдеттен
тысцары, ерси, сийрек ушырасатугын;
~ случай сийрек ушырасатугын уацыя.
ЭКСТРЕННО нареч. кутэ асыгыслыд
пенен, дыстаулылыд пенен, нэубетснз, тез.
ЭКСТРЕННОСТЬ яс. кутэ асыгыс, дыстау-
лыд, нэубетсизлик, тезлик.
ЭКСТРЕННЫЙ прил. кутэ асыгыс,
дыстаулы, нэубетсиз, тез; ~ая работа
кутэ асыгыс жумыс, дыстаулы жумыс;
~ый выпуск газеты газетаныц дыстаулы
шыгарылыуы.
ЭКСЦЕНТРИК I м. театр, эксцентрик
(эксцентриклик номерлерди атцарыушы
актёр).
ЭКСЦЕНТРИК II м. тех. эксцентрик
(кешери бир шетинде орналасцан диск).
ЭКСЦЕНТРИЧЕСКИЙ I прил. 1. театр.
эксцентриклик; ~ номер эксцентриклик
номер; 2. ерси, тацлаиарлыдтай, тан,
даларлыдтай; ~ поступок тацланарлыд-
тай дылыд.
ЭКСЦЕНТРИЧЕСКИЙ II прил. мат.
эксцентриклик (улыума орта орайы жоц).
ЭКСЦЕНТРИЧНЫЙ прил. см. эксцентри-
ческий I 2.
ЭКСЦЕСС м. эксцесс (1. хэдден тыс
кетиу, езин-ези тута алмау', 2. бир нэрсе-
ниц турацлы жагдайыныц езгерилиуи).
ЭЛАСТИК м. эластик (синтетикалыц
талшыц).
ЭЛАСТИЧНОСТЬ ж. 1. (упругость,
гибкость) дайысдадлыд, ийилгишлик;
2. перен. (плавность, лёгкость) жециллик;
~ движений дэрекетлердин. жециллиги.
ЭЛАСТЙЧНЦЫЙ прил. 1. (упругий,
гибкий) дайысдад, ийилмели, ийилгиш;
2. перен. (плавный, лёгкий) жецил; ~ая
походка жецил журис.
ЭЛЕВАТОР м. элеватор (1. улкен дэн
сацлагыш; 2. тех. жуклерди кетерип апа-
рып цоятугын машина).
ЭЛЕГАНТНО нареч. келисикли, сэнли,
жарасыдлы турде; ~ одеваться жарасыд-
лы кийиниу.
ЭЛЕГАНТНЫЙ прил. келисикли, сэнли,
жарасыцлы; ~ костюм келисикли костюм.
ЭЛЕГИЯ ж. лит., муз. элегия (муцлы
цосыц ямаса музыкалыц шыгарма).
электризация ж. 1. физ. электриза-
циялау (денеге электр тогын жибериу)',
2. мед. (лечение электричеством) электр
менен емлеу.
ЭЛЕКТРИЗОВАТЬ сов. и несов. 1. кого-
-что, физ. электризациялау, электризация
ислеу; 2. кого, мед. (лечить электричест-
вом) электр менен емлеу.
ЭЛЕКТРИК м. 1. см. электротехник;
2. (работник электропромышленности)
электрик.
ЭЛЕКТРИК прил. нескл. кек шил сур
рец.
ЭЛЕКТРИФИКАЦИЯ ж. электрифика-
ция, электр ификациялау, электрлестириу;
~ колхозов колхозларды электрлестириу.
ЭЛЕКТРИФИЦИРОВАННЫЙ 1. прич.
от электрифицировать; 2. прил. электр
куши менен журетугын, электр куши
менен ислейтугын.
ЭЛЕКТРИФИЦИРОВАТЬ сов. и несов.
что электрификациялау, электрлестириу.
ЭЛЕКТРИФИЦИРОВАТЬСЯ сов. и несов.
электрификацияланыу, электрлестирилиу.
ЭЛЕКТРЙЧЕСКЦИЙ прил. электр...;
~ий ток электр тогы; ^ое освещение электр
жацтысы.
ЭЛЕКТРИЧЕСТВО с. электричество,
электр, электр цууаты; провести ~ электр
еткизиу.
ЭЛЕ__________________- 416 -___________________
ЭЛЕКТРИЧКА ж. разг, электричка
(электр лескен темир жол цэм поезд).
ЭЛЕКТРО' «элекпгръ сезиниц мэнисин
ацлататугын цоспа сезлердиц биринши
белеги, мыс.: электрооборудование электр
ускенелери.
ЭЛ ЕКТРОАП ПАРАТУРА ж. электр ап-
паратурасы.
ЭЛЕКТРОБЫТОВОЙ прил. уй-тур-
мысыидагы электр; ~ые приборы уй-тур-
мысындагы электр ускенелери.
ЭЛЕКТРОВОЗ м. электровоз.
ЭЛЕКТРОД м. физ. электрод (электр
тогын суйыц затца, газе а цэм т. б. жибере-
тугын еткизгиш пластинка).
ЭЛЕКТРОДВИГАТЕЛЬ м. тех. электро-
двигатель.
ЭЛ ЕКТРОДВ ЙЖУЩ || И Й прил. физ.
электр цэрекетин деретиуши, электр х,эре-
кетин пайда етиуши; ~ая сила электр
цэрекетин деретиуши куш.
ЭЛЕКТРОДИНАМИКА ж. электродина-
мика (физиканыц белими).
ЭЛЕКТРОДИНАМИЧЕСКИЙ прил. элек-
тродинамика лыд.
ЭЛЕКТРОДОЙКА ж. 1. (доение электри-
чеством) электр эсбабы менен сауыу;
2. (аппарат) электродойка (сыйыр сауату-
гын электр аппараты).
ЭЛЕКТРОИЗМЕРИТЕЛЬНЫ || Й прил.
электр елшейтугын; ~е приборы электр
елшейтугын эсбаплар.
ЭЛЕКТРОЛАМПА ж. электролампа.
ЭЛЕКТРОЛАМПОВЫЙ прил. электро-
лампа...; ~ завбд электролампа шыгара-
тугын завод.
ЭЛЕКТРОЛЕЧЕНИЕ с. электр тоты ме-
нен емлеу.,
ЭЛЕКТРОЛИЗ м. хим. электролиз
(еритпеге электр тогы жиберилгенде оныц
составлыц белеклерине тарцалыу процесси).
ЭЛЕКТРОЛИЗНЫЙ прил. электролиз...;
~ цех электролиз цехи.
ЭЛЕКТРОЛИНИЯ ж. электролиния,
электр линиясы.
ЭЛЕКТРОМАГНИТ м. электромагнит.
ЭЛЕКТРОМАГНИТЫЦЫЙ прил. 1. физ.
электромагнетизм..., электромагнетизмл и;
~ые волны электромагнетизмли тол цын-
лар; 2. электромагнит..., электромагнитли;
~ое устройство электромагнитли курылыс.
ЭЛЕКТРОМЕХАНИК м. электромеханик.
ЭЛЕКТРОМЕХАНИКА ж. электромеха-
ника (электро техниканыц белими).
ЭЛЕКТРОМЕХАНИЧЕСКИЙ прил. тех.
электромеханика..., электромеханикалыц.
ЭЛЕКТРОМОНТЁР м. электромонтёр.
ЭЛЕКТРОМОТОР м. электромотор.
ЭЛЕКТРОН I м. электрон (терис электр
зарядлы мэддениц ец кишкене белеклери).
ЭЛЕКТРОН II м. электрон (алюминий
менен магнийдиц цосындысы).
ЭЛЕКТРОНИКА ж. электроника (физи-
каныц белими).
ЭЛЕКТРОННЦЫЙ I прил. электронлык;
~ая счётная машина есаплайтугын элек-
тронлык машина.
ЭЛЕКТРОННЫЙ II прил. (сделанный
из электрона) электронная исленген.
ЭЛЕКТРООБОРУДОВАНИЕ с. электр ус-
кенелери.
ЭЛЕКТРОПЕРЕДАЧА ж. электропере-
дача (электр цууатын узац аралыцца
жеткериу цэм соныц ушын арналган цу-
рылыслар).
ЭЛЕКТРОПЛАВКА ж. электр тогы менен
еритиу.
ЭЛЕКТРОПОЕЗД м. электропоезд.
ЭЛЕКТРОПРИБОР м. электроприбор,
электр эсбабы.
ЭЛЕКТРОПРОВОД м. электропровод,
электр сымы.
ЭЛЕКТРОПРОВОДКА ж. электропровод-
ка.
ЭЛЕКТРОПРОВОДНОСТЬ ж. физ.
электр тогын еткизиушилик; ~ металлов
металлардыц электр тогын еткизиуши-
лиги.
ЭЛЕКТРОПРОВОДНЫЙ прил. физ.
электр тогын еткизгиш, электр тогын ет-
кизетугын.
ЭЛЕКТРОСВАРКА ж. тех. электро-
сварка.
ЭЛЕКТРОСВАРЩИК м. электросвар-
щик.
ЭЛЕКТРОСЕТИ Ь ж. электр тарауы;
ремонт ~и электр тарауып ремонтлау-
ЭЛЕКТРОСИЛОВОЙ прил. электр ку-
ши..., электр куши менен ислейтугын.
ЭЛЕКТРОСТАНЦИЯ ж. электростанция-
ЭЛЕКТРОСТАТИКА ж. электростатика
(физиканыц белими).
ЭЛЕКТРОСТРИЖКА ж. электростриж-
ка, электрдин. жэрдеми менен цырцыу;
~ овец койларды электрдин жэрдеми менен
цырцыу.
ЭЛЕКТРОТЕХНИК м. электротехник.
ЭЛЕКТРОТЕХНИКА ж. электротех'нй"'
ка (электр цууатын практикада цолланыу
мэселелери менен шигылланатигын илим).
ЭЛЕКТРОТЕХНИЧЕСКИЙ прил. элек
тротехника..., электротехникалыц.
ЭЛЕКТРОУТЮГ м. электр утюг, электр
утиги.
ЭЛЕКТРОЭНЕРГИЯ ж. электроэнергия,
электр энергиясы, электр цууаты.
ЭЛЕМЕНТ м. 1. (составная часть чего-л.)
элемент; 2. мн. элементы (основы, начала
чего-л.) элементлер, баслангышлар, тийкар-
лар; ~ы математики математика элемент-
лери; 3. хим. элемент (эпиуайы жол менен
цурамлы белеклерге ажыратылмайтугын
зат): периодическая система ~ов Менде-
леева Менделеев элементлериниц периоди-
калыц системасы; 4. физ. элемент (электр
тогын алыуга арналган эсбап).
ЭЛЕМЕНТАРН цый прил. 1. (начальный)
элементарлы, баслангыш; ~ая математика
элементарлыц математика; 2. перен. (про-
стейший) женил, ацсат, эпиуайы; ~ ый
способ решения задачи есапты шыгарыудыц.
ацсат жолы; 3. перен. (упрощённый, огра-
ниченный) устиртин, терец емес, ацсатлас-
тырылган; ~ый взгляд на вёщи затларга
устиртин кез царас; 4. (самый необходи-
мый) зэрурли, ец керекли; ~ ые условия
для работы жумыс ушын ец керекли жаг-
дайлар.
_________________________________________- 1117 -_____________________________________энц
эликсир м. эликсир (медицинада цэм
косметикада цолланылатугын спиртли
еритиндиниц бир тури).
ЭЛЙТА ж. с.-х. 1. элита (есимлик туцым-
ларыныц ец жацсы экземпляры); ~ пшеницы
бийдайдыц элитасы; 2. (ценное племенное
животное) туцым мал.
ЭЛЛИПС, эллипсис м. эллипс, эл-
липсис (1. мат. туйыц цыйсыц сызыц;
2. лингв, езинен-ези белгили гэп агзасын
гэпте тусирип таслау).
ЭЛЛИПСОИД м. мат. эллипсоид (эллипс
цэлипли денениц жузи).
ЭЛЛИПТИЧЕСКИЙ прил. мат., лингв.
эллипс..., эллипсислик.
ЭМАЛЕВЫЦЙ прил. сырлайтугын, эмаль-
лы; <> ~е краски сырлайтугын бояулар.
ЭМАЛИРОВАННЫЙ 1. прич. от эмали-
ровать; 2. прил. сырланган; ~ таз сыр-
ланран лэген.
ЭМАЛИРОВАТЬ несов. что сырлау.
ЭМАЛИРОВКА ж. 1. (действие) сырлау;
2. (слой эмали) сыр цабаты, сырдыц ца-
баты.
ЭМАЛЬ ж. 1. сыр, эмаль; 2. сыр; зубная
~ тистиц сыры.
ЭМАНСИПАЦИЯ ж. эмансипация, азат
цылыу, еркинлик бериу, цутцарыу; ~ жен-
щин цаял-цызларды азат цылыу.
ЭМАНСИПИРОВАТЬ сов. и несов. ко-
го-что эмансипациялау, азат цылыу,
еркинлик бериу, цутцарыу.
ЭМБАРГО с. нескл. эк., юр. эмбарго (1.
бир заттыц экелиниуин ямаса басца бир
елге шыгарылыуын цадаган етиу; 2. биреу-
диц мулкин тутыу).
ЭМБЛЕМА ж. эмблема, белги, нышан.
ЭМБРИОЛОГ м. эмбриолог (эмбриоло-
гия бойынша цэниге).
ЭМБРИОЛОГИЯ ж. эмбриология (ту-
цымныц рауажланыуын изертлейтугын
биологияныц белими).
ЭМБРИОН м. биол. эмбрион, урыц, ту-
цым.
ЭМБРИОНАЛ ЬН ЦЫЙ прил. биол. эмбри-
онлы. эмбрионлыц, урыц, туцым; в ~ом
состоянии эмбрионлыц ауцалда.
ЭМИГРАНТ м. эмигрант (езиниц елинен
басца шет елге кешип кетип турыушы
адам).
эмигрантка женск. от эмигрант.
ЭМИГРАНТСКИЙ прил. эмигрант...,
эмигрантльщ.
ЭМИГРАЦИОННЫЙ прил. эмиграция...,
эмиграциялыц.
ЭМИГРАЦИИ ж. 1. (переселение) эмиг-
рация, шет елге кешиу; 2. эмиграция, шет
елде турыу; жить в ~и эмиграцияда жа-
сау; 3. собир. эмигрантлар, эмиграция-
дагы адамлар.
ЭМИГРИРОВАТЬ сов. и несов. эмигра-
циялау, басца мэмлекетке кешиу.
ЭМЙР м. эмир.
ЭМИССИОННЫЙ прил. фин. эмиссия...,
эмиссиялыц; ~ банк эмиссиялыц банк.
ЭМИССИЯ ж. фин. эмиссия (бацалы
цагазлар, цагаз ацшалар шыгарыу).
ЭМОЦИОН АЛ ЬНЦЫЙ прил. хушлы,
тез тэсирленетугын, кызгынлы, кушли
сезимли; ~ый человек тез тэсирленетугын
адам; ~ая речь цызгынлы гэп.
эмоция ж. душ, цызгынлыц тэсир,
кушли сезим.
ЭМУЛЬСИЯ ж. эмульсия (биринде-бири
еримейтугын цоспа затлардыц суйыцлыгы).
ЭМФАЗА ж. эмфаза (1. лит. гэптиц
тэсирин кушейтетугын интонациялыц
езгерислер; 2. лингв, гейпара сеслердиц
куш пенен айтылыушылыгы).
ЭМФАТИЧЕСКИЙ прил. 1. лит. эмфа-
залыц, кушли тэсирлилик; 2. лингв,
(о звуках) эмфазалыц, айрыцша куш
пенен айтылатугын.
ЭМФИЗЕМА ж. мед. эмфизема (1. адам-
нын бир мушесинде цауаныц шексиз жый-
налыуы; 2. екпениц ез цэлпинен кецейип ке-
тиу кесели).
ЭНДОКРЙННЫЦЙ прил. физиол. эндо-
крин..., эндокринлик; ~е железы эндокрин
безлери.
ЭНДОКРИНОЛОГ м. эндокринолог (эн-
докринология бойынша цэниге).
ЭНДОКРИНОЛОГИЯ ж. эндокриноло-
гия (ишки секреция безлери цаццындагы
илим).
Эндшпиль м. эндшпиль (шахмат
партиясыныц ацыргы, жуумацланыу беле-
ги).
ЭНЕРГЕТИК м. энергетик (энергетика
бойынша цэниге).
ЭНЕРГЕТИКА ж. энергетика (цалыц
хожалыгыныц бир тарауы).
ЭНЕРГЕТИЧЕСКИЙ прил. энергетика...,
энергетикалыц.
ЭНЕРГИЧНО нареч. гайратлылыц пе-
нен, жигерлилик пенен, жеделлилик пе-
нен; ~ взяться за дело иске жигерлилик
пенен кирисиу.
ЭНЕРГИЧНЫЙ прил. гайратлы, жигер-
ли, жеделли; ~ человек жигерли адам.
ЭНЁРГИЦЯ ж. 1. физ., тех. энергия,
цууат, куш; электрическая ~я электр
цууаты; атомная ~я атом цууаты; закон
сохранения ~и энергияны сацлау законы;
2. жигер, жедел, куш, цууат; у него много
~и оныц жигери кеп.
ЭНЕРГО= цоспа сезлердиц 1) «энергия»
мэнисин билдиретугын биринши белеги,
мыс.-, энергоснабжение энергия менен
тэмийн етиу; 2) .'.энергетикалыц» мэнисин
билдиретугын цоспа сезлердиц биринши
белеги, мыс.: энергосистема энергоси-
стема.
ЭНТУЗИАЗМ м. энтузиазм, рухланыу-
шылыц, кетерицкилик; работать с ~ом
кетерицкилик пенен ислеу.
ЭНТУЗИАСТ м. энтузиаст, жигерли
адам.
ЭНТУЗИАСТКА женск. от энтузиаст.
ЭНЦИКЛОПЕДИЧЕСКИЙ прил. 1. эн-
циклопедия..., энциклопедиялыц; ~й сло-
варь энциклопедиялыц сезлик; 2. хэр
тэреплеме бнлимли; ~е познания энцикло-
педиялыц билимлер.
ЭНЦИКЛОПЕДИЯ ж. энциклопедия
(цэр тэрептен билим маглыумат берету-
гын сезлик); -ф он — ходячая ~ шутл. ол
хэр тэреплеме билимли.
эпи
— 1118 —
ЭПИГРАММА ж. лит. эпиграмма (цысца
сатиралыц цосыц).
ЭПИГРАФ м. эпиграф (1. шыгарманыц
басына оныц цысцаша идеясын билдириу
ушын жазылатугын сез-, 2. эййемги грек-
лерде бир естеликтиц бетине жазылган
жазыу).
ЭПИДЕМИОЛОГ м. эпидемиолог (эпи-
демиология бойынша цэниге).
ЭПИДЕМИОЛОГИЧЕСКИЙ прил. эпи-
демиология..., эпидемиологиялыц.
ЭПИДЕМИОЛОГИЯ ж. эпидемиология
(медицинаныц тарауы).
ЭПИДЕМЙЧЕСКИЦЙ прил. эпидемиялыц,
жуцпа, жуцпалы; ~е болезни эпидемиялык
ауырыулар, жукпалы кеселлер.
ЭПИДЕМИЯ ж. эпидемия (кеселдиц ен
жайы у ы).
ЭПИДЕРМА ж. биол. эпидерма (адам
цэм цайуанлардыц терисиниц сыртцы
цабаты).
ЭПИЗОД м. 1. (происшествие, событие)
эпизод, уацыя, аухал, цэдийсе; 2. лит.,
театр., кино (фрагмент) узинди, эпизод.
ЭПИЗОДИЧЕСКИ,',Й прил. сийрек,
сийрек болып туратугын; ~е встречи сий-
рек ушырасыулар.
ЭПИЗОДИЧНЫЙ прил. см. эпизодиче-
ский.
эпизоотический прил. вет. эпизоо-
тиялыц, мал цыргынлы.
эпизоотия ж. вет. эпизоотия, мал
цыр тыны.
эпилог м. лит. эпилог (эдебий шыгар-
маныц жуумацлау белими).
ЭПИТАФИЯ ж. эпитафия (мазар устине
жазылган жазы у).
ЭПИТЕЛИАЛЕН 11ЫЙ прил. анат. эпи-
телий...; ~ая ткань эпителий ткани.
ЭПИТЕЛИЙ м. анат. эпителий (адам
цэм цайуанлардыц ишки безлериниц дене-
син цаплап жатцан тканьлар).
ЭПЙТЕТ м. лит. эпитет, сын, тецеу
(эдебий аныцлама).
ЭПИЦЕНТР м. геол, эпицентр; ~ земл -
трясения жер силкиниудиц эпинентри.
ЭПЙЧЕСКЦИЙ прил. 1. лит. эпос...,
дэстан..., эпослыц; ~ая поэзия эпослыц
поэзия; 2. перен. сабырлыц; сохранять
~ое спокойствие сабырлыцты сацлау.
ЭПОЛЁТЫ мн. (ед. эполет м.) уст.
эполетлер (парадта тагылатугын офицер-
лик погонлар).
ЭПОПЕЯ ж. эпопея (1. ески цосыц-
лардыц, легендалардыц $эм т. б. керкем
шыгармалардыц кец циклы-, 2. бир неше
ири тарийхый уацыялар).
ЭПОС м. лит. 1. эпос, дэстан (эдебий
жанр)', 2. эпос (батырлыц халыц цосыцла-
рыныц, ертеклериниц, дэстанларыныц
жыйнагы).
"‘•-’ЭПОХА ж. дэуир, заман; советская ~
совет дэуири.
эпохальный прил. жудэ эхмийетли.
ЭРА ж. 1. эра, эснр; мусульманская ~
мусылман эсири; 2. (период, эпоха) эра,
дэуир, эсир; новая ~ в искусстве искус-
стводагы жаца эсир; 3. геол, эра, эсир;
палеозойская ~ палеозой эсири.
ЭРЗЯ мн. (ед. эрзя м. и ж. нескл.) эрзя
(мордва халцыныц этникалыц бир груп-
пасы).
ЭРИТРОЦИТЫ мн. (ед. эритроцит м.)
физиол. эритроцитлер (цызыл цан белек-
шелери).
ЭРОЗИЯ ж. эрозия (1. геол, жер цырты-
сыныц суудан, самалдан цэм т. б. уны-
ратылыуы-, 2. тех. металл бетиниц бу-
зылыуы).
ЭРОТИКА ж. эротика, ышцы кетиуши-
лик, хэуеслик.
ЭРОТИЧЕСКИЙ прил. эротикалыц, ыш-
цы кетиу..., цэуесли.
ЭРУДИРОВАННЫЙ прил. эрудициялы,
билимпаз, жетик.
ЭРУДИТ м. эрудит, билимпаз, жетик.
ЭРУДИЦИЯ ж. эрудиция, билимпазлыц,
жетиклик.
ЭСКАДРА ж. воен.-мор.. ав. эскадра.
эскадренный прил. воен. -мор., ав.
эскадра..., эскадралыц; ~ миноносец эскад-
ралыц миноносец.
ЭСКАДРИЛЬЯ ж. воен. ав. эскадрилья;
~ истребителей истребительлер эскад-
рильясы.
ЭСКАДРОН м. воен, эскадрон (пияда
эскерлердиц бир ротасына тец болган
атлы эскерлердин, белими).
ЭСКАДРОННЫЙ прил. воен, эскадрон...,
эскадронлыц.
ЭСКАЛАТОР м. эскалатор (ези журип
туратугын басцыш, мыс. метрода).
ЭСКАЛАЦИЯ ж. эскалация, эскала-
циялау (эсте-ацырын кушейтиу, кебей-
тиу)-, ~ войны урысты эскалациялау.
ЭСКИЗ м. эскиз; ~ к картине сууреттиц
эскизи; сделать ~ы костюмов костюмлар-
дыц эскизлерин ислеу.
эскизный прил. эскиз..., эскизли.
эскимосский прил. эскимос...; ~
язык эскимос тили.
ЭСКИМОСЫ мн. (ед. эскимос м., эски-
моска ж.) эскимослар (Арца Американыц,
Гренландияныц, арка-шыгыс Азияныц
поляр жагасында жасаушы халыц).
ЭСКОРТ м. воен, эскорт, сацшы, ца-
рауыл, цоргап журиуши; почётный ~
хурмет эскорты.
ЭСКОРТИРОВАТЬ сов. и несов. кого-что
эскортлау, сацшы болыу, цоргап журиу.
ЭСКУЛАП м. шутл. врач, тэуип.
ЭСМИНЕЦ м. (эскадренный миноносец)
воен.-мор. эсминец (эскадралыц миноносец).
ЭСПЕРАНТО с. нескл. эсперанто (жасал-
ма халыц аралыц тил).
ЭССЕНЦИЯ ж. эссенция (фармацевтика
цэм азыц-ауцат санаатында цолланылату-
гын суйыц ушцыш зат)- уксусная ~ уксус
эссенциясы.
ЭСТАКАДА ж. эстакада (бир нэрсени
жуклеу ямаса тусириу ушын, темир
жолдан кесип етиу ушын салынган кепир
сыяцлы цурылыс).
ЭСТАМП м. эстамп (художник ислеген
баспа цэлиптен цагазга тускен суурет-
тиц нусцасы).
ЭСТАФЁТ1|А ж. 1. уст. (срочное сообще-
ние) эстафета (арнаулы адам арцалы жибе-
— 1119 —
этю
рилген почта)-, 2. спорт, эстафета (жууы-
рыуда, жузиуде $эм т. б. командалардыц
жарысыуы); принять~у у кого-л. эстафе-
таны цабыл етиу, дауам етиу (соотв. изин
жойытпас).
ЭСТАФЕТНЫЙ прил. спорт, эстафета...,
эстафеталыц.
ЭСТЕТ м. эстет, керкемликти суйиуши.
ЭСТЕТИКА ж. эстетика (1. искусство
.хэм керкем шыгармада, тэбиятта цэм
турмыста керкемлик формалар цаку^ын-
дагы илим-, 2. бир нэрсениц квркемлиги
цэм сулыулысы).
ЭСТЕТЙЧЕСКЦИЙ прил. эстетика...,
эстетикалыц; испытывать ~ое наслажде-
ние эстетикалыц цэз етиу.
эстбнскинй прил. эстон..., эстонныц;
~е песни эстон цосыцлары.
ЭСТОНЦЫ мн. (ед. эстонец м., эстонка ж.)
эстонлар, эстон’ халцы (Эстония ССРныц
тийкаргы халцы).
ЭСТРАДНА ж. 1. эстрада, сацна; выйти
на ~у сацнага шытыу; 2. эстрада (искус-
ствоныц майда формалары; тийкаргы ту-
ри — концерт).
ЭСТРАДНЫЙ прил. эстрада..., эстра-
далыц; ~ оркестр эстрада оркестри.
ЭТА мест. указ. ж. см. этот.
ЭТАЖ м. этаж, цабат; верхний ~ жоцар-
ты этаж.
ЭТАЖЕРКА ж. этажерка; ~ для книг
китап ушын этажерка.
’ЭТАЖНЫЙ этаждыц саныныц изинен
келетугын цоспа сезлердиц екинши белеги,
мыс.: пятиэтажный бес этажлы.
ЭТАК разг. 1. нареч. (так, вот так)
солай, сондай, мине сондай, мине былай;
сделай ~ мине былай исле; и так и ~
олай-булай; 2. в знач. частицы (примерно,
приблизительно) шама менен, орта есап
пенен; километров ~ двести шама менен
еки жуз километр.
ЭТАКИЙ мест. указ. разг., сондай, сон-
ша, усындай.
ЭТАЛОН м. 1. (образец единицы измере-
ния) эталон (аныц белгиленген елшеу бир-
лигиниц цэлиби); ~ метра мегрдиц этало-
ны; 2. перен. (мерило) елшеу, цэлип,
улги.
ЭТАП м. 1. воен, этап (эскерлердиц жолда
тоцтап ететугын пункты); 2. ист.
(пункт для ночлега арестантов) этап,
этап жай (сургинге тускен арестантлар
цонатугын жай); 3. спорт, этап (жарыста-
гы дистанцияныц бир белеги); 4. перен.
(стадия) этап, дэуир; новый ~ социа-
листического стройтельства социалистлик
цурылыстыц жаца дэуири; <> по ~у, ~ом
этап пенен.
ЭТАПНЫ'|Й прил. этап болган, этап-
лыц; ~м порядком этап тэртиби менен(кон-
вой менен).
ЭТИ мест. указ. мн. см. этот.
ЭТИКА ж. этика (эдеплилик $эм тэр-
типлиликтиц жэмийетлик нормалары);
врачебная ~ врачлыц этика.
ЭТИКЕТ м. белгиленген тэртип, дэстур,
салт-сана, рэсим; соблюдать ~ дэстурди
сацлау.
ЭТИКЕТКА ж. этикетка (товардыц
ямаса басца затлардыц сыртындагы аты,
базасы керсетилген кишкене цагаз).
этим мест. 1. твор. п. от этот, это II;
2. дат. п. от эти.
этими мест. твор. п. от эти.
ЭТИМОЛОГИЧЕСКИЙ прил. лингв.
этимологиялы ц.
ЭТИМОЛОГИЯ ж- лингв, этимология
(1. тил илиминиц белими; 2. сездиц шы-
гысы).
этих мест, род., вин. и предл. п. от эти.
ЭТЙЧЕСКИЦЙ прил. этика..., этикалыц,
тэртипке ылайыцлы; ~е нормы поведения
минез-цулыцтьщ этикалыц нормалары.
ЭТЙЧНЫЙ прил. см. этический; ~ посту-
пок этнкара ылайыцлы цылыц.
ЭТНИЧЕСКИЙ прил. этникалыц (бел-
гили бир халыцца оныц мэдениятына тэн
болган); ~ состав населения халыцтын
этникалыц составы.
ЭТНОГРАФ м. этнограф (этнография
бойынша цэниге).
ЭТНОГРАФИЧЕСКИЙ прил. этногра-
фия..., этнографиялыц; ~ музей этногра-
фиялыц музей.
ЭТНОГРАФИЯ ж. этнография (1. ха-
лыцлардыц материаллыц х:эм рухый мэде-
ниятын олардыц мэдений-тарийхый царым-
-цатнасларын изертлейтугын илим; 2. бел-
гили бир халыцтыц турмыс, мэденият,
урп-эдет, салт-сана $эм дэстур езгеше-
ликлериниц жыйнагы).
ЭТО I частица разг, бу, бул, усы, =той;
~ нехорошо! бу жацсы емес; кто~ пришёл?
келген ким усы?; как ~ сделать? буны
цандай етип ислеуге болады?; где ~ вы
пропадали? сиз керинбей кеттицизгой?; сиз
бу цаяцца жоц болып кеттицпз?
ЭТО II мест. указ. с. см. этот.
этого мест. 1. род. п. от этот, это II;
2. вин. п. от этот.
этой мест, род., дат., твор. и предл.
п. от эта.
этом мест, предл. п. от этот, это II.
этому мест. дат. п. от этот, это II.
ЭТО ЦТ (эта, это, эти) мест. указ. 1. бул,
усы, мына, мынау; я живу в ~м доме мен
усы жайда тураман; этой осенью усы гузде;
в эти дни усы кунлери; на этих днях усы
кун лер де; на ~м самом месте тап усы жер-
де; в это время 1) (тем временем) сол
уацытлары; 2) (в это же самое время)
тап усы уацытта; 2. в знач. сущ. м. этот,
ж. эта, с. это бул, мынау...; что это?
бул не?; это девочка или мальчик? б ул
цыз ба ямаса ул ма?; что в ~м смешного?
буныц кулетугыи неси бар?; я ~го не знаю
мен буны билмеймен; никто ~му не пове-
рит мынаган х,еш ким де исенбейди; несмот-
ря на это усытан царамастан; это его книга
бул оныц китабы; ф на~м свете бул дунья-
да; при ~м усыныц менен.
эту мест. вин. п. от эта.
ЭТЮД м. 1. жив. (набросок) этюд, нусца;
~ к картине сууреттиц нусцасы; 2. лит.
этюд (айырым бир мэселеге арналган кишке-
не эдебий шыгарма, очерк); 3. муз., театр.,
шахм. этюд.
этю.
— 1120 —
этюдный прил. этюд..., этюдлы.
ЭФЕМЕРНОСТЬ ж. турацсызлыц, бек-
кемсизлик, тез етип кетиушилик.
ЭФЕМЕРНЫЙ прил. турацсыз, беккем-
сиз, тез етип кететугын.
ЭФЕС м. сап (цылыштыц $эм цанжардыц).
ЭФИОПСКИЙ прил. эфиоп...; ~ народ
эфиоп далцы.
ЭФИОПЫ мн. (ед. эфиоп м., эфиопка ж.)
эфиоплар (Эфиопияда $эм Арца-шысыс
Африкада жасайтугын бир цатар халыц-
лардыц улыума аты).
ЭФЙР м. хим. эфир.
ЭФЙРНЫЦЙ прил. хим. эфир..., эфир-
ли; ~е масла эфир майы, эфирли май.
ЭФИРОМАСЛИЧНЫЦЙ прил. эфир-май-
лы, эфир майы алынатугын; ~е культуры
эфир-майлы есимликлер.
ЭФФЕКТ м. 1. (сильное впечатление)
кушли тэсир; 2. (результат) нэтийже;
лекарство не дало никакого ~а дэри деш
цандай нэтийже бермеди; 3. мн. эффекты
театр, эффектлер; световые ~ы жацтылыц
эффектлери.
ЭФФЕКТИВНОСТЬ ж. эффективлик,
нэтийжелилик.
ЭФФЕКТИВНЫЙ прил. эффектив, эф-
фективли, нэтийжели; ~ способ нэтийжели
усыл.
ЭФФЕКТНЫЙ прил. тэсирли, езине
тартатугын, кезге тусерлик; ~ костюм
кезге тусерлик костюм.
ЭХ межд. ах, ай, дэ сени, уах, уай;
эх ты, разиня! дэ сени, аццау!
ЭХО с. нескл. жацгырыц; лесное ~ тогай
жацгырыгы.
ЭШАФОТ м. эшафот (дарга ас ату сын
жердеги тахтай минбар).
ЭШЕЛОН м. эшелон (1. тиркелген кеп
вагонлардыц, автомашиналардыц, самолёт-
лардыц бирикпеси\ 2. избе-из цатар турган
эскер белеги).
ю
ЮАНЬ м. юань (Цытай Халыц Респуб-
ликасында ацша бирлиги).
ЮБИЛЕЙ м. юбилей; отмечать ~ юби-
лейди белгилеу.
ЮБИЛЕЙНЫЙ прил. юбилей..., юбилей-
лик; ~ая выставка юбилейлик кергизбе.
ЮБИЛЯР м. юбиляр.
ЮБКА ж. юбка.
ЮБОЧНЫЙ прил. юбкалыц.
ЮВЕЛИР м. ювелир, зергер.
ЮВЕЛЙРНЦЫЙ прил. 1. ювелирлик,
зергерлик...; ~ый магазин зергерлик дукэ-
ны; 2. перен. кутэ шеберлик пенен ислен-
ген; ~ая работа кутэ шеберлик пенен ислен-
ген жумыс.
ЮГ м. 1. (одна из четырёх стран света)
туслик, цубла; 2. (направление) туслик,
цубла; окна дома обращены на юг жайдыц
айналары цублага царатылган; 3. туслик
жери, туслик бети; жить на юге туслик
бетте жасау.
ЮГО-ВОСТОК м. туслик-шыгыс, цубла-
-шыгыс.
ЮГО-ВОСТОЧНЫЙ прил. туслик-шы-
fbic..., цубла-шыгыс...; ~ ветер цубла-
- шыгыс самалы.
ЮГО-ЗАПАД м. туслик-батыс, цубла-
- батыс.
ЮГО-ЗАПАДН цый прил. туслик-батыс..-,
цубла-батыс...; ~ое направление туслик-
батыс багдар.
ЮГОСЛАВСКИЙ прил. Югославия..^,
югославлыц.
ЮГОСЛАВЫ мн. (ед. югослав м., юго-
славка ж.) югославлар (Югославияда
жасаушы халыц).
южный прил. туслик; ~ ветер туслик
самал.
ЮЗОМ нареч. тайынып (автомобильдиц
дегиршеги айланбай, сыпырылып кетиуи).
ЮЛА ж. 1. (игрушка) шырылдауыц;
2. перен. разг, (непоседа) тек турмас, ушца-
лац.
ЮЛ ИАН СК II ИЙ прил.-. ~ий календарь
юлиан календары; ~ое летосчисление
юлиан жыл есаплауы.
ЮЛИТЬ несов. разг. 1. (лебезить, заиски-
вать) жарамсацланыу, цустай жоргалау;
2. (изворачиваться, хитрить) жэдигейлик
етиу, жегишиликке салыу.
ЮМОР м. юмор, дэзил (бир нэрсеге ашыу-
сыз х,эм кулкили цатнасыцты билдириу).
ЮМОРИСТ м. 1. (писатель) юморист
(кулкили шыгармалар жазыушы)-, 2. разг, (че-
ловек, склонный к юмору) юморист, куу-
цыл.
ЮМОРИСТИКА ж. юмористика, кулкили
шьиармалар жыйнагы.
ЮМОРИСТИЧЕСКИЙ прил. юмор...,
юморлыц, нысац сезли; ~ журнал юмор-
лыц журнал.
ЮНГА м. мор. юнга (тециз кемесинде
матрослыцца таярланыушы шэкирт жас
еспирим).
ЮНЕЦ м. жас еспирим.
ЮНКЕР м. юнкер (1. воен. уст. патша
Россиясында офицерл£р таярлайтугын
эскерий училищениц тэрбияланыушысьг,
2. бурынгы Пруссияда ири жер ийелеуши
дворянин).
ЮНКЕРСКИЙ прил. юнкер..., юнкер-
лер...
ЮННАТ м. (юный натуралист) юннат,
жас натуралист.
ЮННАТСКИЙ прил. юннат..., жас нату-
ралистлер...
ЮНОСТЬ ж. жаслыц, жас уакыт. жас-
лык шак.
ЮНОША м. жас, еспирим, жас жи-
гит.
ЮНОШЕСКИЙ прил. жаслыц, жас-
лар...; ~ возраст жаслык уакыт,
жаслыц шац.
ЮНОШЕСТВО с. 1. собир. жаслар; 2.
(юность) жаслык, жас уацыт, жаслык
шац.
— 1121 —
явс
юнца род., вин. п. от юнец.
ЮНЫ IIЙ прил. жас, жаслыц; ~е годы
жаслыц жыллар, жас уацытлар; ~й пио-
нер жас пионер.
ЮПЙТЕР м. 1. астр, (планета) Юпи-
тер; 2. (прожектор) юпитер.
ЮР м.: на юру, на самом юру разг. 1) (на
открытом возвышенном месте) ашыц,
бийик жерде; 2) (на бойком, людном
месте) кезге тусерлик жерде, кепшилик
келип-кетип туратугын жерде.
ЮРИДЙЧЕСКЦИЙ прил. юристлик; хуцу-
цы бар, зацлы; ~ое лицо цуцуцы бар адам;
~ая консультация юристлик консульта-
ция.
ЮРИСДЙКЦИЦЯ ж. 1. (право произво-
дить суд) юрисдикция (суд жургизиу пра-
восы); обладать ~ей юрисдикцияга ийе бо-
лыу; 2. (круг вопросов, дел) цараслы болыу,
царауында болыу; это вне нашей ~и
бул бизиц царауымызга тийисли емес.
ЮРИСКОНСУЛЬТ м. юрисконсульт.
ЮРИСПРУДЕНЦИЯ ж. юриспруденция
(>;yi--yi; илимлериниц жыйнагы).
ЮРЙСТ м. юрист.
ЮРК межд. в знач. сказ, зып бериу, зып
етну; а он ~ в дверь! ол цапыга зып берди!
ЮРКИЙ прил. шалт, шаккан, зийрек.
юркнуть сое. и однокр. разг, шаццан
кирип кетиу, жылт етиу, зып етиу.
ЮРОДИВЫЙ прил. 1. (чудаковатый, глу-
поватый) делбе, ярымес; 2. в знач. сущ. м.
юродивый и ж. юродивая гезенде,цэлендер,
делбе.
ЮРОДСТВО с. 1. (состояние невменяемо-
сти) делбелик, ярымеслилик, ацылы кем-
лик; 2. перен. (бессмысленный, нелепый по
ступок) ойсызлыц, пэмсизлик.
ЮРОДСТВОВАТЬ несов. 1. делбелик
етиу, цэлендерлик етиу; 2. перен. есерле-
ниу, ойсызлыц етиу, делбелик етиу.
ЮРСКИЙ прил.'. ~ период геол, юрский
дэуир.
ЮРТА ж. дара уй, отау.
юстиция ж. юстиция (1. суд ислерин
баскарыц-, 2. суд мэкемелеринин, системасы).
ютйться несов. тыгылысып жайласыу;
тар жерде турыу.
ючусь, ютишься и т. д. наст. вр. от ютй-
ться.
Я
Я (меня, мне, мною, мной, обо мне)
мест. личн. 1. мен; я еду в Москву мен
Москвага баратырман; у меня нет вре-
мени мениц уацтым жоц; меня вчера не
было мен кеше болганым жоц; дай
мне кнйгу маган китапты бер; идём со
мной жур мениц менен; эта работа сделана
мною бул жумыс мен тэрепинен исленген;
мне кажется, что ты прав меницше, сеники
дурыс; 2. в знач. сущ. с. нескл. мен, езим;
сохранить своё я езиниц менин саклау;
<> я тебе!, я тебя! мен саган керсете-
мен!
ЯБЕДА 1. ж. уст. (наушничество) шагым-
шылыц, тыцшылыц; 2. м. и ж. разг, см.
ябедник.
ЯБЕДНИК м. разг, (доносчик) шагым-
шы.
ЯБЕДНИЧАТЬ несов. на кого-что и без
доп., разг, арыз етиу, шагым етиу.
ЯБЕДНИЧЕСТВО с. разг, (наушничество)
шагымшылыц.
ЯБЛОКЦО с. алма; <> адамово ~о анат.
жутцыншац; глазное ~о анат. кез
алмасы; ~у негде упасть аяц басар жер
жоц.
яблоневый прил. алма...; ~ сад ал-
ма багы.
ЯБЛОНЯ ж. алма агашы.
Я БЛОЧНЦЫЙ прил. алма...; алмадан
исленген; ~ая кожура алма цабыгы; ~ое
варенье алма мураббасы.
ЯВЙТЬ сов. что керсетиу, жузеге шы-
гарыу; ~ пример мужества ерлик улгисин
керсетиу.
ЯВЙЦТЬСЯ сов. 1. (прибыть, прийти)
келиу, тайын болыу; ~ться вовремя уацы-
тында келиу; 2. (возникнуть) келиу, пайда
болыу; ~лась новая мысль жаца пикир
пайда болды; 3. (оказаться) болыу, болып
табылыу.
ЯВКА ж. I. келиу, кериниу; ~ на
собрание жыйналысца келиу; 2. явка
(жасырын ушырасыу У,гм жасырын уйым
агзаларыньщ ушырасатугын жери, жайы).
ЯВЛЁНИЦЕ с. в разн. знач. керинис,
уацыя, цубылыс; кериниу; ~я обществен-
ной жизни жэмийетлик турмыстыц цубы-
лыслары; ~е природы тэбият цубылысы;
интересное ~е цызыцлы керинис.
явлю, явишь и т. д. буд. вр. от явить.
ЯВЛЯТЬ несов. см. явить.
являться несов. 1. см. явиться;
2. (быть) болыу, болып табылыу, болып
есапланыу; ~ авторитетом для кого-л.
аброй болып есапланыу.
Явно нареч. 1. (очевидно) ашыц, аныц,
сезсиз, керинип турган; он ~ неправ
оныки сезсиз надурыс; 2. безл. в знач. сказ.
айцын, ашыц, аныц; это совершенно ~
бул жудэ айцын.
ЯВНЦЫЙ прил. 1. (открытый, не тай-
ный) ап-аныц, айцын, ашыцтан-ашыц;
~ая вражда ашыцтан-ашыц душпанлыц;
2. (совершенно очевидный) айцын, керинип
турган; это ~ая ошибка бул керинип тур-
ган цэте.
явок род. п. мн. от явка.
ЯВОЧН"ЫЙ прил. жасырын ушыраса-
тугын; ~ая квартира жасырын ушыра-
сатугын жай.
ЯВСТВЕННО нареч. ап-аныц, айцын,
аныц; ~ слышать аныц еситиу.
Явственны нй прил. ап-аныц, аныц,
айцын; ~е очертания гор таулардын. айцын
кериниси.
ЯВСТВОВАТЬ несов. келип шыгыу,
керинип турыу.
явь_______________________________________~ 1122 -____________________________________________
ЯВЬ ж. он., х,ацыйцатлыц.
ЯГА ж. мэстан, жалмауыз кемпир.
ЯГДТАШ м. охот, ацшыныц дорбасы.
ЯГЕЛЬ м. сууын шеби.
ЯГНЕНОК м. 1. дозы; 2. разг, (кроткий
человек) жууас адам.
Я ГН йт ься несов. цой козылау.
ЯГНЯТНИК м. кушеген.
ЯГОДА ж. жемис; одного поля ~ топы-
рагын бир жерден алган, топырагы бир
жерден.
ЯГОДИЦА ж. анат. боксе.
Ягодник м. 1. (место) жемисли есим-
лик лер атызы; 2. (ягодное растение) жемис
есимлиги.
Ягодный прил. жемис..., жемисли,
жемистин..
ЯГУАР м. ягуар (Америкада жасайту-
гын жолбарыс турпатлы жыртцыш хайуан).
ЯД м. 1. уу, зэцэр; 2. перен. (злость,
ехидство) ашшы, зэхэр; слова, полные яда
ашшы сез.
ядер род. п. мн. от ядро.
Я ДЕРН ||ЫЙ прил. ядро..., ядролыц;
~ая физика ядролык^физика; ~ая реакция
ядролыц реакция; ~ая энергия ядролыц
энергия; ^ый реактор ядро реакторы.
ЯДОВЙТЦЫЙ прил. 1. уулы, зэдэрли;
~ое вещество зэхэрли зат; 2. перен. ашшы,
зэдэрли; ~ое слово зэцэрли сез.
ЯДРИЦА ж. гречка жармасы.
ЯДРО с. 1. маныз, межене; ~ ореха
гоздын, меженесн; 2. ядро; езек; атомное ~
атом ядросы; 3. перен. (коллектива, группы)
тийкар, мацыз; 4. перен. (сущность) мацыз;
~ вопроса мэселениц мацызы; 5. биол. ядро
(хайуан ямаса есимлик клеткаларыньщ
тийкаргы белеги)-, 6. (снаряд) топ; 7. спорт.
ядро.
ЯЗВА ж. 1. ирицли жара, исип турган
жара; ~ желудка асцазандагы жара;
моровая ~ оба кесели; 2. перен. разг, (о че-
ловеке) шагып сейлейтугын адам.
ЯЗВЕННЦЫЙ прил. жаралы; ~ая бо-
лезнь жаралы кесел.
ЯЗВЙТЕЛ ЬНЫЙ прил. ашшы, зэцэрли,
жанга тийетугын, намысына тийетугын;
~ тон жанга тийетугын сез.
ЯЗВЙТЬ несов. шагып сейлеу.
ЯЗЫК м. 1. анат. тил; лизнуть языком
тил менен жалау; показать ~ тилин керсе-
тиу; у него отнялся ~ 1) тилсиз калды;
2) перен. тили айланбай калды; прикусить
~ 1) тилин тислеу; 2) перен. разг, тилнн
тартыу; 2. тил; родной ~ ана тили; рус-
ский ~ рус тили; иностранный ~ шет
тил; ~ цифр цифра тили; 3. (кушанье) тил;
копчёный ~ цацланган тил; 4. (колоколь-
чика и т. п.) тил; 5. воен, (пленный) тил;
добыть языка тил алып келиу; <> длин-
ный ~ тили узын; ~ без костей пэтиуасыз
сейлеу; злые языки есекшилер; языки пла-
мени оттыц жалыны; держать ~ за зубами
тистен шыгармау, ауызына бек болыу; найти
общий ~ с кем-л. биреудиц тнлин табыу;
бир пикирге келиу; у меня ~ не повер-
нётся сказать мениц тилим айланбайды
айтыуга; у него что на уме, то и на языке
ауызын ашса, епкеси керинеди.
ЯЗЫКОВЕД м. тилши.
ЯЗЫКОВЕДЧЕСКИЙ прил. тил илими...
ЯЗЫКОВОЦЙ прил. тил...; ~е чутье
тил сезгирлиги.
ЯЗЫКОВЦЫЙ прил. тил...; тилден
исленген; ~ые мышцы тил тамырлары.
ЯЗЫКОЗНАНИЕ с. тил билими. тил или-
ми.
ЯЗЫЧЕСКИЦЙ прил. кеп цудайга сыйы-
ныу..., кеп цудайга сыйнатугын; ~е обы-
чаи кеп цудайга сыйыныу дэстурлерн.
ЯЗЫЧЕСТВО с. кеп цудайлылыц.
ЯЗЫЧНИК м. кеп цудайга сыйыныушы.
ЯЗЫЧНИЦА женск. от язычник.
Я ЗЫЧНЫ IIЙ прил. 1. анат. тил..., тил-
диц; 2. лингв, (о звуках) тил сеслер.
язычок м. 1. уменьш. от язык 1, 4;
2. тил; ~ ботинка ботинканыц тили;
~ замка кулыптыц тили.
язь м. язь (балыц).
Яйчко с. 1. уменьш. от яйцо 2; 2. анат.
туцым.
яйчник м.анат.аналыц цос туцым бези.
ЯЙЧНИЦА ж. цууырылган мэйек.
яочный прил. мэйек..., мэйектиц;
~ белок мэйектиц ац ууызы; ~ желток
мэйектиц сары ууызы.
ЯЙЛА ж. жайлау.
ЯЙЦЕВИДНЫЙ прил. мэйек сыяцлы.
ЯЙЦЕКЛЕТКА ж. биол. туцым клет-
касы.
ЯЙЦЕНОСКИЙ прил. с.-х. мэйек туу-
ГЫШ.
ЯЙЦЕНОСКОСТЬ ж. с.-х. мэйек туу-
гышлыц.
ЯЙЦО с. 1. биол. (яйцеклетка) туцым
клеткасы; 2. мэйек; куриное ~ тауыц
мэйеги; гусиное ~ газ мэйеги; ~ всмятку
шала пискен мэйек; нести яйца мэйек
тууыу; <> муравьиные яйца цумырысцалар-
дыц мэйеги.
ЯК м. зоол. тау егизи.
ЯКОБЫ союз и частица =мыс, ^мис; усай-
ды, сыяцлы, емиш; говорят, ~ он приехал
ол келиптимис дейди.
ЯКОРН цый прил. лабырдыц, кешки...,
кешкиниц; ~ая цепь кешкиниц шынжыры.
ЯКОРЬ м. 1. мор. лабыр, кешки; бро-
сить — кешки таслау; 2. эл. якорь (элек-
тромашинаныц ишинде айланып турату-
гын белеги).
ЯКУТСКИЙ прил. якут..., якуттыц; ~
язык якут тили.
ЯКУТЫ мн. (ед. якут м., якутка ж.)
якутлар, якут халцы (Якут АССРныц
тийкаргы халцы).
Ялик м. кишкене жецил цайыц.
ЯЛОВЕТЬ несов. с.-х. цысыр цалыу.
ЯЛОВИЦА, ЯЛОВКА ж. с. -х. цысыр
цалган сыйыр.
ЯЛОВЦЫЙ прил. с.-х. цысыр; ~ая коро-
ва цысыр сыйыр.
ЯМА ж. 1. шуцыр, шуцанац, ой; помой-
ная ~ жууынды цуятугын шуцанац;
вырыть яму шуцыр цазыу; 2. (место для
хранения чего-л.) ура; 3. уст. (тюрьма)
зиндан, турме; долговая ~ царыз ушын
цамайтугын зиндан; <> рыть яму кому-л.
биреуге жаманлыц етиу.
— 1123 —
ЯЧЕ
ЯМБ м. лит. ямб (еки бууынлы силлабо-
-тоникалыц цосыц стопасы).
Ямка ж. 1. уменыи. от яма 1; 2. (не-
большое углубление) шуцанац.
ямок род. п. мн. от ямка.
ЯМОЧКЦА ж. уменыи.-ласк, от ямка;
ф ~и на щеках бет шуцыры.
ямской прил. уст. ямской (почта,
жук цэм адам тасыйтусын}.
ямщйк м. ямщик (почта, жук х,эм
адам тасыушы).
ЯМЩЙЦКИЙ прил. ямщик..., ямщик-
тин.
, ЯНВАРСКИЦЙ прил. январь..., январь
айындагы, январьдагы; ~е морозы январь-
’ даты аязлар.
январь м. январь.
ЯНКИ м. нескл. янки (АЦШтары амери-
канларга тагылган лацап).
ЯНТАРНЫЙ прил. 1. янтарь...; янтарь-
дан исленген; 2. (о цвете) янтарьдай, янтарь
рецли.
1 ЯНТАРЬ м. янтарь.
I японский прил. япон..., японныц;
| ~ ЯЗЫК япон тили.
I ЯПОНЦЫ мн. (ед. японец м., японка ж.)
1 японлар, япон халцы (Японияныц тийкар-
1 сы халцы).
ЯР м. 1. (крутой берег, обрыв) тик жар;
2. (овраг, лощина) терец сай, жыра, цу-
лама.
ЯРД м. ярд (91,44 сантиметрге тец
келетугын англиялыц узынлыц елшеу бир-
лиги).
ЯРКА Ж. С.-Х. ТОК.ЛЫ-
ЯРКЦИЙ грил. 1. жарыц, жацты, жар-
’ 'цыраган; ~ий огонь жарцыраган от;
~ое солнце жакты кун; 2. ашыц, аныц;
~ий цвет ашыц рец; 3. перен. айцыи, аныц,
кернекли; ~ий пример айцын улги; ~ое
доказательство айцын долил.
ЯРКО нареч. 1. жарыц, жацты; солнце
светит ~ кунниц кези жарыц; 2. перен.
(живо, образно) айцын, керкемли.
ЯРЛЫК м. 1. ярлык, белги; товарный ~
товарга цыстырылатугын белги; 2. перен.
ярлык (биреуге сын тасып берилетугын
лацап).
ярма род. п. ед. от ярмо.
ЯРМАРКА ж. ярмарка.
ЯРМАРОЧНЫЙ прил. ярмарка..., яр-
маркалыц; ~ая торговля ярмарка саудасы.
ЯРМО с. 1. (хомут) мойынтырыц; 2. пе-
рен. (гнёт, иго) зулымлыц, ауырлыц.
ЯРОВИЗАТОР м. жазлыкластырыушы.
ЯРОВИЗАЦИЯ ж. с.-х. жазлыцласты-
рыу; ~ пшеницы бийдайды жазлыцласты-
рыу.
ЯРОВИЗИРОВАТЬ сов. и несов. что, с.-х.
жазлыцластырыу.
ЯРОВИЗИРОВАТЬСЯ сов. и несов., с.-х.
жазлы цластырылыу.
ЯРОВЦОЙ прил. 1. жазлыц; ~ая пше-
ница жазлыц бийдай; ~6е поле жазлык
егилген атыз; 2. в знач. сущ. мн. яровые
жазлыц егинлер; сев ~ых жазлыц егинлер
егиу.
Яростно нареч. 1. (гневно) ашыуланып,
цэхэрленип; 2. перен. (неукротимо) цыз-
гын турде, куш салып; ~ защищаться
цызгын турде цорганыу.
Ярости цый прил. 1. ашыулы, цэцэрли;
бросить ~ый взгляд ашыулы кези менен
царау; 2. перен. цызгынлы, кушли; ~ая
атака кушли топылыс.
Ярость ж. ашыу, цэцор; прийти в ~
ашыуланыу; с ~ю цызыцсынып, берилип.
йошланып, куштарланып.
ЯРУС м. 1. (ряд) цатар, цабат; располо-
жить что-л. в два ~а бир нэрсени еки
цабатца орналастырыу; 2. театр, ярус;
3. геол, (слой) цабат, цатлам.
ЯРЧЕ сравнит, ст. от прил. яркий
и нареч. ярко жарыгырац, ашыгырац,
аныгырац.
ЯРЫЙ прил. 1. (полный ярости, бе-
шенства) цэцэрли, ешиккен; 2. нагыз,
аныц, шын берилген; ~ поклонник театра
театр га шын берилген.
Ясельный прил. ясли...; ~ возраст
ясли жасы.
Ясли только мн. 1. (кормушка для
скота) ацыр; 2. ясли; отдать ребёнка в ~
баланы яслиге бериу.
ЯСНО 1. нареч. ашыц, жарыц; ~ светит
солнце кунниц кези жаркырап тур, куи
жарцырап тур; 2. нареч. (отчётливо) ай-
кни, аныц, ашыц; — слышать аныц еситиу;
3. безл. в знач. сказ, (понятно) белгили,
тусиникли; ~ без слов айытпай-ац туси-
никли; 4. безл. в знач. сказ, (о погоде)
ашыц, жаудыраган; если будет пойдём
гулять егер кун ашыц болса, цыдырамыз;
5. в знач. утверд. частицы, разг, (конечно,
да) ауа, элбетте; <> ~ как день жацсы
тусиникли.
ЯСНОВИДЕНИЕ с. алдын болжау, ал-
дын кериу.
ЯСНОВЙДЕЦ м. кези ашыц адам,
болжап билгиш адам.
ясновидящий прил. 1. кези ашыц,
болжап билетугын, алдын ала керету-
гын; 2. в знач. сущ. м. ясновидящий и ж.
ясновидящая кези ашыц адам.
Яснцый прил. 1. ашыц, аныц, жацтылы,
айцын; ~ое солнце жацтылы кун; ~ый
свет ашыц нур; 2. ашыц, бултсыз; ~ая
погода ашыц хауа; ~ый день ашыц кун;
3. (отчётливый) аныц; ~ый почерк анык
жазылган цол; 4. (логичный, чёткий) туси-
никли, аныц; ~ое доказательство аныц
долил; ~ый ответ тусиникли жууап.
ЯСТВА мн. (ед. яство с.) хэр турли
мазалы ауцатлар.
ЯСТРЕБ м. царшыга.
ЯСТРЕБЁНОК л/. царшыганыц палапаны.
ЯСТРЕБИНЫЙ прил. 1. царшыга...,
царшыганыц; 2. перен. (хищный) цанхор-
лыц; ~ взгляд цанцорлыц кез царас;
~ нос цус тумсыц.
ЯТАГАН м. иймек цылыш.
Яхонт ж. уст. яцыт.
Яхонтовый прил. уст. яцыт...; яцыт-
тан исленген.
ЯХТА ж. яхта; моторная ~ моторлы ях-
та.
ЯЧЕЙКА ж. 1. уя, цана, кезгеиек.
айыц, цу^ыс; сотовая ~ хэрре уясынын
ЯЧЕ______________________________________~ 1124 ~___________________________________________
Канасы; 2. уст. ячейка, шелкем; комсо-
мольская ~ комсомол шелкеми.
ЯЧЕЙ ж. см. ячейка 1.
ЯЧМЕННЫЙ прил. арпа...; арпадан
исленген; ~ хлеб арпа наны.
ЯЧМЕНЬ I м. (хлебный злак) арпа.
ЯЧМЕНЬ II м. мед. терискен.
ЯЧНЕВЦЫЙ прил.арпа...; арпадан ислен-
ген; ~ая крупа арпа жармасы.
ЯШМА ж. мин. яшма, яшма тасы.
Яшмовый прил. яшма...; яшмадан
исленген.
Ящерица ж. гесиртке.
Ящик м. ящик, куты, кобдый; тартпа
(выдвижной)', почтовый ~ почта ящиги;
мусорный ~ сыпырындылар жыйнайтугын
куты; ~ письменного стола хат жазыу
столынын. тартпасы; <> отложить в долгий ~
жумысты кешиктириу.
ЯЩУР м. вет. аусыл.