Erol Cihangir

Yeni

Türkistan Tarihi
ve

Dr. Baymirza Hayit

TURAN
KÜLTÜR
VAKFI

----

Tam

Kitap
"Yeni

TÜrkistan Tarih
için
Kaynaklar ve Dr.
Hayit"
im eser, biyogrnfi ve bibliyografya olmak üzere iki
bölümden meydana gelmektedir.
Dr. Hayit biyografisi, 70'li
beri çevresinde ve temasta
Hayit Bey'in
bizzat kendi
bilgiler ve 80'li
Dergisiyle, daha sonra

kitap ve
bilgiler ilave erlilerek
Kitap haline gelmeden,

ortaya
Dr.
85.
Münasehetiyle
an Kültür
Dr. Baymirza Hayit'e ithaf
Dr.
Hayit
eserinde
kaleme
hayat hikayesi esas
son haliyle
2000 tarihimle Köln 'deki
evinde ziyaret edilip, teyid ve tasvibi
Erol
Cihangir
yeni
Eserin teknik
ve kapak kompizosyunu
Erol Cihangir, dizgileri Sorkun Dizgievi
Sultan Cihangir, ofset
ve mücellit
Kaptan Ofset
Turan Kültür

2000
da

ISBN
975-789328-5

TURAN KÜLTÜR VAKFI
Uncular Caddesi,
No: 30/1 Üsküdar Tel.: (0216) 333 22 98

Yeni
Tarihi

Türkistan
Kaynaklar
ve

Dr. Baymirza Hayit'in
Takdim
Türkistan'da 1991 'nci
sonunda
devlet
(Kazakistan,
Özbekistan, Tacikistan ve Türkmenistan)
edildi. Böyle bir acayip ve
tekamül, Türkistan
rolünün yükselmesine yol
Türkistan' daki
devletin, Çin hakimiyeti albulunan
(Çinliler, Sinjang Avtanom Rayonu diyorlar) ve Güney
kuzey bölgesi)
ve bugününü ilmi ve umumi
lar yoluyla
faaliyetleri
alemine ve
kamu oyuna gerekli olan
kaynaklar tavsiye etmeyi lüzumlu
bulunduk. Bunun için ilk olarak Dr. Baymirza Hayit'in
karar verdik. Çünkü o
Türk
büyük bir
olan
önde gelen bir ilim
Günümüze kadar onun kitap, risale ve makalelerinden bir
bibliygrafya olarak
eserler ve dergilerde
Prof. Dr. Abdurrahman Güzel, Türkistan
lan
mühim eserler: Dr. Baymirza Hayit'in eserleri, "Ankara Ticaret
Dergisi" No. 3, 1976, S. 42-51
Rasim

ve Erol Cihangir, Dr. Baymirza Hayit ArmaTuran Kültür

1999, S. 97-104

Prof. Dr. Erling von Mende, Herausgeber, Turkestan als
historischer Faktor und politische ldee. Festschrift für Baymirza Hayit zu seinem 70. Geburtstag, 17. Dezember 1917,
Studienverlag Köln 1988, S. 200-213

5

Kritika i Bibliografiya. Ukazatel' publikatsii Baymirza
Hay ita,
"Özbekistanda
v Uzbekistane), Dergi,

Fenler" (Obschtschestvennye Nauki
No. 1, 1992, S. 53-60

Kemal Özcan, Dr. Baymirza Hayit'in Türkistan
ve Milli Mücadelesindeki Rölü, Yüksek Lisans Tezi,
tanbul Üniversitesi
Turan Kültür
1997,
S. 135 -162
Prof. Dr. Mehmet Saray,
mirza Hayit.
ve Eserleri,
1983, S. 31-44

65.

Dr. BayTürk

Türkiye
Türkler
1-2 Cilt,
Devlet
Genel
Ankara 1992, S.
0154-0116, 0457-58, 0698, 1043, 1291, 7201-2, 7269, 7271,
7414, 7433, 7484, 7487, 7759, 7761, 7780-7821,8254-57,8300,
8430, 9577, 9693, 10047-8 10050-51, 10053, 10286, 10288,
10438, 10439
Dr.
Yaman, A. Kemal Bolaç, Ahsan
kiye' deki Türk
Türkiye Diyanet
kara 1998, S. 257-261
Dr. Hayit'in
Bu sahadaki

TürAn-

bugüne kadar tam olarak
doldurmak niyetiyle
biblibu
Türkistan ve onun ile
ilgili meselelerle
olarak hizmette bulunabilirsek elbetteki bunun için
Turan Kültür

6

.

.

.

BAYMIRZA HAYIT'IN HAYATI

r. Baymirza Hayit'in
bunca zaman içinde, pek
(1). Ancak, Dr. Haçok kaynaklarda
yit' in
ve bilhassa onun dütemellerini
sebepleri izah etme
böylesi yeniden yazma zarureti
Bu sebeple onun,
yön veren bir ömürün kronolojisinden
gerekiyor

D

Ha yit, 17
1917' de Türkistan' Fergana vadisindeki
Namangan vilayetinin Yarkorgan köyünde çiftçi bir ailenin dokuzuncu
olarak dünyaya gelir. Annesinin
Rabiya, baHayitmirza
Onun
pamuk ve pirinç
hayli bereketli
hasebiyle, bunu küçük Hayit'in
mülhem olmak üzere
(zengin bey)
gelen Baymirza
koyarlar.
Bu çiftçi ailesinin

renk katan
dünyaya gemilll
derinden etkileyecek siyasi bir
da
olmak, [Hayit'in
gün önce tarihi Hokand (veya Kokand) vilayeti Türkistan
Muhtar Cumhuriyeti ilan
Mahmutmirza ailesini de
halkla birlikte Türkistan muhtar cumhuriyetinin
sevinçle
Hatta bu sevinçli hadise münasebetiyle aile Baymirza 'ya 4-6
kadar Muhtarmirza
vermek niyeti
daha
ailenin maddi yönden bereket ve mutluluk
olurken,
tarafta içtimai yönden
yüklü
da
Nite7

kim Hayit, henüz elliyedi günlükken,
bulunan Sovyet
Rus ordusu, genç Türkistan Muhtar Cumhuriyeti
12
1917' de
ederek, milli cumhuriyetle birlikte, halsevincine de son verir. Rus Sovyet ve Ermeni
ordusu Fergana vadisinde benzeri
bir
ve
yoketme hareketine
Hayit ve ailesi kendilerini yeralkiler vazifesi gören bodrumda saklanarak
lar.
ellisekizinci gününde Hayit ve ailesi için yeni
bir hayat
Bu
ne zaman ve
biteo anda bilinmeyen Fergana vadisinde Rus-Sovyetlerine karTürkistan milli mücadele
Halk da, Hayitmirza ailesi de hür
istemektedirler. Ancak bu hürriyet
Rus
1918
zirveye
Rus
halk gittikçe
istikbalin ümidi olarak olan
evlerinin bodAna ve
göre o zamanlar üç
da olan küçük Hayit, gündüzleri evin
çevreyi seyadamlar köretmektedir. Ne zaman doppu giyip,
ye girseler Hayit "Kahramanlar. Bizimkiler geliyor, bizimkiler" diye,
adamlar geldiklerinde ise, "Ruslar, foldiye
(Hayit'in
diyemeyip folçocuklarda öyle
KORKUNÇ

BAYRAM

kadar
ve
olmak
Ancak
üzere sekiz tanesi de
edip, korku ve terörün had safhaya
ait tüyler ürki,
ötesinde cerayan eden bu hapertici bir hadise
dise, Hayitmirza ailesi için bir
kadar, çocuk Hayit'in ruhunun derinliklerinde asla kopamayacak bir yara
eder.
8

Baymirza Hayit
iken cerayan eden bu hadisenin bütün
küçük Hayit bizzat
olur. Hayit'in
olan Nurmirza Hayit, Ruslara
mücahitlerin
1922
kadar savakesilerek öldürülür. Günlerden Kurban
Baba Hayit,
birlikte bayram namaeve
anneyi
vaziyette yerde
bulurlar. Annenin
Önceden hiç bir
Sonra çevrelerine
kesik
farkederler. Bir anda neye
baba
bir
"Aman
bu
kelleve
duaya
Ne
si" deyip
yitirmenin ötesinde, hadisenin cereyan
varki bir
biçimi belki de evlat
bin beterdir. Baymirza Hayit,
o günü ve hadiseyi
nakleder: "Biz baiçin camiye
evimizin
bamla bayram
birisi gelir ve anama seslenip selam verir. Anam ne isteadam, kendilerine bayram hediyesi getirdisöyleyip bir bez
bir
tabak içinde
anama verir. Anam, adama hediyenin kimden
sorduhediyenin kimden
deyip gider. Anam hediyeninin kimden
bezi
kesik
Kesik
bir de not
kaderi budur" diye.
Türk
Bu korkunç hadiseyi 1970
Mehmet Niyazi Özdemir Bey'e ilk defa Baymirza Hayit anNiyazi Bey de 1971 'de kaleme
Bayram Hediyesi eserinde fevkalede edebi bir uslubla hikaye
( 2)

9

----------

---------- - - - - - - - -

MEKTEPTEN,

Baymirza Hayit 1923'de dini
için köyünde
veren dini mektebe gönderilir. Bir gün
Baymirza'ya evden gelirken ince, uzun bir
getirmesini ister.
olan
(sopa) getirip hocaya teslim
ettikten bir müddet sonra hoca
Hayit'i
ederek
emrini verir. Bu emir üzerine Baymirza Hayit
yere
ayaklan
sonra hoca
dövülür. Yara bere içinde eve
taraneden
sorusuna Hayit cevap verdikten sonra öfke içindeki
neden böyle bir ceza
sormak için hocaya gider ve sorar.
çocuklara örnek olsun diye
anlatüzerine baba,
"-ben buraya
için
sense ona okuldan nefret etmeyi
deyip, Hayit'in elinden tutup okuldan
Bu hadise vesilesiyle dini mektepten
Baymirza
1924'de Cedit Mektebine kaydolur. Dini mektepte on ay
içinde sadece Arap alfabesinin harflerini
ama yazma
fakat cedit mektebinde
ay
içinde Arap alfabesinin hem
hem de
NEDEN TÜRK

DE

ÖZBEK OLDUGUNUZU

Cedit mektebinde
Kazan Türkü bir
evlerine davet eder. Evdeki

Annesi onu
kendi
1925'ten sonraki
10

... ::;J:J
.c·-'

-----HAYATI

okuldaki
Özbek
anne Rabiya ile
Özbek kelimesinin telaffuz
bahsedilmek1926
sonuna
tedir. Rabiya
menin kendilerine neden Özbek
söyleder
bize Türklerin
dikten sonra
kavminden
bahsederlerdi" diye ilave eder.
sorusunu
Baymirza
ona
manidar
verecektir: "-Kendilerinin
niçin Özbek diye
kendisinin de
ni, ancak 4-5
sonra niçin Türk
de Özbek
mükemmelen
söyler. Baymirza
bu defa anne Rabiye
bir muallime bize niçin Özbek
bilmiyorsa,
radan insanlar nereden bilecekler. Sen bir de bunu mektep
bizim dilimizde Özvak
namüdüründen sor.
dan, ahmak) diye bir söz var, belki bu Özbek sözü oradan gelder. Bayrimzabu soruyu müdüre sorarsa da hiç
"Ya Hüda,
bir cevap alamaz ve ondan sonra Rabiya
özin (kendin) bizi sakla" deyip bir daha Özbek sözü
da hiç bir liif etmez.
SÜLEYMAN ÇOLPAN'DAN
ÇINARALTI
Baymirza, köy okulunun 4.
sonra 1928
Namangan Vilayeti merkezindeki Talim Terbiye Teknikleri
okuluna
Bu okul
zamanda 2.
okulu
diye de bilinmektedir.
itibaren Baymirza Hayit, kendi içine dönük
1928
terkyderek okulun cemiyet faaliyetlerine
Okulun dil ve edebiyat
verecekleri
arzusuna göre güzel yaderslerde
11

Okulun "Bizim Fikir"
dudaktilo
var gazetesinin
kaleme
makalelerini elle
duvar gazetesinde
retmeye
Okul Müdürü Sabirov ve
ders
Türkistan
milliyetçi
isimleri daha
duyulacak olan, (1932-33)
araÇolpan, Gafur
Safizade ve Refik Mümin gidüzenledikleri
geceleri"ne davet
bi
ait
kalan inederler. Baymirza Hayit'in o
Süleyman Çolpan 1932
okula gelir ve kendi sesiyle
okur. Hayit o günlerden
ve Çolpan'dan
bahsedecektir; Onun sesi oldukça ahenkli ve
de
okurken, el, kol ve yüz mimikmazmununu tasvir edecek bir vazileri, adeta
okulda
günlerine
feyi ifade ediyordu.
de Baymirza Hayit, okulun müzik grubu
Müzik
önce
bir melodiyle
grubu,
yine
biçimde
ve sonunda
bir melodiyle
fon
vazifelidir. Çolbu durum gözünden kaçmaz ve Baymirza ile
sohbet ederler. Ve
Baymirza'ya bir celile olmak üzere
okulda
"Görünmeyen Aynuru"
Hayit'in
rica eder. Çolpan,
okumadan önce,
kenerede vurgu
limelerinin teleffuzunu, nerede nefes
Baymirza'ya
Baymirza
ilk defa
700
gibi bir
kürsüye
ve Çolokur. Dinleyiciler ve
kürsüden
Çolpan, genç
hareretle tebrik eder. Bunu okul müdürü ve aslen
olan dil ve edebiyat
Salihov'un tebriki takip
eder.
Salihov 1931 'de

zorunda kal12

Nitekim o
"Ger

vatan sevgisini
son dersinde, Mir Ali
bülbül kafes içre

Nevai 'nin

gül sorsa,

(onun) dikendek (hürriyetdeki)

olmaz

beytini okuyarak
Salihov,
Refik Mümin, Sofizade ve
okulun
buMahmut Rahim gibi
lunan
kahvehanesinde
sohbet ederler. Bu
da davet eder. 1933
sohbetlere Salihov,
itibaren Baymirza da bu edebi mahvelin müdavimlerinden
olur. Edebiyat ve musiki muhiblerinin
bu mecliste
usulünde
Baymirza da
münasebetler
bu gelenek sel ortam içinde
ve
hizmet eder. Refik Mümin ve Sofizade çevresinde yer alan münevverler de Baymirza'ya samimi alaka gösterirler. Bu müitimat ve sevnevverlerin
yere
ona verirler.
ginin eseri olarak
muhiti Baymirza'ya sadece yol, yordam, erkan
ikinci bir okul vazifesi
zamanda dagenetik olarak
milli ruhunun fitilini
bir yer
Sadece bu kadar da deTürkistan Muhtar Cumhuriyeti'nin Maarif Nazm Said
Han Tora
Rabiya
amolmak üzere,
Salihov'un
milliyetçilik
güçlenmesinde önemli tesirleri
Hayit
Mirza zor durumda olan Salihov'a maddi yönden destek ol-

13

HALK
1933 'ün son

Baymirza Hayit'le birlikte pek çok
yeni bir kavram daha girecektir ki, bunun
"Halk
O
ki,
üzre Stalin
Türk müneverleri olmak üzere, muhaliflerini topyekun tasfiye ve yok etmek için
olduünlü "Temizlik"
ikinci
gibi
1933 'ü gelecek
günlerden
birinde okul müdürü Sabirov'un
hapse
Sabirov'u çok seven
hiç bir
farserbest
için bir komite
edip, hapishane ve maarif
nezdinde gibulunarak, Baymirza Hayit'i sözcü seçerler. Baymirza Namangan vilayetinin Maarif Müdürü Gafurov'a (TatarSabirov'un serbest
ister.
Gafurov onun bir "Halk
bu sebeple onun
serbest
söz konusu
belirtir. Baymirza "Halk
ilk defa
ve heiçindedir. "Halk
kimlerin,
halk
olsorar. Müdür Sabirov, çok sevilen bir
men
ne
ne de
onun Halk
(!)
inanmazlar, ama yapacak
bir
de yoktur. Sabirov h3llisesi
men Baymirza Hayit çok
ne ol1939'a kadar takip eder. Ancak bir gün
ki
1936 'da Sabirov "Halk
ve milliyetçilikle"
Baymirza o zaman
ki demekki bir
insan milliyetçi
için "Halk
olup öldürülebi-

14

HA

HAYATI

OKULUNDAN ORADAN
Baymirza 1943'te onyedi
Talim Terbiye Teknikum okulunun yüksek bölümünün
girip
Ona
yüksek tahsil yolu
onu önce Andican vilayetinde bulunan Sulama
Enstitüsü 'ne
Baymirza bir hafta içinde
hususunda derslere devam ederken
eve her
"sulama
kuruk bir ilim eken" diye tekrar
bundan
ede ede gelmektedir. Nedendir bilinmez
lanmayacak, onu Ziraat Yüksek Mektebinden
Hokand
Vilayetindeki
Enstitisü 'ne kaydettirecektir. Daha
derslere yeni
günlerden bir gün, yatakhaneye giderken, yolu üzerinde salonda elektrolu bir insan cesetiyle
ve hiç bir
demeden eve geri gelir.
çaresizlik içindedirler.
bu defa da
elinden tutup
Yarkorgan Köyünde
Türkistan Sovyet Muhtar
Cumhuriyetinin 1920- 1921
Savunma Bayapan Ustubayev'e getirir. Ustubayev,
hikayesini dinledikten sonra, bu çocuk içtimai ilimleri okusun
belki buna kabiliyeti
diye tavsiyede
üzerine,
bulunan "Orta Asya Üniversitesi"ne gelirler.
1934'te üniversite de içtimaiyet (sosyoloji) bölümü
Baymirza, Tarih Fakültesi'ne kaydolur. Baymirza
Hayit'i
sonra ünlü bir ilim ve dava
yapacak olan
yol böylelikle
Gelirken
Refik
Mümin, dostu olan
Çolpan'a Baymirza'ya her konuda
etmesi hususunda bir tavsiye mektubu verir. Ve üniversite
Baymirza Hayitoviç Mahmudov
talebelik
15

Baymirza Hayit, Hayitoviç Mahmudov isminden 1939'da
ordu' dak:i askerlik hizmetinde
ancak
Hayitov olarak·
Hayitov' dan
ise, 1942'de Türkistan lejyonuna
sonra

ÜNLÜ

Baymirza Hayit,
Üniversitesi'ne
tan bir hayli zaman sonra Refik Mümin'in kendisi için
tavsiye mektubuyla 1934
gider. Çolpan, kendisine her türlü
yapmaya
oldubildirdikten sonra 1935
Türkistan kültür
ve siyasi
derin izler
olan münevverler
Kimler yoktur ki
Abgrubuyla
dülrauf
Abdullah Kadiri (Culkunbay),
Hasan
gibi ünlü
Bunlar içinde en ünlüleri
ve ilim
Abdülrauf Fitrat,
"Özbekistan Halk Komiserler
Feyzullah Hocayev ile
Fitrat, Hocayev'den Baymirza'ya devlet bursu vermesi
bulunur. Hocayev
derhal kabul eder ve Baymirza 1935'te devlet bursu almaya
Baymirza Hayit ilmi formasyonunu
olan tahsilini 1934 'ten 1937'ye kadar devam
Üniversitesi 'nin "Umumi Tarih" bölümünde ikmal eder.
Umumi Tarih bölümünün
Sovyet Sosyalist
Cumhuriyetler
Tarihini meydana getiriyorsa da
olan Rusya Tarihidir. Ve Baymirza Hayit'le
üç
içinde ders
okuyabildikleri "Orta Asya
Tarihi" sadece ve sadece dört saattir. Bu dört saatlik "Orta
Asya
Tarihi" dersleri içinde hiç olmazsa iki saatlik
16

olsun "Türkistan Tarihi"nden asla bahis
ciler kendi
acaba "bizim
tarihi var
yoksa yok mu?"
Sovyet rejimi daha 1925'ten itibaren Türkistan sözünün
terminojide
Ne var
Turkestana"
ki bu yasaktan Wilhem Bartold'un
(Türkistan Tarihi),
Kulturnoy Jizn Turkestana"
(Türkistan Kültür
Tarihi) ve "Turkestan Vepokhe
Devrinde TürkisMongolskogo zevoevanie"
eserleri
Baymirza bu
ve
tan)
Türkistan
alimin
okuyarak Türkistan mahiyetini
ilk çocukluk
dayanan,
sohbetlerinde
"Türkistan"
"Türklerin Yurdu"
idrakine
Bu yolda da
yine talebelik
Bartold ve eserleri ona
ki ileride daha
bahsedileen büyük rehberlik
cektir.
"SASGANI

UZUN ADI
SATANA RAHMET"

Sovyet
toplumsal
Sovyet idaresi her bölgenin
göre,
den meydana gelen
mecburi
götürmektedirler. Bu
birinde Baymirza Hayit de
O günlerin Stalin
ve Sovyet
içinde
Özbekistan ve bölge
için her
pamuk demek oldubütün üniversite
cileri Devlet
(Savoy Sovhoz)
pamuk
1936, Stalinizmin dorukta
günlerdir. Ancak,
burada
hadise Stalinizmi
bir
Stalinizmi izah etmesi
çok daha önemlidir.
17

içinde pamuk toplamakta, birbirleBu
esnabiri SSSR (Soyuz Sov_etskiy Sotsialistceyky Respublik) ne demektir diye bir soru
atar ortaya. Yine
biraz da muzip olan
olan Saidnazar gülerek; "SSSR, Sasgan Sabzeni Satana
Rahmet" (Kokan havucu satana rahmet) demektir diye kafiyeli bir cevap verir. Aradan üç gün geçer ve üçüncü gün Saidnazar Sovyet idaresine
hiç bir sorguya tabi tutulmaönünde
Bu hadiseden tam sekiz gün sonra
dan
yine
oda
Çimkentli Talat
isimli bir
sol
tada Nasyonal sosyalistlerin sembolünü
herkesi güldürmektedir. Hemen
Komünist Parti Komitesi
yapmakla suçlayarak pamuk
bütün
gözleri önünde
dizer.
Baymirza Hayit, üniversite
komitesi
olhasebiyle 1936
yere öldürülen iki
aramak için üniversite
bulunur. Rektör ona
rencilere af yoktur" diyerek, bekçi zoruyla
odaatar.
rine

gençler
latifeler

VE
HALK
1937'de bütün Sovyetlerde "Halk
temizleme"
Bu
icra
mevkiindeki Stalin adeta insan
bir canavar olarak,
tam da kendine uygun olan Yejov'u
tayin eder.
Yejov'la birlikte, Halk
temizleme
18

bir
1939'a kadar kesintisiz devam eder. Bu korkunç devlet terörü
Hayit'in
önnnemli
isimlerden olan Özbekistan Milli
Partisi
Feyzullah Hocayev (1896-1938), Özbekistan Komünist Partisi I.
Sekreteri ve Milll
Partisi
Ekmel
(18981938), büyük
Süleyman Çolpan (1897-1938) ve Abdurrauf
( 1884- 1939) gibi milliyetçi önder ve münevverler ilk
anda idam edilenlerdendir. Sovyetlerin bütün bölgelerinde olgibi Özbekistan' da bu devlet teröründen ziyadesiyle nasibini
Özellikle
münevverler üzerine
karkurulan bu devlet terörüyle, milliyetçiler, halk
yok edildiklerinden,
Bu durum
kalan okullara
men bulmak için Özbekistan Maarif
yüksek
okullarda okuyan
Pedagoji Enstitülerinde pedatabi
hususunda karar
Baygoji
mirza da bu
projesi çerçevesinde
kent' deki "Nizami
Enstitüsü"nde üç ay
görür. 1937
Baymirza Hayit, Maarif
emrinde Torokorgan rayonuna (kaza) Ortaokul
olarak tayin edilir.
Baymirza Hayit'e ikametgah olarak komiserlik
ibadete
olan bir cami
tahsis eder. Odada ne bir
soba, ne de yemek
bir ocak
bir zasol
man sonra maarif bu defa onu
Camacoy Köyüne tayin eder. Ancak bu
uçmaz, kervan
geçmez,
mevsiminde hiç bir
merkezle
olne okul, ne
ne de kalabimayan bu köye
bir yer bulabilir.
çözülme vakti Mart
kadar orada misafiri olarak
Sir-Derya'da buzlar çözülüp,
kaza merkezine gelerek ma19

arif
durumu
Köyünün Orta okuluna Tarih

ve kaza merkezi Sayram
olarak tayin edilir.

Ha yit' in
len tayinler

bilinen artlarda ge1938
önce Uyçi Boyun
28 Nisan 1938'de de
rayonun Maarif Mügörevine tayin edilir. Hayit'in Maarif
ifa
23
1939'a kadar hizmet
oldukça baRayona
19 köyde,
iyi bir
böylelikle devlet
Rayon
kolhozlar
ilkokullar ve çocuk yuvalan açokuma yazma
için, 7 ve 8.
okuyan
seferber
Baymirza Hayit, bu çaSovyet sisteminin en
yerinden girerek neler
kadar, bir ülkü
çade göstermesi
dikkate
olsa
gerektir. Bunun için rayonun önde gelen isimlerinden Türkistan Vilayeti Komünist Parti Sekreteri Azam Bemetov, Torokorgan
eski Maarif Müdürü Mirhaydarov,
Aksu rayonu Komünist Partisi eski sekreteri Maksud Koiev,
Özbekistan Yüksek Mahkemesi heyetinin eski
gibi eski görevlerinden
parti emriyle
olan bu
Baymirza okullara müdür tayin eder.
Hayit bir yandan maarif
yandan da üniversite bitirmek için
Okulu bitirebilmesi için o her
ayda bir
gidip imtihanlara girmek
Nihayet, 30 Ekim 1939'da Devlet
pekiyi dereceyle
olmak üzere 401312
no'lu
almaya hak
Aradan tam 35
geçtikten sonra Hacettepe Üniversitesi 'nde ders verirken (1974'te)
ona, Doçenlik imtihagirmesi hususunda
ettiklerinde, Türkiye Milll
tim
Hayit'in Doçenlik
izin verilmesi hu20

susunda
noter tasdikli suretini ister. Ha yit, membunca zamanda
leketinden
da
Çünkü Sovyetler
sonra Moskova onu hain ilan
Özbekistan'a girmesi
mümkün
Hayit, Doçentlik
o ünlü
ise, ancak Sovyetler
dasonra 1992' de anayurduna
tam elli
sonra
KIZILORDU'DA
Avrupa'da
II. Dünya
arefesinde Baymirza Hayit (1939)'da, Sovyet devletinden
"Takdir Belgesi" (Znat Poçeta) sahibidir örnek bir
ve romatizma
muzdarip
Ne varki örnek
sahip olan genç Hayit'in faaliyetleri (NKVD) Sovyet gizli polisinin gözünden kaçmaNKVD, Hayit'i haberdar etmeksizin
tutuklamakla
önce. Hayit bu
hususunda gerekli yerler
o zamanlar Sovyetler
Maarif
olan Lenin'in
Nadjda Kurpskaya'ya kadar
müracaat eder. Tam da o günlerde Hayit'i
Fakat Askeri
onun
sebebiyle askere
gitmeye
bildirmesi üzerine,
Halk
Uyçi Rayon
idaresine tayin
Haederler. (Müdür Tatar Türk'ü
yit'e kendisinin "halk
himaye
bu sebepsöyler. Pek tabi, Mangule de
in bahsini
halk
Hayit, Muarrif
görev
gözden
Komünist Partili milliyetçi kimselerdir. Hayit bu
redolan Balakaev'den
dederken Rayon
Balakaev' de kendisine
kendisini savun-

21

maya
bunu da
hizmetler
bildirir. Hayit,
mukabilinde bir iyilik olsun diye
Rayon
Komitesi'nin
Orman
Ahmedov'a giderek
Ahmedov ona, "sen en
iyisi askere git. Hapishaneden
yegane yolu
budur" demesi üzerine Hayit, askeri
Komisyonu
yine reddeder. Tekrar Ahmedov'la
verir: "Hamüzakere ederler, bu defa Ahmedov ona
yit sen en iyisi Sovyetler
Savunma Komiseri Marehizmetine girmek
dair
gönder" der. Ahmedov'la bir telgraf
bir rica
Telgraf metni
metni kaleme

"Sovyetler
Savunma Komiseri
lov'a. Hasta olmam sebebiyle beni
kabul etmediler. Sovyetler
ile Finlandiya
sadevam emektedir. Ben de
ile birlikte Sovyetler
için hizmet etmek istiyorum. Beni
kabul etmenizi rica ederim".
Cevap gelmekte gecikmez. Hayit,
gelen emir
Ü.zerine koltuk
askere sevkedilen askerlerle birlikte cepheye
yola
Savunma
18
1939 'da gelen bir emirle orduya kabul
bildirilir. Baymirza Hayit, bu hadiseyi hala, kendisinin orduya
için hapishane ile
bir tuzak
yoksa gerverilen
bir cevap
konusunda
çekten
Orduya
önce
mutlaka evlenmesi hususunda
bu
cak kimse yoktur. Nitekim Hayit, cepheye gitmeden
bir
süre önce Tohtahan
15
bir
evlendirilir.
Seferberlik ilan

Sovyetler

22

Baymir-

za

binlerce
birlikte sevkiyata
Namangan'a
tarihler 23
1939'u
günü
onu
göstermektedir. 24
gelir.
ona
kelime-i
getir
trene biner. Hayit bunca
birlikte
dedikten sonra
ana, baba,
ve
beraber
da
yordur. Onun ruh hali hani "Gidip de gelmemek var, dönüp de görmemek var" cinsindendir. Nitekim, Hayit
bu yolculuktan,
maceralar ve
bir
tam 50
sonra yeniden dönebilecektir.
Ama ne
POLONYA'NIN

VE

ALMANLARA
Okul

Sovyet sistemine göre tatil
asHayit,
keri
rütbesiyle
Önce piyade
görevlendirilerek,
Sovyetler
edilen
Çijov
yaaskeri bir kampa
Hayit, cepheye kadar koltuk
Kendilerini
subay Hayit'e
"Neden bu hasgönderdiler" diye
beraber
arta
biri, Hayit'in sevkiyat
ve koltuk
almak zorunda
üzerine Hayit doktora sevkedilir. Bahara kadar tedavi gören Hayit
1940-41
içinde
bir tank
kursuna tabi
her
yok etme üzerine imal
tutulur. Önceleri,
kimyevi silahlarla mücehhez
retilir. Ancak daha sonra, Ruslar bu
dan vazgeçecekler, Hayit'de klasik tank
görev ala-

23

1940

Hayit
Byulastok
ve Alman hududuna
bir yerde

girer. Bu

tank birliSovyet

hücumlar
Almanlar, Hayit'in de içinTank
gecikmeyerek, ani
de
tahrip ederler. Bu taarruz
bir hava taarruzuyla Tank
sadece
Hayit, kendi
ait tanklardan
bir
da
imha olbir
maktan
Ne varki
Alman
cephe
geri çekilmeye
Ordu
Birlikleri 29 Haziran'da Blorusya Sovyet Cumhuriyetinin
Slutsk
geldiklerinde geri çekilme tam manabir bozguna
Rus askerleri el
araçlarRus olmayan askerleri
la kaçmaya
almayarak,
terkedeceklerdir.
Ve Haziran 1941
Bu

mücadelesinde,
Alman taarruzu
tank taburunun
geri çekilme emri verirse
de, aradan üç saat geçmeden komutan ölür, komuta Hayit'e
Hayit'in
olan dört tankdan ikisigeçer.
ikisi de yanarak imha olur. Kune bomba isabet eder,
manya yoktur, cephane bitmek üzeredir. Üstün Alman gücüne
mukavemet devam ederse de, sonuç
ve
bir taarruz
Hayit, (2 Temmuz 194l)'de yaralanacak, 4 Temmuz 1941 'de de Almanlara esir
Bu arada Minsk
General
de gizli bir
kurulur.
Türkistan Milll
yolunda Sovyet Rusya'ya
ters bir cephe açmak istemektedir. Zaten gün geçtikçe Sovyet Birliklerinde
asker
Bu askerlerin bir bölümü, cephe gerisine çekilirken, bir
da ya
veya Almanlara esir
Ne varki Alman propaganda
"Bol24

ana

biçimindeki yanaskerleri
gibi, AlOrdu'dan esir
esirlerle, kendilerine
Sovyet askerlerine fena muamelede
Albir güvensizlik duygusuna sebeb
Nimanlara
biçimde
biri de Baymirza
tekim bunu en
Hayit
Hayit'in
bir cehennem
liktir. Hayit,
esir

göre Sovyet ordusundaki
Almanlara esir
tam bir köleSlutsk
bir köyde
Esirler konusunda
Irk Genel
görevli bir SS
esirler
Yahudi
Bilgisizlikten kaynaklanan bu
Yahudi arama
ne
ki
kadar binlerce
müslüman Türk'ün
Nitekim meselenin

Alman görevli Yahudi bulmak için esirlerin
burnuna
daha da ileriye gidip sünnetli olup
bakarak sözde Yahudileri tesbit etmektedir. Böylesi bir
tesbitten yola
160
Türkistan Türk'ü Yahudi
ilk anda
Günlerden bir gün
ra Hayit'e
Alman görevli Hayit'in de Yahudi oldukanaat getirerek,
dizilmesi emrini verir. Hayit,
tercüman
Alman
hitaben iki rekat namaz
için müsade
çünkü
göre
yerine
ilave eder.
bir katilin bile son
kabulü ile Hayit iki rekat
Alman subader. Belli ki Hayit de,
ya hitaben; "buyurun ölüme
gibi bu Yahudi seçiminden haberdar deSon anda Alman subay Hayit'e hangi milletden
nu sormakla beraber, sünnetli
hasebiyle Yahudi olmaçözmeye
Hayit Alman su25

----- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -

baya "Türk ve müslüman
verir. Orada bir
Alman subay
ki, bu da ondan sonra TürkistanTürk
önüne geçecektir. Çünkü Almanlar, Yahudilerin de müslümanlar gibi sünnetli
bilmemektesonra
dirler. Hayit'in aradaki bu sünnet
Alman subay elindeki
Hayit'e vurarak,
dizgönderir.
dirmekten vazgeçip esirler
1941 Temmuz'unda Sovyet esirleri toplu olarak
Slutsk' dan yola
Ekim
Polonya
Çnestahov
nakledilirler. Uzun ve
yolculudayanamayan esirlerden, yere
hemen orada
da
dizilip
geri kalanlar yola devam ederHayit
ve yürümeye takaler. Bu yolculuk
ti kalmaz,
anda
bilmektedir. Bu defa
onu ölümden esirler
olan
asker
askeri
zembil
getirerek Hayit'i içine
onu esir kamgetirirler. Bu yolculuk
matara su için
saatini verirler. Hayit o
sonra
yadederken,
ölene kadar
yemin
söyler. Çnestahov
36 bin
esir toplanEsirler
ve
her gün yüzlerce esir ölmektedir. 1941
esirlere kampta saman
verilir. Hayit de
saman
günlerden birinde Alman subaylardan birinin emriyle irkilir.
indir" emri vermektedir. Ha yit' in
Subay
gücü o denli
ki,
bir
daha
için de orada öldürülecektir.
indirmem" diye cevap verir. Buna
suemri
Hayit
yere
Hayit'e
emir veren subay bir generaldir. General, Hayit'e önce memleketini ve
sorup
sonra; "-Stalin aleyhinde

26

diye sorar. Hayit'in
üzerine, geHayit "-Stalin
bir
neralin neden sorusuna
asker olarak
göre, muhayyel bir Stalin'e
da ondan" der. General bu defa komünizme
Hayit "evet"
verir. Bu general daha sonra Hayit'le Berlin' de birlikte olacaünlü Alman Kurmay
olan General Ritter
Von Niedermeyer'dir. General ona bundan böyle mutfakta
söyleyip gider.
propaganda
Almanlar,
farketmekte gecikmeyeceklerdir. Nitekim farkettikleri noktada da
güçlü bir koz elde
olacaklarBöylesi bir kozu cephede neredeyse bir
sonucu
Almanlar. Hayit'e göre
askerleri aldatma,
Almanlara göre ise
bir
olan bu
le cereyan eder:
cephesinde ilerleyen
ve teçhizat
fevkal3.de üstün
tümenini, üç
tümeni
fena halde
Almanlar o güne kadar
delice
bu
tügörmedikleri ve
imha olmakla
Alman Kameni
ciddi bir tedirginlik
o güne kadar
Rus askerlerinden
olan bu askerlerin Rus olup
ölümüne
TürkisTürk askerleri
bir generalin
komuta
birlikler,
tersine ölümüne
Alman
sonucunda,
askerlerin Türkistan Türk'ü oldukladikkate
Türkiye'ninde Almanlarla birlikte savagirdikleri
karar verilir. Gerçekten de bu
babda propaganda
Türkistan tümenlerinin
Propaganda
Türkiye'nin Almanlar
Türk ordusu27

----

-- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -

nun

kurturmak
Türk
Türaskerlerin kendilerine
okuyan Türaskerler hemen teslim olurlar.
hilesi
zamanda bir
daha ortaya
o da
askerler
için her durumda Ruslarla
Bu gerçekten hazaman içinde bunu icra
rekete geçen Almanlar,
geçirmekte gecikmeyeceklerdir.
Hayit, I
Esir
Gürcü Borya
1941
ölmesi üzerine onun yerine geçer.
1941 'de Chestahov Esir
Rus olmayan
temsilen bir komisyon gelir. Komisyonun gayesi,
esirlerin listelerini
ve
gelecek günler için geBu komisyonancak kim
bilinda bir de
söylentileri
Listeler
sözü edilen
ile Hayit
gelirler. Hayit adama
ibraz ederken, Fergana vadisinin
söylemesi üzerine adam,
Namangan
"Sen de Mustafa Çokay
duydun mu?. Hayit bu ismi
onun, Türkistan Muhtar Cumhuriyeti 'nin önce
sonra
daha sonra Sovyetler nezdinde
ülkelere
vermesi üzerine adam bu defa da "görsen ne
sorusuna Hayit "-Onun ellerinden öperdim. Çünkü o amcam Said
Han Toçok
dostuydu" demesiyle Çokay, Hayit'i ku"Ben der
17
1941 'de
Çokay'la iki saate
sohbet ederler.
Çokay
defterine
notu
"Stalog. 11 No'lu Esir
Esaret
30.000. Baymirza Hayit'in acele olarak Berlin' e nakledilmesi".

28

LEJYONUNDAN,
Çnestahov Esir
36.000'e
esir
Bunlardan 33.000'e
ve has1942
ölür. Hayatta kalanlardan 265'i ise Türkistan Lejyonuna
çok
hasta ve yaiçin kampta
II. Dünya
bir müddet sonra, Almanlar
içindeki potansiyel anti-Sovyet
gibi,
müslüman halklaAvrupa'da muhacir olan Türkistan ve
önde gelenleri de bu potansiyel gücü
bir Türk
yolunda kanalize edebileceklerini
Sonunda, Almanlarla temasa geçen bu önderler,
içinde bulunan onbinlerce Türk askerinin yeniden organize edilip
cephe
ikna ederSovyetlere
ler. Bu
sonunda Alman nüfuz bölgelerinde Ermeni,
Gürcü, Kuzey
Azerbaycan,
ve Türkistan
kurulur. Bu organizasyonun
en
Paris 'te
ünlüleri Mustafa Çokay Bey, o dönemin
Türkistan" dergisini
olup,
Paris 'i
Alman SS görevlileri
Berlin' e getirilir. Ve Türkistan Mim Ordusu Mustafa Çokay
kurulur. Çokay'la esir
akabinde esaretten kurtulan Hayit, 1942
da Türkistan Lejyonuna
2. Taburda "taktik"
hizmetlerde
Türkistan Lejyonunun merkezi
Leginonova
Hayit'le birlikte
254
lejyonun 2. Taburunu
Mart
taburdan seçilen 240 veya 250'ye
asker
bir yere götürülürler. 1942' de Berlin 'den Veli
söyKayyum Han gelip onlara Türkistan Fedaileri
29

-

!emesiyle birlikte hergün saat 7'den 17'ye kadar Alman subaylar
askeri
tabi tutulurlar. Bir müddet
sonra bu
II. Dünya
sebepleri,
kültürel
Rusya, Komünizm, Yahudiler ve Türkistan
dersler eklenir. Askeri
on gün boyunca Türkistan Tarihi
dersler verecek birini
halde
Nihayet on gün sonra Hayit biraz
hiç kimse ortaya
da olsa "ben Türkistan Tarihini biraz biliyorum"
derken, ola ki benden daha iyi bilenler
Nihayet derslere
görür ki hiç bir
ne
okulda ne de okul
Türkistan
en küçük bir
bilgiye sahip
Türkistan Fedailer
iki
Alman
ve askeri
Hayit ise Milli Meselelerden sorumlu (Türkistan Tarihi, Tarihte Türkistan Halkkaderi, kültür, dil, din, örf, adet
Türkistan bahareketinin sebepleri v. b.)

1942'de Veli Kayyum Han, Milli Türkistan
Birlik Komitesi'nin
resmen ilan etmesinin
Baymirza Hayit'i (Ekim 1942) komitede çahemen
için Berlin'e
Hayit 1
1942'den itibaren Milli Komite'de
ve 1943
terfisiyle askeri meselelere yönelir. Hayit,
1944'te Komitenin Askeri Bölüm
olup
zamanda Komitenin ve Türkistan ordusunun
Alman Kara Kuvvetleri
vekili görevini üstlenDUYURULMAYAN
KARARLAR
Burada teeessüfle belirtmek gerikir ki, bugüne kadar Milli Türkistan Biriik Komitesi ve Türkistan lejyonunun (1945
Almanya Devleti, lejyonu Türkistan Milli ordusu
30

olarak
tarihi
Ancak
kaydetmek gerekir ki, Hayit'in Milll Komitenin faaliyetleriyle, Türkistan Milli Ordusu'nun
tü gayretleri
Ne varki onu adeta halk deyiminde gegücü helal, eti haram" biçiminde
çen
lerdir.
deyim Hayit
ve aynen
tir) Bunun böyle
zikredilen hadise
biçimde
Alman Devlet yetkilileri, BakanYüksek Konseyinin
lar ve
05. 10. 1943 tarihli
bir kararla Veli Kayyum
Milli Türkistan
Baymirza Hayit'i de onun
onaylaBu
Hayit maalesef ancak 1971 'de
Onu da ancak 1971 'de
bir kitap sayesinde (3)verilen bu
bir
Alman Devlet
RG/65
no'da
Hayit kendisine verilen bu mesuliyeti kendine neden
bilememektedir. Oysa
Sovyet
Hayit aleyhindeki
Komite
fakat Hayit bunun
bilinen Rus
olarak
ve
Hayit,
ve
sonra, kendisinin bir asker ve komitenin faal bir
bahsediyor fakat
bilmiyordur. Bu
yahut öyle
kimselerin Hada dost ve
biçimlerdir.
yit' e olan
LEJYONU
hayli kritik noktaya
1944
'unda
Türkiye'ninAlmanya'ya
söylentileri dogünlerde Hayit, Milll Komitenin Askeri
hasebiyle hayli
girer. Alman
Bölüm
31

- ---------

---------

Kara Kuvvetleri
15.
Hayit'i
Hayit
yüksek
kendini
Albay Aus dem Winkel, Hayit'e "Almanya-Türkiye cephesi
Türkistan lejyonunun
cak bu cepheye
söylemesi
Hayit
biz bunu
biz
Türkiye
cephede yerahrsak bu Türkistan 'a ihanet olur çünkü,
da Türkiye
Türkleri gibi Türk'tür.
Türkiye'ye
hele hele
bu
yer
için kabul edilebilir bir durum
demesi üzerine müzakere uzar, Albay öfkeli bir
"Heil
Hitler" diyerek salonu terkeder. Hayit'in ruhunu yaralayan
uzun müzakerelerle
bu mesele, nihayet Alman
Ekim
baycan,
Türkiye cephesinde
giremeyecekleri
sonuçlanacak, Hayit de rahat bir nefes
Hayit böylesi bir dramatik durumdan tam
bir
mesele patlak vermekte gecikmeyecektir. Bu defa
Almanya
Kuvvetleri SS Genel
nezdinde
(1944
Almanlarla birlikte
Sovyet
Milli Lejyonerlerini, eski Sovyet generali
Rusya Hür Ordusu emri
verilmeleri
Gayri Rus milletlerin, milli hürriyet için
lan askerleri yeniden bir Rus ordusu ve Rus generali emri algirmeleri fevkalede infial
Gürcü, Ermeni,
Ural
Kuzey Kafkasya lejyoner birlikleri daha düne
kadar kendilerini ezen
emri
olacak
Alman
bu karar, 270.000 ciolan Türkistan lejyoner
protestolara sebeb olur.
32

Bu esnada Türkistan Milll Ordusu'ndaki
Hayit,
Alay
Gulam Alim'in
Miyova
Alay'a gelir. 19-20
1994'te
Gulam Alimov
toplanan
subaylar,
askerlerin Rus
emrini müzakereye açarlar. Müzakereler sonucunda
Hayit'in Berlin'de Alman
bu durumun
düzeltilmesi hususunda temsilci olarak gönderilmesine karar
Binverilir. Hayit, Azerbaycan Milli Komitesi'nin
Abdurrahman Fatihalibey (Fatalibey) ile birlikte 22
1944'te
Kuvvetleri (SS. Hauptamt)
General Berger'le
ve
askerlerin General
kaiptal edilmesini bildirirler. Alman yetkililer karardan
"emirin gücünün yerinde
vazgeçmenin mümkün
bildirmelerinin
yapacak bir
kalAlay
Gulam Alimov, Türkistan
24
1944'te Alman ordusuna isyan etmelerini ve Almanlara
emrini verir. Vaziyet olabildive belirlenen isyan
günü patlak
verir.
askerler Alman askerlerine
açar.
Bu
ne kadar zayiat verdikleri tesbit ediDüzeni bozulan Türkistan ordusu askerleri Çekoslovakya Milli Komünist Partisi milis güçlerine
Alman kuvvetlerine
geçerler. Bu
Al250 asker, 400 esir olup bu esirler de ölüme
mahkum
kötü
bu isyan Alçok fena
Alman kurmay yetkilileri durum
Hayit'ten rapor
Hayit, hadisenin sebesonra
milli askerler Rus
bini
emrine verilmesi
edilirse, çok daha vahim
cereyan
belirtmesi üzerine, Alman maTürkistan lejyoner
kamlar karardan vazgeçip 1945

33

müstakil "Türkistan Milli Ordusu" olarak
onaylamak zorunda
Himler, bu onaya
nedendir bilinmez bu askerlerin yine de "Hür Rus Ordusu"nun
emrinde
niyetinden
Bu
lar devam ederken
sonu da
bulunmaktaVe
l-945 'te son bulur.

SONU VE
PRAG

1945'ten Temmuz 1947'ye)
Hayit
günlerde
Marienbad isimli hastahaneleriyle ünlü
bulunmakstatüsünde
sebebiyle
hirde halka hizmet verecek, Belediye hizmeti
hiç bir kurum, organizasyon
ekibinin sorumlusu ve Belediye
da olan Habermann Hayit'e Belediye
görevini üstlenmesini ister. Baymirza Hayit biraz da
beraber
komuolarak idareyi eline
Marienbad
Belediye Regörevini de ifa etmeye
Bir müddet sonra müttefik
gelmesiyle Hayit,
teslim eder ve
komite
komite üyelerine serbest
bildirir. Komite
bitmeyetkililere 150 bin askerden
sinden 3-4 gün sonra
ibaret olan Türkistan ordusunun
teslim
na dair bir mektup
bu ordunun
ne zaman teslim
Kayyum Han ve Hayit
izlemek için bir köyde
bir Amerikan
köyü
muhasara
alarak Kayyum Han'la, Hayit'i
34

HAYATI

Marienbad
hapishanesine gönderirler.
bu vakitten sonra
tersine dönmeye
daha
girer girmez ileri de tam
bir
olan Nazi ve Nazi
Hayit'le
bu
ilk
Hayit
Kayyum
bu avdan yine kaderin garip bir cilvesi olarak Nörnberg'e gitki, bu
vaktiyle 1944'te Yüzmekten
rütbesi
anti-komünist Rus
emrinde Ruslara
Hayit'in istenzil-i rütbe sayesinde
Bir hafta
yan edip
Kayyum Han Nürnberg
sonra Hayit serbest
Tribunal' ina gönderilir.
Hayit biraderi
Almanya-Çekoslovakya hududunda Maering
bir köy
dönebilir"
bir vesika alarak 30
1945'te oradan
(4 Bu vesikayla Hayit ve biraderi
mat, Sultan
Aman
ile birlikte Marienbad' dan gizlice Almanya'ya girip Münih'e gelirler. Yol boevler,
ormanlar,
kiliseyunca
bir
seyrederler.
lerle tam
105.000 TÜRK
NEDEN KABUL

Bay Mirza Hayit'in fikri,
Türkiye'nin
menfaatlerine en uygun
bu
tek
Türk Devletini tehlikeye atmamak üzerine kuruluydu. Çünkü
Türkiye taraflardan birinin harbi
kesin olarak ortaya
kadar
ve harbin sonuna
galib gelenin
girmeliydi. Nitekim bu
de
hareket edildi. Ancak, Türkiye'nin
çok
35

güçtü. Kim ne derse desin,
en uygun
güç olan hatalarda

Dünya
Tabii bunun

'nda Türkiye
tamiri

Alman
Rusya içlerinde ilerlemeye
Türkiye ve Alman hükümeti
gizli
Enver
I. Dünya
General Rütbesi
ile Türk Birliklerini komuta eden Nuri
Ordusu'nun
Türkçü generallerinden Erkilet
Almanya'ya gelirler. Almanlar ile Türkler
gizli
Türk delegeler Almanlar' a
bildirirler: (Türkler Almanlar'
heme
ancak
Bunlar:
1- Azerbaycan hemen Türkiye'ye ilhak edecektir.
2Bu devletin

bölgesinde bir Türk devleti kurulacakTürkiye'den uzman ve subaylar ta-

3- Türkistan'da da
bir Türk Devleti kurulacakBu devlet de Türk subay ve uzmanlar
edilecektir.
Almanya bu

kabul
takdirde Türkiye hemen
girecekti. Fakat bu
kabulü, Asya' da üç büyük Türk devletinin
ve bu devletlerin Türkiye'nin kontrolü
girmesi demekti. Bunun manaise gayet
Büyük Turan Devleti
Almanlar Türk delegasyonunun isteklerini
reddettiler.
Böylece Türkiye de
ni bildirdi.
307.1977)
Hayit, Münih'te Türkiye'den gelen talebelerden Seyit
Kerimi ile
ona, Sovyetler
gelip,
sonra Alman cephesinde
müslüman ve Türk askerlerin Sovyetlere teslim
(Yalta
36

1945

için
edilmesini
Çünkü, II. Dünya
sona erdikten sonra,
elinde bulunan
esirlerin ve Alman
ordusundaki Türkistan Milll Ordusu'na mensup subay ve asverici bir dönem
Müttekerlerin
fik Devletler (A.B.D.,
ve Sovyetler
1945'de Yalta
kararlara göre; her devlet
bittikten sonra, esir olan kendi
geri
Hayit, böyle bir
badevletlerin
için gayet tabii bir mesele
nu ifade etmektedir. Ancak o, bu tür bir
Sovyetler Biriçin de
çok
ölümüne sebep olabibelirterek itiraz
Durumun
varan
da, Sovyet
pek çok
gibi MilletleTürkistan Milll Komitesi
la müracaat
Komite, hiç kimsenin zorla Sovyetler Bir'ne gönderilmemesini, bu
Sovyetler'e teslimi
halinde büyük facialar
Fakat Komite'nin bu
yetkilileri
Yalta

A.B.D.,
ve Fransa orbölgelerinde bulunan
esirler ve Milli Ordu'ya mensup subaylar ile askerler, zorla Sovyetler
gönderilmeye
200.000'den fazla
bu
olaya
ve "Biz Rus
Türk'üz. Biz
kurtarmak için
Ordu'ya
Bizi Ruslar' a teslim etmeyin" diyerek Sovyetler
gönderilmeyi
a ve
e
dertlerini
Müttefik devletler
lar'a
Türk iseniz, Türkiye
veya konsosizi Türk olarak kabul etsin. Bize bu konuda belge
göstermelisiniz"
O zaman Hayit,
Türk diplomatik
müracaat ederek, kendilerine
37

Türk
dair bir belge verilmesini talep ettiklerini,
fakat bu taleplerinin geri
belirtmektedir. (Hergün,
01.08.1977)

Seyit Bey, Haziran 1945'te Hayit'i Türkiye GenelkurmaB.A.D'in Bavyera'daki temsilcisi kurmay
san Ünesan beyle
durumun vehametini
bey, Hayit'denAlmanlarla, Sovyetlere
ve
Türkiye'ye gitmek isteyen Türklerin listesini
ister.
Hayit umut ve sevinç içinde 15
1945'e kadar
Türk
lejyoner yetkilileriyle irtibat kurarak 105 bine
listesini
beye teslim
eder.
bey uçakla Türkiye'ye dönerken Yugosyavya üzerinde
sonucu
hastaneye
ve Hayit'in
listeler ortadan kaybolur. Ancak listelerin
ikinci bir
Tiran'dan kurye
Ankara'da
Türk
Ankara'da meseleyle ilgili toplanan komisyon müzakerelerinde devlet yetkililerinden biri Türkiye'ye göç etmek isteyen Türkler
kararla hadiseye son
koyar.
kara,r
bu esirler Türkiye'ye getirilirse,
en
10.000 (onbin) Rus casusu
Daha
bu durumdan
kurtuluruz. Bu durumda Almanya'daki Türk muhacirleri Türkiye kabul edemez".

Ankara' da Türk yetkililerin
bu
ve ibdileyen Türk muhacirler hiç bir zaman
retlik karan
Hatta, Baymirza Hayit bile bu
ancak ölümüne kadar dost
beyden 1975

38

Bu karar, Hayit'i
en çok üzen olaylardan biri
O, "Böyle dar
bir kaç adama, birileri
da "Bunlar son nefesine kadar
olan Türkistan için
Sovyetler aleyhinde
insanlardan arta kalan bir avuç
talihsizler gurubudur,
diye üzüntü ve
Çaresiz ve
kalan Türkler,
1945 'e kadar Sovyetler
silah
eline geçmek istemeyen
zoruyla teslim
yollar
Mesela 36 Türkissubay, içinde
olarak
bir subay, kendilerine soru soran
lar' a "Ruslar' eline geçmemek için kendilerini
Bu olaydan sonra müttefiklerin
Eisenhover bir karar
"Rusya'ya hiç kimsenin zorla gönderilmemesi"
1945'te emir
Böylece 6-7 bin Türk, bunlardan
800
Sovyetler
'ne zorla gönderilen subaylar, Ruslar
derhal
kalanlar ise 20-25 sene süreyle cezavlerinde, özellikle Sibirya'da sürgünde
Sürgün
az
kalanlar ise
(Kemal
Dr.
Baymirza Hayit'in Türkistan

ve Millf Mücadelesindeki Rolü,

1998)

OSMANLI PASAPORTU
Müttefik ordu yetkilileri
riyle, Almanya cephesinde
Sovyet
Ve
gibi Sovyet
Türk askerleri hemen
Hayit
bir

'dan geçen harp esirlelejyonerleri Yalta
teslim etmeye
teslim
orada
dizilirler.

çarelerini
Burada
pasaportu
Marienbad
39

de Hayit'in bir Alman dostu ona, 1878 tarihinde
Devleti
bir Alman kuyumcuya verilen pasaport
tedarik eder.
anlamayan müttefik askerlerine
Afganistan talebeleri için
Hayit, "Afganistan
Baymirza Hayit'e
özel pasaporttur" diye göstererek hayli zaman
\S) ve

PAPAZIN
GÜRCÜNÜN DAYILIGI
KURTARIR
1945'te Hayit aniden, hiç bir gerekçe gösterilmeden Münih'te CIA
hapse
Ve aradan üç gün sonra bir
subayla
bir Rus subaile gelerek Hayit'e Sovyet
teslim
son bir
olup
üzerine Hayit "Mikhail Yon
ile
izin verirseniz sevinirim"
der.
Hayit'in
Gürcü bir dostudur.
üzerine
ve
odaya girer girmez Hayit heyeboynuna
beni Sovyetlere tescanla
lim edecekler. Bana
Biliyorsun
anamla, atamla bile
imkan yok. Hiç olmazsa seninle
demesiyle
durumu kavrar ve
ve
izhiç bozuntuya vermez.
leyen
subay
hitaben "-Sizin bu adamla
ne gibi bir
var? Sizin
bunun
birbirinden
Von
"-benim
kardeTamara,
evli olup kendisi Afganistan'da
Onu
önce tahsil
için
getirdim ancak
içinde onu memleketine geri gönderemedim" der.
inanmamak
40

da tereddüt eden
için yemin edip
için eline
cil'i eline
Baymirza benim
Hayit bu yeminle
kurtulur.

papaz,
"bunun
sorarak ona yemin etmesi
Von
hiç tereddüt etmeden
huzurunda yemin ediyorum ki,
diye yemin etmesi üzerine
eliyle Ruslara teslim edilmekten

DOSTLARI
Sözkonusu CIA yetkilisi, Hayit hapisten kurtulduktan bir
evine davet eder
hayli zaman sonra Hayit'i
de
Stutgart'da
ve ona neden
dostu (Abat Salimi, Kars Kaikamet eden dört
natbay, Sultan Murat ve Zahid Abid) CIA yetkililerine verdikleri raporda Hayit'in Alman cephesindeyken pek çok katsuçlusu
liamdan sorumlu korkunç bir katil ve
ihbar
Hayit bu
ve
çok iyi
"-Bunlar benim milli komitede birlikte
dedikten sonra anlatmaya
Sultan Murat, Veli Kayyum
evinde görevli, Ahat Salimi Türkistan Komitesinin para
Zahit Abid,
yapPostdam'da (Alman) propaganda okulunda
Kars Kanatbay Komitenin Genel
yürütmekteydi. Fakat bunlar
suçlusu
demekki
kendi
kurtarmak için böyle bir sahte rapor
oldiye
Hayit o günden ve o hadiseden sonra bu dört
ile
asla mümkün olmaunutsun ki, bir yanda suçsuz yere kendini ihbar
öte yanda hristiyan bir Güreden müslüman
cü 'nün, Hayit'i kurtarmak için yalan yere dini ve
41

yemin etmesi. Bu dört
ölümlerine kadar

Hayit'le birlikte 1970-80

Hayit ve
için ölüm
hüküm süro günler, ancak
1945 'te müttefik kuvvetler
General Eisenhower'in hiç kimseyi gönülsüz olarak Sovyetler yetkililerine teslim
son bulacak ve bu insanlar rahat bir nefes
VEDA'DAN SONRA
ölen

kalanyeni bir

yerle bir
hayat beklemektedir. Hayit'de bunlardan biridir.
Baymirza Hayit, Türkistan'da
kahve
uçmaz kervan geçmez
retmenlik
yerlerden çok
Yapmak istedive
tek
ilim
devam etmek.
tren istasyonunda
sekiz
sonra ilim
yeniden açmak için
ayüniversiteye
da kabul edilmez. En sonunda müttefik güçler denetiminde olan Münster / Westfalen Üniversitesi 'ne 1947 Temmuz'unda
Üniversite'nin müttefik subaylardan yetkilisinin biriyle
karsubay Hayit'den hayat hikayesini
ister. Ha yit mufassal olarak hayat hikayesiyle beraber, Almanlarla, Sovyetlere
rütbesiyle
da anlatüzerine,
subay da kendi dedesinin Hazar Denizi
bölgesinde komünistlere
(1917
Iali'nde)
hürriyetlerine çok
sattan istifade ederek Almanlar
belirtip, üniversitede tahsil
42

normal
bildirir.

Hayit fevkalade sevinçlidir. Üniversitenin Felsefe Fakültesine
tahsilinin dört sömestresi kabul
Burada,
Tarih ve Medeniyeti'nden olmak
üzere (Arap, Fars, Türk dilleriyle
Tarihi) temel bilim
olmak üzere
bilim
olarak da, Orta ve YeniTarihleriyle, Slavik dilleri
Türkolog Prof. Dr. Gotthard Jaeschke'in
Türkiye Milli
Tarihi derslerine devam
eder. Profesör Jaeschke, 1919
Trabzon Konsolosu olup, M. Kemal'in
dostudur. Jaeschke,
Hayit'e ilmi
olan pek çok vesika ile maddi
olarak destekte bulunur. Bunun içindir ki, Jaeschke ile ölümüne kadar samimi
devam
Hayit, Türkistan (Hokand) ve
Orda Milli Hükümetleri
Doktora tezine
(Die Reigerungen von
Türkistan Choqand und der Alasch Orda). Bu tezin
olan
Prof. Dr. Jaeschke ve Prof. Dr. Gehrhard Von Mende'nin fevkalade
yine Hayit'in
oldukça
Prof. Dr. Jaeschke, Hayit için Mustafa
mektup yazarak Türkistan Muhtariyeti
arbelgelerinin birer fotokopisini rica eder, hiç bir cevap alamazlar. Jaeschke bu defa
bulunan Abdulvahap Oktay'a mektup yazarak Hokand Muhtar Hükümeti
için kaynak
bulunur, fakat Abdulvahap
mektupta "eski bir komsomol üyesi olan komünist Baymirza'ya belge
bildirir.
Hayit, elindeki mevcut
zorlayarak Doktora tezini sunarken,
zamanda Arap-Fars ve Türk dilleriyle,
lam,
ve Slav dilleri
da vererek 25 Nisan 1950'de iyi dereceyle Felsefe Doktoru
Böylelikle Hayit'e ilmiye
olur.
43

TAKMA BACAK
SAKLANAN
Hayit,
Üniversitesi'nden
sonra gecephe, esaret
ilmi hayattan
çen sekiz
epeyce uzak
Ancak bu
(1943'de Berlin'de)
Milli Türkistan Birlik Komitesi'nde
zamanlarda 110
sahife
Tarihi"
bir risale
kaleme
bunu da komite
Risale, Türkisaskerlere hediye
fakat
bunun bir tek ilginç
hariçBu istisna
muhafaza eden tek
bir asker olan Settarali Bahazade 'dir.
iki
da kesiBahazade
lerek yerine protez bacak
vaziyette hastanede yatmakyenilgisiyle Sovyet
Polonya'ya girSettarali Bahazade risaleyi protezi içine
bin
Münih'e gelir ve uzun aramalardan sonra Baybir
bulup protezin içinde saklayarak
TürkisTarihi'ni kendisine hediye eder. Hayit sevinç
içinde Settarali'yi kucaklar. Çünkü Settarali'nin
küçük risalenin ötesinde, bu samimi
bu
risale yoluyla Türkistan tarihine
ve bu
için
Hayit kaleme
bu risalenin
demektedir:
"Hiç kimsenin; ne
ne
ne diktatörlerin, ne
ve ne de
hiç bir
tarihini
yoktur. Bir
yerde
tarihini bozmak ve
insan cemiyetine
en yüksek derecesidir".
Risale, Türkistan tarihini eski
devrine kadar
özetlemektedir.
44

Emir Timur

TÜRK
Hayit,
çemberinden

kan ve
seline
olarak
on binlerce
sadece 800
Türkiye'nin daha önceki "ajan korkusu" üzerinden hayli zaman
takonu
yatan hala Türk
vimler 1953'ü
geçmek arzusuydu. 1953'te Türk
na geçmek için Türkiye hükümetinden iltica talebinde bulunur. Pek tabi Türkiye kabul etmeyince mecburen Alman tabi7
iyetine geçmek zorunda
O
Almanya' da daha
ve
kurtulanlar
Türk ailelerin bugünkü gibi
Türk
Hayit Alevlenecektir.
man bir
Hayit
bir
doktoru,
ve kanser
olan bayan
daha sonra
Ruth ile 5 Ekim 1950'de evlenir. Bu evlilikten Ertay, Mirza
Dilber
bir
dünyaya gelir. Bunun
isimli iki
Nadire, Kerime, Rana,
Kerim, Ramin, Derya
isminde yedi torunu
50
sonra haberdar
Özbekistan'da
Bekmirza
bir

Hayit, evlendikten sonra, tekrar Türkiye'ye
için müracaatta bulunur. Fakat yetkililer bu sefer de
hastahanede
için Türkçe bilmesinin
nu
kabul edilip
de
heli
söylerler. Bu durum
Hayit ailesi
zorunda
mecburen Almanya' da

45

YARIM ASIR SONRA
BABA-OGUL
1939

ordu 'ya
için vataHayit, henüz
günlük evlidir. 1940 senesinde bir
olarak Polonya
tank birson derece gizli bir görevi üstlenmektedir. Bu sebeple
irtibat kurmak,
ile
Hayit bu yüzden ailesi
boyunca hiçbir bilgi
Almanya' da
sonra,
için
çabalarda bir sonuç
mektuplar bile geri
vermez.
Hayit baba
tam elli
sonra baba
nu 1999 senesinde Mekke'de
bir
tesadüfen
3 Eylül 1940'da
bu
"Telman" ismini verO zamanlar halk
bir Sovyet halk
verilirse daha çok itibar
kanaati hakimdi. Hayit
bu
verilmesine ve elli
bu isimle
çok
kendisinne bu ismin verilmeizah ediyor: "O zamanlar
kara busini
lutlar
tehlike
"siyaseti bilen
tavsiyesiyle,
diye
için anam bana bu ismi
Hayit bu ismi
bir isim
Bekmirza.
Bekmirza 18
kadar
kim
habersiz
Sovyet devleti annesine "Kocan
iz
kayboldu" diye nafaka
da,
dedikodulardan,
sözlerden
birbilmiyordu.
itibaren Sovyet
hüküm eti
O
"Türkistan' baiçin", "Lenin siyasetinin
ses46

ler duyulmaya
Baymirza Hayit'in Sovyet rejimieden eserleri dünya
düzenli olarak
ni
dikçe, ona
Akademisyenler, yazarlar,
köylüler ve
gazilerinin tepkileri
yer
Bu tepkilerin sesi Yarkorgan'a da
Bekmirza Baymirzaev'e "vatan haininin
her
1960 senesinde askerlik
için muayene olan
muharebe
görev
uygun
Fakat birden bire onu tamamen
bir bölüme (muhafaza bölümü)
Sebep,
"vatan haininin
eline silah
idi.
Sovyet hükümeti Bekmirza'ya askerde iken zorla
sitem dolu bir mektup
ve Berlin'de yabir Sovyet dergisinde
Bekmirza mekiçin
tupta; Özbek komünistleriin ilklerinden
her zaman gurur
ve
hizmetlerden
da Sovyet hükümeti
"Fakat sen bunu yurduna dönme cesareti gösteremeyerek
ve milletine ihanet ederek ödedin" diye devam
eden mektupta Telman (Bekmirza) Baymirzaev, hiçbir zaman
ve her zaman
bulunmaktan gurur
Sovyet ordusuna hizmet
ifaMektubun sonunda ise
seslenerek: "Hala
de
fini,
ve kendisine
kilerini kesersen bütün

insalarla
affettirebilirsin" diye

Askerden döndükten sonra çiftçilikle geçimini temin etmeye
Bekmirza, bundan sonra her an tedbirli olmak
ve "helal kazanmak" mecburiyetindeydi. Çünkü küçük bir habir
affedilmez
biliyordu.
Hiç kimse onu
mahkemeye
47

tazyikte
Fakat
nin okuldan
geldikleri çok
Onlarla "casusun
diye alay
Bütün bunlara
Bekmirza hiç bir zaman
kötü bir fikre sahip
Bunca
ise, "Bizim devlet
diye ilan edilen
izlesistemimize, fikirlerimize
mek kendine, ailene mezar kazmak demekti" diye izah etmektedir. Ne zaman ki Prestroika (yeniden
ve Glastnost
siyaseti
ilk defa
hakmüsbet fikirler bildirildi; o zaman sessiz
aramak için hemen faaliyete geçen
Bekmirza,
Cemiyeti'ne, Almanya'daki Kiliseler
Gorbaçov'a ve daha bir çok resmi makamlara
fakat hiç birinden cevap
mektuplar
Gazeteci Enver Corabaev'in
ve milletvekili Muhammed Salih
ile
bir mülakat sebep
Baymirza Hayit de yüzünü
için imkanlar
Sonunda, aslen
olup
zamanda Türkiye Cumhuriyeti
ola, Dr. Hayit'in kaAzize Kaynar
dim dostu merhum Hekimcan
daveti ile Bekmirza Baymirzaev ve
(d. 1964) 30 Eylül 1991 'de
geldiler. Hakendilerini
Azize
ye Bekmirza'mn ilk sorusu
Azize
-

O sizi bekliyor, diye cevap

defa bir araya gelen
ve torun birbirlerine
hayat hikayelerini anlatarak, gece
kadar sohbet ederek 12 gün boyunca hasret
Bekmirza ve
han Özbekistan'a döndüklrinde evleri sanki "Hacca gidip gelen mü 'minler gibi" ziyaretçi
48

Bekmirza
nebilmesi için faaliyetlere
görmeye vefa
vefat eden
devam
(Baymir::a Hayit,
Dergisi, S. 83,

sonra, onu
Ancak ömrü,
Ocak 1992'de 52
faaliyetleri

dö-

Ziyaret Ettim", Türk Dün1993)

HAYATI
Dr. Hayit'in "Türkistan (Hokand) ve
Orda Hükümetleri"
tezi, 20.
itibaren
yan milll idarenin ve hürriyetin önemiyle, Türkistan üzerine
çöken Rus emperyalizminin komüniz
gerçek yöHayit'den önce Joseph Castagne, "Du
nünü ele
Monde Musulman" dergisinde, (keza Mustafa Çokay'da
konu
makaleler
FaTürkistan Muhtariyet Tarihini ilk defa
kat Hayit'in
akademik bir
onun felsefi boyutunu da ortaya koyan bir
eseridir.
Türkistan muhtariyetinin (Merkezi Hokand
ömrü oldukça
sadece
gün
12
1918'de Rus ordusuyla, Ermeni
Birliklerinin
taarruzuyla bu yeni kurulan devlet yok
olunan
Hükümeti de iki
ve
o da Rus-Sovyet kuvvetleri
ortadan
Dr. Hayit 1950-1952
Alman
Cemiyeti'nden
bursla "20.
Türkistan"
eserini yazar. Bu eser, Deutsche Furschunsgemeincs
maddi
1956'da
Fakat Hayit için
önemlisi Avrupa ilim
girmesinde bu eser bir anahtar
vazifesi görür. Eser, 20. yy'da
sosyal, kültürel,
iktisadi, siyasi
durumunu ve Rus komüniz-

49

mi ile Türkistan Milliyetçilerinin
ve
mücadelelerini incelemektedir.
Dr. Hayit bu temel eserden sonra 8 kitap, 13 risale,
260'dan fazla makale
Prof. Dr.
Kemal
olarak
üzre Türkistan
üliçinde (1875-1956) Avrupa'da Türkistan hakkelerde 71
üç
üç eser
Oysa,Hayit 36
içinde(l956-1992
zikredilen eserlere
(6 ).
Dr. Hayit'in
müstakil
olarak
( . Burada Hayit'in
ilgilenenlere
(8)
Dr. Hayit'in ailesi,
80.
münasebetiyle
onun Alman dilinde
makalelerinden bir
"Berichte und Forschungen über Turkestan" (Türkistan
raporlar ve
(484 sayfa)
Bu Dr. Hayit'in 10.
Dr. Hayit'in iki eseri (1. Türk
Rus Emperyalizminin Ayak
2. Sovyetler
Türklüve
Meseleleri) Türk dilinde
ve
Türkiye'de
Alman dilindeki, Turkestan
zwischen Russland und China" isimli eseri,
1975, 437 s.) "Türkistan Rusya ile Çin
Türk dilinde
eser Türk Tarih Kurumu 'nun himmetiyle ilavelerle "Türkistan Devletlerinin Milli Mücadeleleri Tarihi" (Raportör: Prof. Dr. Abdulhaluk
161, 447 S., 6 harita)
Çay; VII, Dizi,
Türk Kültürünü
Enstitüsü Dr. Hayit'in "Wirtocha
problemi Türkistan"
da Alman dilinde yaAlman dilinde
Türkistan'm
1917-1934
Milli Mücadele Tarihi" eserini Türkiye Diyanet
1998'de Türk dilinde
...
50

çilesinin
dair bir örnek göstermek gerekirse, her halde Baymirza Hayit'den daha iyi bir
örnek olmasa gerektir. Baymirza Hayit'in
Türkistan-Türklük ve
yolu hayattan bezdiren,
zaman zaman isyan ettiren çileli bir yoldur.
için Alman
Cemiyeti Hayit' e
200
bir burs
Takdir edilir ki bu
burs
hayat geçindirmeye yetmesini, döküman toplamaya, döküman toplamak için kütüphane kütüphane
mak için yol
bile yetmez. Kütüphanelerde
için
gitmek gerekmektedir. "20.
Türkistan"
eserinin ortaya
hikayesi böylesine
bir
ve
ürünü
gözler önüne serer:
Hayit bunun için eski bir bisikletle bir battaniye
yollara
Ekim'ine kadar, Köln'denHamburg-Münster
Köln'den-Frankfurt-MarburgkütüphaneMünih-Salzburg-Viyana ve Feriburg
lerine
bu bisikletle gidip malzeme toplar.
mümkün olursa istasyonlarda, olmazsa
ve
karda
bir siper
battaniyesine
uyuyarak yoluna devam eder. Uzak bir
kütüphanesinde
ni bitirip Köln'e dönüp
bir dinlenmeden sonra yeniden
bir
yola
ne demek
gören Hayit, her
arzusundan vazgeçmez.
Nihayet eseri
ve Prof. Dr. Von Mende kendi
elleriyle eseri tahrir eder.
için kurala göre
Alman
Cemiyeti'nin
bölümünde onüç
bir komisyondan geçmesi gerekmektedir. Komisyon üyelerinin her biri eseri
okur ve her biri kendine
göre düzeltir. Ortaya öyle bir
ki,
hiç kimse anlayamaz hale gelir. Deutsch Forschungsgemeinschaf son
51

---------

olarak eseri daktilo ederek Köln Üniversitesi
Enstitüsünün direktörü Prof. Dr. Werner Caskel'e gönderir.
eserin
"bu eseri hangi ebCaskel okuyup
haben dies Buch verbessert)
lehler düzeltti" (Welche
notunu yazarak geri gönderir. Cemiyet, Prof. Dr. V. Mende tatahrir edilen ilk
esas alarak
karar verir.
yolundaki
zahmetlerHayit'in eserlerini
den birine de Bonn Üniversitesi'nde
Muhammed
bal 'le ilgili bir
örnek
eder. Hayit
bu risaleyi
için iki
ödenek alamaz. Sonunda
bir gün Pakistan
için Pakistan'a gidememnun edecek bir hecek olan Alman heyeti
diyenin ne
Hayit'in,
üzerine
tezi
gelir. Ve eser bir hafta içinde
piyasaya
und die Jelt des
(Muhammed
ve
da ilave etmek gerekir ki,
Almanya' da
tahsil
ve Münih Üniversitesinde doktora
alHayit'in
ilgili
önce konu ile ileserigili Prof. Dr. Hell'in,
nin tercümesiyle, Prof. Dr. Annemarie Schimmel'in
bal' den tercüme
da yoktur. Hayit, bu risalede
günlerine
kin
yer vererek onu Alman
Hayit, bunun
yine
ilgili (1966Hürriyet Ruhu" (Freiheits1967)
Eits
240 sayfa
bir eser daancak bu
ha

52

DR.
VE

DÜNYASI

Dr. Baymirza Hayit, II. Dünya
(1945 'den
Temmuz 1947'ye kadar)
Yalta
zorla Sovyetler
teslim edilmesine
mücadele eder. Bu mesele pek çok
sonra 1947- 1950
üniversite
Ekim
1960 'dan sonra kendini tamamen Türkistan' istikbali için ilmi hayata vakfeder. O,
ilim mahvellerine girip, 1947' den 1998 'e kadar elli
hayatta
bir
ve iradeyle ortaya
ilmi
"Allah
da bana
bir mutlu günü mutlaka olacak"ben ölsem de
ölmeyecek,
yok olmayacak" gayesinden
bir
Bu
yolda kendini sevmeyen
da az
Türkistan' dan, Sovyetlerden, Rus
den haberdar
Dr. Hayit, 1959'dan itibaren Almanya
halde, Alman milletinden birinin sahip
haklardan hiç birine sahip
pasaportu olan hiç bir
Alman
asla mümkün deTabii olarak, Ha yit için Alman dili, kültürü, dini ne kadar
Almanlar için de Hayit tam
yabanHayit böylesi bir ortam içinde ilmi
ve fikirlerini dile getirmek yolunda azim ve gururla
yürütür. Ancak onun fikir ve
bir makalenin
belki de ciltler dolusu müstakil bir
gerektirmektedir. Burada onun
ancak
mah1matlar vermekle
Hayit'in ruh, fikir ve
amillerin
ana,
mim ve dini terbiye, milliyetçi
gelmek üzere; çetin

53

hayat
Sovyet Devrimi içinde
ve
II. Dünya
ruhunda
derin izler, Almanya'da
tahsil hayave Türkistan milll
hareketi içinde
görevlerle, faaliyetlerin bütünü belirler. Dr. Hayit, bütün eserlerinde (kitaplar, makaleler, risaleler, konferanslar, dersler, sohbetler) Türkistan
umum
ve
meselelerine
olarak Rus ve Çin emperyalizminin, sökültürü, sosyal ve
mürge,
siyasi
ile komünizm
mücadele, Türkistan hürriyet mücadeleleri, Türkistan' da devam ettirilen
devlet terörü, öldürülen münevverler, ataizm
Iam' a vurulan darbe, müslüman Türklerin
ilmi olarak izah ederek, dünya
kamuoyuna
kutsal bir borç bilir.
Hayit'in bu yoldaki bütün
külliyat olarak
hususunda pek çok iyi niyetli tavsiye ve teklifler
getirilmesine
bugüne kadar müsbet bir sonuç elde ediHayit'in özellikle "Milll Türkistan" dergisinde yamakaleleri, Hayit'in
kadar, Türk gençlerinin Türklükle ilgili meseleleri bilmeleri
fevkalade önemli
Hayit'in yabandillerde
makaleleri, risale, kitap ve
toplu olarak
sadece ilgililere kaynak
ötesinde, Türk Cumhuriyetleriyle
önemli
kanaatindeyiz.
DR.
Hayit Beyin,
lenin önemli bir
onu da
ri

istiklali için
mücadeTürkistan Milll Ordusu'na
bir
gerektiren ilmi faaliyetlekünhüne

54

meselelerle, hayat yolundaki tercübelerini Türk Dünve umum
adayan Hayit,
ilim ve
siyaset mahvellerinde kamuoyu
için bir ömür boyu sürecek seyahatlere
Uzun ve yorucu bir yoldur bu.
Hayit'in
bu seyahatlerde
olaylar ve
insanlar
zaman
güldürecek cinstendir. Bir
o kadar da manidar. Ancak bu seyahatleri de
gibi oldukça
burada
küçük
detaylarla, kronolojisiyle vermekle

1953 Arabistan
Lübnan, Ürdün, Suriye, Türkiye,
Pakistan ve Suudi
içine alan bir seyahate
Bay Mirza Hayit, S.
Arabistan' da hac
yerine getirir.
ülkelerin hac
temsilcileriyle irtibat kurarak, Sovyetler
zulmün
ve
önlenmesi için
ülkeleri devlet
devlet
BM
gönderilmek üzere imza ve telgraf
düzenler.
1957,
Londra Üniversitesi, School Of Oriental And African Studies 'te
Lügatm son tahririni
sonra, Sir Olof Caroe'nun gözetimi
British Museum'da, "Sovyet
Türkistan Misalinde
Siyaseti"
eserinin
üzerine

Temmuz 1959 Arabistan
Mekke de ana ve
için hac
yerine getirdikten sonra, Suriye,
ve Türkiye
Türkistan'a dair kaynak
yapar. Bu
Sovyet
Suudi Arabistan'da tutuklanan 13 Türfaaliyetlerini yürütür.
55

Eylül 1962 ABD
Washington'da Middle East Institute'un
olarak
Sovyetler
Durumu
düzenlenen
konferansa
"Türkistan' da
Meseleleri"
sunar.
1964
Hindistan, Delhi' de toplanan International Kongress of
Orientalist'de "Özbek Türk
Kadiri ve Çolpan"
sunar. Kongreden sonra Lahor ve
Ravalpindi (Pakistan) kütüphanelerinde
in
Prof. Dr. Cevat
ile
Günü
etkinliklerinde yer
1964 Karaçi,
bir zenginle
bir
Hayit'e
Hayit, Cevat
birlikte oldukgünlerde Pakistan'a
çok zengin
bir TürTürkistanla ilgili
haberini
Sözkonusu adamla da telefonla
Hayit'le,
'in niyeti bir Türkistan Ansiklopedisinin
için bankada hesap
olan bu Numancan
30 bin
gayet
zengin bir
Randevu günü
saatlerce bobeklerler, gelmez. Cevat
Pencap Yüksek Eyalet
Mahkemesi
Hayit'e dönerek "- Hayit bey bu
adamlarla Türkistan
yürümez" diyerek Lahor'a gider. Hayit ümitle
zengini iki hafta daha bekler yine cevap yoktur. Pakistan
bir TürkistanHayit'e telefon
durumu
Hayit
olarak
bizim zenginleri neden dar'a çektik-

56

lerini

bulunuyorum" demesi üzerine, TürHayit'i bu adam komünizm
diye ihbar eder. Baymirza Hayit'i Pakistan polisi Karaçi' de
sorguya
Hayit kendini ihbar eden hempolise
sözleri inkar etmeyip ilave
olarak, sizin
Yakup
da pek çok zengini
öldürdü neden. Çünkü, zenginler para zevkinden
Allah
yalan
da ondan. Bu defa da
Numancan bizi
bekletip, üstelik
bizim
üzerine,
hiç bir haber de vermedi diyerek durumu
izin verir.
polis onun Pakistan' dan
Ekim, 1964,
Taraf
ülkelerin Kahire' de toplanan "Rheinischer
Hayit,
Merkur" gazetesinin muhabiri olarak
ya
delegasyonlar nezdinden
faaliyetlerden olmak üzere
müstemleke
ile Sovyetler Birlidurumuyla ilgili kulisler yürütür.
Mart, 1965, Endonezya
Bandung'da toplanan
Asya ve Afrika
Ülkeleri
Dr. Ralphe Röder'in
Endonezya parlamento
'nun davetiyle
Hayit, burada Türkistan' da
m meselelerini
Bu

'

Türkistan
Dini idaresinin
müftü, Ziyauddin Babahan'la
Rusya'dan
gelen bu müftü kimsenin
yerlerde Hayit'i bulup,
kendisinin bu meseleleri
bu yolda kendisinden büyük ümitler beklediklerini söyler.

57

1966 ABD
Harward Üniversitesi'nin (Cambridge)
tüsü'nde Özbek Türk Dili
zengin kütüphanesinden gelecekteki
toplar.

Enstiüniversitenin
için malzeme

Mart 1967, Mart 1968
Türkiye-TKAE (Türk Kültürü
Enstitüsü) 'nün
bursuyla Türkiye
ve kütüphanelerinde
"Rusya ve Çin
Türkistan"
eserinin
tamamlar.
1968-Pakistan
anma günü münasebetiyle Pakistan'a davet edilen
sonra AfganisHay it, anma günü etkinliklerine
tan' a geçer, Afganistan'da
için kaynak
Türkistan milli hareketinin
temaslarda bulunur.
Nisan, 1974, ABD
Washington'da 7. Dünya Anti-komünizm
eden Hayit, Türkistan Milli Hareketi ve
umumi durumuna
bulunur. Konfegününde 150 binden fazla
nüTürkistan milli
Türkistan
Washington'da
bu
beklenir. Bunlardan hiç birisi mitinge

58

ka-

gibi,
temsil edecek bir Türkistan
dahi
bulunamaz. En sonunda Türkistan temsil eden Türkistan
Ukrayna milliyetçilerinden bir
Ukraynagenç
Hayit
yaparken Türkistan
elinde yükselir. Ne
ki, o
AmeSesi Radyosu'nun Özbek seksiyonunda
hiç biri ne bu
ne de konferansa

Ekim 1974,

1975, Türkiye

Prof. Dr. Ercüment Kuran
tavsiyesi, Prof. Dr. Osman
Okyar ve Prof. Dr. Emel
tavassutu ve Hacettepe Üniversitesi'nin o günkü rektörü Prof. Dr.
himayesinde Hacettepe Üniversitesinde misafir
retim üyesi olarak "18 ve 20. yy.
Türkistan Tarihi"
dersleri verir.
Hacettepe Üniversitesindeki derslerinin
Üniversitesi Umumi Türk Tarihi Profesörü rahmetli
'nun davetine icabet ederek yine
konuda Türk
Tarihi bölümünde dersler verir.
Hacettepe Üniversitesi'nden
Fakülte
Prof. Dr. Emel
Hayit'e
olduderslerden
bir jest olarak nazik tebriklerini bildirir.
Dr. Hayit, Türkiye'de ilk defa Hacettepe Üniversitesi'nde
Türkistan Tarihi dersleri
ve bunun da ilk
kendisine ait
için
geçen kimselere hassaten

13-15 Ocak, 1978
ve Self DeterminasHürriyet Yolu"
teb-

Zürih'te toplanan
yon"
sunar.
59

Mart, 1978, S. Arabistan
Cidde' de
Müslüman
Meselesi
Sovyetler Bir'ndeki
Meselesine
lan Hayit, Kral Abdülaziz Üniversitesi'nin de " Müslüman
Enstitüsü"nde "The Islam Under The Rule Of
Comünizm"
sunar.
5-9

1979 Türkiye

da toplanan II. Milli Türkoloji kongresine
Mart 1979, S. Arabistan
Riyat'da düzenlenen Dünya Müslüman Gençler 4. KuHayit, "Problems of Difence of
under Rule of Cominism"
sunar. Kurultaya
lan ikibin delegenin ortak
Hayit'in
ve Komünizm Mücadele Tarihi"ni
karar. verilirse de,
icraa mevkine sokacak olan
madbu
di destek
bu proje hayata geçirilemez.
1980, S. Arab.istan

Kral Abdülaziz Üniversitesi, Müslüman
Enstitüsü'nün Cidde'de
sempozyuma "Almanya'da Türkler" (The Turks in Germany)
sunar.
1981, Ocak 1982, Kanada:
Alemi
Sherbrok'ta düzenlenen "Müslüman AzmMeseleleri"
sempozyuma
Hayit,
"Türkistan
ve Demogrofik Durumu"
tebsunar.

60

HAYATI

Mart 1983, ABD
Washington'da "Orta Asya Etüdleri"
lan Hayit, burada
geçen bölgenin Orta Asya (Central Asia)
olarak
Türkistan olarak
tez'ini öne sürer. Hayit'in bu fikrini oturum
ünlü oryantalistlerden E. Wimbush, "Dr. Hayit sitdown please, this Conference is not about, Turkestan, but about Central Asia" (Doktor Hayit bu,konferans Türkistan
merkezi Asya
diyerek sözünü keserek, fikrini geçersiz hale getirmeye
Oturumda bulunan Mahmut Maksud Bey' de "Amerikan Ansiklopedisinde Merkezi Asya maddesinin
belirterek
onun da
sözünü keserler. Dr. Hayit, pek çok
bu
Türkistan
sahip
teessürle seyreder.
Nisan 1983, Türkiye
Tarihi, Kültür ve
Merkezi (IRCICA)
düzenlenen
sempozyumuna davet edilen Hayit, "Türkistan'da
SaMeseleleri"
bir
sunmadan önce konuyu
Merkezine bildirir. Yetkililer bu
konu
Sovyetler
'nden uzman davet
Arapça;
veya
gebildirirler Hayit'e. Hayit, yetkililere
Türkiyenindir. Bu ülkenin dili ise Türkçedir.
Sempozyumu 'nda
dillerle
kabul
halde Türkbelirtmesi
çenin kabul edilmemesinin
üzerine, sempozyum düzenleme komitesi Dr. Hayit'i delege
listesinden

61

14-25 Ekim, 1983
Berlin, Paris ve Londra'da düzenlenen Word Media Conference 'a
Mart, 1984, Pakistan
Pakistan' a giderek Ravalpindi ve
Afganistan Mücahit
irtibat kurar. O günlerde
biçimde gündemde olan Afganistan mücadelesinin Türkistan' da
fikrine
Türkistan' bu konuda
bir
fikrini öne sürer.
mücadelenin
Afgan mücahit
Buhara
kurtarmak niyeti taHayit'e göre bu dosttan
yaratmaya hizmet etmektir.
Institude of Politic Studies"de
"Tendencies of Turkestan, Research in the Soviet Union, in
Countries" konulu teblithe Western Countr und in the
sunar.
1984, ABD
Türkistan-Amerikan cemiyetinin davetlisi olarak Newyork'ta
için 45 günlük
Tarihi,
kültürü"
seminere
günlük semineri eksiksiz takibeden tek Türk Ali
bir
dir. Seminerin Ramazan
sebebiyle
Türseminere gelmezler. Dr. Hayit bu seminerler
da Broklyn'deki Fatih Camisinde
Fethi ve
Buna
sunar.

62

16-18 Eylül, 1985-Türkiye
Dokuz Eylül Üniversitesi,
Hayit, "Sovyetler
Temayülleri"
1986,

Fakültesi'nin
Sempozyumu 'na
Ishim

sunar.

1987, Türkiye

da Mannara Üniversitesi 'nin davetiyle, FenEdebiyat Fakültesi'nde "Türkistan Tarihine
dersleri
üzere misafir
Fakültenin o
günkü
olan merhum Prof. Dr. H. Dursun
13
Mart 1986 günü tarihli
mektubunda Hayit'e
için her türlü
bildirilir. Hayit, üniversitede ders
zaman boyunca
iyi
bir odaya muhtaç
Bir dostunun eski, suyu
olmayan,
bir muayenehanesinde bir
geçirir ve
sonunda kalbinden
1987
üniversiteden
zorunda
Hayit okuldan
Hayit'e Üniversitede
dair, gayet
ruhsuz ve
ifadeli resmi bir
(!)gönderir.
Dr. Hayit
olarak
ve Londra ve Harward üniversitesinde bile bu denli
ve
bir
Ama Türkiye'nin Marmara Üniversitesi 'nden
Hayit Mannara Üniversitesinde
süre içinde Ankara Türk
(Mart 1987)
"Türkistan'da Türkçülük" konulu bir
sunar.
Yine
içinde (Haziran 1987) Samsun'da 19
Üniversitesi'nin
bir
"Sovyetler
ve
Durumu"
bir
sunar.
63

12-26

1988,

Türkistan

Cemiyeti'nin davetiyle
(Uygur Otonom Bölgesi) Urumçi ve Turfan
giden Hayit, cemiyetin
Bölgesinin
Meseleleri" isimli
sunar. Domünevverlerle, Çin'li ilim
umum
meselelerini müzakere ederler. Çin ve
TürHayit'in fikirlerini nezaketle dinlemelerine
Çin'in
Türkistanla ilgili
da
ederler.
sebebiyle orada daha fazla
geri döner.
Mart 1990, ABD
Newyork'ta, Türkistan-Amerikan Cemiyetinin daveti
Yolu"
bir konferans verir.
üzerine
1990, Türkiye:
Türkistan
25-26
Kültür
düzenlenen "2.
Türkistan
Hayit
Milli
ve
Meseleleri"
. sunduktan
kurultay sonunda
Türkistan Platformu"
Bu platforina Baymirza Hayit ise fahri
kan seçilir.
1991 Türkiye
Refah Partili
Hayit'i
Sustururlar? Köln'deki Avrupa Milli
davetiyle
da düzenlenen "TürkisRefah Partisi
Fetih ve Gençlik Gecesi"
Kürsükendilerini tebrik eden Ha yit, Türkistan' daki Türkleye
rin zulümden
dair
protestolarla
Hayit Türkistan
göstererek,
64

"Bu
Türkistan ve Fetih Günüdür. Bana bu
konuda söz
vermezseniz, bu
lar için önemi ve
yoktur" demesi üzerine Hayit'in de
çok
bir kaç
kürsüye gelerek Hayit'i haysiyet
bir
karga tulumba kürsüden
indirirler. Hayit, ömrü boyunca
faaliyetlerde bu denli
terbiyesiz bir hakarete
ama
onu yaralayan,
ve
herhangi bir tepki göstermedikleri gibi Refah Partisi
onu
kürsüden indirenlerin de
Hayit salondan
kendine sorular yönelten
menbeyanatta "bu
kendi
dedavet üzre
Türkistan milli
kendi hayave bütün kabahatinin de Türk ve müslüman olmaktan
belirterek oradan
Eylül 1990, Türkiye
Yeni Forum Dergisi'nin Bodrum' da
yuma gözlemci olarak

sempoz-

19-27 Mart, 1992 Türkiye
Antalya' da ilk defa düzenlenen 1. Türk Devletleri ve
burada Orta Asya Türkleri yerine
ve kukarultay bundan böyle Türkistan
rar verir.

12-25 Temmuz 1992 - Özbekistan
Hayit 52

Sonra
Adam

Defa
Edilir?

65

Dr. Baymirza Hayit
birlikte, Özbekistan parlamenProf. Dr.
tosu Kültür Komisyonu ve Tarih Enstitüsü
Ahmadali Askarov
Özbekistan' dan davet
Dr.
Hayit ve
Dr. Ruth bu davet üzerine 12 Temmuz 1992'de
Özbekistan Hava
gelirler. 14 Temmuz'da
önce
Fergana vadisinde Cust
ise Hayit'in elli iki
Torokorgan, oradan da Namangan'a geçerler. Nahalk bayram
içinde Baymirza
mangan
batur
diye
Hayit'i
Hayit, yolcu
Ruth, Ayfar ve Muratla birlikte vatan hasretinin
beri
yürekle,
aramakta, eski
ve halkla
eski
köyünsohbet etmektedir. Pek çok
döndüklerinde, sabah saat
den 22 Temmuz 1992'de
üçte hükümet yetkilileri gelerek, Hayit'e derhal
terketmesini
ederler. Hayit ve
25 Temmuz
sonra
ikinci defa, hem de
1992 'de
halde
Kerimov
sözde
Özbekistan'dan kovuluyordu.
ve avanesi
önce, kendini
gelen
demekten kendini
Özbek
"Özbekistan ve Türkistan, eski Sovyet Cumhuriyetlerinden sözde
oldular, buna
Fakat görüyorum
Ne
ki Sovyet ruhu hala
gül bahçesi olsun, yeter ki sizler
mutlu olun,
sana
sen koru".
Dr. Hayit'in Türkistan seyahatine
intibalar
Türkiye'de ve
organla( ) fakat öte yandan
ülkelerde
binlerce
muhacir, Özbekistan yetkililerine, neden
elli
rahat yüzü
ve hiç bir
devletin himayesine
olan bu
Özbekistan'dan
diye soru
66

HAYIT'IN HAYATI

6-13
1992
Ankara'da T.C.
Genel
"Türkistan'daki Medreselerin
Kültüründeki Rolü" isimli
ile
16-23

düzenle-

1992, Azerbaycan

"Yeni Forum" dergisi
Bakü'de düzenlenen
sempozyuma
Hayit, Prof. Dr. Turan Yazgan ve Prof.
Dr. Neriman Veliyev'in
Azerbaycan Devlet
Ebülfez Elçibey'i ziyaret ederler. Elçibey ile
Hayit eski bir dost gibi saatlerce sohbet ederler. Elçibey'le koHayit'e tarifsiz bir manevi kuvvet verir. Öte yandan
Hayit'in Özbekistan' dan zorla
E. Elçibey'i fevkalade muazzep eder.
11-12

1992 - Türkiye

Ankara'da
Cumhuriyetlerinin
Dünyaya
davet edilerek, fikir teatisinde bulunur.

"Yeni Türk
konferansa

Ocak, 1994, Türkiye: Ankara'da Türk Tarih KuruTarih
mu 'nun "Türk
komisyonu
Nisan 1994, Türkiye
Türk
Türk
m sunar.

Ankara'daki
ve Türklük

"Avrupa'da

Eylül 1994, Türkiye
Türk
Tarih
Orta Asya Türkleri yerine
terminolojide yerini
için
malümatlar sunar.
67

Ekim, 1994, Türkiye
de toplanan il. Türk Devletleri ve
"Türkistan'daki Etnik
tisadi ve Sosyal Hayata Tesirleri" konulu

Siyasi,
sunra.

1995, Türkiye
Ankara'da Bilkent Üniversitesi'nin
yuma "Kafkasya ve Orta Asya Problemleri"

sempoz-

Haziran 1995, Türkiye
Atatürk Dil, Tarih ve Kültür Yüksek Kurumu
düzenlenen "Manas
sempozyumuna
7-12

konulu
27-28

Manas

1995 Kazakistan
düzenlenen
150.
münasebetiyle "Abay Devrine
sunar.

Do-

1995,
"Manas"
100.
sempozyuma "Dünya Destanlar
sunar.

edilen
ve

Ekim 1995, Türkiye
de toplanan IH. Türk Devletleri ve Toplu"Dünya Türklerinin Kültür
Fikirler"
sunar.

68

1995 Türkiye
Ankara' da
düzenle"Eski Sovyetler
ve Bugünkü
nen
Devletlerde
Durumu" meselesini deÖzbekistan' daki
an
meselelerinden bahsetmesi üzerine, Özbekistan'm
ve
o günkü Türkiye Büyükelçisi Hayit'e "-Hayit efendi komünizm aleyhindeki mücadelede
oldunuz fakat,
Özbekistan aleyhindeki
da
diyerek Özbekistan yönetiminin Hayit'e
olan
teyid eder.
Oturum
vaktin
bahisle, Hayit' e, Abdurrazakov'a cevap
Bunun üzerine
Osmanov (Kazan
Kazan Türklerinden Prof. Dr.
Üniversitesi'nden) Hayit'e tebrik
gönderir. "Hayit efendi siz,
anti-Sovyetçi idiniz.
ise
hassasiyetten
sizi tebrik ederim" diyerek,
teslim edecektir.
Mart, 1996, Türkiye: Ankara'da toplanan iV. Türk
Devletleri ve
Hayit,
"Türkistan Türkleri"
sürekli
fakat Tacikler
kimsenin fikir
den bahisle, ilk defa Tacikleri gündeme getirerek, Taciklerin
kaderiyle, Türkistan Türklerinin kaderlerinin birbirine
bu sebeble
bir bütün olarak
dirmek
fikrini ortaya koyar.
10-16 Nisan 1995, Türkiye:
toplanan V.
Türk Devletleri ve
Hayit,
"Yeni Türk Cumhuriyetlerinde Komünizm
dan Kurtulma Meseleleri"
sunar.
10-14 Haziran 1997, Türkiye: Atatürk Kültür Dil ve Ta69

rih Yüksek Kurumu, Atatürk Kültür Merkezi
Ataüyelerine,
türk Kültür Merkezi
davet edilen Hayit'e, kurum
seçilir.
Devlet
N. Kemal Zeybek'in
Hayit, ilk defa Türkiye Cumhuriyetinde bir devlet
Türkistan
Benim ebedi "Devlet
Azerbaycan Devlet
E. Elçibey:
Dr. Hayit'e
verilmesini duyan ve Hayit'in kendisine "Benim ebedi devlet
Azerbaycan Devlet
Ebülfez Elçibey kendine
tebrik
gönderir:
"Eziz
Sizi, Türk

Beymirza Hayit
mücahidi Atatürk, M.E. Resulzade,
ve yeni dövrde millf mübarizenin höyük önderlerinden biri kibi
ve sevirik.
Sizin Atatürk kültür merkezinin
üyesi seçilmeniz bizi
mutlu etdi.
Sovyet rejimi sizin çesi hayatzmza
dönhöyük derbeler vursa da iradenizi szndznp
on
dere bilmedi. Sizin mübarinizi lekelemek üçün
dogguz tezin ve yüzlerle megalenin ve
zaman subut etdi.
Böhtan ve
ayak tutdu, ancak yürümedi.
Türk cumhuriyetleri hem de sizin eserinizdir.
mübarize aparan bizler yeni nesil sizlerden öyrendik, sizden nümune
Gün o gün
olsun ki, sizin bu
olacak seksen
nz bayram kibi
sizi
arzular
ve sevgilerle.

Ebülfez
11.06.1997 Keleki

70

26-28

1997, Türkiye

Türk
1.

düzenlediKongresi ve Türk
Assamlesi'nin iV.
Dr. Hayit'in faaliyetleri bu yönde de
devam etmektedir.
DR.
BAZI SAYFALAR
Dr. Hayit, topyekün bir mücadele fikir ve ilim
Bir
onu
zaman üniversite kürsülerinde, kütüphanelerin
veya
seminer ve sempozyumlarda görmeye
olan
gözler onun cemiyet
faaliyetlerinden pek de haberdar
Ancak Hayit, bütün
cemiyet
da faal bir üyesidir.
önce il. Dünya
öncesinde
save
zengin bir
çevreye sahip olan Ha yit, 1953 'den sonra
bir irtibat kurar.
muhacirlerin hemen hepsini
Bundan hareketle muhacirler
istiklali için
sürekli
maya
eder. Bu
da zaman zaman ibret verici
da
olur.
olay Suudi Arabistan' da
gelen
ibretlik olaylardan sadece biridir.
Her

Türkistan

Verilen Paralar
Diyen
Dr. Hayit'in Türkistan
faaliyetlerini
muhacirler
yoksa anlamak
isteme71

--

---

-------------------

mektedirler bilinmez. Ha yit 1953 'de Mekke 'de
Ancidan Bahçesi denen yerdedir. Medine'den
gelen Mevlana
bir
Türkistan ile ilgili ko-Ben otuz
Türkistan" dergisine para veriyorum ama Türkistan hala
Bundan böyle
diyenlere verilen para
demesi üzerine Dr. Hayit,
kasdederek
bulunur. "-Bir defa
Türkistan"
otuz
beri
sadece dokuz buçuk
ve
Mevlana bu dergiye para
sevap
Herkes bilmelidir ki, bir dergiye
verilen
bir parayla Türkistan kurtulamaz. Olsa olsa Türkistan
tutulmaya
Maalesef Mevlana gibi bir
bunu anlamaktan bile uzak
diyerek sözlerini noktalar.
sekizyüz
Gerilim artar ve
Dr. Hayit, Mevlana ve Mevlana zihniyetinde
asla
gibi, bu tür
tesiriyle Türkistan mücadelesine
bulunacak
da
bildirir.
Türkistan Milli Meselesine Zekat vermek caiz
Yine buna benzer bir hadise,
muhacirler arameydana gelir: Birisi
"Türkistan Milli hareketi için zekat vermek,
etmek caiz
yayar. Hayit 1959'da S.Arabistan'a gelbu
Muhammed Seyid Terazi ve Zuhuriddin ile birlikte Suudi Arabistan Müftüsü'nün
giderek müftüden
zulümden kurtarmak yolunda
etmek , zekat vermek caizdir"
alarak, önceki
bertaraf etmeye
Ne var ki müftüden
bu
fetvaya
sonuç olarak Türkistan meselesine yine de

72

Bölgecilik ve
Bölge
Dr. Hayit,
seyahatlerde muhacerattaki Türifrat derecesinde bölgecilik,
duygusunun
hakim
olur.
bu sebeble, seyahatlerinde gecelemek zorunda
ait bina,
ve tekkelerde
gelen
bu tür hadiselerin cereyan etme biçimi
Hayit, seyahatleri
yatmak zorunda
ait tekkelere, dergahlara
yetkili olan
yahut onun vekili Hayit'e
hangi
olsorar. Dr. Hayit
diye cevap
dergah ve tekke, Semerkant, Andican, Cust,
Tirmiz, Çirnkent veya
elindeyse Hayit'in bir gün
bile orada gecelemesine izin
atarlar.
Dr. Hayit buna
tekkelerde, kervansaraylarda
kalkarak
yerlerde
yaparak
Türkistan meselesinde
Bu faaliyetler
hadiseye benzer pek çok hadiseyle
tesadüfen
tarihi gerçekleri
da
Ben
Diyen Mücahit Lideri
Dr. Hayit'in seyahatlerinden birinde yolu
Otele verecek
bir kervansaraya gider. Burada
Marat
atlara,
ve develere bakan birisiyle
benzeyen bu
Hayit, - Siz
diye
adam ona;
ben
der. Adamla oturup saatlerce
Ben
diyen bu adam
sözde milli
liderlerinden Murat
ki, 20
Sibirya'da
hapis ve sürgünde
zaman Türkistan tarihinde is73

mi çok zikredilen mücahit liderlerindendir. Hayit'in, 70
bu adamdan Türkistan mücadelesiyle
pek çok
malumdur.
ilgili
Hindistan'da
Bileyicisi Bir Gazeteciyle, Taif'te
Tamircisi Bir

Dr. Hayit, Delhi'de sokaklarda
bir
önüne
biriya benzetip,
olarak nereli
soni
rar.
üzerine
Bu
bileyicisi 1918 'de
Türkistan"
gazetesinin
Kadir Bekir
Hayit, Kadir Bekir'le
Suudi
Taif
vaktiyle
bir
edemez. Taif'in çöl
yapan birisiyle
biri bu
Sultan Bey Bahtiyar
söyler. Hayit, gazete ve derSultan Beg
anlar. Sagilerde makalelerini
dece bu kadarda
Sultan Beg, Fergana
dan biri olup, 1928 'de
Türkistan'a geçerek 1930-1933
Türkistan
ve
Savunma
Hayit, kendisini ziyaret etmek arzusunu
o
bildiririm,
Ha yit' e misafirimizin himmeti için
gelmesin. Bir mücahit
duancak benim
istemem" diyerek ziyarumunu görüp
retini kabul etmez.
Hayit'in
iz
pek çok
yine eski bir mücahit
Adana' da
hammed Beg'tir. Hayit Türk Kültürü

74

biri de
MuEnstitü-

sü'nün bursuyla Türkiye'de
yolu Adana'ya
Ve eski mücahit
Muhammed Beg'i ziyaret eder. Ünlü
Muhammed
tabuta benzer bir tahta
üzerinde
da bu tahta
hiç bir
yoktur.
de
kendi gibi bir
olan Nur Muhammed Beg bir fabrikada
Ankara'ya
durumu Ahmet
Temir'e anlatan Hayit, Temir Bey'in tavassutuyla
Muhammed'in
Mim
bir burs
eski
olur.
Burada Dr. Hayit'in eski Türkistan Milli Mücadele liderlerinin oldukça sefalet arzeden
sebebi, bir yanda bütün yokluklara
Türkistan mücadelesini hiç olmazsa gönüllerinde
bir avuç insanla, öte yanda vatan ve hürriyet için can vermeye
bu insanlara karhürmetsizlik ve himmetsizlik gösteren zengin
tezada
etmektir. Dr. Hayit bu sebeble her yerde, her zaman eski mücahitlere elinden
yaredilmesi yolunda
tarafta kabilecilik ve bölgecilik gibi temayüllerin ötesinde
bir bütün olarak ele
konferanslarda,
ilmi eserlerinde daima, kabilelerin kaderinin
kaderinden
izah etmeye
Dr. Hayit için "Türkistan" terimi, bu ülkenin kültür ve
ifade eden çok önemli bir rol
olup, Orta
Asya Türkleri teriminin
Türkistanla birlikte Türk milleti kelimesini de unutturmak için
na gelmektedir. Hayit bu sebeble, nerede olursa olsun, hangi
daima "Türkistan" mefhumuna
sahip
bu mefhumu kendi fikir,
ve his dünyatemeli haline
75

ve Müslümanlar
Kabristan
Hayit'in fikir ve ilim faaliyet
sadece belli bir dar
bölge ile
Onun için, Türkistan
tutulamaz ve bu sebeble muhacerattaki
dini
da kendine vazife
edinir. Bu yoldan olmak üzere, 1950
Münih'te müslüönderlik eder. 1950-52'de
Bonn
ilk olarak Almanya Müslükurar. Demek
Endonezyamüslüman
olan
birini getirir. 1958'e
kadar bu görev devam eder ve 1960'tan sonra demek faaliyeti durur. Çünkü 1960'dan sonra
müslüman
öncemiyetlerini kurmaya, öte yandan
de gelenleri kendi
da Almanlar
yollardan müslüman derneklerine
almaya
Almanya'da
çekilen önemli meselelerden biri de,
kimsenin
gelmeyen kabiristan ve mezar meselesidir. Hayit, bunun içinde
Almanya Büyükelrica eder. Büyükelçi
çisi Rahim
Pakistan devleti, Münih'in Waldfriedhuf (Orman
bir bölümünü
alarak,
sahibi yapar.
ve Türklerin
mim bir
1954'te Münsvazife addeden Dr. Hayit, bir gün 12
ziyarete gider.
ter hastanesinde yatan Dr.
kalp krizi
Zaman zaman durum
Tacibay
toplanan hristiyan rahibeler dua ederler. Bir ara kendine gelen Tacibay rahibeleri
ya
Duruma
olan Dr. Hayit bu hadiseden çok müteessir olur ve hadiseyi Prof. Dr. Von Mende'ye anlatarak, müslüman muhacirler için Alman hüküme76

tinden imam tayin etmeleri için ricada
talep eder.
olan Veli Kayyum Han' da bunu destekler.
Komitenin
Prof. Mende, Federal Almanya Mülteciler
'na müra1959'un
caat ederek, hükümetten imam tayin
lejyonda
yapan Nureddin Nagip
tayin edilir. Dr. Hayit,
"Federal Almanya Mülteci Müslümanlar Dini
kurmak için nizamname
icraata geçirir ve bu idare günümüze kadar
halen devam etmektedir. Disonra
Cemal
ni idarenin
rahimoviç
olup,
anda Bosna-Hersek ve
Balkan ülkelerden gelen müslüman muhacirlerin meseleleriyle
Dr. Hayit'in cemaat faaliyetlerindeki hizmetlerinden biri
de üzerinde çok
kabiliyetli
Alman Üniversitelerinde tahsil yapma
Bu sebeble tahsil yapabilmelerini
devlet bursu
Almanya' da
burslarla Türkistan
için yola
talebelerin içinde sadece Dr. Hayit, Dr.
Tacibay ve Dr. Mümin
milli istiklali yolunda ilim
devam ederler, geriye kalan sekiz
bu
gayet zengin adam olurlar.

Dr. Hayit Kimden Ne
Dr. Hayit, 1947-1953
"Türkistan Milli
Birlik Komitesinde" faaliyetlerine devam ederken 1
1954'ten, 1 Haziran 1961 'e kadar
Avrupa
Enstitüsü'nün
Prof. Dr. V. Mende'nin
bursla
devam ettirir.
olarak bu enstitünün
bursu, 1 Haziran 1961 'den, Haziran 1964 'e kadar üç
daha
devam ederse de, 1964'te Enstitünün
o günden bu güne kadar
yahut
hiç bir surette Al77

man müesseselerinden
görmez. Bunun
sebebleri varsa da, sadece burada küçük bir hadiseden bahsetmek yerinde olsa gerektir.
Dr. Hayit, Delhi'de düzenlenen (Ocak 1962) "Milletlerdavet edilir. Kurultayda
gelen Sovyetler
Akademisi'nden Prof. Dr.
Brugenkiy, Hayit'e der ki,
Hayit, siz
kadar Almanya'nm güllerinin kokusunu duydunuz, bundan sonra
Almanya'nm dikenlerini seyredeceksiniz". Hayit bunun ne
manaya
Zira, kendini koruyan Prof. Dr.
Von Mende 1961 sonunda
Nitekim, aradan iki buçuk
geçmeden, Hayit
dikenlerini görmeye
Prof. Bragenkiy'in sözleri
Dr. Hayit'in bütün ilmi
yegane destekleyicisi ve
vefakar
Ruth
gelmektedir. 1968-1996
6 kitap, 5 risale, 136 makale
Bunlardan birisini Türk Kültürünü
Enstitüsü,
Amsterdarn 'da özel bir
Dr. Hayit 1975'te "Türkistan
Enstitüsü"nün .·.
girer. Niyeti, Türkistan
bu
yönde yol
Enstitü kurulur fakat hiç bir yerden yariçin faaliyetleri
Enstitü 1976 1996
ülkelerden yirmi iki üye
Hayit bu enstitünün
ilim
devam ettirmektedir. Enstitü, mümkün
ölçüde, Türgönderilen
kistan
kendileri ödemektedirler.
Afganistan Göçü ve V. Kayyum Han'dan
1980'den itibaren Almanya,
Dr. Hayit yeni bir
Bunlar Afganistan'dan gelen
göçmen
göçmenlerdir. Hayit, bunlara
78

için yeni bir dernek kurma
geçer.
ki bunlar -Almanlar,
lar, Türkiye Türkleridirler- "Türkistan Muhacirler
kurar.
Köln
Mahkemesi
26 Ekim 1982 tarihiyle
Dr. Hayit bu sevinçli haberi, kendisiyle
mak için Milli Türkistan Birlik Komitesi
Veli
Kayyum Han'a bildirir. Kayyum Han bundan memnun olmabu
müstakil olarak
yerde, Milli
Komitenin (II. Dünya
kurulan) sosyal
ler bölümü içine
bildirir. Ha yit, Milli Komitenin mahkeme
resmen tescilli
dolada,
olarak komitede yer
bildirmesi üzerine Kayyum Han beklenmeyen bir tepkiyle, Hayit'e hakaretamiz sözler söyler ve Ha yit "o günden itibaren Milli Türbildirip, istifa
kistan Birlik Komitesinden" istifa
birlikte çaeder. Hayit komite ile birlikte (1942-1982) 40
sonra istifa eder.
da belirtmek gerekir ki, Veli
Kayyum Han ile komitede 40
olan Dr. Hayit'den
tek bir
dahi yoktur.
Hayit,
1982
1992
için muhacirlere
için 2.044
DM para
ve nizamname çerçevesinde bunu muhacirlere
Burada
da özellikle belirtmek gerekir
ki, on
içinde toplanan iki bin
mark dokuz fenik 'ten zengin ve orta halli
muhcirlere olan ilgilerinin derecelerinin ne
da
renmek mümkündür. Hayit 10 Eylül 1992 tarih
derve dernek
Türkiyeli
nek
da "Türkistan
mühendis Yakup Tufan getirilerek,
Kültür ve
olarak
Dernek
Türkiye Türklefaaliyetlerini Almanya' da
devam ettirmektedir.
rinin

79

DR.
VE

HAKKINDA

Dr. Hayit'in
alemine bir ömür boyu
ilmi ve fikri hizmetleriyle, eserleri
boyunca dabir
Zaman zaman
gündeme gelen bu meseleye
ilk olarak "Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu"nun sahip
bu konuya
Hayit'i sevenler
sevinçle
Ve bu yoldan olmak üzere "Atatürk Kültür, Dil ve Tarih
Kurumu, Atatürk Kültür Merkezi'nin lütfu ve gayretiyle "Dr.
Baymirza Hayit'in Eserleri
Bildirilen Fikirler"
ilk olarak toplu bir
olarak Türk fikir
( 1O)
Hayit'in bir ömür boyu
art niyet
mayan yerli ve
bütün ilim
gayet
iyi
fikirleri konusunda
ilim
olaBunlar
Mesela, Horst
rak kabul
Wilfrid Bronds, Hayit'in "Rusya ve Çin
Türkistan"
ele
"Emir Tim ur" ile 1924 'ten
sonra Sovyetler
"Yapay Milli Devletler"le ilgili
fikirlerini
ve hatalar
iler
(Bknz. Zeitschrift der Deutschen Morgenlerendischen Gesellschaft, 1974, c. 124, s. 42, Fikirler... c. 1, s.
197). Bu tür
oldukça az
Hayit'in eserlerindeki
genellikle objektiftir.
taraftan Hayit'in eserlerini ele alan Sovyetler Birliilim
oldukça tek yanhatta onu anlamaktan uzak ve garazkaranedir. Hayit'in çaSovyetler
oldum
ilginç
Sovyetler Bir-

80

'nde Hayit' den ve eserlerinden
ilk dile geve aytiren Özbekistan Sovyet Cumhuriyeti
zamanda Sovyetler
27 Eylül 1958'de ilk olarak
Hayit'i müfterilikle
Bundan sonra Dr. Hayit'e
Sovyetler
sonucu aley13.613 sayfa
hinde
Bunlardan sadece çok önemli
Atatürk Kültür
Merkezi büyük iki büyük cilt olarak
Atatürk Kültür Merkezi yetkilileri bu yoldan olmak üzere, Dr. Hayit'in faaliyet ve fikirlerini ihtiva eden eserin birinAvrupa, ABD ve
ülkelerindeki
ci cildi
meleri, ikinci cildiyse Sovyetler
üzere
1252 sayfadan ibaDr. Hayit Atatürk
ret olan bu eserin
Prof. Dr.
K. Tural ile, kurum
Kültür Merkezi
Prof. Dr.
Genç beye hasseten
kirdir.
Sözkonusu bu iki ciltlik derlemenin önemi,
ve
Dr. Hayit'in Milll Mücadele yolundaki ruhi durumunun anla( 11 )
Dr. Hayit'in eser ve fikirlerine SovyetHer
ler
müsbet olarak
de
çok olmamakla birlikte,
da olsa
münevverler
menfi olarak serdeçevrelerde
dilen fikirler Hayit'in daha
DR.
NE
Türkistan Türklerinin dünyada
ender ilim adamolan Hayit için, ilim çevrelerinin
külliyetli miktarda yer
etmektedir.

81

ise
sadece misal

bir mesaiyi gerektirmektedir. Ancak burada,
etmesi
bir kaç misalle yetinmek
Bunlardan
Umumi Türk Tarihçisi
rahmetli Prof. Dr.
Hayit için
söylemektedir:
"Saym Baymirza Hayit halen
Almanya' da
Türkistan
bir Özbek Türk' ü. Askerlik ile ilim kabiliyetini nefsinde
nadir insanlardan biri.
Eski deyimle "Sahib-i seyf ve kalem"
da, kalemi de kulbilen
bünyeli ve iyimser
Baymirza' 11ll1
macera
ancak
bir ömür,
fakat her Türk mi!!iyetçis: için örnek olacak
... Memleketi ve hürriyetsizlik zincirinin
sürdürme
veren
kendini adama ülviyetinin temsilcisi, asil ruhlu bir adam.
Hayit, anaordularda
sallarken
yurdu menfaatine
refli vazifeler ifa
ise, ömrünün ikinci döneminde
ilmi
hayret verici
ile
bir
Dünü ve bugünü ile
de, dünya
ortaya
Türkistan ve esir Türkler
dillerde
eserleri modern tarih
kabul etmez ilim mahsulleridir. Biz, milletinin ve vata11Z11Zn parlak
gönülden
ve bu gayenin
ömürün
65
bu müstesna Türk' ü
daha
duyifade
zevkli bir görev bilmekte. " . (12)

edip ve gazeteci
Ahmet
ise
le demektedir. "fil. Millf Türkoloji Kongresi" nin
birisi de
Baymirza Hayit idi.
ifadesine
güçlük çeken bu alimimiz, bilhassa Türkoloji kongrelerinde verilecek hüküm ve
tam bir
82

cesaretle,
(13)

.

dünyaya ilan edilmesi

anlat-

Dr. Hayit eserlerinde ve
niyetini gizlemeden
ifade eder. Bunun bir Dergide
tasdiki
"Türkiye Türkistan meselesine
Bugün Türilmi hakikatleri
kiye' de Türkistan millf kültürünü
bir kurum yoktw: Türkiye,
Türk elleri gibi
Türkistan meselesini de millf bir mesele olarak bilmelidir. Buiçinde
Türkistan mesenun için Türkistan millf
0 4)
lesini iyi kavrayarak bütün dünyaya
Dilcilik, bilhassa Türkoloji,
kazanan
Prof. Dr. Karl Menges'e göre, onu (Dr. Hayit'in)
aynca
çünkü bunlar
da çok az dikkat verilen
bölge ile
oluyorlar" (l S)
Dr. Hayit'in silah ve mefkure dostu
ise;
Dr. Baymirza Hayit

50
fakat
eserleri, eserlerinin

yesi
için ilan edilen mukaddes mücadele idi".

Husan

gakurtarmak

Baymirza Hayit ilmiyete girmeden evvel Türkistan
korkmaz
milli asmillf ordusunda bir asker,
kerlerimizin Allah için ve istiklal için mücadelelerindeki örnek ve harp uslubunu bilen sevimli komutan edi" diye
0 6)
Türkistan' zn Özbekistan
yetkili görevlerde buluHay it' in gelecekteki ehemmiyetini, "Evnan bir münevver
latlar , bir gün
Baymirza H ayit' in
iftiharla
dile
Baymirza Hay it' i göremeyen körler ise unutulacaklar" (l ?) diye

83

Dr. Baymirza Hayit'in hususiyetleri
verilen çok
hepsini
bir
müsbet fikirler
ifade etcilt kitap olur. Onun hususiyetlerini bu
Burada
bir misal olarak bilmek mümkün
olabilir.
dirilmesi belki meselenin
(18)
Prof. Dr. Ahat Andican, Türkistan
adam: Dr. Baymirza Hayit, "Tercüman" 23.

1993, s. 2;

Gencer, Dr. Baymirza Hayit-Hürriyet MücahiDevi, "Tercüman" 3
di, Türkistan' Dünyaya Tam tan
1993, s. 1;
Türkistan'da,
cümleden olmak üzere Özbekistan'da,
Dr. Hayit'in fikirleri meselesinde 1991-1992
müsbet fikirler
Bunlardan bir
... Fikirler"
Cilt II' de
Bunlar Türkiye Türkçesine çevrilmedi
Bunun için olabilir ki, Türkiye'de pek çok
ve
eski Sovyetler
'nin son
Sovyetler' den
cumhuriyetlerin ilk
Hahaberdar
Pek tabii olayit
rak 1992 'den itibaren onun aleyhinde
taraftan onu takdir eden
ve fikirler
Nitebir
kim buna bir misal olarak Özbekistan' da
denmektedir:
"50
önceki
Baymirza Hayit (vatan
vatan
Türkistan' yalhaini) idi, vesselam.
mz Özbekistan' nazarda
o hiç kaçarak
hiyanet etmedi,fakat Atayurdunun
için mücadele
vatan
SSSR (Sovyet Sosiyalist Resetti.
diye isimlendirilen imperiyeni nazarde tupublikl er
tarsak o halde, o vatan haini
emperyalizm
Hain
bu esasta
Evet, öylese, Baymirza Hayit kimdi? Niçin ondan korku-

84

Niçin
Sovyetlerler
300' den fazla
Baymirza Hayit aleyhinde faaliyetlerde bulundular?
Bu meseleyi anlamak için onun hayat yolunu
gerekiyor....
Baymirza Hayit hakikaten ölüm,
mücadelesinde
tehlikeli, korkunç,
ölümle beraber bulunan çok
mertlik yolunu geçerek
yürek, infarkt
milletimizin ar-namusu ve dünile olsa da, bizim
yadaki sesi olarak 75
girdi.
bizim görevimiz
takdim
onun kadrznz bilmek, eserlerinin külliyesini
etmekden ibarettir".
gibi Özbek
MirazizAzam' bu
dirmesi, Azam ve benzerlerinin Hay it' i anlama yolunda ciddi
Tabii ki Özbekistan' da
bir cehd
Türkistan' lz
Hayit' i bu kadar bile olsun
veya
bilemiyoruz.

Çevreleri Dr. Hayit
Takdiri
Dr. Hayit
ve
ülkelerin ilim mahvelleri, Türkistan,
ve sosyalizm
ilk akla gelen
isimlerden biri olarak Dr. Hayit'i
Tabii olarak,
biçimde,
ilmi çevrelerde komünizm tesiri
olan,
Hayit'in fikirlerinin aksini
iddia eden ilim
da
Hayit,
Türkistan ve Türklük meseleleriyle ilgili fikirleriyle,
dikkatle takip ediyor,
kendini tenkit ettikleri
hata varsa, bir sonraki
bunu düzeltmekten imtina etmiyordu. Ancak,
bir gerçektir ki, Hayit'e
Sovyet bilim
yolunda giden komünist propagandistlerdi.
Bu art niyetli münekkitlrin
Dr. Hayit,
olgenel olarak ciddi ilim çevrelerinin
85

takdirlerini
Bu yoldan olmak üzere kendi
na
edilen üç eserle, bundan sonra
olanlar ilk akla gelen ve kayda
Bunlardan birisi, Prof. Dr.
Mehmet
65.
Dr. Hayit"
bul, 1982), ikincisi Prof. Dr. Erling von Mende
"Turkestan als Historischer Faktor und Politische
(Türkistan Tarihinin Amil ve Siyasi Gayesi, Köln, 1988)
çaÜçünü olarak, Murat T. Laumulin'in "Zapadnaya
Sredneaziatzvodeniya i Kazakhstaniki" (Orta Asya ve
Okulu)
görülür. Bunun
Kazakistan
Hamit'e
edilen 27
1993 tarihli "Hayit'e
Günü" münasebetiyle
Üniversitesi, Umumi
Türk Tarihi Kürsü
Prof. Dr. Abdulkadir Donuk taHayit
bir yüksek lisans tezi
karar
bu karar sonucunda, "Türkistan Milli MücadeDr. Baymirza Hayit'in Rolü"
lesi ve
Kemal Özcan
bir yüksek lisan tezi
Bunun
(Ocak 1998 tarihi itibariyle) Turan Kültür
Hayit
80.
münasebetiyle
"Hayit
ile bir "Hayit'i Anma Günü" tertip
ve önce Kemal Özcan
yüksek lisans tezi
de Turan Kültür
DR.
Hayit

AZASI OLDUGU
ilmi Enstitü ve Cemiyetlerin

Royal Society for Asian Affairs, London (Sir Olaf Caroe ve
Col. Geofrey Wheeler'in tavsiyeleriyle);
Türk Kültürünü
Enstitüsü (Muhabir üye; Prof.
Dr. Ahmet Temir ve Prof. Dr.
tavsiyeleriyle)
Ankara; Society Ural-Altaica, (Göttingen-Almanya); UluslaraTürkistan Cemiyetinin Fahri
86

Consultant of Foundation of
Development
(Jiddah- Saudiarabia);
der National
(Milletlerin
edenlerden birisi, 1945 'den itibaren
ve Stratejik Problemleri Komisyonunun
Türkiye Milli Kültür
Dr. Hayit'e 19
1977 'de tarih incelemesi
Türk
Genel
verMerkezi Prof. Osman Turan Tarih

Özbekistan Yazarlar
Sonra Özbekistan'da

ve Dr. Baymirza Hayit 50
Edildi?
Dr. Hayit'in önce kabul edilip,
dan
bir Özbekistan Yazarlar
ki hikayesi de bir o kadar ilginçtir.
22 Ekim 1991 tarihli gönderÖzbekistan Yazarlar
bir telgrafla Hayit'i, Özbekistan Yazarlar
10.
Kongresinde
ortak kararla
üye olarak kabul
31 Mart 1992' de de "Çolpan
kendine
ve Özbekistan'a
bildirir.,Hayit ömründe nadir olarak
bu sevinçli haberle Temmuz
1992'de Özbekistan'a gider. Kendine verilen üyelik için Yazarlar
ise
ona üyelik
Çolpan
vermeyi,
geldin
diyen bile olmaz. Evet kendine ödül verip, Yazarlar
üye kabul eden
Birlik Hayit'e haber bile vermeden onu
üyelikten
ve aradan iki gün geçtikten sonra da Özbekistan Devlet
Kerimov
öz
dan
Hayit
olarak
demektedir:
" Bu durumu belki sosyalist dönemin
izah edebilirdi
ama,
acaba bunu
izah edecekler?"
üzere Hayit, Özbekistan Devlet
Kerimov'un isYazarlar

87

Dr. Baymirza Hayit
Neler
Dr. Hayit'in ilmi
ehemmiyeti
ülkelerin Devlet
Parti
ilim
meclis vekillerinden çok
da mektuplar
Bunlar,
Almanya'da
dostu, Türkiye'de ve
Avruçok samimi,
pa'da
kültür ve medeniyet hizmetleriyle
Fuat
15. 3. 1985'de Hayit'e
mektubundiyordu:
dan bu yoldan olmak üzere
" ... Sovyetler
ndeki Türklerle ilgili makale ve kiyalnzz Avrupa ve Amerika' da
Türkiye' de
ne kadar güç
yakinen
bile
için, hiç yorulmadan, her
dünya umumi
millf
hakkmda
hiç bir zaman unutulmamagereken ve takdirle
icap eden büyük bir hizmettir".
Dr. Hayit'in
Japon Türkolog
Tokyo
Üniversitesi'nden Prof. Dr. S. Muryama ise Hayit'e
1O Haziran 1963 tarihli mektubunda;
"Bana göre sizin Almanya' ya
bir kaderdir ki, siz
orada hakimlere methiye
söylemeden
takDr. Hadirini objektif tasvir edebileceksiniz" diye
yit'in hayat hikayesinde
olarak
makatekliflerimiz
ki, bunlar
lenin sonunda
ibarettir:
1. Dr. Hayit'in
ve
Türkiye üniversitelerinde onun
ihtiva eden doktora tezleri veya
Yüksek Lisans
alarak
ihtiyaç
Eski Sovyetler
sonunda
devleti
kil oldu. Bunlardan birisi Azerbaycan, kalan
TürkistandaYeni
devletlerin gençlerinin, kendi
Türkiye maddi cihetten fakir bir memleket
Fakat, umum
88

Türklerin kültür
himaye etmek ve
kültürünün tekamülüne
etmek meselelerinde fakirdir. Dr. Ha5 bölüm olarak 1. Türkistan'a
konuyit' in
lar, 2. Türkistan Sosyal
ve iktisadiyati, 3. Türkistan'da
durumu
fikireski Sovyetler
leri, 4. Rus Emperyalizmi, Komünizmi, Sovyetizminin Kültür
ve iktisadi kolonizmi, 5.
cümleden Türkiye,
fikirleri) olarak
dikkat
çekilmelidir.
2. Dr. Hayit'in bütün eserlerini (Makaleleri, Risaleleri, kive radyo
Türk dilinde
Yeni Türk cumhuriyetlerindeki gençler ve münevverlerin çoSovyet devrinde kendi
haOnlara Dr. Hayit'in
ve
bersiz
ka yeni ilmi
takdim edilmelidir.
3. Dr. Hayit'in himaye etmeliyiz. Kütüphanesini Türkiye'ye getirilebilir. Hayit'in ilk önce mevcut bulunan bütün kitap ve
malzemelerinin fihristinin
gerekmektedir.
4. Türkiye küçük olsa da, maddi cihetten
himaye
görebilecek, Dr. Hayit'in
ve
merkez halde
açacak bir
saklayacak, himaye edecek ve okuyculara
Türkistan
Merkezi
edilirse, Türkistan
hiç olmazsa birbirlerine her cihetten
olan
kültür
temeli
Böyle bir
Merkezine belki Baymirza Hayit'in
verilirse dünyada hiç kimse buna itiraz etmez.
Bu merkez, Türkistan meselelerinin bir dokümantasyon merkezi rolünü oynayabilir.
5. Dr. Hayit, tarihi
da bir
ne
idare

yazarsa, bundan
içinde ilim ne usfüde iradesini
için bizlere bir örnek olabilir.
89

1-Türk Ansiklopedisi, C.XIX, s. 107-108; Türk Dili ve
pedisi,

C.4,s.

177-178;Yeni

Türk

Ansiklopedisi,

AnsikloÖtügen

Yay.,s.1252-1253; Tercüman Büyük Ansiklopedisi, s. 804-805 Men
of Achievement,Published by lnternational Biographical Centre,
Cambridge, K.1979,Vol. iV, P. 296; Who's who in the world, 5 th
Edition, Chicago, 1992; Prof. Dr. Mehmet Saray,
Dr. Baymirza Hayit,

65.

ve Eserleri, Türk
1983; Kemal Özcan, Türkistan Milli

Mücadelesi ve
Yay.,

Dr.Baymirza Hayit'in Rolü, Turan
1997,Erol Kaymak, Türkistan Dergisi, S. 1,

1988,
2-Dr. Mehmet Niyazi Özdemir, Bayram Hediyesi, Ötügen Yay.,
(Hikaye)

1971,s. 67-74.

3-Patrik Von Zur Mühlen, Z. Hakenkreuz und Sovjetstern. Der Nationalismus der sovyetischen orientuölker im zweiten weltkrieg, Düsseldorf, 1971, S. 99.
Berecht
4 - Bescheinigung. Herr Baymirza Hayit U. Bruder Ergasch
igt Von Maehring aus in seine Heimat weiter zu Reisen Maehring'den 30. Mai, 1945. Burgermeister Raesel.
5- Söz konusu bu pasaportun

bu

içinde yer

6-

Baymirza Hayit'in eserleri ve faaliyetleri
(eski Sovyetler
bildirilen fikirler Cilt il,
Doç. Dr.
Ayfer Kaynar, Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu. Atatürk
Kültür Merkezi, Türk Fikir ve Sanat
Dizisi, No: 11 Ankara
1996, S. IX.

7-

kaynaklara
Prof. Dr. Mehmet Saray, Dipnot 1'de
bildirilen kaynak, S. 31-44; Kemal Özcan, Dipnot 1'de gösterilen
eser, Baymirza Hayit'in ... Cilt il, S. 589-608; Ukazatel publikatsiy
Baymirza Hayita,
vennie Nauki Uzbekistane",
1992, No: 1, S. 53-60.

8-

Sözkonusu

bibliyografya makalenin sonuna ilave edil-

90

Türkistandaki Etnik
siyasi, sosyal ve iktisadi hayata tesirleri,
Türkistan Dergi,
1995, No: 21-22, s. 5-8; Na evroaziyskiy
meji. Strategiçne znaçennya Turkestana dlya Sovetskogo Soyuza
i vilnogo Svetu,
Ukraina dilinde, gazeta, Munih,
1982, No. 27, s. 3-5.
Dr. Hayit'in ailesi,
80.
münasebetiyle "Berichte und
Forschungen über Turkestan" (Türkistan
raporlar ve
konusuyla 484
bir
Vvedenie v epokhu Abay, "Abay. Nasledniki. Na pereput'e
YaAl-Halel
1995, S. 121-124;
Fadil Aliev, "Egemen Kazakistan" ga3 Temmuz 1996, S. 5;
Kazakistan bölgezetesi,
kaybir fikirler.
Fasinin Resseyge
dil Aliev, "Akikat", Dergi,
1996, No. 8 S. 60-67. Türkistan 11.
dünya
(1939-1945), "Kazakeli'', gazeta, Al30
1997, S. 5,
Fadil Ali
makaDr. Hayit'in
eserlerinden haber
lenin
Türkistandaki
Dergi,
No. 2, 1997, S.
152-161,
Fadil Ali; Türkistan
ese
ki Sovyetler
Hakimiyetinde.
Deisimli
Türkiye Diyanet
Ankara 1997, S. 199-200, 219-226; Yeni Türk ve Müslüman
Devletlerinde Komünizm
Kurtulma Meseleleri, ''Türkeli", gazete, Ankara 23 Nisan 1997, 30 Nisan 1997, 7
14
1997; Yeni
Cumhuriyetlerinin
Problemleri,
''Türkeli" 21
28
4 Haziran, 11 Haziran, 18 Haziran, 2
Temmuz, 9 Temmuz, 23 Temuz 1997, 9
1997. Priarale:
i
"Evroaziyskoe
Dergi,
1997, No: 1, S. 80-88.
9-

Baymirza Hayit,
ziyaret ettim, "Yeni Forum", Dergi, Ankara 1993, No. 287, S. 28-39. "Türk Yurdu", Dergi, Ankara
1993, No. 65, S. 9-1 O, "Türk
Dergi,
bul 1993, No. 83, S. 65-92, "Türkistan", Dergi,
1993, No.
17-18; S. 25-38. Karadeniz Teknik Üniversitesi, Kafkasya ve Orta
Merkezi, Dizgi No. 2 Trabzon
Asya Ülkeleri Uygulama ve
1993, S. 1-39; "Harakat", Dergi, Moskova 1996, No. 3 (6), S. 5-17;
No. 4 (7) S. 5-12. Teknik sebeblere göre
makalenin
dillerdeki
günümüze kadar

1O- Bknz. Dr. Baymirza Hayit'in Eserleri

91

Bildirilen Fikirler.

- - - - - ·--------

11-

eser.

12- Prof. Dr.
13- Ahmet

"Ya ilim ya

"Tercüman" 11.1 O. 1980, s. 2.

14- "Azerbaycan Türk Kültürü", 1987, No. 259, s. 122.
15- Türkestan als historischer Faktor und politische ldee. Festschrift für
Baymirza Hayit zu seinem 70. Geburtstag, Herausgeber: Prof. Dr.
Erling V. Mende, Köln 1988, S. 16.
16- Husan
kirler.
17- Bahara Alim
(5), s. 19.

Dr. Baymirza Hayit'in Eserleri

Bildirilen Fi-

Türkistan Mücahidi, "Harakat", Dergi, 1996, No. 2

18- Miraziz A'zam, Baymirza Hayit'in
ve
3 Temmuz 1992, s. 3.

92

"Özbekistan

DR.

KAYNAKLARI VE
HA
(Türkçe Metin)

1- 20.
Türkistan, Darmstadt: Lcske, 1956, 406 s.
2- Türkistan
Sovyet
Köln-Berlin Kiepenheuer-Witsch, 1962, 289 s.
3Ekonomik Problemleri; Ankara, Türk Kültürünü
Enstitüsü, 1968, 244 s., 13 harita
4- Rusya ile Çin
Türkistan, Ankara, Türk Kültürünü
ma Enstitüsü, S.37 1971,414 s., 15 harita. Rusya ve Çin
Türkistan,
1975,
Yay., s.437, 5 harita.
5- Türk
Rus Emperyalizminin
1975, 388 s. Sabah
Gazetesi Yay.,
1975, 388 S.
6Kalbindeki Türkistan, Köln, Studienverlag E. Hayit,
1980, 308 s., 13 harita. (Schriftenreihe des lnstituts für TurkestanForschung)
Türkistan ve
ISIS 1978,
7- Rus Yönetimi
XII+549 s.
8- Sovyetler
ve
Meseleleri,
Türk
1987, 264 s.
9Türkistan
1917 -1934
Milli Mücadelesi, Köln, Dreisam Verlag, 1992, 464.

1- Türkistan'
Tarihi, Berlin, 1944, 112 s.
2- Hokand ve
Milli Hükumetleri, Münster, Westf,
1950, 11 s.
3- Muhammed
ve
Köln, 1956, 22 s.
4Ruhu Emperyalizmi, (Ekim 1958
Asya ve AfriYazarlar
Seyir ve
(Forschungsdiruhu'', Düsselenst Osteuropa) 52 s, 2. Auflage 1960;
1959.
dorf: Mim Türkistan

93

- - -

5- Türkistan ve
Bir Polemik, Düsseldorf, Forschungdienst
Osteuropa, 1960, 20 s.
6- Rus Emperyalizminin
ve
Köln, Deutsches
Industrieinstitut, 1960, 20 s.
7- Komünist Emperyalizmi
Türkistan,
Toprak Dergisi
1962, 36 s. auch München, Dergi 1961, No: 25, S. 32-45
8Ülkelerinde Sovyet Nüfuzu(Arapça), Beyrut, 1965, 21 s. auch
Mekka,
1966.
9-Türkistan'daki Sovyct Kolonyalizmi ve ve Emperyalizmi, OosterhoHaber
ut 1965, 117 s. auch Esir Türkler, Ank. 1966,
7 .12.1966-8.1.1977.
10- 1917'den Bu Yana Sovyetler
'ndeki Türk
Müchen,
Zeitschrift "Orientierung" 1966, 38 s.
11- Komünizm ve Türk
Ank., 1971 67 s. auch Ank., Yeni Tanin, 15.8.1971-27.8.1971
12- Türkistan
Gerçekler, New York-Cologne, 1982, 22 s.,
Yeni
15.2.1983, 1.3.1983.
MAKALELER
1- "Biznin
Mim Türkistan, (MT), Berlin, 1942, No 9, s.7-12
2- "Türkistan Komitesi", (MT), 1942, No 9, s.12-15
3- "Biz Niçin Mücadele Veriyoruz", (MT), 1943, No 13-14, s.7-11
(MT), 1943, No 15, s.24-28
45- "Mim Hukuk ve Türkistan' da Sovyet Devlet
(MT), 1943,
No 18, s.8-15
6- "Türkistan Tarihine
(MT), 1943, No 21, s.5-18, No 24, s.1618, No 25/26, s.58-63, No 27,s.8-17, No 28,s.9-15 No 29, s.21-29,
No 31, s.37-43 No 32,s.43-47 No 34/34, s.38-44 No 36/37, s.5059 No 38, s. 23-28
7- "Milli Türkistan*", (MT), 1943, No 22/23 s.9-16
8- "Milli Azim- Milli Güven", (MT),1943, No 29, s.4-14
9- 'Türkistan, Büyük Timur Devrinden Rusya
Kadar", (MT),
1944, No 51, s.34-42, No 52, s.31-37, No 53, s.25-32, No 54, s.4043, No 55, s.13-30
10- "Türkistan Tarihi ve Milletimizin Dünya Cemaatindeki Rolü",
(MT), 1944, No 45, s.35-46

94

11- "Türkistan'da
(MT), 1944, No 46, s.35-46
Mücadelesi", (MT), 1944, No 48, s.3-10
1213- "Türkistan
(MT),
1950, No 65, s.4-11
14- "Mustafa Çokay", (MT), 1950, No 65, s.11-14
15- "Mahmud Hoca Behbudi", (MT), 1950, No 66, s.21-24
16- "Tarihi Kongre", (MT), 1950, No 67, s.18-24 (Wien 8-10.6 1944)
17- "Ubaydullah Hoca Asadullah Hoca", ,(MT), 1950, No 28-30
(Yarçek)
Kore'deki Akibeti", (MT), 1950,
18No 68 s.9-11
19- "Siyasi
ve Onun
Vaziyeti", (MT), 1950, No 68,
s.20-23 (Ertürk)
20Türkistan ve Rusya", (MT), 1950, No 68, s.23-27 (Yarçek)
Milll Mefküreye
Hücumu", (MT), 1950,
21No 68, s.27-30 (B.M)
22- "Türkistan'da Neler Oluyor?", Bonn 1950, No 32, s.1010-1016
(M.H. Ertürk)
Koreliler", 1950, No 49, s.1579-1581
2335
(MT), 1951, No 72/73,
24- "1916
s.31-33 (Ertürk)
25- "Sovyetlerin
Siyasetine Bir
(MT), 1951,
No 74A, s.19-23
26- "Bir
86
(15.6.1865,
15.6.1951).
(MT), 1951, No 71/73, s.41-42
Neticesi (1917-1950)", (MT), (English-Edition),
27- "33
No 69B, s.25-28 (Ertürk)
28Dil
Yeni
(MT), 1951,
No 70/71A, s.8-15 (Ertürk)
29- "Türkistan ve Ekim
(MT), 1951, No 75, s.9-13, (MT),
1951 No 75B, s.15-20 (Yarçek)
30- "Münevver
(MT), 1952,
No 77 A, s.3-6
31- "Göktepe'nin Kahraman
(MT), 1951, No 70B,
s.31-32

95

32-

Komünizmin Bir
Merkezi", Basler Nachrichten,
21.3.1951, s.2
33- "Milll Yolumuzda
Hareket Edelim", (MT), 1952, No 79A,
s.14-25 (Ertürk)
34Türkleri
Mühim Bir Eser", (MT), 1952, No 79A,
s.43-45
35- "Abdulrauf
(MT), 1952, No 80/81A, s.12-16 (Ertürk)
36- ''Sovyet
Yalan Söyleyende", (MT), 1952, No 80/81A,
s.22-24 (MT), 1952, No 80/8 JB, s.34-37
37- "Milliyetçilik
Yine Bir Kavga", (MT); 1952, No 80/8 IA,
s.31-34 (MT), 1952, No 80/8 JB, s.34-37
38Rusçuluk
Türkistan Milli Hareketine
(MT),1952, No 80A
39- "Türkistan,
Tarihine
(MT), 1952, No 77 A, s. 16-24
40- "Kanal
Saklanan
(MT), 1952, Ho 77 A, s.22-26
41- "Sovyet
için
Edilen "Darülfünun", (MT), 1952,
No 78D, (Arap Alfabesinde) s.12-15
Bir Politik Merkez
42- "Pakistan, Temizlik Ülkesi,
Olma Süreci", (MT), 1952, s.3
Ölümsüz Hürriyet Mücadelesi", (MT), 1952,
43No 11/12, s.5, 1953, No 1/2, s.8
44Rusya'ya
Konumu'', 1952, No 9/10, s.4-9
45Dine
Yeni Hücumu", (MT), 1952, No 76D,
s.27-30
46- "Sovyetler
Komünistlerinin 19.
ve Türkiye",
(MT), 1953, No 83B, s.6-10
47- 'Türkistan uraiski halat", Makasid (Zeitung), Karachi, 7.10.1953,
s.3-4
48- "Türkistan Komünist
Vaziyeti", (MT), 1953, No 83A,
s.14-18 (MT), 1953, No 83B, s.7-11
Sovyet Mefküresinin
49- "Manas Halk
(MT), 1953, No 83A, s.24-28 (Ertürk)
50- "Türkistan'da Sovyet
(MT), 1953, No 84A, s. 13-16
(Ertürk)
Türkistan
(MT), 1953, No 84A,
51s.30-33

96

52- "Sovyetlerin
Siyaseti", (MT), 1953,
No 84B, s.18-21
53- "Türkistanda Kanday
Boldu ve Nime Üçün", (MT),
1953, No 85/86B, s.25-28 (Hayit, Ertürk)
54- "Sovyetlerdeki Türkistan", 1953, N o 3
55Gönüllüler'', 1.11.1954, s.2
56- "Bir Tehlike
1954, s.2
57- "Demokrasi ve Komünizmin
1954, No 3/4,
s.7-8,
58- "Türkistan ve Onun milll Meselesi", (MT), 1954, No 91D, s.7-14
1954, s.260-65
59- "Bugünkü
60Ülkelerinde
ve
17.9.1954, s.4
61- "Sovyetlerin Türkistan'da Türkçülük ve
Medeniyeti
Hareketleri", (MT), 1955, No 91D, s.16-19
62(Fener Kuleleri)
Sovyet
15.4.1955, s.5
63- "Rusya ve Çin'in Yeni Demiryolu
30.6.1955, s.2
64- "Sovyet Kolonyalizmine
Asya
1955, No 8/9, s.7-8
65- "Bandung
ve Rus
Problemleri", 1955, No 6/7, s.7, 1955 No 3/4, s.2
Dünya
Yeni Bir Dönemi
66- "Bandung
Bonn, 1955, s.385-386
67Sovyet
1955, B 27, s.409-417
68Beilage No. XXVII,
V. 6, Juli, 1955
69- "Türkistan'dan Gelen Ekonomi Taarruzu", DüBeldorf, 12.9.
1956, s.12
70- ''Türkistan Halk Cumhuriyeti", 1956, No 2, s.125-130, Landon,
1956 No 3, s.239-247
71- "Türkistan Komunist Partisi", 1956, No 3, s.264-269 Review,
1957, No 1, s.26
72- "Asya'daki Sovyet Gayger
1/2.9.1956, s. l
7 .3.1956, No 10, s.6
73- "Sovyetlerin Kültür
74- "TürkistanFatihler Yudu. Türkistan'da Çin ve
Sovyet Menfaatleri
1957

97

75- "Türkistan Sovyct Cumhuriyeti'nin Ekonomik Problemleri", Köln,
4.2.1957, s.9
24.4.l 957, 6 S
76- "Sovyet
77- "Sovyet
Moskova
Kendi Emellerine Alet
17.5.1957, s.4
Etmek
78- "Sovyetler'deki Türkler. Güçlü Bir Halklar Grubunun Kaderi",
21.3.1958, s.12
79- "Türkistan'daki
(Karachi), 21.4.1958, s.5
80- "Kahire'den
Oyunu", 28/29.6.1958, s.1
81- "Marksizm ve Leninizm
Yolu", (Tahran),
30.6. J958, s. 1-5
82Kültür
Bir an önce
Gereken Tecrübeler", 20.6. 1958, s.4
83- "Moskova,
Fikir
Nüfuz Etmek
5.6.1958, s.2, Havadis, 11.10.1960
84- "Asya ve Avrupa
Sovyetler", 2.2.1958, s.53-56
85Sovyet
Köln, 6.10.1958, No 9, s.10
86- "Moskova ve
6. 1.1959, s.l
87Sovyet Ekonomi
Köln, 1958, No 9,
s. 214-216
88Kolonyalizmi", 1958, No 9, s.542-549
89- 'Türkistan Trajedisi ve Sovyetlerin Oyunu", 29. 1. 1959, s.2
90- "Enternasyonalizm Maskesi
16.2.1959, s.2
91- "Rusya ve
1959, No 3/4, s.7,
No 5/6, s.3
92- "TürkistanAsya'ya
1959,
No 54, s.234-238
93- "Parti Kongreleri
Türkistan'', 1959, No 5/6, s.315-320
94- "Komunist Part Kongresi
Türkistan", 1960, No 7/8,
s.517-524
95- "Sovyet
Türkistan", 1960, No 10, s.671-679
96- "Rusya ve Sovyetler
Milliyetler", 1960, No 10,
s.711-713
97- "Sovyet Rusya ve
1960, No 5, s.271-276
98- "Dünya'daki En
Sömürge
1961, s.11-16
99- "Mekke, Boston, Viyana",1961, No 2, s.9-10

98

100- "Türk
Meseleleri. Sovyet
Türkistan
(Yeni
1.3.1961, s.4
101- "Komunist Kolonyalizm", 1961, No 134, s.370-377
102- "Yeni Sömürgeci Efendiler Ruslar, Genç Halklarla Oyun mu?"
1961, No 75, s.39-43
103- "Sovyet
içinde Türkistan", 1962, No 1/2, s.117-21
104- "Türkistan'da
ve Sulama Problemleri", 1962, No 2,
s.144-150 (MT), 1963. No 94, s.14-20
105- "Türkistan'da
Siyaseti", (MT), 1962, No 92, s.13-19
106 - "MiIIlyetler Siyaseti Ne Demekti?" (MT), 1962, No 92,
s.26-29 (Ertürk)
107- "Hücum
Kalan
(MT), 1962, No 93, s.17
108Kalbinde Sovyet
Örnek
Türkistan", 8.2.1962, s.3/4
109- "Türkler ve Sovyetler", Osteuropa, 1962, No 11/12
(W. Ch. Hostler)
110- "Yeni Özbek
Central Asiatic Journal, 1962, No 2
111Türkistan, Çin ve Rusya
Güç
Das Parlament, B28/62
112- "Niçin Yenilikten Korkmaktalar", (MT), 1963, No 94
(M.H. Küzetüvçi)
113- "Dostluk Maskesi
Sömürgecilik Oyunu", (MT),
1963 No 94 (Ertürk)
114Rusya
Meselesinde
Sovyetlerin Yeni Siyaseti", (MT), 1963, No 95
115- 'Türkistan'da Mefküre
Mücadele", (MT), 1963,
No 95
116- "Günümüz Türkistan
Meseleleri", (MT), 1963,
No 97
117- "Günümüz Türkistan Münevverleri
Mülahazalar",
(MT), 1963, No 99
Kalbinde Kim Hükmediyor?", Digest des Ostens,
1181963, No 8
119 - "Türkistan'da Pekin-Moskova
Basler Nachrichten,
20.10.1963,

99

120- "Özbekistan' da
ve
Christ und Welt, 29.11.1963
Türkistan", Moming News (Karachi), 29.3.1964
121- "20.
122- "Sovyetlerdeki
Günümüzdeki Durumu", Basler
Nachrichten, 23/24.5.1964,
123- "Çindeki 40 Milyon
Basler Nachrichten, 13/14.6.1964
124- "Sovyetler
Meselesi", (MT), 1964,
No 103
125Yeni Tarihi Sovyet
(MT),
1964, No 104
126ve Türkistan", (MT), 1964, No 105
127- "Türkistan Sovyet
Osteuropa,
1964, No 6
128- "Türkistan Özbek Türklerinin iki
Kadiri ve Çolpan",
Royal Central Asian Joumal, Vol.52, 1965, partl,
129- "Sovyetler
Milletler" ve
Meselesi", (MT), 1965, No 106
Al-Muhacirun (München),
130- "Asya ve Afrika
1965, No 4
131- "Sofizada,
ve Takdiri", (MT), 1965, No 109
132- "Türkistan 'da" Halk
Aklamalar" (MT), 1965,
No 110
133 - "Ekim
ve Türkistan
(MT), 1965, No 111
134 - "Abay", (KLL), München, 1965 Bd. 1
135 - "Atabatül
(KLL), 1
136 (KLL) 1
137 - "Ayman - Çolpan" , (KLL) 1
138 , (KLL) 1
139 (KLL) 1
140 - "Babumame", (KLL) 1
141 - "Buhara", (KLL) 1
142 - "Dede Korkut
(KLL) Band 2 (mit Bedriye
143 Lügat üt Türk", (KLL) 2
144 - "Er
(KLL) 2
145 - "Ferhat ile
, (KLL) 2
146 - "Gülü Navruz", (KLL) 2 Band 3

100

147
148
149
150

- "Gülzar" , (KLL) 3
Band 4
- "Türkiye ile ilgili Rusça Eser", ve
1965,
- "Rus
Göttingen, Rolf
Italiaander, 1965,
151 Türkistan Meselesi", (MT), 1966, No 114
152 - "Türkistan
Yeni Kitaplar", (MT), 1966, No 115
153 onun tarihi yolu ve
, (MT), No 117
154 - "Edward Allworth, Özbek Politika Ve
Central Asiatic Journal, 1966, No 2
155 - "Türkistan Avrupa", Osteuropa, 1966, No 7/8
156 - "Dr. Hans Findeisen - Özbeklerin Günümüzdeki Gayretleri",
ABN Correspondence, 1966, No 5
157 - "Sovyetler
'nde Halklar ve Irk Problemleri",
Rolf Italiaander, Frankfurt a. M., 1966,
158 - "Hakas", Türk Ansiklopedisi, Ankara (TA), XVIII
159 - "Harezm", (TA) XVIII, Cüz 144
160 - "Harezmi" , (TA) XVIII, Cüz 144
161 - "Harezmin
(TA) XVIII, Cüz 144
162 - "Harezimi, Kamil", (TA) XVIII, Cüz 144
163 Hoca
(TA) XVIII, Cüz 145
164 Cunaydullah", (TA) XVIII, Cüz 147
165 - "Hani ,
Hoca", (TA) XVIII, Cüz 144
166 - "Hissar", (TA) XVIII, Cüz 149
167 - "Hiva", (TA) XVIII, Cüz 149
168 Fayzulah", (TA) XVIII, Cüz 149
169 Sultan", (TA) XVIII, Cüz 149
170 - "Hocend", (TA) XIX
171 - "Hudayar Han", (TA) XIX, 150
172 Muhammed" ,(TA) XIX, 153
173 Akmel'', (TA) XX, 154
174 - "Türkistan 'da
Hareketinin Tarihi
Mülahazalar", (MT), 1967 No 118
175 - "Buhara ve Hiva
Tarihine Dair
(MT), 1967 No 120

101

176 - "19. ve 20.
Türkistan
Fikir
Wiesbaden, 1967,
177 Al-Nadva (Mekka) 28.11.1968
178 - "Mustafa Çokay", Al-Muhacirun (München), 1968, No 11-12
179 - "Osman Hoca, Polat hoca", Al-Muhacirun (München), 1968,
No 13-14
180 - "Rus Emperyalizminin Metod ve
Milli
1971No47
181 Tinistan , Milllyetçi Mücahit ve
, (MT),
1968, No 128
182 - "Andican
(MT), 1968 No 125
183 - "Türkistan Milli
Hareketlerine
Bir
Durum,
1969,
No 270
184 - "Türkistan 'da Emir Tim ur
Yeni Fikirler", (MT),
1969, No 126
185 - "Komünizm ve Türk
(MT), 1969, No 127
186 - "Lenin
Türkistan Siyaseti", (MT), 1970, No 129
187 - "Sovyetler
'nin Koeksistenz
Bizim Anadolu,
ist., 27.1.1970
188 - "Bugünkü Sovyetler
Türkistan
Önemi", Emel,
1970, Dergi, München, 1970, No 61
189 - "Onlar 1917 'de 40 Milyondular, Ama
Sadece 15 Milyonlar.
,
mi?", Young Pakistan Weekly
(Dacca), 18.2.1971
190 - "Sovyetler
'nin
, Sovyetler
'nde Din ve Dinsizlik", SSSR, Bulletin, Müchen, 1971, No 6
191 - "Sovyetler
'nde
Komünizm'in Din PolitiSabah,
17.1.1971,
192 Kültür Üzerine Bir Kaç
(MT), 1972 No 131
193 - "Türkoloji ve Türkistan", (MT), 1973 No 132
194 - "Türkiye 'deki 2 Mühim
Kurultay", (MT), 1974, No 133
195 - "Bugünkü
, Cemiyet ve Kültür Durumu",
Töre, Ank., 1974 No 2
196 - "Almanya' da
Stuttgart, 1974 Band 1
'nde
Welt, 1974, Band 3
197 - "Sovyetler

102

198 - "Bugünkü dünya
Azerbaycan
Yeri",
Autumm, 1977,
199 - "Türkistan
Muhtariyet", Zeitung, 132.1978
200 - "Türkistan 'da Halklar, Sovyetler 'deki Rus olmayanlar",
Journal Muslim (Jeddah), 1979 No 1, s. 38-50.
201Rus mi
ki halat zar, jasarat (Karachi), 6-13.6.1980.
202 - "Türkistan
Stratejik Önemi", ABN Correspondence,
1982, No. 3.
203 Almanya'daki Türkler", Minority Affairs, 1981, Yol. 3,
No. 2.
204 -"Sovyetler 'deki Müslümanlar", Radiance (New Dehli),
27.3.1983.
205 - "Sovyetler 'deki 50 milyon
Durumu ,
Dünya
Gücü mü?", Kurt E. Becker und andere, Landau/Pfalz 1983.
206 - "Zulmette Nur Arayan
,
Derg.
1987, No. 91-92.
207 - "Il. Dünya
Türkistan",
Yulduzu,
1992, No. 3
208 ve Sovyetler
Hrsg. Hs Shafiuddin, Jakarta 1979.
209 - "Sovyetler
ve Türkistan Konusu" , ABN Correspondence,
No. 2, 1980.
210 - "Sovyetler 'in gözünü üstünden
Bölge" Türkistan",
The Globe Eagle, NewYork, Yeni
1982.
211 - "Sovyet
Türkistan 'da
Vermektedir", Yeni
1982, No. 43.
Bilerek veya Bilmeyerek, Sovyet Stratejisinin Aleti
212 Oluyor" ,Vatana Hasret, Frankfurt a/M 1982, No. 20.
213 - "Türk'ün Meselesine Sahip
Yok", Yeni
1983, No. 83.
214 - "Sovyetler
The Joumal Rabitat al-alam al-lslami, 1979, No. 2, pp. 17-21; 1980, No. 4, pp.50-55.
için problem bölge" Türkistan",
215 - "Sovyetler
ABN-Correspondence, 1985, No. 2, s. 28-38, No. 3-4, s. 43-48.
216 - "Afganistan:
Edilen Ülke, Teslim Olmayan Millet",
Anayurt, (Frankfurt) 1984, No. 10, s. 24-31.

103

217 - "Avrupa
için Türkistan ve Afganistan
Önemi" ,
ABN-Correspondence, 1984, No. 5, s.31-34.
Türkistan
1985 , 14 s.
218 219 - Sovjets akilleslal det muslimanska Turkestan, Atinform, Malmö
1986, No. 3, s. 6.
220 Bugünkü Meseleleri"
1987, No. 93, s.
2-5;
Sesi,
1987, No: 14, Bayrak,
18-24.
VIII. 1987, s. 9- 10.
221 - "Türkistan ve Rusya", Medina 12. Rabi'al-ahir 1410 hijri, s. 6.
222 - "Türkistan'da
Muslim Minority Affairs, Yol XI, 1988.
Bugünkü Meseleleri",
223 - "Modern Türkistan Tarihi
Türkistan Sesi
1989, No. 21.
, Türk Kültürü, Ankara
224 - "Said Ahmed Hoca
1990, No. 322.
225 - "Esir Türkler ilgi Bekliyor" , Bayrak, 1988.
na Matem", Erk,
28.1.1990.
226 - "Muhacirlik na
Vazifeler", Mulakat,
227 - "Türkistan Milll Meseleleri
1992, No.2.
Dergi,
228 - "Türkistan'da Milli Mücadele Tarihinin Esas
Erk,
1990, No. 19,
Gazeta.
Bugünkü
Milli ve
Meseleleri"
229 - "Türkistan
Erk,
No. 1, 14.8.1990.
230 - "Bugünkü Türkistan
Siyasi ve Sosyal
Türkistan,
Journal,
Mart 1990.
231 - "Bugünkü Türkistan
Problemleri" ,Yeni Forum, Dergi,
Ankara Ekim 1991, Türkistan,
1991.
Söz" , Özbekistan
ve
3.1.1992,
232 No. 1.
233 - "Türkistan
Yesevicilik Ananesi" ,
Ahmed Yesevi Sempozyumu Bildirileri, Ankara 1992.
234 - "Vatan Meniki Hemdir", Mulakat, Dergi,
1991,
No. 5, Özbekistan
ve
7.6.1991.
235 - "Kadiri ve Çolpan, Turkestana, Zvezda Yostoka, Dergi,
1992, No. 4.
Türkistan'da Milli ve Sovyet Devletlerinin
236 - "20.
Karakteri" ,
Yulduzu, Dergi,
1992, No. 3.

104

237 Tümenleri", Zvezda Vostoka, 1992, No. 1.
238 - "Türkistan
Üstüne",
Dergi,
1992, No.1-2.
239 - "Sovyet
ve Hür Dünya
Stratejik Durumu", Özbekistan
ve
8.5.1992.
Nauki
240 - Ukazatel publikatsiy Baymirza Hayita,
Uzbekistane, Akademi Dergisi
1992, No. 1.
241 - "Türkistan
Yeni Kitaplar", Milli Türkistan, 1966,
No. 115.
Meseleleri", Mustakil
242 - "Türkistan 'da
Mart 1992, No. 5.
243 - "Türkistan - Türk Milletler
", Türkistan, Gazete,
11.7 .1992, N o. 77.
ve ... "Buhara, Dergi,
244 - "Ceditçilik Hareketinin
1992, No. 5.
'ndeki
ve
Bugünkü Duru245 - "Sovyetler
mu'', 19
Üniversitesi Dergisi, Samsun 1987, No. 2.
246 - "Emir Timur, "Türk'e
1980, No. 10.
247 - "Türkistan'daki Medreselerin
Türk Kültüründeki Rolü", X.
Genel
Ankara 1993.
Ziyaret Ettim" , Yeni Forum, Ankara 1993, No. 287,
248 Türk Yurdu, Ankara 1993, No. 10, s. 9-10; Türk
1993, No. 83, s. 65-92.
Kültür", TICA
249 - "Tarihte ve Bugün Aral Gölü Çevresinde
Publication, Ankara, 1994, No. 3.
250 - "Milllyetçilik ve Milllyetçilik Tarihi
4.
Kon.gresi", Türk
1994, No. 92.
251 - "Avrupa 'daki Türklük ve Türk
Tarihi", Türk Yurdu
1995, No. 17, Ankara.
Siyasi Sosyal ve
Hayat'a
252. Türkistan'daki Etnik
1995 No: 21-22, S. 5-8.
Tesirleri, "Türkistan" Dergi,
253. "Na evroaziyskyi meji. Strategiçne Znaçennya Turkestana Dlya
Sovetskogo Soyuza i vilnogo Svetu,
Ukraina dimakalesi eski
linde, gazeta, Munih, 1982, No: 27, S. 3+5,
bibliyografyaya girilmesi

105

254. Vvedenie v epokhu Abay, "Abay, Nasledniki. Na pereput'e" kitaAl-Halel
1995, S. 121-124;
Fadil Aliev, "Egemen
255.
Kazakistan" gazetesi,
3. Temmuz 1996, S. 5;
Kazakistan böliginin Resseyge kosuluu
kaybir
na
Fadil Alieve, "Akikat", Dergi,
1996,
No: 8 S. 60-67.
256. Türkistan II dünya
(1939-1945), "Kazakeli", gazcta,
30
1997, S. 5,
Fadil
Ali
makaleni
Dr. Hayit'in
eserlerinden
haber
257. Türkistan'daki
Dergi,
No. 2, 1997,
S. 152-161,
Fadil Ali; Türkistan
eski Sovyetler
'nin Hakimiyeti
konulu kitabda, Türkiye Diyanet
Ankara 1997, S. 199-200, 219-226;
258. Yeni Türk ve Müslüman Devletlerinde Komünizm
Kurtulmak Meseleleri, "Türkeli", gazete, Ankara 23 Nisan 1997,
30 Nisan 1997, 7
14
1997.
259. Yeni
Cumhuriyetlerinin
Problemleri, "Türkeli"
21
28
4 Haziran, 11 Haziran, 18 Haziran,
1997.
2 Temmuz, 9 Temmuz, 23 Temmuz 1997, 9
260. "Evroaziyskoe
Dergi,
1997, NO:l, S. 80-88
261.
Türk
Yeri ve Önemi, Türk
1999, No. 51-52.8 Diplomatik Derg.,
262. "Harakat", Dergi, Moskova 1996, No. 3 (6), S. 5-17; No. 4 (7)
S. 5-12. Teknik sebeblere göre
makalenin
dillerdeki
günümüze kadar

106

ÇAG
KAYNAKLAR VE
DR.
(Orijinal Metin)
(BOOKS, BÜCHER)
1. Turkestan im XX. Jahrhundert, Leske Verlag, Darmstadt
1956, 406 s.
2. Sowjetrussische Orientpolitik
Beispiel Turkestans, Verlag Kiepenheuer- Witsch, Köln-Berlin 1962, 289 S.
3. Die Wirtschaftsprobleme Turkestans. Ein Beitrag zur
Wirtschaftskunde Turkestans mit eiem Rückblick auf ibre
jüngste Vergangenheit, Türk Kültürünü
Enstitüsü,
Ankara 1968, 244 S. 13 Karton
4. Turkestan zwischen Russland und China, Türk Kültürünü
Enstitüsü, Philopress Amsterdam 1971, 414 S.;
Türkistan Rusya ile Çin
XVIII-XX.
Ruslar ve Çinlilerin
devrinde Türkistan milli
Sadevletleri ve mücadeleleri tarihi, çeviren:
dak,
1975, 437 S;
Türkistan devletlerinin Milli Mücadeleleri Tarihi, Raportör Prof. Dr. Abdülhaluk Çay, Türk Tarih
Ankara
1995, 447 s.

5. Sovyet Rusya Emperyalizmi ve Türk

Güven

Ankara 1975, 392 S.; 2'nCi
Türk
Rus Emperyalizminin izleri Sabah Gazetesi
1978, 549 S.
6. Turkestan im Herzen Euroasiens, Studienverlag Köln
1980, 308 s.
7. Islam and Turkestan under Russian Rule,
1987, 549 S.
8. Sovyetler
ve
107

Mesele-

leri, Türk

1987, 264 S.

9. "Basmatschi". Nationaler Kampf Turkestans in den Jahren 1917-1934, Dreisamverlag, Köln 1992, 464 S.;
Türkistan Milli Mücadele Tarihi, Türkiye
Diyanet

Ankara 1997, 367 S.

10. Berichte und Forschungen über Turkestan,
Dreisamverlag, Köln 1997, 487 S.
(BROSCHÜREN, BOOKLETS)

1. Türkistan'm

Tarihi,
Milli Türkistan Birlik
Komitesi, Berlin 1944, 112 S.
2. Die nationalen Regierungen von Kokand (Choqand) und
der Alasch Orda, Dissertation, Münster/ Westfahlen 1950,
111 S.
3. Mohammed
und die Welt des
Köln
1956, 22 S.
4. "Der Gest von Taschkent". Ergebnisse und Auslauf der
Konferenz der Schriftsteller Asiens und Afrikas in Taschkent im Oktober 1958, Düsseldorf 19959, 52 S.; 2. Auflage
1960.;
Ruhu" Milli Türkistan
Düsseldorf 1959

5. Turkestan und der Orient, Eine Polemik, Forschungsdienst
Osteuropa, Düsseldorf 1960, 51 S.
6. Entstehung und Entwicklung des Russischen
Deutsche
7.

Köln 1962, 20 S.

Koloniyalizmi
Türkistan, Toprak,
Dergisi
1962, 36 S.; "Dergi", Münih 1961,
No. 25, S. 32-45

8. Al-Hükum al- Sovyetiye fi al-bilad
30 S; Mekka 1966

108

Beyrut 1965,

9. Sowjetrussischer Kolonialismus und
in
Turkestan als Beispiel des Kolonialimus neuren Stils gegenüber einem
Volk in Asien,
für
Menschen-und Menschheits kunde, Rengsdorf-Oosterhout/Niederlande, 1965, 117 S.; Soviet Russian Colonialism
and
in Turkestan as an Example at the Soviet type Colonialim of an
People in Asia, Köln 1965,
123 p.;
Esir Türkler, Ankara 1966; Haber, gazete,
07.08.1966 - 18.01967.
10. Die Türkvölker in der Sowjetunionseit 1917, München
1966, 38 S.
11. Komünizm ve Türk
Ankara 1971, 67 S.; Yeni
Tanin, Gazete Ankara 15.08.1971 - 27.08.1971
12. Facts about Turkestan, New York-Köln 1982, 22 P.;
Türkistan Gerçekleri, Yeni
Gazete,
15.02.1983 - 01.03.1983
13. Türkistan'da Öldürülen Türk
Ankara 1971, 52 S.; Dünya, gazete, Ankara 21. 07 - 06.
08.1971; Yeni Tanin, Ankara 4-8-14.08.1971, Türk
1971, No. 66-67, S. 5-12
.14. Some thoughts on the Problem of Turkestan, Cologn
1988, 34 p.
15. Vatan meniki hemdir,
ve
1991, 44 S.
Muhammed Haydar,

MAKALELER (AUFSAETZE, ARTICELS)
1942

1.

Birlik
küni, Milli Türkistan, Dergi, Berlin
1.9.1942, No. 5, S. 23-25 (Milli Türkistan. MT)

109

--------

-------

- - - - - - --- ---

--

2. Türkistan
milli propagandamiz,
MT. 15. 10. 1942, No. 7, S. 19-22
3. Berlin
MT. 1.11.1942, No. 8, S. 18-21
4. Biznin
MT1942, No. 9, S. 7-12.
5. Türkistan
MT. 1942, No. 9, S. 12-15
6. Türkistanda
MT. 15.12. 1942, S. 1-4.
1943
7. Biz nime üçün
MT. 1943, No. 13-14
8.
gazetesinde Türkistan
meselesi,
MT. 1.3. 1943, S. 28-30
9.
MT. 1943, No. 15, S. 24-28
10. Milli hukuk ve Türkistan'da Sovyet devlet apparati,
1943, No. 18, S. 8-15
11.
Türkistan Tarihine
MT. 1943,
No. 21, S. 5-18; 1943, No. 24, S. 16-18; No. 25/26, S. 58-63,
No. 27, S. 8-17; No. 28, S. 9-15; No. 29, S. 9-15:, No. 31, S.
37-43; No. 32, S. 43-47; No. 33, S. 32-35; No. 34/35,
S. 38-44; No. 36/37, S. 50-59, No. 38, S. 23-2
12. "Milli Türkistan" milli istiklal üçün
MT. 1943, No. 22/2 S. 9-16
13. Milli keskinlik
Milli
bizga nimelerni örgetti?, MT. 1943, No. 29, S. 4-14
14. Asker ve askari bilim, MT. 15.31943, No. 34/35, S. 13-20
15.
büyük
toyu da, MT. 1.11.1943,
No. 32, S. 15-21
1944
16. Legionga kelüv künlerinde, MT. 15.1. 1944,
No. 36/37, S. 7-24

110

17. Türkistan tarihini örgenüv boyunca, MT. 15.2.1944,
No. 39, S. 38-47; 1.3.1944, No. 40, S. 33-41; 156.3.1944,
No. 41, S. 22-33; No. 42, S. 28-30
18. Türkistan büyük Temir devrinden Rusya
kadar,
MT. 1944, No. 51, S. 34; No. 52, S. 31-37; No. 53, S. 25-32;
1944, No. 54, S. 40-43; No. 55, S. 13-30
19. "Yeni .Türkistan" gazetesinin bir
nutku, MT. 15.3.1944, No. 41, S. 15, 18
20. Türkistan tarihi ve milletimizin dünya cemaatindeki
rolü, MT. 1944, No. 45, S. 35-46
21. Türkistan'da
Maarif ve Terbiye,
MT. 1944,No.46,S. 35
22.
mücadelesi, MT. 1944,
No. 48, S. 3-10

1950
23. Türkistan (isminin
MT. 1950,
No. 65, S. 4-11
24. (Ertürk), Mustafa Çokay, MT. 1950, No. 65, S. 11-14
25. (Ertürk), Mahmud Hoca Behbudi, MT. 1950,
No. 67, S. 18-2
Tarihi kongre (Wien 8-10.6.1944). MT. 1950,
26.
No. 67, 18-2
27. (Yarçek), Ubaydullah Hoca Asadullah Hoca, MT. 1950,
No. 67, 28-30
28.
Türkistan'da tayyarlangan
Koreadaki akibati, Ml'. 1950, No. 68, S. 20-23
29. (Ertürk), Siyasi
ve onun
vaziyeti,
MT. 1950, No. 68, S. 20-23

30. (Yarçek),
Türkistan ve Rusya, MT. 1950,
No. 68, S. 23-27

111

milli mefkürege

31. (B.M.),

MT. 1968, No. 68, S. 27-30
32. (M. H. Ertürk), Was geht in Turkestan vor? üst-Probleme,
Zeitschrift,

1950. S. 1010-1016

33. Die Koreaner in Turkestan, üst-Probleme, 1950,
No. 49, S. 1979-1581

1951
35
MT. 1951,
34. (Ertürk), 1916.
No. 72/73, S. 31-33
35. Sovyetlernin
siyasetine bir
MT. 1951,
No. 74 A, S. 19-2
36. Bir
86
(15.6.196515.6.1951), MT. 1951, No. 72/73, S. 41-42
37. {Dr. M. H. Ertürk), Results of 33 years (1917-1950),
MT. 1951. No. 69 B, S. 25-28
38. (Dr. M. H. Ertürk),
Til
yeni
MT. 1951. No. 70/71, S. 8-15
39. (Yarçek), Türkistan ve üktobir (Ekim)
MT. 1951,
No. 75, S. 9-13; The üctober Revolution and Turkestan,
MT. 1951, No. 75 A, p. 15-20
40. (Yarçek), Münevver Kari-Türkistan
MT. 1951, No. 77 A, S. 3-6
41. The heroic defence of Goek-Tepe, MT. 1951,
No. 70 B, p. 31-32

42. Taschent, ein Schulungszentrum des Kommunismus,
Basler Nachrichten, Basel/Schweiz, 21.3.1951, S. 2
1952
43. (Ertürk), Milli
No. 79 A, S. 14-25

hareket eteylik, MT. 1952,

112

44.

Türkleri
mühum bir eser, MT. 1952,
No. 79 A, S. 43-45
45. (M. H. Ertürk), Abdulrauf Fitrat, MT. 1952,
No. 80/81 A, S. 12-16
46. Sovyet
yalan sözlegende, MT. 1952,
No. 80/81 A, S. 22-24; Soviet Propaganda lies,
MT. 1952, No. 80/81 B, p. 34
47. Milletçilik (Milliyetçilik) üstünde yene bir cancal, MT.
1952, No. 80/81 A, S. 31-34; The New scandal about
Nationalism, MT. 1952, No. 80/81 B, p. 34-37
48.
Rusçuluk için Türkistan milli hareketi tarihine
MT. 1952, No. 80/81 A,
49. Türkistan.
tarihine
MT. 1952,
No. 77 A, S. 16-24
50. Kanal
sirler, MT. 1952,
No. 77 A, S. 22-26
51. Sovyet
üçün
Darulfünün,
MT. 1952, No. 78 D, S. 12-15 (Arap harfleriyle)
52. Wie steht Turkestan zu Russland?, ABN-Korrespndenz,
München 1952, No. 9/10, S. 4-9
53. Pak-i-stan, das Land der Reinen. Das Werden eines
ti schen Zentrums der islamischen Welt, Die Deutsche
Soldasen - Zeitung, München, 17.4. 1952, S. 3
54. Der unsterbliche Freiheitskampf Turkestans, ABN-Korrespondenz, 1952, No. 11-12, S.5; 1953, No. 1-2, S. 8
55.
Dinge
yeni
MT. 1952, No. 76 D, S. 27-30
1953
56. Sovyetler
Komünistlerinin 19'ncu
ve
Türkistan, MT. 1953, No. 83 A, S. 6-15; The 19th Congrss
113

------

----------

---------------·

·----------

of Communists of the Soviet Union and Turkestan,
MT. 1953, No. 83 p. 6-10
57. Türkistan uraiski halat, Makasid, Gazete,
Karachi, 17.10.1953. S.
58. Türkistan'da Komünist
vaziyeti,
MT. 1953, No. 83 B, S. 7-11
59. (Dr. M. H. Ertürk), The Epic Manas under Steamroller of
Soviet ldeology, Mt. 1953, No. 82 B, S. 28-33; Manas halk
Sovyet mefkuresinin
MT. 1953, No. 83 A, S. 24,28
60. (Ertürk), Türkistan'da Sovyet
MT. 1953, No.
84 A, S. 13-16; Soviet Agitations in Turkestan,
MT. 1953, No. 83 B., S. 24-28
61.
Türkistan
MT. 1953, No. 84 A,
S. 30-33; Administration of Moscow in Turkestan,
1953, No. 82 B. p. 33-37
62. The Soviet policy of enlarging the Colloctive Farms, MT.
1953, No. 84 B, p. 18-21; Sovyetlernin
yiriksiyaseti, MT. 1953, No. 85-86, S. 15-17
63. (Dr. Hayit-Ertürk), What is changingin Turkestan and
Why? MT. 1953, No. 85-86, p. 25-28; Türkistanda kanday
ve nime üçün?, MT. 1953,
No. 87 A, S. 15-19
64. Turkestan in der Sowjetunion, Geopolitik,
Zeitschrift, Hamburg 1953, No. 3, S. 141-147

1954
65. Turkestanische Freiwillige, Die Deutsche
Soldaten-Zeitung, 1. November 1954, S. 2
66. Ein Gefahrenherd, Turkestan, Schlüssel zu Asien,
Die Welt, Hamburg, 28 Juni 1954, S.2
114

67. Der Orient zwischen Demokratie und Kommunismus,
ABN- Korrespondenz, 1954, No. 3-4, S. 7-8;
The Orient between Democracy and Communism,
ABN- Correspondence, 1954, No. 3-4, p. 7-8
68. Türkistan ve onun milli meselesi, MT. 1954,
No. 91 D, S. 7-14
69. Der Orient von Heute, Geopolitik, 1954, S. 260-265
70. Der Orient Europaeisiert sich. Aeussere und innere
Rheinischer
Wandlungen in den Laendern des
Merkur, Köln, 17. September 1954, S.4
71. Sovyetlernin Türkistan'da Türkçülük ve
medeniyeti
hareketleri, MT. 1954,
No. 91 D, S. 16-19
1955
72. Die Leuchtürme von Samarkand. Die sowjetische
ration im Orient, Rheinischer Merkur, 15. April 1955, S.5
73. Neue Eisenbahnlinien-Marschroute Russlands und
Chinas, Basler Nachrichten, 30. Juni 1955, S. 2
74. Die Völker Asiens gegen den Sowjetkolonialismus,
ABN-Korrespondenz, 1955, No. 8-9, S. 7-8
75. Die Konferenz von
und die Probleme der von
Russland unterdrückten Völker, ABN-Korrespodenz,
1955, No. 6-7. S. 7 Problems of the subjected peoplesby
Russia at the Conference in Bandung, ABN-Correspondence, 1955, No. 3-4. p.2
76. Die Konferens in Bandung. Beginn einer neuen Aera der
Das Parlament, Bonn, Beilge 25 (Aus Politik
und Zeitgeschichte), 1955, S. 385-386
77. Das Vorgehen des Sowjets im Orient, Das Parlament,
Beilage No. 27, S. 409-417

115

78. Sowjetisierung Ostturkestans, Das Parlament,
Beilage 27, 6, Juli 1955.
küçeymekte, MT.
79. Rusya'nm müstemlikeçilik
1955, No. 91 D, S. 19-22
1956
80. Wirtschaftoffensive von Turkestan aus, Handelsblatt,
Düsseldorf, 12. September 1956, S. 12
81. Die Turkestanischen Republiken, Osteuropa, Zeitschrift,
1956, No. 2, S. 125-1300; The Republics of Turkestan,
Central Asian Review, Joumul, London, 1956.
No. 3, p. 239-247
82. Die Kommunistische Partei in Turkestan, Osteuropa,
1956, No. 3, S. 264-269; The Communist Party in
Turkestan, Central Asian Review, London 1957,
No.1, p. 26-31
83. Der sowjetische "Geigerzaehler" in Asien, Basler
Nachrichten 1-2. September 1956, S. 1
84. Die Kulturpolitik der Sowjetunion, Das Parlament,
Bonn, No. 10. 7. Maerz 1956, S. 6
1957
85. Turkestan-Mitte Asiens und Heimat der Eroberer. in
Turkestan treffen sich die
Chias und Russlands, Westfaelische Rundschau, Münster/Westf. ,
10 . Januar 1957
86. Wirtschaftsprobleme der turkestanische Sowjetrepubliken, Material zur Zeitgeschichte, Hsg. Deutsches
Institut, Köln; 4. Februar 1957, 6 Seiten
87. Sowjetische
Norddeutscher Rundfunk,
Hamburg, 24. April 1957, 6 Seiten

116

88. Sowjetische ürientpolitik. Moskau will den Islam für seine zwecke missbrauchen, Rheinischer Merkur,
17. Mai 1957, S. 4
1958
89. Die Türken in der Sowjetunion. Das Schicksal einer maechtigen Völkergruppe, Rheinischer Merkur, 21. Maerz
1958,S.12
90. Islam in Turkestan, Moming News, Karchi 18-21 the April
1958; p.5; The Times of Karachi, 19 the April 1958, p. 3-4;
Anjam, Karachi, 18 th April 1958, p.5; Ruznamayi Jang,
Karachi, 19 thApril 1958, p.l
91. Das Spiel Maskau's Von Kairo bis Taschkent, Basler
Nachrichten, 28-29. Juni 1958, S. 6
mazhab dar makabil Marksizm-Leninizm, Parçim
92.
Havir Miyana Tahran 30.6.1958, S. 1-5
93. Moskauer Kulturpolitik im üsten. Erfahrungen, aus denen der Westen rasch lernen muss, Wheinischer Merkur,
20. Juni 1958, S. 4
94. Maskau schaltet sich in das Geistesleben des ürients ein.
Turkestan als Lockmittel. Basler Nachrichten, 5. Juni
fikir
nüfuz
1958, S. 2; Sovyet Rusya,
etmek istiyor,
gazete, 11. 10. 1953.
95. Die Sowjets zwischen Asien und Europa, Das Parlament,
Beilage V/58, 2. Februar 1958, S. 53-56
96. Sowjetpolitik im Nahen üsten, Material zur Zeitgeschichte, Hsg. Deutsches
Köln, 6. Oktober
1958, No. 10, 10 Seiten
97. Sowjetische Wirtschaftspolitik im ürient, Mitteilungen
der lndustrie-und Nandelskammer zu Köln,
1958, No. 9, S. 214-216

117

- - ---- - - - - - - - - - - - -

1959
98. Maskau und der Orient, Basler Nachrichten,
6. Januar 1959, S. 1
99. Kolonialimus unter Zaren und ZK, Europesche üsten,
Zeitschrift, München 1959, No. 9, S. 542-549
100. Unter Sowjetischer Kolonialherrschaft. Die Tragödie
Turkestan und das Spiel der Sowjets, Basler Nachrichten,
29. Januar 1959, S. 2
Russifizierung als
mus getarnt, Basler
Nachrichten, 16, Februar 1959, S. 2
102. Russia and Orient, ABN-Correpondense, 1959,
No. 3-4, P.7; 1959, No. 5-6. P. 3
103. Turkestan-Europas Tor nach Asien, Der Europaesche
üsten, München 1959, No. 54, S. 234-238
104. Turkestan zwischen den Parteikongressen, Osteuropa,
1959, No. 5-6, S. 315-320
1960
105. Turkestan in Lichte der KP Kongresse, Osteuropa,
196:, No. 7-8 S. 517-524
106. Turkestan in der Sowjetischen Aussenpolitik,
Osteuropa, 1960, No. 10, S. 671-679
107. Die Nationalitaeten Russlands und der Sowjetunion,
Osteuropa, 1960, No. 10, S. 711-713
108. Sowjetrussland und die Islamvölker, Der Remter,
Zeitschrift, Berchtsgarten, 1960, No. 5, S. 271-276
1961
109. Russia-the most ruthless Colonial
in the
World, ABN-Correspondence, January-February 1961,
P. 11-14
118

110. Mekka. Bustan, Zeitschrift, Wien 1961, No. 2, S. 9-10
111. Türk
meseleleri, Sovyet
alTürkistan
Yeni
gazete,
1. Mart 1961, S. 4
112. Kommunistischer Kolonialismus, Politische Studien,
Zeitschrift, München 1961, No. 134, S. 370-377
113. Die Sowjetrussen sind die neuen Kolonialherrn,
Der Europaesche üsten, München, 161, No. 75, S. 39-43

1962
114. Turkestan in der Sowjetpolitik, Osteuropa, 1962,
No. 1-2, S. 177-121
115. Probleme Landerschliessung und Bewaesserung in
Turkestan (Sowjetisch-Zentralasien), Osteuropa-Wirtschaft, Zeitschrift, Stuttgart 1962, No. 2, S. 144-150; Türkistan'da galla ve pahta meseleleri, MT. 1963, No. 94,
S. 14-20
116. Türkistan'da
siyaseti, MT. 1962
No. 92, S. 13-19
117. (Ertürk), Milliyetler siyaseti nime demektir?,
MT. 1962, No. 92, S. 26-29
118. Hücum
MT. 1962, No. 93, S. 10-17
119. Sowjetischer
im Herzen Asiens,
Turkestan Schweizer Kommentare, Zeitschrift,
Bem, 8. Febrar 1962, S. 3-4
120. Warren Ch. Hostler, Türken und Sowjets (Kitap tenkidi),
Osteuropa, 1962, No. 11-12, S. 841-152
121. Die jüngste özbekische Literatur, Central Asiatic
Journal, Utrecht 1962, No. 2, S. 119-152
122. Ostturkestan. Machtkapf zwischen China und
Russland, Das Parlament, Beilage 28/62, 1962, S. 337-347
119

1963
123. (M. H. Küzetüvçi), Neçin cedidçilikten korkmaktalar?
MT. 1963, No. 94, S. 28-30
124. (Ertürk), Dostluk
müstemlikeçilik oyunu, MT. 1963, No. 94, S. 31-33
125. Türkistanda Rusya hakimiyeti terakkiperverlik
meselesinde
Sovyetlerin yeni siyaseti, MT. 1963, No. 95, S. 16-24
126. Türkistanda mefkure
MT. 1963, No. 96, S. 15-22
127.
zaman Türkistan
meseleleri,
MT. 1963, No. 97. S. 16-26
128.
zaman Türkistan münevverleri
mülahazalar, MT. 1963, No. 99, S. 33-38
129. Wer herrscht im Herzen Asiens? Digest des Ostens,
Zeitschrift, Königsstein 1963, No. 8, S. 84-88
130. Ausein andersetzungen zwischen China und Russland in
Turkestan, Basler Nachricten, 20. Oktober 1963, S. 2
131. üst und West in Özbekistan, Christ und Welt,
Zeitung, Stuttgart 29. November 1963, S. 24
1964
132. Turkestan in 20th Century, Morning News, Karachi, 29th
March, 5th, and l 9th April 1964
133. Zur gegenwaertigen Lage des lslams in der Sowjetunion, Basler Nachrichten, 23/24. Mai 1964, S. 3
134. Düstere Zukunft für 40 Millionen Moslems in China,
Basler Nachrichten, 13/14. Juni 1964, S. 3
135. Sovyetler
meselesi,
MT. 1964, No. 103, S. 16-21
136. Türkistan yeni tarihi Sovyet
120

MT. 1964, No. 104, S. 18-25
137.
ve Türkistan, MT. 1964.
No. 105, S. 17-22
138. Tendenzen der Sowjetpolitik in Turkestan, Osteuropa,
1964, No. 6, S. 457-464
139. Zwei Gestalten in der modernen Literatur der ÖzbekTürken Turkestans; Qadiri und Tscholpan, Die Welt des
Islam, 1964, N.S. No. 1-4, S. 225-236; Two Outstanding figures in modern Uzbek Literature: Qadiri and Cholpan,
Royal Central Asian Journal, London, 1965, Vol. LII, Part
1, P. 45-52; Türkistan yeni
iki sima: Qadiri
ve Çolpan, MT. 1965, No. 101, S. 22-26; Two renowed names in the Modern Literature of Uzbek-Turks of Turkestan, Bulleten Organising Committe of lnternational
Congress ofOrientalists, New Dehli 1968, P. 139-145;
Özbek-Türk
zirvedeki iki
Kadiri
ve Çolpan, Türk
1981,
No. 15, S. 5-16; Kadiri i Çolpan-Ova figuri novoy Literaturi Turkestana, Zvezda Vostoka,
Zeitschrift,
1992, No. 4, S. 198-202
1965
140. Sovyetler
"içtimai milletler" ve
Meselesi, MT. 1965, No. 106, S. 11-17
141. Asya ve Afrika Islam
(Bandung 6-13. Mart
1965), MT. 1965, No. 108, S. 11-16; Die Asiatisch-Afrikanische lslam Konferenz in Bandung (6-13. 3. 1965),
Al-Muhacirun, München 1965, No. 4, S. 13-17
142.
S. 19-23

lcadi ve Takdiri, MT. 1965, No. 109,
MT. 1965,

143. Türkistanda "Halk
No. 110, S. 10-15

121

144. Oktabir (Ekim)
ve Türkistan
MT. 1965,
No. 111, S. 12-19
145. Abay, Kindlers Literatur Lexikon (KLL),
Band 1, München 1965, S. 5-6
146. Alpamisch, KLL. Band 1, S. 470-471
147. Atabat'l hakaik, KLL. Band 1, S. 1046-1047
148.
KLL. Band 1, S. 316-317
149. Ayman-Scholpan, KLL. Band 1, S. 318
150. Arzigül, KLL. Band 1, S. 990-991
151. Baburnama, KLL. Band 1, S. 1225-1226
152. Buhara, KLL. Band 1, S. 1921-1922
153. Dede Korkut
(mit Bedriye
KLL. Band 11, S. 688-690
154. Divan
at Türk, KLL. Band 11, S. 1400-1401
155.
KLL. Band 11, S. 2328-2329
156. Ferhad u Schirin, KLL. Band 11, S. 2754-2756
(Mit redaktionns-Kollegium des KLL)
157. Gül ve Nevruz, KLL. Band 111, S. 1269-1270
(Mit Redaktionskollegium des KLL)
158. Gülzar, KLL. Band 111, S. 1270-1271
mit Ulrich Wolfart,
159.
KLL. Band IV, S. 611-514
160. Türkiye ile ilgili Üç Rusça eser,
ve
1965, No. 31, S. 1-5
161. Islam im Russischen Imperium. Die Herausforderung
des Islam, Hsg. Rolf Itaaliaander, Göttingen 1965, 169-182;
2. Auflage, Der Islam im Sowjetischen lmperium, Göttingen 1987, S. 147-159

122

1966
Türkistan meselesi, MT. 1966,
162.
No. 114, S. 11-17
yeni kitaplar, MT. 1966, No. 155,
163. Türkistan
S. 33-34
tarihi yolu ve
MT. 1966,
164.
No. 117, S. 23-34
165. Uzbek Literatury Politics (Revievs über Allworths Buch),
Central Asiatic Journal, Utrecht 1966, No. 2, S. 159-160
166. Turkestan, Osteuropa, 1966, No. 7-8, S. 553-555
167. The present struggle of Uzbeks (about the Book of Dr.
Hans Findeisen), ABN-Correspondence, 1966,
No. 5, P. 45-46
168. Volkstun und Rassenprobleme in der Sowjetunion, in
"Rassenkonflikte in der Welt", Hsg. Rolf Italiaander,
Frankfurt/M, 1966, S. 196-209
169. Hakas, Türk Ansiklopedisi (TA), C. XVIII,
170.
Hoca, TA. XVIII, S. 457
171. Harezm, TA. XVIII, S. 492
TA. XVIII, S. 492
172. Harezimi,
173. Harezimi, Kamil TA. XVIII, S. 493
Hoca
TA, Cüz 145, S. 48
174.
Cunaydullah, TA. Cüz 147, S. 136
175.
176. Hissar, TA. XVIII, Cüz 149, S. 311-312
177. Hiva, TA. XVIII, Cüz 149, S. 311-312
Fayzullah, TA. XVIII, Cüz 149, S. 317
178.
Sultan, TA, XIX, Cüz 149, S. 317
179.
180. Hocend, TA. XIX, S. 317
181. Hudayar, TA. XIX, Cüz 150, S. 366
Muhammed, Sir, TA. Cüz 153, S. 54-55
182.
Akbel, TA. XX, Cüz 154
183.
123

184. Türkistan'da Sovyet "Medeni
No. 130 S. 7-12

MT. 1970,

1967
185. Türkistanda
hareketinin tarihi
bamülahazalar, MT. 1967, No. 118, S. 13-21
186. Buhara ve Hiva
tarihiga dair
eskertmeler, MT. 1967, No. 120, S. 12-19
187. Geistesleben Turkestans im XIX. und XX. Jahrhundert,
in "Der Orient in der Forschung", Festschrift für Prof. Dr.
Otto Spies, Hsg. Wilhelm Hoenerbch, Wiesbaden 1967,
S. 279-293
1968
AI-Nadva, gazete,
188. AI-Islam fi hakimiyeti
Mekka 1968, 28.11. 1968, S. 5
189. Mustafa Tschokay, AI-Muhacirin, München, Zeitschrift,
1968 No. 11-12, S. 84-88
190. Osman Chodscha Polat Chodscha, AI-Muhacirin, 1968,
No. 13-14, S. 14-25
191. Methods and Slogans of Russian Imperialism, The
Ukrainian Review, London 1968, No. 4, p. 89-92; ABNCorrespondence, 1968, No. 6, p. 21-24; Young Pakistan,
News Paper, Dakka, 26.11. 1970 Milli
Dergi, Istanbul
1971, No. 47, S. 12-14
Milliyetçi, Mücahit ve
192.
MT. 1968, No. 123, S. 16-22
MT. 1968, No. 125, S. 10-13
193. Andican

124

1969
bir
Durum,
194. Türkistan milli hareketlerine
Dergi,
1969, No. 270, S. 14-17
yeni fikirler,
195. Türkistan'da Emir Temir
MT. 1969, No. 126, S. 15-18; Emir Temir, Türk'e
Dergi,
1980, No.10, S. 41-43
MT. 1969, No. 127,
196. Komünizm ve Türk
S. 19-24
Sömürge siyaseti ve Türkistan, Söz,
197. Sovyet
Dergi
15.12.1969, No. 48; No. 1. 1969,
No. 50; 1.2.1969, No. 51, 15.2.1969, No. 52;1
Mart 169, No.53
1970
198. Lenin
Türkistan siyaseti, MT. 1970,
No. 129, S. 9-16
Koeksistenz
Bizim
199. Sovyetler
Anadolu, Gazete Istanbul 27. Ocak 1970, S. 2-3,7
200. Bugünkü Sovyetler
Türkisehemmiyeti, Emel, Dergi,
1970, No. 59,
S. 33-41; Dergi, München 1970, No. 61, S. 37-46; Al-Nadva,
Mekka, 29. ve 31.12.1070; Hergün, Gazete,
05.03.1978; Hür Türkistan için, Gazete,
1977,
No. 10-11, No.12
201. Turkestan: A case for National lndefendence, Journal
lnstitu of Muslim Minoraty Atfairs, Jeddah 1970,
No. 1, p. 38-50
1971
202. They were 40 Million in 1917 and now only 15 Million.
Are they exterminated or registered Atheists, Young
125

---

Pakistan Weekly, Dacca, 18th February 1971
203. Die KPdSU im Kampf gegen den Islam, Relegion und
Atheismus in der UdSSR, Bulletin, München 1971, No. 6
(44); KPSS v bor'be protiv Islama, Religiya i Ateizm, München 1971, No. 6; Sovyetler
Komünist Partisinin
lamiyete
mücadelesi, Dergi, Müchen 1971, No. 65, S.
64-69; Kampf dem dem lslam, Digest des Ostens, Königsstein,
Zeitschrift 1971, No. 10, S. 1-7; Der Islam und Anti-Islamische Bewegung in der Sowjetunion, Osteuropa,
1971, No. 2, S. 114-118; auch in Al-Muhacirin, 1971, No.
29-30, S. 8-15;
Islam and Anti-Islam Movement in the
Soviet Union, ABN-Correspondence, 1972, No. 3, p. 17-21
204. Sovyetler
Islam
"Komünizmin Din
Ankara 1971, No. 2, S. 39-77; Sabah,
gazete
17.01.1972-03.02.1972, S. 14-20
205. Rus imperyalizminin metod ve
ile dünya'ya
hakim olma
Milli
1971, No. 47, S. 12-14

1972
206. Einige Gedanken über die islamische Kultur, Al-Muhacirin, 1972, No. 31-32, S. 8-20; Islam medeniyeti ve
MT. 1972, No. 131, S. 14-20

1973
207. Türkologiye ve Türkistan, MT. 1973, No. 132, S. 13-19

1974
208. Türkiye'de iki mühüm ilmi kurultay, MT. 1974,
No. 133, S. 8-13
209. Bugünkü
iktisat, Cemiyet ve Kültür durumu, Töre, dergi, Ankara 1974, No. 2, S. 16-24
210. Islam in Deutschland, in "Lexikon des Islamischen Welt"

126

Hsg. Klaus Kreiser, Werner Diem,
G. Majer,
Band 1, Stuttgart 1974, S. 138-140
211. Islam in der Sowjetunion, Band 111, 1974, S. 113-115
Rus
ile Esir Milletlerin
212. Sovyetler
mücadele, Töre, Ankara, Ocak
1974, No. 32, S. 36-48

1977
213. Azerbaijan Poetry, World Literature Today. A literary
Quarterly of the University of Oklahoma Norman,
Autumm, 1077 (Kritic)
214. Esir Milletler haftesi ve Türkistan, Hergün,
16.07.1977, S. 1

1978
215. Selbstbestimmung für Turkestan,
Allgemeine Zeitung, 13. Februar 1978, S. 7
in "Völker im Ketten" Nichtrussen in der
216.
Sowjetun on, Hsg. Albert Geratis, Hans Rychner, Schweizer
Ost-Institut, Bom 1978, S. 51-61

1979
217. Islam di Uni Soviet, Pamplet, Publisher Hs. Shafiuddin,
Jakarta 1979
218. Islam in the Soviet Union, ABN-Correspondence, 1979,
No. 4, p. 34-39
219. Islam Life and Culture in the Soviet Union, The Journal
Rabitat al-alam al-Islami, 1979, No. 2, p. 17-21,
No. 4, p. 50-55

127

1980
220.
Rus mi Islam ki halat zar, Jasarat, News Paper,
Karachi, 06-13. Juni 1980
221. Subjegated Turkestan Russian lmperialist Spring
Board, ABN-Correspondence, 1980, No.10, p. 6-7
1981
222. The Turks in Westgermany, Journal Institute of Muslim
Minoraty Affairs, Jeddah 1981, Vol. 111, no. 2, p. 264-276

1982
223. The Strategic importance of Turkestan for the Soviet
Union and Free World, Islamic World Defence Quartal,
London 1982, Vol. 1, No. 3, P. 38-39; The Strategic importance of Turkestan, The Muslim World Legue Journal, Mekka, 1982, No. 8, p. 47-51; Bilad al-Turkistan ve ahemmiyete al-stratejeyes, Al-Difah al-Islami, London 1982, No. 3, p.
22-23; Stratejic importance of Turkestan, ABN-Correspondence, 1982, No; 3, p. 6-10; The lndonesia Times The
lndonesia Times, March 18, 1982 and 19th March 1982;
The Globale Eagle, New York Ist February 1982,
Peremohy, 04.07 .1982; Türk
Dergi,
1982, No. 21, S. 78-86
224. Bugünkü Türkistan, Vatana Hasret, Frankfurt 1982,
No. 22, S. 10-11
225. Bugünkü Türkistan,
ve Kültür, Dergi, Ankara
dergi,
1982, S. 5-27; Türk
1982, No. 17, S. 193-220
226. Turkestan Russian Colony of Great strategic importance The Globe Eagle, New York, Ist July 1982

128

227. Sovyet
Türkistan'da
müstemlikeciimkan vermektedir. Yeni
1982,
No. 43, S. 16-18
bilerek veya bilmeyerek Sovyet stratejisinin aleti
228.
oluyor, Vatana Hasret, Frankfurt/M 1982, No. 20
229. Na evro-aziyskiy meji. Strategiçne znaçennye Turkestan
dlya Sovetskoga Soyuza i vil'nogo Svetu,
Peremohi,
gazete München 04.07. 1982, S. 3,5
1983
230. Muslims in the Soviet Union, Radiance, News Paper,
New Dehli 27th March 1983
231. Zur Situation von 50 Millionen Muslims in der Sowjetunion, in "Weltmacht lslam", Hsg. Kurt E. Becker und andere, Landau/Pfalz 1983, S. 193-207
232. Turkestan Reluctanly aids Soviet war, The New World,
News Paper, New York, 25th March 1983
yok. Yeni
233. Türkün meselesine sahip
1983, No. 83
234. December 13 for Turkestan is Day of Freedom and
Tragedy, New York Time, December 1983, p. B 1 and B 4

1984
235. Turkestan als Problemgebied voor de Sowjetunie,
nationale Spectator, Zeitschript, Gravenhage/Holland 1984,
No. 10, S. 586-590; Turkestan as a problem area for the
Soviet Union, Radio Liberty Research
236.
edilen ülke, taslim olmayan millet,
Anayurt, Zeitschrift, Frankfurt/M 1984, No. 10, S. 24-31
237. Turkestan's and Afghanistan's importance for European Freedom, ABN-Correspondence, 1984, No. 5, P. 31-34
129

238. Umumi Türk Tarihi bir Alim kaybetti-Prof. Dr.
Yeni
14.09.1984, S. 2
1985
239. Wstern Turkestan: The Russian Dilemma, Journal Institute of Muslim Minorty, Affairs, Jeddah 1985,
No. 1, p. 137-151
240. Turkestan as the Problem country of the Soviet Union,
ABN-Correspondence, 1985, No.2, p. 28-36 and
No. 3-4, p. 43-48
1986
ve
bir
241.
Prof. Dr. Mehmet Kaplan, Yeni
28.02.1986, S.2
242. Sovjets akilleslal det Muslimanska Turkestan, Atinform,
Journal. Malmö/Sweden 1986, No. 3, S. 6
1987
Türk
Nizamet243. Zulmette nur arayan
Dergi,
tin Ahmet'in 20
1987, No. 91-92, S. 17-19
244. il. Dünya
(1939-1945) Türkistan,
1987, No. 94, S. 19-21; Türkistan ikkinci cahan
(1939-1945),
Miraziz A'zam,
Yulduzu, Dergi,
1992, No. 3, S. 151-156
245.
bugünkü meseleleri (Risale),
1987;
Istanbul 1987, No. 93, S. 2-5;
Türkistan'm se1987,
si, 1987, No. 14, S. 4-8; Bayrak, 18-24
S. 9-10
246. Türkistan minal Rusya ve al-sin, Al-Medina, Caride,
Medina, 12. Rabi-ul-ahir Hicri 1410 (1987), S. 6
247. Sovyetler
ve
bugünkü
130

durumu, 19
Üniversitesi,
Samsun 1987, No. 2, S. 20-31

Fakültesi Dergisi,

1988
248. lslam in Turkestan: Perspectives on an Endering Problem, Jourmal Institute of Muslim Minoraty Attairs,
Jeddah, Yol. XI, No. 2, p.338-349
249. Türkistan nedir? Türkistan, Dergi,
1988,
No.1, S. 3-11
250. Türkistan'da Türkçülük, Türkistan, 1988, No. 3, S. 4-7
251. Esir Türkler ilgi bekliyor, Bayrak,
19-25
Eylül 1988, S. 1-9

1989
252. Modern Türkistan
ri,
Türkistan Sesi,

bugünkü meselele1989, No. 21, S. 18-28

1990
253. Said Ahmad
Türk Kültürü, Ankara 1990,
No. 322, S. 109-11 28.01.1990, No. 30, S. 6
254.

na

van Matam, "Erk", Dergi,

1990,
tarihinin asas manbaileri, Erk,
255. Türkistanda milli
1990, No. 1,14
ilave
siyasi ve soyal
Türkis256. Bugünkü
tan, Dergi
1991, No. 13, S. 26-35; Türkistan Milli
Meseleleri, Mulakat, Dergi,
1992,
No. 2, S. 37-43

131

------------

-----------------

1991
257. Türkistan mim istiklal meseleleri
fikirler,
Türkistan, Dergi,
1991, No. 13, S. 26-35; Türkistan Milli
Meseleleri, Mulakat, Dergi,
1992, No. 2, S. 37-43
258. Bugünkü
problemleri, Yeni Forum,
Dergi, Ankara 1991, No. 269, S. 46-49; Türkistan,
1991, No. 16, S. 4-10
259. Vatan meniki hemdir, "Mulakat",
1991, No. 5, S.
62-69
Usmanov'un
söziyle); Özbekistan Edebive
gazete,
07.06.1991, S. 6
260. Haricdan hat, Özbekistan
ve

1992.
261.
kistan
262.

söz, yayma
Dadahan Hasan, Özbeve
03.01. 1992, S. 5
Türkistan, gazete,
04.01.1992, S.1
263. Baymirza Hayit'den maktüb, Özbekistan
ve
28.02.1992, S.1
264. Basmaçeskoe dvijenie,
ve
söz yazan: Timur Gulamov, Zvezda Vostoka, Dergi,
1992,
No.1, S. 97-10
265. Türkistan
Yesevilik ananesi,
Ahmet Yesevi Sempozyumu Bildirileri, Ankara 1992,
S. 45-47
266. XX.
Türkistan'da milli ve Sovyet devletlerinin
karakterleri,
Miraziz A'zam,
Yulduzu,
1992, No. 3, S. 141-151
267. Türkistan
üstünde,
Dergi
1992,
No. 1-2, S. 40-44
132

268. Sovyet
ve hür dünya nuktai
Türkisstratejik
Özbekistan
ve
8.
1992, S. 5
269. Ukazatel' publikatsiy Baymirza Hayita,
Nauki v Uzbekistane, Akademii Nauk Uzbekistana,
1992, No.l, S. 53-60
Meseleleri, Müstakil
270. Türkistan'da
Dergi,
Mart 1992, No. 5, S. 7
271. Türkistan-Türk Milletleri
isteyor)
Türkistan,
11. 07. 1992, N o. 77, S. 2-4
272. Cadidçilik hareketinin payda
ve medeni
kayta
Alman dilinden çeviren:
H. Rahimov, Buhara, Dergi 1992, No. 5
273. Türkistan milli
meseleleri, Mulakat,
1992, No. 2, S. 36-43 ve No. 3, S. 38-45
1993
kültüründeki
274. Türkistan'daki Medreselerin
rölü, X.
Genel
Ankara 1993, S. 79-83
ziyaret ettim, Yeni Forum, Ankara 1993, No.
275.
287, S. 28-39; Türk Yurdu, Ankara 1993, No. 10, S. 9-10;
Türk
1993, No. 83, S. 651993, No. 17-18, S. 25-38;
92; Türkistan,
Karadeniz Teknik Üniversitesi, Kafkasya ve Orta Asya
Ülkeleri
ve
Merkezi, Trabzon 1993,
No.2, S.1-39; Central Asian Survey, New York; Harakat,
Dergi Moskova, 1996, No. 3, S. 5-17, No. 4.3.5-12
Türk Devletleri ve
276. Türkistan'm
Dostluk
ve
(21 -23
Mart 1993), Bildiri ve Karar metinleri, Ankara 1993,
S. 125-126
133

1994
277. lslam Under Communist Rule: A View from Turkestan,
Journal lnstiture of Muslim Minoraty Affairs, Jeddah,
Vol. 14, No. 1-2, January-July 1994, p. 246-249
278. The Lake Aral in the History and Today and the Culture
in its Vicinity, Buroasian Studies, TIKA, Ankara 1994,
No. 3, p. 3-14
279. Avrupa'da Türklük ve Türk
Türk
1994, No. 92, S. 7381; Türkiye
Türk
Yücel
Türk Yurdu
No. 17 Ankara 1995, S. 122-130
280. Türkistan'daki etnik
siyasi, sosyal ve iktisadi
hayata tesirleri, Türkistan,
1995, No. 21-22,
S. 5-8; Hergün, 27.-30.06.1995
281. Vvedenie v epokhu Abay,
Al-Halil Karpik,
Abay. Nasledniki. Na perupet'e, kitab'da,
1995,
S. 121-124

1996
Fadil Aliev,
Kazakistan, gazete,
03.07.1996, S. 5
283.
Kazakistan böliginin Reseyge
keybir fikirler,
Fadil Ali, Akikat,
Dergi,
1996, No. 6, S. 60-67
282.

1997
284. Türkistan
Aksiyon, Dergi,
No. 122, S. 26-31 Zaman-Kazakistan,

16. Nisan 1997, S. 10

134

1997,

285. Türkistan ikinçi 3ünya cuzillik
ciltlerinde,
Fadil Ali, Kazakeli, gazete,
30.04.1997, S. 6
286. Türkistanda
Culduz, Dergi,
1997,
No. 2, S. 152-161
287. Priaral'e:
i
Evroaziyskoe
Journal,
1077. No. 1, S. 80-88
288. Türklük meseleleri, Türkeli, gazete, Ankara, 23.04.1997,
30.04.1997, S. 7; 07.05.1997, S. 18;14.05.1997, S. 18;
21.05.1997, S. 18; 28.05.1997, S. 18, 04.06.1997, S. 18;
11.06.1997, S. 18; 18.06.1997, S. 17, 25.06.1997, S. 17;
02.07.1997, S.14; 09.07.1997, S. 17; 23.07.1997, S. 17;
30.07.1997, S. 17; 06.08.1997, S. 17; 13.08.1997, S.16;
20.08.1997, S.16
1998
289. Türkistan gerçegi, Milliyetçi Hareket, gazete,
27. Nisan 1998, S. 17
290. Yeni Türk Cumhuriyetlerinde Komünizm
dan kurtulma meseleleri, Türk Devlet ve
Dostluk,
ve
11-13 Nisan 1997,
Prof. Dr. Abdulhaluk Çay, Ankara 1998,
S. 248-251
291. Türk Kültür Tarihi
Bir Eser, Milliyetçi
Hareket 13. Temmuz 1998, S. 6
292. Eski Sovyetler
Türkiye Diyanet
Ankara 1997, S. 219-226
293. Umum Türk Kültürü
Mühim Görevleri, VI. Türk Devletleri ve
Dostluk,
ve
Bursa 20-22 Mart
1998,
Milliyetçi Hareket,
06.07. 1998, S. 6

135